open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ibn Battuta

**Ibn Battuta** (1304 – 1368 térã 1369) ha'e akue peteĩ yvýre oikundaháva Marruéko pegua. Ojekuaaite chupe omombe'uhague hembiasakue ohórõguare oikundaha yvy mombyryguáva. Oikundaha amo 30 ary pukukuévo ha oikuaapa haimete Yvate Áfrika ha Kuarahyresẽ Mbytegua, oho avei Kuarahyreike Áfrika, Ñemby ha Kuarahyresẽ Európa, Ñemby ha Kuarahyresẽ Ásia, ha Chína. Ipukuve ha imombyryve Marco Polo jeguatágui; amo 75.000 km. Battuta ojapo avei heta yvy ra'anga ha ohai peteĩ aranduka hérava "Ibn Battutta Ñekundahakuéra", omombe'uhápe heta mba'e tetãnguéra ha arandupy rehegua, hembiapokue rupive ikatu ojekuaa porã mba'éichapa jeikove upe aja.

Ibn Battuta heñói ára 24 jasykõi 1304 táva Tánger-pe. Orekóvo 21 ary, oñepyrũ oikundaha mombyry ha oho opa tetãme ijeroviapy ha'éva Islã.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Marruekogua
Fanny Mendelssohn

**Fanny Cäcilie Mendelssohn** (Hamburgo, 14 jasypateĩ 1805-Berlín, 14 jasypo 1847), ojekuaáva avei ichupe **Fanny Mendelssohn Bartholdy** ramo ha omenda rire **Fanny Mendelssohn Hensel** ramo, ha'e akue peteĩ puraheiapohára ha piáno ombopúva Alemáña megua. Oñemomorã ramo ichupe ikatupyryitégui piáno ñembopúpe, sa'imi ojehechauka opavavépe ombopúvo.

Heñói peteĩ óga hudíope ha upéi oike Lutéro jeroviápe, Fanny okakuaa Berlín-pe —upépe, ikyvýndi Felix Mendelssohn, oñemoarandu pupotýpe mbo'eharakuéra Ludwig Berger ha Carl Friedrich Zelter ndive—. Upe aja ndojehechakuaa porãigui kuñanguérape avano'õme, heta hembiapokuégui oje'e ikyvy mba'eha. Ary 1829-pe, omenda pe tembiapoporã apohára Wilhelm Hensel rehe ha 1830-pe heñói imemby Sebastian Hensel. Ary 1846-pe, jepémo hogagua ipy'akõi hembipota pupotýre, ha'e oikuaauka hembiapokue pyahu. Ary 1847-pe omano iñapytu'ũ rasy sapy'águi.

Arykuéra 1990 guive, heta umi oipyguara ha ohesa'ỹijo hekove ha hembiapokue. Ymaguare oje'e ipurahéi hérava *[[Ostersonate]]* (*sonata* Páskua rehegua) ikyvy mba'eha, oñehesa'ỹijo jey 2010-pe ha ojehechakuaa hekópe añetehápe Fanny imba'eha. Ára 29 jasypo 2018 jave ojepe'a Muséo Fanny & Felix Mendelssohn táva Hamburgo-pe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Umm Kalzum

**Fāṭima ʾIbrāhīm es-Sayyid el-Beltāǧī** (30 jasypakõi 1898 térã 4 jasypo 1904-3 jasykõi 1975), ojekuaavéva ichupe héra jeguaha rupive **Umm Kulthum** térã **Om Kalsoum**, ha'e akue peteĩ puraheihára, puraheiapohára ha ñoha'ãngahára Ehíto pegua omba'apóva arykuéra 1920 guive 1970 peve. Ojekuaa ichupe ijojaha'ỹva ha ikatupyryitégui opurahéivo, herakuã porãitéva arykuéra 1950 ha 1960 pukukuévo. Ipuraheikuéra ojejuhu umi oñevendevéva apytépe yvy ape ári, ohupytývo amove 80 sua mba'epu'apu'a, upéicha oiko chugui pe puraheihára árave irundyha ovendevéva. 

Ojehechakuaa ichupe peteĩ íkono ramo Ehítope ha oĩ umi «imba'eguasuitéva» apytépe purahéi áravepe, Mohammad Abdel Wahab, Abdel Halim Hafez ha Farid al-Atrash ykére.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Ehitogua
Viorica Ursuleac

**Viorica Ursuleac** (Czernowitz, ko'ágã Ukyáña; 26 jasyapy 1894-Ehrwald, Áuteria; 22 jasypa 1985) ha'e akue peteĩ puraheihára *[[soprano]]* Rrumáña megua, oñembokatupyrýva opurahéi hag̃ua Richard Strauss rembiapokue. Ova Alemáñame ha heta ojehechauka opurahéivo upépe ha Áuteriape avei.

## Mba'epu'apu'a

* Strauss: *Ariadne auf Naxos* [sin el prólogo] (Berger, Roswaenge; Clemens Krauss, 1935) [*en vivo*]
* Strauss: *Friedenstag* (Hotter; Clemens Krauss, 1939) [*grabación en vivo*]
* Strauss: *Arabella* (Krauss, 1942) [*en vivo*]
* Strauss: *[[Der Rosenkavalier]]* (Kern, Milinkovič, Weber; Clemens Krauss, 1944) [*en vivo*]
* Wagner: *Der fliegende Holländer* (Hans Hotter; Clemens Krauss, 1944) [*en vivo*]
* Wagner: *Tristan und Isolde* (Brangäne; Flagstad, Svanholm, Hotter; Erich Kleiber, 1948) [*en vivo*]

## Mandu'apy arandukápe
* Schlötterer, R. *V. Ursuleac. Singen für R. Strauss*, 1986

Ñemohenda:Rrumáña
Ñemohenda:Puraheihára
Rrúsia Michĩ

[miniaturadeimagen|350x350px|[Tetãvore Polóña Michĩ ary 1635-pe. Kóva tavapehẽ kuarahyreike pegua ha'e Rrúsia Michĩ.]]
[miniaturadeimagen|350x350px|[Ukyáña tetãkorapykuéra kóva rembiasakuepe.]]
**Rrúsia Michĩ** térã **Rrús Michĩ** (rrusiañe'ẽme: **Малороссия**, **Малая Россия**), ha'e akue peteĩ ñe'ẽ ojeipuruva'ekue oje'e hag̃ua peteĩ yvýre ojoguáva Ukyáña yvýpe ko'ágãgua, kóva ojeipuru sa'ary XX peve. Sãmbyryhára Yuri II Boleslav pe Galítsiagua ha'e akue pe peteĩhaite oipuruva'ekue ko ñe'ẽ, ojapóvo umi ñe’ẽnguéra ary 1334-pe lasioñe'ẽme: Dux totius Russiæ minoris, jepémo, pe ñe'ẽ gyresiañe'ẽme tujávape: Μικρὰ Ῥωσία, Mikrá Rosía, oñembohasávo lasioñe'ẽme: Rrúsia michĩva ojeipyso va’ekue chupe pe ha'ihára Visansiõgua Codinos rupive, ary 1292-pe.

## Jeipuru ko ñe'ẽ ko'ágã
Joaty Soviétikope ha Ukyáña ko'agãguápe pe ñe'ẽ Rrúsia michĩ ndojepurúi. Ko'ãva oipuru umi ñe'ẽnguéra (tavapehẽ Chérnihív, Tavapehẽ Póltava ha hetave). Jepémo, ojeipuru pe ñe'ẽ "Rrúsia michĩ" oñeñe'ẽ hag̃ua pe sãmbyhy ojeguerekova'ekue pe arapa'ũme kóva ha'e jave Rrúsia Mburuvi mba'e.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Rrúsia
Ñemohenda:Ukyáña
Avati ku'i

miniaturadeimagen|245px|Avati ku'i

**Avati ku'i** héra avei hu'itĩ, ha ojepapo avati morotĩgui jepe ñamañávo hese sa'yju. Avati chipa oje'éva avei chupe. Hu'itĩ jajapo hag̃ua, ñambopupu raẽ y, ha upéi japoi pype ñande avati. Nañambojy aréi vaerã ani hag̃uátei hu'ũeteri. Jaisu'úvo opururũ'imi vaerã gueteri. Upéi ñamyasãi kuarahýpe ikã meve, ha upépe jajoso ha ñamyangu'i. Upéi ñambogua, upe hevorakue opytáva héra rora, ojejapónte avei chugui tembi'u. 

## Mba'épe ojeiporu
Avati ku'ígui ojejapo heta tembi'u, umi herakuã guasuvéva ha ojehecharamovéva sopa paraguái ha vori vori. Upéi oñemoĩ avei chipápe, chicharõ hu'itĩ ha mbaipýpe hamba'e. Ko Amerika tuichakue avati ku'i ojeiporu ojejapo hag̃ua tembi'u, jepe ndaha'éi peteĩchagua avatíguinte ojejapopáva. Mexico ha yvy gotyo ihu'itĩ morotĩete, ha oiporu hikuái tortilla ojapo hag̃ua. Itáliape katu sa'yjuete ha heseve ojapo hikuái polenta.

## Referencias
Ñemohenda:Tembi'u
Marzo paraguayo

***Marzo paraguayo*** (Karaiñe'ẽgui: *Paraguái jasyapy*) ha'e akue ojehechárõguare tesaparápe tetã Paraguái ñesãmbyhy, jasyapy pahápe ary 1999 jave, ojejuka rire mburuvicha ombuekoviávape ára 23 jasyapy, karai Luis María Argaña, ha oje'e milikokuéra ojukahague ichupe. Tetã amandajépe, umi ombohováiva tetãrerekuápe he'i pe ojukaukáva ha'eha mburuvicha Raúl Cubas Grau ha *general* Lino Oviedo.

Hetaite umi tetãygua oho tapépe ha okarusúpe oñemoĩ hag̃ua Argaña jejukáre, peteĩ yképe umi ombohováiva tetãrerekuápe ha ambuépe katu umi omokyre'ỹva tetã ñesãmbyhýpe. Oñeimo'ã amo 10.000 tapicha oñemoĩ okarusúpe *Congreso Nacional* róga renondépe. Upe jave, oĩ sarambi guasu ha ojeipuru mboka ojejuka hag̃ua heta tapichápe, 8 omano ha amove 700 ohasa'asy (umívagui 92 hasy mboka jepurúre).

Upe rire, mburuvicha Cubas oikuaauka osẽha tetã ñesãmbyhýgui, 7 jasýnte oisãmbyhy Paraguáire. Oheja rire Raúl Cubas tetãrerekuágui, ha mburuvicha ombuekoviáva Luis Maria Argaña omanóma, oiko Tetã mburuvicha ramo karai Luis Ángel González Macchi, Tetã amandaje ruvicha.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái
Sarah Bernhardt

**Rosine Bernardt**, ojekuaavéva héra jeguaha rupive **Sarah Bernhardt** (París, 23 jasypa 1844-París, 26 jasyapy 1923), ha'e akue peteĩ ñoha'ãngahára Hyãsia pegua omba'apóva ñoha'ãngápe ha ta'angamýipe, peteĩ umi herakuãvévagui ha oñemomorãvévagui sa'ary XIX paha ha sa'ary XX ñepyrũ megua. Omba'apo heta tekochaukápe ha'éva *[[La dama de las camelias]]*, ojapo Alejandro Dumas, ta'ýra; *[[Ruy Blas]], ojapo [[Victor Hugo]]*; *[[Fédora]]* ha *[[La Tosca]]*, ojapo Victorien Sardou, ha *[[L'Aiglon]]*, ojapo Edmond Rostand. Oñoha'ãnga avei ava gua'u kuimba'éva, umíva apytépe oĩ mburuvicha Hamlet, ojapo Shakespeare. Ojehechauka ñoha'ãngaópe oparupi yvy ape ári ha oĩ umi ñoha'ãngahára herakuãitéva apytépe ome'ẽ va'ekue ta'angamýipe iñe'ẽ ha ha'anga.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Rosa Luxemburgo

**Rosa Luxemburgo** (Alemañañe'ẽme: **Rosa Luxemburg**, Poloñañe'ẽme: **Róża Luksemburg**; Zamość, Polóña, 5 jasyapy 1871 - Berlin, Alemáña, 15 jasyteĩ 1919) ha'e akue peteĩ ojokuaikuaáva komunísta ha oñemoarandúva virurekokuaáre ha arandupykuaatýre Marx ñeimo'ã rupive. Heñói Polóñame ha upéi oñemohetã Alemáñame, ijypykuéva hudío. 

Omyakã heta aty ojokuaikuaáva ñemoirũrape pegua, Polóña ha Alemáñame. Ary 1914 guive ojoaju peteĩ atýre ojapóta kuri 1916-pe peteĩ aty Marx ñeimo'ãre oguatáva, hérava Epártako Joaty (*Spartakusbund*, Alemañañe'ẽme), ko aty omoheñói pe Aty Komunísta Alemáña megua (KPD). Opa rire Ñorairõ Guasu Peteĩha, omoñepyrũ pe kuatiañe'ẽ momaranduha hérava *[[Die Rote Fahne]]* (*Poyvi Pytã*), iñirũndi karai Alemañagua Karl Liebknecht. Iñarandukakuéra ojekuaavéva, ha oñembohasavéva ambue ñe'ẽme, ha'e *Reforma o revolución* (1900), *Huelga de masas, partido y sindicato* (1906), *La Acumulación del capital* (1913) ha *La revolución rusa* (1918), ne'ĩra osẽ avañe'ẽme. 

Oipytyvõ omotenondévo avei táva Berlin-me pe Epártako Joaty Ñepu'ã, ipahápe nosẽporãiva, jepémo iñepyrũ guive ha'e oikuaauka noiporãitaha. Ko ñepu'ã oñembogue ombohovaígui hese Alemáña ñorairõhára aty ha umi *[[Freikorps]]* térã "Ava'aty Isãsóva" (tetãyguakuéra oipurúva mboka hetã rérape, oúva umi oñorairõva Ñorairõ Guasu Peteĩhápe). Ipahápe, hetaite tapicha oho ka'irãime, ohasa'asyite ñorairõharakuéra ombyepotívo ha ojukávo ichupekuéra, ijapytépe oĩ va'ekue Rosa Luxemburgo, omanóva ka'irãime.

Rosa Luxemburgo ha Karl Liebknecht imba'eguasuitéva Marx ñeimo'ã jehechaukápe, tuichaitépe tetã Alemáñame. Ko'ágã, arateĩ mokõiha térã mbohapyha jasyteĩme, ojegueromandu'a táva Berlín-pe Rosa Luxemburgo ha Karl Liebknecht Ára, oñemomandu'a hag̃ua ojejukárõguare ichupekuéra ára 15 jasyteĩ 1919.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Poloñagua
Nikolái Gógol

**Nikolái Vasílievich Gógol**; ojeikuaavéva chupe **Nicolás Gógol** ramo; Soróchintsy, Sãmbyhyha Poltava, 1 jasyrundy 1809 - Mosuku; 4 jasyapy 1852) ha'e akue peteĩ haihára Rrúsia pegua ijypykuéva Ukyáña megua. Hembiapokue opaichagua, hákatu ojehechakuaave ichupe ohaívo tembiasagua'u, mombe'urã ha káso. Iñaranduka herakuãvéva ha'e *[[Almas muertas]]*, ojehechakuaáva ha'eha tembiasagua'u javegua peteĩha Rrusiañe'ẽme.

## Hembiapokue
Gógol rembiapokue nosẽi gueteri avañe'ẽme, upévare oñembohysýi ko'ápe hembiapokue héra karaiñe'ẽme.
**Getman* (Ndojapopái, 1831)
**Veladas en un caserío de Dikanka* térã *Veladas de Dikanka* (poapy káso, 1831-1832)
***La feria de Soróchintsy*
***La noche en vísperas de San Juan*
***La noche de mayo* térã *la ahogada*
***La carta perdida*
***La Nochebuena*
***Terrible venganza*
***Iván Fiódorovich Shponka y su tía*
***El lugar embrujado*
**Mírgorod* (irundy káso, 1832-1834) 
**"Terratenientes de antaño"
**"Tarás Bulba"
**"El viyi" térã "Vi"
**"Por qué se pelearon los dos Ivanes" térã "Por qué discutieron Iván Ivánovich e Iván Nikíforovich".
* *Historias de San Petersburgo* térã Novelas breves peterburguesas (po mombe'urã, 1835-1842)
***La avenida Nevski*
***El retrato*
***Diario de un loco*
***La nariz*
***El capote*
**El inspector general* (1836)
* *Almas muertas* (1842)

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Rrúsiagua
Sunámi

**Sunami** (Hapõñe'ẽgui: 津 [*tsu*], 'ygarata' térã 'yjere', ha 波 [*nami*], 'y apeno') ha'e y apeno atýra imbaretéva ha ituichaitéva ojejapóva oku'évo y hetáva oikógui yvyryrýi, yvyrata ñehẽngue, yvy syryry, arapyrendy ñembota térã ambuéva. Sunámi ndojoguái umi y apenópe jahechameméva yguasúpe, y apeno ou Kuarahy ha Jasy mbaretekuégui, sunámi katu ou y tuicháva syryrýgui.

Ojeikuaa amo 75% sunamikuéragui ouha yvyryrýigui. Py'ỹinte ojehecha sunámi ohundipaha táva y rembe'ýpe, oitývo yvyramáta, óga ha ambuéva, ipya'eitéva ha imbaretetéva, upévare heta tapicha omano oikóvo sunámi.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Yvyapekuaa
Yso apu'a

Umi **yso apu'a** (**Nematoda**, Gyresiañe'ẽgui νῆμα *nema*, "inimbo", ειδής *eidés* u οιδος *oídos*, "ojoguáva"), ha'e ysokuéra pehẽ'a. Ko atýpe oñemohenda amo 25.000 yso juehegua, hákatu ojeikuaa ikatu ohupytyha amo 100.000.  Hete apu'ami, upévare ojehero ichupekuéra yso apu'a.

Ko'ã yso ipiruite ha ipererĩ, oike yvypóra retépe ha opyta tuguy rape ijerehárupi. Oikévo yvypóra retépe ikatu ome'ẽ mba'asy opaichagua (techapyrãme: *[[triquinelosis]]*, *[[filariasis]]*, *[[anisakiasis]]*, *[[anquilostomiasis]]*, *[[ascariasis]]*, *[[estrongiloidiasis]]*, *[[toxocariasis]],* ha heta ambuéva), oñemboheta ha okarukuaa ambue retepýpe, ikatu avei oñemboheta porã yvýpe, ýpe, ka'avo ha mymbakuéra retepýpe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mymba
Paraguái ha Arahentína tetãkorapy

[miniaturadeimagen|308x308px|[Paraguái ha Arahentína yvy ra'anga.]]
Pe **Paraguái ha Arahentína tetãkorapy** ha'e peteĩ tetãkorapy oguerekóva peteĩ 1690 km pukukue omboja'óva Paraguái Tavakuairetã ha Arahentína Tavakuairetã.

Ko tetãkorapy ojejapo mbohapy ysyry guasu rupive, umíva ha'e ysyry Paraguái, ysyry Araguay ha ysyry Parana. Paraguái tavusu, Paraguay, ojejuhu hína ysyry Paraguái yrembe'ýpe kuarahyresẽyguápe, kóva oguereko peteĩ tetãkorapy Arahentína ndive.

Ñemohenda:Paraguái tetãkorapykuéra
Ñemohenda:Arahentína tetãkorapykuéra

## Jehasa Arahentína guive Paraguáipe
Oĩ 39 tape ojehasa hag̃ua Arahentínagui Paraguáipe. Umíva apytépe porundy oĩme tape ojoajúva ko'ãva yvykuéra, ha'évo peteĩ Jasyretã Apipe; umi 30 ohembýva ha'e yga g̃uahẽhakuéra oĩva ysyrýpe:.

* Klorínda - Ygag̃uahẽha Hosé Falkón (tape)
* Colonia General Velgrano - General Bruguez (tape)
* Isleta - Paraje Rojas Silva (tape)
* Misión La Paz - Pozo Hondo (tape)
* Pasarela La Fraternidad (tape)
* Paso El Remanso - La Verde (tape)
* Paso Lamadrid - Misión San Leonardo (tape)
* Posadas - Encarnación (tape)
* Jasyretã - Jasyretã (Apipo hetatetãygua)
* Ygag̃uahẽha Vermého - Puerto Pilar (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Candelaria - Campichuelo (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Colonia Cano - Puerto Pilar (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Eldorado – Puerto Mayor Julio Otaño (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Formósa - Puerto Alberdi (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Garuhapé - Puerto 3 de Mayo (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Iguazú - Puerto Tres Fronteras (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Itá Ibaté - Panchito López (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Itatí - Puerto Itá Corá (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Ituzaingó - Puerto Ayolas (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Las Palmas - Puerto Humaitá (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Leoni - Puerto Triunfo (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Libertad - Puerto Domingo Martínez de Irala (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Mado - Puerto Lomas Valentinas (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Mani - Puerto Bella Vista Sur (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Montecarlo - Puerto Ape Aime (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Oasis - Capitán Meza (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Paranay - Colonia Alborada (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Paso de la Patria - Paso de la Patria (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Pílkomajo - Puerto Ita Enramada (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Pinares - Carlos Antonio López (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Piray - Puerto 7 de Agosto (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Posadas - Puerto Pacú Cuá (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Rico - Puerto Triunfo (ysyry)
* Ygag̃uahẽha San Antonio de Apipe - Puerto Ayolas (ysyry)
* Ygag̃uahẽha San Ignacio - Puerto Paraíso (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Santa Ana - Puerto Samuhú (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Victoria - Capitán Urbina (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Wanda - Puerto Itá Verá (ysyry)
* Ygag̃uahẽha Yahapé - Puerto Cerrito (ysyry)

## Mandu'apy
Paraguái ha Volívia tetãkorapy

[miniaturadeimagen|290x290px|[Paraguái ha Volívia tetãkorapy.]]
**Paraguái ha Volívia tetãkorapy** ha'e peteĩ tetãkorapy oguerekóva 750 km pukukue ha omboja'óva Paraguái ha Volívia yvy ojohegui.

Ou pe tetãkorapy mbohapy Arahentína, Volívia ha Paraguái mba'e (pe táva Eméralda ypýpe ysyry Araguaýpe) ohóvo yvate-yvate kuarahyreike gotyo amo pe yvyty Capitán Ustares hu'ã meve, ojerehápe kuarahyresẽme, pe tenda Fortín Galpón peve, kóva rire oho peteĩ kytarysýi ñemby gotyo rupive og̃uahẽ meve pe ysyry Paraguáipe, opahápe pe tetãkorapy mbohapy Volívia, Pindoráma ha Paraguái mba'e.

Oĩ peteĩ ñeimeha paraguáigua herava Inhãnte Rrivarola, kóva oĩ ko tetãkorapy ykepe, Paraguái Tavakuairetãme, Tetãvore Vokerónpe.

## Tembiasakue
Ko tetãkorapy ko'ágãgua ojejapo kurí ary 1938-pe ojejapo rire pe jukupytyha Vuenosáirepe opa hag̃ua Cháko Ñorairõ (1932-1935)
Ñemohenda:Paraguái tetãkorapykuéra
Ñemohenda:Volívia tetãkorapykuéra
Peru Marangatu Vasílika

**Peru Marangatu Vasílika** ha'e peteĩ tupao guasu katóliko Táva Vatikánome. Heta he'i kóva hína tupao tuichavéva Hesu rapépe. Jerovia katóliko ombo'e  Peru Marangatu Vasílikape oĩha Peru Marangatu retekue, Peru ha'e va'ekue peteĩ umi 12 temimbo'e oguatáva Hesúndi, ombo'e avei Peru ha'ehague Rróma Pa'i Guasu peteĩha.

Peteĩ "vasílika" ha'e tupao guasu imba'etuichaitéva jerovia katólikope. Iñepyrũme, oñemopu'ã va'ekue sa'ary IV jave peteĩ tupaomi ko vasílika rendarã, pe óga guasu ko'ãgagua oñepyrũ ojejapo 18 jasyrundy, 1506 jave ha opa ary 1626. Ojeikuaa Michelangelo ha tembiapoporã apohára ambuéva omba'apo oñemoporã hag̃ua ko tupao. Heta Pápa retekue (Avare guasu katóliko) oñenotỹ ko vasílikape.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Táva Vatikáno
Ñemohenda:Tupão
Kópa Paraguái 2023

**Kópa Paraguái 2023** ha'eta upe poha *([[Papaha Rómapegua|V]])* Kópa Paraguái ojejapotava, kóva ombohasa va’erã upe oganávap3 Kópa Lívertadore 2024 peguape, ha upeva avei oha'ãta Kópaguasu Paraguái 2023, ha ombohovaita upe hetaveva punto ojapova Paraguái Peteĩha Divisiõme.
## Atyguasukuéra oha'ãtava

## Ñeha'ãnguéra
### Ñeha'ã 1

Ko ñeha'ã 1 oñepyrũta 18 jasyrundype ha opata 11 jasypa 20 ñokendavokape ñeha'ã peteĩntevape ha mokõi ñokendavoka triangular-pe, ohasata ñeha'ã 2-pe umi 20 pu'akavape umi ñeha'ã peteĩntevape ha umi 2 iporãveva umi triangular'kuérape. Oikovo peteĩ ñapytĩ umi ñeha'ã peteĩntevape, oñeha'ãta penal.

46 aty oha'ãta ko ñeha'ãme: 17 atykuéra oúva Peteĩha B gui, 12 de la Peteĩha C ha 17 de la UFI gui.

**Haipy**: * *Ko atyguasukuéra oñembosaráita ñokendavoka triangular-pe.*

He'i: Paraguái Mangapy Atyguasu.

* Oĩva hovype ohasa Mokõiha Ñeha'ãme.
* Oguerekóva * ohasata F.1.23 icha.
* Oguerekóva ** ohasata F.1.24 icha.

## Mbojopói
Ko Kópa Paraguái 2023 ome’ẽta:

1°: 600.000.000₲s

2°: 250.000.000₲s

3°: 100.000.000₲s

4°: 50.000.000₲s

## Ehecha avei

* Kópaguasu Paraguái
* Kópa Paraguái
* Paraguái Mangapy Atyguasu (PMA)

## Okapegua
* Sitio oficial de la Asociación Paraguaya de Fútbol

## Mandu'apy

Ñemohenda:Kópa Paraguái
Rodrigo Villalba

**Rodrigo Javier Villalba Benítez** (2 jasyapy ary 2006, Paraguái) ha'e peteĩ vakapipopo oha'ãva paraguáigua, kóva oñembosarái ñumbýtepe, Guaireña F.C-pe, Paraguái Peteĩha Divisiõme.

## Mangapy Atyguasupe
Oñeheñói kuri oho hag̃ua oñembosarái Kámpeonato Ñembyamérikano Mangapy pegua Sub-17 2023 peguape, Paraguái Atyguasu Mangapy oha'ãva Sub-17 hyepype.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Vakapipopo oha'ãva Paraguáigua
Adam Smith

**Adam Smith** (Kirkcaldy, 5 jasypoteĩ 1723-Edimburgo, 17 jasypokõi 1790) ha'e akue peteĩ Ekósia pegua ohesa'ỹijóva virurekokuaa ha arandupykuaaty. Ojehechakuaa ichupe peteĩ umi tuichavéva virurekokuaa ñemoarandúpe.

Herakuãve hembiapokuére hérava *[[Tetãnguéra Mba'ehetakue]]* (*The Wealth of Nations* ingleñe'ẽme), peteĩ aranduka ohesa'ỹijohápe tembikuaaty rupive mba'éichapa oñemomba'eheta ojapo ary 1776 jave. Ko aranduka ha'e pe peteĩha omombe'upáva aporeko rupive mba'éichapa oiko virurekokuaa, upévare ojehechakuaa Adam Smith pe "omboypýva virurekokuaa javegua" ramo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Ekosiagua
Ñeha'ã 1 Kópa Paraguái 2023 pegua

Ko kuatíarogue oicháka umi ñeha'ãnguéra oikóva'ekue **[[Kópa Paraguái 2023|Kópa Paraguáipe 2023]] ñeha'ã 1 peguape**.

## Ñeha'ãnguéra ñeha'ã 1-pe

#### Arapokõindy 1

#### Arapokõindy 2

#### Arapokõindy 3

## Ehecha avei

* Paraguái Mangapy Atyguasu (PMA)
* Kópa Paraguái
* Kópa Paraguái 2023

## Mandu'apy


Ñemohenda:Kópa Paraguái
Kópa Paraguái

[miniaturadeimagen|250x250px|[Kópa Paraguái 2023, Kópa Paraguái V (5)]]
**Kópa Paraguái** ha'e peteĩ ñeha'ã tee guasu mangapy pegua, ojapova Paraguái Mangapy Atyguasu (PMA), Mangapy Hyepy Joaty (MHJ) ndive. Pe ipu'akaveva katu oho Kópa Ñembyamérikanape, oikotava pe ary oúvape; jepémo pe ipu'akaveva ikatúramo oho peteĩ Conmebol ñeha'ãme ambue tape rupive, oñeme'ẽta pe pu'akaveva mokõihame. Oikovo kóva jey pe aty og̃uahẽva'ekue mokõiha tendápe, oñeme'ẽta pe pu'akaveva mbohapyhape, ha kóva oikovo jey oñeme'ẽta pe poapyha aty og̃uahẽva'ekue Peteĩha Divisiónpe. pe Kópa Paraguái 2021 pegua rire pe Kópa Paraguái pu'akaveva ikatuta oha'ã Kópaguasu Paraguái, ombohovaívo pe Peteĩha División pu'akavevape.

## Tembiasakue
Pe oikova'ekue ojejapo hag̃ua Kópa Paraguái ha'e pe Ñeha'ã Tavakuairetã, oha'ãva umi atyguasukuéra Peteĩha División pegua ha umi ombohy'ãkuava tetã hyepy, kóva oñeha'ã umi arykuéra 1976 guive 1995 peve.

Pe apopyrã ojejapo hag̃ua peteĩ kópa ñeha'ã oñembohy'ãkua jasypakõime ary 2017-pe ha oñemoneĩmby PMA Moñe'ẽ Japopya'éva ára 20 jasykõi ary 2018. Oguerekota pakõi ára oñeha'ã hag̃ua ha oĩta 243 ñeha'ãnguéra.

Kópa Paraguái oñepyrũ umi ñeha'ã umi jehasa Peteĩha B oñepyrũ mboyve ára 12 jasyrundy, Peteĩha C ára 24 jasyrundy ha umi atyguasukuéra tetã hyepypegua ára 29 jasyrundy ary 2018. Umi jehasakuéra rire, Cerro Porteño ha Kiritóval Kolõ FBC de J.A.S. oha'ã pe ñeha'ã ñepyrũrã ára 24 jasypokõi, kóva opa 3-1 ha Cerro Porteño ipu'aka Kiritóval Kolõ FBC de J.A.S. rehe.

Kópa Paraguái 2021 rire pe Kópa Paraguáipe ipu'akaveva ikatu ohasa ha oha'ã Kópaguasu Paraguái, ha ombohovaíta pe Peteĩha División pu'akavevape.

## Ára oñepyrũhape Kópa Paraguái opa arýpe

* 2018: 24 jasypoteĩ ary 2018-5 jasypakõi ary 2018.
* 2019: 28 jasypo ary 2019-5 jasypakõi ary 2019.
* 2020: Ndoikói oiko hagué COVID-19 ñemosarambi guasu.
* 2021: 27 jasyporundy ary 2021-1 jasypakõi ary 2021.
* 2022: 10 jasypo ary 2022-10 jasypateĩ ary 2022
* 2023: 18 jasyporundy-ko'ágã peve.

## Kópa Paraguáikuéra

### Pu'akakuéra

## Ehecha avei

* Paraguái Mangapy Atyguasu ((PMA))
* Mangapy Hyepy Joaty (MHJ)
* Kópaguasu Paraguái

## Mandu'apy

Ñemohenda:Kópa Paraguái
Sudã Retãygua Ñorairõ Mbohapyha

**Sudã Tetãygua Ñorairõ Mbohapyha** ha'e peteĩ milíko ñembohovái oñepyrũva'ekue 15 jasyrundy ary 2023-pe Sudã Tavakuairetãme yvy ryepýpe, oñepyrũ umi Sudã Guarini'aty ha Mbarete Pytyvõ Pya’e (MPP) oñembohovai rire heta ñorairõme ko tetãme, ha oñemombe’u oikoha ñorairõ Sudã óga mburuvichaguápe ha Sudã guarini'aty oikohápe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñorairõ
As Aventuras de Gui & Estopa

***As Aventuras de Gui & Estopa*** niko peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui moha'angapyre ombopukáva Pindoráma pegua Mariana Caltabiano ojapo oñembohasa hag̃ua Cartoon Network rupi, oñepyrũ 2009-pe.

## Mba'eapohára

* Mariana Caltabiano ojapo Gui "Iguinho" / Cróquete Spaniel / Dona Iguilda / Fifivelinha / Róquete Spaniel
* Eduardo Jardim ojapo Estopa / Pitiburro
* Arly Cardoso ojapo Ribaldo "Riba"

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Vasco da Gama

**Vasco da Gama** (Sines, 1460/1469-Cochín, Índia, 24 jasypakõi 1524), ha'e akue peteĩ ygarata sãmbyhyhára ha yvýre oikundaháva herakuãitéva Poytuga pegua.

Ojejuhúrõguare yvykuéra pyahu, ojehechakuaaite Vasco da Gama-me omyakãgui umi ygarata peteĩha oho va'ekue Európa guive Índia peve, ojuhu hag̃ua tape ojoajúva ko'ãva mokõi yvy ha oñeñemu porãve hag̃ua. Upe peve, Vasco da Gama ha'e pe og̃uahẽkuaa mombyryvéva ygaratápe, ha ojehero "Indiakuéra Rape" pe y ohasahápe og̃uahẽ hag̃ua yvy ambuévape, mbohapy jey oho Índiape upe tape rupive, oñemohembe'ýva Áfrika rehe, upéicha oiko avei ichupe . Omano mboyvemi, ary 1524 jave, ha'e akue Índia Poytuga pegua Sãmbyhyhára ha ojehero ichupe virréi, oñemomba'e rire táva Kalkuta rehe ha ojapo chugui peteĩ kolónia Poytuga mba'éva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Poytugagua
Piotr Ilich Chaikovski

**Piotr Ilich Chaikovski** (Vótkinsk, 7 jasypo 1840-San Petersburgo, 6 jasypateĩ 1893) ha'e akue peteĩ pupoty apohára Rrúsia pegua. Hembiapokue oĩ umi pupoty hekoporãitéva puraheikuéra ojekuaavéva apytépe, techapyrã umi ''ballets'' ojeheróva *[[El lago de los cisnes]]*, *[[La bella durmiente (ballet)|La bella durmiente]]* ha *[[Pe Ta'ỹinguepire'oha]]*, pe *[[Obertura 1812]]*, *[[Romeo y Julieta (Chaikovski)|Romeo ha Julieta]]*, *[[Concierto para piano n.º 1 (Chaikovski)|Primer concierto para piano]]*, *[[Concierto para violín (Chaikovski)|Concierto para violín]]*, ha umi sinfonía Irundyha, Poha ha Poteĩha, upéicha avei umi ópera *[[Eugenio Oneguin (ópera)|Eugenio Oneguin]]* ha *[[La dama de picas]]*.

Oñembosako'i jave ohechauka hag̃ua hekotee pupotýpe, ojapo purahéi opaichagua, umíva apytépe jajuhu *ballet*, pupoty tembipúnte oipurúva, pupoty koty pegua ha puraheirã. Jepémo hembiapokue herakuãite, araka'eve ha'e oimo'ã chugui ikatupyryiteha ha sapy'apy'a oñembyasy vai ha hekokangy. Omano orekóvo 53 ary, ohasa'asýgui *[[cólera]]* rehe, hákatu oje'e ojejukaha.

Ko'ágã ojehechakuaa Chaikovski ha'eha pe pupotyhára Rrúsia pegua oñemomba'eguasuvéva ha peteĩ umi tenondeguáva hetã arandupýpe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Rrúsiagua
Islã chía

**Islã chía** térã **islã chiíta** ha'e Islã jerovia vorekue tuichavéva mokõiha, Islã suníta rire. Umi musulmã chiíta oguerovia Maóma oiporavo rajy méname, Ali Ibn Abi Tálib, omyengovia hag̃ua ichupe, ojapoukaháicha Ala. Oguerovia hikuái pe aranduka karai mbo'épe, Korã, ha oimo'ã ndaha'éiha mba'eve jeroviapýpe umi mbohapy mburuvicha suníta ou Maóma rire.

Amo 15 % térã 25 % opa umi 1900 sua musulmã retakuégui yvy ape ári oguerovia Islã chía rehe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Islã
Kopaguasu Paraguái

[miniaturadeimagen|280x280px|[Kopaguasu Paraguái 2023]]
**Kopaguasu Paraguái** ha'e peteĩ kópa retãygua ojapova Paraguái Mangapy Atyguasu ary 2021 rire. Oñeha'ã peteĩ ñembohovaípe, oñekotevẽramo oñeha'ã penal. Kóvape oñembohovaí pe Kópa Paraguái pu'akaveva ha pe Peteĩha División pu'akaveva.

## Ehecha avei

* Kópa Paraguái
* Paraguái Mangapy Atyguasu

## Mandu'apy


Ñemohenda:Kópaguasu Paraguái
Paraguái jeporavo guasu 2023

**Paraguái jeporavo guasu 2023** ojejapo ára 30 jasyrundy ary 2023. Ha'e pe jeporavo guasu tetãygua poapyha oikóva ko tetãme oiko rire pe ''golpe de Estado'' onohẽva'ekue Alfredo Stroessner mburuvichahára rekógui, ary 1989 jasykõime.

He’iháicha Paraguái Jokuaikuaa, jeporavo guasúpe ojeporavo peteĩ mburuvicha guasu, peteĩ ombuekoviáva ichupe, 45 Tetã Amandaje ruvichakuéra (ha 30 ombuekoviáva), 80 diputádo (ha 80 ombuekoviáva), 17 tetãvore sãmbyhyhára ha 17 techaukaha tetãvore pegua.

Pe mburuvicha pyahu ojupi tetãrerekuápe ára 15 jasypoapy ary 2023-pe, ha oñemoambue pe mburuvichakuépe upe ára avei, kóva oiko avei mburuvicha michĩ rehe. Ko'ãva omoambue Mario Abdo Benítez ha Hugo Velázquez-pe, osãmbyhýva Paraguái retãme ára 15 jasypoapy 2018 guive, ha omoĩ hendápe Santiago Peña ha Pedro Alliana, ojeporavo va'ekue mburuvicha ha mburuvicha ombuekoviáva ramo.

Jasypoapype ary 2023-pe avei umi sãmbyhyhára tetãvorekuéra pegua ojupi sãmbyhúpe umi imoñe'ẽnguéra ndive. Umi *senador* ha disputadokuéra ojupi ára 1 jasypoteĩ ary 2023-pe. Ko'ãva opavave ojeporav 5 arýpe g̃uarã.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái jeporavo guasu
Ñemohenda:Paraguái 2023-pe
Robert Morales

**Robert Osmar Morales Benítez** (Konsepsiõ, 17 jasyapy ary 1999) ha'e peteĩ vakapipopo oha'ãva Paraguáigua ha oñembosaráiva tenondepe térã ykepe Club Cerro Porteñope, Paraguái Peteĩha Divisiõ.

## Mba'apokuaa teéva
Robert Morales okakuaa Olimpia michĩvipe; avei oiko peteĩ umi vakapipopo oha'ãva oñembosarái porãveva umi kámpeonatokuérape oiko Olimpia michĩnguérape.

Robert Morales oñepyrũ Paraguái Peteĩha Divisiõme, ha oñembosarái 44 aravo'i, kóva oiko ára 9 jasypo ary 2017-pe, peteĩ ñeha'ãme oñembohovaí hape Olimpia ha Guaraní. Upérõ jave oike Alexis Fernández muengovíape, mokõiha árapa'u oñepyrũvo jave.

Upé rire oñeme'ẽ Cerro Porteñome, ha oñembosarái kóvape ára 31 jasypa ary 2020. Pe Tórneo Klaúsura 2021 peguape g̃uãra oike pe aty peteĩhame pe ñemohendahára Francisco Arce mba'evape, oikevo umi po hetaveva omoĩngeva gól ko kámpeonato apýtepe.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Vakapipopo oha'ãva Paraguáigua
Payo Cubas

**Paraguayo Antonio Cubas Colomés** (Washington D.C., 8 jasyteĩ ary 1962), ojeikuaa porãve chupe pe téra **Payo Cubas** rupive, ha'e peteĩ ñe'ẽngára ha jokuaikuaahára Paraguaigua heñóiva Amérika Retãvorekuéra Joajúpe. Omba'apo hína kuri peteĩ Tetã Amandaje ruvicháicha umi arykuéra 2018 ha 2019, kóvagui oñemosẽ chupe oikovaígui umi iñirũnguéra ndive. Avei ko ary 2023 jave ojeporavouka Paraguái jeporavo guasúpe ary 2023 peguápe oiko hag̃ua Paraguái Mburuvicha guasu.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Fóto

**Fóto** (oúva karaiñe'ẽgui: *fotografía*) ha'e ta'anga heko aréva ojejapóva kámara rupive, peteĩ mba'e oipurúva tesape omoha'anga hag̃ua.

Kámara ha'e peteĩ mba'yru ikuára peteĩva, kuára reikehápe oĩ itavera hekoambuéva ojeheróva lénte. Pe lénte omoha'anga tesape rupive mba'ekuéra oñemoĩva kuára renondépe.

Yvypóra oikuaa ñemoha'anga tesape rupive ymaite guive, hákatu amo sa'ary XIX jave oñemoherakuã fóto apo.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tembiapoporã
Po jasypo

**5 jasypo** ha'e pe ára ogueromandu'áva Puevla Ñorairõ, ha péicha oñemandu'a mba'éichapa Méhiko guarini'aty ipu'aka Hyãsia ñorairõharakuéra rehe.

Tetãvorekuéra Joaju avei ogueromandu’a ko ára umi Méhiko ñorairõharakuéra ndohejái umi Hyãsia ñorairõkuérape ohasa Tetãvorekuéra Joaju yvýre. 1863-pe, Méhiko viru reko oime vaieterei, kóva oiméhague hetaiterei ñembohovái ha ñorairõre. Ndaikatúigui ombohovái umi tekotevẽ pya’evéva, upévo haguére Méhiko mburuvicha guasu Benito Juarez pe ára 17 jasypokõi ary 1861-pe, oikuaauka peteĩ arapa'ũ ikatu hag̃ua Méhiko omuengovia umi tetãnguéra Európa peguápe kóva tepyme'ẽrã oguerekóva hendivekuéra.

Jasypa ary 1861-pe, Hyãsia, Epáña ha Ingyatérra ojapo Lóndyre Amandaje, ha ko'ãva omondo milikokuéra Méhikope, ikatu hag̃ua Méhiko ome'ẽ chupekuéra pe tepyme'ẽrã orekóva hendive, ko tepyme'ẽrã ha'e akue 80 sua péso Méhikogua. Umíva apýtepe 69 sua ha'e akue Ingyatérra mba'e,  9 sua Epáña mba'e ha 2 sua Hyãsia mba'e. Ko'ãva ipahague noñemongetaséi ha ndogueroviavéima umi kuatia he'ihápe Méhiko ome'ẽtaha chupekuéra pirapire, ojapoháicha umi Epañagua ha umi Vyretañagua, umi jukupytyha pahamboyve La Soledad pegua. Kóichaite, Napoleón III, sãmbyhyhára Hyãsia pegua, ondyry Méhiko rehe, ikatu hag̃ua ojejapo peteĩ mburuvi Méhikope, Hyãsia ikatu hag̃ua oipuru yvykuéra ha ikatu hag̃ua omoheñói imburuvirã Tetãvorekuéra Joajúpe. Kóva pahápe, Hyãsia ombopase pe Méhiko sãmbyhy ojapóva Benito Juárez.

Ñemohenda:Méhiko
Rock

***Rock*** ha'e pupoty ha purahéi mba'e oñepyrũva Tetãvore Joapykuéra retãme arykuéra 1950 jave, omoheñóiva upe tetãme pupoty ambuéva opaichagua ohasávo arykuéra 1960 ha Tavetã Joajúpe avei. Ijypy ojejuhúva *[[rock and roll]]* pupotýpe arykuéra 1950 pegua, kóva niko ou  *[[blues]]*, *[[rhythm and blues]]* ha *[[country]]* pupotýgui. Heta mba'e ou avei *[[blues hendyrýva]]* ha folk-gui, oñembojehe'ávo *[[jazz]]* ha pupoty hekoporãitéva rehe, ha pupoty ambuévare. *Rock* hembipukuéra ojeipuruvéva niko mbaraka hendyrýva, vatería, váho, peteĩ téra hetavéva opurahéiva ha, sapy'apy'a, ojeipuru avei piáno.

## Joajuha

Ñemohenda:Mba'epu porã
Derlis González

**Derlis Alberto González Galeano** (20 jasyapy ary 1994), ha'e peteĩ vakapipopo oha'ãva Paraguái pegua, oñembosarái tenondepe Klu Olimpiape, Paraguái Peteĩha Divisiõme. ha’e hetatetã Paraguái Atyguasu Mangapy oha'ãva ndive.
## Estadísticas

### Klukuéra




## Klukuéra

Ñemohenda:Vakapipopo oha'ãva Paraguáigua
Poravo Paraguáigua Vakapipopo pegua

Pe **[[Poravo Teetéva|Poravo]] [[Paraguái|Paraguáigua]] [[Mangapy|Vakapipopo]] pegua** (, avei ojekuaáva chupe pe umi téro rupive «**La Albirroja»** térã **«Los Guaraníes»**, ha'e pe atyguasu omyakãva ko tetãme umi ñeha'ãnguéra ko jetepyso peguape. Kóva oĩme Paraguái Mangapy Atyguasu (APF térã PMA) poguýpe, oĩva avei upe Conmebol poguýpe.

Ñemohenda:Paraguái mangapy
Juan

*Juan Ramón Jiménez
*Juan Perón
*Pedro Juan Caballero (Paraguái)
*Juan Bautista Gill
*Juan Manuel Frutos
*Juan Natalicio González
*Juan Max Boettner
*Juan Gualberto González
*Juan Cancio Barreto
*Juan Crisóstomo Centurión
*Juan Carlos Onetti
*Juan Antonio Lavalleja
*Juan Bautista Rivarola Matto
*Juan de Mena
*San Juan Ára
*Juan Antonio Escurra
*Doctor Juan Eulogio Estigarribia

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Pablo

*Pablo Picasso
*Pedro Pablo Rubens
*Mayor Pablo Lagerenza
*Pablo Neruda

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Pedro

*Pedro pe Tuicháva
*Pedro Pablo Rubens
*Pedro Huã Caballero
*Pedro II Pindoráma pegua
*Pedro Juan Caballero (Paraguái)
*Pedro III Poytuga pegua
*Pedro Encina Ramos
*Pedro Bruno Guggiari
*José Pedro Montero
Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
José

**José** ha’e peteĩ térã ojeiporúva kuimba’épe g̃uarã:
*José Eduvigis Díaz
*José Mujica
*José Luis Appleyard
*José Félix Bogado
*José Félix Estigarribia
*José Pedro Montero
*José María Arguedas
*José Asunción Flores
*José Hernández
*Mauricio José Troche
*José Wilker
*José Gregorio Vargas
*São José dos Campos
*San José (California)
*Capitán Mauricio José Troche
*São José dos Pinhais
*São José do Rio Preto
*Francisco José de Vargas
*José María Rivarola Matto
*José Mauro de Vasconcelos

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Antônio

*Antônio Carlos Jobim
*Tomás Antônio Gonzaga
*Antônio Fagundes
*Antônio Prado

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Martínez

*Crispiniano Martínez González
*Eladio Martínez
*Jorge "Lobito" Martínez

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Fernández

*Alberto Fernández
*Cristina Fernández de Kirchner
*Emiliano R. Fernández
*Teodoro Fernández

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
López (myesakãrã)

**[[López (Térajoapy)|López]]** ikatu ha'e:

*Felipe Molas López, Jokuaikuáahára ha mburuvicha guasu Paraguái pegua.
*Florentino López Cuevillas, Ñe'ẽpapára Epáña megua.
*Francisco Solano López, Mburuvicha guasu, ñorairõhára ha jokuaikuaahára Paraguái pegua.
*Huã Francisco López Lynch, Ñorairõhára Paraguái pegua.
*Kalo Toni López, Mburuvicha guasu, Jokuaikuaahára ha mbo'ehára Paraguái pegua.

## Óga
*Óga Guasu Los López pegua, Óga guasu Paraguái mburuvicha guasu oiko hápe.
Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Pérez (myesakãrã)

**[[Pérez (Térajoapy)|Pérez]]** ikatu ha'e:

## Yvypóra
* Américo Pérez Peña, Purahé'ihára Paraguái megua.
* Ernesto Pérez Acosta, Pa'i ha mbo'ehára Paraguái megua
* Félix Pérez Cardozo.
* Viriato Díaz Pérez, Mbo'ehára Paraguáigua.

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Rodríguez

*Alfonso Daniel Rodríguez Castelao
*Guido Rodríguez Alcalá
*Hugo Rodríguez-Alcalá

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
González (myesakãrã)

**[[González (Térajoapy)|González]]**, **Gonzalez** térã **Gonzales** ikatu ha'e:

## Yvypóra
González térajoapy:
* Dionisio González Torres, Mbo'ehára ha pohãnohára Paraguáigua.
* Yanina González, Modélo Paraguáigua.
* Derlis González, Vakapipopo oha'ãva Paraguáigua.
* Crispiniano Martínez González, Ño'ãngahára ha ñe'ẽpapahára Paraguáigua.
* Crispín González, Ñe’ẽpapahára, purahéi apohára ha ñoha'ãngahára Paraguáigua.
* Emiliano González Navero, Jokuaikuaahára Paraguáigua.
* Huã Gualberto González, Mburuvicha guasu Paraguáigua.
* Huã Natalicio González, Mburubicha guasu Paraguáigua.
* Luis Ángel González Macchi, Jokuaikuaahára ha ñe'ẽpapahára Paraguáigua.

## Tenda

### Arahentína

* Gonsáles Katár, táva Vuenosáire Guasu pegua, Arahentína.

### Kolómbia

* Pe távare Gónsales, tetãvore Sésarpe, Kolómbia.

### Tetãvorekuéra Joaju

* Gonsales (Kalihõryña).
* Gonsales (Luisiana).
* Gonsales (Tehás).

### Méhiko

* Pe távare Gonsáles tetãvore Támaulípaspe, Méhiko.
* Gónsales, Támaulípas tavusu, Méhiko.

## Pupoty
Gonzalez, mbopuha'aty Vyretáña megua.

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Francisco (myesakãrã)

Pe téra '''Francisco''' ikatu he'ise:

## Yvypóra
*Francisco Añón, Ñe'ẽpapára Epáña megua
*Francisco Solano López, Mburuvicha guasu, jokuaikuaahára ha ñorairõhára Paraguái pegua.
*Francisco de Asís, Ñe'ẽpapára Itália megua.
*Francisco de Quevedo, Ha'ihára Epáña megua.
*Francisco Xavier Bogarin, Pa'i Paraguái pegua.
*Huã Francisco López Lynch, Ñorairõhára Paraguái pegua.
*Francisco Hosé Vargas pegua, Jokuaikuaahára Paraguái pegua.
*Pápa Francisco, Pa'iruvicháite Arahentína pegua.
Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Carlos

*Juan Carlos Onetti
*Antônio Carlos Jobim
*Carlos Miguel Jiménez
*Carlos Villagra Marsal
*Carlos Salem Sola
*Carlos Sosa
*Carlos Drummond de Andrade
*Carlos Lara Bareiro
*Carlos Menem
*Carlos Colombino
## Ehecha avei
*Karl
*Charles
Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Mario (myesakãrã)

Pe téra '''Mario''' ikatu he'ise:

## Yvypóra
*Mario Abdo Benítez
*Mario García Siani
*Mario Vargas Llosa
## Ehecha avei
*Maria (myesakãrã)
*María (myesakãrã)
Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Marco (myesakãrã)

Pe téra '''Marco''' ikatu he'ise:

## Yvypóra
*Marco Antonio
*Marco Muñoz
*Marco Polo
*Marco Rodrigo
## Ehecha avei
*Marcello (myesakãrã)
Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Luis (myesakãrã)

'''Luis''' ikatu ha'e:

## Yvypóra
*Luis Alfonso Resck Mbo'ehára Paraguái pegua.
*Luis de Bolaños
*Luis Szarán
*Luis Cernuda
*José Luis Appleyard
*Jorge Luis Borges
*Luis Alberto Riart
*Luis XIV
*Luis Lacalle Pou
*Luis Bordón
*Luis Alberto del Paraná
*Luis Ángel González Macchi
*Luis de Góngora
Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Franco (myesakãrã)

Pe téra '''Franco''' ikatu he'ise:

## [[Yvypóra]]
*Rafael Franco
*Federico Franco
## Táva
*Presidente Franco, distrito ha tavaguasu Departamento Alto Paraná, Paraguáipe.
Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Maria (myesakãrã)

Pe téra '''Maria''' ikatu he'ise:

## Yvypóra
*Maria Bethânia
*Maria Kodama
*Maria Mittet
## Ehecha avei
*Mario (myesakãrã)
*María (myesakãrã)
Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
María (myesakãrã)

Pe téra '''María''' ikatu he'ise:

## Yvypóra
*José María Arguedas
*María Kodama
*María Mercedes
*María Elena Walsh
## Ehecha avei
*Maria (myesakãrã)
*Mario (myesakãrã)
Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Marcello (myesakãrã)

Pe téra '''Marcello''' ikatu he'ise:

## Yvypóra
*Marcello Antony
*Marcello Novaes
## Ehecha avei
*Marco (myesakãrã)

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Díaz (myesakãrã)

Pe téra '''Díaz''' ikatu he'ise:

## Yvypóra
*José Eduvigis Díaz
*Viriato Díaz Pérez

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Kópa Cháko Py'aguapy

**Kópa Cháko Py'aguapy**,  ha'e peteĩ kuaara'ãmby rayhuha oñeha'ã hape vakapipopo, oha'ãva Paraguái ha Volívia poravo tetãyguá vakapipopo pegua 1957 guive.

## Kámpeonatokuéra

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mangapy
Ñemboyke piresa'ýre

**Ñemboyke piresa'ýre** oñepyrũ oñembovaivévo pe temiandu he'íva oĩ tapicha atýra imba'eguasuvéva ha omoheñói upéicha tembiapo oñemboyke térã omoha'eñóva umi hesegua'ỹvape. Ñemboyke piresa'ýre he'ise avei pe mbo'epy avakuaatyguigua ha jokuaikuaa remimo'ã oúva ko temiandúgui. He'iháicha pe Tetãnguéra Amandaje Oipe'aséva Ñemboyke Piresa'ýre Opaichagua oñemoañete va'ekue ONU Amandaje Guasúpe ára 21 jasypakõi 1965:

Pe vorekue peteĩha oĩva tetãnguéra amandaje oipe'aséva ñemboyke piresa'ýre opaichagua kuatiápe he'i ñemboyke piresa'ýre he'iseha:

Umi tembiapo, temimo'ã ha tekorã oñemboykéva piresa'ýre omoĩ sãmbyhyha rysýi umi tapicha atýra apytépe, taha'e ha'éva ojehechaukávo opavavépe térã ojejapóvo kañyhápe, ha upéicha he'i iporãha oĩrõ tapichakuéra atýra ipokatuvéva térã orekovéva tekoiterape. Buraschi ha Aguilar he'i ñemboyke piresa'ýre "ojehechaukaha heta temimo'ã, ñemongeta ha tembiapo rupive oporombogueséva, otakýva, oporomboykéva, oporomoha'eñóva, oporomomba'aporeíva, orairõva ha oporomosẽva”.

Ojejoko hag̃ua ñemboyke piresa'ýre, ONU omboguata 1965 jave pe Tetãnguéra Amandaje Oipe'aséva Ñemboyke Piresa'ýre Opaichagua, ha upe rire omoĩ ára 21 jasyapy Ñemboyke Piresa'ýre Ñemboguete Ára Yvoragua ramo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Avano'õ
Araro’y Guarini

**Araro’y Guarini** (suomiñe’ẽme: *talvisota*; rrusiañe’ẽme: *Зимняя война*; suesiañe’ẽme: *vinterkriget*) ha’eva’ekue peteĩ guarini ombojováiva Suómi ha Sovie Joajúpe ary 1939 jave. Ko guariníre, ijareva’ekue 105 ára; Sovie Joaju oñemosẽ Tetãnguéra Irũjoágui.
miniaturadeimagen|Suómi guariniharakuéra.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ñorairõ
Ígado

**Ígado** ha'e mymba ha yvypóra rete pehẽngue hyépe oĩva. Yvypóra ígado ipohyikue hína amo 1500 g, ha ojejuhu yvypóra rye vorekue yvateguápe akatúa gotyo, py'asãngue guýpe, ígado ojapo py'a mba'ero, ojeheróva avei *bilis*, mba'e tekotevẽitéva otembi'uguapy porã hag̃ua ombohykúgui kyrakue, ojapo avei heta mba'e ambuéva, umíva apytépe oĩ omombykykuaáva proteína oĩva tuguy ''plasma''-me, oñongatukuaáva vitamína ha *[[glucógeno]]* ha omopotĩkuaa tuguy. Ígado oipe'a yvypóra ruguýgui umi mba'e vai ikatu oporombohasa asýva térã oporomomba'asýva, umíva apytépe oĩ alkoo. Ígado'ỹre yvypóra omano.

Mymbakuéra ígado yvypóra oipuru hembi'urã ojehero "py'akue".

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tete
Tacuary Football Klu

**Tacuary Football Klu** ha'e peteĩ Vakapipopo Klu, Paraguái pegua, omyãkava chupe pe Ogaykeregua Jara, táva Paraguaýpe. Pe peteĩha sa'ary XXI peguape, og̃uãhe Paraguái Peteĩha Divisiõme, pe ñemohenda guasuveva Paraguái Vakapipopope, avei oho umi Kópa Livértadore ha Kópa Ñembyamérikanape. Ko'ág̃a oñembosarái Peteĩha Divisiõme, ojupi rire 10 ary rire.

Ñemohenda:Paraguái Klukuéra
Michael Faraday

**Michael Faraday**; Newington Butt, 22 jasyporundy 1791-Hampton Court, 25 jasypoapy 1867) ha'e akue peteĩ tembikuaatyhára Tavetã Joaju pegua. Ohesa'ỹijo heta mba'e ohechaukáva mba'éichapa tendyry osyrýva inimbo ikatu ojapo ojapoháicha umi itakaru (ko'ágã ojehero pe tembikuaa "magnetismo tendyry pegua"). Heta ohesa'ỹijo avei mba'éichapa ikatu jaipuru tendyry umi eleménto kímiko reheve ñamoambue hag̃ua ichupekuéra (kímika tendyry pegua ojehero ko'ágã). Ohechauka avei magnetismo ikatu omoambue araresa. Hembiapokue rupive, ikatu jaipuru tendyry jaipuruháicha ko'ágã.

Jepémo sa'i ojehupyty tekombo'e hekópe, Faraday ha'e peteĩva umi tembikuaatyhára oñemomba'eguasuvéva tembiasakuépe. Kímika rembikuaápe, Faraday ohecha'ypy pe *[[benceno]]*.

Faraday oikuaauka hemimo'ã ha hembiapokue ñe'ẽ hesakã ha ndahasýiva rupive. Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua oipuru oha'ã hag̃ua tendyry retakue pe faradio (F), omomba'eguasúvo Faraday-pe.

Pe mba'erekokuaahára Selánda Pyahu pegua Ernest Rutherford he'i Faraday-gui: "Jajepy'amongetávo ituichápa ha ipukúpa umi mba'e ohechauka ha oheja va'ekue tembikuaatýpe ha ñemba'apópe, ndaipóri terakuãporã ikatu omyengovia Faraday mandu'ápe, peteĩva umi tembikuaatyhára ohesa'ỹijóva tuichavéva opa áragui".

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Tavetã Joajugua
Simo Häyhä

**Simo Häyhä** (jasypakõi 17 ary 1905 - jasyrundy 1 ary 2002), oñemboheróva **Manojára Morotĩ** (suomiñe’ẽme: *Valkoinen kuolema;* epañañe’ẽme: *La Muerte Blanca),* ha’eva’ekue peteĩ Suómi guarinihára oñorairõva’ekue Araro’y Guariníme, ijaréva 105 ára. Umi árape, Häyhä ojukava’ekue 505 guarinihára Sovie Joaju mba’e.
[miniaturadeimagen|Simo Häyhä ary [1940 jave.]]

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tekove Hĩlándia
Alfredo

Pe téra **[[Alfredo]]** ikatu ha'e umi kuatiarogue:

## Tekove
*Alfredo Seiferheld, kuatiahaihára Paraguái pegua.
*Alfredo Stroessner, mburuvicha guasu Paraguái pegua.

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Letoñañe’ẽ

**Letoñañe’ẽ** (letoñañe’ẽme: *latviešu valoda*) ha’e Letóña Tavakuairetã ñe’ẽtee ha, 2004 guive, peteĩ ñe’ẽtee Európa Joaju ryepýpe. Ko ñe’ẽ oguereko 1.900.000 ñe’ẽhára Letóñame, ha 150.000 ñe’ẽhára ambue tetãme.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Manga'imbota

**Manga'imbota** térã ***tenis*** ha'e peteĩ jetepyso oñombohováiva mokõi ha'ãhára térã mokõi atýra mokõigui.

Omombo va'erã hikuái peteĩ manga'i ombotávo rrakéta reheve, pe manga'i ohasa va'erã yke ambuévape peteĩ kyha inimbógui ijapopyre ári, nosẽ va'erãi ñeha'ã rendakuégui.

Ko ñe'ẽ «tenis» ou ingleñe'ẽgui *«tennis»*, ha upe ou Hyãsiañe'ẽgui *«tenez»*.
Umi manga'imbota ha'ãhára (ikatúva ojehero «*tenista*») omoĩkuévo manga'i oñeha'ãrã, osapukái hikuái * «tenez!»* («na'ápe!», Hyãsiañe'ẽme).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jetepyso
ASEAN

**ASEAN** (Oúva ingleñe'ẽgui: *Association of Southeast Asian Nations*, he'iséva: **Ñembykuarahyresẽ Ásia Retãnguéra Joaty**) ha'e peteĩ atyvete orekóva heta tetã ñesãmbyhy Ñembykuarahyresẽ Ásia pegua ojejapo ára 8 jasypoapy ary 1967 oñembojoajukuévo po tetã: Tailándia, Indonésia, Malásia, Singapúra ha Filipína. Ko'ágã ko atýpe oĩ 10 tetã ojejuhúva Ásia vorekue ñemby kuarahyresẽyguápe: Miama, Mburunéi, Kambója, Filipína, Indonésia, Láo, Malásia, Singapúra, Tailándia ha Vienã.

ASEAN retãnguérape oĩ amo 646 sua tekove ha PIB orekóva ary ha ary ohupyty amo 2,45 suakõi éuro, jepémo oĩ he'íva PIB orekóva ohupytýne 5,7 suakõi dólar.

Umi mba'e ASEAN ohupytyséva niko: ombopya'e tokakuaave virurekokuaa ha toiko py'aguapy ha sarambi'ỹ hekohápe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Asia
Alberto

*Alberto Durero
*Alberto Fernández
*Luis Alberto del Paraná
*Luis Alberto Riart

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Tomás

*Tomás Antônio Gonzaga
*Tomás de Aquino

## Ehecha avei
*Thomas
*Tom

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Roberto

*Roberto Juarroz
*Roberto Boninsegna
*Roberto Bettega
*Roberto Paredes
## Ehecha avei
*Robert

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Emilio

*Emilio Aceval
*Emilio Bigi
*Emilio Bobadilla Cáceres
## Ehecha avei
*Emiliano
*Emily

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Rubén

*Rubén Bareiro Saguier
*Rubén Darío Céspedes
*Rubén Enciso Yegros
*Rubén Rolandi

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Manojára

[miniaturadeimagen|Manojára oñemoha’ãngaháicha heta [Arandupy|arandypýpe]]
Heta arandupýe, **Manojára** () oñembo’ava heta ta’ãngáre, kuña térã kuimba’éicha.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Primates

***Primates*** (oúva latinañe'ẽgui, *primas* 'ypykue')  ha'e mymba okambúva juehegua rekovety oĩhápe ka'i, ka'iguasu, ka'iporo ha yvypóra. Ko atýra mymbakuéra oĩ Yvy ape ári amo 55 térã 85 sua ary guive (ára pukukue ojeheróva *[[Cretácico]]* guive). Oiko va'ekue yvyramáta ári umi ka'aguy guasúpe; upévare heta mba'e hetégui oĩ upéicha oikógui yvyramáta ha ka'aguýpe: iñapytu'ũ guasu, ohecha porãite ha ohechakuaa sa'ykuéra, ha oipurukuaa katupyryhápe ipo. Ituichakue opaichagua, oĩ umi imichĩetéva, ha'éva umi ka'i lémure ipohyikue 30 g mantéva (*[[Microcebus]]*)  ha umi ipohyietéva, ha'éva pe ka'iguasu kuarahyresẽygua ikatu ipohýi amo 200 kg (*[[Gorilla beringei]]*).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Okambúva
Lingua Franca Nova

**Lingua Franca Nova** (“Elefen”) ha'e peteĩ ñe'ẽ ojejapóva ha'e hag̃ua peteĩ mba'e hasy'ỹva, peteĩchagua ha ndahasýiva oñemoarandu hag̃ua momarandu tetãnguéra apytépe guarã. Oguereko heta katupyry iporãva:
# Oguereko mbovymi taipu. Oñehendúvo ojogua Italiañe'ẽ térã karaiñe'ẽme.
# Ojehai iñe'ẽpukuaáre. Ndaipóri mitã ohasa va'erã heta ára oñemoarandu hag̃ua umi mba'e hekopegua'ỹva.
# Oguereko peteĩ ñe'ẽtekuaa jepiveguaite, ojoguáva umi *[[criollo]]* ko yvy ape ári.
# Oguereko ñe'ẽpehẽtai atýra mbykýva ha hekopeguaitéva ojapo hag̃ua ñe'ẽ jepokuaaha ipyahúva.
# Oguereko tembiapoukapy oñemboheko porãva ñe'ẽ ñemohendarã, ojoajúva heta ñe'ẽ tuichavéva ndive.
# Iñe'ẽryru oñemopyenda mbarete umi ñe'ẽ romance ko'ag̃aguápe. Ko'ã ñe'ẽ ijeheguiete ojeipyso ha ipokatu porã oparupi, ha avei oipytyvõkuri ingleñe'ẽ ñe'ẽryru pehẽngue tuichavéva
# Ojejapo ombojoapy hag̃ua hekópe umi ñe'ẽpyahu aporeko rehegua oúva latinañe'ẽgui ha Gyresiañe'ẽgui, umíva añetehápe “oñembohesegua oparupíva”.
# Ojejapo ha'ete hag̃ua “hekopeguáva” umi oikuaávape umi ñe'ẽ *romance*, hasyve'ỹre ambue tapichakuérape oikuaa hag̃ua.

Ñemohenda:Ñe'ẽ
Suméria

**Suméria** ha'e peteĩ tetã ymaitéva Kuarahyresẽ Mbyteguápe, Mesopotámia ymaguare vorekue yvyvogua, ojejuhu va'ekue ñu guasúpe oĩva ysyry Éufrates ha Tigris mbytépe. Oje'e Suméria ha'eha pe peteĩha omopu'ã va'ekue tekoarandu teéva, upe he'ise tapichakuéra ojapo joa hekorã ha ijekupytyrã, tavarandu, jerovia ha teko me'ẽ rupive, ojapo haguéicha umíva Ehíto Ymaguare ha Índo avano'õ megua. Jepémo ndojeikuaa porãite ramo moõgui ou umi Sumeriagua, haimete opavave he'i ndaipytaguaiha hikuái, ijyvy teégui ou.

Suméria oñepyrũ amo ary 3500 Kirito mboyve ha oñemyasãi ysyry Éufrates ha Tigris rembe'ýre, yvy porãitéva oñemitỹ hag̃ua. Suméria arandupy herakuãite ojehaígui oipurúvo kuneira'ãnga - ohai hikuái ojopývo kapi'i ñay'ũre. Ojehechakuaa avei ojapo'ypyhague hikuái pe apajere, omoñepyrũhague omboja'o ára 24 aravópe, ha peteĩ aravo 60 aravo'ípe.

Umi kuatia ymaguarevéva oñe'ẽva Suméria rehegua ojekuaáva ko'ágã ojejuhu va'ekue umi táva Uruk ha Jemdet Nasr-pe ha ojehai va'ekue amo ary 3300 Kirito mboyve. Kuatiakuéra ojehai va'ekue ojeipurúvo kuneira'ãnga ojejapo amo ary 3000 Kirito mboyve.

Umi Sumeriagua oiko va'ekue táva-tetãme, tavakuéra oñesãmbyhýva pa'i térã mburuvichavete rupive, omoĩmba peve ichupekuéra tetã Akádia ipoguýpe. Peteĩ táva herakuãitéva Sumériape ha'e Ur.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ára Ymaguare