open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Angel Antonio Gini Jara

**Angel Antonio Gini Jara** - Paraguaigua ñe’ẽ’asãihára, tavarandukuaahára, tembikuaarekahára, ñoha’ãngahára, haihára ha mbo’ehára. 

Niko heñoiva’ekue Táva Pirivevúipe, Tetãpehẽ Cordillera, Paraguay Retãme; ára 4 jasypo ary 1950-pe. Itúva herava’ekue Angel Elías Gini Otazo ha isýkatu Lidia Jara Zárate. . Hembireko niko Hilda Mercedes Quevedo ha iñemoñarékatu: Angel Daniel ha Humberto.

Ary 1969-pe oñepyrũ omba’apo ñoha’ãngápe, hetave apytépe: Matías Ferreira Díaz, Mercedes Jané, Teresita Pesoa umíva ndive ha avei Guarani Ñoha’ãnga Aty Moliniers-Romero Cueto ndive. Ary 1972-pe oikókuri chugui Ñe’ẽmyasãihára ha Ñoha’ãngahára omohu’ã rire iñemoarandu Tavagua Mbo’ehao Puhoe ha Ta’ãngambyry Ñe’ẽmyasãihararãme (*Escuela Municipal de Locución Radial y Televisiva “Roque Centurión Miranda”*). Avei omba’apojepe ñoha’ãngaháraramo heta ta’ãngamýime, péicha, “Boquerón” (1974), “Capanga” (1978) ha “Miss Ameriguá” (1993).

Omba’apojepe ta’ãngambyrýpe Miguel Angel Rodríguez ha Ray Armele ndive. Ary 1976-pe omoheñóikuri ha oisãmbyhy ñe’ẽ’asãi “Ñane Retã Purahéi” Puhoe *Nuevo Mundo* rupi oĩva táva San Lorenzo-pe, Pedro Moliniers ñemoirũ reheve. Ary 1990-pe upe ñe’ẽ’asãi osẽkuri *FM Fernando de la Mora* rupive, arateĩ jave 17 aravo guive 20 aravo peve, avei David Galeano Olivera pytyvõ reheve. Upe ñe’ẽ’asãi osẽjepe avei *[[Radio Nacional del Paraguay]]* rupive, upéicha avei *Puhoe Ysapy FM* rupi ha upépe hérakuri “Ysapy purahéi” ha *Puhoe Yvytu FM *rupi ha upépe hérakuri “Yvytu pepóre purahéi”. Angel Antonio Gini Jara oĩjepe avei ñe’ẽ’asãi “Cardinal Folklórico”-pe, osêva Puhoe Cardinal rupi, Rodolfo Schaerer Peralta, Stilver Cardozo, Elpidio Alcaraz Segovia ha Nelson Resquín ndive.

Omba’apo rire 47 ary Tavao Paraguaýpe, oñembohekopytu’u oĩ rire Tavagua Mbo’ehao Ñe’ẽmyasãihararã Sãmbyhyháraramo. Avei ombo’ejepe *Escuela Nacional de Educación Física*-pe. Ary 1974 oñepyrũkuri *[[Judo]]* ra’ãkuaa ha upépe oiko ichugui mbo’ehára – 6° *[[dan]]*.

Angel Antonio Gini Jara-gui oiko Táva Paraguay Ñemoñare Poravopyre ára 3 jasypoapy ary 2017-pe. Hembiapoita apytépe, oĩ ko’ãva: “Rubito Medina – Magistral intérprete de nuestro folklore” ha “Samuel Aguayo, una gloria del folklore”.

Angel Antonio Gini Jara omanókuri Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme, ára 7 jasyrundy ary 2019-pe.

## Joaju
* ANGEL GINI - YOUTUBE

## ***
* ANGEL ANTONIO GINI JARA, Ohai: David Galeano Olivera.

Gini Jara
Tito Acuña

**Tito Acuña**, Paraguay retã ysapu jarýi, heñóikuri ára 6 jasypoapy ary 1952-pe, Táva Caballero, Tetãpehẽ Paraguari, Paraguay Retãme. Héra tee niko Justo Ilidio Acuña Vera. Itúva herava’ekue Ilidio Facundo Acuña López, ha’éva purahéi mbo’ehára Caballero-pe ha isýkatu Asunción Dominga Vera Velázquez. Tito Acuña omendákuri Eve del Rosario Domínguez Enciso rehe ha iñemoñarekuéra niko: Iván Daniel, Justo Javier, Eve Karina ha Jorge Antonio. Ijoyke’ykuéra katu ha’e: Juan, Digno, Hugo, Oscar, Ma Asunción, Leticia, Estela, Enrique, Nilda ha Teresa.

Tito orekórõguare pokõi ary, itúva ombohetia’éma ichupe ombopu hag̃ua ysapu ha péicha oñepyrũkuri. Ary 1959-pe, Tito ijoyke’y Digno ha iñangirũ Pablo Rojas, imitã’írõ gueterei, omoheñóikuri peteĩ atypu imbo’ehao “Mcal. Francisco Solano López”-pe itavapegua ha opurahéimakuri hikuái vy’aguasuha rupi, Tito Acuña omoheñóikuri ijatypu peteĩha hérava “Los Canarios”, ary 1964-pe. Imitãrusúrõ, ary 1966-pe, oĝuahẽkuri táva Paraguaýpe y oikékuri Vicente Santacruz atypúpe ha uperire ary 1977-pe oikékuri atypu *Los Zorzales Guaraníes*-pe, omotenondéva Ireneo Ojeda Aquino. Ary 1975 guive ary 1980 peve ombopujepékuri heta tetã Suramérika ha Centroamérika-gua rupi. Ary 1980 guive ary 1984 peve ombopujepékuri heta tetã Europa-gua rupi omoirũvo Lorenzo Pérez-pe (*Los Pérez y Pérez*-pegua). Ijoyke’y Digno ndive oĩjepékuri heta atypúpe, umíva apytépe pe herakuãveva’ekue, ary 1984 guive, Juan Carlos Oviedo ha Los Hermanos Acuña. Ipahaite gotyo, ojapókuri hikuái peteĩ atypu Rolando Ojeda ndive. Ha’ekuéra tapiaite omyasãi purahéi ñanemba’éva.

Ojoavy hag̃ua ambue ysapu mbopuháragui, Tito Acuña omoheñói ha omoherakuã mombyry pe Ysapu Jeroky, omoñepyrũmava’ekue oĩrõguare mbo’ehaópe, poteĩha mbo’esyrýpe.

Tito Acuña rembiapokue niko ko’ãva: “Ndéve g̃uarã Caballero Pueblo” (Pablo Rojas ndive), “Al Sargento 1° Ozuna”, “Ambyasy la Emiliano” (Gerardo Alcaraz ndive), “Ykua Juty” (Baltazar Araujo ndive), “Poema para una amiga”, “A Karina”, “Paso Naranja’y”, “Oviedo Mbarakapu”, “Rosarito” (oikuave’ẽva hembirekópe), “Che korochire”, “Tacho’i” ha “Jutygua jeroky”.

Joyke’ykuéra Acuña oikundahajepékuri heta tetãre ha ohechaukajepékuri ikatupyry heta hendápe, ohupyty hikuái heta jopói ha onohẽjepékuri heta karamambepu, ipahapegua Rolando Ojeda ndive. Ha’ekuéra niko oĩ *Autores Paraguayos Asociados (APA) ha Artistas, Intérpretes o Ejecutantes (AIE)*-pe.

Tito Acuña niko puhoe ha ta’ãngambyry myatyrõhára. Ha’eva’ekue virurerekua*Honorable Orden Tercera de San Francisco de Asís (OFS)*-pe ha ary 2006 guive 2008 peve ha’ékuri Tupão’i Santa Ana ha San Joaquín motenondehára.

Tito Acuña omanókuri ára 18 jasypo ary 2021-pe, táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme, orekórõguare 69 ary. Hetekue oñeñotỹkuri táva heñoihaguépe, Caballero-pe.

## Joaju
*TITO ACUÑA – YOUTUBE
*GUAVIRA POTY – JUAN CARLOS OVIEDO Y LOS HERMANOS ACUÑA
*CHE LA REINA – LOS HERMANOS ACUÑA Y ROLANDO OJEDA
*PENSIÓN GRACIABLE

## ***
* TITO ACUÑA, Ohai: David Galeano Olivera

Acuña, Tito
Koréa ñorairõ

**Koréa ñorairõ** (koreañe'ẽme: 한국전쟁) ha'e akue peteĩ ñorairõ oiko va'ekue Koréa yvyapýpe ary 1950 ha 1953 mbytépe. Donde se enfrentaron la Tavakuairetã Koréa (térã Ñemby Koréa), oipytyvõ va'ekue hese heta tetã ñorairõhára aty Tetãvore Joapykuéra omyakã va'ekue; ha Koréa Tetarã Retã Jekopytyjojáva (térã Yvate Koréa), oipytyvõ va'ekue hese Chína Tetarã Retã ha Joaty Soviétiko. Ko ñorairõ ojehu Ñorairõ Ro'y ñepyrũ aja. Amove 3 sua tetãygua omano ha haimete 15 % opaite Yvate Koréa retãyguágui omano, upéicha oĩ umi ñorairõ hetaitevéva tapichakuéra omano apytépe.
 
Po ary mboyve, opa rire upe Ñorairõ Guasu Mokõiha, Tetãvore Joapykuéra ha Joaty Soviétiko oñoñe'ẽpeteĩ ombovo hag̃ua Koréa mokõi pehẽnguépe. Ija'opyre paralélo 38 rupi umi mokõi tetã rembe'y, Yvate opyta Joaty Soviétiko poguýpe ha Ñemby Tetãvore Joapykuéra poguýpe. Ñavõ ã mokõi tetã mbaretete oisãmbyhy tojejapo hag̃ua ijyvy pehẽnguépe Tetã ipyahúva, umíva opytáne peteĩteĩ chugui mokõi tetã mbaretete pu'aka guýpe: Koréa Tetarã Retã Jekopytyjojáva ha Tavakuairetã Ñemby Koréa.

Oĩramo jepe oñemongeta va'ekue oñemopeteĩ hag̃ua Koréa, jasykuéra aja ko ñorairõ mboyvemi, oñepyrũma hikuái oñokarãi mimi ha peteĩteĩ ohasa pe ambuéva yvy pehẽnguépe amove paralélo 38 mboypýri. Oñokarãi vaietéma ha oñepyrũma hikuái oñorairõ Yvate Koréa ondyry ramo guare Ñemby Koréa rehe ára 25 jasypoteĩ 1950-pe.

Tetãvore Joapykuéra oho oipytyvõ Ñemby Koréare omosẽ hag̃ua umi ondyry va'ekue hese. Mokõi jasýnte aja, umi oho oipysyrõ hag̃ua Koréare ojevy va'erã amove Pusan-pe (yvy pehẽnguemi amo ñemby kuarahyresẽ Koréa yvyapy apýra), ha amónte umi Yvate Koréa ñorairõhára oñemombyta. Tetãvore Joapykuéra ha tetãnguéra ambuéva ONU omyakãva oñeha'ãmba pya'eite ha ondyry Yvate Koréare, upéicha ombojevy umíva amo paralélo 38 yvate gotyo, haimete oguahẽ hikuái ysyry Yalu peve. Upe aja oike ñorairõme Chína Tetarã Retã oipytyvõ hag̃ua Yvate Koréare, ha Joaty Soviétiko ome'ẽ chupekuéra mboka opaichagua. Upéicha Chína ñorairõhára aty omboguevi umi ondyry va'ekue Yvate Koréa amove paralélo 38 ñembýme. Ary 1953-pe, ñorairõ ikangypa peteĩ jekupytyha rupi, upéicha ojejapo jey hekópe ñemboja'o umi mokõi Koréa mbytépe, paralélo 38 hi'aguĩ, ojejapo avei Koréa yvy pehẽngue iñorairõha'ỹva, yvy pehẽnguemi 4 km ipykuéva ã mokõi tetã mbytépe. Tetãnguéra Joaju (ONU) oikénte ko ñorairõme ojejapo rire heta amandaje ha ñemongeta, upéicha ojeiporavo toipytyvõ hag̃ua Ñemby Koréa rehe. Upe guive, sapy'apy'a ã tetã oñokarãimi jey.

## Mandu'apy

## Joajuha

* The Korean War and Its Origins en la Harry S. Truman Library & Museum (en inglés)
* Situación actual de la Península de Corea (en inglés)
* Información sobre la Guerra de Corea.
* Artículo: «Conozca los orígenes del conflicto entre las dos Coreas», en *La República* (Perú) (30 de marzo de 2013)

Ñemohenda:Ñorairõ
Ñemohenda:Yvatekorea
Ñemohenda:Yvykorea
Ñemohenda:1950
Ñemohenda:1951
Ñemohenda:1952
Ñemohenda:1953
São Caetano do Sul

**São Caetano do Sul** ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope. 

left|thumb|100px|Poyvi

Ary 2019 ko táva oguerekova 161.127 tavayguakuéra.

Ñemohenda:São Paulo táva
Pearl Harbor rehe oñendyrýrõguare

**Pearl Harbor rehe oñendyrýrõguare** arateĩme pyharevekue 7 jasypakõi ary 1941-me, aviõ aty ñorairõha Hapõ Mburuvi pegua oñeha'arõ'ỹre oñorairõ upe ygarupáre Tetãvore Joapykuéra pegua ojejuhúva Pearl Harbor-pe (Hawaii). Hapõ oha'ã kuri ojoko Tetãvore Joapykuéra pokatu paraguasu Py'aguapýpe, ani ko tetã oipuru imba'e ñorairõhára oipe'a hag̃ua Hapõ rembipota Ñembykuarahyresẽ Ásiare, Hapõ ondyrységui umi yvy pehẽnguére Tavetã Joaju, Hyãsia, Tetãnguéra Yvýi ha Tetãvore Joapykuéra pegua. Ko ñorairõ aja, Hapõ oho ondyry heta yvy pehẽnguére Vyretáña Mburuvi pegua, ypa'ũ Hong Kong-pe, Malásia Vyretáña pegua ypa'ũnguérape ha Singapúra, umi tetãvore ho'a niko ra'e Hapõ poguýpe amo jasykõi 1942-me.

Hapõ oipuru akue 353 aviõ ha oñepyrũ ondyry 7:48 pyharevekue, umi aviõ apytépe oĩ va'ekue heta pepo'atã ñorairõha pya'eitéva, aviõ oity mboka okapúva ha aviõ ojapíva, umíva niko oveve poteĩ ygarata pepo'atãrupa guive. Oñembyai umi poapy ygarata ñorarõha guasu Tetãvore Joapykuéra pegua, oime va'ekue ygarupápe, umíva apytépe irundy oñehundi. Umi poapy apytépe, mokõi ojeipe'a jey y guýgui ha irundy oñemyatyrõmba, upéicha poteĩ ygarata ikatu ojeipuru jey oiko aja ñorairõ. Hapõ ondyrývo ombyai avei poapy ygarata ambuéva. Tetãvore Joapykuéragui okañy 188 aviõ, omano 2403 tekove has 1178 ambue hasyite va'ekue. Nondyrýi ramo jepe Hapõ upe tendyry apoha rehe, yga apoha, yga ñemyatyrõrã róga, *combustible* ha mboka guasu róga ñongatuha, yga yguypegua kuéra rupa ha upe óga guasu ojejuhuhápe ñorairõ ruvichakuéra. Hapõgui okañy 29 aviõ ha po yga yguypegua imichĩva, omano 65 tekove. Upéicha vei, oñemoĩ ka'irãme peteĩ Hapõygua ñorairõhára.

Pearl Harbor rehe oñendyrýrõguare heta omomba'embyasy Tetãvore Joapykuéra retãyguakuérape ha ogueraha ko tetã Ñorairõ Guasu Mokõiha jeiképe, oñeñorairõhápe Európape ha Paraguasu Py'aguapýpe. Oñendyry rire, ára ambuévape 8 jasypakõi, Tetãvore Joapykuéra omoañete hekópe oimeha ñorairõme Hapõ Mburuvi rehe. Ñorairõ Guasu Mokõiha ñepyrũme, Tetãvore Joapykuérape hetaite umi oñemoĩ va'ekue hetã jeikeha rehe ñorairõme, hákatu ndojehechavéima umíva ñendyry rire, upéicha avei ko tetã noipytyvõvéima kañyhápe Tavetã Joajúpe ha oñepyrũ katu oipytyvõite ñorairõme. Alemáña nási ha Itália oñepyrũ oñorairõ hekópe Tetãvore Joapykuéra rehe 11 jasypakõime, ko tetã oñepyrũgui oñorairõ mbaretépe upe Ásia retãre Aty Mbyteguágui.

Ndaipóri haguére marandu tee Hapõ pegua ñorairõ rehegua, umi mokõi tetã oñoñe'ẽ aja ijejokupytyrã, Tetãvore Joapykuéra ruvicha, Franklin D. Roosevelt, he'i akue ára 7 jasypakõi 1941 ha'eha «peteĩ ára oiko meméta teko vaípe». Hapõ nomomarandúi haguére hekópe ha'e oñorarõse Tavetã Joapykuérape, ha upéicha Pearl Harbor rehe oñendyrýrõguare oñemoĩ tekojoja renondépe upe amandaje guasúpe Tókio pegua ombohekojojahápe ñorairõ mba'ekuéra, ojehechakuaa ko ñendyry ha'eha peteĩ ñorairõ angaipa.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Ñorairõ Guasu Mokõiha
Ñemohenda:Hapõ Ñorairõ Guasu Mokõihápe
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra Ñorairõ Guasu Mokõihápe
Ñemohenda:1941
Pastora Concepción Céspedes

**Pastora Concepción Céspedes** niko ohókuri Cháko Ñorairõme imembypeteĩmi rapykuéri hérava Francisco Céspedes ha ohasávo umi ára, peteĩ ko'ẽ jasyapygua ary 1933-pe, oñemombe'úkuri chupe imemby Francisco omanohague *Campo Jordán* ñorairõme.

Pastora, ñepyrũrãme ndogueroviaseiva'ekue upe marandu, ohókuri Muñoz guive (ko'ág̃a hérava General Díaz), yvy rupi, *Campo Jordán* meve, ohekávo imembymi ohayhuetévape.

Ipahápe ojuhúkuri imemby amyrỹi ha oguerúkuri *Campo Jordán* guive Fortín Muñoz meve ha upépe ha'etévoi oñotỹkuri Francisco-pe. Opávo Cháko Ñorairõ, Pastora omopu'ã peteĩ tapỹimi imemby tyvyty yketére oikohaguépe 24 ary. Ára 10 jasyteĩ ary 1959-pe, Pastora rogaykeregua ojuhúkuri chupe hekove'ỹre oñañuãhápe hatã porã imemby kurusumi. Pastora niko oñeñotỹkuri imemby Francisco ykerete.

Péicha oiko ha péicha omanókuri ko kuña ijojaha'ỹva ohayhuetereirasava'ekue imembýpe ha omano rire oñeñotỹva'ekue ijykére oĩ hag̃ua tapiaite hendive.

## ***
* PASTORA CONCEPCIÓN CÉSPEDES, GUARANÍME, Ohai: David Galeano Olivera.

Cespedes
Hong Kong

**Hong Kong**, ojehero teéva **Hong Kong Retãvore Iñesãmbyhy Ikoéva Hong Kong Chína Tetarã Retã pegua**, ha'e niko peteĩ umi mokõi tetãvore iñesãmbyhy ikoéva apytépe Chína Tetarã Retãme ojejuhúva, upe ambuéva hína Makáo. Ojejuhu Kuarahyresẽ Ásiape, ha ijyvy apekue jerére oĩ upe para Ñemby Chína ñemby gotyo ha yvate gotyo Chína retã, kuarahyreike gotyo ojejuhu Makáo, amo Itaveratĩ ysyry rembe'ýpe.

Ijyvy apekue niko 1104.4&nbsp;km² oñemohendáva upéicha: Hong Kong ypa'ũ, Kowloon ha umi Tekoha Pyahu. Upépe oikove amo 7.500.000 tapicha.

Hong Kong rembiasakue ipukuite ha yvypóra oiko upépe 6.000 ary ojapo. Amo ary 214&nbsp;a.&nbsp;C. ha 1842 mbyte, oime va'ekue Chína Mburuvi poguýpe oiko chugui peve kolóña Vyretáña pegua, upéicha ojehu oikógui upe ópio ñorairõ peteĩha ha ojejapógui upe rire Nangĩ Jekupytyha (tekorã ojejapo va'ekue toiko py'aguapy Chína ha Tavetã Joaju apytépe). Ko kolóña oiko va'ekue Hong Kong-gui hi'are haimete 150 ary, upe aja tuichaite oñemoporã porãve. Oiko aja Ñorairõ Guasu Mokõiha, Hapõ oñembojára Hong Kong rehe ary 1945 peve, upe rire oike jey Vyretáña Mburuvi poguýpe. Hákatu ary 1997-pe oñembohasa Hong Kong ñesãmbyhy Chínape guarã.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Departamento de Estadísticas y Censo
* Portal del Gobierno de Hong Kong

Ñemohenda:Chína Tetarã Retã
Ayrton Senna

**Ayrton Senna da Silva** (São Paulo, Pindoráma; 21 jasyapy ary 1960-Imola, Itália; 1 jasypo ary 1994) ha'e akue peteĩ mba'yrumýi pya'eite omboguatáva oñeñanihápe, ha'e Pindoráma pegua. Mbohapy jey ipu'aka *[[Fórmula 1]]* ñani rembiesaráipe, Senna katu oĩ umi ipu'akavéva ha oñemotenondevéva apytépe ha hetaite he'i ha'e niko pilóto pya'evevaha ijojaha'ỹva.

Upe kuatiañe'ẽ herakuã héra Autosport 2009 aja oñe'ẽ 217 pilóto ndive (mba'yrumýi pya'eite omboguatáva) Fórmula 1 rehegua ojeiporavo hag̃ua umi pilóto ikatupyryvéva, ha omyakã kuri pe tysýi Ayrton Senna.

Ko pilóto oñani heta atyvetépe: Toleman, Lotus, McLaren ha Williams, ary 1984 ha 1994 mbytépe, ipu'aka *Fórmula 1* ñani rembiesarái pavẽme 1988, 1990 ha 1991-me, osẽ mokõiha 1989 ha 1993-pe, mbohapyha 1987 arýpe ha irundyha 1985, 1986 ha 1992-me, upéicha ojehecha 41 jey ipu'aka (poteĩ jey Mónako Jopói Guasu ñeñaníme, mba'e ijojaha'ỹva ko'ãga peve).

Ayrton Senna omano imba'yrumýi oñembota vaíre *Tamburello* ñeñaníme, tape vore ikarapãitévape, ojejapo aja San Marino Jopói Guasu 1994 rehegua. Peteĩ mba'emi po'i ha puku kuarepoti ijapopyre osẽ imba'yrumýigui ha oike iñakãme, oikutu vai chupe ha omano. Pindoráma rekuái ojapouka mbohapy ára ñembyasyrã orojahe'o hag̃ua omano rire Ayrton Senna, amove peteĩ sua tapicha oho iñeñotỹme. Herakuãitégui ojegueromandu'a chupe oparupi.

Omano guive Ayrton Senna ha Roland Ratzenberger hetaite oñemoporã *Fórmula 1* ani hag̃ua oiko jey upéicha.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Sitio web memorial

Ñemohenda:Tekove Pindoramagua
Heitor Villa-Lobos

**Heitor Villa-Lobos**, *compositor, maestro, violonista, violoncelista, pianista* ha tekombo’ehára purahéipe Brasilgua. Ohechaypy va’ekue yvy Rio de Janeirope pe ára po jasypo 1887 pe ha ojehekýi upépe papokõi jasypateĩme. Ha’e tuichavéva compositor *século* XX Brasilpe. Ohai hetaiterei aranduka *Ópera*, *Sinfonia*, purahéi atýpe guarã, mba’epuhára ha’eñópe guarã ha avei opaichagua mba’epukuaaha. Ohai *Ciclo das Bachianas Brasileiras*, omomba’évo mba’kuaahára Huã Sevastiã  Bach. Heta mba’ekuaa apytépe oĩva’ekue, purahéi “O Trenzinho do Caipira”. Villa-Lobos avei ojekuua chupe “Tuhu”, ojehero isy oherohaguéicha. Oho va’ekue oparupiete omosarambi purahéi. Ojekuaa avi chupe “Índio de Casaca”.

## ***


Ñemohenda:Tekove Pindoramagua
Frédéric Chopin

**Frédéric François Chopin** ha'e *compositor* ha *pianista* Poloñagua. Ohechaypy va’ekue yvy Zelazowa Wolape, Varsóvia jerére, tetã ruvicha Poloña pe peteî jasyapy 1810pe ha amano Parĩ, Hyãsiape pe papokõi jasypa 1949pe. Ha’e ojekuaa tuichavéva *compositor* piano pegua século XIXpe. Ohai hetamba’e opytáva ága peve ohechauka mba’éichapa heko Polonês, upéicha avei *Polinaises* ha *Marzurkas*.

## ***


Ñemohenda:Tekove Poloñagua
Awaju Poty (João José de Félix Pereira)

**Awaju Poty**: mbo’ehára mba’eapohakuaáva Awaju Poty, téra añetegua, ***João José De Félix Pereira***, ohechaypy va’ekue kuarahy Curitiba – Prme, mokõipaapy 1957pe. Omohu’ã kuaapy piano rehegua mbo’ehaovusu *Paulista de Arte da Academia Paulista de Música* oguereko mbo’ehára ramo mba’epukuaahára Laura Abraão ha mba’epukuaahára Sebastian Benda. Avei omuhu’ã ikuaapy *Composição musical* pe mbo’ehaovusúpe voi oguereko mbo’ehára ramo Mbo’ehára Hans Koellreuter. Mestre ramo “Comunicação e Semiótica” PUC/São Paulo. P rupi ha Doutor ha upeiguavéva “Ciências da Religião" UMESP\São Paulo rupi.

Mbo’ehára omoñepyrũypy va’ekue ñembokatupyry “Musicoterapia" Mbo’ehaovusu Artes Paranáme ha ñembokatupyryrã "Composição ha Regência" mbo’ehao mba’embopuhára ha Belas artes Paranáme, táva Curitibape. Ombo’e omoha’anga haĝua mba’epukuaa kuãmeguáva Mbo’ehaopavẽ Amasóna Manauspe.

Oguereko heta jejapopyre mba’ekatupyryrã ha’eñorã, aty *Câmara* ha *Sinfônica*pe guarã. Avei mba’e katypyryrã jerokýpe, mboha’angápe, jehechaukarãme ha *cinema* oje’eha.

Ha pe katupyryete rete rehegua “PA-Kya”, oguereko ku’a rehegua hũva Arqueriape. Oñeha’ã oñembokatupyry hérava armas de cortepe ha ñeñangarekorã.

Ha’e peteĩva ruvichaete tetã Guarani Ñandévape.

## ***


Ñemohenda:Tekove Pindoramagua
Vanuátu

**Vanuátu**, héra teéva **Tavakuairetã Vanuátu** (bislama ñe'ẽme: *Ripablik blong Vanuatu*; ingleñe'ẽme: *Republic of Vanuatu*; Hyãsiañe'ẽme: *République de Vanuatu*), ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva heta ypa'ũme ojejuhúva, paraguasu Py'aguapy pehẽngue ñembyguápe. Ko ypa'ũ aty, oñepyrũ va'ekue peteĩ yvyratáicha yma guareite, ojejuhu amo 1750&nbsp;km kuarahyresẽ ngotyo Autarália retãgui, 500&nbsp;km yvate kuarahyresẽ ngotyo Kalendóña Pyahu ypa'ũgui, kuarahyreike gotyo Fíji retãgui ha ñemby gotyo Salomõ Ypa'ũnguéra guive, ojejuhu Gynéa Pyahu hi'aguĩ.

Vanuátupe oiko umi tapicha Melanésia pegua hetaite ára aja. Umi Europagua oguahẽ ramo upépe ary 1606 aja, karai Pedro Fernández de Quirós, ygarata ruvicha,  oguahẽ raẽ. Saro'y XVIII sapy'ánte ou tapicha Európa retãnguéra ambuéva pegua. Amo 1880 arykuéra Hyãsia ha Tavetã Joaju oñemomba'ese ko ypa'ũ atýre, ha ary 1906 aja iñe'ẽ peteĩ oisãmbyhy joaju Vanuátu rehe. Umi 1970 ary aja, oñepyrũ tapichakuéra ko ypa'ũ aty pegua ojerure hetã hekosãsorã, ha ary 1980-pe oñepyrũ kuri Tavakuairetã Vanuátu. Ko tetã añónte upe Oseanía retã iñe'ẽ teéva hína Hyãsiañe'ẽ.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Sitio web de la Oficina Nacional de Turismo de Vanuatu
Salete Chiamulera

**Salete Chiamulera** - pianista Brasilgua. Ohechaypy va’ekue kuarahy mokõipa poteĩme jasyapy 1959 Londrinape, tetã’i vore Paranáme, Brasilpe.  Oguereko mokõi kuatia, Brasileira ha Italiana. Italiano ouva’ekue Chiamuleragui, Valle Cadore, Itália yvatévo umía remiarirõre.

Mokõi ary jave (1985/1987) oñemoarandu Academia de Música Frédéric Chopin, Varsóviape (Polônia). Oñemoaranduve Piano Ferformance Universidade Kentpe (OHIO/USA) ha *doutorado música* rehegua Universidade Federal Rio Grande do Sulpe. Oikuaave purahéi F. Chopin ha mokói mba’ekuaahára Brasilpegua, omomorãve Heitor Villa-Lobos iñemoarandúpe.

Ojeporekakuaa mba’erechaukaha rehegua purahéi rupive.

Salete Chiamulera ha’e mba’ekuaahára pe mba’eapoharã “Hausmusik Brasil: Recitais em família” omoãgui haĝua purahéi ha mba’ekuaa purahéiva ogapyrupiguáva; avei mba’eapoharã “Tuhus: Somos Todos Tuhus!” omoherakuã haĝua purahéi Heitor Villa-Lobos ha pe mba’eapoharã “Mosaicos Bachianos”.

## ***


Ñemohenda:Tekove Pindoramagua
Mario Abdo Benítez

**Mario Abdo Benítez** (Paraguay, 10 jasypateĩ ary 1971) ha'e niko peteĩ ojokuaikuaáva Paraguái pegua, Paraguái ruvicha 15 jasypoapy 2018 guive ko'ãga peve. Ha'e hína oike kolo'o atýpe, ha'e ohupi tuvicháicha mboyve. Oiko chugui va'ekue *senador* 2013 guive 2018 peve, ha *senado* ruvicha 2015, 2016 pe.
Ko'ãgaite ramo hina ha'e tendota Paraguái gua, ary 2018 guive, ha oike kuri Horacio Cartes rekovia.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Ñemohenda:Mburuvicha Paraguaigua
Angelique Rockas

**Angelique Rockas ** (Londye, ary 1951), ha'e peteĩ mba'eapohára, opurahéiva Yvyáfrika pegua.

## Joaju

*Rockas Imdb
*https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Angelique_Rockas Angelique Rockas Wikicommons

Ñemohenda:Tekove Yvyáfrika pegua
Berlin mongoraha

**Berlin mongoraha** ha'e akue peteĩ mongoraha puku ojeipuru va'ekue táva Berlin rokáicha oñemohembe'yrã Alemáña ára 13 jasypoapy ary 1961 guive 9 jasypateĩ ary 1989 peve. Ombohokái ha omboja'o pe táva Berlin vore ojejuhu va'ekue pe ñemurã rekohápe Tavakuairetã Ñembyatypyre Alemáñame (Kuarahyreike Alemáña), Kuarahyreike Berlin, upéicha niko ha'eño pe táva vore upe Tavakuairetã Jekopytyjojáva Alemáña (Kuarahyresẽ Alemáña) tavusúgui. Ko mongoraha niko techaukaha ojeikuaavéva Ñorairõ Ro'y oikokuévogui ha Alemáña ñemopehẽgui .

Pe aty Kuarahyresẽygua (tetãnguéra *comunista*Joaty Soviétiko omyakãva) he'i akue ojejapo arã ko mongoraha oñeñangareko hag̃ua Alemáña retãyguakuéra ani hag̃ua ojehecha tesaparápe umi *[[fascista]]* kuéra rehe, oje'e umíva ombojokose va'ekue tetãyguakuéra rembipota ojapo hetãrã *socialista* Kuarahyresẽ Alemáñame.

Peteĩ mongoraha ipukukue 45 kilómetro ombovo táva Berlin mokõime, ha pe ambuéva ipukukue 115 kilómetro ombohokái ha omoha'eño táva vore kuarahyreikegua upe Kuarahyresẽ Alemáñagui. Upe hína he'ise ko mongoraha ha'e akue tetã rembe'y tee omohembe'y va'ekue Kuarahyreike Berlin ha Kuarahyresẽ Alemáña.

Oñepu'ãvo Alemáña retãyguakuéra Kuarahyresẽ Alemáña tavusúpe, Kuarahyresẽ Berlin, ára 9 jasypateĩ ary 1989-pe, ho'a ko mongoraha, upéicha ho'a avei opa umi óga mbarete oporojoko va'ekue ani hag̃ua Alemáña retãyguakuéra ohasa táva Berlin vore ambuévape.

Ne'ĩra gueteri ojekuaa porã mbovýpa tekovekuéra omano oha'ãvo ohasa Alemáña rembe'y ko mongoraha rupive, ijyke kuarahyresẽyguápe hetaitégui umi ma'ẽha ñorairõhára ojapi ha ojuka umi tekove ohasaséva Kuarahyreike Alemáñame ojerure'ỹre. Oñembojoko amo 3000 tekovekuéra oha'ãvo ohasa ambue yképe, ipaha oñembojoko 5 jasykõi ary 1989-pe. Oñeimo'ã amo 200 tekove omano.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Páginas web de Berlín
* Datos en español

Ñemohenda:Ñorairõ Ro'y
Ñemohenda:Alemáña rembiasakue
3 jasypokõi

Ára **3 jasypokõi** ha'e ára 184ha ary pegua ku Gyregório arapapahápe ha ára 185ha umi ary hekope'ỹme. Amo 181&nbsp; ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Tembiasa

## Teñói

## Mano

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Jasypokõi
4 jasypokõi

Ára **4 jasypokõi** ha'e ára 185ha ary pegua ku Gyregório arapapahápe ha ára 186ha umi ary hekope'ỹme. Amo 180&nbsp; ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Tembiasa
* Oñemboarete Tetãvore Joapykuérape isãso Vyretáña Guasúgui.
## Teñói
* 1879: Eligio Ayala
## Mano
* 1826: Thomas Jefferson

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Jasypokõi
Berlin mongoraha ho'árõguare

miniaturadeimagen|270x270px|Kuarahyresẽ Alemáña retãyguakuéra (mongoraha ári) omomaiteívo umi ijykeguápe, Kuarahyreike Alemáña retãyguakuéra (mongoraha guýpe), Brandemburgo Rokẽ renondépe, 1989-pe.
**[[Berlin mongoraha]] ho'árõguare** oñepu'ãvo Alemáña retãyguakuéra Kuarahyresẽ Alemáña tavusúpe, Kuarahyresẽ Berlin, ára 9 jasypateĩ ary 1989-pe, upéicha ho'a avei opa umi óga mbarete oporojoko va'ekue ani hag̃ua Alemáña retãyguakuéra ohasa táva Berlin vore ambuévape, umi vorépe Tetãvore Joapykuéra, Tavetã Joaju ha Hyãsia poguýpe. Kóva niko imba'eguasuite kuri ohechaukágui opataha Yvy ñembovo oiko va'ekue Ñorairõ Ro'y oñepyrũ guive.
Ho'a riremi ko mongoraha opa avei pe ombojei va'ekue Tavakuairetã Ñembyatypyre Alemáñame (Kuarahyresẽ Alemáña) ha Tavakuairetã Jekopytyjojáva Alemáña (Kuarahyreike Alemáña) ha upéicha ojehecha akue opataha Ñorairõ Ro'y, ha ohasa rire 11 jasy oñemopeteĩ jey umi mokõi Alemáña ojapo hag̃ua Alemáña ko'ãgagua.

## Mandu'apy

## Joajuha
*9. November 1989 Der Mauerfall in Berlin

Ñemohenda:Ñorairõ Ro'y
Ñemohenda:Alemáña rembiasakue
Tasyo Guasu

**Tasyo Guasu** (karaiñe'ẽ *Hospital de Clínicas*) oĩ peteĩ tasyo Paraguaýpe.

Ára 19 jasypokõi ary 1894-pe, oñemopu'ãkuri Jeikoha Sajonia-pe, peteĩ ogavusu teépe, Tasyo hérava *San Vicente de Paúl*, 60 tupa reheve, Tupãrembiguái “Pojera Memby” San Vicente de Paúl-gua ha kuñakarai “Paraguay Jekupyty Aty”-gua rembiapo rupive. Upe tasyo oñemopu'ãkuri peteĩ yvypehẽ karai Higinio Uriarte ome'ẽreiva'ekuépe, upe tenda herava'ekue *Campos Elíseos*, ko'ág̃a hérava Sajonia. Ary 1899-pe, upe tasyo ome'ẽkuri peteĩ koty temimbo'ekuéra oñemoarandúva pohãnohararã ombovo hag̃ua hikuái omanóva retekue ha péicha upe tasyo ojoajuñepyrũkuri Pohãnohára Mbo'ehao *[[Universidad Nacional de Asunción]]*-pegua ndive.

Upéicharõ jepe, tekotevẽ ja'e upe tasyo oîhaguemavoíkuri upépe ha herava'ekue Pojera Tasyo, oñemopu'ãva'ekue ára 14 jasypa ary 1877-pe ha pohãnohára Pastor Candia ha'ehague isãmbyhyhára ypykue ha hendive omba'apókuri pohãnohára Francisco Morra ha Silvio Andreussi. Upépe oĩkuri Ñorairõ Guasu aja Potrero Tasyo ha upe tendápe oĩ ko'ág̃a Guarini Tasyo.

Ary 1901-pe oñeme'ẽ'ypýkuri upépe mbo'epy umi pohãnohararãme ha ary 1902 guive ojerekókuri upépe peteĩ koty oñembovohápe umi hasykatúvape. Ary 1927-pe oñemoherakuãkuri *Léi 1910* ha upe guive ojehero ichupe *Hospital de Clínicas* – Tasyo Guasu. Ára 20 jasypakõi ary 2012-pe oñemboajékuri Tasyo Guasu róga pyahu UNA korapy guasúpe San Lorenzo-pe, oĩva *Universidad Nacional de Asunción* poguýpe.

Hekove ypy guive ha ko'ag̃aite peve, upe Tasyo Guasúpe omba'apo ha ombo'e umi pohãnohára ikatupyryvéva, upéva ha'égui UNA pohãnohararã mbo'ehao. Hembiasa pukukuépe upe rupi ohasajepékuri hetaiterei hasykatúva oúva ñane retã tuichakue javevégui. Ñane retãygua ombohéra chupe ***Imboriahúva Tasyo***. Ára 7 jasyrundy ary 2016-pe ojeporavókuri isãmbyhyhárarõ pohãnohára Jorge Giubi-pe.

## Ohai
* 19 DE JULIO: ANIVERSARIO DEL HOSPITAL DE CLÍNICAS - IMBORIAHÚVA TASYO. Ohai: David Galeano Olivera.

Ñemohenda:Paraguay
Ñemohenda:Pohanokuaa
Alberto Fernández

**Alberto Ángel Fernández** (Buenos Aires, 2 jasyapy 1959) ha'e peteĩ ñe'ẽngára, mbo'ehára ha ojokuaikuaáva Argentína pegua, ha'e niko Argentína retã ruvicha 10 jasypakõi 2019 guive ha ha'e akue Tetã Sambyhyhára Róga ruvicha (*Gabinete de Ministros*) 2003 guive 2008 peve.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Mburuvicha Argentinagua
Ñemohenda:Ñe'ẽngára
Evo Morales

**Juan Evo Morales Ayma** (Orinoca, Vorívia; 26 jasypa 1959) ha'e peteĩ ojokuaikuaáva, *sindikáto* ruvicha, jokuaikuaa ñeimo'ã ruvicha ha sãmbyhyhára Vorívia pegua, ijypykuéva aimara, ha'e akue Vorívia retã ruvicha 65ha ára 22 jasyteĩ 2006 guive ára 10 jasypateĩ 2019 peve, oheja hetã ñesãmbyhy Vorívia retãyguakuéra oñemoĩvo rire ha oñepu'ã hetã jeporavo ruvicharã rehe, oje'e oikoha ko jeporavópe mba'e javy oporombotavyséva, oiko avei mba'e oñembyaiséva hekovépe, imba'ekuérape ha hapichakuérape, Vorívia retã ñorairõhára aty ha tahachi aty ha'etévaicha ku oñembyaíva chupe avei, upévare hetaite umi he'íva oikoha Voríviape peteĩ *[[golpe de Estado]]*.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Voriviagua
Tabaré Vázquez

thumb|200px
**Tabaré Ramón Vázquez Rosas** (Montevideo, 17 jasyteĩ de 1940 - Montevideo, 6 jasypakõi ary 2020) ha'e akue peteĩ pohanohára, ojokuaikuaáva ha jetepyso aty ruvicha Uruguái pegua. Ha'e akue Uruguái retã ruvicha mokõi jeýpe, 2005-2010 ha 2015-2020 aja.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Mburuvicha Uruguaigua
José Mujica

**José Alberto Mujica Cordano** (Montevideo, 20 jasypo ary 1935), ojehero avei **Pepe Mujica**, ha'e peteĩ ojokuaikuaáva Uruguái pegua. Ha'e akue Uruguái retã ruvicha 40ha 2010 guive 2015 peve.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Biografía de José Mujica por CIDOB
* Hekove rembiasakue José "Pepe" Mujica

Ñemohenda:Mburuvicha Uruguaigua
Perehi

**Perehi** (***Petroselinum crispum***) ha'e niko peteĩ ka'avo ryakuã porãva oúva Európagui, para Yvy mbytépe rembe'ýgui ha ko'ãga oñemyasãima oparupi. Yvypóra oñemitỹ perehi ombohe hag̃ua hembi'urã.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Ka'avo
Orégano

**Orégano** (***Origanum vulgare***) ha'e niko peteĩ ka'avo ryakuã porãva oúva Eurásia pehẽngue kuarahyreikeguágui ha para Yvy mbytépe rembe'ýgui ha ko'ãga oñemyasãima oparupi. Yvypóra oñemitỹ orégano ombohe hag̃ua hembi'urã ha ojapo hag̃ua orégano rykue. Oñemokãramo orégano roguekuéra hyakuã mbareteve.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Ka'avo
Neil Armstrong

**Neil Alden Armstrong** (Wapakoneta, Ohio; 5 jasypoapy ary 1930-Cincinnati, Ohio; 25 jasypoapy ary 2012), herakuãvéva **Neil Armstrong** ojeheróvo, ha'e akue peteĩ arapy'ytahára Tetãvore Joapykuéra pegua ha yvypóra peteĩha oho Jasýpe. Ha'e akue avei *ingeniero aeroespacial*, pepo'atã ombovevehára ha mbo'ehára mbo'ehaovusúpe. Opyrũvove Jasy apekuére, ára 20 jasypokõi ary 1969-pe, he'i ko ñe'ẽjoapy herakuãitéva: «Peteĩ kuimba'épe niko pyrũ imichĩva, yvypóra rekópe niko mba'eguasuitéva».

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Ñemohenda:Arapy'ytahára
Arapy'ytahára

**Arapy'ytahára** ha'e yvypóra osẽva Yvy apekuégui ha oho arapýpe, upéicha avei ojehero umívape ovevéva peteĩ arapy mba'yrúpe ha oimeraẽ tapichápe oho Jasýpe. Ko ñe'ẽngue arapy'ytahára avañe'ẽme ou Paraguái Arapyregua Ñangarekoha ñe'ẽndy mokõive ñe'ẽteépe, ojejapo ary 2019-pe, oñembohaságui *astronauta* karaiñe'ẽgui.

Yvypóra peteĩha oho arapýpe ha'e akue Rrusiagua kuimba'e, Soviétiko Joaty pegua, hérava Yuri Gagarin. Upéicha ojehu ára 12 jasyrundy, 1961-me. Yvypóra peteĩha ha mokõiha oguata akue Jasy apekuépe ha umi mokõi kuimba Tetãvore Joapykuéra pegua hérava Neil Armstrong ha Buzz Aldrin, amo ára 20 jasypokõi, 1969-pe. Ndohovéi avave Jasýpe ary 1972 rire, ha ndaipóri gueteri arapy'ytahára oho yvóra ambuévape.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Arapy'ytahára
Ka'avo ipotýva

**Ka'avo ipotýva** ha'e hína ka'avo ojehechavéva oparupi ipotykuaáva, osẽhápe chugui hi'a térã ha'ỹi oñemoña hag̃ua. Ka'avo ipotývagui osẽ hetaite yvypóra rembi'urã ha ñemitỹrã.

## Joajuha

Ñemohenda:Ka'avo
Luis Lacalle Pou

**Luis Alberto Aparicio Alejandro Lacalle Pou** (Montevideo, 11 jasypoapy ary 1973) ha'e peteĩ ñe'ẽngára ha ojokuaikuaáva Uruguái pegua, omba'apóva Partido Nacional atýpe. Ha'e niko Uruguái retã ruvicha 42ha ára 1 jasyapy 2020 guive.

Ha'e akue Uruguái *Cámara de Representantes* ruvicha 2011-2012 aja. Ha'e avei tavakuairetã *senador* 2015 guive 2019 peve.

## Mandu'apy

## Joajuha
* Sitio web oficial de campaña

Ñemohenda:Mburuvicha Uruguaigua
Ñemohenda:Ñe'ẽngára
Mburuvi otománo

**Mburuvi otománo** (Tuykiañe'ẽme: *Osmanlı İmparatorluğu* térã *Osmanlı Devleti*), ojehero tee **Tetã Otománo Yvateasy**, ha'e akue peteĩ Tetã ijypykue opaichaguáva ha ijeroviapy tee hetáva oĩ ñemoñare osmanli poguýpe. Umi tetã ijykegua ombohéra ichupe **Tuykía Mburuvi** térã **Tuykía**, araka'eve nombohérai hetã upéicha umi sãmbyhyhára *osmanli*. Ijyvy apekue ituichapávove, amo saro'y XVI ha XVII aja, oñemyasãi mbohapy yvyvusúre, ipoguy oĩgui Ñemby Európa vore kuarahyresẽygua tuichavéva, upe yvy ojehero Kuarahyresẽ Aguĩgua ha Áfrika vore yvategua.

Mburuvi otománo oñepyrũ imichĩetévo, Tuykía retãnguéra michĩvéva apytépe, ojehecha Anatóliape ikangývo Tuykía mburuvi seljúsida. Sa'i sa'ípe otománo kuéra oñemomba'e Tuykía retãnguéra ambuévare, nomanói ha noñehundíri hikuái umi mongóle ondyry rire hese ha oisãmbyhývo aja mburuvicha guasu Mehmed II (1451-1481) ohundi hikuái pe Mburuvi visantíno rembyre. Oñemyasãi pya'eite hikuái oisãmbyhývo Osmán I (1288-1326) ha upéi avei oñembotuichaite oiko aja mburuvicha guasu Orkhan, Murad I ha Beyazid I ñesãmbyhýpe, oipyhývo ha oñembojáravo Mburuvi visantíno, Vugária ha Sévia yvy apekuére. Táva Bursa ho'a ha oike Mburuvi otománo poguýpe ary 1326-me, upéicha avei ojehu táva Adrianópolis rehe ary 1361-me. Tetãnguéra Európa vore kuarahyreikeguápe ijepy'apy otomanokuéra rehe, pya'eite hikuái oñemomba'embégui upe yvyapýre ojeheróva Vaykã, upévare mburuvicha guasu Segismundo Hugyria pegua oñembosako'i peteĩ kurusáda (ñorairõ marangatu) ondyry hag̃ua otománo kuéra rehe. Upe mburuvicha guasu héra Tamerlán, karai omba'apo va'ekue Mongólia Mburuvíre, oipe'a Constantinopla otománo poguýgui ha omoĩ ka'irãime mburuvicha Beyazid ary 1402-pe, hákatu ndahi'aréi otománo kuéra Mongólia poguýpe. Ipahápe, Mburuvi otománo oñemomba'e Constantinopla rehe 1453-pe.

Ko Mburuvi 600 ary aja ojejuhu oñembojoajuhápe Yvy pehẽngue kuarahyreikegua ha upe kuarahyresẽygua. Ojehechakuaa ombuekoviaha umi mburuvi yma guare, hákatu Islã rekópe, ijyvy apekue tuichaitégui ha itavusúgui niko Constantinopla. Ojehecha heko tee ou umi mburuvi yma guarégui (ojogapoháicha, hembi'u térã oñesãmbyhyháicha) ha mbeguehápe oñemoambue ha oñemoporã. Ára pukukuévo ojejopara ára yma reko tee umi ijypykue ambuéva reko teére ha upéicha oñepyrũ otománo arandupy ha reko tee.

Saro'y XIX aja, hekosãsóma heta yvy vore Mburuvi otománo pegua, tuichaitépe umi Európape ojejuhúva. Ndaipu'akavéima ñorairõme ha hetaite umi oheka va'ekue omosãso hetãvore kuéra ha oipe'a Mburuvi poguýgui, upéicha tuicha ikangy ko Mburuvi. Oñembovopáma oike rire Ñorairõ Guasu Peteĩhápe ha ndaipu'akái. Tavetã Joaju, Hyãsia ha Itália oñemomba'e Constantinopla rehe opa rire ñorairõ ha Tuykía retãygua kuéra opu'ã oity hag̃ua Mburuvi, upéicha opa. Umi opu'ã va'ekue hese omoheñói Tavakuairetã Tuykía ára 29 jasypa ary 1923-pe.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Política y sociedad en el Imperio otomano En revista Alif Nûn n.º 34, enero de 2006.
Yvy ñembyaku

**Yvy ñembyaku** térã **Yvy ijopeve** ojehu upe mba'epytu ñande Yvy apekuére, yguasukuérape ha ára pytúre oñembyakuve pya'e ha yvypóra imbyry'áive. Ko'ãga, Yvy mba'epytu ojupi haimete 1 C° ha ary 1750 guive, yvypóra oñepyrũvove ohapy hetaite tatapỹi. Hákatu oĩ Yvy apekue vore ojehechahápe hakuveha 1 C°-gui ha oĩ imichĩve. Heta umi ohesa'ỹijóva ararováre he'i oguahẽha ary 2100 Yvy mba'epytu ojupíta ha ohupytýta 2 C° térã 4 C°, ituichave Yvy mba'epytúgui ary 1750 mboyve. Ndahasýi jahecha Yvy oñemoambueha oñembyakuvégui, oñembohyku yrypy'a ojejuhúva Yvy yvateitépe ha ñembyitépe, techapyrãme Gyroẽlándia ha Antártida, upéicha okakuaa ha ojupi yguasu ha ikatu jahecháta heta táva y rembe'ýpe o'yguytaha saro'y XXI pukukuévo. 

Yvy oñembyaku pya'e yvypóra ohapýgui mba'ekuéra, techapyrãme ohapy gasolína omboguata hag̃ua mba'yrumýi ha aviõ. Hákatu ku yvypóra rembiapo ombyakumínte ñande Yvy: *[[dióxido de carbono]]* katu upe ombyaivéva, mba'etĩ osẽva jahapývo mba'ekuéra. Yvypóra ohapývo *combustible* yvyguýgui, taha'e haéva itakyra, tatapỹi ha mba'etĩ yvyguýgui, omombo *dióxido de carbono* yvytúpe.. Yvypóra oikytĩvo yvyramáta ha oitypávo ka'aguy *dióxido de carbono* opytave yvytúpe, ka'avokuéra oipyhýgui umi mba'etĩ ombyakúva Yvy.

## Ehecha avei
* Tekohatyai
* Tekoha renda

## Mandu'apy

## Joajuha
* 
* ¿Qué es el Calentamiento Global?, National Geographic omombe'u karaiñe'ẽme mba'épa ku Yvy ñembyaku.

Ñemohenda:Ararova
Ñemohenda:Tekohakuaa
Estambul

**Estambul**, yma ojeheróva **[[Visãsio]]** ha upéi **[[Constantinopla]]**, ha'e niko táva orekovéva tapichakuéra Tuykía retãme ha ku tetã rembiasa, arandupy ha viru remimono'õ ojehechavehápe. Táva ojejuhúva mokõi yvyrusúpe, amo Bósforo ypo'ípe, ombojeíva Európa ha Ásia, para Mármara ha para Hũ mbytépe. Oiko ko távape amo 15 sua tekove, upéicha ojejuhu ko táva umi orekovéva tapichakuéra apytépe ha ojehechakuaa ha'eha pe orekovéva tavayguakuéra umi Európa táva apytépe. Estambul tavayguakuéra vore tuichavéva Islã rehe ojeroviáva (musulmã), hákatu oĩ sa'imi Hesu rapére (68.000 ojeroviáva) ha hudío (22.000).

Héra oñemopu'ãvove niko Visãsio, amo ary 667-pe Kirito mboyve, oñembotuicha ha oñemoherakuãve ojejuhu peve umi táva poguasuvéva apytépe. Oñemopu'ã jey guive héra Constantinopla ary 330-pe, oiko Estambul távagui Rróma Mburuvi ha Mburuvi visantíno tavusu (330-1204 ha 1261-1453), Mburuvi latíno (1204-1261) ha otománo (1453-1922) avei.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tuykía táva
Karl Marx

**Karl Heinrich Marx** (5 jasypo 1818, Tréveris távape – 14 jasyapy 1883, Londye távape) ha'e akue peteĩ ohesa'ỹijóva jokuaikuaáre Alemáña pegua ohai va'ekue virurekokuaa ha jokuaikuaáre. Marx oimo'ã oĩrõha oñembo'apohápe oñondive ha upépe ojehepyme'ẽ umi omba'apóvape, upéicharõ akóinte ojehecháta avano'õ vorekuéra oñoha'ãva. Marx oimo'ã ipahápe umi omba'apóva ipu'akaha umi avano'õ vorére. Ha'e he'i ndaipóri va'erãha avano'õ vore (omba'apóva, yvy jára, ha ambuéva) imbaretevéva umi vore ambuévagui. Marx oimo'ã avei ñaipytyvõ arãha ikatuháicha, ha oñeme'ẽ va'erã ñandéve pe ñaikotevẽva. Iñaranduka herakuãvéva niko *Manifiesto del Partido Comunista* (nosẽi gueteri avañe'ẽme), ohai iñirũndi Friedrich Engels ary 1848-pe. Ko aranduka oñe'ẽ amoño'ỹtekuareko ohupytysévare ha oikoháichare. Marx reko ha rembiapo ojehero Marx ñeimo'ã.

Hembiapokue mba'eguasuvéva niko *[[Das Kapital]]*, heta ary aja omba'po ko arandukáre.  *Das Kapital* omombe'u mba'éichapa *capitalismo* oiko ha umi apañuái osẽva chugui. Hetaite umi ombohováiva ko arandukáre ha umi ojeroviáva hese, oñombohovái py'ỹi hikuái. Marx ñeimo'ãgui ha hembiapokuégui osẽ heta tetãygua ñepu'ã *socialista* (techapyrãme ku Rrúsia Ñepu'ã).

Karl Marx heñói Tréveris távape ary 1818-pe, hákatu heta jey ova va'erã hetã rekuáipe naiporãiva hembiapokue. Marx oiko heta ára Londyepe ha upépe omano ary 1883-pe. Omano rire, iñirũ Friedrich Engels ombopaha hembiapokue. Ko árape hetaite umi ohóva gueteri Marx ñeimo'ã rapykuéri.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Napoleón Bonaparte

**Napoleón Bonaparte** ha'e akue peteĩ ojokuaikuaáva ha ñorairõhára aty ruvicha Hyãsia retãygua oisãmbyhy hetãre 1799 guive 1814 peve ha upéi sapy'ami ary 1815 aja ("Sa Ára"). Oiko chugui Hyãsia mburuvihára (*emperador*) ha Itália mburuvichavete (*rréi*), upe aja ojehero chupe **Napoleón I**. Omoinge ipoguýpe, ipu'akaveite aja, Európa vore tuichavéva, ha hembiapokue omoambue Európa ñesãmbyhy amo sa'ary XIX oñepyrũvo.

Bonaparte heñói Kóysega ypa'ũme, hogagua ipoguasúva. Oñe'ẽkuaa ra'ẽ Kóysega ñe'ẽ ha upéi Hyãsiañe'ẽ. Ova Hyãsiape ha upépe oñembosako'i oiko hag̃ua chugui ñorairõhára aty ruvicha. Imba'eguasuite oñorairõ oipytyvõvo Hyãsia Tavakuairetã Peteĩha rehe, ohenonde'a hag̃ua umi tetã ojokoséva Hyãsia Ñepu'ã. Ary 1799-pe, ha'e oity hetã ñesãmbyhy ha oñembojára ojehe Hyãsia rehe (ojapo ha'e *[[golpe de Estado]]*). Oñepyrũvo oñembohéra chupe *Consul*, ohasa po ary rire, oiko chugui Mburuvihára Hyãsiare. Ary 1800 guive 1810 peve, Hyãsia Mburuvi oñeha'ã tetãnguéra ijykeguáre, upéicha oiko ñorairõ vai ko'ãga ojehero Napoleón ñorairõnguéra, ha'e katu oisãmbyhy hetã upe aja. Opaite tetã mbaretete Európape oike ko ñorairõme. Ipu'aka py'ỹi rire, oiko Hyãsiagui tetã poguasuite Európape. Napoleón ipokatuve oñemoirũgui heta tetã ruvicha ambuévare. Ha'e katu oity heta tetã ruvicha ha omoĩ hendápe ombuekoviarã ichupekuéra irũnguéra térã umi hogaguáva.

Hyãsia ondyrýrõguare Rrúsiare 1812 aja, Napoleón ndaipu'akái ha tuichaite ho'a. Iñorairõhára aty oñembyai ha araka'eve oñembosako'i porã jey. Ary 1813 aja, tetãnguéra oñomoirũ ohenonde'a hag̃ua Hyãsia upe Leipzig ñorairõme. Upe ary rire, ondyry hikuái Hyãsia rehe ha ipu'aka. Umi tetã oñomoirũ va'ekue omosẽ Napoleón ha omoka'irãi chupe Elba ypa'ũme. Ndohasapai gueteri peteĩ ary, osẽ kañyhápe ypa'ũgui ha sapy'ami oiko chugui jey Hyãsia mburuvicha. Hákatu, ndaipu'akái Waterloo ñorairõme jasypoteĩ ary 1815-pe. Upe guive Napoleón ohasapa hekove omano meve Marangatu Eléna ypa'ũme, ka'irãime, upe aja oime ko ypa'ũ Tavetã Joaju poguýpe, upépe omano ha'e 51 ary orekóvo. Peteĩ pohanohára he'i ha'e omanoha ipy'a akytã'aígui. Oĩ umíva he'i oñeme'ẽha chupe ho'urã mba'e oporojukáva, hákatu heta avei umíva he'i ndaha'eiha upéicha.

Ojegueromandu'a Napoleón peteĩ mburuvicha ñorairõháraicha ipu'akaitéva, oñehesa'ỹijo hembiapokue ñorairõme oparupi mbo'ehao milíkope. Heta umi he'íva ha'eha mburuvicha iporãva, hákatu heta avei umíva he'i ivaiha. Ha'e oguereha umi tetãme ha'e ondyry va'ekue Hyãsia Ñepu'ã mba'e oñemopyenda va'ekue: tekosãso reka, tekosãso jeroviapýpe, oñembopyahuséva tekombo'e ha tetã rekuái. Umi hese ija'e'ỹva ogueromandu'a chupe peteĩ mburuvicha iñañáva oñemomba'eguasúnteva ha ambuéva he'i ha'e ojapoha heta ñorairõ.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Ñemohenda:Mburuvicha
Európa Joaju

**Európa Joaju** ha'e hína 27 tetã hekosãsóva joaty Európape oñemopyenda va'ekue upe Maastricht Jekupytyha rehe, 1992-1993 aja. Európa Joaju apekuépe hetãnguéra oñopytyvõ ha oñoñemu hasy'ỹ, ojejapo avei tekorã ohejáva umi Európa Joaty pegua ova ovaseháicha tetã ambuépe ko joatýpe. Oĩ 19 tetã umi 27 apytépe ipirapire heko peteĩva, oipuru hikuái euro ivirúicha. Európa Joaju oguerahase hetãnguéra jekopyty, tomba'apo hikuái oñondivepa ha toñopytyvõ.

Ko ñe'ẽngue **Európa** ou latinañe'ẽgui *Europa*, ha upe ou Gyresiañe'ẽgui Εὐρώπη, ñe'ẽngue εὐρύς (eurys) he'iséva "tuicha" ha ὤψ (ops) he'iséva "tova".

## Tetãnguéra
Ko tysýipe ojehecha Európa Joaju retãnguéra, upéicha avei umi omoñepyrũ 1957-pe ko joaty ha umi osẽ va'ekue atýgui.

## Mandu'apy

## Joajuha

* European Union online portal

Ñemohenda:Europa
Liv and Maddie

***Liv and Maddie*** ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, japopapyre John D. Beck ha Ron Hart rehe. Ohasa peteĩháme akue ta'angambyry mbohasaha Disney Channel-pe ára 19 jasypokõi ary 2013-pe ha opa ára 24 jasyapy ary 2017-pe. Oguereko 80 ñembyatykuéra ha 4 pehẽnguekuéra (*temporadas*).

## Ñemombe'u
Ko tekoha'ãngandy ohechauka Dove Cameron omba'apóvo mokõi avateépe, mokõi mitãkuña ojoyke'ýva ha ojojáva, hekotee katu iñambueite ha ojokuaa porãite, Liv niko peteĩ mba'eapohára oho jey ramo hógape ohasa rire irundy ary *Hollywood*-pe omba'apohápe peteĩ tekoha'ãngandýme hérava *Sing It Loud!*, ha Maddie peteĩ oha'ãporãite pe apu'apopoajakakuépe. Ko tekoha'ãngandy omombe'u mba'éichapa Liv ohasa oho jeývo hogaguápe opa rire *Sing It Loud!*, upéicha avei mba'éichapa ã mokõi joyke'y ojejokupyty. Ohechauka avei mba'eapohára Joey Bragg, Tenzing Norgay Trainor, Kali Rocha, ha Benjamin King, umíva niko ijavatee Joey Rooney, Parker Rooney, Karen Rooney, ha Pete Rooney. Joey ha Parker niko Liv ha Maddie's ikyvy, Karen ha Pete niko isy ha itúva. Ko tekoha'ãngandy pehẽngue pahague niko ojehero *Liv and Maddie: Cali Style*, oikógui Kalifórnia-pe. Ko pehẽnguépe, Lauren Lindsey Donzis oike ha omba'apo Ruby-guáicha, Liv ha Maddie príma. Ko avatee niko oike Pete-rangue, ha'e ndoúigui pehẽngue irundyhápe.

## Mba'eapohára
* Dove Cameron ojapo Liv Rooney ha Maddie Rooney
* Joey Bragg ojapo Joey Rooney
* Tenzing Norgay Trainor ojapo Parker Rooney
* Kali Rocha ojapo Karen Rooney
* Benjamin King ojapo Pete Rooney (pehẽngue mbohapyha peve)
* Lauren Lindsey Donzis ojapo Ruby (pehẽngue irundyha)

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Ñemohenda:Disney Channel Hekoha'ãngandy
Vladímir Lenin

**Vladímir Lenin**, ojeherovéva **Lenin** (10 April 1870 – 21 January 1924) ha'e akue peteĩ ñe'ẽngára Rrúsia pegua, omopu'ã va'ekue hetãyguakuéra ombohovái hag̃ua hetã rekuái, ha'e akue *[[Bolchevique]]* aty ruvicha ha omyakã Jasypa Ñepu'ã. Lenin niko Joaty Soviétiko mburuvicha peteĩha ha omyakã ñesãmbyhy pyahu oity va'ekue Rrúsia rekuái amo ary 1917 aja. Lenin reko ha hembiapokue ojehero Lenin ñeimo'ã, osẽva Karl Marx rembiapokuégui (Marx ñeimo'ã) ha upéicha oipytyvõ omombarete amoño'ỹtekuareko (*comunismo*).

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Rrúsiagua
Irundykejojaty

**Irundykejojaty** niko peteĩ mesa'i ñembosarái mokõiva oha'ã, oñepyrũ oñemoĩvo 16 ta'anga'i peteĩ mba'epe ijyke irundýva ári, mba'epe apekuére oĩ 64 irundykejoja. Hekópe mokõiva oñombohováirõ ko ñeha'ãme, ojehechakuaa irundykejojaty niko peteĩ jetepyso.

Oñembosarái va'erã peteĩ mba'epe ijyke irundýva oñemboja'óva 8×8 irundykejoja rehe, peteĩ imorotĩva ha ambue hũva, umi 64 irundykejoja ári ikatu oĩ umi 16 ta'anga'i. Mayma ha'ãhára ijyképe oĩ 16 ta'anga'i: peteĩ ruvicha, peteĩ kuñaruvicha, mokõi pa'i, mokõi kavaju, mokõi óga yvate ha poapy ñorairõhára. Umi ha'ãhára ohupytykuaa «oityrã» ruvicha ambuéva. Upévare ha'ãhára omoĩ va'erã tesaparápe upe irundykejoja ojejuhuhápe ruvicha, ha'ãhára ambuéva ndaikatúirõ ojoko hese, ndaipu'akái ha oiko pe háke máte (ho'a ta'anga'i ruvicha) ha upéicha opa.

## FIDE Campeon Mundial de Ajedrez-pe

Ary 1886-pe, heta aty Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua oñembojoaju omohenda hag̃ua peteĩ ñeha'ã mokõi ohalãva ojehecharamovéva upe jave: Wilhelm Steinitz ha Johannes Zukertort.  Oñemocherakuãve haguã ko aty, ojehchakuaáta pe oganávape "Campeón Mundial" ramo.  Steinitz ogana ha upe guive mburuvicha guasu oiporavo desafiante ha omoĩ condición de juego ha financiera. 

Steinitz rendaguépe oúta Emmanuel Lasker (1894-1921), José Raúl Capablanca (1921-1927), Alexander Alekhine (1927-1935), Max Euwe (1935-1937) ha jey Alekhine.

Ary 1924 jave, Federación Internacional de Ajedrez (FIDE) oñemopyenda ha oñeha'ã omohenda disputa título, pero oñaha'ãva ndohupytýi intransigencia campeón-kuéra.  Ary 1946 jave, Alekhine omanóvo, FIDE decididamente omotenonde iniciativa, ha omoí base selección de candidatos título vacante ha mba'éichapa ojedetermináta umi futuro rival campeón-pe. 

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Jetepyso
Túpac Amaru III

miniaturadeimagen|Túpac Amaru III
*Túpac Amaru III* térã **Juan Bustamante Dueñas** (Vilque, 1809-gua - Pusi, 1868-gua)  ha'e akue peteĩ ohekáva ha omba'apóva Perũ ypykuéra rekoiterapére, ohekávo tekojoja omopu'ã chokokue kuéra táva Puno-pe ombohovái ha oñemoĩ hag̃ua hetã rekuáire, 1867 guive 1868 peve. Hetã ojuka chupe ha ndaipu'akái.

## Mandu'apy

## Joajuha

* La rebelión de Túpac Amaru III

Ñemohenda:Tekove Perũgua
Iósif Stalin

**Iósif Stalin** (héra heñóivo **Ioseb Besarionis dze Jughashvili)** (18 jasypakõi 1878 &nbsp;– 5 jasyapy 1953) ha'e akue peteĩ ojokuaikuaáva Georgia retãgui, oiko chugui Joaty Soviétiko mburuvicha ary 1922 guive omano meve 1953-pe. Ha'e ojupi Joaty Soviétiko mburuvicháicha osẽ rire Vladimir Lenin. Iñeimo'ã ha hekorã hetãme guarã omoambue Joaty Soviétiko reko, upéicha oiko upe tetãgui imbaretete ha ijapekue tuichavéva umi tetã ambuévagui. Omba'apo Marx ha Lenin ñeimo'ã rupive, Marx ha Lenin rembiapokuégui osẽva.

Ñorairõ Guasu Mokõiha oiko aja, nási kuéra ha soviétiko kuéra ojapo jekupytyha, upéicha URSS oñemomba'e ha oñembojára heta yvy pehẽnguére umi hetã ijykeguávagui, kuarahyreike gotyo, oñepyrũ Stalin ombotuicha hetã apekue ondyrývo rire Polóñare 1939-pe. Adolf Hitler katu, Alemáña nási mburuvicha, ondyry avei Joaty Soviétikore, upéicha Stalin tuicha oñorairõ ha ombohovái Alemáñare. Opa rire ñorairõ, Stalin omoĩ ipoguýpe ha oñemomba'e heta yvy vorére Európa pehẽngue kuarahyresẽyguápe, umi yvy vore apytépe oĩ Kuarahyresẽ Alemáña. Omano rire, ojupi ombuekoviarã chupe Nikita Jrushchov.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Rrúsiagua
Mahatma Gandhi

** Mohandas Karamchand Gandhi** (Porbandar, Índia Vyretáña pegua; 2 jasypa ary 1869-Ndéli Pyahu, Índia Joaty; 30 jasyteĩ ary 1948) ha'e niko Índia retã hekosãso omyakãva herakuãvéva ha ombohováiva Tavetã Joaju ñesãmbyhýre, upéicha ohechaukarã nomomba'éi tetã pytagua ñesãmbyhy hetãme, ñoraiõ'ỹ ha py'aguapýpe oheka hetã rekosãsorã. Ha'e akue ojokuaikuaáva ha ñe'ẽngára Índia pegua, ojerovia va'ekue Indu rapépe. Karai Rabindranath Tagore ombohéra chupe **Mahatma** (Sánskrito ha hindi ñe'ẽme *mahā:* ‘guasu’ ha *ātmā:* ‘ánga’, 'ánga guasu'). Índia retãme oñembohéra avei chupe **Bāpu** (બાપુ, ‘túva’ gujarati ñe'ẽme).

Índia hekosãsóma rire, Gandhi omoambuese hetãygua reko tee, oñepyrũ ombojoporase umi "indu avano'õ vore" ojeheróva *castas* (umi *[[Sudrá|shudras]]* he'iséva ‘tembiguaikuéra’, umi *[[Paria (indu jerovia)|pária]]* he'iséva ‘ndaikatúiva ojepoko hesekuéra’ ha umi *[[Mleccha|mlechas]]* he'iséva ‘pytagua’), ha omoporãse oñemitỹhápe. Ivai chupe umi oñorairõséva ojupe ijerovia ambuévare, upéicha ojehechágui Índiape hekosãso ramóva, ha upe aja oipysyrõ umi Islãre ojeroviávare Índia retãme, ipahápe katu, ára 30 jasyteĩ ary 1948-pe, peteĩ ojerovia reíva Indu rapére ha héra Nathuram Godse ojuka Gandhi-pe, orekóvo 78 ary. Hetekue tanimbu oñemoĩ Ganges ysyrýpe.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Indiagua
Ñemohenda:Ñe'ẽngára