Ñongatuha Tekovekuaapegua Mbarakaju

**Ñongatuha tekovekuaapegua Mbarakaju** () haꞌe peteĩ ñongatuha mokõi tetã rehegua, opytáva Paraguái ha Vrasil korapýpe. Haꞌe peteĩva 8 tendágui ojejapóvaꞌekue ekologiapegua ñongatuharã Itaipu rupive, haꞌéva yjoko tuichavéva yvy ape ári. 

Opytahína Paraguái ha Vrasil mbytépe. Oñemoañete kuri ary 1984, ha oĩ 300 km yvate gotyo táva Takuru Pukúgui. Ijyvyraꞌã 1​ 356 ​​ha. Ñongatuha oñangareko ha ombokatu Itaipu Mokõitetãmegua.

Ojejapóvo kóva, oñemyatyrõ kuri peteĩ ñekoꞌõi tujaite yvy rehegua Vrasil ha Paraguái apytépe. Itaipu Mokõitetãmegua katu omombarete ha oñangareko ñande rekoha peteĩ kuꞌasãre tetãkorapy gotyo, táva Mundo Novo (Vrasil) ha Sálto del Guaira (Paraguái) apytepegua paꞌũme. 

Oñemoañete mboyve ko Ñongatuha, koꞌárupi ndaipóri vaꞌekue yvyra ha ñananguéra; pa ary mboyve katu, ñembaꞌapo jetuꞌúpe oñemo añete jeýma pe ñanderekoha umi tendárupi: upérupi opuꞌãmbaite jevýma yvyrakuéra.  

Kóva haꞌe peteĩ korapy Vrasil ndivegua ha paraguaikuéra ohechaukahápe jekupyty tembiapo rupive ha ñorairõse umíva opytamaha tapykuépe, hendaguépe jahechauka iporãveha ñande rekoha, ñande yvy ha yvyporakuéra oĩva guive yvy ape ári.

## Geografía

Koꞌápe oĩ yvyty karape mimi ha mbytepekuéra heta yvype oĩ hápe yvu ha ysyry porã porã ha avei ñu ha yvy karugua Ysyry guasu Parana. Ñongatuha opytahína peteĩ henda oñembyaipaitehápe opáichagua tekove, haꞌéva mymba ha yvyrakuéra renda. Ymave haꞌevaꞌekue kaꞌaguy yvate uperire ojeitypa vaꞌekue ojeipuru haguã pe yvy vakakuéra ñemuñarã. 

Upévare 85% rupi upépe ojagarrapa kapiꞌi ñeñotymbyre vaka rembiꞌurã. 15%-nte hemby humedales, kaꞌaguy para para rembyre, kaꞌaguy ysyry rembeꞌýrupi ha takuaraty mimi.

Yvy koꞌárupi ojeclasifica hetave hendáicha ''latosol'' y *latosol arenoso*ramo, upévare ijyvykuꞌieterei ha oguerosyryrei chupe ama guasu umíva. Oĩ katu tenda ijyvykuꞌi ha katu itujuha avei. Yvy karapehárupi katu oĩ yvy hérava *hidromórfico*.

## Mymba ha kaꞌaguykuéra rehegua

Ekosihtéma oĩva Ñongatuhápe haꞌe tenda oikove porãhápe mymbakuéra, koꞌãva apytépe ikatu jajuhu kai (*Cebus apella*), kuati (*Nasua nasua*), aguara (*Cerdocyon thous*); yvy heꞌõhárupi katu jajuhu kapiꞌyva (*Hydrochaeris*), jaguarundy ypegua (*Lutra*) ha ikatu avei jajuhu meme guasupuku (*Blastocerus dichotomus*), ko mymba porãite opapotámava ohóvo. Ko guasu ojejuhu meme ysyrykuéra rembeꞌýrupi, upéicha avei haꞌekuéra oiko mokõi mokõi mante oñondive.

Kapiꞌipe porã hetahárupi katu heta oĩ guyrakuéra opáichagua, jajuhu heta mymbaꞌi angujajoguaha hérava, ha upérupi osẽ meme avei jaguaretekuéra rehegua. Oĩ katu ára koo tendárupi katu ojehecha memeteha jekái guasu kokuerére. Ko kapiꞌi jaꞌéma vaꞌekue haꞌe pe *[[Panicum maximum]]* ojeꞌeha ha jatopa 90% koichagua memete.

Ko Ñongatuhápe jajuhu 250 rupi guyrakuéra rehegua, ha ikatu upévare ñamoi mboꞌapy kuatia ñemboguapy Paraguáipe  g̃uarã: *[[Anhima cornuta]]*, *[[Picummus albosquammatus]]* y *[[Schistochlamys melanopis]]*.

Yvy karuguhárupi katu jahecha heta yvyrakuꞌéra rehegua, koꞌãva apytepe jajuhu: *[[Eichornia azurea]], [[Equisetum giganteum]], [[Nephelea setosa]]*.

## Ynoꞌõguasu [[Yjoko Itaipu|Itaipu]]

Ñongatuha ombojere ynoꞌõ guasu avakuéra rembiapokue oñemonguꞌévo Itaipu *usina* guasu. Kóva oikóre ary 1982, heta mbaꞌe porã virurekópe  g̃uãrã oñepyrũma oipuru koꞌã 77 tetãvoreꞌi ko jerere oikova guive. 

Pe ynoꞌõ guasu ojejapovaꞌekue haꞌe peteĩva umi tuichavéva ko yvy ape ári, oguerekógui 29 sua m³ ha 200 km ipukukue, jaikuaárõ oĩha akuraꞌakuéra ha yvy karuguakuéra katu ohupyty voi 1 400 km.

Ko ynoꞌõ guasu katu nomoambuéi ko jeréregua yvy jahecháicha añónte, avei mbaꞌapo ñemitynguéra rehegua oñemombyta avei tapykuépe ha ohasa hiꞌári vyꞌarã rembiapokuéra rehegua. Umi yrembeꞌy porã porã oñemyatyrõkuri avei yguasu rembeꞌýpe oñeñembosarai ha g̃ua opáichagua *deporte* ýpe oñehaꞌãva.

## Mboyvyrupa

Oĩrupi tapichakuéra oñembokatupyrýva arandu koꞌãga rupi oñangareko hag̃ua yvyraꞌã, Ñongatuha oñembojaꞌo kuri heta hendáicha ikatu hagãicha oñeñangareko porãve hese. Koꞌãva apytepe jajuhu:
		
**Jeporu Poravopyre** **Yvyrupa** (): oĩ koꞌápe korapy michĩ mimíva, ojepuru porãva sãmbyhyharã umíva, avei kotykuéra mbohupa rendaguã, jekarurendaguã, oguejy haguã aviõ hambaꞌe.

**Jeporu Pysopyre Yvyrupa** (): Tenda ikatuhárupi *visitante*kuéra oguahẽ mboꞌepyrã ha ojevyꞌami hag̃ua (jajuhu koꞌápe tapepoꞌi jehechakapyrãkuéraha oñangarekótava nderehe, tapepoꞌi *cross country*, hambaꞌe).
		
**Jeporu Mombaretepyre Yvyrupa** (): koꞌãva haꞌe tesapyso neporãvambajepéva ojeporúva *actividades recreativas* hypyꞌũporãva ojejapo haguã (oĩ *área camping* rehegua, *centros de visita* ha oñemaña haguã opárupi gotyo).

**Tekojevyrã ha Mbojejapivevúi Yvyrupa** (): tenda ñanderekoha oñembyaipaitéma haguérupi oĩhárupi heta tavakuéra ijerekuévo oikóva.

**Mbytepegua Yvyrupa** (): tendakuéra avakuéra omoꞌambue mimíma haguérupi (koꞌãva apytépe oĩ mbohapy mbytepegua ndaikatúmoꞌãiva jajavy ha haꞌeva koꞌárupiguánte). Ñongatuha i*mirador panorámico*, ikatuhárupi jahecha kaꞌaguykuéra oĩhárupi, avei ynoꞌõguasu pe yjoko rupive oikóvaꞌekue. Jeheꞌa guasu oikóva koꞌárupi kaꞌaguy, ynoꞌõ guasu ha ko yvy porã jajuhúva katu ombotuicha tuichave koꞌẽ koꞌẽre ko tenda iporãitéva.

## Joajuha Okapeguándi
http://www.itaipu.gov.py Itaipu Binacional (karaiñeꞌẽme).

http://www.itaipu.gov.br Itaipu Binacional (portugalñeꞌẽme).

Ñemohenda:Paraguái yvyapekuaa