open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paranambuku

thumb|right|200px|Paranãmbuka poyvi.
thumb|right|200px|Recife.
thumb|right|200px|Jaboatão dos Guararapes.
thumb|right|200px|Olinda.
thumb|right|200px|Caruaru.

thumb|right|200px|Petrolina.

**Paranambuku** (peroñe'ẽme**:** *Pernambuco)* ha'e peteĩ tetãvore Pindorámape. 
* Tavayguakuéra: 2 449 341
* Táva guasu: Recife
* Ambue táva: Jaboatão dos Guararapes, Olinda, Caruaru, Paulista, Petrolina.

## Ta'ãnga


Ta'ãnga:Fernando de Noronha - Pernambuco - Brasil(5).jpg|
Ta'ãnga:Cascata da cach.do urubu -Primavera - Pernambuco- Brasil.jpg|
Ta'ãnga:Parque Nacional do Catimbau - Pernambuco - Brasil.jpg|
Ta'ãnga:Bairro do Pina - Recife - Pernambuco - Brasil.jpg|
Ta'ãnga:Vista áerea do Recife, Pernambuco, Brasil.jpg|
Ta'ãnga:Recife, Pernambuco (2) - Brasil.jpg|
Ta'ãnga:Torre de Cristal - Recife-PE(2).jpg|
Ta'ãnga:Ground Zero - Recife - Pernambuco - Brazil.jpg|
Ta'ãnga:Mosteiro de São Bento - Olinda - Pernambuco - Brasil.jpg|
Ta'ãnga:Bairro do Recife - Recife - Pernambuco - Brasil.jpg|
Ta'ãnga:Bairro da Boa Vista - Recife - Pernambuco - Brasil.jpg|
Ta'ãnga:Recife e suas pontes.jpg|
Ta'ãnga:Triunfo, Pernambuco - Teleférico.jpg|
Ta'ãnga:Ponte Joaquim Cardoso - Recife - Pernambuco - Brasil.jpg|
Ta'ãnga:Recife - Ponte Buarque de Macedo.jpg|
Ta'ãnga:Estação do Metrô do Recife 2.jpg|
Ta'ãnga:Cape - Porto do Recife - Recife - Pernambuco - Brasil.jpg|
Ta'ãnga:Aeroporto do recife.jpg|
Ta'ãnga:Aérea da Praia de Boa Viagem - Recife - Pernambuco - Brasil(2).jpg|
Ta'ãnga:Avenida Agamenon Magalhães - Recife - Pernambuco - Brasil.jpg|
Ta'ãnga:Cais José Estelita - Recife - Pernambuco - Brasil.jpg|


Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Kuarepoti'ỹ

thumb|right|300px|Kuarepoti'ỹnguéra oĩ sa'yky.
**Kuarepoti'ỹ** ha'e peteĩ Apỹi Kimi rehegua aty, ndaha'éiva kuarepoti. Kuarepoti'ỹ oisãmbyhy vai tendyry ha pe jope, ndoguerekói mimbi. Opaháime kuarepoti'ỹ ha'e mba'etĩ.

* Tatavevýi (H)
* Tatapỹi (C)
* Nitróheno (N)
* Tatarapo (O)
* Flúor (F)
* Fósforo (P)

* Itaysy (S)
* Tatahovy (Cl)

* Bromo (Br)
* Iodo (I)

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Ñongatuita

thumb|Ñongatuita
**Ñongatuita** hérava avei **Itañongatu** ha'e apỹi kimi rehegua, kuarepoti Nunga porupyre ñongatu hag̃ua vakapi ha yvyra. Ha'e hatã ha hungy kuarepotiva.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Kuarepoti nunga

**Kuarepoti Nunga** hérava avei **Kuarepoti háime** ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua aty. Kuarepoti Nunga oguereko Kuarepoti ha kuarepoti'ỹ ysaja.

* Voro
* Kuarepotiatã
* Alemañakuarepoti
* Ñongatuita
* Itajoaju
* Telurio
* Poloñakuarepoti

 
Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Tata (sa'y)

thumb|Tata
**Sa'y Tata** herava avei **Tatasa'y** ha'e peteĩ sa'y tataicha. Jehe'a sa'yju ha Pytã'yju.

Ñemohenda:Sa'y
Mása

[thumb|Peteĩ ''[kilogramo* másagui.]]
*'Mása*' ha'e pe oha'ãva mbovýpa [[mba'e]] retakue oĩ. Oipuru *kilogramo'' oha'ã hag̃ua. Techapyrãme, peteĩ yvyty imása tuichavéva peteĩ itágui. Mása ndaha'éi pohyikue.

Ñemohenda:Mba'e
Ñemohenda:Mba'erekokuaa
Itaju (sa'y)

thumb|Pirapire kuarepotijúgui ijapopyre, isa'y itajúva.
**Itaju**, hérava avei **sa'y itajúva**, ha'e peteĩ sa'y ojehecháva oñembojehe'ávo sa'yju ha pytã'yju. Ko sa'y réra ou upe kuarepotígui itaju, ojeheróva avei kuarepotiju térã óro.

Ñemohenda:Sa'y
Pytãju

thumb|Peteĩ yvyramáta hogue pytãjúva.
**Pytãju**, **pytã’yju** téra **narãsa’y** ha’e peteĩ sa’y ojeguerekóva oñembojoparárõ pytã ha sa’yju.

Ñemohenda:Sa'y
Pytundyry

**Pytundyry** térã **mba'etĩ** ha'e niko peteĩ umi teko teterehegua mba'égui (umi ambuéva niko mba'e hatã, mba'e rykue ha plasma), ijysaja'ỹva. Pytundyry rekopeteĩva ikatu ijapopyre tumingue'a hi'añóva (techapyrãme upe pytundyry apojovai'ỹ héra tatatendy), ikatu hi'eleménto ñembyatynguéra peteĩ tumingue'a atýgui ijapopyre (tatarapo techapyrãme), térã tumingue'a opaichagua ijapopyre. Ñande Yvy ára pytúpe ojehecha pytundyry opaichagua, ojejuhu heta tatarapo ha *dióxido de carbono*, upévare ñande yvága hovy.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Mba'e
Ta'angambyry mbohasáva

**Ta'angambyry mbohasáva** ha'e peteĩ óga mbohasáva ombohasa ta'angamỹi ha pu ta'angambyry hag̃ua.
Telefuturo

**Telefuturo** ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua. Japopapyre 12 jasypateĩ 1964pe.

Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua
TV Cerro Corá

**TV Cerro Corá** herava avei **canal 9** ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua. Japopapyre 29 jasyporundy 1965pe. Ha'e peteĩha ta'angambyry mbohasáva Paraguáipe.

Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua
Federico Franco

**Luis Federico Franco Gómez** (Asunción, Paraguái, 23 jasypokõi 1962 ) ha'e Paraguái tenondeta 2012, 2013 pee.

Ñemohenda:Mburuvicha Paraguaigua
Caxias do Sul

**Caxias do Sul** haꞌehína peteĩ táva Tetã Vrasil ñembýpe. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulpe. Ko távape oiko 441 332 ava (ary 2010). Haꞌe peteĩ táva tuicha heta.

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
27 jasyporundy

Ára **27 jasyporundy** ha'e ára 270ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 271ha umi ary hekope'ỹme. Umi 95&nbsp;ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
* 1984: Avril Lavigne (opurahéiva, purahéiapoha, ao moha'angaha ha *actriz* kanatãgua.)

## Mano
*

Ñemohenda:Jasyporundy
Belleville (Ontário)

**Belleville** ha'e peteĩ táva Ontário Tetãvore, Kanatã retãme. Oguereko heimete 50.000 ava kuéra. Kuña opurahéiva Avril Lavigne oheñói táva Belleville-pe.

Ñemohenda:Kanatã táva
Ñemu

**Ñemu** ha'e oñevendévo ha oñemba'ejoguávo, oikóvo mba'ekuéra oñomoambuéva peteĩgui ambuévape, jepivénte ojeiporu pirapire. Virurekokuaápe, ojehero ñemuha oĩrõ ikatuhápe oñeñemu.

Hesakãve hag̃ua ñandéve, techapyrã, peteĩ tapicha ome'ẽséva peteĩ mba'e oheka va'erã tapicha ambuéva ohupytyséva upe mba'e, upe ome'ẽséva ohupytýne peteĩ mba'e hekovia. Upéva jepivénte pirapire hína, jepémo oĩ mba'e hekovia ambuéva ha ndaipóriramo pirapire jeporu ojehero ñemungáva (techapyrã, oñomoambue peteĩ pakova kácho ha 1 kg mandi'ógui). Jepivénte avei, tapichakuéra oñemu hekópe osegívo hetã léi ha oiporavóvo mbovýpa mba'ekuéra repykue, jepémo oĩ umi ndojapóiva upéicha ha ojehekýi léigui, ikatu oiko ovendévo mba'e máu térã oñemoĩvo tape ykére oikuaauka hag̃ua umi ohasávape imba'erepy, ojapoháicha umi makatéro.

Kuave'ẽ ha jerure rekorã ha'e omohendáva mbovýpa mba'ekuéra repykue, hetáramo peteĩ mba'e ha sa'imi ohekáva ojogua hag̃ua, oguejýta hepykue, sa'imíramo peteĩ mba'e ha hetaite umi ojoguaséva, ojupíta hepykue. Upéicha oiko, ndaipóriramo tetã rekuái ohekome'ẽitéva ha oiporavópa mbovýpa mba'ekuéra repykue, oikoháicha ñemu sãso oĩhápe.

## Ñe'ẽryru
Ñañe'ẽvo ñemu rehegua, jaiporu ñe'ẽngue opaichagua, ko'ãva umi ojeiporuvéva:
* Jehekaha térã mba'erepy ha'e opamba'e oñeme'ẽva peteĩ tapichágui ambuépe, mba'e oñevendéva térã ojejuhu ñemuhápe oñevende hag̃ua.
* Temipytyvõ térã ñemba'apo ha'e oimeraẽ mba'e jajapóva jahupyty hag̃ua peteĩ mba'e hekovia. Techapyrã, ñamba'apóramo ñamopotĩvo peteĩ óga, upe óga jára ikatu ohepyme'ẽ ñandéve ñande rembiapóre pirapire oiporúvo térã mba'e hekovia ambuéva.
* Viru ha'e opa mba'e oñemomba'eguasúva ha ojeipurúva ojehepyme'ẽ hag̃ua, tapichakuéra ha avano'õ omoneígui hepykue. Techapyrã oĩ viru opaichagua: virukandua, pirapire, viru kuatia'atãmi, ha heta ambuéva.
* Oñevendehápe ha oñemba'ejoguahápe ojehero ñemuha térã vendeha, jepivénte ojeiporu avei jehekaha réra, techapyrã, ao ha mba'e pyahapyre oñevendehápe jahero "ao ñemuha".
* Virurekokuaa katu tembikuaaty ohesa'ỹijo mba'éichapa yvypóra oipuru imba'ekuéra omoheñói hag̃ua mba'e hetavéva, ohesa'ỹijo avei mba'éichapa avano'õ omba'apo okakuaa ha oñemopu'ã porãve hag̃ua, mba'éichapa oipurukuaa ipirapire, mba'éichapa oñemu ha mba'éichapa oiko tekotevẽ.
* Ñemu sãso niko ojeheroháicha umi ovendéva ha ojoguáva oiporavóvo mbovýpa mba'ekuéra repykue ha tetã rekuái nohekome'ẽi hese térã ohekome'ẽmi, upéicha ojapo hikuái pe kuave'ẽ ha jerure rekorã rupive.
* Oĩramo ñemu oikóva tape ykére térã umi ovendéva oguata táva rapekuérare oikuaaukáva imba'e oikuave'ẽva, ojehero makáte.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Virurekokuaa
Avril Lavigne

**Avril Ramona Lavigne** (AFI: [ˈævrɨl_ləˈviːn]; Belleville, 27 jasyporundy, 1984) ha'e peteĩ opurahéiva, purahéiapoha, ao moha'angaha ha *actriz* kanatãgua. Oñepyrũakue hembiapo tembipu porã 2001pe. 2011-pe, irundy purahéi aty, *Let Go*, *Under My Skin*, *The Best Damn Thing* ha *Goodbye Lullaby*, oñemu 30 suakuéramive kopia.

Ñemohenda:Tekove Kanatãgua
Montreal

**Montreal** (Hyãsiañe'ẽpe:Montréal) ha'e peteĩ táva Kévek Tetãvore, Kanatãpe. Oguereko mokõi ñe'ẽ: inglyesñe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ. Ha'e peteĩ táva heta apopy.

Ñemohenda:Kanatã táva
Québec

thumb|Kévek poyvi
thumb|Kévek tetã tendota atýra
**Québec** herava avei **Kévek** ha'e tuichave Kanatã tetãvore. Oguereko 7 651 531 ava ha ituichave táva ha'e Montreal, itáva guasu ha'e Kévek táva. Oguereko mokõi ñe'ẽ: inglyesñe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ.

Ñemohenda:Kanatã
7 jasyporundy

Ára **7 jasyporundy** ha'e ára 250ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 251ha umi ary hekope'ỹme. Umi 115&nbsp;ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Arete
* Pindorama sãsõ rembiasa'imi, Vrasil-pe.

## Tembiasa
* 1822: Vrasil ohupyty sãso Poytugagua.
* 1932: Ñorairõ Boquerón.

## Teñõi
*

## Mano
* 1940: José Félix Estigarribia, Paraguái mburuvicha.

Ñemohenda:Jasyporundy
1822

**1822** - ary.

## Tembiasa
* Pindorama sãsõ rembiasa'imi - 7 jasyporundy.
* Ekuator sãsõ - 24 jasypo.

## Oararecha'akue
* 

## Omano'akue

----

...1821-1822-1823...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1 jasyrundy

**1 jasyrundy** ha'e 91º ára arygua.

## Arete
* Japu ára.
* Tory mba'apope ára.

## Tembiasa
* 1864: Triple Alianza ojapova.

## Teñõi
*

## Mano
* 

Ñemohenda:Jasyrundy
2 jasyrundy

**2 jasyrundy** ha'e 92º ára arygua.

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
*

## Mano
* 2005: Juan Pablo II, papa.
* 2006: Roque Vallejos, ñe'ẽpapára paraguáigua.

Ñemohenda:Jasyrundy
3 jasyrundy

**3 jasyrundy** ha'e 93º ára arygua.

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
* 1367: Enrique IV Ingyaterra rehegua

## Mano
* 

Ñemohenda:Jasyrundy
Hesu

thumb|Peteĩ Hesukirito ra'ãnga
[thumb|Hesu Nasaregua omano ary 30 ỹrõ ary 34, [Herusalẽme, omongurusúva. Michelangelo]]
**Hesu (**; ; c. 4&nbsp;Kmb  – c. 30/33 Kr) hérava avei **Hesu Nasaregua** ha **Hesu Kirito**, ha'e vaekue peteĩ ñemoñe'ẽngára ichugui oiko vaekue Apirykuarape mbytete. Apirykuakuéra oguerovia ha'eha Tupã Ra'y ha pe Kirito heta oñeha'arõ vaekue, irúra oje'eraẽ vaekue Ñoikuaave'ẽ Ymápe, oúva yvýpe oipysyrõ hag̃ua opaite yvypóra hag̃ua.

Ojejerovia Hesu heñói táva Belẽme, amo ary 1 guive térã 8 peve, ha ohasa akue hekove táva Nasarépe, isy Maria ha itúva Hose ndive. Omano akue amo ary 30 peve térã ary 34 peve, táva Herusalẽme.

Hesu rapépe, Kirito imano akue rire omoingovejey akue ára mbohapyhápe ha ojupi yvága vy'arendápe.

Ñemohenda:Tekove
Ñemohenda:Hesu rape
Mandagaka

**Mandagaka** hérava avei **Madagakar** (karaiñe'ēme: ***Madagascar***) ha'e peteĩ tetã oĩva Áfrikape. Itáva guasu ha'e Antananarivo. Oguereko 32&nbsp;964&nbsp;956 ava ha oñe'ẽ Hyãsiañe'ẽ ha Mandagakañe'ẽ.

Ñemohenda:Tetã Afrikagua
Hyãsiañe'ẽ

**Hyãsiañe'ẽ** (Hyãsiañe'ẽme: *Français*) ha'e peteĩ ñe'ẽ Indoeuropagua, oñe'ẽva 220 sua ava. Oúva lasioñe'ẽgui. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ. Ñe'ẽ rapykuere ikatu oñembyeja'o irundy árape: hyãsiañe'ẽ ymaguare (ijypyetégui sa ro'y XIII peve), hyãsiañe'ẽ mbytepegua (sa ro'y XIV - XVIII) ha hyãsiañe'ẽ ipyahúva (sa ro'y XIX guive).

Ñepu'ã ohupytykáva heko ko'ãgagua ohupytyva'ekue upe rirégua árape. Maymáva ñe'ẽjoavy hyãsiañe'ẽ, ápe ndoikéi fransiáno, ñe'ẽ mbyky pyrenda, oñemyengovia mberekatuhína, oñemoĩ porã rire ñe'ẽpavẽ rupive. Jepeve ã mba'e, ko'ã ñe'ẽ, ojepurúva hembe'ýre ha ko árape ojehecharamo, ojepurúgueteri ñe'ẽporã ha marandu'ípe, ha oĩ heta aty oñangarekóva hese.

Ñe'ẽ opu'ãvéva rrománika pa'ũme ha'e hyãsiañe'ẽ, térã imombyryvéva latinañe'ẽ pegua. Edad média oñepyrũvo oñembopyahu ypy, oike mbarete rupi hyãsiañe'ẽme hermániko ñe'ẽ opytáva Hyãsia ko'ãgagua yvate gotyo rupive.

## Mandu'apy

## Joaju


Ñemohenda:Hyãsia
Ñemohenda:Véyhika
Ñemohenda:Suísa
Ñemohenda:Luxemburgo
Ñemohenda:Mónako
Ñemohenda:Kanatã
Ñemohenda:Gujána Hyãsiapegua
Hesu rape

thumb|Hesu rape mba'erechaukaha niko peteĩ pira ra'anga.
**Hesu rape** hérava avei **Kirito rape** () ha'e peteĩ tupãrape ojeroviáva peteĩ Tupãre mante (*religión monoteísta*) oñembohapéva Hesu Nasaregua rekovére, rekombo'ére ha rembiapóre. Hesu rapépe, Kirito ha'e Ñandejára ra'y ha ou Yvy ape ári oipysyrõ opaite yvypóra hag̃ua ha omano rire oikove jey mbohapy ára rire ha ojupi yvága vy'arendápe. Ko'ágã hína Hesu rape rehe ojerovia amo 2.600.000.000 tapicha oparupi Yvy tuichakue javeve. Hesu rape oguereko avei peteĩ aranduka marangatu hérava Tupã ñe'ẽngue ryru, oñemombe'uhápe ko jerovia mbo'erã ha Hesu rekove.
Ñemohenda:Hesu rape
Nasare

**Nazare** (Araveñe'ẽme: الناصرة, *al-Nāṣira*; Evréo ñe'ẽme: נָצְרַת, *Natzrat*) ha'e táva orekovéva tapichakuéra Tetãvore Yvatevoguápe Israel retãme, yvytyrysýi Galiléa Yvyi pegua ypýpe ñemby gotyo, 10&nbsp;km yvate gotyo yvyty Tabor-gui ha 23&nbsp;km kuarahyreike para Galiléagui. Ko'ágã kóva ko táva orekovéva tapichakuéra árave Israel-pe, amo 76&nbsp;551 tapicha oiko upépe ary 2017 pahápe, ha umívagui amo 60 % ha'eha musulmã, umi ambuéva katu Hesu rapeguáva (40 %). Ko táva niko mba'eguasuite Hesu rapépe, oje'égui Tupã ñe'ẽngue ryúpe oikovehague upépe Hesu Nasaregua imitã ha ikaria'ýrõguare.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Israel táva
25 jasypakõi

**25 jasypakõi** ha'e  359º ára arygua. Jasypakõipe.

## Arete
* Arareñói

## Tembiasa
* 

## Teñõi
*

## Mano
* 1977: Charlie Chaplin

Ñemohenda:Jasypakõi
Jagua

**Jagua** (***Canis lupus familiaris***) () ha'e peteĩ mymba okambúva ho'úva so'o oñemohendáva umi jaguapehẽ mbytépe, upéicha jagua peteĩ jaguaru juehegua (*[[canis lupus]]*). Peteĩ ñehesa'ỹijo osẽ ku kuatia rembikuaáva hérava *Nature*-pe ohechauka yvypóra osaite'o jaguarúpe ha omoambue hete ha heko,  ha upe guive jagua okarukuaa heta mba'e ha heko iñambue. Opaichagua ituichakue, ijysaja ha hague irrásare (jagua ñemoñangáre). Ijapysa ha itĩ mbarete, itĩre oñandu porãve mba'ekuéra ijerére. Umi rrása michĩ ikatu oikove 20 ary pukukuévo, oñeñangarekoporãrõ hese, ha umi rrása ambuéva oiko pa térã papo ary aja.

Oĩ amo 800&nbsp;jagua rrása, ituichakue, hete ha heko opaichagua, oguereko avei opaichagua sa'y ha hague. Jagua niko oiko porãve yvypóra ndive ha upévare oĩ umi oipurúva jagua oñemoirũ hag̃ua, iñangarekoháraicha, omba'apoháraicha, ogueraháva yvypóra ha mba'ekuéra yrypy'áre, tymba'apiha, ñañihára, oisãmbyhýva umíva ndohecháiva ha oĩ avei umi jagua rerekua omboguatakuaáva ovecha ha vaka kuéra. Ary 2001 jave, ojeipapami oiko amo 400.000.000 jagua yvy ape ári.

## Mandu'apy

## Joaju

* Biodiversity Heritage Library bibliography for *Canis lupus familiaris*
* Dogs in the Ancient World, artículo sobre la historia de los perros.
* Vértebras del perro.
* Dogs breed.
* Atlas virtual

Ñemohenda:Jaguapehẽ
2014

**2014** - ary, oñepyrũ akue ararundýpe.

## Ararechauka
### Jasyteĩ

### Jasykõi

### Jasyapy

### Jasyrundy

### Jasypo

### Jasypoteĩ

### Jasypokõi

### Jasypoapy

### Jasyporundy

### Jasypa

### Jasypateĩ

### Jasypakõi

## Tembiasa
* Ukyaña oñepu'ã ha oñembohovái imburuvicha Victor Yanukóvich.

### Jetepyso
* Ára 7 jasykõi guive 23 jasykõi peve ojejapo pe Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2014, táva Sóchi, Rrusia retãme.
* Ára 12 jasypoteĩ guive 13 jasypokõi peve, ojejapo FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014, Pindorama retãme.

## Oararecha'akue
*

## Omano'akue
* 

## Joaju

----

...2013-2014-2015...
Velẽ

**Velẽ** (Áraveñe'ẽme: *Bayt laḥm*) ha'e peteĩ táva Paletína retãme, upe yvy pehẽngue hérava Sihorytáña-me, ojejuhu amo 9 km ñemby gotyo táva Herusalẽ-gui umi yvyty Hudéa pegua imbytépe. Ipype oiko amo 25&nbsp;266 tavayguakuéra, ojeipapaháicha ary 2007-pe, umívagui imbyte musulmã ha mbyte ambuéva Hesu rapére ojeroviáva.

Ko táva mba'eguasu hína umi ojeroviávape Hesu rapére, he'ígui upe Tupã ñe'ẽngue ryru ko táva ha'e voi Hesu Nasaregua itáva reñóiha, he'iháicha Marandu Lúka pegua ha Marandu Matéo pegua.

## Mandu'apy

## Joaju

* Belén, la ciudad del Rey David

Ñemohenda:Paletína táva
Lituañañe’ẽ

**Lituañañe’ẽ** ha’e Lituáña Tavakuairetã ñe’ẽtee ha peteĩ ñe’ẽtee Európa Joaju ryepýpe. Ko ñe’ẽ oguereko 4.000.000 ñe’ẽhára (ñemoag̃ui), Indoeurópa ñe’ẽnguérape, lituañañe’ẽ itujave. 

## Ñe’ẽndy
* Maitei - *Labas*
* Mba’éichapa? - *Kaip gyveni?*
* Porã - *Gerai*
* Vai - *Blogai*
* Cheréra... - *Mano vardas...*
* Tereiko porã - *Viso gero*
* Aguyje - *Ačiū*
* Che oiko Paraguáipe - *Gyvenu Paragvajuje*
* Nañe’ẽi guaraniñe’ẽ - *Nekalbu gvaranių kalba*
## Joaju

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Lituaña
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Paravisión

thumb|Paravisión Ta'ãnga.
**Paravisión** ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua. Japopapyre 12 jasypa 2005pe. Ombohasa marandu, jetepyso ha heta série ta'angambyrygui.

Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua
Red Guaraní

**Red Guaraní** ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua. Japopapyre 1 jasypokõi 2002pe. Ombohasa marandu, ha heta ambue.

Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua
FIFA

thumb|FIFA ha'anga'i tee.
**FIFA**, héra tee hína **Tetãita Joaty Vakapipopógui** (Hyãsiañe'ẽme: *Fédération Internationale de Football Association*), ha'e upe joaty guasu vakapipopo omohendáva ha ojapóva upe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Oñepyrũ akue ára 21 jasypo ary 1904-pe ha ijatyha róga oĩ Suísa retãme, Zúrich távape.

## Joaju

* Fédération Internationale de Football Association, sitio web oficial de la FIFA (en inglés, español, francés, alemán, portugués y árabe)

Ñemohenda:FIFA
LaTele

thumb|LaTele Ta'ãnga.
**LaTele** ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua. Japopapyre 21 jasyporundy 2008pe. Ombohasa marandu ha heta tembiasagua'u.

Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua
Rondônia

thumb|right|200px|Poyvi Rondôniagua.
thumb|right|200px|Ekudo.

**Rondônia** ha'e peteĩ tetãvore Vrasilpe. 
* Tavayguakuéra: 1 576 423
* Táva guasu: Porto Velho
* Ambue táva: Ji-Paraná, Vilhena, Ariquemes.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Portovelho11062007.JPG| 
Ta'ãnga:Floresta Amazônica Espigão do Oeste.jpg| 
Ta'ãnga:Skyline Olaria - Porto Velho - 2008.jpg| 
Ta'ãnga:BR-364 Duplicada.jpg| 
Ta'ãnga:Porto Velho 1 09072007.jpg| 
Ta'ãnga:Ji-Parana 027.jpg| 



Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Roroimã

thumb|right|200px|Poyvi Roraima.
thumb|right|200px|Ekudo.

**Roraima** ha'e peteĩ tetãvore Vrasilpe. 
* Tavayguakuéra: 460.157 
* Táva guasu: Boa Vista
* Ambue táva: Rorainópolis, Caracaraí, Alto Alegre.

## Ta'ãnga


Ta'ãnga:Kukenan Tepuy at Sunset.jpg|
Ta'ãnga:Rio Branco - pôr do sol.JPG|
Ta'ãnga:Rio Branco Boa Vista 1.jpg|
Ta'ãnga:Roraima vistaBase.JPG|
Ta'ãnga:Palácio Senador Hélio Campos em Boa Vista.jpg|
Ta'ãnga:BR-174 Sul.jpg|


Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Rio Grande do Norte

thumb|right|200px|Poyvi Rio Grande do Norte
thumb|right|200px|Ekudo

**Rio Grande do Norte** ha'e peteĩ tetãvore Vrasilpe. 
* Tavayguakuéra: 3 168 027
* Táva guasu: Natal
* Ambue táva: Mossoró, Parnamirim, São Gonçalo do Amarante, ha ambue.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Genipabu RN.jpg|
Ta'ãnga:Fortaleza dos Reis Magos 2.jpg|
Ta'ãnga:Atol das Rocas lighthouse.jpg|
Ta'ãnga:Genipabu-Natal.jpg|
Ta'ãnga:PipaBeachView.JPG|



Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Distrito Federal (Pindoráma)

thumb|right|200px|Poyvi Distrito Federal.
thumb|right|200px|Ekudo.

**Vrasil Distrito Federal** (poytugañe'ẽme *Tetãvore Joaty*) ha'e peteĩ tetãvore Pindorama pegua. Upépe oĩ Vrasil itavusu: Brasilia.
* Tavayguakuéra: 2 562 963

## Ta'ãnga


Ta'ãnga:Praça dos Três Poderes - DSC00272.JPG|Mastro Nacional
Ta'ãnga:Balão do Periquito.jpg|Balão do Periquito
Ta'ãnga:MONUMENTO SOLARIS BY ARI PEREIRA.jpg|Monumento Solarius
Ta'ãnga:Praça do Relógio em Taguatinga.jpg|Praça do Relógio
Ta'ãnga:Caixa d'Água de Ceilândia.jpg|Caixa d'Água
Ta'ãnga:Torre de TV Digital.JPG|Torre de TV Digital
Ta'ãnga:Pedra fundamental.jpg|Pedra Fundamental


Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Oseanía

**Oseanía** ha'e yvyrusu michĩvéva ha sa'ivéva oreko tapichakuéra ñande Yvýpe. Ko yvyrusu ypa'ũgui henyhẽmba, paraguasu Py'aguapy tuichakuévo, upéva he'ise Oseanía retãnguéra noñemohembe'ýi yvy rupive. Ojejapo Autarália ha ypa'ũnguéra ijerére ha umi ypa'ũ atýgui ha'éva Melanésia, Mikyonésia ha Polinésia. Ymaguare, marandeko pukukuévo jepivénte oñemoinge Malásia ypa'ũnguéra Oseanía mba'e ramo, jepémo ko'ãga hetave umi ojehechakuaáva Ásia mba'e ramo. Todas estas islas están distribuidas por el océano Pacífico. Con una extensión de 8&nbsp;542&nbsp;499&nbsp;km².

Oñeñe'ẽhápe ingleñe'ẽ, ojeiporu Autarália Oseanía réra rangue, hákatu ndoikéi upévarõ paraguasu Py'aguapy ypa'ũnguéra. Oñeñe'ẽhápe Poytugañe'ẽ ojehechakuaa Ásia ha Oseanía oñemohembe'yha amo *Línea de Wallace*-pe, upéicha Kuarahyresẽ Timor niko Oseanía mba'e. Oĩ katu ambuéva he'i Malásia ha opa ypa'ũnguéra ijerére Oseanía mba'eha.

## Héra ypy

Karai yvyapekuaahára Hyãsia pegua Conrad Malte-Brun ombohéra ko yvyrusu ary 1812 jave *Océanie* ramo, ñe'ẽ oúva *océan* (paraguasu, Hyãsiañe'ẽme) ha upe katu ou Gyrésia Ymaguare ñe'ẽ *Ōkeanós* (Ώκεανός), oñembojoapykuévo ñe'ẽpehẽtai oúva latinañe'ẽgui -ia , oñemopyendáva avei upe ojeiporujoa va'ekue Gyrésia Ymaguare ñe'ẽme -ία, -εια ojeiporúva ombohéra hag̃ua "tero kuñáva ijysajakuaa'ỹva". Héra he'iséva heñói ko yvyrusu niko ijapopyre hetaite ypa'ũ michĩgui oñemyasãiva paraguasu tuichavévare yvy ape ári.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Oseania
Mangapy Tembiesarái Yvypavẽ

miniaturadeimagen|Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ 1978
**Mangapy Tembiesarái Yvypavẽ**, hérava avei  **Mangapy Tembiesarái Yvypavẽ FIFA pegua**, ***Mundial de Fútbol*** ha **FIFA Tembiesarái Yvypavẽ** ha'e peteĩ Vakapipopo Ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua FIFA ojapo. Ojejapo irundyrundy ary, 1930 guive. Vrasil oguereko 5 FIFA pu'aka rechaukaha, Italia oguereko 4, Alemaña oguereko 4 avei, Uruguái, Hyãsia ha Argentina oguereko 2 FIFA pu'aka rechaukaha, Epaña ha Ingyaterra oreko peteĩ.

## Tembiesaraikuéra

* 1930: Ipu'akavéva: 
* 1934: Ipu'akavéva: 
* 1938: Ipu'akavéva: 
* 1942: Ndojejapói upe Mokõiha Ñorairõ Guasu oikógui.
* 1946: Ndojejapói upe Mokõiha Ñorairõ Guasu oikógui.
* 1950: Ipu'akavéva: 
* 1954: Ipu'akavéva: 
* 1958: Ipu'akavéva: 
* 1962: Ipu'akavéva: 
* 1966: Ipu'akavéva: 20px|Ingyaterra.
* 1970: Ipu'akavéva: 
* 1974: Ipu'akavéva: 
* 1978: Ipu'akavéva: 
* 1982: Ipu'akavéva: 
* 1986: Ipu'akavéva: 
* 1990: Ipu'akavéva: 
* 1994: Ipu'akavéva: 
* 1998: Ipu'akavéva: 
* 2002: Ipu'akavéva: 
* 2006: Ipu'akavéva: 
* 2010: Ipu'akavéva: 
* 2014: Ipu'akavéva: 
* 2018: Ipu'akavéva: 
* 2022:  Ipu'akavéva: Arhentína


Ñemohenda:Mangapy
Ñemohenda:FIFA
Tukãtĩ (tetãvore)

thumb|right|200px|Poyvi Tukãtĩ.

**Tukãtĩ**, (Poytugañe'ẽ: *Tocantins*) ha'e peteĩ tetãvore Vrasilpe. 
* Tavayguakuéra: 1 383 453 
* Táva guasu: Palmas
* Ambue táva: Araguaína, Gurupi, Porto Nacional.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Palacio_do_Araguaia.jpg|
Ta'ãnga:Jalapão.jpg|

Ta'ãnga:Rodovia BR 153 Trecho Tocantins Brasil 01.jpg|
Ta'ãnga:Veredas at Jalapao.jpg|
Ta'ãnga:Palmas - Tocantins.jpg|



Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Amérika Retãvorekuéra Joaju yvy ñemohenda

**[[Tetãvore Joapykuéra]]** ha'e peteĩ tetã oĩ Yvateamérika, ijerére ojejuhu Kanatã yvate gotyo ha Méhiko ñemby gotyo. Ko tetã ijyvy oñemohenda 50 tetãvore rupive, peteĩ umívagui niko ypa'ũ hérava  Havái, ipoguýpe ypa'ũ oĩ avei heta ypa'ũ aty Oseaníape, ojejuhuhápe Samóa Amérika pegua, ha Karíve, pe ypa'ũ hekosãsóva Puerto Rico ojejuhuhápe.

## Tetãvorekuéra
Tetãvore Joapykuéra yvy oñemohenda 50 tetãvore rupive, oĩ avei peteĩ "*Distrito Federal*" hérava Washington D.C. (Kolumbia Táva), ojejuhuhápe ko tetã itavusu.

* 30px Aláka
* 30px Alaváma
* 30px Arisóna
* 30px Arkansas
* 30px Connecticut
* 30px Dakóta Ñembygua 
* 30px Dakóta Yvategua 
* 30px Delaware
* 30px Florida
* 30px Georgia
* 30px Havái 
* 30px Idaho
* 30px Illinois
* 30px Indiána
* 30px Iowa
* 30px Kalifórnia
* 30px Kansas
* 30px Kentucky
* 30px Kolorádo
* 30px Kuarahyresẽ Virginia 
* 30px Luisiana 
* 30px Maine
* 30px Maryland
* 30px Massachusetts
* 30px Méhiko Pyahu 
* 30px Michigan 
* 30px Minesóta
* 30px Misisípi 
* 30px Misúri 
* 30px Montána
* 30px Nebraska
* 30px Neváda
* 30px New Hampshire 
* 30px New Jersey 
* 30px New York 
* 30px Ohio
* 30px Oklahoma
* 30px Oregon 
* 30px Pensilvania 
* 30px Rhode Island
* 30px Tenesi
* 30px Texas
* 30px Utah
* 30px Vermont
* 30px Virginia
* 30px Washington
* 30px Wisconsin
* 30px Wyoming
* 30px Yvate Karolina 
* 30px Yvy Karolina 

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Ovidio Rebaudi

thumb|300px|Kimihára paraguáigua Ovidio Rebaudi.

**Ovidio Rebaudi** ( * Asunción; 31 jasypakõi ‎, 1860 - †Buenos Aires; 17 jasypa, 1931) ha'e akue peteĩ kimihára, haihára, kundahára ha tembikuaatyhára Paraguái pegua.

Imitã aja oho Itália retãme oñemoarandu hag̃ua mokõi ijoyke'y ndive, amo Colegio Real Carlos Alberto-pe, ha 1876-pe oñepyrũ oñemoarandu kímikare. Ha upéi, Buenos Aires-pe, ary 1882 aja, oñemoarandu jey kímika avei. Ovidio Rebaudi ojapoakue heta kundaha ka'a he'ẽ rehe.

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
1860

**1860** - ary

## Tembiasakue
*
## Oararecha'akue
* Ovidio Rebaudi - 31 jasypakõi
## Omano'akue
*
----

...1859-1860-1861...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1800

**1800** - ary.

## Tembiasa
* Yvy oguereko 978.000.000 ava.

## Oararecha'akue

## Omano'akue

----

...1799-1800-1801...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1803

**1803** - ary.

## Tembiasa
* Tetã peteĩ reko Amérikagua ojoguakue tetãvore Luisiana Hyãsiagua.

## Oararecha'akue

## Omano'akue

----

...1802-1803-1804...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
Victor Hugo

thumb|Victor Hugo
**Victor Hugo** (Vesãsõ, 26 jasykõi, 1802 - Parĩ, 22 jasypo, 1885), ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára, mombe'ugua'uhára ha haihára hyãsiagua, peteĩ tuichavegua haihára hyãsiañe'ẽgua.

Hera tee niko Víctor Marie Hugo, heñóikuri ára 26 jasykõi ary 1802-pe, Besanzón, Hyãsia retãme. Itúva herava’ekue Joseph Leopold Sigisbert Hugo ha isýkatu Sophie Trebuchet. Imitãme Víctor oikókuri París-pe ha upéicha avei Madrid ha Napoles-pe. Upéi, isy oheja itúvape ha oikókuri Víctor Lahorie ndive, imborayhujára pyahu. Imitãrusúpe, ary 1815 rupi, Víctor Hugo ohaiñepyrũkuri iñe’ẽpoty ypykue (Francés ñe’ẽpoty ryru). Oñehekombo’e ijehegui, isy ha ijoyke’ykuéra oha’ã hikuái umi hembiapokue. Oje’e hese oĩha umi haihára ikatupyryvéva apytépe hyãsiañe'ẽme.

Víctor Hugo rembiapokue apytépe jajuhukuaa opaichagua haipyre, polítikaguigua ñe’ẽsyry jepe. Ñe'ẽpapára, ñoha'ãngahaihára ohechakuaa ha oñandupypukúva hetãygua remikotevẽ. Umi hembiapo ombopyahu Hyãsia ñe'ẽporãhaipyre. Oikohague rupi oipysyròmbaretékuri hemiandu ha upe mba’ére oñemosẽva’ekue hetãgui haimete mokõipa ary (1852 – 1870). Umi hembiapokue ojekuaavéva apytépe oĩ: *Odas y baladas* (1826), *Las hojas de otoño* (1832) ha *Las contemplaciones* (1856), *Los castigos* (1853), *La leyenda de los siglos* (1859 ha 1877). Ojapoakue avei heta mombe'ugua'u: *Nuestra Señora de París* (1831) ha Los miserables (1862).

Víctor Hugo omanókuri Táva Parĩ-pe, ára 22 jasypo ary 1885-pe. Oñeñotỹkuri Panteón de París-pe, ára 1 jasypoteĩ ary 1885-pe ha upérõ omoirũpahákuri chupe mokõi sua tapicha ohechakuaa ha omomba'eguasúva hekove.

## Arandukapurupyre
*Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Hyãsiagua
1799

**1799** - ary.

## Tembiasa

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* 14 jasypakõi: George Washington

----

...1798-1799-1800...

Ñemohenda:Ary 1700 - 1799
1798

**1798** - ary.

## Tembiasa
* Tasymombiaha oñepyrũva.

## Oararecha'akue

## Omano'akue

----

...1797-1798-1799...

Ñemohenda:Ary 1700 - 1799
Mangapy

thumb|Mangapy ñembosarái.
**Mangapy** (karaiñe’ẽme: *fútbol*) ha’e peteĩ ñoa’ãngatu oñembosaráiva mokõi atyporavopyre ndive, mokõive oguerekóva 11 ñembosaraihára ha 4 tekojojahára oñangarekóva ñembosaráire. 

Mangapy ojejapo Ingyatérra-pe, sa'ary XIX mbytépe. Mangapýpe oje’e avei **húvol** (oúva ingyaterrañe’ẽgui *football),* ha **vakapipopo ñembosarái**.

Ko ñoa’ãngatúpe oñemongu’eva’erã peteĩ manga ñu oñembosaraihápe, jyva ha po jeipuru’ỹme, ha oñemohendava’erã pe manga nde rovajára rokẽme, hérava yvyrapã (*arco*), ojejapórõ upéva, oje’e ojejapo hague peteĩ *gol*, ingyaterrañe’ẽgui, *goal.* Yvyrapãhára añónte ikatu opoko manga ijyva ha ipópe.

Ary 1930 guive, FIFA ojapo pe Mangapy Tembiesarái Yvypavẽ (hérava avei Mundial de Fútbol), irundyrundy ary ohasávo. Upépe opa tetãnguéra oñembosarái mangapy peteĩ osẽ hag̃ua pu’akáva.

## Mandu’apykuéra
https://web.archive.org/web/20220507020037/http://www.apf.org.py/laravel-filemanager/files/3/Estatuto%20Asociaci%C3%B3n%20Paraguaya%20de%20F%C3%BAtbol%202017-2018.pdf

https://app.glosbe.com/gn/es/mangapy
Ñemohenda:Jetepyso

Ñemohenda:Ñoa’ãngatu
Henrique Capriles Radonski

thumb|Henrique Capriles Radonski, Margarita Pepo'atãrupape.
**Henrique Capriles Radonski** (heñoi Karacape, 11 jasypokõi 1972-pe), ha’e petei politiko  ha abogado Venesuélagua. 
Ha'e akue mburuvicha Barutape municipalidad de Karacas pegua omandava'ekue 2000 guive, 2008 peve, pe arype oñemomarandu chupe mburuvicha Miranda tetãvorepe. 
Kapriles ha'e kandidato mburuvicha ara  Venesuélape oje elegi hagua sumokoi pakoi. Pe marandu ha'e petei tema tuicha mba'eva  kampañape. Tava Miranda ha’e petei religión-nde venezuelape, oparticipava pe programa PISA de OCDE pe. 

Ñemohenda:Tekove Venesuélagua
1801

**1801([[Papaha Rómapegua|MDCCCI]])** ha'e peteĩ ary oñepyrũva'ekue peteĩ arapo he'ihaicha pe Gyregório arapapaha.«1800-*1801*-1802»

## Tembiasakue

### Jasyteĩ

* 1 jasyteĩ: Vyretáña Guasu ha Irilánda ojejoaju ha oiko chuguikuéra Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Irilánda pegua, ko joaju opata ary 1922-pe
* 1 jasyteĩ: Pe astrónomo Itáliagua Giuseppe Piazzi ojuhu pe yvóra michĩ seres.

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1802

**1802** - ary.

## Tembiasa
* Yvy oguereko 1.000.000.000 ava.

## Oararecha'akue
* 26 jasykõi: Victor Hugo, ñe'ẽpotyhára hyãsiagua.

## Omano'akue

----

...1801-1802-1803...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
Tupã ñe'ẽngue ryru

thumb|250px|Tavo'y (''Biblia'').
**Tupã ñe'ẽngue ryru**, hérava avei **Tupã ñe'ẽngue**, **Tupã Ñe'ẽ** térã **Tavo'y** (Karaiñe'ẽ:*Biblia*) ha'e aranduka ryru marangatu Hesu rapegua. Tupã ñe'ẽngue evereoñe'ẽme, arameoñe'ẽme ha gyresiañe'ẽme ha oguerekóva 66 arandukakuéra. Ha'e opa'ũndyva mokõi pehengue: Ñe'ẽme'ẽ Tuja ha Ñe'ẽme'ẽ Pyahu.

## Joaju
*Tupã Ñe'ẽ

Ñemohenda:Hesu rape
Ñemohenda:Aranduka
Jeroviapy

**Jeroviapy**, térã **ajengatu**, niko yvypóra jegueroviapy kuéra oporombojepokuaáva oporomboguata hag̃ua imbo'epýre ha upéicha ijapaite avano'õre ha arandupýre. Oĩ jeroviapy opaichagua, upéarõ ojehecha heta jegueroviapy aty ha jeroviahakuéra ojoavýva. Ndaipóri ramo jepe ñe'ẽpeteĩ he'i hag̃ua mba'épa he'iseite jeroviapy, karai Bernard Lonergan ohechakuaa jeroviapy ha'eha niko avano'õ remiandu, rembiasa, jegueroviapy, jepokuaaha ha jerovia rembiapo, ha ãva rupi umi ojeroviáva ombohovái iñeimo'ã arapýre ha ijokuaa itupãre térã ijeroviaháre.

Oĩ heta jeroviapy omohenda imbo'epyrã, upéicha ohechauka umi ojeroviávape mba'éichapa heko porã va'erã ha mba'éichapa hembiapo va'erã opyta hag̃ua jeroviapy ñembyatýpe, upéicha avei ojehecha jeroviapykuéra ojapo henda marangaturã (tupão, tekove marangatu róga, opy, paje róga) térã imbo'epy ojejuhu aranduka marangatúpe (Hesu rape oreko iñaranduka marangatu héra Biblia ha Islã oreko Korã, techapyrãme). Jeroviapykuéra ojapo iñembyatyrã, umi ojeroviáva oñembyatyhápe oikuaave hag̃ua ijeroviapýre térã omomba'eguasu hag̃ua ijeroviahápe. Jeroviapykuéra omombe'u avei mba'éichapa oñepyrũ tekove ha arapy, térã omombe'u mba'érepa yvypóra oiko ko Yvýpe.

Oĩ ñehesa'ỹijo he'íva ikatu oĩha amo 4200 jeroviapy Yvy jerekuévo ha hetaveiterei ko'ãga ndaiporivéima ojeroviáva hese. Ñehesa'ỹijo ojejapo akue ary 2012-me heta tetãme ohechauka 59 % opaite tekovekuéragui «ijeroviapyha» ha 36 % ndorekói jeroviapy (umíva ndive oĩ 13 % ndojeroviái Tupãre).
 
Heta jeroviapýpe, peteĩ umi jegueroviapykuéra mba'eguasuvéva apytépe oĩ pe jegueroviapy he'íva oĩha peteĩ térã heta tupã (Hesu rape he'i oĩha Ñandejára ha Islã he'i oĩha Ala, techapyrãme), umi jeroviapýpe tupã niko tekove guasu opamba'e ipoguýpe orekóva, upe ojapo opamba'e, upe ojejerovia va'erã hese ha oñemomba'eguasuva'erã chupe. Oĩ jeroviapy he'íva oĩha peteĩ Tupã mante ha ndaipóri ijeroviaha ambuéva, upéicha avei oĩ jeroviapy he'íva oĩha Tupã opaichagua, techapyrãme peteĩ oñangarekóva yvýre ha ambuéva oñangareko ýre, peteĩ oñangareko umi omanóvare ha ambuéva oñangareko umi ñorairõme ohóvare. Heta jeroviapýpe he'i oĩha mba'e pokatu ambuéva, umíva apytépe oĩ aña, tupã remimbou ha tupã rymba, póra iporãva ha póra iñañáva.

## Marandu'i


## Mandu'apy

Ñemohenda:Jerovia
Mborevi Rape

thumb|Mborevi Rape
**Mborevi Rape** hérava avei **Tapekue** (Karaiñe'ẽ: *Vía Láctea*) ha'e ñande mbyjaraity oĩhápe ñande Kuarahy, ñande Yvy ha ambue yvorakuéra, oĩ avei hetaiterei  mbyjatykuéra. Mborevi Rape niko mbyjaraity tuichavéva mokõiha arapýpe, Andrómeda mbyjaraity ituichave añónte. 

thumb|700px|centro|Mborevi Rape ra'ãnga guasu.

## Mandu'a
Mbyjaty

thumb|Peteĩ mbyjaaty'i herava Eichu (Karaiñe'ẽ:Pleyades).
thumb|Mbyjaty herava Ñandu Pysa (Karaiñe'ẽ:Crux).
**Mbyjaty** hérava avei **Mbyja'apesã'aty** ha'e peteĩ mbyja aty. Oĩ 88 mbyjaty arapýpe. Oĩ avei heta mbyjaty'i. 

* Oñembyatýva (Pléyades)
* Ñandu Pysã (Crux)
* Menave'ỹnguéra (Orión)
* Mborevi Tupã Rokái (Sagitario)
* Aguara Tupã Rokái (Escorpio)

## Mandu'a


Ñemohenda:Mbyjakuaa
Mbyja Ko'ẽ

thumb|Mbyja Ko'ẽ.
Mbyja Ko'ẽ (mba'ehero: ; *Venus*) ha'e peteĩ yvóra (planeta) oĩva Kuarahy Ypykatúpe. Ha'e yvóra mokõiha Kuarahy mombyrýre. Mbyja Ko'ẽ ndoguerekói jasy ha ndoguerekói avei tekove, y, ha ambue mba'e oñeikotevẽva ojeikove hag̃ua.

Ñemohenda:Yvóra ojeréva Kuarahýre
Mbyte Amérika

frameless|right
**Mbyteamérika** ha'e peteĩ yvyrusu Amérikape. Ipukukue rupi, 731.000 km²

## Tetãnguéra
Húpiter

[thumb|Húpiter ha'e hína yvóra tuichavéva [Mbyjajerety Kuarahy rehegua|Kuarahy Ypykatúpe.]]
**Húpiter** (mba'ehero: ; karaiñe'ẽme: Júpiter) ha'e yvóra mombyryvéva poha Kuarahy guive. Ojeikuaa oguerekoha 95 mbyguaikuéra ha heta mba'etĩ ijapekuépe. Húpiter ha'e hína yvóra tuichavéva Kuarahy Ypykatúpe, ha upe mba'e guasuvéva mokõiha ko mbyja ypykatúpe, Kuarahy rire. Húpiter oguereko ijerére heta yvytimbo kuãirũ.

## Mandu'apy
Paraýva

thumb|right|200px|Poyvi Parayva.
thumb|right|200px|Ysyry Jaguaryve.

**Parayva** (Poytugañe'ẽme: *Paraíba*) ha'e peteĩ tetãvore Vrasilpe. 
* Tavayguakuéra: 10 914 128
* Táva guasu: João Pessoa
* Ambue táva: Campina Grande, Santa Rita, Patos, Bayeux ha ambue tuicha táva.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Pedra do Cordeiro 3.jpg| 
Ta'ãnga:Campina Acude Velho.jpg| 
Ta'ãnga:Areia Vermelha - Cabedelo - Paraíba - Brasil.jpg| 



Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Ahyganitã

**Ahyganitã** ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva ijapekue yvytýgui henyhẽmbáva ha yguasu rembe'y'ỹva Ásiape ojejuhúva. Ijerére ojejuhu kuarahyresẽ ha ñemby gotyo Pakitã, kuarahyreike gotyo Irã, yvate gotyo Tuykomenitã, Uvekitã ha Tajikitã, ha yvate kuarahyresẽ ngotyo Chína. Kavu niko itavusu ha itáva tuichavéva, upépe oiko amo 4.6 sua tapichakuéra. Ko'ãga niko oporokuái **[[Islã Emiráto Ahyganitã megua]]** ko tetãre, oisãmbyhýva talivãnguéra, ho'a rire umi temimoĩmbyre ojehechakuaáva hetã tetãre ha ojeheróva **Islã Tavakuairetã Ahyganitã megua**, upéicha ojehu 15 jasypoapy 2021-me ho'a rire ko tetã tavusu, Kavu.

Ahyganitã hekosãsóma saro'y XVIII ñepyrũme ha oñesãmbyhy oporokuái peteĩme rupive 1973 peve, upépe oiko ko tetãgui peteĩ tavakuairetã, ha upéi ary 1978 aja oiko ku "Saur ñepu'ã", komunistakuéra opu'ã ombohovái hag̃ua tetã rekuáire, upéicha oñepyrũ "Ahyganitã Tavakuairetã Jekopytyjojáva". Joaty Soviétiko oho oipytyvõ hag̃ua ñesãmbyhy komunísta rehe, upe guive ojehecha Ahyganitã ñorairõ (1978-1992), upépe Joaty Soviétiko ha komunistakuéra oñemoĩ umi ñorairõhára aty Islã ijeroviáva rehe, ko'ãva hese oho oipytyvõrã Tetãvore Joapykuéra, Arávia Saudíta, Pakitã ha tetã ambuéva Yvy vore kuarahyreikegua ha Islã ijeroviáva. Ary 1989-pe umi soviétiko osẽ Ahyganitãgui, hákatu oiko gueteri tetãygua ñorairõ ary 1996 meve.

Ary 2001 aja, Tetãvore Joapykuéra omyakã ha ondyry Ahyganitãre ombohovái hag̃ua ondyrýrõguare 11 jasyporundýpe táva New York-rehe, upéicha Tetãvore Joapykuéra omosẽ umi talivã oisãmbyhy Ahyganitãre ha omoĩ ombuekoviarã chupekuéra ñesãmbyhy pyahu, kóicha oñepyrũ Islã Tavakuairetã Ahyganitã megua ha oñepyrũ jey avei Ahyganitã ñorairõ.

## Mandu'apy

## Joajuha
Satúyno

thumb|Satúyno ra'anga.
**Satúyno** (mba'ehero: ; Karaiñe'ẽme: *Saturno*) ha'e yvóra poteĩha, Kuarahy guive mombyrykuére, upéicha Satúyno niko oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Ojere ijerére 146 mbyguaikuéra ha ojehecha oĩha heta mba'etĩ ijyvy apekuére. Kóva niko yvóra tuichave mokõiha Kuarahy Ypykatúpe. Ijerekuévo ojehecha heta kuãirũ guasu. Satúynope, peteĩ ary hi'are 29 ary ñande Yvýicha ha peteĩ ára hi'are 10,5 aravo.

Ñemohenda:Yvóra ojeréva Kuarahýre
Andórra

**Andórra** (kataluñañe'ẽme: *Principat d'Andorra*) ha'e peteĩ tetã michĩ oĩva Kuarahyreike Europa, ipukukue ha'e año 468 km². Oĩ Hyãsia ha Epaña apytépe. Oguereko 78 115 ava. Itavaguasu hérava Andorra Tuja. Andorra ha'e añoite tetã oñe'ẽ (mburuvicharupi) Katalúñañe’ẽ. Oñe'ẽ avei (ndomburuvicharupi) Karaiñe'ẽ, Hyãsiañe'ẽ ha Poytugañe'ẽ. Andorra viru ha'e pe Euro.
Mekúrio

thumb|Mekúrio.
**Mekúrio** (mba'ehero: ) ha'e peteĩ yvóra itaguigua oĩva Kuarahy Ypykatúpe. Ha'e niko yvóra peteĩha Kuarahy guive ha ha'e avei yvóra michĩvéva Kuarahy Ypykatúpe. Mekúrio ndoguerekói jasy ha hi'aiguĩete Kuarahýgui. Ko ñe'ẽngue "Mercurio" ou latinañe'ẽgui, ha he'ise "Tupã Ñemugua".

Ñemohenda:Mbyjakuaa
Nikarágua

thumb|Poyvi Nikaragua-gua
thumb|Managua ha'e Nikaragua tavaguasu.
**Nikaragua** (Karaiñe'ẽme:*Nicaragua*) ha'e peteĩ tetã oĩ Mbyteamérika, ijerére ojejuhu yvate gotyo Hondura; kuarahyresẽ gotyo Paraguasu Atlántiko; ñemby gotyo Kosta Rrika; kuarahyreike gotyo Paraguasu Py'aguapy. Ko tetã oñe'ẽ karaiñe'ẽ ha oguereko 5.465.100 ava. Itavaguasu ha'e Managua.

Ñemohenda:Tetã Amerikagua
Arávia Saudíta

**Arávia Saudíta**, héra tee niko **Tavetã Arávia Saudíta**, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Ásiape ojejuhúva Arávia yvyapýpe (Kuarahyresẽ Aguĩgua), ojejokuái porokuái peteĩme rupive.

Ijerére ojejuhu yvate gotyo Horytáña ha Iráke, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Kuáite, Arávia Emiráto Joapykuéra, Katára ha parapyte Péysia pegua, amo kuarahyreike gotyo ojejuhu para Pytã, ha ñemby gotyo ojejuhu Omã ha Jemẽ, hi'arive ojoaju Varéĩ rehe upe Mburuvichavete Fahd guataha rupive. Ijyvya apekue hína 2.149.690 km², ha ary 2012 aja ojeipapa oikoha upépe amove 29 sua tapicha. Ko tetã niko pe oñemuvéva itakyra ha upévare ojejuhu umi 20 tetã mba'ehetavéva apytépe. Arávia Saudíta ojehero avei «islãróga kuéra marangatu retã» oĩgui upépe pe ''Mezquita'' Guasu táva Méka-pe ha Maranduhára ''Mezquita'' táva Medína-pe, umi mokõi tenda imarangatuvéva Islã jeroviápe, umi tendápe ndaikatúi oike umi ndaha'éiva musulmã.

Sa'ive yvypóra tekoiterape ohechakuaa Arávia Saudíta hetãyguápe. Py'ỹinte ojuka hikuái umi kuimba'épe ojopyhýva, jasypoteĩ 2018 peve kuñanguéra ndaikatúi omboguata mba'yrumýi ha ary 2011 meve ndaikatúi hikuái ovota hetã mba'e rehe. Jahecháramo jepe mbeguehápe iporãvemi, umi aty oñangarekóva yvypóra tekoiterape rehe, Amnistía Internacional ha Human Rights Watch techapyrãme, he'i py'ỹinte umi Arávia Saudíta retãygua oiko tekosãso'ỹ ha jekupyty'ỹ.

## Mandu'apy

## Joajuha
1804

**1804** - ary.

## Tembiasa
* Aiti oguereko sãsõ.

## Oararecha'akue

## Omano'akue

----

...1803-1804-1805...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1805

**1805** - ary.

## Tembiasa
* Michigan ojapova.

## Oararecha'akue

## Omano'akue

----

...1804-1805-1806...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1806

**1806** - ary.

## Tembiasa

## Oararecha'akue

## Omano'akue

----

...1805-1806-1807...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
Rubén Rolandi

**Rubén Victoriano Rolandi Aguilar** (ára 28 jasypoteĩ ary 1955 - ára 11 jasypateĩ ary 2020-pe), Paraguaigua tembiapo ava.

Heñoiva’ekue Táva Kykyo (Paraguari), ñane retãme; ary 1955-pe. Imitã ha imitãrusúpe oikundaha heta henda rupi, peichahápe oikojepe Chákope ha upevakuére oikuaa porã umi ñande jepokuaa, jerovia ha mba’e’apokuéra.

Tataypýpe, Ijarýi omombe’úmiva’erã chupe opaichagua káso: póra, pombéro, pláta yvyguy, mymba ha ka’avokueraguigua. Upéi, are rire, okakuaapávo, Rubén imandu’a umíva umi kásore ha oñemomandu’ávo ijarýire ha’e oñepyrũ umi ñemombe’u ha upekuévo oha’ã ijarýi ñe’ẽ reko. Péicha oiko Rubén Rolándi-gui peteĩ kaso mombe’uha.

1980 guive 1990 peve ojapo heta atyguasu ohenduka hag̃ua umi káso ijarýi omombe’uva’ekue ichupe ha umi ha’e ombyatyva’ekue oikoha rupi. Upéi katu oike Vy’aguasu “Mandu’arã”-me ha upépe opavavénte ohecharamo ha omombe’guasu Rubén Rolandi-pe ha ikáso ñemombe'u.
1986 guive oike ha omba’apo ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANIme. Upépe -heta ary- omyasãi hembikuaa opa henda rupi, umíva apytépe oĩ tembiapo hérava “La semana de los Káso Ñemombe’u”. Oime avei ambue tembiapo guasu oñemotenondeva’ekue Diario Popular ndive, hérava “Viernes de Káso Ñemombe’u” ha og̃uahẽ’akue heta távape: San Lorenzo, Fernando de la Mora, Lambare, Ñemby, Luque, Aregua, Kapi'atã, Villeta, Pirivevúi ha Villa Hayes. Hendive oike upe tembiapópe ambue káso mombeuha katupyry, péicha: Miguelángel Meza, Pablino Gómez Vera, Porfiria Orrego Invernizzi, Roque Jacinto Lovera ha Máximo Zarza Mendoza.

1988 guive 1990 peve -oñandúvo pe ñande reko ha ñane ñe’ẽ osyryha huguýre- ouva’ekue oñemoarandu Instituto Superior de Lenguas-UNA-pe ha oiko ichugui Guarani Ñe’ẽ Mbo’ekuaahára (Licenciado en Lengua Guarani).

Ohai mokõi aranduka omohendahápe umi káso ha’e ombyatyva’ekue. Pe iñaranduka ypykue héra “Kásos: ahendu, ahai”, ha ambuéva katu héra Opáicha oñemombe’u ha Rubén Rolandi péicha ombyaty”.

Rubén Rolandi omanókuri ára 11 jasypateĩ ary 2020-pe, táva Mariano Roque Alonso-pe, Paraguay retãme.

## Joaju
* RUBÉN ROLANDI, Ohai: David Galeano Olivera.

Rolandi
Para (tetãvore)

thumb|right|200px|Poyvi Para.
thumb|right|200px|Velẽ ha'e Para tavaguasu.

**Para** (Poytugañe'ẽme: *Pará*) ha'e peteĩ tetãvore Vrasilpe. 
* Tavayguakuéra: 7,588,078
* Táva guasu: Velẽ
* Ambue táva: Ananindeua, Santarém, Marava ha ambue tuicha táva.

## Ta'ãnga


Ta'ãnga:Belém Brazil panorama 01.jpg|
Ta'ãnga:Vitregias02.jpg|
Ta'ãnga:Amazon River.jpg|
Ta'ãnga:Mangal das Garcas.jpg|
Ta'ãnga:Belemcatedral.jpg|
Ta'ãnga:Ver-oPeso-Belem.jpg|


Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Agudo

**Agudo** ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 16 729 áva (2006 ary).

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Alaváma

thumb|right|200px|Alaváma poyvi.

**Alaváma** niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 4.863.300 -2016 
* Táva guasu: Montgomery
* Ambue táva: Birmingham

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Kolorádo

thumb|right|200px|Kolorádo poyvi.

**Kolorádo** ha'e niko peteĩ Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 5.540.545 - 2016 (joheipyre). 
* Táva guasu: Denver
* Ambue táva: Colorado Springs

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Delaware

thumb|right|200px|Delaware poyvi.
thumb|right|200px
**Delaware** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 952.065 - 2016
* Táva guasu: Dover
* Ambue táva: Wilmington

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Georgia (tetãvore)

thumb|right|200px|Geogia poyvi.

**Georgia** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 10.310.371 - 2016 (joheipyre). 
* Táva guasu: Atlanta
* Ambue táva: Augusta

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Idaho

thumb|right|200px|Idaho poyvi.

**Idaho** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 1.716.943 - 2017 
* Táva guasu: Boise
* Ambue táva: Idaho Falls

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Indiána

thumb|right|200px|Indiána poyvi.

**Indiána** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 6.633.053 - 2016
* Táva guasu: Indianápolis
* Ambue táva: Fort Wayne

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Iowa

thumb|right|200px|Iowa poyvi.

**Iowa** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 3.134.693 - 2016 
* Táva guasu: Des Moines
* Ambue táva: Cedar Rapids

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Inutytu ñe'ẽ

thumb|upright=1.25|Inutytu Ñe'ẽ Kanatãpe.
**Ñe'ẽ Inuýt**, *inuktitut*, *inuttitut*, *inuktitun*, *inuinnaqtun* ha *inuttut* (ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ, lit. 'Inuýhag̃ua') (AMT:Inʉktɪɾʊt)  ha'e ñe'ẽ  ava  Ekimalkuéra. Kanatã ha Alaska

## Hetaichaguakuéra
*Inutytu* ha'e ñe'ẽ Ekimalpe Ártico Oriental Kanatápe. Inutytu oguereko 4 ñe'ẽnunga:

* Iñupiak (Alaska)
* Inuinnaktun (Paraguasu Árktiko Kuarahyreike Kanatãpe)
* Inuktitut (Paraguasu Árktiko Kuarahysẽ Kanatãpe)
* Kalaallisut ha Kyoẽlándiape (Kyoẽlándia).

Ñe'ẽnunga Inutytu oguereko 2 ñe'ẽnungavore:

**Kevatĩ** - Húsonpe Bahía.
**Mbavĩ** (Paphin) - Baffin Island.
**Nunavík** - Képek

### Ñe'ẽpukuéra
Inutytu oguereko 17 pundiekuéra ha 4 pu'aekuéra.

Pundiekuéra:

* **P**, **T**,**K**
* **Q**
* **V**, **L**
* **J** (i)
* **G**
* **R** (G̃h).
* **M**, **N**
* **Ng**
* **S**
* **Lh**
* **Nng**

Ha Pu'ae:

* **A** .
* **I** .
* **U** .

## Ehecha Avei
* Iñupiak
* Jupík

Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Ñemohenda:Kanatã
Ñemohenda:Aláska
Ñemohenda:Kyoẽlándia
Yjere Hudson

300px|thumb|Yjere Hudson ra'anga.
**Yjere Hudson** ha'e peteĩ yjere guasu oĩva Paraguasu Árktiko-pe, Yvate Kanada retãme. Oñohembe'y umi Kanada retãvore ha'éva Kevẽ, Ontário, Manitóva ha Nunavu. Ipukukue ha'e 1.230.000 km². Ko yjerépe ojejuhu heta ypa'ũ ha yrypy'a.

Ñemohenda:Kanatã
Massachusetts

thumb|right|200px|Massachusetts poyvi.

**Massachusetts** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 6.859.819 - 2017 (joheipyre). 
* Táva guasu: Boston
* Ambue táva: Plymouth


Image:Lexington Battle Green during performance of Old Guard Fife & Drum Corps.jpg|Lexington Common
Image:USA 09562 Boston Luca Galuzzi 2007.jpg|Boston
Image:Gay Head Light - USA MA.jpg|Martha's Vineyard


Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Misisípi

thumb|right|200px|Misisípi poyvi.

**Misisípi** (Ingleñe'ẽme:**Mississippi**) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 2.988.726 - 2016 (joheipyre). 
* Táva guasu: Jackson
* Ambue táva: Gulfport

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Misúri

thumb|right|200px|Misúri poyvi.

**Misúri** (Ingleñe'ẽme: **Missouri**) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
* Tavayguakuéra: 6.093.000 - 2016
* Táva guasu: Jefferson City
* Ambue táva: Kansas City

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Maryland

thumb|right|200px|Mariland poyvi.

**Maryland** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 6.016.447 - 2016
* Táva guasu: Annapolis
* Ambue táva: Baltimore, Columbia, Towson, Frederick, Bethesda, Ocean City

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Yvóra

thumb|Yvóra ha amo mombyry mbyja omimbíva.
**Yvóra** (karaiñe'ẽ: *planeta*) ha'e peteĩ yvága mba'e mbyjáre ojeréva, ikatúva ha'e itaguigua térã pytundyrýgui. Oĩ opáichagua yvorakuéra ñande arapy tuichakuépe ha imba'eapỹime.

Ojeikuaa ikatuha oĩ ñande mbyjaraitýpe 50.000.000.000 (popa su sua) ko'ãichagua yvága mba'e ha hetaiterei jey pe'ãva apytégui ikatúne oguereko pype mba'e hekovéva.

Ñande Kuarahy ypykatúpe oĩ poapy yvóra: Mekúrio, Mbyja Ko'ẽ, Yvy, Mbyja Pytã, Húpiter, Satúyno, Uráno ha Netúno. Oikeva'ekue ko tysýipe Plutõ ary 2006 peve, hákatu ko'ág̃a oñemohenda ko yvága mba'épe peteĩ yvóra michĩ ramo.

## Mandu'apy

## Joaju

* Guía de los planetas (Kuarahy Ypykatu ha'angakuéra ha yvorakuéra marandu, karaiñe'ẽme).

Ñemohenda:Yvóra
Nha Trang

thumb|300px|Nha Trang
thumb|300px|Nha Trang
**Nha Trang** táva tetã Vietnampe, tavaguasu Khanh Hoa tetãvore-pe.

Oikovéva: 292,274, area of 251 km2

Nha Trang - Wikivoyage

Ñemohenda:Vietnam táva
Vung Tau

thumb|300px|Vung Tau
thumb|300px|Vung Tau
**Vung Tau** ha'e peteĩ táva tetã Vietnampe, tavaguasu Ba Ria-Vung Tau tetãvore-pe.

Oikovéva: 287.765 (2011), ipukukue ha'e 140 km2

Ñemohenda:Vienã
Ñemohenda:Vietnam táva
Machu Picchu

250px|thumb|Machu Picchu táva.
**Machu Picchu** (Yvy-Kechuañe'ẽme: Machu Pikchu "Tuja Yvyty".) ha'e peteĩ tuja távambarete (*ciudad fortaleza*) ojapova Ĩka-kuéra (Inka), Saro'y XV-pe. Ãgagua oĩ táva Cusco, Perũpe. Ha'e peteĩ Tembiejakue Yvypóra rekogui 1983 jave, ha ha'e avei peteĩ Pyahu Pokõi Tembiechapyrã Yvóragui Ãgagua. Machu Picchu oguereko heta ógakuéra, ógaguasukuéra, tupãoguasukuéra ha Inka hembiapo.

Inka-kuéra hag̃ua ha'e akue peteĩ "Marangatu Táva". Machu Picchu omakañyva'ekue herakuã 1534-pe, Epañaguakuéra oñemomba'e akue Inka-kuéra ha Machu Picchu opytava'ekue jehejaeterei. Upéi, 24 jasypokõi 1911-pe, Hiram Bingham ojuhujey akue Machu Picchu.

Ñemohenda:Perũ
Ñemohenda:Tembiasakue
Ñemohenda:Pokõi tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua
Pepo'atãrupa

[400px|thumb| [Aeropuerto Internacional Silvio Pettirossi ha'e pepo'atã rupa tuichavéva oĩva távaParaguaype.]]
[thumb|Peteĩ Pepo'atãrupa [Kanatãpe.]]
[thumb|Peteĩ "[Ygarata Pepo'atãrupa".]]
**Pepo'atãrupa** térã **aviõ rupa** ha'e mba'yrumýi yvytugua ñeguahẽha (*terminal de vehículo aéreo*). Jaipurúva aviõ ñemboguejy hag̃ua ha aviõ ñamopu'ã hag̃ua.
Ñemohenda:Pepo'atãrupa