open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ñe'ẽrapokuaa Guaraníme

**ÑE'ẼRAPOKUAA GUARANÍME (ETIMOLOGÍA GUARANI)**

**ÑE’ẼRAPOKUAA**
# Ñe’ẽrapokuaa he’iséva (concepto de etimología)
# Pytagua ñe’ẽ Guaraníme (voces incorporadas al Guarani)

### HE’ISÉVA
Ñe’ẽrapokuaa (etimología) niko ñe’ẽkuaaty (lingüística) vore ohesa’ỹijóva ñe’ẽ rapo oúva ambue ñe’ẽtégui; ja’eporãsérõ, pytagua ñe’ẽtégui. 

Guaraníme, jaguereko heta ñe’ẽ oúva ambue ñe’ẽtégui ha oikéva avañe’ẽ ñe’ẽndýpe. Jepémo ndaha’éi ñe’ẽ Guarani, oñemoguaraníma. Umíva apytépe ñande jaguereko ko’ãva:

*"kavaju", oúva caballo-gui (castellano),
*"vaka", oúva vaca-gui (castellano),
*"kosereva", oúva conserva-gui (castellano), ha
*"kavara", oúva cabra-gui (castellano).

Ñe’ẽrapokuaa aipórõ ohapykueho ñe’ẽ rapo oúva am-bue ñe’ẽtégui.

### PYTAGUA ÑE’Ẽ GUARANÍME
	
Guaraníme pytagua ñe’ẽ ija ñe’ẽpurukapy (préstamo) rupive.

#### ÑE’ẼPURUKAPY
Péicha oñembohéra umi ñe’ẽ oúva pytagua ñe’ẽtégui ha oikéva ambuépe, oñemoheñói meve upe ñe’ẽ joguaha. Umíva rehegua jaguereko Guaraníme ko’ãva: 

*Aramirõ / 
*Kosereva / 
*Arapaho / 
*Kavara / 
*Kamisa / 
*Vaka / 
*Mesa / 
*Ovetã / 

**Ñe’ẽpurukapy oñemohendajey mokõime:** 

#**Ñe’ẽpuambue:** Kóva ojehu oñemoambue jave pe ñe’ẽ oikéva ryapu. Péicha, “mesa” castellano-pegua oike Guaraníme ha oñembohyapu pyahu, oñemomuanduhe Gua-raníme “mesa”; ja’eporãsérõ oñemboguarani reko, tyapúpe. 
#**Ñe’ẽhaiambue:** Kóva katu ojehu oñemoambue jave pe ñe’ẽ oikéva jehai. Péicha “carreta” castellano-pe ojehai upépe “c” reheve ha oikévo Avañe’ẽme ojehaíma Guaraníme ojehaiháicha “karréta”. Kóva avei oñemboguarani reko, jehaí-pe.

Mokõive mba’e (ñe’ẽpuambue ha ñe’ẽhaiambue) **ojehukuaa hikuái peteĩ ñe’ẽme**. Péicha, “cabra” castellano-pegua, ohasávo Guaraníme omoambue hyapu ha ijehai: “ka-vara”.

## Fuente
*Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI - PARAGUAY)

Ñemohenda:avañe'ẽ
Ñe'ẽjoajuha Guaraníme

**Ñe'ẽjoajuha guaraníme** ha'e umi ñe'ẽ ojepurúva oñembojoaju hag̃ua mokõi térã hetave ñe'ẽ, térã ñe'ẽjoaju, avañe'ẽme. Ñe'ẽjoajukatúpe oiko ichugui mbojoajuhára. 

Techapyrã:
*Chive       **ha**        Peru
*tero   **ñe'ẽjoajuha**    tero

## Ñe'ẽjoajuha ñemohenda
Avañe'ẽme umi ñe'ẽjoajuha oñemohenda mbohapy rupive: Ñe'ẽjoajuhaite, ñe'ẽjoajuha mbojoaju'ỹva ha ñe'ẽjoajuha mbohovakéva.

### Ñe'ẽjoajuhaite
Kóva hína "ha" jaipurúva ñamoñondive hag̃ua mokõi ñe'ẽ térã ñe'ẽjoaju.

Techapyrã:
*Osẽ           **ha**        oguata
*ñe'ẽtéva   **ñe'ẽjoajuhaite**  ñe'ẽtéva

### Ñe'ẽjoajuhaite mbojoaju'ỹva
Ko'ápe jajuhu "térã" ha “ỹrõ", jaipurukuaáva mokõi ñe'ẽ pa'ũme, upéi jaiporavo hag̃ua peteĩva. 

Techapyrã:
*Kalo       **térã**       Luchi
*tero    **ñe'ẽjoajuha**   tero

### Ñe'ẽjoajuha mbohovakéva
Ko'ãva katu jaipuru ñambohovake hag̃ua mokõi temiandu. Ñepyrũrãme omonei ha hapykuérinte ombotove; térã ambueháicha, ñepyrũrãme ombo-tove ha hapykuerimínte omonei. 

Techapyrã: 
*"upéicharõ jepe"	/	
*"jepéramo"	/ 

## Mandu'apy
*Ohai David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI)

Ñemohenda:Avañe'ẽ
Ñe'ẽndýi Guaraníme

**ÑEꞋẼNDÝI GUARANÍME (''LA INTERJECCIÓN EN GUARANÍ'')**

**ÑEꞋẼNDÝI**
# Heꞌiséva (*concepto*)
# Ñeꞌẽndýi ñemohenda (*clasificación*)

### HEꞋISÉVA
Haꞌe umi ñeꞌẽ oñandukáva pyꞌatytýi térã ñemondýi. 			

Techapyrã:			
*Cháke / (Háke) / 
*Nangána / 
*Nde rasóre / 
*Aichejáranga / 
*Hýpy /
*Eꞌa /

### ÑEꞋẼNDÝI ÑEMOHENDA
*2.1. Ñeꞌẽndýi ñeꞌẽteĩva
*2.2. Ñeꞌẽndýi ñeꞌẽꞌetáva

**2.1. Ñeꞌẽndýi ñeꞌẽteĩva**
	
Koꞌápe jajuhukuaa umi ñeꞌẽndy peteĩnte hapóva; jaꞌeporãsérõ, iñeꞌẽrapo peteĩva.

Techapyrã:	

*¡**Nangána**!, tereho chéve koꞌágui
*¡**Naꞌápe**!, nde tekorei tuja
*¡**Nápy**!, nde jagua chavi
*¡**Arakaꞌe**!, cheraꞌa		(araka)
*¡**Amóntema**!, jaikopáma hese

**2.2. Ñeꞌẽndýi ñeꞌẽꞌetáva**
	
Koꞌãva katu heñói mokõi térã hetave ñeꞌẽgui. Jepémo sapyꞌánte ñeꞌẽ ha heꞌiséva tuicha ojoavy hemiandúpe.

Techapyrã: 

**¡Aña ratitýpeguare!**, haꞌeporãningo ndéve ha rejapojey
***ñeꞌẽndýi**
***ñeꞌẽtéva**

## Manduꞌapy
*Ohai David Galeano Olivera (GUARANI ÑEꞋẼTE HA ARANDU ANAMANDAJE).

Ñemohenda:avañe'ẽ
Ñe'ẽriregua Guaraníme

**ÑEꞋẼRIREGUA GUARANÍME (''LA POSPOSICIÓN EN GUARANI'')**

**ÑEꞋẼRIREGUA**
# Heꞌiséva (*concepto*)
# Ñeꞌẽriregua mohenda (*clasificación*)

### HE'''Ꞌ'''ISÉVA
Ñeꞌẽriregua niko ñeꞌẽ oñemohendáva ambue ñeꞌẽ rire, ombojoapy – peteĩme – mokõi ñeꞌẽ, ỹramo noimbái térã nahesakãi upe jaꞌeséva. Ojepuru oñanduka hag̃ua heta mbaꞌe, péicha: ára
 
Ñeꞌẽriregua jaipurukuaa opaichagua ñeꞌẽ ndive ha omohesakã mbaꞌéicha, arakaꞌe, mamo, mbaꞌére ojehu ñeꞌẽ ijykeregua omoandúva.

**1. Tero tero ndive.** 
*Kesu Kaꞌakupegua
*tero   tero

**2. Ñeꞌẽtéva ñeꞌẽtéva ndive.** 
            
*Oho okarúvo
*ñeꞌẽtéva ñeꞌẽtéva

**3. Teroja tero ndive.** 
              
*Che akãme
*teroja tero

**4. Ñeꞌẽtéva tero ndive.** 
*Ohenói Perúpe
*Ñeꞌẽtéva  tero

**5. Ñeꞌẽndýi ñeꞌẽtéva ndive.**

Iñambuepaite ñande rekove 

* **Cháke**pe  **jaiko** koꞌág̃a 
* **ñeꞌẽndýi** **ñeꞌẽtéva**

### ÑE'''Ꞌ'''ẼRIREGUA ÑEMOHENDA
*2.1. Ñe'ẽriregua Iñe'ẽpehẽteĩva (*Posposiciones Monosilábicas*).
*2.2. Ñe`ẽriregua Iñe'ẽpehẽ'etáva (*Posposiciones Polisilábicas*).

Ko ñemohenda ojejapo iñeꞌẽpehẽ retakua rupive.

**2.1. ÑEꞋẼRIREGUA IÑEꞋẼPEHẼTEĨVA:** Koꞌãva iñeꞌẽpehẽ peteĩmínte ha katuete ojoajuvaꞌerã ñeꞌẽ ijykereguáre.  

Umi iñeꞌẽpehẽteĩ apytépe oĩ:
* Pe (jaipurukuaáva ñeꞌẽ jurugua ndive)
* Me (jaipurukuaáva ñeꞌẽ tĩgua ndive)
* Gua
* Gui
* Re
* Vo

**Techapyrã:**	
# Peru oho kokué**pe** kuehe.
# Haꞌe oñongatu heta mbaꞌe iñapytuꞌũ**me**.
# Yvyra Kaꞌaguasu**gua** ndaijojahái.
# Ñande jagueru chipa Paraguarí**gui**.
# Omosãingo ijao okẽ**re**.
# Amo mitã oho okarú**vo**.

**2.2. ÑEꞋẼRIREGUA IÑEꞋẼPEHẼꞋETÁVA:** Koꞌãva oguereko mokõi térã hetave ñeꞌẽpehẽ ha arakaꞌeve ndojoajuivaꞌerã ñeꞌẽ ijykereguáre. 

Umi iñeꞌẽpehẽꞌetáva apytépe oĩ: 
* guive / 
* hag̃ua (ñeꞌẽtéva ndive ojepurúva) /
* g̃uarã (tero ndive ojepurúva) / 
* peve (juruguáva ndive) - meve (tĩguáva ndive) / 
* ári / 
* rire / 
* rupi - rehe / 
* ndive /

Techapyrã:
* Mombyry **guive** aju jerokyrã.
* Ou okaru **hag̃ua.**
* Ndéve **g̃uarã** Santani /
* Ahenóita chupe ou **peve** cherendápe / 
* Óga **ári** oĩ kaꞌi /
* Nderéra **rire** oúma cheréra / 
* Amo tape **rupi** ajúkuri kuehe / 
* Kalo oho isy **ndive** Paraguaýpe/

## Manduꞌapy
*Ohai David Galeano Olivera (GUARANI ÑEꞋẼTE HA ARANDU ANAMANDAJE).

Ñemohenda:avañe'ẽ
Filadélfia

**Hĩladélhĩa** ha'e peteĩ táva paraguáigua, kóva oĩme tetãvore Vokerónpe, Paraguái Cháko mbytetepe. Ha'e tetãvore Vokerón tavusu, opyta 470 km mombyry paraguaýgui, ha oguereko 20.595 tapicha ary 2022 peg̃uãra. Oñemopyenda ára 16 jasypoapy ary 1941 jave, ha 2006 ojehupi chupe távarepe.

Ñemohenda:Paraguái táva
Ñemohenda:Tetãvore Vokerón
Coronel Oviedo

**Coronel Oviedo** mbytépe tava Paraguái retãme. Oĩhína tetãvore Ka'aguasume. Ko távape oiko 	96.000 ava (2002 ary).

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Ka'aguasu
Konsepsiõ (Paraguái)

**Concepción** oĩ yvatévo tava Paraguái retãme. Oĩhína tetãvore Concepciónme. Ko távape oiko 24.000 ava (2002 ary).

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Konsepsiõ
Enkarnasiõ

**Enkarnasion** haꞌe peteĩ táva oĩva Paraguáipe. Haꞌe Tetãvore Itapúa tavusu. Oĩ Paraguái ñembýpe, Ysyry Parana akatúa rembeꞌy. Haꞌe avei umi távandi oĩva ijerére, mbohapyha táva ijava hetavéva, Paraguay (Tetã Paraguái tavusu) ha Siuda del Éhte kupépe. Oñembohero avei "*La Perla del Sur*". 
 
[thumb|left|280px|Táva Enkarnasion, techa [Arahentína|Arhentína guive.]]

## Tembiasakue
### Moñepyrũ
Paꞌi Roque González de Santa Cruz (peteĩha Marangatu Paraguáigua) omoñepyrũꞌakue 25 jasyapy 1615-me. Uperire haꞌe oho Paraguaýpe ha ojerure imburuvichápe omoñepyrũhag̃ua peteĩ misión. Haꞌekuéra heꞌi chupe ikatu omoñepyrũ pe misión ha irundy táva. Roque González oho jey Itapúape 24 jasyapýpe ha ojapo umi mbaꞌe. Péicha oñembohero chupe "Táva Moñepyrũhára".

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Itapúa
San Huã Vautísta

**San Huã Vautísta** ha'e peteĩ táva Paraguáigua oĩva Misiónespe.

## Geografía

Opyta 196 kilómetros Paraguaýgui Sur -gotyo, oñeguehẽ tape guasu 1 Mcal. Francisco Solano López rupi. Oĩ peteĩ yvytymi áripe.

## Clima

Arahakúpe oñeñandu hakuve jave ohupytývo 39 grados, Araro'ýpe oñeñanduve ro’y  0 grado ohupytúvo. Haku kangymi oguahẽ 21 º Ohupytývo. (La media anual es de 21 grados).

## Demografía

[thumb|320px|left|Táva jehecha [Tape guasu 1 (Paraguái)|tape guasu 1 rupi.]]
Yvy tuichakue 2.300 km² , San Juan Bautistape oĩ 18.441 yvypóra, upéva apytépe oĩ 9.281 kuĩmba’e ha 9.161 kuña he’iháicha Dirección General de Estadísticas y Censos.

## Tembiasakue

Oisambyhy aja ñañe retã mburuvicha Carlos Antonio López oñemoheñói ko táva o oñehenói chupe Villa ary 1893-pe, ha 1945-pe oñehenói capital del Departamento.

## Economía

Ko távape oñeñoty soja, mandyju, arro ha avati, oĩ avei heta establecimientos ganaderos.
Oñemomba’e avei ha oñemopu’ã ecoturismo.

## Turismo

300px|thumb|right|Carrera de Sortija en San Juan
Távaitepe oĩ heta mbo’ehao, instituciones gubernamentales, pa’ikuéra róga (obispado), ha tasyo avei. Catedral Tupao tuichavéva ha’e jesuitakuéra época-pe guare ojejapóva’ekue

Oĩ heta ysyry ha yvu ko távape, San Cristóbal –pe ikatu ojehecha opáichagua orquídea.

Vy’aguasúpe ojejapóva San Huã árare oñembogueroguata ta’anga San Huã mba’èva, ojejapo avei opáichagua tembi’u: batiburrillo, asado a la estaca ha kabure, ojehecha avei kavaju ári ohóva ha toro ñarõ rehegua avei.

Jasyteĩme ojejapo vy’aguasu Siriki rehegua, upépe ojejapo opáichagua tembi’u paraguáigua.

Mangote rógape ko’ãga Museo ha centro cultural oho heta ava.

**Otros lugares turísticos interesantes son:**

* La galería de arte “El Viejo Taller” 
* El teatro “Monseñor Rojas” 
* El Seminario Diocesano San José 
* La plaza Boquerón la que en su paseo central tiene una fuente de agua 
* Las pirámides construidas en honor a los Excombatientes de la Guerra del Chaco y la Patria. 

## Transporte

San Juan Bautista rire, peteĩ tape rehe oñeguahẽ  Santa María peve, ambue tape  oho tape guasu 4 peve ha upe guive Pilar, Ñeembucúpe.
thumb|320px|left|Edificio del Poder Legislativo

## Personajes Ilustres

Agustín Barrios, Mangoré, es oriundo de San Juan, famoso guitarrista paraguayo.
Agustín Barrios, Mangoré, heñói’akue San Juan-pe, ombopukuaáiterei rehe  Mbarara ojeikua chupe ñane retãme

## Mandu'apy

* Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6 
* Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL 

## Joaju

* Secretaria Nacional de Turismo 
* Dirección General de Encuestas, Estadísticas y Censos 
* ABC Digital "Así es Nuestro País" MISIONES (VIII Departamento) 
* Coord. geográficas e imágenes satelitales de San Juan Bautista 
* Asociación Biblioteca Virtual del Paraguay 
 
Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Misiónes
Guarani ñe'ẽjoaju rekopegua

Ñemoñee jey ha ehechakuaa tero oiva

# He’iséva (concepto)
# Mbohapýichagua ñe’ẽjoaju rekopegua (tres clases de peculiaridades)

## HE’ISÉVA
Peteĩ ñe’ẽre oñembojoaju jave ñe’ẽpehẽtai katuete omoambue hetepy, ikatuhaguáicha he’iporãve pe he’iséva. Kó-vape oñembohéra Guarani ñe’ẽjoaju rekopegua (peculiaridades de la sintaxis Guarani). 

## MBOHAPÝICHAGUA ÑE’ẼJOAJU REKOPEGUA
*2.1. Guerova (Desplazamiento)
*2.2. Jehekýi (Supresión)
*2.3. Je’ejey (Repetición de algunas partículas o palabras)

### GUEROVA
Guerova ojehu peteĩ ñe’ẽpehẽtai térã ñe’ẽ ová ramo ambue hendápe, ome’ẽvo henda’ypy peteĩ ñe’ẽ pyahu oñemoingéva ñe’ẽjoaju retepýpe. 

Techapyrã:
*Peru ojoguave Luchígui
*Eñe’ẽke chupe

**Guerova:** 
*Peru ojogua**porã**ve Luchígui 
*Eñe’ẽ**mi**ke chupe

### JEHEKÝI
Jehekýi oiko ojepe’áramo ñe’ëpehẽtai, ñe’ẽriregua ha ñe’ẽjoajuha peteĩ ñe’ẽ ykéregui. 

Techapyrã: 
*Rejú**ramo** térã reju’ỹramo     
*Ára**pe** ha pyharépe  	
*Maria **ha** Hose ha Kirito

**Jehekýi:**     	
*Reju térã reju’ỹramo 	        
*Ara ha pyharépe 	 
*Maria, Hose ha Kirito

### JE’EJEY
Je’ejey ojehu tekotevẽramo ojepurujeyjey peteĩ ñe’ẽ hesakaporãve hagua pe oje’eséva. 

Techapyrã: 
*oipurujey pe ñe’ẽ 	     
*ohai ñe’ẽpoty peteĩ 	    	
*oñe’ẽ sogue

**Je’ejey:**    	
*oipurujey**jey** pe ñe’ẽ 	     
*ohai ñe’ẽpoty peteĩ**teĩ**    	
*oñe’ẽ sogue**sogue**

## Fuente
*Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI)

Ñemohenda:avañe'ẽ
Ñe'ẽ omýiva hendágui

**ÑE'Ẽ OMYI'Y HA OMÝIVA HENDÁGUI, GUARANÍME (CONSTRUCCIONES FIJAS Y MÓVILES DEL GUARANI)**

* Ñe’ẽ omyi’ỹva hendágui (construciones fijas)
* Ñe’ẽ omyi’yva hendágui (construciones fijas)

### ÑE’Ẽ OMYI’YVA HENDÁGUI
*1.1. Moteĩva omyi’ỹva puru (construcciones de los determinativos fijos)
*1.2. Mba’ejára renda puru (construcción del genitivo)
*1.3. Teroja tekome’ẽva puru (construcción de los adjetivos calificativos)
*1.4. Ñe’ẽriregua puru (construcción de las Posposiciones)

#### Moteĩva omyi’ỹva puru
Ápe oike umi teroja moteĩva: techaukarã, mba’éva, papapýva ha kuaa’ỹva puru. Ava nomýiri hendágui. Katuete ojepuru ha ojehaiva’erã tero mboyve ñe’ẽjoajúpe. 

Techapyrã:

**Ja’ekuaa:**		
***Ko** mitã iñakuã	
***Che** róga morotĩ 	
*Mbo’esyry **mbohapyhá**pe aime

**Ndaja’ekuaái:** 	
*Mitã **ko** iñakuã 	 
*Róga **che** morotĩ 	 
***Mbohapyha** mbo’esyrýpe aime

**Jesarekopyrã:** Teroja moteĩva papapy papyháva añoite, teroja moteĩva apytépe, oñemohendáva tero rire. Techapyrã: Mbo’esyry mbohapyha.

#### Mba’ejararenda puru
Ko’ápe mba’ejararaẽ oje’e ha ojehai ha upei ae mba’eguerekopy. 

Techapyrã: 

#### Teroja tekome’ẽva puru
Teroja tekome’ẽva katuetei ohova’erã tero rire. 

Techapyrã:	

Ja’ekuaa:		
*Pe karai **marangatu** ohóma 		
*Umi mitã **akãhatã** ndokéi

Ndaja’ekuaái:	
*Pe **marangatu** karai ohóma     		
*Umi **akãhatã** mitã ndokéi

#### Ñe’ẽriregua puru

Ñe’ẽriregua -iñe’ẽpehẽtei ha iñe’ẽpehẽ’etáva- ojepuru ha ojehai jave, katuete ohova’erã peteĩ ñe’ẽ rire. 

Techapyrã:		 

Ja’ekuaa:		
*Che aha óga**pe**	
*Kame oho ojogua **hagua** peteĩ jopói

Ndaja’ekuaái:   	
*Che aha **pe** óga 	  
*Kame oho **hagua** ojogua peteĩ jopói
				
### ÑE’Ẽ OMÝIVA HENDÁGUI
*2.1. Tero (sustantivo),
*2.2. Ñe’ẽtéva (verbo),
*2.3. Ñe’ẽteja (ñe’ẽteja),
*2.4. Terarãngue (pronombre) ha
*2.5. Ñe’ẽndýi (interjección).

Guarani ñe’ẽnguéra apytépe oĩ umi ikatúva oñemomýi ha jepérõ upéicha ñe’ẽjoaju hesakã porã, naiñambuéi hemiandúpe. Umi ñe’ẽ omyikuaáva apytépe oĩ: tero, ñe’ẽtéva, ñe’ẽteja, terarãngue ha ñe’ẽndýi. 

#### Tero
Techapyrã:
# **Peru** oguata mombyry nendive
# Oguata mombyry **Peru** nendive
# Mombyry **Peru** oguata nendive
# Nendive oguata mombyry **Peru**

#### Ñe’ẽtéva
Techapyrã: 
# Pe karai **ojoguákuri** ao kuehe
# **Ojoguákuri** ao pe karai kuehe
# Ao pe karai **ojoguákuri** kuehe
# Pe karai kuehe **ojoguákuri** ao

#### Ñe’ẽteja
Techapyrã:
# **Mbegue** oñe’ẽ Chive hembirekópe
# Oñe’ẽ **mbegue** Chive hembirekópe
# Chive hembirekópe **mbegue** oñe’ẽ
# Chive hembirekópe oñe’ẽ **mbegue**

#### Terarãngue
Techapyrã:
# **Ha’e** oturuñe’ẽ hatã ko’ága
# Ko’ága **ha’e** oturuñe’ẽ hatã
# Oturuñe’ẽ hatã **ha’e** ko’ága
# Oturuñe’ẽ hatã ko’aga **ha’e**

#### Ñe’ẽndýi
Techapyrã:
# **Cháke**, pe mbói oñemboja nderehe
# Pe mbói, **cháke**, nderehe oñemboja
# Pe mbói oñemboja, **cháke**, nderehe
# Pe mbói oñemboja nderehe, **cháke**

## Fuentes
*Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI)

Ñemohenda:avañe'ẽ
Ñe'ẽpehẽtai oñemohendajeýva

**ÑE'ẼPEHẼTAI OÑEMOHENDAJEÝVA (AFIJOS DISLOCABLES)**

# He’iséva (concepto)
# Ñe’ẽpehẽtai joavypy (hipértesis)
# Ñe’ẽpehẽtai ñemoha’eño (Metátesis)

### HE’ISÉVA
Guaraníme jajuhukuaa ñe’ẽpehẽtai oñemohendajeýva (afijos dislocables), ikatuhaguáicha pe ñe’ẽ’apesã hyapu porã ha tahesakãve avei ohendúvape.  

### Ñe’ẽpehẽtai Joavypy
Ojehu ñe’ẽpehẽtai peteĩ aragua oñembojoajúrõ ñe’ẽpehẽtai ambue araguáre, térã katu oñembojo’áro peteĩ ñe’ẽrapóre ñe’ẽpehẽtai peteĩ aragua. 

Techapyrã:	
*Ojapo**va’erã''kuri*** hembiapo	
*ára upeiguakatuete + ára mboyveguaramo

*Oú*'ta*kuri*** kuehe	
*ára upeiguaite + ára mboyveguaramo

*Ojuhu**pota*potá***ma ha nahániri jey
*ára upeigua’agui + ára upeigua’agui

=== Ñe’ẽpehẽtai papy ha ava reheguare===
Ojehu peteĩ ñe’ẽteko ñe’ẽpehẽtai ojepuru térã ojehai jave iñe’ẽrapo mboyve. 

Techapyrã:
***Gua’u** opuka chupe	(ñe’ẽpehẽtai ñemoha’eño)
*Opuka**gua’u** chupe	        (“gua’u”, ñe’ẽteko ñe’ẽpehẽtai)

*Hese **niko** omenda kuehe	(Ñe’ẽpehẽtai ñemoha’eño)
*Omendá**niko''' hese kuehe	(“niko”, ñe’ẽteko ñe’ẽpehẽtai)

## Fuentes
*Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI)

Ñemohenda:avañe'ẽ
Ñembojoja

**MOÑEPYRŨ**

**ÑEMBOJOJA GUARANÍME (''LA CONCORDANCIA EN GUARANI'')**

# Teroñeꞌẽ ha ñeꞌẽtéva ñembojojoa (*del Sujeto con el Verbo*);
# Ñeꞌẽtéva ha moĩmbaha ñembojoja (*del Verbo con sus Modificadores*);
# Tero ha teroja tekomeꞌẽva ñembojoja (*del Sustantivo con el Adjetivo Calificativo*). 

### Teroñeꞌẽ ha ñeꞌẽtéva ñembojojoa
Teroñeꞌẽ oñembojoja ñeꞌẽtéva ndive avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtai rupive. 

Techapyrã: 

**Tero**
*Jaꞌekuaa: 	   	Peru    **o**guata itaꞌýra ndive
*Ndajaꞌekuaái:   	Peru    **a**guata itaꞌýra ndive

*Jaꞌekuaa: 	   	Kalo ha Tani **o**hóta Paraguaýpe
*Ndajaꞌekuaái:   	Kalo ha Tani **re**hóta Paraguaýpe

**Terarãngue**
*Jaꞌekuaa: 	  **Che a**jogua peteĩ jopói
*Ndajaꞌekuaái:     **Che re**jogua peteĩ jopói

*Jaꞌekuaa: 	  **Ñande ja**guatákuri kuehe kaꞌaru
*Ndajaꞌekuaái:     **Ñande ro**guatákuri kuehe kaꞌaru

**Jesarekopyrã:** Ñeꞌẽteva oñemosusũ jave, avaite peteĩha ha mokõihãme, papyteĩ ha papyetápe, omoambue iñeꞌẽpehẽtai avaite ha papapyguigua (asẽ, resẽ, rosẽ, ñasẽ, pesẽ). Ko mbaꞌe ndojehúi avaite mbohapyha, papyteĩ ha papyetápe, ojepuruhápe peteĩ ñeꞌẽpehẽtai año mokõivévape (haꞌe osẽ --- haꞌekuéra osẽ). 

### Ñeꞌẽtéva ha moĩmbaha ñembojoja
Ñeꞌẽtéva naiñambuéi, upévare noñembojojái imoĩmbahakuéra rehe. 

Techapyrã:
*1. Che ajoguákuri ao che sýpe  
*Ko techapyrãme, **ajoguákuri** oĩ papyteĩme ha upéicha avei “ao” (papyteĩ). “ao” oĩ moĩmbaha mbohasapyrévarõ.

* Che ajoguákuri aoita che sýpe 
*Ko techapyrãme, **ajoguákuri** oĩgueteri papyteĩme ha “aoita” katu papyetápe. Jepémo péicha, ñeꞌẽjoaju oñeikũmby porã.

*2. Nde regueru ajakami nde kypyꞌýpe
*Ko techapyrãme, **regueru** oĩ papyteĩme ha upeicha avei “kypyꞌy” (papyteĩ). “kypyꞌy” oĩ moĩmbaha mbohasapyreꞌỹvarõ.

* Nde regueru ajakami nde kypyꞌykuérape
*Ko techapyrãme, **regueru** oĩgueterei papyteĩme ha “ky-pyꞌykuéra” katu papyetápe. Jepémo upéicha, ñeꞌẽjoaju oñeikũm-by porã.

*3. Haꞌe ohovaꞌekue iñangirũ ndive
*Ko techapyrãme, **ohovaꞌekue** oĩ papyteĩme ha upéicha avei “angirũ” (papyteĩ). “angirũ” oĩ moĩmbaha opaichagua moirũ-guávarõ.

* Haꞌe ohovaꞌekue iñangirũnguéra ndive
*Ko techapyrãme, **ohovaꞌekue** oĩgueterei papyteĩme ha “angirũnguéra” katu papyetápe. Jepémo upéicha, ñeꞌẽjoaju oñeikũmby porã.

### Tero ha teroja tekomeꞌẽva ñembojoja
Guaraníme teroja tekomeꞌẽva naiñambuéi, upévare noñembojojái tero rehe. 

Techapyrã:
* **Pe karai**  marangatu oguata	
*(tero ikuimbaꞌemeñáva ha ipapyteĩva)

* **Pe  kuñakarai** marangatu oguata	
*(tero ikuñameñáva ha ipapyteĩva)
	
* **Umi karai**  marangatu oguata	
*(tero ikuimbaꞌemeñáva ha ipapyetáva)
	
* **Umi kuñakarai**  marangatu oguata	
*(tero ikuñameñáva ha ipapyetáva)

**Jesarekopyrã:** Jahechahaguéicha “Pe karai”, “Pe kuñakarai”, “Umi karai” ha “Umi kuñakarai” iñambue ohóvo, ha “marangatu” katu naiñambuéi. Ko mbaꞌe ohechauka ñandéve Guaraníme tero ha teroja tekomeꞌẽva ndikatuiha oñembojoja.

## Manduꞌapy
*Ohai David Galeano Olivera (GUARANI ÑEꞋẼTE HA ARANDU ANAMANDAJE).

Ñemohenda:avañe'ẽ
Guarani Ñe'ẽysajakuaa

**GUARANI ÑEꞋẼYSAJAKUAA (''MORFOLOGÍA GUARANÍ'')**

Haꞌe ñeꞌẽtekuaa vore ñanemboꞌéva ñeꞌẽ ñemohenda ijysaja rupi ha avei ñeꞌẽ moambueha puru. Aipóramo jaguereko mokõi mbaꞌe tekotevẽva ñamyesakã: 	
# ñeꞌẽ
# moambueha. 

**1. [[Ñe'ẽ|Ñeꞌẽ]]** niko ijehegui heꞌise peteĩ térã hetave mbaꞌe. Péicha: “kavaju” haꞌe mymba réra ha “kavaju” heꞌise avei jejaꞌo. 	
Mayma ñeꞌẽ jaipurúva guaraníme ñamohendakuaa poapy atýpe. Jaꞌeporãsérõ, guaraníme jajuhykuaa poapýichagua ñeꞌẽ

**2. Moambueha** katu haꞌe umi ñeꞌẽpehẽtai. Umíva niko ndeꞌiséi mbaꞌeve ijeheguirei. Ñambojoajúrõ ñeꞌẽ rehe katu omoambue koꞌãvape. Oĩ ñeꞌẽpehẽtai papapy, avaite, ysaja, ñeꞌẽapoha, ára, ñeꞌẽteko, kokatu ha meñaguigua. 

**Ñeꞌẽ ñemohenda ijysaja rupi**

Guarani ñeꞌẽme jaguereko poapýichagua ñeꞌẽ (*ocho clases de palabras*). Umíva haꞌe: 

# Tero – *Sustantivo* ................	(Jagua – mesa – karai)
# Teroja – *Adjetivo* ................	(Pe jagua – Mesa karape)
# Ñeꞌẽtéva – *Verbo* .................	(ake – rekaru – osẽ)
# Ñeꞌẽteja – *Adverbio* ..............	(oguata porã – oho kuehe)
# Terarãngue – *Pronombre* ...........	(Haꞌe  oguata)
# Ñeꞌẽndýi – *Interjección* ..........	(¡Cháke!, reꞌáta)
# Ñeꞌẽjoajuha – *Conjunción* .........	(Maria ha Kalo oguata)
# Ñeꞌẽriregua – *Posposición* ........	(oho ógape).
	
Koꞌã ñeꞌẽ oñemohendajey **oñemoambuéva** (*palabras variables*) ha **noñemoambuéivape** (*palabras invariables*).
 
Umi **ñeꞌẽ oñemoambuéva** apytépe jajuhukuaa:
*Tero,
*Teroja,
*Ñeꞌẽtéva, ha
*Ñeꞌẽteja

Koꞌãva rehe ñambojoapykuaa **ñeꞌẽpehẽtai** oñandukáva:
*Papapy (número),
*Avaite (persona),
*Meña (género),
*Ysaja (forma),
*Ára (tiempo),
*Ñeꞌẽapoha (voz),
*Ñeꞌẽteko (modo), ha
*Kokatu (grado).

Umi **ñeꞌẽ naiñambuéiva** apytépe jaguereko:
*Terarãngue,
*Ñeꞌẽjoajuha,
*Ñeꞌẽriregua, ha
*Ñeꞌẽndýi.

## Manduꞌapy
*Ohai David Galeano Olivera (GUARANI ÑEꞋẼTE HA ARANDU ANAMANDAJE).

Ñemohenda:avañe'ẽ
Guarani Ñe'ẽtekuaa

**GUARANI ÑE'ẼTEKUAA (GRAMÁTICA GUARANI)**

Ñe’ẽtekuaa niko tembikuaaty (*ciencia*) ñanerekombo’éva ñañe’ẽ, ñahendu, ñamoñe’ẽ ha jahaikatu hagua peteĩ ñe’ẽte. Guarani, mayma ñe’ẽtéicha, oguereko avei iñe’ẽtekuaa.
 
**Ñe’ëtẽkuaa oñemboja’ojey irundy vorépe:** 
# Purãngatu, 
# Haikatu (Kuatiakatu), 
# Ñe’ẽysajakuaa, ha 
# Ñe’ẽjoajukatu. 

#**Purãngatu:** Ha’e ñe’ẽtekuaa vore ñanerekombo’éva mba’éichapa ñambohyapuva’erã hekopete umi taipu (fonemas), ñe’ẽpehẽ (sílabas) ha ñe’ẽ (palabras) peteĩ ñe’ẽtegua.
#**Haikatu (Kuatiakatu):** Ha’e ñe’ẽtekuaa vore ñanerekombo’éva mba’éichapa jahaiva’érã hekopete umi taipu peteĩ ñe’ẽtegua.
#**Ñe'ẽysajakuaa:** Ha’e ñe’ẽtekuaa vore ñanemoarandúva jaikuaa hagua ñe’ẽ (palabras) ysaja (forma) ha avei jaikuaávo umi ñe’ẽ moambueha (accidentes).
#**Ñe'ẽjoajukatu:** Ha’e ñe’ẽtekuaa vore ñanerekombo’éva mba’eichaitépa ñambojoajukatuva’erã  hekopete ñe’ẽ ñe’ẽjoajúpe. 

Jesarekopyrã: Ko’ága rupi purãngatu ha haikatu ojoaju peteĩme ha oñembohéra **Ñe’ẽpukuaa**.

## Fuente

Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI)

Ñemohenda:avañe'ẽ
Ykuamandyju

**Ykuamandyju** térã **Sã Pédro** niko paraguaipegua tetãvore Sã Pédro tavusu, opytáva 330 km tavusu Paraguaýgui.

## Héra tee
Ñepyrũrãite héravaꞌekue “Villa de San Pedro Apóstol de Ykuamandyju”, Villa de San Pedro “yvy oñepyrũva mandyjutýpe”, oñembohasávo ambue ñeꞌẽme guaranimegua ñeꞌẽnguéra “ykua” ha“mandyju”, oĩ rupi vaꞌekue peteĩ mandyjumáta peteĩ ykua rembeꞌýpe. 

Pe téra omoĩvaꞌekue chupe Karai Pedro García Lacoizqueta, Pedro Melo de Portugal ojokuaivaꞌekue chupe omoñepyrũ hag̃ua peteĩ villa, tenda koꞌág̃a oĩhápe pe táva.

## Yvykuaa
Ko távape oñeg̃uahẽ Ruta III “Elizardo Aquino” ha XI “Juana de Lara” rupi, opyta 25 kilómetro Ysyry Paraguáigui.

Upéichate avei opyta 15 km  distrito  Antequera-gui ha 3 kilómetro ysyry Jejuígui.

### Ararova
Ko táva yvy heꞌõporã ha okymeme pépe, heꞌõngue 70 ha 80% rupi. Hakukue 23 °C rupi; arahakuꞌaja ohupyty 35 °C ha oguejyvéramo ohupyty 10&nbsp;°C.

### Avaitakue
Ykuamandyjúpe oiko 29 097 tapicha, umíva apytépe 15 043 kumbaꞌe ha 14 054 kuña. 

Pe tavaitépe oiko 7 927 tapicha ha okaháre katu 21 170.

## Hekoasakue
1525-pe ypykuéra ojuka karai portugalgua Alejo García, haꞌévaꞌekue peteĩha tapicha europaygua oipykuivaꞌekue Tape Aviru.

## Virureko

Ko távape tuicha oñembaꞌapo mymba: vaka, kavaju, ovecha ha kure ñemongakuaápe. 

Kokuepegua tembiapópe, ko dihtrítope oñeñeñotỹ kaꞌa, mandyju, sóha, papa, alfálfa, limõ, manduvi, mandiꞌo ha avatimirĩ. Industria rehe ñañeꞌẽramo ñambohysyikuaa aserradero-kuéra ha avei ojejapoha petit grain  ha aseite mbokajágui. .

Artesanía ykuamandyjugua rehe ñañeꞌẽramo katu ojekuaave tembiapo ao poꞌi ñembojegua rehegua ha avei tembiapo ñaiꞌũguigua.

## Turíhmo

Ykuamandyju haꞌe “Ñembohupa Tavaguasu”, umi tapicha oikóva upépe akóinte omochichĩre mbohupápe. Mbaꞌe ojehechasevéva upépe haꞌe umi óga yma guare, ogagusu kolónia aja oñemopuꞌãvaꞌekue oĩva upe távape.

Tupão oñemopuꞌãvaꞌekue franciscano ojapoháicha, ou yma Don Carlos Antonio López omanda aja guivéma. *Retablo* ha taꞌangakuéra orekóva ndaijojahái Paraguáipe g̃uarã. Avei ojehechakuaa taꞌanga neporãva museo karai Francisco Resquin mbaꞌévape.

Casa de la Cultura haꞌe ambue tenda tuicha mbaꞌéva artista-kuéra ohechaukahápe hembiapo, upéichante avei oñemboꞌehápe purahéi, ñeꞌẽpotyꞌapo ha mboraka ñembopu. 

Yvykuꞌi ysyry Jejui rembeꞌýpe oikuaveꞌẽ tenda porã ojepytuꞌu hag̃ua, ha ikatuhápe avei ojeiko ygápe.

## Manduꞌapy

Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6

Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL,

## Táva Joykeꞌy
*  Valle de la Pascua, Venezuela
*  Rosario, Argentina

## Joajuha okapeguándi
* Secretaria Nacional de Turismo
* Dirección General de Encuestas, Estadísticas y Censos
* Coordenadas Geográficas e Imágenes Satelitales: San Pedro de Ycuamandyyu
* Municipalidad de San Pedro de Ycuamandyyu
* Asociación Biblioteca Virtual del Paraguay

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore San Pedro
Mariskal Hosẽ Félix Estigarrivia

**Mariskal Hosẽ Hẽli Estigarrivia**, térã **Mariskal Estigarrivia** añónde (yma **Fortín General Eliodoro Kamacho** ha avei **Fortín Sésar Lópe Hĩlippis pegua**), ha'e peteĩ táva ha távare paraguáigua oĩva tetãvore Vokerón-pe.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Vokerón
Ñandu guasu

**Ñandu guasu** niko hína upe guyra tuichavéva oikóva Ñembyamérika-pe, ojogua umi Áfrikape oikóvape.

Ñandu guasúpe oje'e avei **guaripe**, **súri** térã **choique** ha mokõi oĩ: ñandu petiso ***Rhea pennata*** upéva **súri** térã **choique**, ha ñandu guasu Chácope oikóvape oje'e ***Rhea americana***. Ñandu ndovevéi, hetyma mbuku, ipepo ndaituichái jepe hague pukupuku. Umi ipepo oiporu oñembogua hag̃ua oĩrõ omuñáva chupekuéra. Iñakuã, jepe kavaju ári ikatu jahupyty, ikatu avei jagua reheve. Chákope ojeheka oje'u hag̃ua. Ikuártokue upe oje'usevéva ha upépe ho'o hũ. Ipire ha haguekue ojeiporu heta mba'e ojejapo hag̃ua.

Ñandu ijyvate amo 1.5 *metro* rupi, ijajúra puku ha iñakã michĩ. Hetyma mbuku ha mbohapy ipysã, upe mbytepegua ipukuve ha ipysapẽ mbuku. Ñamongorárõ, ñanera'ã ijurúpe térã oñeha'ã opyvoi ñanderehe. Hatã opyvoi ha ikatukuaa ñane retymamopẽ.

Og̃uahẽvo ára ñandu ombo'a hag̃ua, upe mácho ojo'o pererĩmi yvy hupag̃ua ha upépe oñeno nandípe gueteri. Upéi oúne umi kuña ombo'a hag̃ua hupápe. Ndaha'éi peteĩ ñandu kuña añónte ombo'áva upépe, 7 rupi peve ikatu ou, ha upe mácho upe oñenóva umi ñandu rupi'a ári. Sapy'ánte ikatu oĩ 30 térã 35 ñandu rupi'a peteĩ hupápe. Pe mácho oñenóvo, upéi omboyke mbovymi hupa jerére. Umíva oheja upéi ipýpe ojoka hag̃ua, umi ñandu ra'y oja vove. Umi ñandu rupi'a oñepyrũvo oja, itúva ojoka umi omohemby vaekue mberu ono'õ hag̃ua hese ha umi ñandu ra'y oñepyrũ hag̃ua okaru. Ojapávo, opu'ã ha oho, umi ita'ýra hapykuéri. Ñandu ra'y niko sa'yju ha ipara hũ michĩme, ha oñe'ẽvo oturuñe'ẽ po'ívaicha.

## Ñandu kuru
Ñandu kuña ndokurúi térã noñenói hupi'a ári, ha upéi ave, ndoikói ñandu ra'y reheve umíva oja rire. Ñandu ra'y oiko upe mácho oñeno vaekue rapykuéri. Ñandu kuña ikatu ombo'a amo 7 rupi peteĩ ñandu rupápe, upéi katu ikatukuaa osẽ oheka ambue mácho ojehupapóva, ha upépe ombo'a jey. Péicha rupi peteĩ ñandu rupápe heta ñandu rupi'a jajuhukuaa. Maymávante ohecha ramo ñandu rupi'a, ha heta oĩ ohekáva ho'u hag̃ua. Upévare sapy'ánte ipokã ñandu ra'y, oje'upágui ñandu rupi'a.

## Ñandu reko
Ñandu ovy'a ñúme, kapi'itýre térã umi ijavorái para-paraha rupi, ha avei y perereĩ rembe'y rupi. Ka'aguy ypytũmente ndoikéi. Ñúre ikatu jahecha oikórõ mokõi oñondie, térã jahecha amo 20 okaru joárõ oñondie. Oñeno jave avei mombyrýgui jahecha ha upévare ndahasýi hupa jajuhu hag̃ua. Opaichagua tymbachu'i ho'u hikuái lembu, tuku, anguja, mbói ra'y, ha pira'i hamba'e. Kokuépe oĩva ha umi ñemitỹ ha'ỹiva, kumanda térã avati hamba'e, ndouséi. Ojuhúramo oimeraẽ mba'e overáva, omokõ. Ita ra'ỹi hamba'e omokõ hembi'u omongu'i hag̃ua itakara'ápe.

Ko'ág̃a rupi oĩmimi ñandu oguerekóva mymbárõ, ha ojehekáva heseve. Ojeheka hikuái hupi'a, ho'o térã haguekuépe. Ymavémi, ñandu ajúra pire ojeiporumi vaekue vosa hamba'e ojejapo hag̃ua. 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Guyra
Pindo

**Pindo - (''Syagrus romanzoffiana'') (Arecaceae rehegua)**'' ha'e peteĩ yvyra oĩva  monocotiledóneas apytépe.

Yva pytã térã mbokaja'aka héra guaraníme. Ko'ã yvyra oĩva Arecaceae apytépe, ndahasýi jaikuaa ojuehegui, niko katu ojejagui umi yvyra Zamiaceae ha Cycadaceae juehegua ndive. Ko'ãva ha'e ka'avo leñoso. HHogue pukupuku imáta akãme. Ipoty oguereko 3 pétalo ha 3 sépalo

Umi pindo apytépe oĩ yvyra mba'eguasuetéva yvypórape, hi'a ojeipurúva yvypóra rembi'urãicha, ñandyry ha ambuéva. Tavaguasúpe ojeipuru oñembojegua hag̃ua tape. Umíva apytépe jajuku mbokaja (heta ojeipuru mbokaja'a ha iñandyry), pindo ndende (iñandyry porã), jejy'y (tembi'urã), ratã (ojejapo chugui opaichagua tembipuru), karana'ýva (ojejapo chugui araity), mbotia ha heta ambuéva. Ome'ẽ peteĩ yva herava mbokaja.

Ko juehegua ojekuaa sistema de clasificación APG III (2009) ha avei APWeb (2001 ko'ág̃a peve), avei ojeikuaa héra sistema clasificación peguápe. Oguereko ijoguaha Arecales, pe subclase Commelinidae-pe.

Ko'ãva apytepe oĩ heta ojepurúva virureko-pe  ha'éva: Mbokaja, Pindo ndende, Rrafia ha hetave.

Yvy-pe heta osẽ ha tetã Mandagaka ha Kolómbia hetave oguereko, umi tenda heta oĩháme Mbokaja aka niko: Palmeral de Elche ha Palmetum de Santa Cruz de Tenerife, Epáñape, parque nacional El Palmar, Arahentína, ha umi Jardín Botánico de Caracas Venesuéla, Jardín Botánico Nacional de Cuba, Kúvape.

## Mandu'apy

## Joaju

* 
* Palmeras e Islas, tratado sobre la biogeografía de las palmeras en las islas del mundo
* Artículos de palmeras en Infojardín
* Catálogo de Plantas de Colombia

Ñemohenda:Pindo
Che Guevara

**Ernesto Guevara** (Rosario, Arhentína, 14 jasypoteĩ ary 1928-La Higuera,  Vorívia, 9 jasypa ary 1967), ojeikuaavéva **Che Guevara** réraicha, fue un pohanohára, ojokuaikuaáva, guerrillero, haihára, periodista ha revolucionario comunista Arhentína retãygua oñemohetã akue Kúvape.

Ha'e niko peteĩ umi omoñepyrũ ha omotenonde apytépe upe Kúva ñepu'ã omosẽ Fulgencio Batista. Guevara oĩ kuri ñepu'ã ñepyrũme, oikóvo ñorairõ peteĩha ha opyta ary 1965 peve oñemohendávo Kúva retã rekuái. Heta omba'apo tetã remimoĩmbyréme ha tetã rekuáipe, tenondeite omba'apo pirapire ñemono'õme. Ha'e kuri Kúva Viru Róga mburuvicha, *Departamento de Industrialización* motenondehára upe&nbsp;''Instituto Nacional de Reforma Agraria''-pe (INRA) ha Tetã Remimoĩmbyre Oporomomba'apóva sãmbyhyhára. Omba'apo avei Kúva jekopyty umi tetã ambuévare.

Ha'e oimo'ã ñorairõ oñemuasãi arã opa "arapy mbohapyha" retãnguéra rupi, omosãso tee hag̃ua, upéicha Che&nbsp;Guevara omoñepyrũ heta *guerrilla* atymi oparupi Amérika Latínape. Ary 1965 guive 1967 peve, ha'e oho oñorairõ Kóngo retãme ha Vorívia-pe, umi *guerrilla* ykére. Ko tetã pahápe oñemoĩ chupe ka'irãme ha upéi ñemihápe Vorívia Ñorairõhára Aty ojuka chupe CIA pytyvõre, Tetãvore Joapykuéra retã remimoĩmbyre, ára 9 jasypa ary 1967-pe.

Hekove herakuã guasu oparupi, oĩ umi omomba'eguasu chupe he'ígui hikuái ha'e heta omba'apo toiko tekojoja avano'õme ha opa hag̃ua porokuái hatã, oĩ avei umi he'íva naiporãiha upéva ha'e ojapo.

Che&nbsp;Guevara ra'anga, ojapo Alberto Korda, niko peteĩ umi ta'anga ojeipuruvéva apytépe oparupi.

## Mandu'apy

## Joajuha
* 

Ñemohenda:Tekove Argentinagua
2008

**2008** - ary. 

Año Internacional de las Lenguas.

## Tembiasakue
* Kosovo ohupytyakue sãso, 17 jasykõi.

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Edmund Hillary - 11 jasyteĩ
* Suharto - 27 jasyteĩ

## Joaju

----

...2007-2008-2009...
Akuti

**Akuti** mymba oñepi'ũva yvate ha yvy Amérika pegua. Oikoveva Méhiko guive yvate Argentina peve.

Ñemohenda:Okambúva
Chíle

**Chíle** (teratee **Tavakuairetã Chíle**) tetã oĩ Yvyamérika ñembykuarahyreikete gotyo. Itavusu héra Santiago de Chile. Ijykére ojejuhu yvate gotyo Perũ; kuarahyresẽ gotyo Volívia ha Argentina; ñemby gotyo Paso Drake. Avei oguereko ypa'ũ Paraguasu Pacífico-pe: Archipiélago Juan Fernández; Sala y Gómez, Islas Desventuradas ha Isla de Pascua.

Oñemboja'o 15 region, 53 provincia y 346 comuna. Ipukukue ohupyty 755.838,7 km² ha 17.574.003 ava oĩ tetãme.

Chile-pe ojejapo Primera Junta oguerosapukái haggua Sãso 18 jasyporundy 1810-pe ha ohupyty sãso 12 jasykõi 1818-pe.

Viru: peso chileno 

Ambue táva: 

* Santiago de Chile
* Valparaíso
* Viña del Mar
* Arica
* Antofagasta
* Concepción

## Ta'anga

Image:Vista de Iquique, Chile, 2016-02-11, DD 20.JPG|Ikíke, Chíle
Image:Cabeza de perro, capilla de Mármol.JPG|Chíle
Image:Concepcion_Centro.jpg|Concepción
Image:Pastel_de_choclo.jpg|*Pastel de Choclo* chileno
Image:Puerto_Williams1.JPG|Puerto Williams, Chíle, ha'e táva oĩveva ñemby gotyo ko múndo
Image:Marcha_cerca_de_Biblioteca_Nacional_de_Chile,_sept._2013.jpg|*Chilenos*
Image:Sopaipillas_chilenas.jpg|*Sopaipillas*
Image:Volcano_Osorno_and_Petrohué_waterfalls.JPG|Chíle
Image:Mujeres mapuches en la entrega terreno a Comunidad Mapuche Lorenzo Quintrileo de Tirúa.jpg|Mapuche
Image:Mote_con_Huesillo_(bebida).JPG|*Mote con huesillo* chileno


## Mandu'apy

Ñemohenda:Tetã Amerikagua
Ñemohenda:Chile
Ñemby Amérika

**Ñemby Amérika** ha'e Amérika vore ñembygua. Ivore yvateguáre ohasa pe ekuato, upéicha ko yvyvusu ojejuhu Yvy vore ñembyguápe.

Ojejuhu paraguasu Atlántiko ha paraguasu Py'aguapy mbytépe, peteĩva amo kuarahyresẽ ngotyo ha pe ambuéva kuarahyreike gotyo, amo yvate gotyo ojejuhu pe para Karíve ha ñemby gotyo pe paraguasu Antártida pegua. Ojoaju Yvate Amérika rehe pe yvypo'i ojeheróva Mbyte Amérika. Ñemby Amérika hína pe yvyvusu hi'aguĩvéva Antártida rehe, pe Drake jehasa rupive, ojejuhúva ñemby gotyo. Ko yvyvusu apekue niko 18,2 sua km², upéicha hína 42,9% opaite Amérika apekuégui ha 13% opaite Yvy apekuégui, ha oiko upépe 6,5% opaite Yvy ape ári rekovégui.

Ñemby Amérikape oĩ 13 tetã hekosãsóva: Arahentína, Volívia, Pindoráma, Chíle, Kolómbia, Ekuatóry, Gujána, Paraguái, Perũ, Surinẽ, Trinidad ha Továgo, Uruguái, Venesuéla, ha Hyãsia oĩgui ipoguýpe pe tetãvore ojeheróva Gujána Hyãsiapegua ha po tetã ambuéva mba'e nahekosãsóiva. Pindorámame oĩ Ñemby Amérika rapichakuéra hetakue mbyte.

## Tetãnguéra
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Gujána Hyãsiapegua)

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñemby Amérika
Katalão

**Katalão** (poytugañe’ẽme, ***Catalão***) ha’e peteĩ tavaguasu ha tavanda Goia retãvore rehegua, Pindorámape.


Image:Museu Catalão 2.jpg
Image:Patio Mitsubishi.jpg
Image:Catalão2.JPG
Image:Represa Monsenhor Souza 1.jpg
Image:Lazer em Catalão.jpg
Image:Lazer em Catalão.jpg
Image:Catalão cidade das flores.JPG


Ñemohenda:Pindoráma táva
San Lorenzo

**San Lorenzo** oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko távape oiko 227.876 ava (2002 ary).

Ñemohenda:Paraguái tava
Lúke

**Luque** oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko távape oiko 176.434 ava (2002 ary).

Ñemohenda:Paraguái tava
Ka'i

thumb|260px|Ka'i
**Ka'i** () mymba ka’aguypegua, isararaki, huguái vuku, okambu, hetyma irundy. Hova ojogua avápe. Ka’i osãingo hyguáigui. Oĩ ka'i guasu, ka'i mirikiina. Mymba akã hũ, rete raguepa, resa guasu. ruguái vuku apovõ, nambi apu’a guasu, isaraki, oiko ka’aguýre opo opo yvyra rakãre. Oñamindu’u yváre ha avati rehe.

Ñemohenda:Okambúva
Kapi'atã

**Kapi'atã** oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko távape oiko 154.469 ava (2002 ary).

Táva Kapi’atã oĩ Tetãpehẽ Central-pe. Kapi’atã oñemboja’o peteĩ tavaitépe orekóva 11 jeikoha (San Roque, San Francisco, San Francisco, Virgen del Rosario, Aurora, Balneario, La Candelaria, Las Mercedes, Roberto L. Petit, Santo Domingo, San Blás ha San Miguel) ha 15 tavapehẽ (Naranjaty, Ka’aguy Kupe, Costa Salinares, San Juan Bautista, Jataity, Posta Yvykua, Posta Yvyraro, Rojas Cañada, Aldana Cañada, Laurelty, Toledo Cañada, Aldana Cañada, Urugua’y, Ykua Kora – Cerrito ha Loma Barrero). Ko távape oiko
250&nbsp;000 tekove. Kapi’atã yvy ojepyso 83 km². Kapi’atã rembe’ýpe oĩ pokõi táva: Luque, Aregua, Itaugua, J. Augusto Saldívar, Ypane, Ñemby ha San Lorenzo.

## Tavao
Kapi'atã Tavao oñemohenda Jeikoha San Roque-pe, tape Mcal. Estigarribia ha Mcal. López ári, Km 20. Kapi’atãgui oiko táva ára 20 jasypa ary 1872-pe oñemoheñoirõguare Tavao Aty Peteĩha. Ipahápe, ary 1968-pe ojehechakuaa ichupe tavaóramo ha upe guive oguereko táva motenondehára. Los Intendentes Municipales fueron. Táva Motenondehára niko ko’ãva:
* Luís Alberto Rachit Fiandro (1968 – 1971)
* Facundo Barreiro (1971 – 1989)
* Timoteo González Galván (1989 – 1991)
* Benita Jara Cañiza (1991 – 1996)
* Bernardo Ramón Sosa Viveros (1996 – 2001)
* Derlis Ariel Alejandro Osorio Nunes (2001 – 2006)
* César Rivas (2006 – 2010)
* Pedro Antonio Galeano Aquino (2010 – 2015)

## Kapi'atã he'iséva
Ñe’ẽ Kapiata ou mokõi ñe’ẽgui: “kapi'i” ha “atã”. Ja’eporãtarõ, ñambohyapuva’erã “Kapi’i’atã”; ha’éva peteĩ ka’avo hetava’ekue ko táva oĩhame ha ijere rupi avei ha ichugui ojejapo avei typycha ha’éva Kapi’atãygua rembiapo teete.

## Tembiasakue
Táva Kapi’atã niko omoheñoiva’ekue Sãmbyhyhára Martín Ledesma de Balderrama ary 1640-pe, ára 2 jasykõime, Tupãsy La
Candelaria árape; upéicharõ jepe, Mbo’ehára Esteban Antonio Romero, tembiasakuaahára kapi’atãygua, he’i ko táva omoheñoihague Pedro Lugo de Navarro, kóva ha’égui upérõ sãmbyhyhára ha ndaje upe arýpe Martín Ledesma de Balderrama oĩhaguére España-pe. Taha’eha’eháicha, Kapi’atã niko oĩ umi ñane retã táva itujavéva apytépe.

## Joaju
* Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Paraguái tava
Lambare

**Lambare** oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko távape oiko 124.000 ava (2002 ary).

Ymave ndaje hérava’ekue Yvyty Avamba’e, he’iséva “tavaygua mba’éva”, Yvyty Verami, ha’éva tenda ijatyhápe Jaryikuéra oñomongeta hag̃ua Tupã ndive.

Tenda marangatu Guaranikuéra ojapohápe apytu’ũ rehegua rembiapokuéra. Péicha omombe’u Castulo Garcete, ha’éva Mbya Apytere Kanindeyuygua myakãhára.
 
Guaranikuéra apytépe mburuvicha omotenonde aty, umíva apytépe oĩ Cacique Lambaré, Mburuvicha Lambare, ha’e oiko myakãháramo oúrõguare españa-ygua, tenda ko’ág̃a ojeikuaáva Lambare-ramo. Guaranikuéra omba’ejuka ha oipirakutu ha oguereko kuaa apytépe pohã ñana purukuaa ñepohãnorã.\

Yvyty Lambare ha’e tenda Guaranikuéra mba’e, omyakãva Cacique Lambare, upépe ha’ekuéra oipysyrõ heko imba’eteéva. Upévare Yvyty Lambare ha’e techaukaha mba’etee rehegua upérõguarémavoi. Táva Lambare omopyendakuri Carlos Morphi, ary 1766-me, oñemoĩ héra chupe oñemomba’egusúvo Cacique Avambarépe, ojejukáva oúrõguare Juan de Ayolas ary 1536-me.

Guaranikuéra ha español-kuéra ojokupytýrõ oñepyrũ ojepuru  yvy ñemitỹrã, péicha heñói heta granja oguerúva imba’erepy oñemu hag̃ua Paraguaýpe upérõ ojeheróva Madre de Ciudades.  

Félix de Azara omombe’uháicha Paraguay isãsóramoguare, tupão Lambare oĩkuri Paraguay mba’éramo, péicha he’i kuatiápe ary 1769, 1° jasypápe.

Oĩ Catedral Asunción Vice Parroquia-ramo, ary 1783 guive. Mombe’uhai ojejuhúva omoañete jesuita-kuéra omopu’ã hague capilla Cacique Lambare róga ypýpe, upépe oñemopu’ã ha oñemongarai Táva Lambare tupão, oiko chugui parroquia Paraguaygua. Jasyapy 1946 guive oñepyrũ tupão pyahu ñemopu’ã.

Ary 1844-pe, Decreto rupive, táva Lambaré opyta táva Paraguay ryepýpe. 
Ary 1916-me, Ley rupive, ojehai ñepyrũ táva Lambaré rembe’y,  ojesareko upevarã mba’eichaitépa oĩ tembiasa ha yvy’apera’angahaípe.

Lambarégui oiko távaramo 5 jasypo 1962-me, Ley Nº 791 rupive, Municipalidad de Segunda Categoría, ha decreto Poder Ejecutivo Nº 12.766, ary1965-pe, oiko chugui Municipalidad de Primera Categoría. 

Lambaré oñemopyenda undécimo departamento Central, oĩva Paraguay ykére, ha’éva ñane retã tavatee. Ojepyso 27 km² ha yvyturo’ysã gotyo oĩ Ysyry Paraguay, omboja’óva tetã Argentina-gui, kuarahy reike gotyo táva Paraguay ndive, ha kuarahy resẽ gotyo táva Villa Elisa ndive. Ary 1967, decreto rupive táva pysokue iñambue ituichakuépe; Lambare ary 1992-me, oguereko 135000 tekove, ha ary 2002-me, Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos rupive ojeikuaa ko táva oguereko haimete 300.000 tekove.  

Táva yvyrembe’y ko’ág̃agua 
*Yvytu’aku gotyo: tapekuéra Sajonia, Amancio González, Ecuador, Mencia de Sanabria, Avda. Defensores del Chaco peve. 
*Yvytu ro’ysã gotyo: Ysysry Paraguay.
*Kuarahyresẽ gotyo: Avda. Defensores del Chaco. 
*Kuarahyreike gotyo: Tape Padre Elizeche, Sajonia guive tape 1.452 peve, mokõi cuadras General Santos rupi, tape Tte. Delicio Insfrán ha ko’águi mokõi cuadras Avenida Cacique Lambaré, Capitán Figari, Choferes del Chaco, Juan de Lara, Avenida Hermenegildo Rosa (tape 1.561), Cañada paseo del Yacht peve, lote catastral 13-0416, ko’águi Ysyry Paraguay peve. 

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Sentral
Tetãvore Kanindeju

**Kanindeju** ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva yvate ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasu ha'ehína Salto del Guairá.

Ko tetãvorepe oiko 140.551 ava (2002 ary).

Ñemohenda:tetãvore Paraguái
Yvate Paraguái Tetãvore

**Alto Paraguái** ha’e peteĩ tetãvore umi papokõi  tetãvore apytépe ha Paraguayndi ojapo Paraguáipe. Oime Chákope, límite-kuéra oñemombyte yvate gotyo Vorivia ndive, sur gotyo umi tetãvore Presidente Hayes ha Concepción ndive, kuarahyreike gotyo Tetãvore Boquerón ndive ha kuarahyresẽ gotyo Pindoráma ndive, ko'a ha'e pe mokõi tetãvore tuichaveva oguerekopy 82.349 km², ha katu sa’ieterei oguereko ava orekóva añoite 18.231, upéva ojapo chupe pe tetãvore sa'ive tapicha oikóva Paraguáipe. itavusu ha'e Fuerte Olimpo.

## Tembiasakue
7 jasyporundy ary 1973-pe, Léi n. 426 omboja’o tetã 17 Tetãvore-pe, 14 región este gotyo, ha 3 Chákope, Umi 3 tetãvorekuera apytepe, oime Tetãvore Alto Paraguái, itavusu ha'eta kuri Fuerte Olimpo.
## Ava

## Távakuéra
Tetãvore Alto Paraguái oguereko irundy táva.

## Mandu'apy
Ñemohenda:tetãvore Paraguái
Tetãvore Alto Parana

**Alto Paraná** ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva arasẽ ha kuarahy resẽ gotyo. Itavusu ha'ehína Ciudad del Este.

Ko tetãvorepe oiko 563.042 ava (2002 ary).

## Tavaguasukuéra
miniaturadeimagen|307x307px
*Ciudad del Este
*Takuru Puku
*Minga Guasu
*Mburuvicha Franco
*Santa Rrita
*Yguasu
*Kaarendy
*Cheíro Kue
*Itakyry
*Ñakunday
*Tavapy
*Mbarakaju
*Minga Porã
*Santa Fe Paraná pegua
*San Kiritóval
*Domingo Martínez Irala pegua
*Iruña
*Narãndy
*Santa Rrosa Monday pegua
*San Alberto
*Los Sedrales

Ñemohenda:tetãvore Paraguái
Ásia

**Asia** ha'e upe yvyvusu tuichavéva ha oguerekovéva tapicha kuéra ipype opaite Yvóra pegua, tuichakue yvýre ha'e 44 sua km², oguereko hendápe 8,70 % opaite Yvy apekuégui, Asia ipype oikove 4 140 000 000 tapicha kuéra, oguereko ipype 61% opaita yvypóragui. Opyta yvate kuarahyresẽ Yvy pehẽnguére, upe paraguasu Ártiko, yvate gotyo ojejuhúva, upe paraguasu Índiko, ñemby gotyo ojejuhúva. Ijerére ojejuhu, kuarahyreike gotyo, umi yvyty Urales, ha kuarahyresẽ gotyo, upe paraguasu Py'aguapy. 

Oñemohendávo hekopete umi yvyvusu, Ásia ha Európa imohechaukapy napeteĩri hekoteére ha hembiasakuére. Yvýre jehechakuaa, ojekuaa umíva mokõi yvyvusu ha'e hína peteĩnte, hérava Eurásia. Áfrika iñembojoajupy Eurásia ndive avei, upe ypo'i Suez rupive, upévare ikatu ojekuaa umíva mbohapy yvyvusu Európa, Ásia ha Áfrika ipeteĩva, yvyvusu guasu, hérava Eurafrásia. 

Umi mba'e omboja'óva Ásia ha Európa ha'e umi yvyty Urales, pe ysyry Ural, pe para Káspio, pe yvytyrysýi Káukaso, pe para Hũ ha umi ypo'i *Bósforo* ha *Dardanelos*.

## Asia ñe'ẽnguéra
Ásiape oñeñe'ẽ amo 2000 ñe'ẽ rupi, oñemohendáva heta ñe'ẽmbo'e atýpe, oĩ ojejuhúva Asiagua yvyrusúpente ambue ombojoaju aja upe yvyguasu oĩva arapýpe ndive. Oñemohenda rire ñe'ẽnguéra ikatúva atýpe, oĩ heta ambue ikatu'ỹva ojejuhu ijoguaha, techapyrãrõ hapõñe'ẽ, koreañe'ẽ, aínu térã guíliai ñe'ẽ.

Papapy ñe'ẽ ha oñe'ẽvare, Asiagua yvyvusu heko joavyvéva. Jajuhu ñe'ẽ oñe'ẽva pahaguére, oĩmimíva Sivériape, ha ñe'ẽ oñeñe'ẽvéva arapýpere chinañe'ẽ térã hindi. Jajesapysova'erã po ñe'ẽ oñeñe'ẽvéva arapýpere, mbohapy – chíno, hindi ha vengali ñe'ẽ – Asiagua.

## Tetãnguéra ha ambuéva
Iñemohendáva ONU rembiapo yvy ñemohendáre. 

File:Location-Asia-UNsubregions orthographic projection.png|Asia ñemohenda:

|Asia ñemohenda ONU rembiapóre:



## Mandu'apy

## Joaju
Yvyapekuaa

right|200px|Tetãnguéra
**Yvyapekuaa** ha'e pe tembikuaaty ohesa'ỹijóva Yvy ha mba'ekuéra Yvy ape ári. Upéicha oheka oikuaave hag̃ua umi yvyvusu, yguasu, ysyry ha yvyty rehegua. Mba'ekuéra Yvy ape ári hína umi tekove ha mymba oikóva. Oñemoarandu avei yvytu, ararova, yvyryrýi rehegua ha ambue yvy ha yguasu mba'e.

Pe oñemoarandúva yvyapekuaa rehe ojehero yvyapekuaahára. Peteĩ yvyapekuaahára omba'apo omohesakã hag̃ua ñande Yvy ha umi mba'e hi'ári, mba'éichapa ñande Yvy oñemoambue ha mba'éichapa oiko chugui ymaguare.

Yvyapekuaa niko mokõi tembikuaaty: mba'ereko yvyapekuaa ha yvyapekuaa yvypóra rehegua. Pe mba'ereko yvyapekuaa ohesa'ỹijo tekoha ha Yvy hekotee, pe yvyapekuaa yvypóra rehegua ohesa'ỹijo katu pe yvypóra rekoha. Yvypóra rekohápe ikatu jahecha yvyapekuaa rupive mbovýpa ha mba'épa pe yvypóra hetakue peteĩ tetãme, mba'éichapa pe virurekokuaa, ha heta mba'e ambuéva.

Yvyra'anga ningo mba'e ojeipuruitéva yvyapekuaa mbo'épe, umi yvyapekuaahára ikatu ojapo yvyra'anga ha oñemoaranduite hese. Mba'eguasuite hína pe yvyra'anga apo, ymaguare guive jahecha yvypóra omoha'anga hekoha.

## Mandu'apy
Cordillera

thumb|250px|Tetãvore Paraguái: Cordillera.

**Cordillera** (he'iséva avañe'ẽme «yvytyrysýi») tetãvore mbohapyha omboysajáva, Paraguay ndive, Tavakuairetã Paraguái. Oĩ tetã kuarahyreike mbytépe. Omohembe'y San Pedro ndive yvate gotyo, Ka'aguasu ndive kuarahyresẽ gotyo, Paraguari ha Central ndive ñemby gotyo ha ysyry Paraguay ndive, Presidente Hayes-gui ojeívo, kuarahyresẽ gotyo. Cordillera tetãvore michĩve mbohapyha Guaira rire, ha ijavajoave pokõiha, upéi ou San Pedro, Ka'aguasu ha Itapúa. Itavusu ha itáva iguasuvéva Ka'akupe. Táva guasu oĩ avei San Bernardino, Tovatĩ ha Pirĩvevúi. Heñói tetãvore ramo oiko 1906 jave.

Cordillera ojekuaa henda ha ha'anga porãre ome'ẽva ijyvyty, hi'ysyry ha hi'ytororõnguéra. Ipype ojejuhu heta táva ha tavapy omongakuaáva ko tetãvore ha yvyrenda Parana virukuaa, avano'õ ha arandupy ñemoakãrapu'ã. Ko tetãvorépe imbarete iñemitỹ (arro, avakachi, narã ha mandarína) ha hymba ñemongakuaa (vaka, kavaju, kure ha ovecha).

Itavusu, Ka'akupe, oñembohero «jerovia tavusu» oimégui upépe tupãovusu Ka'akupe, tenda oguahẽháme guata pukúpe haimete peteĩ sua ava opa ary. San Bernardino, ypa Ypakarai rembe'ýpe, opu'ã ko'ã ary rupi pytu'u renda ramo arahaku jave, ohovéva Paraguayguáva, iñupyso porã, ijarete ha hekove pyharére.

Ava imba'eguasúva heñóiva ko'ápe oĩ Eusebio Ayala (heñói Barrero Grande-pe, hérava ko'ágã avei héraicha), Pedro Juan Caballero ha Luis Alberto del Paraná.

## Tava
* Ka'akupe
* Altos
* Arroyos y Esteros
* Karaguatai
* Emboscada
* Isla Pucú
* Itacurubí de la Cordillera
* Piribebuy
* Primero de Marzo
* San Bernardino
* Santa Elena
* Tobatí
* Valenzuela

Ñemohenda:Tetãvore Paraguái
Itapúa

thumb|250px|Tetãvore Paraguái: Itapúa.
**Itapúa** ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva ñembý ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasu ha'ehína Enkarnasiõ.

Ko tetãvorépe oiko 463.410 ava (2002 ary).

## Tava
* Alto Verá
* Bella Vista
* Cambyretâ
* Capitán Mesa
* Capitán Miranda
* Carlos Antonio López
* Carmen del Paraná
* Coronel Bogado
* Edelira
* Enkarnasiõ
* Fram
* General Artigas
* General Delgado
* Hohenau
* Itapúa Poty
* Jesús
* José Leandro Oviedo
* La Paz
* Mayor Julio D. Otaño
* Natalio
* Nueva Alborada
* Obligado
* Pirapó
* San Cosme y Damián
* San Juan del Paraná
* San Pedro del Paraná
* San Rafael del Paraná
* Tomás Romero Pereira
* Trinidad
* Yatytay

Ñemohenda:tetãvore Paraguái
Paraguái yvy ñemboja'o

**[[Paraguái]]** haꞌe peteĩ tetã oguerekóva peteĩ yvy tuichakue 406 752 km², oñembojoꞌáva 17 tetãvorépe.
miniaturadeimagen|Paraguái retãvore ha táva tenondeguakuéra.

## Paraguái retãvore

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái yvyapekuaa
Tetãvore Paraguari

thumb|250px|Tetãvore Paraguái: Paraguarí.
**Paraguarí** ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva ñembý ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasu ha'ehína Paraguarí.

Ko tetãvorepe oiko 226.514 ava (2002 ary).

## Táva
* Paraguarí
* Escobar
* Yaguarón
* Yvyku'i
* Yvytymi

Ñemohenda:Tetãvore Paraguái