open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rubén Bareiro Saguier

**Rubén Bareiro Saguier** heñóikuri Táva Villeta, Paraguay retãme; ára 22 jasyteĩ ary 1930-pe.

Ohupyty Tekomo'ãhára kuatia'atã (1953) ha avei Ñe'ẽporãhaipyrepegua kuatia'atã (1957), mokõivéva Tetã Tavaguasu Mbo'ehaovusúpe. Oiko ichugui tembikuaajára Paul Valery Mbo'ehaovusúpe, Montpellier III (Francia retãme), ary 1991-pe. Omba'apókuri Paris Mbo'ehaovusúpe ha ombo'ejepékuri Hispanoamérica ñe'ẽporãhaipyre ha Guarani ñe'ẽ Vincennes Mbo'ehaovusúpe, ha oĩjepékuri avei Centro Nacional de Investigación Científica, Parĩ-peguápe. Hekove pukukue javeve oñeme'ẽkuri chupe hetaiterei jopói ha jehechakuaa, ñane retãme ha ambue tetã rupi.

Ha'éniko ñe'ẽpapára ha mombe'uhára ha ohaijepékuri heta aranduka, umíva apytépe “Biografía del Ausente” (1964), iñaranduka peteĩha; *Ojo por Diente* (1971), ohupytyva'ekue jopói guasu hérava Casa de las Américas; *Literatura Guarani del Paraguay* (1980), *Estancias, errancias, querencias* (1982), *El Séptimo pétalo del viento* (1984), *Antología de Rubén Bareiro Saguier* (1987), *De nuestras lenguas y otros mundos* (1990), *La Rosa Azul* (2005) ha *Camino al andar* (2008). Ha'éngo oĩ haihára 1950-gua apytépe.

Ary 1994 guive 2003 peve oĩkuri tetãrerapeguárõ Francia retãme ha og̃uahẽvo ijapýpe upe hembiapo ovajey táva Paraguaýpe. Ana María Gómez ndive, Chile-ygua ha'éva imborayhu jára, omongakuaa hikuái Claudia-pe iñemoñarerõguáicha.

Rubén Bareiro Saguier omanókuri Táva Paraguaýpe ára 25 jasyapy ary 2014-pe.

## Apyra'ỹ
Rubén Bareiro Saguier mba’e – Tetãgua Ñe’ẽporãhaipyre Jopoiguasu 2005

(Ombohasa Guaraníme: David Galeano Olivera)


Yvotyrope ryakuãvu nde pirépe,
Arasa re’ẽnguemi ne rembére,
Mbyjaita jajái ne akâraguépe.
Ojoasa’asa jesareko,
Pukavymimi,
Mbyjaita’aty,
Ñe’ẽita,
Ñehetũ,
Kirirĩ,
Ára hi’ara’ỹvape,
Itaninmbu’ỹva.


## ***
* Ohai: David Galeano Olivera

Bareiro Saguier
Cerro León

**Cerro León** peteĩ itaty itujarasáva ha oguerekóva amo 500 sua ary rupi omombe'uháicha umi yvykuaahára; upéicha rupi oreko amo 40 km. ijerekuépe ha pe ijyvatevehápe ohupyty 600 m. ha oĩ Tetã Okarusu “Cháko Pysyrõhára” ryepýpe, haimete 700 km táva Paraguaýgui, Tetãpehẽ Alto Paraguáipe. Cerro León niko ndoguerekói ijoguaha.

Cerro León niko peteĩ tekoha guasu oikovehápe opaichagua mymba (tagua, tatu, jurumi, karumbe guasu, jaguarete, ka'i, mborevi, ñandu ha charata, hetave apytépe), ka'avo (quebracho, palo santo ha samu'u) ha opaichagua yvy ha ita, upéicha avei oguereko ykua ha ysyry ipotĩ, hesakâ ha ipiro'ýva. Pe tekoha porãite ikatu omoheñói akãraku ojejapo hag̃ua jeho upépeve ojehechávo imba'eñongatupy.

Cerro León niko ha'e avei Ajoreokuéra rekoha tujaite, chupekuéra oñembohéra avei móro térã pyta jovái, tembikuaajára Branislava Susnik he'íkuri hesekuéra ha'eha proto-siberiano ñemoñare ha og̃uahẽva'ekue ñane retãme ojapo amo 15.000 ary rupi. Peteĩ pehẽ hesekueraguápe oje'e Totobiegosode, iñe'ẽme he'iséva “tekove oikóva kure ka'aguy yvy teépe”, ha'ekuéra niko heko ka'aguyete gueterei, ja'eporãsérõ, araka'eve ndojái ambue yvyporakuérare, ñane retãyguáva térã ko yvoraguávare. Ha'ekuéra oikuaa heseguáva añóme ha ndoikuaái oĩha ambue tekove aty oikóva ijyvykuéra jerére.

Cerro León niko ñañe retã yvy pehẽ ha hese oñeñorairõva'ekue Cháko Ñorairõme (1932-1935). Volikuéra -upe ñorairõ mboyve ha aja- oguerekosékuri ipoguýpe Cerro León upépe omopyenda hag̃ua iguarinikuéra róga guasu ha peteĩ pepo'atãrupa ikatutahágui ombohovake Paraguay guarinikuérape oguatáva Chako yvate gotyo térã oñemongu'éva y Paraguay rembe'y guive. Cerro León rehe ha Cháko tuichaite rehehápe niko oñorairõkuri umi Ñande Ru Chakore ha oñohẽ tuguy, mbyry'ái ha tesay ani hag̃ua ho'a umi pytagua poguýpe. Umi Ñande Ru Chakore ohasa'asyetékuri upérõ oipysyrõ hag̃ua ñane retã yvy guasuete.

## Joaju
* SOS – EL ATENEO TAMBIÉN DICE NO A LA DESTRUCCIÓN DEL PARQUE DEFENSORES DEL CHACO Y DEL CERRO LEÓN
* CARACTERÍSTICAS GEOLÓGICAS DEL CERRO LEÓN

## ***
* Cerro León Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Paraguái yvyapekuaa
Ñemohenda:Yvate Paraguái Tetãvore
Mbokapĩ

**Mbokapĩ**  () ha'e peteĩ mboka, ikañõmi mbuku, ijejapiha ikatu oho mombyryete ha imbarete. Ojejapo oñorairõ hag̃ua, saro'y XVII guive ha'e mboka ojeipuruvéva ñorairõhára atýpe ha milíko mba'e atýpe, ojeipuruha oporoñongatu téra oporojuka hag̃ua.

## Joaju

* Evolución del sistema de disparo hasta el sistema de percusión
* Fusiles de pedernal

Ñemohenda:Mboka
Posẽ

**Posẽ** térã **pirapo** () ha'e opaichagua pira rete pehẽnguemi, pepomícha, umíva mymba oiko ýre oipuru oñemỹi hag̃ua ha ojevava porã hag̃ua.

Oĩ posẽ ojejuhúva atukupépe, pyti'ápe, tuguáipe ha ambue pira retépe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Mymba ipy apytimby

Umi **mymba ipy apytimby** (*Arthropoda*) ha'e opaite oikovéva imichĩ, ipy apytykuéicha, ndoguerekóiva kangue rysýi ijatukupépe ha ikangue aty oĩ hete renondépe, ko'ã mymba'i ha'e pehẽ'a guasuvéva opa Yvy pegua, opaite tymbachu'i (taha'e eiru, tahýi, térã ha'éva panambi) ha'e niko mymba ipy apytimby, opaichagua ñandu, japeusaroto, guaiamu ha ambu'a ha'e avei mymba ipy apytimby.

Oĩve 1&nbsp;200&nbsp;000 mymba ipy apytimby juehegua ojekuaatee, umi tymbachu'i hetavéva (1&nbsp;000&nbsp;000), upéva he'ise umíva ha'e 80% opaite pegua umi mymba juehegua ojeikuaáva. Ojejuhu ko'ã mymba opa rendápe, heta umíva ikatu oveve avei, ha oĩ umíva ikatu oiko ýpe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Arthropoda en Biodiversidad Virtual
Tymbachu'i ipepo pererĩ

Umi **tymbachu'i ipepo pererĩ** (lasioñe'ẽ: **Hymenoptera**) ha'e peteĩ tymbachu'i juehegua hekovety, amo 200.000 mymba juehegua, ha ko atýpe oĩ umi tahýi, mamanga, eiru, káva ha ambuéva.

Ko'ã tymbachu'i oguereko irundy pepo pererĩ (tahýi kuña mburuvicha ha tahýi kuimba'e mante oguereko pepo). Iñakãme ogureko hatĩ mbuku, umíva tymbachu'i ipepo pererĩ kuña oguereko ipy'aguýpe peteĩ hete pehenguẽ omosẽ hag̃ua rupi'akuéra, oĩ ambuéva oguereko popĩa hasy.  

## Mandu'apy

## Joaju

* Hymenoptera en Bugguide
* Discover Life
Mamanga

**Mamanga** () ha'e umi tymbachu'i ipepo pererĩ jueheguaty, hete guasu, haguepáva ha hũ. Oĩ umíva ipara sa'yjúva ha ipyti'a katu morotĩ. Hete rague isỹi ha hũ. Oñembohaity yvyguýpe ha upépe ojapo hikuái ikambuchi'i ijeíra ryrurã. Ñambopochy ramo, ipochy ha ñande jopi rasy. Oĩ ave umi ojo'óva haityrã yvyra kuápe.

Ko'ã tymbachu'i ombyaty yvoty ku'i hetymáre hembi'urã, ha ojogua peteĩ eiru guasúpe.

## Joaju

* ''Bombus'' en Discover Life

Ñemohenda:Tymbachu'i ipepo pererĩ
Efrén Echeverría

**Efrén "Kamba'i" Echeverría** niko heñóikuri Táva Lima, San Pedro Tetãpehẽme, Paraguay retãme; ára 4 jasyapy ary 1932-pe. Itúva niko Táva San Pedro del Ykuamandyjugua ha isýkatu Táva San Estanislao-ygua. Efrén oguereko 7 joyke'y ha heseve oĩ hikuái 8 (3 kuimba'e ha 5 kuña).

Efrén Echeverría okakuaa Aguaray rembe'ýre ha imitãrusume ohova'ekue Pinasco, (Cháko) pe omba'apóvo yvyra jeitýpe. Upégui ohasa Kuruguatýpe ha ikuimba'epyre ou oiko Paraguaýpe. Ijehegui oñembokatupyry mbaraka mbopúpe, ha omoheñói peteĩ aporeko imba'eteéva opa henda rupi ojehecharamóva.

Efrén-me niko ojehero "Kamba'i". Ha'éniko huguyasuka ha upévare oñeikytĩ chugui hetyma akatuagua. Upe rire ndoikatuvéi oguata, oiko opa tenda rupi omohenduka imbaraka mbopu, ha omoirũ chupe imborayhu jára, hembireko, ojeheróva "Rubia".

Kamba'i rembiapokue apytépe oĩ ko'ãva:
*“Ryguasu kokore”, 
*“Jagua'i karẽ”, 
*"Belen-peguare", 
*"Vakara'y Chipelo", 
*"Ka'ípe", 
*"Itavera", 
*"Vallegua", 
*"Avy'a aikóvo", 
*"Chopi ko'ẽju", 
*"Mita akãhatã", 
*"Ama kuarahy", 
*"Guata jeruti", 
*"Taita Jose", 
*"Pueblo de Lima", 
*"Angelito".

## Joaju
Ehendu Kamba'ípe ombopu jave ko'ãva:
*Ryguasu kokore
*Jagua'i karẽ
*Felicidades

## Mandu'apy
* EFRÉN KAMBA’I ECHEVERRÍA, GUARANÍME Ohai: David Galeano Olivera

Echverria
Yjoko

**Yjoko** () ha'e peteĩ mongoraha guasu ha mbarete itágui ijapopy ha ambue mba'e hatãgui ijapopy ojejapóva peteĩ yvyty pa'ũme oguerekóva peteĩ ysyry imbytépe. Ojejapo ojoko ha ohupi hag̃ua ýpe, ha upe y ojehupíva ha ojejokóva ojeipuru omohe'õ ñemitỹme hag̃ua, ojapo tendyry hag̃ua ha yvypórape ho'u hag̃ua. Yjoko ikatu oguereko kuami herekuáre, umi kuáre ikatu osẽ y térã pira, oĩ kua ojeipurúva ojapo tendyry porã avei.

## Joaju

* COordinadora de Afectados por GRandes Embalses y Trasvases
* Estado de los Embalses, pantanos y presas de España
* SEPREM - Sociedad Española de Presas y Embalses
Mymba ipy poteĩ

Umi **mymba ipy poteĩ** (*Hexapoda*) ha'e opaite umi mymba ipy apytimby ipy ha hetyma poteĩ, umi mymba ojapo peteĩ aty oñemohendáva jueheguasãrusu rekópe, ha ku atýpe oike opa umi tymbachu'i juehegua, ha opa mymba michĩ ambuéva ojoguáva hikuái, umi Protura, umi tuguaikõi (*Diplura*) ha umi tuguaipopo (*Collembola*). Oñembohéra upéicha, ha'ekuéra oguerekógui ipyti'áre ha ipy'áre poteĩ tetyma, umi mymba ipy apytimby ambuéva ipy ha hetyma hetave.

## Mandu'apy

## Joaju
Tuguaikõi

**Tuguaikõi** (*Diplura*) ha'e peteĩ mymba ipy apytimby ha ipy poteĩ jueheguasã, ojoguaitereíva umi  tymbachu'ípe. Tuguaikõi hína michĩeterei, oikóva yvyguýre ha oguereko mokõi tuguái. Ojekuaa oiko amo 800 tuguaikõi juehegua.

Tugauikõi hete michĩmi, pe, ha sa'y'ỹ, oguereko avei hetére mba'e ojoguáva yvypóra haguemi, iñakã hatĩ mokõi.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Mymba ipy poteĩ
Tuguaipopo

**Tuguaipopo** (**Collembola**) ha'e peteĩ mymba ipy apytimby ha ipy poteĩ jueheguasã, ojoguaitereíva umi  tymbachu'ípe. Tuguaipopo hína michĩeterei ha oiko opa rendápe  (Antártidape avei). Oñeimo'ã ha'ekuéra ha'e umi mymba oĩvéva. Ojeikuaa oiko amo 7.900 tuguaipopo juehegua ha ha'ekuéra oĩ ko Yvy apére ymaguareiterei  guive.

Tuguaipopo héra ou oguerekógui peteĩ tuguái mbarete ikatu oipuru oguata porãve térã oipopomi. Ku mymba'i ho'u tetekue, vakitéria ha ka'a michĩ.

## Mandu'apy


## Joaju

* Excelentes fotografías de colémbolos por Krister Hall

Ñemohenda:Mymba ipy poteĩ
Tungusu

**Tungusu** () ha'e umi tymbachu'i juehegua hekovety ipepo'ỹ ho'úva umi mymba okambúva huguy (yvypóra, jagua, vaka). Ojeikuaa oiko amo 1.900 tungusu juehegua.

Ko'ã tymbachu'i ikatu omosarambi py'ae heta mba'asy vai yvypórape ha ambue mymba okambúvape.

Tungusu hína michĩ ha ipepo'ỹ, oguata ha oipopo py'ae, hete hũ térã pytã, hete mbarete ha haguepa, ijuru apu'a omokõ hag̃ua tuguy. Hetyma puku ha oipuru oipopo mombyry hag̃ua.

## Mandu'apy

## Joaju

* Fotografía de una pulga
* Flies

Ñemohenda:Tymbachu'i
Ju’i

**Ju'i** () ha'e umi mymba ypegua huguái'ỹ, hete pe ha mbyky, ha oipuru hetyma oipopo hag̃ua. Ojeikuaa oiko amo 6.000 ju'i juehegua. Opaite nunga oiko ýre térã y aguĩre.

## Joaju

Ñemohenda:Ju’i
Katalúña

**Katalúña** (Epañañe'ẽme: Cataluña; Katalúñañe’ẽ: *Catalunya*; Occitañañe'ẽme: *Catalonha*) ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva Epáña retã pegua, ojekuaáva katuetehápe tetã hembiasa guasu, oĩva yvate kuarahyresẽ España retãme. 

Ijapekue ha'e 32&nbsp;000&nbsp;km² ha yvate gotyo ojejuhu Hyãsia ha Andorra, kuarahyreike gotyo ojejuhu upe para Yvy mbytépe, ñemby gotyo ojejuhu upe Comunidad Valenciana, ha kuarahyresẽ ngotyo oĩ Aragón. 

Katalúña oñemohenda umi irundy tetãvoremi: Barcelona, Girona, Lleida ha Tarragona. Itavusu ha'e táva Barcelona.

Katalúñame oikove 7&nbsp;504&nbsp;881 ava umi 947 távape, 64 ohasa 20&nbsp;000 tekove hetakue.

## Mandu'apy

## Joaju
 **[[:ca:|Vikipetã katalã ñe'ẽme]]** ha'e upe Vikipetã peteĩ ñe'ẽme oñeñe'ẽva ku tetãvore hekosãsóva España pegua. Nde ikatu poroipytyvõ upépe.


* Web de la Generalidad de Cataluña

Ñemohenda:Katalúña
Aragõ

miniaturadeimagen|Aragón
**Aragõ** (Aragõñe’ẽme: *Aragón*, Katalúñañe’ẽme: *Aragó* ) ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva '''Tavetã Epáña''' pegua, oúva upe Tavetã Aragón pegua. Oĩ yvate gotyo España retãme ha ojejuhu yvate gotyo Hyãsia, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Castilla-La Mancha, Castilla y León, La Rioja, Navarra ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Katalúña ha Comunidad Valenciana.

Aragón oguereko 1&nbsp;349&nbsp;467 tekove kuéra ipype, ary 2012 jave, ha ijapekue hína 47&nbsp;719&nbsp;km².

## Mandu'apy

## Joaju

* Gobierno de Aragón (requiere Javascript)
* Las Cortes de Aragón

Ñemohenda:Aragón
Ndéli Pyahu

**Ndéli Pyahu** (hindi ñe'ẽme: नई दिल्ली, paniaví ñe'ẽme: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, urdu ñe'ẽme: نئی دلی, ingyaterrañe'ẽme: *New Delhi*) ha'e niko Índia retã tavusu ha pe Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje ha Tetã Tekojoja Ruvicha róga renda tee. Ojejuhu tetãvore Ndélipe. 

Ingyaterra retãygua omoñepyrũ ko táva ára 15 jasypakõi ary 1911-me. 
Ndéli Pyahu oguereko mokõi tenda ojehechakuaáva ha'eha yvypóra reko rembiejakue: pe Humayun ryvy ha pe *[[Qutb]]*. 

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Índia táva
Mark Twain

**Samuel Langhorne Clemens**, ojeikuaaporãvéva **Mark Twain** rupi (Florida, Misuri, 30 jasypateĩ ary 1835 – Redding, Connecticut, 21 jasyrundy ary 1910-pe), ha'e akue peteĩ karai haihára guasu, mombe'uhára ha pukarã apohára Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua. Ohai heta ñe'ẽporãhaipyre herakuã: *Mburuvicha ha tupãmba'ejára* térã *Peteĩ jángi Mburuvicha Arturo rogaguasúpe*, hákatu ojeikuaave chupe upe mombe'upyrusu heraha *Tom Sawyer Rembiasa guasu* ha upe riregua heraha *Huckleberry Finn Rembiasa guasu*.

Twain okakuaa táva Hannibal-pe, upe tetãvore heraha Misuri-pe, upe táva oipuru mokõi mombe'upyrusúpe hendarã, Tom Sawyer ha Huckleberry Finn rembiasa guasu. Omba'apo heta rendápe, peteĩ ñemuhápe ha peteĩ kuatia momaranduhápe avei. Omba'apo avei ygarata mboguatahára ysyry Misisipi-pe, ha itaju povyvyhára, ha upei oho jey kuatia momaranduhápe. Omba'apóvo kuatia nmomaranduhápe, ohai peteĩ tembiasagua'u pukarã, *Ju'i popo herakuã tava aty Calaveras pegua* (1865), ku tembiasagua'u herakuãite, ohai avei aranduka ambuéva ha ohechakuaa hembiapo iporãva.

Twain ohenói jaguaveve Halley ohasa Yvy yvága rupive ha ohecha mboyve avei «aháta jaguaveve ndive»; omano rire, jaguaveve Halley ohasa jey Yvy yvága rupive, 74 ary rire. William Faulkner he'i akue Twain ha'e "Tetã peteĩ reko Apeikagua Ñe'ẽporãhaipyre Ruguasu".

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Haihára Tetãvore Joapykuéra pegua
Gwyneth Paltrow

**Gwyneth Paltrow** (Los Angeles, Tetã peteĩ reko Amérikagua, 27 jasyporundy ary 1972), hera heñói ha'e **Gwyneth Kate Paltrow**, ha'e peteĩ mba'eapohára, opurahéiva ha cantante Amérikagua.

## Joaju

* Gwyneth Paltrow Imdb

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Tataveve Halley

**Jaguaveve Halley**, héra tee **1P/Halley**, ha'e peteĩ jaguaveve guasu ha vera ojeréva Kuarahýpe amo 76 arýre, ijere Kuarahýre ikatu oñemoambue ramo jepe amo 74 guive 79 meve ary. Ku jaguaveve herakuã ha imimbiete, oúva Kuiper Ku'asãmegua. Halley ha'e año upe jaguaveve ojeréva sapy'apy'a ha ikatu ojehecha tesáre ñende Yvy guive, ha jaguaveve año ikatu ojehecha mokõi jey peteĩ yvypóra rekovépe (techarãme, upe karai haihára Tetã peteĩ reko Apeikagua pegua heraha Mark Twain henói ha mano ojejuhu amo Halley jehasápe, ary 1835 ha 1910).

Halley jehasa yvy yvága rupive ojehecha heta karai mbyjakuaahára rupive amo ary 240 Kirito mboyve guive, heta karai China pegua, Vavilónia ha Európa ymaguare pegua ohecha akue ha ohai akue heta mba'e Halley jehasa rupive, hákatu ndojehechakuaái upe jaguaveve ha'éva mante Halley. Jaguaveve jehasa ojehechakuaa peteĩháme ary 1705-pe, karai mbyjakuaahára Ingyaterra pegua hérava Edmond Halley, upévare ku jaguaveve heraha Halley ko'ãga. Ary 1986 jave ojehecha chupe pahague ñande Yvy yvágape, ha oúta jey amo ary 2061 jave.

Ary rysýi ojehechateéva ku jaguaveve jehasa yvy yvága rupi ha'e kóva, oñepyrũ ary 239 Kirito mboyve, ary peteĩha ojeikuaateéva ojehecháva ku tatave jehasa:

Ary 239 Kirito mboyve, 164 Kirito mboyve (ndojehechateéi), 86 Kirito mboyve, 11 Kirito mboyve, 66, 141, 218, 295, 374, 451, 530, 607, 684, 760, 837, 912, 989, 1066, 1145, 1222, 1301, 1378, 1456, 1531, 1607, 1682, 1759, 1835, 1910, 1986. Ha ojehecháta jey ary 2061 jave.

## Mandu'apy

## Joaju

* Vídeos Celestia Vídeo del cometa Halley en su órbita alrededor del Sol (vídeo nº 11)

Ñemohenda:Tataveve (yvágamba'e)
Vikipetã avañe'ẽme

thumb|300px|Vikipetã ra'anga avañe'ẽme.
**Vikipetã avañe'ẽme** ha'e opaite tembikuaa hekosãsóva renda Internet rupive avañe'ẽme. Oñepyrũ ary 2005-pe, heta puruhára hera'ỹ ha puruhára oñe'ẽ aveñe'ẽ pytyvõ rupive. Ko'ág̃a oĩ  kuatiarogue avañe'ẽme

## Tembiasakue Vikipetã guarani
* 100 - *[[Jasypoapy]]* (11 jasypakõi 2007)
* 200 - *[[Vikipetã]]* (4 jasyteĩ 2008)
* 300 - *[[Hesu Tupão añete]]* (8 jasykõi 2008)
* 400 - *[[San Juan Bautista del Ñe'embuku]]* (24 jasyrundy 2008)
* 500 - *[[Vy'arenda]]* (31 jasypo 2008)
* 600 - *[[Tatapỹi rendy ryru]]* (5 jasypoteĩ 2008)
* 700 - *[[Apekũ]]* (13 jasypoteĩ 2008) 
* 800 - *[[Urukure'a]]* (24 jasypoteĩ 2008) 
* 900 - *[[Lilí del Mónico]]* (11 jasypokõi 2008)
* 1000 - *[[Pirane]]* (5 jasyporundy 2008)
* 2000 - *[[Kaskádia]]* (5 jasypateĩ 2012)
* 2500 - *[[Tĩatĩ]]* (4 jasypoapy 2013)
* 3000 - *[[Mark Twain]]* (15 jasyapy 2015)
* 4000 - *[[Hudío jerovia]]* (12 jasypateĩ 2020)
* **5000** - *[[Mbaretepyte]]* (19 jasypateĩ 2022)

## Mandu'apy

## Joaju
* Meta (Wikimedia)
* 

Ñemohenda:Vikipetã
Ñemohenda:Avañe'ẽ
Praga

**Praga** (*Praha* chekoñe'ẽme) ha'e Chekia retã tavusu, ku tetã léiguasu rupive. Ymaguare, Praga ha'e akue tavusu Mburuvi Bohemia pegua ha tetã Chekía-Elovákia tavusu avei. Ko'ãga Praga hína tavusu Tekoha Bohemia pegua avei.

Ysyry Moldava rembe'ýre, oikove ipype amo 1.200.000 tekove, upévare, Praga ha'e táva oguerekovéva tavaygua ipype opa Chekiape. Táva ijerére ndive oguereko 1.900.000 tekove.

Ary 1992 guive, táva vore ymaguare ha'e Tembiejakue Yvypóra reko pegua. Hembiasakue ha iporãnguére heta tekove oho Praga-pe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Sitio oficial

Ñemohenda:Chekia táva
Franz Kafka

**Franz Kafka** (Praga, Mburuvi Auteria-Hungyria, 3 jasypokõi ary 1883 – Kierling, Auteria, 3 jasypoteĩ ary 1924-pe) ha'e peteĩ haihára Hudío ohenói tetãvore Bohemia-pe ha ohai alemañañe'ẽme. Ojehechakuaa hembiapo iporãite opa yvóra ñe'ẽporãhaipyreme ha hembiapóre oñe'ẽ ava iñapytu'ũ'ỹva, apytu'ũkuaaty ha tetekuaaty ava rekovére, túva ha sy iñemoñarenguéra apañuái, ava gua'u oikéva tembiasagua'u kyhyjépe ha heta mba'e ambuéva.

Ohai mbohapy tembiasagua'u, *Jehasarusu* *(Der Prozeß)*, *Ógambarete* *(Das Schloß)* ha *Amérika* *(Amerika* térã *Der Verschollene)*, tembiasagua'u mbyky *[[Oñemoambuéva]]* *(Die Verwandlung)* ha heta mombe'urã mbyky. Oheja avei hetaiterei kuatiañe'ẽ ha jehai omombe'úva mba'éichapa ha'e oikove. Ijehaypy reko tee oñembojogua heta tembiapo arandupykuaatýva he'íva yvypóra oikove "oikove" hag̃ua.

Albert Camus, Jean-Paul Sartre, Jorge Luis Borges ha Gabriel García Márquez ha'e haihára umíva heta haihára pegua oipyhy arandu Kafka rembiapo pegua. 

Oñeñe'ẽvo *kafkia rehegua* he'ise peteĩ mba'e ojejuhu ha'e hekopete'ỹ umíva mba'e ojejuhúva iñarandukakuérape. Hembiapokue sa'i osẽ kuatiápe oikove aja. Opavavéva nunga, hembiapokue ne'ĩra opa avei, osẽ kuatiápe Kafka irũ hérava Max Brod rupive, ndomoneĩva Kafka rembipota, haihára ombyaisemba hembiapokue imano rire.

## Mandu'apy

## Joaju

* Franz Kafka en Chequia.cz

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára
Santiago Leguizamón

**Santiago Máximo Leguizamón Zaván** heñóikuri táva Villa Hayes-pe, Paraguay retãme, ára 26 jasyapy ary 1950-pe. Itúva niko Federico Leguizamón Sosa, ñorairõhára Cháko ñorairõme. Santiago niko poapyha ñemoñare porundy joyke'y apytépe. Ára 30 jasypateĩ ary 1974-pe, Santiago omendákuri Ana María Margarita Morra-re ha oguereko hikuái irundy ñemoñare: Raquel, Dante, Sebastián ha Fernando.

Santiago Leguizamón-gui niko oiko pepo'atã myatyrõhára ary 1968-pe, Panama retãme; ha upéi oiko ichugui jeveve kuaahára. Ary 1970-pe, Katólika Mbo'ehaovusúpe táva Paraguayguápe, oiko avei ichugui marandu'asãihára. Ára 15 jasypakõi ary 1975-pe, táva Pedro Juan Caballero-pe tetãpehẽ Amambaýpe, omoheñóikuri Puhoe ZP 31 Mburukuja ha upe guive oiko ichugui imotenondehára ha ijára ha upépe oisãmbyhýkuri tembiapo pyharevegua hérava “Puertas Abiertas (Okẽ Ojepe'áva)” ojoajuhápejepi Puhoe Ñandutíre Paraguaygua, karai Humberto Rubín ndive. Upéicha avei omyasãikuri kuatiahaipyre hérava Mburukuja. Avei omba'apókuri RPC-pe g̃uarã (Noticias El Diario, Ta'ãngambyry 13 ha Puhoe Cardinal), ha avei kuatiahaipyre ABC Color ha Ultima Hora-pe g̃uarã. Oguerohorýgui, ohaími ñe'ẽpoty ha avei oikojepékuri chugui ñoha'ãngára ha upeichahápe oîjepe aty hérava “Teatro de Laboratorio”-pe amo 1972 rupi.

26 jasyrundy 1991-me -Marandu'asãihára Árape- ojejukákuri marandu’asãihára Santiago Leguizamón táva Pedro Juan Caballero-pe, Paraguáy retãme. Irundy ava Brasil-ygua, hekomarãva, oity chupe ñuháme ha ojuka hikuái ichupe pe tape héra “yvy ijara’ỹva”-pe. Oje’e Santiago Leguizamón ojejukahague oikógui omombe’u Puhoe Mburukuja rupive, mba’e vaieta ojapóva umi pokarẽ oikóva táva Pedro Juan Caballero-pe ha mboypýri táva Ponta Porãme.

21 mbokara’ỹi ojasuru hetére. 14 tapicha ojejoko ha oñemoinge ka’irãime oje’égui ha’ekuéra ojukahague Santiago-pe; ha upéikatu ojepoipaite chuguikuéra ndikatúigui ojehechauka ha’ekuéra ojapohague pe mba’e vaiete. Ary 2002-me, Santiago kuatiakuéra oĩva Tekojoja Rógape oñembohyru ha pe jeporeka añeteguáre og̃uahẽ ijapýpe ha oparei. Omano oreko javérõ 41 ary.

## ***
* Santiago Leguizamón Ohai: David Galeano Olivera

Leguizamon
Pindo karai arateĩ

thumb|250px|Pindo karai arateĩ Mexico-pe

Ndaipóri Hesukirito ohapykuehóvape g̃uarã peteĩ arapokõindy tuichavéva ha oñemomba’eguasuvéva ko Arapokõindy Marangatúgui. Oñepyrũ **Pindo Karai Arateĩme** ñanemomandu'áva Hesukirito oikérõguare táva Jerusalén-me, tapichaita jehecharamo pa'ũme ha umi ára ha'e ohasa mboyve teko'asyete, mano ha jeikovejeýre.

Upéva rehegua, he'i Ñandejára Ñe'ẽme: *Upérõ hemimbo’ekuéra oho ha ojapo [[Hesu|Hesu Kirito]] he’ihaguéicha ichupekuéra. Ogueraha hikuái pe chavurro imemby reheve Hesúpe ha ha’ekuéra omoĩ hi’ári ijaokuéra ha Hesu ojupi. Ha maymáva oipyso ijaokuéra haperãme, ha ambuekuéra katu oikytĩ yvyrarakã ha omyasãi tape rehe.*

Paraguay retã tuichakue javeve, upe arateĩme, yvyporakuéra ohua'ĩ tupãópe ogueromandu'ávo upe mba'e guasuete ojehuva'ekue ymaite. Upe ára mboyve, ogapýpe, ojejapómajepi opaichagua ta'ãnga pindo roguégui okakuaáva Paraguay retã tuichakue ha umi pindo niko pa'i ohovasa ha omongarai upe Pindo Karai Arateĩme.

Peteĩ tupão herakuã mombyrýva ha heta tapicha ohohápejepi pindo ñemongarairã niko Tupãsy La Candelaria Tupão oĩva Táva Kapiatápe, omotenondéva pa'i España-ygua ojehayhuetéva hérava José María Velazco, ha'éva ñembo'e guasu motenondehára, ohovasa ha omongaraíva pindo ha oisãmbyhýva jeguata ogueromandu'áva Hesukirito oikérõguare táva Jeresalen-me.

## Joaju
* Kurusurape'anduhára
* Arapokõindy Marangatu
* Kapiata

## ***
* Pindo karai arateĩ. Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Hesu rape
Mba'ysyvo vai

**Mba'ysyvo vai** (*Ricinus communis*), ha'e peteĩ ka'avo yvyra rakã'ícha, ñana ikatu oporojuka.

Ñana vai yvyra rakã'ícha, roky anambusu ha jepe'arãicha, hogue guasuete, po jepe'áicha, ipoty puku ha oñembo'ýva. Hi'a apu'a, guasumi, iju hetáva, ipype oĩ peteĩ ta'ỹi guasu ha itaverahũicha, sỹi ha mimbi, ku ta'ỹi oguereko peteĩ popĩa (pohãmano porojukaha) hérava mba'ysyvo ysykã.

Yvypóra ho'u ramo mba'ysyvo vai ra'ỹingue, ipy'a rasy vaiete, ipitikiri'i oñembyáiva ha hete y'ỹ, ha upei, ikatu omano.

Okakuaa hag̃ua, oikotevẽ árahaku eláda'ỹ, oiko opa renda haku ñande Yvy pegua ha ou Afrika Hatĩ pegua.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Ka'avo
3 jasyporundy

Ára **4 jasyporundy** ha'e ára 246ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 247ha umi ary hekope'ỹme. Umi 119&nbsp;ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
* 1940: Eduardo Galeano, Uruguái retãme

## Mano
*

Ñemohenda:Jasyporundy
Amérika Ára

thumbnail
**Amérika Ára** niko peteĩ arete ojeromandu’áva ñavõ ary opaite Amérika retãnguérape, og̃uahẽvo ára 14 jasyrundy, oñemomba’eguasu hag̃ua sãso ha joaju mbarete oĩva maymaite tetã apytépe. Ñavõ ary, tetãnguéra ruvicha térã amandaje -kuatiapyre rupive- ogueroayvu Amérika retãita ára ha arapokõindy. Ko jehecharamo oiko Amérika tavavusu, táva ha tekohakuéra rupi.

Ary 1931-pe oñemboaje’ypýkuri pe Amérika Ára ko yvypehẽ tuichakue javeve ha ojeporavókuri hi’áraramo pe 14 jasyrundy, ary 1890-pe oñemoheñoihaguére Amérika Retãnguéra Aty ha hogatee renda, hérava Amérika Retãnguéra Ñemuha Ógarenda, heñoihaguégui Amérikakuéra Aty ha ipahápe kóvagui oiko Amérika Retãnguéra Atykatu, ojekuaavéva OEA-ramo.

El Salvador, Honduras, Guatemala ha Haiti ojapókuri 14 jasyrundýgui vy’aguasu ára. Ko’ã irundy tetã ha ambuévape, oĩva hikuái Amerikakuéra Atýpe, ojejapómi aty ikatéva, tetãygua vy’a, aty mandu’arã mbo’ehaópe ha oñemyasãi opaichagua temiandu omomorãva Amérikakuéra reko joaju.

Umi temiandu apytépe oĩ peteĩ omombaretéva Amerikakuéra Aty reko joaju, ha he’i Amérika Retãnguéra ikatuha “omombareteve -ára ha ára- py’aguapy ha jekupyty ojoapytépe, avei ikatuha omombareteve joaju heñóiva ijapytepekuéra ojoajúgui hikuái oñopehẽnguéicha ko yvypehẽme ha oúgui peteĩ tembiasakue añógui. Amérika tetãnguéra akóinte imandu’ava’erã maymaitéva ojojaha hikuái hemikotevẽ ha hembipotápe ha oñondive ikatuha oku’e tenonde gotyo py'aguapy, tekojoja ha léi ñemboajépe.

## Amérika Momorãhéi


Tekoayhu purahéi, tekoha hekokatuvagua
Joajúpe tapiaite ñanemoingovétava
Ñane rekosã’ỹre, ñane ñe’ẽngatúre
Jaikova’erã teko marangatúpe

Py’aguapy rechaukaha ohesapéta tekove
Amérika yvypehẽ pukukuetépe
Py’ara’ã mbareterã, joyke’yreko mbareterã
Ojapóta tekoha hekokatuvagua purahéi añetete

Argentina, Brasil ha Bolivia,
Colombia, Chile ha Ecuador,
Uruguay, Paraguay, Venezuela,
Guatemala ha El Salvador,
Costa Rica, Haití ha Nicaragua,
Honduras ha Panamá,
Norteamérica, México ha Perú,
Cuba ha Canadá:

Joyke’y reko’año sãsombyre niko ha’e
Joyke’y reko’año sãsombyre niko ha’e


## Joaju
* Amérika Momorãhéi

## ***
* AMÉRIKA ÁRA - DÍA DE LAS AMÉRICAS Ohai Guaraníme: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Ára
Ñemohenda:Amérika
Galicia

**Galicia** ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva Epáña retã pegua, ojejuhu yvate kuarahyreike gotyo yvyapy Ivériape ha iñemohendapyre irundy tetãvoremi, A Coruña, Lugo, Ourense ha Pontevedra, ha umíva tetãvoremi iñemohendapyre 314 táva rupive oñembyatýva 53 tavatýpe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo upe para Kantáviragua, ñemby gotyo ojejuhu upe tetã Poytuga, kuarahyreike gotyo upe paraguasu Atlántiko ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe Mburuvimi Asturias ha upe tetãvore hekosãsóva Castilla y León.

Heta ypa'ũ aty ha ypa'ũ michĩ oĩ Galicia rembe'ýre, ha oĩ avei hetã ñemohendápe.

Galicia oguereko 2&nbsp;747&nbsp;559 ava ipype (1 jasyteĩ ary 2014 jave). Santiago de Compostela ha'e Galicia tavusu tee.

## Mandu'apy

## Joaju

* Web de la Junta de Galicia
Ñemohenda:Galicia
Asturias

**Asturias**, hérava tee **Mburuvimi Asturias** (Asturiañe'ẽme, *Principáu d'Asturies*; eonaviañe’ẽme, *Principao d'Asturias*), ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva España retã pegua. Yvate España opyta ha ijapekue ha'e 10&nbsp;603,57 km², ipype oikove 1&nbsp;054&nbsp;408 tekove kuéra (ary 2014 jave). 

Ijerére ojejuhu kuarahyreike gotyo upe tetãvore hekosãsóva Galicia, yvate gotyo upe para Kantáviragua, kuarahyresẽ Cantabria ha ñemby gotyo ojejuhu upe tetãvore hekosãsóva Castilla y León. Oñembohérava "Mburuvimi" hembiasakuére, Mburuvichaguasu España ra'y oguerekógui upe téraguasu oñembojáratee «Mburuvichami Asturias pegua», mburuvicha guasu Juan I de Castilla omoĩ va'ekue ary 1388-pe. Itavusu ha'e Oviedo, ha táva Gijón ha'e itáva oguerekovéva tapicha ipype.

## Mandu'apy

## Joaju

* Gobierno del Principado de Asturias

Ñemohenda:Asturias
Galisiañe’ẽ

**Galisiañe'ẽ** (Galisiañe'ẽme: *Galego*) ha'e peteĩ Indoeuropa ñe'ẽ oñeñe'ẽva tee upe España retãvore hekosãsóva heraha Galicia. Ojoguaiterei upe poytugañe'ẽ.

Európa Araguasu Mbyte paha peve, ha jepe oike Galísia Kastílla akãrojáipe, gallégo ojeipuru opa mba'erã. Ãga katu saro'y XIV pahápe karaiñe'ẽ oike mbareteve, ñe'ẽporã ha tekotevẽrãme.

Upérõ avei, tetã ñe'ẽ ñepu'ã oñyñýi, ha saro'y XVI mbyte rupi, haimete okañy. Upe árape, ñe'ẽmbo'e ñepu'ã omomobyry Galicia ñe'ẽ Poytuga ñe'ẽgui. Ãga katu, saro'y XIX pe, Rromantisismo ndive, heñói jey tai galléga ha oñepyrũ opu'ã ko'ãgagua iñe'ẽmbo'e, oñepi'ãva'ekue saro'y XX pukukue omohenda porãségui iñe'ẽ.

Gallégo ñe'ẽ mbyky ne'ĩra osẽ hu'ãme ha ko árape oĩ mokõi tape oñemoĩ porã hagua: 'aislasionista' ha 're-integrasionista'. Ombojoavýva ã mokõi tape: peteĩha ombyeja'ose ñe'ẽmbo'e aty Európa Araguasu Mbytépe ombojoajuva'ekue Galísia Portugal-re, ha mokõiha katu ndoipotái.
miniaturadeimagen|Galisiañe’ẽ ñe’ẽ’aty

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Gallégo ñe'ẽ
Ñemohenda:Epáña ñe'ẽnguéra
Karaku

**Karaku** () ha'e peteĩ mba'e hu'ũ oĩ opa umi kangue puku ha guasu ipype, taha'e ñarukãnguéra, pujase'o ha akã kangue.

Opa tekoveapỹi tuguy rehegua ou peteĩ tekoveapỹi tenondegua año opytáva karakúpe.
Oiko umi mokõi karaku ñande kangue pýpe:
* Karaku pytã, opytáva umi kangue pe ipýpe.
* Karaku sa'yju, opytáva umi kangue puku ipýpe.

Oĩ avei upe pujase'o karaku oĩve atukupe kangue rysýipe ha ombohasa opa apytu'ũ rendyry tete pehẽnguéme, kóva ndaha'éi ko karaku.

Mymba karaku ojepuru heta tembi'u apópe, so'o ha kangue.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tete
Tumingue'a

**Tumingue'a** () ha'e opa mba'e pehẽngue peteĩcha, imba'epy hekopete kimikuaa rapépe, ha oguerekóva ijapytépe heta vore chu'imimi imba'epy hekopete'ỹmi kimikuaa rapépe. Opaite apỹi kimi rehegua oñemohenda tumingue'a ha'ete rupive ha ndaikatúiva oñemboja'o.

Ko'ãga ojeikuaa opa tumingue'a oguerekoha imbytépe peteĩ tumingue'a apyte'a (*núcleo atómico*), haimete imása háicha oĩ ku hendápe, ojere hese peteĩ tovendy arai (*nube de electrones*). Ko mba'ekuaarã ojehechauka peteĩhápe saro'y XX ñepyrũme, upe saro'y XIX aja yvypóra oimo'ã tumingue'a ndaikatuiha oñemboja'o, upévare, heta ñe'ẽme oñembohéra chupe *átomo*, karaiñe'ẽme háicha, oúva *a-tómo-* gyresiañe'ẽ megua ha péva he'ise Ñemboja'o'ỹ*<nowiki/>'.* Ha upéi, yvypóra ojuhu tumingue'a apyte'a oguerekoha niko ra'e mokõi vore hyepýpe ha'éva, umi **katuindy** (*protones*), oguerekóva apakuavohýi ombojakuaáva ipype (*carga positiva*), ha avei **morõndy** (*neutrón*), mbytegua hendyrýva. Umi **tovendy** (*electrones*), ijapakuavohýi hendyry kangy, oñembojoaju chupe tendyryñohasa pu'aka rupive (*fuerza electromagnética*).

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Mba'e
Ñemohenda:Kímika
Pujase'o karaku

**Pujase'o karaku** () ha'e peteĩ sã morotĩ mbuku opytáva atukupe kangue rysýi mbytépe ha ombohasa opa opa apytu'ũ rendyry tete pehẽnguéme, térã tete remiandu ombohasa apytu'ũme, upéicha apytu'ũ oikuaa mba'épa ojehu tetére, umi apytu'ũ rendyry ohasa upe tajyguére. Kuimba'e pujase'o karaku oguereko 45&nbsp;cm ha kuña oguereko 43&nbsp;cm.

Oiko mokõi tembiapo ojapóva ku pujase'o karaku:

* Opa jepoko, ñeandu ha mba'e ambuéva ojehu tete apýrare (taha'e pyti'a, ajúra, atukupe, tetyma) ohasa tajyguére ha ku pujase'o karaku ombohasa apytu'ũme.
* Apytu'ũ ojapouka mba'éichapa omba'apo tete apýra, pujase'o karaku ombohasa umi "apoukapy" opa tetére.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tete
Pehẽ'aty

**Pehẽ'aty** () ha'e peteĩ tembiapo ita, ñai'ũavyky, itavera térã ambue mba'e kuruvi japopyre, umi mba'e kuruvi sa'y hetáva ha ysaja hetáva oñemoĩ joja ojapo hag̃ua peteĩ ta'anga.

Heta tekove aty ha avano'õ Asia ha Európa pegua ojapo ymaguare guive umi pehẽ'aty, hógape, itupãóme ha mongorahápe. Upe táva rupa Asiria pegua hérava Nínive ojehecha tekove hógare oĩ heta pehẽ'aty ñai'ũ japopyre ombojegua hag̃ua.

## Joaju

Ñemohenda:Tembiapoporã
Carlos Sosa

**Carlos Sosa Melgarejo** niko heñóikuri Jeikoha Trinidad-pe, Táva Guasu Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 29 jasyrundy ary 1926-pe. Itúva herava'ekue Antolín Sosa ha isýkatu kuñakarai Hilaria Melgarejo. Carlos Sosa niko ñe'ẽpapára, purahéi apohára, puraheihára ha mbaraka mbopuhára. Hera tee niko Pedro; ág̃akatu, ojeherókuri Carlos opa oikohague rupi purahéi myasãime.

Imitã ha imitãrusúpe ojeherókuri avei Chopelo. Imitãrusúpe oha'ãjepékuri vakapipopo Atyha 12 de Octubre, jeikoha Santo Domingo-guápe ha upe rire oha'ãjepékuri Atyha Nacional-pe oikuaahaguépe Arsenio Erico-pe. Oikókuri Jeikoha Pinosãme ha upépe ombojoaju hekove kuñakarai katupyryete Máxima Lugo-re ha iñemoñarekuéra ha'e ko'ãva: Veridiana, Miguel Angel, Marlene Isabel, María de las Nieves ha Nimia Luciana. Kuñakarai Nela Albabi ndive oguerekókuri peteĩ tajýra hérava Nimia Carolina.

Imitãkaria'ývo oñepyrũmakuri ohai iñe'ẽpotymimi ha avei oñepyrũkuri opurahéi. Upe mboyve oikókuri chugui aty mboretia'ehára ha ñoha'ãngára. Upéi, pya'evoi ohechaukáma ikatupyryha purahéipe ha héra oñepyrũ herakuãkuri oparupirei. Heta hembiapokue ha'evoíkuri ohai ha ombopurahéi ha umíva herakuãmombyrýkuri oĩgui heta ñane retã puraheihára omyasãiva'ekue Carlos Sosa rembiapokue ko yvy apére, umíva apytépe, Luis Alberto del Parana. Carlos Sosa opuraheijepékuri ko'ã tetãme: Argentina, Pindorama, Ekuator, Volívia‎, Chile, Perũ, Kolómbia, Uruguái ha Venesuéla. Ary 1983 ha 1984-pe opurahéikuri Estados Unidos-pe. Hekove pukukuépe oñeme'ẽkuri chupe heta jopói ha ojejapókuri chupe heta jehechakuaa omyasãire ñane retã purahéi.

Hembiapokue apytépe jajuhukuaa, hetave apytépe: *Mi retorno*, *Bienvenido hermano extranjero*, *Buen viaje mi amor*, *Quiero verte*, *Te vuelvo a encontrar*, *Paraguay tierra de amor*, *Amorosamente*, *La noche que te conocí*, *Yo soy la morena*, *La reina del ñanduti*, *Che vallemíre*, *Chemandu'ávo*, *Che retãme araka'etépa*, *Nendivéntemora'e*, *Che vallemi yvotytýre* ha *Neporã che Paraguay* (Premio Nacional de Música 2003).

Carlos Sosa omanókuri táva guasu Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 10 jasypoteĩ ary 1989-pe, orekorõguare 63 ary.

## Joaju
* BIENVENIDO HERMANO EXTRANJERO
* NEPORÃ CHE PARAGUAY
* CANCIONES DE CARLOS SOSA – ROXY ALVAREZ

## Mandu'apy
* CARLOS SOSA, GUARANÍME Ohai: David Galeano Olivera

Sosa, Carlos
Sosa, Carlos
Jaguane

**Jaguane** (**Mephitidae**) ha'e peteĩ mymba okambúva juehepehẽ so'o'úva, hete ndatuicháiva ha ojeikuaa porã chupe opoígui hyakuã vai ha ne hapykuégui, okyhyje ramo ha oñeñangareko va'erã ramo, ikatu ohupyty mokõi metro.

Jaguane hague isa'y mokõi, hũ ha morotĩ. Ho'ukuaa tymbachu'i guasu, mymba okambúva michĩ, guyra ha hupi'a, yva ha eíra ka'aguy.

Oikove yvykuápe jaguane kuña ojapóva, ára ro'y okeve ha opyta yvykuápe.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Okambúva
Tĩmbu (mymba)

Umi mymba **tĩmbu** (**Didelphimorphia**) ha'e umíva okambúva jueheguaty gua'amba oikovéva Amérika yvyrusúpe. Oiko amo 92 tĩmbu juehegua ko'ãga, opaite oĩ mykurẽ juehepehẽme, ha heta ambuéva ndoikovéima.

## Mandu'apy

* 

## Joaju

* Mesozoics Mammals en **[https://web.archive.org/web/20071026113932/http://home.arcor.de/ktdykes/hpg.htm Dinos, Fossils, Children, England, Germany…]** Acceso: 3 octubre del 2007.

Ñemohenda:Okambúva
Gua'amba

**Gua'amba** (**Marsupialia**) ha'e opa umi mymba okambúva oraháva peteĩ sapikua, hérava maysupio, ku sapikua ojeipuru okakuaa imembykuéra ha ogueraha hag̃ua chupekuéra. Ojeikuaa amo 270 gua'amba juehegua ko'ãga, amo 70 oikove Amérika yvyrusúpe ha amo 200 oikove Asia ha Auteralia rendápe.

Ho'ukuaa ka'a, ka'avo michĩ, tymbachu'i guasu ha mymba okambúva ha otyryrýva.

Umi gua'amba ojeikuaavéva ha'e:
* Mykũpopo
* Sarigue
* Mykurẽ
* Jaguane

## Mandu'apy

## Joaju

* The Marsupial Ring
* Marsupiales

Ñemohenda:Okambúva
Mona the Vampire

***Mona the Vampire*** ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui moha'angapyre omotenonde akue Louise Piche ha Jean Caillon, imombe'u ou aranduka ojapo Sonia Halleyman ha Hiawyn Oram. Ku tekoha'ãngandy Cookie Jar Entertainment ojapo ha omomba'apo, Alphanim ha YTV ñepytyvõ.

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui
Sarigue

**Sarigue** (***Didelphis***) (karaiñe'ẽme: Zarigüeya) ha'e peteĩ gua'amba jueheguaty upe mymba tĩmbu ojuehegua ha oúva mykurẽ juehepehẽ, oikove Amérika yvyrusúre, yvate guive ñemby meve.

Oikokuaa kapi'i he'õ, ka'aguy ha yvyramátare, hákatu oikokuaa opa rendápe, oĩ umíva oikove tenda ára tini ha tenda ro'y. Ho'ukuaa mymba okambúva michĩ, guyra, ryguasu rupi'a, mymba otyryrýva ha ka'avo michĩ, ho'ukuaa avei tymbachu'i guasu ha yso.

## Mandu'apy

## Joaju

* ''Didelphis'' en **[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Mammalia.html Animal Diversity Web]**

Ñemohenda:Okambúva
Ñoha'ãnga róga Amazonas

**Ñoha'ãnga róga Amazonas** (poytugañe'ẽme: *Teatro Amazonas*)  ha'e peteĩ ñoha'ãnga róga Pindorama retãmegua opytáva okarusu puku São Sebastião, táva Manaus mbytépe, tetãvore Amazonas itavusúpe. Ipype oike 701 tekove kuéra.
Ojejogapopa ha omoñepyrũ ary 1896-pe, ha ha'e mba'e jogapopyre omohechaukaitevéva táva Manaus imba'eheta ha imimbi upe Ysy Arajere aja.

Ojeikuaa chupe ijogapokuaa porã ha hekopete, ijahoja karapã ha oguereko peteĩ ógayvate apu'a jeguakapyre, upévare Pindorama retãme ojeikuaaporãite chupe ha ha'e mba'e omohechaukavéva táva Manaus pegua.

## Mandu'apy

## Joaju
* Sobre o centenário do Teatro Amazonas
* Vista via satélite - Google Maps

Ñemohenda:Pindoráma
Ñemohenda:Ñoha'ãnga
Telemaco Borba

**Telemaco Borba** ha'e peteĩ táva Pindoramape, oĩ Paraná tetãvore. Ko távape oĩ 75.054 tavayguakuéra (ary 2014).

## Mandu'a


## Joaju

* Telemaco Borba Tavao poytugañe'ẽme

Ñemohenda:Parana (tetãvore) táva
Mantra

**Mantra** (मन्त्र) niko peteĩ ñe'ẽ sanscrito-gua tyapuguigua (ñe'ẽpehẽ, ñe'ẽ, taipu térã ñe'ẽ aty), ipu'akáva tekopy ha tekopytúre. Mantra-kuéra ikatukuaa avei oñehesa'ỹijo ñe'ẽporãhaipyre ha ñe'ẽjoajukatuháicha.

Ñemohenda:Jerovia
Shiva

thumb|200px|Shiva

Hinduista-kuérape g̃uarã, **Shiva** (शिव) ha'ehína peteĩva ijeroviaha guasu oĩva *[[Trimurti]]*-pe (“mbohapy ysaja” térã “Hindu Teko'apy”), Brahma ha Visnu ndive.·

Shivaismo-pe (térã shaiva térã shaivita jeroviakatu) pe jeroviaha oñemomba'eguasuvéva niko Shiva-Rudra ha Brahma ha Visnu katu jeroviaha michĩvéva. Vedico-kuéra jeroviakatúpe niko pe jeroviaha hekomarãva ha'ékuri Rudra (“Hekomoñáiva”) jepémo upéicha upe rire Hinduismo-pe oñembohekopyahúkuri ha oñeñe'ẽ porã hese ha oiko ichugui “po'a reruha” (oikohaguéicha Grecia-pe Pochykuérape oñemboherapyahurôguare Euménides, “Hekoaguyjéva”).

## Joaju
*Om namah shivaia

Ñemohenda:Indu jerovia
Reconquista

**Reconquista** arasẽme tava Argentina retãme. Oĩhína tetãvore Santa Fe-me. Ko távape oiko 99.288 ava (2010 ary).

Ñemohenda:Argentina táva
Namaste

**Namaste** (नमस्ते) niko peteĩ ñe'ẽ oje'éva sánscrito-pe, ha'éva ñe'ẽ ymaitereiguare India retãmegua. India-ygua oipuru ñe'ẽ „namaste“ oporomomaitei ha o'aguyjeveme'ẽ hag̃ua hikuái. He'ívo upe ñe'ẽ ha'ekuéra ombojoaju ipo ku oñembo'etarõguáicha, ipyti'a renondépe ha oñakãity'imi.

## ***
* NAMASTÉ – MAITEI Ohai Guaraníme: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Jerovia
Om namah shivaia

thumb|200px

**Om namah shivaia** (ॐ नमः शिवाय) niko peteĩ ñe'ẽpu (mantra) ojekuaavéva hinduísmo-pe. Ñambohasávo Guaraníme he'ise “Om, jerojyrã Shivá-pe”, upépe OM, he'ise ñe'ẽpu hekomarangatúva; NAMA, he'ise “jerojy”, ha SHIVAIA, heise “Shiva (jeroviaha guasu)-pe”. Hinduismo niko jeroviakatu iñasãivéva India ha Nepal-pe. 

## Joaju
*Om Namah Shivaya

Ñemohenda:Indu jerovia
Łobez

**Łobez** (, ), ha´e táva opytáva Poloñape. Upérupi ohasa hína ysyry Rega.
## Távayguakuéra


ImageSize = width:400 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  
## Ta´angarenda

File:Lobez kosciol kz.jpg| 
File:Kamienica w Łobzie (obok dworca PKP).jpg|
File:Zabytkowa Poczta w Łobzie.JPG|
File:Zabytkowy dom w Łobzie.jpg|
File:Świętoborzec - dworek.jpg|

## Mandu'apy

## Ñanduti rogue techapyrã

*  www.lobez.pl
* BIP Łobez
* Łobez - You Tube
*  Tourist Information

Ñemohenda:Polóña táva
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ Kuña rehegua 2015

**FIFA Tembiesarái Kuñare Yvypavẽ 2015** (***2015 FIFA Women's World Cup***, ingyaterrañe'ẽme ha ***Coupe du Monde Fémine de la FIFA 2015***, hyãsiañe'ẽme) ha'e vakapipopo tembiesarái pavẽ pokõiha oha'ã kuña mante. Ojejapo tetã Kanatãme upe ára 6 jasypoteĩ guive ha ára 5 jasypokõi meve ary 2015 jave, jey peteĩha ojejapóva ku tembiesarái upe tetãme.

## Aty oñeha'ãva
### Aty A

*6 Jasypoteĩ 2015 19:00 -  1-0 
*6 Jasypoteĩ 2015 22:00 -  0-1 
*11 Jasypoteĩ 2015 19:00 -  1-0 
*11 Jasypoteĩ 2015 22:00 -  0-0 
*15 Jasypoteĩ 2015 20:30 -  1-1 
*15 Jasypoteĩ 2015 20:30 -  2-2 

### Aty B

*7 Jasypoteĩ 2015 14:00 -  4-0 
*7 Jasypoteĩ 2015 17:00 -  10-0 
*11 Jasypoteĩ 2015 17:00 -  1-1 
*11 Jasypoteĩ 2015 20:00 -  2-3 
*15 Jasypoteĩ 2015 17:00 -  0-4 
*15 Jasypoteĩ 2015 17:00 -  1-3 

### Aty C

*8 Jasypoteĩ 2015 20:00 -  6-0 
*8 Jasypoteĩ 2015 23:00 -  1-0 
*12 Jasypoteĩ 2015 20:00 -  10-1 
*12 Jasypoteĩ 2015 23:00 -  2-1 
*16 Jasypoteĩ 2015 18:00 -  0-1 
*16 Jasypoteĩ 2015 18:00 -  1-2 

### Aty D

*8 Jasypoteĩ 2015 17:00 -  3-3 
*8 Jasypoteĩ 2015 20:30 -  3-1 
*12 Jasypoteĩ 2015 18:00 -  2-0 
*12 Jasypoteĩ 2015 21:00 -  0-0 
*16 Jasypoteĩ 2015 21:00 -  0-1 
*16 Jasypoteĩ 2015 21:00 -  1-1 

### Aty E

### Aty F

## Ñembosarái pahague

## Umi Gol
#### 6 gol
* Célia Šašić
* Carli Lloyd

#### 5 gol
* Anja Mittag

#### 3 gol
* Gaëlle Enganamouit
* Fabienne Humm
* Ramona Bachmann
* Ada Hegerberg
* Eugénie Le Sommer
* Marie-Laure Delie
* Kyah Simon
* Fara Williams

#### 2 gol
* Isabell Herlovsen
* Solveig Gulbrandsen
* Megan Rapinoe
* Orathai Srimanee
* Lisa De Vanna
* Lena Petermann
* Sara Däbritz
* Ange N'Guessan
* Wang Lisi
* Wang Shanshan
* Gabrielle Onguéné
* Madeleine Ngono Mani
* Karen Carney
* Lucy Bronze
* Lady Andrade
* Linda Sembrant
* Kirsten van de Ven
* Christine Sinclair
* Aya Miyama
* Yūki Ōgimi

#### 1 gol
* Ashley Lawrence
* Josée Bélanger
* Lieke Martens
* Trine Bjerke Rønning
* Maren Mjelde
* Simone Laudehr
* Melanie Behringer
* Alexandra Popp
* Melanie Leupolz
* Dzsenifer Marozsán
* Nilla Fischer
* Sofia Jakobsson
* Ngozi Okobi
* Asisat Oshoala
* Francisca Ordega
* Christine Manie
* Ajara Nchout
* Christen Press
* Abby Wambach
* Alex Morgan
* Kelley O'Hara
* Lauren Holiday
* Tobin Heath
* Aya Sameshima
* Yuika Sugasawa
* Saori Ariyoshi
* Mizuho Sakaguchi
* Mana Iwabuchi
* Amandine Henry
* Élodie Thomis
* Louisa Nécib
* Victoria Losada
* Verónica Boquete
* Raquel Rodríguez
* Melissa Herrera
* Karla Villalobos
* Verónica Pérez
* Fabiola Ibarra
* Daniela Montoya
* Catalina Usme
* Formiga
* Marta
* Andressa Alves
* Raquel Fernandes
* Josée Nahi
* Thanatta Chawong
* Eseosa Aigbogun
* Martina Moser
* Ana-Maria Crnogorčević
* Angie Ponce
* Fran Kirby
* Steph Houghton
* Jodie Taylor
* Ji So-Yun
* Jeon Ga-Eul
* Cho So-Hyun
* Kim Soo-Yun
* Rebekah Stott
* Hannah Wilkinson

#### Gol ''en contra''
* Desire Oparanozie - -pe guarã
* Jennifer Ruiz - -pe guarã
* Laura Bassett - -pe guarã
* Julie Johnston - -pe guarã

#### 2 gol ''en contra''
* Angie Ponce - -pe guarã

## Mandu'apy

## Joaju

* Sitio web oficial FIFA.com-pe

Ñemohenda:FIFA Tembiesarái Yvypavẽ Kuña rehegua 2015
Jorge Amado

**Jorge Amado** (Itabuna, 10 jasypoapy ary 1912 - Salvador de Bahía, 6 jasypoapy ary 2001) ha'e akue peteĩ haihára Pindorama pegua.Jorge Amado ha'e haihára ome'ẽvéva akue hembiapokue ojapo ta'angambyrýpe, ñoha'ãnga ha ta'angamýipe, Pindorama retãme. Hembiapo guasu ta'angambyry pegua Dona Flor e Seus Dois Maridos, Tenda dos Milagres, Tieta do Agreste, Gabriela ha ambuéva, ha'e ojapo. Jorge Amado hembiapokue – 49 aranduka – ojeipuru akue avei heta sámba jerokýpe opa Pindorama rendápe. Iñarandukanguéra oñehasa 80 tetãme, 49 ñe'ẽme.


## Hembiapokue

### Tembiasagua'u
* Carnaval retã, 1931
* Kuvuasu, 1933
* Suor, 1934
* Jubiabá, 1935
* Mar Morto, 1936
* Capitães da areia 1937
* Terras do Sem-Fim, 1943
* São Jorge dos Ilhéus, 1944
* Seara vermelha, 1946
* Tekosãso renda guy (3 aranduka, 1954)
* Gabriela, cravo e canela, 1958
* Os velhos marinheiros ou o capitão de longo curso, 1961
* Umi pyhare rerekua, 1964
* Ña Flor ha iména mokõi, 1966
* Tenda dos milagres, 1969
* Teresa Batista cansada de guerra, 1972
* Tieta do Agreste, 1977
* Farda, fardão, camisola de dormir, 1979
* Tocaia grande, 1984
* Kuña marangatu py'aropu, 1988
* A descoberta da América pelos turcos, 1994

### Mombe'u
* Mano ha Quincas Berro Dágua mano, 1961
* O milagre dos pássaros, 1979

### Aranduka mitãme guarã
* El Gato Mallado y la golondrina Siñá, 1976
* La pelota y el arquero, 1984

### Aranduka tekove rehe
* Castro Alves achegety, 1941
* El Caballero de la esperanza (Luís Carlos Prestes), 1942

### Ñoha'ãnga
* El amor del soldado, 1947

### Mandu'arã
* El niño grapiuna, 1982
* Navegación de cabotaje, 1992

## Jeha'i

## Joaju
 
* Fundación Casa de Jorge Amado en inglés y portugués.

* Jorge Amado en el catálogo del Instituto Ibero-Americano de Patrimonio Cultural Prusiano.
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Pindoramagua
Gregório de Matos

thumb|240x240px|Gregório de Matos ra'anga.
**Gregório de Matos e Guerra** (7 jasyrundy 1636 — 26 jasypateĩ 1696) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára varróko <nowiki/>Pindorama pegua. Ohai ramo jepe heta ñe'ẽyvotyete, jerovia rehegua ha tie'ỹ, ojekuaaporãve chupe umi iñe'ẽpoty oñembohorýva, upévare oñembohera chue "**Boca do Inferno**" (he'iséva: Añaretã juru).

Guapyha papaha 16 upe Pindorama Ñe'ẽ Amandaje pegua oguereko Gregório de Matos héra.

## Hembiapokue
Gregório de Matos hembiapokue nosẽi kuatiápe ha nomuasãiri saro'y XIX peve. Upévare ha'e iñe'ẽpoty tie'ỹ ombohorýva. Oikove aja, iñe'ẽpoty osẽ mante kuatiañe'ẽ ohasa pógui pógui.

Pindorama Ñe'ẽ Amandaje omoĩ kuatiápe heta ñe'ẽpoty:
* *Sacra* (volumen 1, 1923)
* *Lírica* (volumen 2, 1923)
* *Graciosa* (volumen 3, 1930)
* *Satírica* (volúmenes 4-5, 1930)
* *Última* (volumen 6, 1933)

## Joaju
* Gregório de Matos ñe'ẽpotynguéra
* Biografía de Gregório de Matos en el sitio web oficial de la Academia Brasilera de Letras 
* Gregório de Matos e Guerra: una visita al poeta
* Gregório de Matos Atyvete
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Pindoramagua