Tetãvore Ka'asapa

**Kaꞌasapa** haꞌe peteĩ tetãvore Paraguáipe. Itavusu niko táva Kaꞌasapa. Héra ou “kaꞌa jehasapágui”, heꞌiséva “kaꞌaguy ruguaite guive”. Áño 2022 Paraguái Jepapa ohejávaicha, tetãvorépe oĩ 139 479 ava.

## Distritokuéra
 
Ko tetãvore ipype 10 distríto:
#Avaꞌi;
#Buena Vista ;
#Kaꞌasapa;
#Doytor Moisés S. Bertoni;
#Fulgencio Yegros;
#Heneral Higinio Morínigo;
#Masiel;
#San Huan Nepomuséno;
#Tavaꞌi.

thumb|left|300px|El Milagroso Ykuá Bolaños

## Tembiasakue
 
Hembiasakue ojoaju umi misionhára fransihkáno ñepyrũmby oúva Paraguaýpe, haꞌekuéra omopyenda upe tendápe hetaiterei rreduysion upépe omoakãity avakuérape umi *servicio de encomienda* pa ary pukukue. Kóva haꞌe peteĩha mision fransihkáno-guarani Río de la Plata-pe oúva oiko Paraguáipe.

Ko tenda oiméva tetã mbytépe, haꞌeháicha Kaꞌasapa haꞌe peteĩ región oipytyvõvéva omopyenda haguã ohaívo tetã rembiasa. Koꞌã  franciscano upe reducciones ymaite guive oĩva Yuty ha Kaꞌasapápe, oñepyrũvo 1607 ha heta jey síglo XVII ha XVIII-peve. Áño 1786 ojehovasa Misión San Juan Nepomuceno, ombojoajúva ambue táva ndive ñembaꞌapópe ha omoheñói ñemitỹ upe yvýpe ha omoñemoña mymba.

Ary 1906, léi rupive, oñemopyenda VI departamento Kaꞌasapa, itávaguasu, ogueraháva upe téra jey. Oñepyrũ guive 1973 noñemoambuéi mbaꞌevedoo se realizaron  umi táva rembeꞌýre oĩva, koꞌágã peve ooiméva.

Koꞌape ou oiko umi colono australiano amo siglo XIX paha rupi, omoiñepyrũvo peteĩ colonia socialista. Koꞌágã peve oime umi colono ypykuéra pehẽngue haꞌeháicha pe haihára pukarã ohaíva Robín Wood. Umi kaꞌasapeño herakuãitéva avei techapyrõ ojeguereko koꞌãvape:

*Dr. Pedro N. Ciancio,  pediatra Paraguay-pe  oguerúva omoñepyrũ omombaꞌapo  soha, raꞌỹi, ñemitỹrã.
*Dr. Pedro Duarte Ortellado,  ministro peteĩha de salud Paraguay-pe, haꞌe omoheñói upe ministerio.
*Dr. Félix Paiva, abogado ha presidente de la república ary 1937 ha 1939 peve. 
*Maria Concepción Leyes de Chávez, ñeꞌẽpapára-haꞌihára.
*Dr. Miguel Ángel Pangrazio, abogado ha haihára. 
*Ana Iris Chávez de Ferreiro, ñeꞌẽpapára-haihára.
*Felipe Sosa, concertista mbarakápe. 
*Padre José de Jesús Aguirre, haihára ha psicólogo 
*Monseñor Saro Vera, haihára. 

thumb|300px|Capilla de San Roque en Caazapá

## Táva rembeꞌýre oiméva
 
Oime yvy gotyo – kuarahy resẽ gotyo *Región Oriental* Paraguáipe, umi paralélo 25º 30´ha 26º 45´ *latitud* yvy gotyo ha meridiáno 55º 15´hay 56º 45´ orekóva *longitud* kuarahy reikévo.

*Yvate gotyo: ojoaju tetãvore Guaira ha Kaꞌaguasu ndive. 
*Yvy gotyo: ojoaju tetãvore Itapúa ndive. 
*Kuarahy resẽ gotyo: ojoaju tetãvore Parana Hiꞌarigua ndive. 
*rahy reike gotyo: ojoaju tetãvore Misióneh ha Paraguari ndive. 

## Clima
 
Árapytu oguahẽ 37º C ha oguejývo oguahẽ 1ºC, media 21ºC, kóva haꞌe peteĩ tavaguasu oguahẽva katuete ama pyꞌỹiete.

## Yvyty, ysyry ha yvy

Ojejuhu koꞌápe hetaiterei yvykuꞌi ha pe ojeheróva “areniscas ha tilitas Carbonífero “ reheguáva, oúva fluvial ha glaciar ñepyrũgui. Kóva planicie ojehecháva oñembojopyrúva lomada vevúi ha ndohasáiva 200 metros ha ojupíva Cordillera del Yvyturusu, gotyo.

Cordillera Kaꞌaguasu, ramal, Yvytyrusu, Monte Rosario ha San Rafael, ohasáva kuarahy resẽ gotyo ha kuarahy reikévo tavaguasu pukukue, umi yvyty yvatéỹva ndive haꞌeháicha Mbatovi, Ñu kañy, Pakurí ha Morotĩ. Péicha ohaíva territorio yvyty koꞌã mokõiha tendáre ojoavýva ojuehegui, yvate ha kuarahy reikévo, umi korapy guasu ndaijyvatéi, ikarugua ha umi ñu oreko ñemitỹ ha kapiꞌipe;  yvy gotyo, avei ojupi ha oguejy yvyty, oñemoꞌãva kaꞌaguýre..

## Ysyry reheguáva
 
Kuarahy resẽ ha oikévo gotyo, oime Rio Tevikuary osyrýva yvy gotyo tavaguasu ppukukue ha ohaí ojoajuhápe departamento Itapúa yvy. Péichal Río Tevikuary – mi ojoaju táva Paraguarí ndive.

Río Pirapo oguejy Río Tevikuary gotyo, ko departamento ñeꞌãitépe. Kaꞌasapápe heñói ysyry guasu Kapiꞌivary ha Ypetỹ avei umi arroyo Iñarõ, Guasu ha Chararã.
300px|thumb|left|Ranchos Tradicionales en Moisés Bertoni

## Tekoha ha Ñemitỹ

Tekoha porã, Cordillera Kaꞌaguasu pukukue ohechauka ijyvy ipor0Òha ñemitỹrã, koꞌã tendáre.

Ko tavaguasúpe oĩ pe  ojeheróva Ecorregión de la Selva Central. Ijyvy kaꞌaguy ojeporu mymba okaru ha oikundaha haguã upe tendáre, avei ojeporueterei tecnología noñangarekóiva yvy jeporúre, omoapañuãi ko departamento-pe, ombyaígui.

Umi mymba mimi ipokãma ohóvo ha avei umi yvyramáta haꞌeháicha ygary (cedro), yvyra paje (incienso), yvyra asy, nandypa; mymbakuéra mbovýma ha oiko upe tendáre tiririka, margay, aguarape ha airaꞌy.

Umi tenda oñeñangarekóva koꞌã tendáre haꞌe:
*Parque Nacional Kaꞌaguasu, 16.000 hectárea orekóva
*Reserva Privada Golondrina, 24.077 hectárea orekóva

## Jeguatarã
 
Kaꞌasapápe ojeguereko Museo Franciscano mayma  turista ohóva.  Ykua Bolaños, oñemombeꞌuháicha mombeꞌupy peteĩ itágui heñói yvu, péva paꞌi Luis de Bolaños oinupã ohechaukaségui umi teꞌỹinguérape Tupã pokatu, koꞌãva ndogueroviapáiva ichupekuri.

Yma guare ferrocarril estación opytáva Maciel-pe.

Yvyty Mbatovi, Ñu Kañy, Pakuri ha Serranía de Rosario, mayma pytaguáva opytáva ijurujái ohechávo koꞌã mbaꞌe oguerohoryetereíva hikuái táva Kaꞌasapápe.

Ysyryguasu Tevikuary, Tevikuary- mi, Pirapo ha Kapiꞌivary, oikuaveꞌẽva tenda jehasa porã ha ojepytuꞌu haguã orekógui ysyry ojejahu haguã.

## Economía

Kaꞌasapa omombaꞌapo mandyju, soha, takuareꞌẽ, avati ha mandiꞌo. Ganadería ndahaꞌei  tetã economía-pe oñemombaꞌeguasuetereíva. Oñemombaꞌeguasu soha producción. Oñehenói  “el granero de la Región Oriental”, hetaiterei mbaꞌe raꞌỹi heñói koꞌã yvy porãme.

Oiméne 30 ary rupi ko tendáre tembiapo iporãva ñane económia-pe haꞌevaꞌekue explotación forestal, koꞌã árape mbovyetereíma.

Industria rupive, mbovy planta industrial oñemopyenda koꞌã región gotyo. Péicha ombaꞌapóve hikuái hiꞌupyrãre ohepymeꞌẽ haguã, eirete, takuareꞌẽ, aramirõ.

Marandúha ha Tekotevẽmby-Comunicación y Servicios [editar]

Ruta VIII “Dr. Blas Garay”, ojoajúva ruta II ha VII ndive Coronel Oviedo-pe, haꞌe via de comunicacion oñemombaꞌeguasuvéva ombojoajúguyi Kaꞌasapa ambue tendáre. Péva ramal Ñumí – Kaꞌasapa,  ruta VIII oguahẽva Villarrica peve.

Ferrocarril Carlos Antonio López ohasáva távaguasu yvate ha yvy gotyo, 96 km pukukue, oikéva ramal San Salvador – Avaꞌi.

Iporã umi ygarata michĩme guarã ohasávo umi ysyryguasu oñeheꞌẽva upe táva rehe, omombeꞌu orekóha avei, peteĩ pista oguejy haguã aviõ térã ambue mbaꞌyru veve ombojoajúva umi centro urbano, haꞌéva umi aviõ michĩ ha imediano-va.

Tavaguasu Kaꞌasapa oreko peteĩ canal de televisión ha umi radioemisora AM ha FM; péicha AM: Hechizo SRL; umi  FM haꞌe: Yerutĩ Comunicaciones, Itakuru SRL, La Voz de Bolaños, Kaꞌasapa Poty, Kapiꞌivary, FM  94.3, Tupã Renda, La Victoria S.A, Aguai Poty. Péicha umi 28.276 ógagui upe tetãvorépe, 5.765 oime *zona urbana*-pe, 22.511 haꞌéva *zona rural*, oreko hikuãi koꞌã servísio:

**Energía Eléctrica*, 16,1% 
**Agua Corriente*, 5,8% 
**Baño con pozo ciego*, 5,2% 
**Recolección de basura*, 0,3% 

## Tekomboꞌe
 
Ñemoãrandu ha moꞌepy *nivel inicial* 205 inhtitusiónpe; *educación primaria*  402 mboꞌehaópe ha 51 inhtitusion oñembokatupyýha *educación media*.

Koꞌápe tekomboꞌe oñemeꞌẽva haꞌe avei umi teꞌỹnguérape avei (*educación indígena*).

## Tesãi
 
Ojeguereko 48 *institución de salud* tasyo róga, *centro* ha *puestos de salud*.

Ndoikéi koꞌápe umi inhtitusion *privada*, *clínica*, mboꞌehao ha *consultorio privado*kuéra.

Ñemohenda:tetãvore Paraguái