open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jarýi

**Jarýi** rehe ñanemandu'árõ ñane'ẽ hína ñande sy térã ñande ru sýre, ñande aguéla rehe. 

Guaraníme, **jarýi** hetave mba'e he'ise. Jahechárõ peteĩ mba'e iponderapýva, ja'e upévare jaryiha. Taha'e, óga, kuña, móto térã oimeraẽ mba'e jehecha iporãha ja'e **Jarýi**. 

Karuguasu hamba'e oiko jave, oĩ oguereháva **ijarýi maléta** peve, umíva hína itúvakuéra, itio, ha ijaguéla hamba'e. Mbykymbyky ha hymbajagua jepe ogueraha. 

Kuñataĩ térã karia'y, iñakãguapy porã'ỹvare, oje'e osẽha oimeraẽichagua jarýi maléta ndive. 

Opa mba'e ko yvy oĩva niko oguereko ijára. Ha ñañemboharaivaírõ oimeraẽ mba'ére, osẽne ág̃a sapy'a ñandéve i**jarýi** ñanemondýi hag̃ua. Umi maríkape ojehekáva ha tymba saite ro'o ho'uséva, umíva oikuaa porã opa umi ojukáva, ha ojukárõ vy'arãreínte, oikuaa ijara oñendakakuaaha chupe. Ja'éntena oĩha ohóva kapi'yva jukávo, ha upevantevoi ojukaseha, ha hetáma ojuka ra'e. Ág̃a pyhare og̃uahẽvo ha oguapývo oha'arõ kapi'yva, upe ombokapúvo hese upe kapi'yva okakakuaa ha tuichavéta. Péicha ojehúroo péva kapí'yva jarýi hína ojechaukáva omondyí hag̃ua chupe. Ág̃a oha'ã jeývo, okakuaa ha tuichave jeýta ha péicha tuichavéta ohóvo ombokapu aja hese, ha ndojukamo'ãi. Ha tombokapu hese ombokapuseháicha, mba'eve ndojapomo'ãi pe kapi'yva jarýire, ndoikéigui hese vála.

Ñemohenda:Avano'õ
Algoritmo

***Algoritmo*** haꞌe tembiapoukapy aty ikatúva jasegi ñambohovaisérõ peteĩ papapykuaa kuaaraꞌã térã peteĩ porandu asy, jaipuru avei jajapopasérõ ambue tembiapo jaguerojerapaséva. Upéicha ikatu jahero guarani etépe ko *algoritmo* **apopyrãndy** térã **apoukapy rape**, jepémo ndojeipurúi koꞌãva. *Algoritmo* haꞌe mbaꞌe ombohapéva, oñembohysýimava ha oñemohendapámava, jasegi ramo ko hapére ikatu ñambohováita peteĩ porandu térã ikatu jajuhúta mbaꞌéichapa ojeipapa pe jahekáva.

Techapyrã, ikatu jahecha peteĩ "tembiꞌu ñembosakoꞌirã" *algoritmo* ramo, upe ñembosakoꞌirãme jahecháta mbaꞌéichapa jajapo vaꞌerã ñane rembiꞌurã, jasegi ramo hapeitére, jarekóta tembiꞌu jaipotáva.

Ára ha ára jaipuru ko *algoritmo* ha oparupi jajuhu oñemyatyrõsévo térã oñembohovaiséro peteĩ mbaꞌe. Techapyrã ambuéva haꞌe umi kuatia mbokatupyrýva (eꞌpañañeꞌẽme: *manual*), umíva niko ñanemboꞌéva mbaꞌéichapa ikatu jajapo térã ñamopuꞌã peteĩ mbaꞌe ha jasegipa ramo heꞌívare peteĩ-teĩ imboꞌepýre ikatúta jajapopa pe jaipotáva. Papapykuaápe hetaite jaipuru jaikuaasévo hetakue, techapyrã oñembohetavévo (X) térã oñembovóvo (÷) jasegi vaꞌerã haperã jajuhu hag̃ua hetakue tee.

Ko ñeꞌẽngue *algoritmo* ou karai herakuã papapykuaáre oñemoarandu vaꞌekue réragui, Al-Juarismi, Kalifáto Mbohapyha peguáva. Hembiapokuépe oikuaaukaraẽ *[[álgebra]]* mbaꞌe opaichagua ha papapy mbojojaha. Upévare ojeꞌe hese haꞌehague *[[álgebra]]* moheñoiha, ko *álgebra* katu haꞌe papapykuaa vorekue, oipuru umi "oñemoambuéva" ohechauka hag̃ua papapy neꞌĩra ojeikuaa térã papapy ikatu oñemoambue.

## Manduꞌapy

Ñemohenda:Papapykuaa
Mbói rembi'u

**Mbói rembi'u**, revienta caballo, oĩ umi Solanaceae hérava apytépe ha umíva apytépe oĩ avei tomáte, pápa, lokóte ha kamambu hamba'e.

Mbói rembi'u *Solanum elaeagnifolium* ndaikatúi ja'u hi'a. Ha'e ipoty hovy ha umi hi'a, hi'aju vove, oĩ sa'yjúva *Solanum viarum* ha oĩ umi ipara sa'yjurovýva. Peteĩcha ko'ãva hatĩ heta. Imáta hatĩmba upeichante avei umi hakã, hogueguy ha umi hi'a pire. Mbói rembi'u jajuhu amo Colombia guive Argentina peve.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ka'avo
Ravel

**Ravel** térã **mbaraka'ipu'asy** ha'e peteĩ tembipu isã rupi oñembopúva oñembohasávo hese peteĩ yvyra'i karapã. Irundy isã jepivénte oñemboguata ipu ko'ã nóta rupive: Sol, Re, La ha Mi. Ojeagarra va'erã ko ravel ñande ati'y asu ha ñande rañykãpy rupive, oñembopu jajopývo isã ñande po asu rupive jaipurúvo ñande po akatúa ñambohasa hag̃ua hese upe yvyra'i karapã.

Hyapu hasẽngy asymi, ha'e imichĩvéva umi tembipu isã rupi oñembopúva apytépe ha hyapu yvatevéva. Ojeiporuite pupoty árave ha Europaguáva, ko pahápe tuichaitépe ojehecha mbopuvaaty ha ópera apytépe. Karai Gasparo da Salò omoheñóiraẽ ravel, kóva ha'e va'ekue peteĩ Italiaguáva heñói va'ekue 1540-pe ha omano 1609-pe. Amo 200 ary pukukuévo, ravel kate apo ojejuhu mbohapy ogaygua pópe táva Cremona pegua: Amati, Guarneri ha Stradivarius (umi hepyvéva).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembipu
Gilgamesh Rembiasaguasu

***Gilgamesh Rembiasaguasu*** ha'e peteĩ ñe'ẽpoty pukuite ojejapo va'ekue Mesopotámiame (2500-2000 Kirito mboyve). Kóva ko ojejuhúva ñe'ẽporãhaipyre rembiapokue tujavéva apytépe ko ára peve jaikuaáva. Heñói 5 ñe'ẽpoty ambuégui, Suméria peguáva, ojejapo va'ekue ko ñe'ẽpoty mboyveite ha oñembojoajupa peteĩ ñe'ẽpotyitépe ojehai va'ekue akádia ñe'ẽme, mba'epe ñay'ũgui ijapopyrépe.

Ñe'ẽpoty ñepyrũme, Gilgamesh oisãmbyhy año Uruk rehe peteĩ mburuvichavete ramo, hembiguái ha hetãyguakuéra ojerure tupãnguérape toipytyvõ chupekuéra hetaitégui iñaña ha itie'ỹ ko Gilgamesh. Upéicha tupãnguéra omoheñói Enkidu, kuimba'e saite oñombohovái va'erã Gilgamesh ndive. Jepémo, ojokuaáivo hikuái, ovy'a ha oñoirũ porãite. Oho hikuái oparupi ojapóvo py'aguasuhápe mba'e tuicháva oporombojurujáiva, ojukajoa Humbaba-pe (peteĩ mymba tuichaitéva, hete yvypóraicha ha iñakã leõicha, hãi teju jaguáicha) ha Yvága Tóro-pe. Iñañágui hikuái, tupãnguéra ipochypa ha upévare ojuka hikuái Enkidu-pe. Gilgamesh ojepy'apy ha oñemondýi omano rire iñangirũ, upévare oho mombyryete ohekávo mba'éichapa ikatu ojeipe'a manógui, upéicha og̃uahẽ yvy pahápe ha upépe oikuaa karai arandu Utnapishtim ha hembirekópe, umi mokõiva añoite oikove oikóvo Yporu Guasu (y ojaho'ipárõguare yvy tuichakue), umívape ome'ẽ tupãnguéra tekove opa'ỹva, ha upéva niko oheka Gilgamesh. Jepémo, ndohypytýi pe oipotáva. Oho jeývo hetãme, ojuhu ka'avo ome'ẽva karia'y reko umívape ho'úva, karai arandu Utnapishtim he'iháicha; hákatu peteĩ omonda ichugui ha Gilgamesh ipo nandívare oho jey Uruk-pe, ohechakuaávo tekove opa'ỹva tupãnguéra mante imba'eteeha.

Ñe'ẽpoty tuichakuévo, hetavéva oñeñe'ẽ Gilgamesh ojepy'amongetárõguare iñangirũ manóre. Heta he'i kóva ha'e umi peteĩ oñe'ẽraẽva tekove opa'ỹva rehegua.

## Tembiechapyrã
Ne'ĩra osẽ ko ñe'ẽpoty avañe'ẽme. Ápe oĩ ko ñe'ẽpoty rembiechapyrã karaiñe'ẽme ha iguýpe oĩ ñembohasa avañe'ẽme ojejapo va'ekue ko kuatiápente guarã.

Avañe'ẽme:

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre
Serguéi Eisenstein

**Serguéi Mijáilovich Eizenshtéin** (Rrusiañe'ẽme: Сергей Михайлович Эйзенштейн; Letoñañe'ẽme: *Sergejs Eizenšteins*; Rríga, 22 jasyteĩ 1898-Mosuku, 11 jasykõi 1948), ojeikuaavéva **Serguéi Eisenstein** ramo, ha'e akue peteĩ ñoha'ãnga ha ta'angamýi motenondehára soviétiko ijypykuéva hudío. Ipyahuete ha ijojaha'ỹ mba'éicha ombojoajupa ta'angakuéra ojapo hag̃ua ha'angamyirã, heta umi ombojuehegua hese omomba'eguasúgui hembiapo. 

Hemimo'ãnguéra komunísta rehe ha upévare heta oñokarãi tetã ñesãmbyhy soviétiko mburuvichakuéra rehe. Oñemoherakuã porãve ojeikuaavévo ha'angamyikuéra, umíva apytépe *[[El acorazado Potemkin]]* (1925), ojejuhúva umi ta'angamýi porãvéva yvy ape ári apytépe.

Hembiapokue ohaiva'ekue ta'angamýi apo rehegua ha oñe'ẽ porãite ojehechaukávo, upéicha rupive, oñemoherakuãve ha hembiapokue mba'etuichaitéva ta'angamýi apo javeguápe, tuichaitépe oñe'ẽkuaágui avei Alemañañe'ẽ, ingleñe'ẽ ha Hyãsiañe'ẽ.

Ary 1948 jave, omano Eisenstein huguysẽgui oiko rire chupe iñe'ãsoróva, upekuévo 50 ary oreko.

## Ha'angamyikuéra
Ápe oĩ Eisenstein rembiapokue, herakuéra Epañañe'ẽme ndaipórigui hembiapokue avañe'ẽme.
* *[[El diario de Glúmov]]* (1923)
* *[[La huelga (película)|La huelga]]* (1924)
* *[[El acorazado Potemkin]]* (1925)
* *[[Octubre (película)|Octubre]]* (1928)
* *[[La línea general]]* (1929)
* *[[¡Que viva México! (película inacabada)|¡Que viva México!]]* (ndojapopái) (1930-1932)
* *[[El prado de Bezhin]]* (inconclusa) (1935-1937)
* *[[Alejandro Nevski (película)|Alejandro Nevski]]* (1938)
* *[[Iván el Terrible (película)|Iván el Terrible]]* (1943-1945)
* *[[Iván el Terrible, segunda parte|Iván el Terrible, segunda parte: la conjura de los Boyardos]]* (1948-1958)
* *[[Iván el Terrible, tercera parte]]* (ndojapopái)
* *[[Romance sentimental]]* (Hyãsia, 1930)
* *[[Trueno sobre México]]* (1933)
* *[[Eisenstein en México]]* (1933)
* *[[Día de muerte]]* (1933)
* *[[Tiempo en el sol]]* (1940)

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Rrúsiagua
Sapatu Oxford

**Sapatu Oxford** ha’e upe téra oñeme’ẽva umi sapatúpe ojejapopyréva vakapígui, ipéva ha isã ohasáva po térã poteĩ kuára rupive.

Ko sapatu oguereko ijypykue Ekósia ha Irilándape, upépe oñembohéra gueteri *Balmorals*. Sapatu Oxford réra ou Oxford Mbo’ehaovusúgui, herakuãhaguére hemimbo’e aty apytépe sa’ary XIX jave.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ao
Mbói kuatia

**Mbói kuatia**, **mbói akã kurusu**, **jarara akã kurusu** térã **kiririo**, *Bothrops alternatus,* jajuhu Brasil, Argentina, Bolivia, Paraguái ha Uruguáipe. Ipuku amo 1 méto rasami rupi. Heta oĩ he'íva ipochyreiha, jepe ha'e ndaupéichái. Ñapyrũrõ térã ñañepysãngárõ hese, upépe ipochy ha ñanera'ã ñandesu'u hag̃ua.

Ñandesu'u hague pya'e ñañandu hasy ha oñepyrũ iruru. Upéi ñande rete ñañandu hakupaha, ñane'akãrasy, ñandepy'ajere ha ñag̃ue'ẽ. Ñañderyerasy ha jachiri, ñane'akãnga'u ha ñañepyrũ ñanderuguy ñanetĩ ha ñande apysa rupi hamba'e.

Mbói kuatia ovy'a y hetahápe, ha y rupi oiko hembi'urã rekávo. Ojoguágui jararápe, oĩ he'íva hese jarara.

**Mbói kuatia** rendy imbarete, pya'e ñandejukakuaa nañañepohãnóirõ. Upe ñandesu'u hague okuera rire opyta iperepa. Oje'e hese, nañandejukáirõ ñanemarachachãmba japyta.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mbói
Kuñape

**Kuñape** (karaiñe’ẽme, *cuñapé*; kechuañe’ẽme, *kuñapi*) ha’e peteĩ mbujape michĩ ha pe, chipa joguaha; ojejapóva kesu, yvyrapetái ha aramirõgui, ojejuhúva Mborívia rembi’u teete apytépe.

Ko tembi’u réra ikatu ou *mbujape* ñe’ẽgui, uvei, oĩ avei apohára he’íva héra ouhague ñe’ẽnguéra *kuña* ha *pe* joajúgui. Kuñape oje’u kaferýre térã kambýre.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Keperi

**Kerepi** (karaiñe’ẽme, *queperí*) ha’e peteĩ tembi’u ojejapóva so’ógui, oñembochyryrýva téra oñembojýva tatakuápe, oñemoirũva arro kesu ha mandi’o rehe. Kóva ha’e peteĩ tembi’u Mborívia rembi’u teete apytépe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembi'u
Federico Fellini

**Federico Fellini** (Rímini, Emilia-Romaña, 20 jasyteĩ 1920-Rróma, 31 jasypa 1993) ha'e akue peteĩ ta'angamýi motenondehára ha taiky haihára Itália pegua; ojehechakuaáva ta'angamýi apohára tuichavéva hetãme ñorairõguasu rire.

Oñeme'ẽ chupe irundy jopói Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape, ary 1993 jave oñeme'ẽ chupe Óscar herakuã porãre.

Hembiapokue pukukuévo ohechauka ha omombe'u tembiasa ha tapichakuéra ojegueromandu'aitéva ko ára peve oñeimo'ãvo ta'angamýi apóre. He'i jepi jehegui ha'ehague «peteĩ tembiapoporã apohára ndoguerekóiva mba'eve he'i va'erã, hákatu oikuaa mba'éichapa he'íta».  

Ha'angamýi hérava *[[La dolce vita]]*-gui oñeguenohẽ ko ñe'ẽngue *[[paparazzi]]*, he'iséva tapicha ohóva ñoha'ãngahára  herakuãitéva rapykuéri oikuaasévo mba'épa ojapo oikuaaukapa hag̃ua.

## Omotenonde
Ápe oĩ opa ta'angamýi omotenonde va'ekue Federico Fellini, héra Italiañe'ẽme ha Epañañe'ẽme.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Satyajit Ray

**Satyajit Ray** (Vengali ñe'ẽme: **সত্যজিত রায়** o **সত্যজিৎ রায়** ) (Kalkuta, Vyretáña Mburuvi, 2 jasypo 1921 - Kalkuta, Índia, 23 jasyrundy 1992) ha'e akue peteĩ ta'angamýi motenondehára Índia pegua, ojehechakuaáva oĩha umi tembiapoporã apohára tuichavéva sa'ary XX peguáva apytépe.

Ray hogaygua imba'etuichaitéva umi ñe'ẽkuaahára ha tembiapoporã apohára Vengála pegua apytépe. Oñembokatupyrypa rire mbo'eha'ovusúpe, oñepyrũ ta'angamýi apo oikuaa rire Jean Renoir rembiapokue. Ha'angamýi peteĩha ha'e *[[Pather Panchali]]* (*Tape purahéi*), ko hembiapokue rupive oñeme'ẽ chupe 11 jopói, yvy ape ári ojehechakuaágui iporãitehague. Hembiapokue ambuéva héra *[[Aparajito]]* ha *[[Apur Sansar]]* yképe, ko *Pather Panchali* ojapo upe Apu Ñemombe'u Mbohapýva, Ray rembiapokue tuichavéva.

Ray oikuaa porãite ha oñandukuaa mba'éichapa umi Vengála peguáva rekove, upévare jahecha hembiapokuépe omombe'uitévo hetãyguakuéra remiandu, rembirovia ha jehasa'asy.

Hetaite omba'apo ha hekove pukukuévo omotenonde 37 ta'angamýi. Ohaikuaa avei ha'angamýi ñemombe'urã ha puraheirã.

Jopói opaichagua oñeme'ẽ chupe hembiapokuére ta'angamýi apópe, umíva apytépe oĩ jopói Nobel herakuã porãre ary 1992 jave, omano mboyvemi.

## Ha'angamyikuéra
Ápe oĩ opa ta'angamýi omotenonde va'ekue Satyajit Ray, héra Vengali ñe'ẽme térã Epañañe'ẽme.
* *[[Pather Panchali]] (La canción del camino)* (1955) 
* *[[Aparajito]] (El invencible)* (1956)
* *[[Parash Pathar]]* (1958)
* *[[Jalsaghar]]* (1958) *El salón de música*
* *[[El mundo de Apu]] (Apur Sansar)* (1959)
* *[[La diosa]] (Devi)* (1960) 
* *[[Tres muchachas]] (Teen Kanya)* (1961) 
* *[[Rabindranath Tagore]]* (1961)
* *[[Kanchenjungha]]* (1962)
* *[[Abhijaan]]* (1962)
* *[[Mahanagar]]* (1963)
* *[[La Esposa Solitaria]]* (1964)
* *[[Two]]* (1965) (TV)
* *[[Mahapurush]]* (1965)
* *[[Kapurush]]* (1965), *El cobarde*
* *[[Nayak]]* (1966)
* *[[Chiriyakhana]]* (1967)
* *[[Las aventuras de Goopy y Bagha]] (Goopy Gyne Bagha Byne)* (1968)
* *[[Aranyer Din Ratri]]* (1970)
* *[[Sikkim]]* (1971), documental
* *[[Seemabaddha]]* (1971)
* *[[The Inner Eye]]* (1972)
* *[[Pratidwandi]]* (1972), *El enemigo*
* *[[Trueno lejano]] (Ashani Sanket)* (1973) 
* *[[Sonar Kella]]* (1974)
* *[[Bala]]* (1976)
* *[[Jana Aranya]]* (1976)
* *[[Los jugadores de ajedrez (película)|Los jugadores de ajedrez]]* *(Shatranj Ke Khilari)* (1977) 
* *[[El dios elefante]] (Joi Baba Felunath)* (1979) 
* *[[Heerak Rajar Deshe]]* (1980)
* *[[Sadgati]]* (1981) TV
* *[[Pikoor Diary]]* (1981) TV
* *[[Ghare-Baire]]* (1984) *El mundo de Bimala* térã *La casa y el mundo*.
* *[[Sukumar Ray]]* (1987), documental sobre su padre
* *[['Un enemigo del pueblo]] (Ganashatru)* (1989) 
* *[[Las ramas del árbol]] (Shakha Proshakha)* (1990)
* *[[Agantuk]]* (1991), *El extraño*
* *[[Baksha Rahasya]]* (1996)

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Indiagua
Sapatu sã

thumb|250px|Sapatu sã hũ
**Sapatu sã** ha’e umi mba’e ojeiporúva oñeñapytĩ hag̃ua opaichagua sapatu, ikatuhag̃uáicha ojejokua hatã puruhára pýre. Upe sã ohasa heta kuára rupive, sapatu guy guive yvate peve, ha ojejapo peteĩ apokytã oñeñapytĩ hag̃ua.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ao
Sapatuapohára

Peteĩ **sapatuapohára** ha’e peteĩ ava omba’apóva sapatu jejapohápe ha ñemyatyrõhápe.
## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Apoha
Pyao

Peteĩ **pyao** ha’e peteĩ ao puruhára oipurúva omonde hag̃ua ipy, kóva oñepyrũ ipysãme ha ikatu og̃uahẽ ipyñuã peve.

Ymave, pyaokuéra ojejapova’ekue vakapígui térã ambue mymba raguégui, uvei, ko’ág̃a ojeipuru ambue mba’e.

Oĩ heta sapatu ha pyryruvusu oñemondéva pyaóre, kóva ojeipuru puruhára py ikã térã haku hag̃ua.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ao
Pyryruvusu

Peteĩ **pyryruvusu** ha’e peteĩ pyrehegua oañuãva puruhára py ha ikatúva og̃uahẽ ipyñuã térã itambeypy peve.

Ko’ãichagua pyrehegua ojejapova’ekue iñepyrũrãme mba’apohárape g̃uarã, ani hag̃ua oñeikytĩ térã oñeinupã ipýpe omba’apokuévo.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ao
Geoffrey Chaucer

**Geoffrey Chaucer** [] (Lóndyre, *[[Circa|c.]]* 1343-ibídem, 25 jasypa 1400) ha'e akue peteĩ haihára, arandupykuaatyhára, diplomático ha ñe'ẽpapára Ingyatérra pegua, ojeikuaaitéva ojapohaguére *[[Canterbury Mombe'urãnguéra]]*.  Ojehechakuaa ñe'ẽpapára Ingyatérra pegua tuichavéva ramo Ára Mbytegua pukukuévo ha peteĩha oñeñotỹ va'ekue amo Ñe'ẽpaparakuéra Kotyruguápe, Tupão guasu Westminster ryepýpe.

Hekove pukukuévo oñemoherakuã porãite avei omba'apóvo *[[alquimista]]* ha mbyjakuaahára ramo. Heta oñemomba'e ichupe hembiapokue ojeikuaavévare, *Canterbury Mombe'urãnguéra* (*The Canterbury Tales*), hembiapokua ambuéva apytépe jareko *Dukésa aranduka* (*The Book of the Duchess*), *Terakuã Róga* (*House of Fame*), *Kuñanguéra Marangatu Mombe'urã* (*Legend of Good Women*) ha *Troilo ha Crésida* (*Troilus and Criseyde*). 

Chaucer rembiapokue rupive oñemomba'e ha oñembojepytaso Ingleñe'ẽ jeporu ñe'ẽporãhaipyrépe, upe jave ojeiporu gueteri Hyãsiañe'ẽ ha Latinañe'ẽ arandukakuéra jehaípe.

Hembiapokue tuichamba'e Ingleñe'ẽme ko'ãga peve, iñarandukakuérape ha mombe'urãnguérape ojehairaẽ heta ñe'ẽngue, upe rupive oñemomba'eve Ingleñe'ẽ.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Ingyaterragua
Guarani poyvi

**Guarani poyvi** haꞌe umi poyvi ojeiporúva guaraninguéra rembiechaukarãicha ha mbaꞌeheróicha.

Ko ojeiporuvéva Volíviape ojehero "Tetãma Guarani Poyvi" ha omotenonde umi weenhayek, tapiete ha guarani oikóva tetãvore Tarija, Chuquisaca ha Santa Cruzpe.

Ko poyvípe, hovy kangy heꞌise tekoha, arandupy, tekosãso, mbaꞌe tenonderã, yvytu, yvága ha ysyry. Hovyũ heꞌise tekove opaichagua, yvytyrysýi, ñu guasu, kaꞌavo ha mymbakuéra. Yvy saꞌy katu heꞌise guarani retã, yvy mbaꞌe ha yvy guy mbaꞌe.

Oĩ avei poyvi ambuéva jajuhúva guaraninguéra apytépe, koꞌãicha:

File:Bandera del pueblo Mbya Guarani de Yyryapu.svg|Mbyakuéra poyvi, Vrasílpe.
File:Bandera del pueblo guaraní.svg|Guaraninguéra poyvi Arhentína ha Paraguáipe.
File:Banner of the Qulla Suyu (1979).svg|Oĩ guaraninguéra Arhentína ha Paraguáipe oiporavóva Wiphala ipoyvi teéramo.


## Mandu'apy

Ñemohenda:Guarani
Ñemohenda:Poyvi
Hafez

**Hafis-e Shirazí**, o simplemente **Hafis**, (en persa: ** حافظ شیرازی**), (Shiraz, ko'ãga Irã, 1325 - Shiraz, actual Irán, 1389) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Péysia pegua. Héra heñóivo ha'e va'ekue Mohammed Shams od-Din, oñeme'ẽ va'ekue herorã *Hafez* («ñongatuhára» araveñe'ẽme) oikuaapágui ha imandu'apa upe aranduka marangatu hérava Korã.

Omba'apo va'ekue tupãkuaatyhára *[[sufi]]* rami, ha sapy'apy'a, mburuvichavete róga ñe'ẽpapára ramo. Ko ára peve oĩ heta mba'e herungua ha káso opaichagua Hafiz rekove rehegua, sa'imi ojeikuaaitégui hekovekue rehegua. Hembiapokuépe heta jajuhu omombe'úva ka'u, víno, jey'urã oporomonga'úva, jeroviapy ha paje rehegua, upévare jepivénte oĩ oñemoĩva hese ha hembiapokuére oimo'ãgui naiporãihague. Oñehesa'ỹijo ha ojeipyguaraite hembiapokue, ha'e ojejuhu umi ñe'ẽpapára tuichavéva ha ojehechakuaavéva apytépe Péysia ñe'ẽpotýpe. Opaichagua umi ohóva ohecha Hafez ñeñotỹha. Hembiapokue oñembojoapypa amo ary 1368 jave, upekuévo oñembojoaju hetave 500 ñe'ẽpoty.

Oje'e Hafez omendahague peteĩ kuñataĩre ombohero va'ekue *Shâj-e Nabât* («takuare'ẽ rakã»). Ikatu oreko ita'ýra térã itajýra, jepémo oñeguenohẽnte ko marandu hembiapokuégui, ndaikatúi jaikuaaite.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára
Pyrehegua

**Pyrehegua** ha’e upe téra oñeme’ẽva umi aópe ojeiporúva oñemonde hag̃ua puruhára py. Oĩ opaichagua pyrehegua, sapatu, pyryruvusu, sapatupe ha ambuéva; ojeiporúva ani hag̃ua puruhára py oñeinupa térã yky’a. Ojeipurúvo pyrehegua, ojeipuru avei pyao.
## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ao
Li Bai

**Li Bai** (Chinañe'ẽme: 李白) (701-762) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Chína megua, ojehechakuaáva peteĩ umi tuichavéva ramo Tang ñemoñanga ára pukukue peguáva. Li Bai ha iñirũ Du Fu (712–770) oñemotenonde porãite Chína ñe'ẽpoty apópe.

Ojehero ichupe *ñe'ẽpapára nomanóiva* ha ojejuhu umi oñemomba'evéva apytépe Chína ñe'ẽporãhaipyrépe. Ko ára peve ojeikuaa oñeñongatuhague amo 900 ñe'ẽpoty hembiapokuepágui, amo ary 753 jave karai Yin Fan ombojoaju Li Bai ñe'ẽpotykuéra peteĩ arandukápe hérava *Heyue yingling ji*. Ojeikuaauka 34 ñe'ẽpoty Li Bai mba'éva upe arandukápe hérava *[[Mbohapysa Tang ñe'ẽpoty]]*, osẽraẽva sa'ary XVIII jave. Upekuévo, oñembohasaraẽ iñe'ẽpotykuéra Európa ñe'ẽnguérape.

Li Bai rembiapokue jepivénte ojeipuru ojegueromandu'ávo vy'a oúva tekoayhúgui, ka'u rekógui, javy'ávo ñane'añóvo ha jajepy'amongetávo ñande py'apýre. Umi ojeikuaavéva niko ko'ãva: "Apáyvo ka'úgui ára potývo" (Chinañe'ẽ: 春日醉起言志), "Tape hasýva Shu gotyo" (Chinañe'ẽ: 蜀道难), "Eguerúpy kaguy" (Chinañe'ẽ: 将进酒), ha "Akãngeta pyhare kirirĩvo" (Chinañe'ẽ: 静夜思), ko ára peve ojehechauka ko'ãva oparupi Chína mbo'ehaokuérape.

Ojehechakuaa avei Li Bai hemimo'ã mbukúre ha omoingére hembiapokuépe Táo mbo'e. Oje'e omanohague oñeha'ãmbávo ohupyty jasy mimbingue ysyry Yangtze apépe, ho'a rire ygágui ika'uitévo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Chinagua
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára
Akira Toriyama

**Akira Toriyama** (鳥山 明 *Toriyama Akira*, 1955 - 2024) ha’eva’ekue peteĩ haihára, ta’ãnga ha mánga apohára hapõygua. Hembiapokue herakuãvéva ha’e *Dragon Ball*.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tekove Hapõgua
Luísa Villalta

thumb|250px|Luísa Villalta.
**Luísa Villalta Gómez** (A Coruña, 15 jasypokõi ary 1957 - A Coruña, 6 jasyapy ary 2004) ñe’ẽpapára Galiciagua.

## Hembiapokue
### Galisiañe'ẽme
;Ñe'ẽpoty
* *Música reservada* (1991). Sada: Ediciós do Castro. ISBN 978-8474925104.
* *Ruído* (1995). A Coruña: Espiral Maior. 96 páxs. ISBN 9788488137609.
* *Rota ao interior do ollo* (1995). Edições Tema. *Plaquette* con cinco poemas.
* *Apresados sen presa* (2002).
* *Estudo das sombras* (2002).
* *Modulación de Orfeu* (2002).
* *En concreto* (2004). A Coruña: Espiral Maior. 104 páxs. ISBN  978-8495625984.
* *Papagaio* (2006). Santiago de Compostela: Laiovento. ISBN 8484870863.
* *As palabras ingrávidas* (2020). Edición de Armando Requeixo. CIRP. ISBN 978-84-453-5365-3.
* *Pensar é escuro. Poesía reunida (1991-2004)* (2023). Vigo: Galaxia-CIRP. Ed. de A. Requeixo. 364 páxs. ISBN 9788491519966.
;Ñemombe'u rehegua
* *Siléncio, ensaiamos* (1991). A Coruña: Vía Láctea. 124 páxs. ISBN 8486531667.
* *Teoría de xogos* (1997). Santiago de Compostela: Laiovento. 108 páxs. ISBN 978-84-89896-14-3.
* *As chaves do tempo* (2001). Vigo: A Nosa Terra. 128 páxs. ISBN 978-8495350718.
* *Desperta do teu sono* (2002).
;Ñoha’ãngao
* *[[Concerto para un home só]]* (1989). *[[Cadernos da Escola Dramática Galega]]* n.º 76.
* *[[O representante]]* (1990). *Cadernos da Escola Dramática Galega* n.º 85.
* *[[O paseo das esfinxes]]* (1991). *Cadernos da Escola Dramática Galega* nº 88.
* *[[As certezas de Ofelia]]* (1999). *[[Casahamlet]]* n.º 1, Deputación da Coruña.
* *[[Os doces anos da guerra]]* (2001). *[[Revista Galega de Teatro]]* n.º 29.
* *[[Obra dramática completa. Sinfonía de escenas]]* (2018). Edicións Proscritas.

## Mandu'apy


## Joaju

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Galiciagua
World Wide Web

***World Wide Web*** ("**WWW**" térã "**Ñanduti Oparupigua**") ha'e ko *[[Internet]]* vorekue oñongatúva ha ohechaukáva opa umi ñanduti renda ha ñanduti kuatia. Karai Tim Berners-Lee oguerojerapa kóva amo ary 1989 aja, omba'apóvo CERN-pe, Ginebra, Suísa. Tim Berners-Lee omoheñói peteĩ ñe'ẽ mongurusurã pyahu hérava HTML (ñe'ẽ mongurusurã ha'e moñe'ẽrã ñemíva ombohapéva moñe'ẽrã jahecháva), HTML rupive ikatu jahai ha jajapo ñanduti renda ha ñanduti kuatia opaichaguáva, taha'e ha'éva ta'anga, ta'angamýi térã purahéigui henyhẽmba. HTML-gui ojejapopa umi moñe'ẽrã ha kuatia jahecháva jaipurúvo *World Wide Web*.

Tembiaporape jaipuru va'erã kombutadórape térã pumbyrýpe jaike hag̃ua *[[Internet]]*-pe ha jahecha hag̃ua ko *World Wide Web* ha'e umi ñanduti kundahára (*navegador web*), ohekáva ha ohechaukáva mba'erechaháre opaite umi ñanduti rendakuéra, umíva apytépe jareko Internet Explorer, Google Chrome, Mozilla Firefox, Microsoft Edge, Opera, ha ambuéva.

*World Wide Web* omba'apo oikóvo ko'ã mbohapy ñembohaperãre:

* URL, apopy he'íva mba'éichapa héra kuatiakuéra ha ome'ẽ umi kuatiápe ha ñanduti rendápe mba'e peteĩete ojuhukuaáva chupekuéra.
* HTTP, peteĩ ñanduti raperekoite (*protocolo web*) he'íva mba'éichapa oñomomarandúta umi ñanduti kundahára ha ñanduti mohendahavusu (*servidor web*).
* HTML, peteĩ ñe'ẽ mongurusurã ombopapapýva marandu ha moñe'ẽrã, he'ise ombohekoha ha omboysajaha ñanduti renda ha ñanduti kuatia ikatuhag̃uaicha jahecha ha ñamoñe'ẽ ñane kombutadórare. Kóva oñembohape HTML 1, RFC 1866 (HTML 2.0), HTML 3.2, HTML 4.01, HTML 5 ha XHTML rupive.

Upe he'ise jahaírõ jahekáva ñanduti kundahárape, jahecháta URL oñembojoapýva peteĩ IP kundaharapére (papapy peteĩete oñeme'ẽva oñembojoajúvo Internet-re). HTTP rupive, ñanduti kundahára ojeruréta marandu ha mba'e ñanduti mohendahavusúpe. Upe rire ñanduti kundahára oipuru HTML ohechauka hag̃ua ñane mba'erechaha upe jahekáva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Internet
Kerambipu

right|thumb|Kerambipu ñemoha’ãnga.
**Kerambipu** ha’e peteĩ tekoreko ojeguerekóva Amérika retãnguérape, oñeme’ẽva peteĩ ava (térã ava aty) ohóvo opurahéi térã ombopu pupoty ambuépe pyhare jave, hóga rokẽme térã hovetãme; ome’ẽ hag̃ua ijaguyje téra ohechuka hag̃ua ichupe imborayhu.

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Mba'epu porã
Úra

**Úra** (***Ascalapha odorata***) ha’e peteĩ mymbachu’i, panambi joguaha, oikóva Amérika yvyrusúpe, Tetãvorekuéra Joaju guive Arahentína meve.
=Mandu’apykuéra=
Ñemohenda:Tymbachu'i
Ysyry Kurundu

**Ysyry Kurundu** (epañañe’ẽme, *Río Curundú*) ha’e peteĩ ysyry ojejuhúva Panamápe. Hi’ag̃uihaguére heta ava tekoha atýgui, oiko ichugui ysyry iky’avéva Panamápe.
thumb|250px|Panama tavauasu mápa (1911), ohechukáva ysyry Kurundu (mbytépe).
=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Ysyry Yvate Amérikape
Ñemohenda:Panama
Machéte

Peteĩ **machéte** ha’e peteĩ kyse tuicháva, herakuãva Amérika retãnguérape, ojeipurúva kokue tembiporúicha térã kysepukúicha.
thumb|Peteĩ machéte.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembiporu
Sófocles

**Sófocles** (Kolóno, 496 a.&nbsp;C.-Aténa, 406 a.&nbsp;C.) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára tembiasyeta oñoha'ãngáva ohaíva Gyrésia Ymaguare pegua. Ohai va'ekue tembiapo ko ára peve ojeikuaaitéva, ha'éva *[[Antígona (Sófocles)|Antígona]]* ha *[[Édipo mburuvichavete]]*, ko Sófocles ojejuhu, Esquilo ha Eurípides yképe, tembiasyeta oñoha'ãngáva Gyrésia pegua haihára tuichavéva apytépe. Opaite hembiapokue retakuégui, 7 ñe'ẽpoty oĩmbaitéva añoite hembýva, umíva niko mba'etuichaitéva Gyrésia Ymaguare ñe'ẽporãhaipyrépe.

Sófocles heñói Kolónome, tava'i Aténa aguĩva, ary 497 térã 496 a.&nbsp;C., hogaygua mba'ehetáva. Sófilo ra'y, peteĩ ñe'ẽpapára. Peteĩ imbo'ehára ha'e akue Lampro, ombo'e va'ekue chupe jeroky ha líra ñembopu. Omenda Nicóstrata rehe, omomemby va'ekue ita'ýra Iofonte, omba'apo va'ekue avei tembiasyeta oñoha'ãngáva haihára ramo. Orekóvo 50 ary, Sófocles iñakãraku peteĩ kuña viru rupive oporenóva, Teóride Sición peguáva. Ha'e omomemby Aristón, ha upe ita'ýra Sófocles pe Karia'y, haihára herakuã porãva. Aranduka hérava *Suda* he'i Sófocles ita'ýra hetave hague, mbohapy ambuéva, jepémo ndojeikuaái mávapa umíva.

Ojeikuaa ohaihague amo 123 térã 130 ñe'ẽpoty, aranduka ha moñe'ẽrã. Heta omba'apo avei hetã ñesãmbyhýpe, mburuvicha'i, ñorairõhára ha pa'i ramo. Omano amo ary 406 térã 405 a.&nbsp;C.

Omano riremi, ñe'ẽpapára Frínico ohai chupe peteĩ ñemomorã:

Omano rire, oñemomba'e guasu chupe peteĩ "éroe" ramo (kuimba'e hekokatúva), ha ojehero chupe *Dexio*.

### Tembiasyeta oñoha'ãngáva
#### Édipo rehegua
* *[[Edipo mburuvichavete]]*
* *[[Edipo Kolónome]]*
* ''Antígona''

#### Ambuéva
* *[[Áyax (Sófocles)|Áyax]]*
* *[[Las Traquinias (Sófocles)|Las Traquinias]]*
* *[[Electra (Sófocles)|Electra]]*
* *[[Filoctetes (Sófocles)|Filoctetes]]*
* *[[Anfiarao (Sófocles)|Anfiarao]]* (ndojejuhupái)
* *[[Epígonos (Sófocles)|Epígonos]]* (ndojejuhupái)
* *[[Los rastreadores]]* (ndojejuhupái)

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Gyrésia Ymaguare pegua
Ainuñe’ẽ

**Ainuñe’ẽ** (ainuñe’ẽme: アイヌ イタㇰ, *aynu itak*; hapõñe’ẽme: アイヌ語, *ainu-go*) ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva Hapõ retãme, ava ainu rehe.

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Ñe'ẽ
Ñemohenda:Hapõ
Koála

Peteĩ **koála** (***Phascolarctos cinereus***) ha’e peteĩ mymba oikóva eukalíto yvyramátare ha ho’úva ika’avo, ojejuhúva Autaráliape.
thumb|upright|Peteĩ koála ñemoha’ãnga, George Perry rembiapolue (1810).
=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Mymba
Andrea Nunes Brións

thumb|250px|Andrea Nunes Brións.
**Andrea Nunes Brións** (Marín, 13 jasyrundy ary 1984) ñe’ẽpapára Galiciagua.

## Hembiapokue
### Gallégo ñe'ẽme
* *Sem as mulheres nom há revoluçom*. *XXV Festival da Poesia no Condado.* Salvaterra de Miño: S. C. D. Condado, 2011.
* *Mulheres entre poesía e luita* (AMC). Assembleia de Mulheres do Condado. 2011
* *A cidade na poesía galega do século XXI*. Noia: Toxosoutos, 2012.
* *Como cantan las piedras.* Ed. Isla Negra, Puerto Rico, 2012
* *Guía viva de ortodoxos y heterodoxos en la poesía gallega contemporánea.* Ed. Endimión. 2012
* *Versus cianuro. Poemas contra a mina de ouro de [[Corcoesto, Cabana de Bergantiños|Corcoesto]]*. Malpica de Bergantiños: A. C. Caldeirón, 2013.
* *Cuestión social. Literatura, cine y prensa. Estudios de Comunicación Social.* Andavira Editora. 2013
* Prólogo del libro *Do amor e outras mariconadas* de Ricardo de Barreiro, Ed. Toxosoutos.
* *150 Cantares para [[Rosalía de Castro]]*, 2015, libro electrónico.
* *De Circes e Morganas. Homenaxe das escritoras a [[Begoña Caamaño]]. [[2015]],* libro electrónico.
* *13. Antología de la poesía gallega próxima.* (ed) María Xesús Nogueira. Edición bilingüe. Compostela/Madrid. Chan da pólvora & Papeles mínimos. 2017
* *Que nom te silenziem*. XXXII Festival da poesia no Condado*.* Salvaterra de Miño: S. C. D. Condado, 2018.
* *Árbores que non arden. As mulleres na prevención de incendios forestais.* Proxecto Batefogo. Catro Ventos. 2019
* *Poetízate*. Cood Fran Alonso. Xerais 2018.
* Prólogo do libro *Entrecontar* de Yolanda Aldrei, Através Editora, 2020
* *Nxs, as inadaptadxs. <small>Representações, desejos e histórias lgbtiq na Galiza</small>* Através Editora.
* *15 voces da nova poesía galega.* Edición día das letras galegas. Gadis, 2021.
* *Poetas gallegos y portugueses*. Ateneo de Pontevedra/ Deputación de Pontevedra, 2021
* *Alguén que Respira! Corpos, Disidencias e desexos.* Xunta de Galicia- Concello de Santiago, 2022
* Prólogo do libro *Ex Céntricas d*e Anxela Lema e Sara Villar (Fetiche ed.)
* *Somos pandeireteiras*. (ed) Natalia Balseiro, libro electrónico. 2022
* *Antoloxía Biosbarda para Parche.* Ruín Alteredicións e Asociación Protectora de Animais Os Biosbardos, 2022
* Prólogo de *Feitas ao Sisel* de Diana Kurich, Editorial Caldeirón, 2023

;Ñe'ẽpoty
* *Corrente do esquecemento* (Aturuxo, 2007)
* *Todas as mulleres que fun* (Corsárias, 2011)
* *Diáspora de amor balea* (Caldeirón, 2018; con María Rosendo Priego)
* *Esta disidencia que habitamos. Antoloxía bilingüe esp/gal* (Librefeminista editora, 2023)

#### Candongas do Quirombo
* *Agora ti*. (vídeo-poema)
* *A memoria da lingua*. (documental)
* *Todas as mulleres que fun*. (vídeo-poema)
* *E derivados*. (poema da autora musicado)

## Mandu'apy


## Joaju

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Galiciagua
Mba'ehekove'ỹva

**Mba'ehekove'ỹva** térã **mba'ehekotee'ỹva** ha'e mba'ereko heñói ijeheguíva yvy ha yvyguýpe ojehechakuaáva peteĩ ñembojoaju kímiko teéva ramo. Jepivénte hatã ha ivera, ndaha'éi peteĩ ita (ha'éva mba'ehekove'ỹva ha ambuéva jehe'a, ndaha'éiva ñembojoaju kímiko tee)

Ojeikuaa yvy ape ári oĩha hetave 5300 mba'ehekove'ỹva opaichagua, akóinte ojejuhuve ha ojeikuaave mba'ehekove'ỹva, amo 50 térã 80 ary ha ary. Umi eleménto kímiko yvýpe oĩva ojoajúvo ha ojoparávo omoheñói ko'ã mba'ehekove'ỹva. Kuarepotiatã (térã silísio) ha tatarapo (*oxígeno*) ojapo amo 75 % opaite yvy apekuégui, upévare ojehechave umi kuarepotiatã mba'ehekove'ỹva térã silikáto, umíva niko ojapo 90% yvy apekuégui.

Mba'ehekove'ỹva ojeikuaa upéicha:

# yvy mba'e tee, ndaikatúi yvypóra ojaporaẽ;
# hatãmi ha oĩmbaite va'erã ndahakuitéirõ ha ndaro'yitéirõ aja;
# ojeikuaa va'erã hekopy kímiko peteĩ apo mbo'eha rupive (*fórmula química*); 
# ndaikatúi heñói mba'e oikovévagui (*abiogénico*);
# oĩmbaite va'erã hendaitépe hi'átomo kuéra.

Umi mba'ehekove'ỹva ojeikuaavéva apytépe oĩ:
* Juky
* Itara'ỹi (*cuarzo*), kóvagui osẽ ágata ha itapytãũ (*amatista*)
* Itatĩpara (*jaspe*);
* Itaveraite;
* Ópalo;
* Topásio;
* Verílo, kóvagui osẽ itarovy (*esmeralda*).

## Joajuha

## Mandu'apy
Javoty pytã

**Javoty pytã** térã **karumbe pytã** ha'e mymba otyryrýva yvýre oúva umi ka'aguy ha ñu guasu Panama meve Paraguái peve. Jepivénte ojehecha chupe ogakuérape mitãnguéra rymba'i ramo.

Ijapekue hũ ha sa'yjumi, hetyma kyta pytãgui henyhẽmba. Ndaituichaitéi, 30 térã 35&nbsp;cm ipukukue, jepémo Brasil-pe ojehecha umi ohupytýva 40&nbsp;cm ha Paraguái ohupytýnte 20 térã 25&nbsp;cm. 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Otyryrýva
Itamembeatã

thumb|240px|Itamembeatã
thumb|240px|Kasiteríta, kóvagui ikatu oñeguenohẽ itamembeatã.
**Itamembeatã** térã **etáño** () ha'e peteĩ eleménto kímiko, peteĩ kuarepoti membemi ha isa'y itatĩcha, hũngymi. Ko eleménto oñemohenda aty 14 ryepýpe upe eleménto kímiko rechaukahápe.  Kímika mba'e jeporúpe, itamembeatã hína pe eleménto 50. Ojehechauka taikuéra Sn rupive, oúgui latinañe'ẽgui *stannun* ha he'iséva itamembeatã.

Oñembojehe'ávo kuarepoti pytã ha itamembeatã ikatu oñeguenohẽ kuarepotiju'atã (*bronce*), mba'e atã oikytĩkuaa porãitéva ha hasy'ỹ oñemboysaja hag̃ua. Yvypóra oikuaárõguare ikatu ojapohague ko jehe'a ha ikatu omoĩhague hembiporukuérape, oñepyrũ va'ekue ára pukukue hérava Kuarepotiju'atã Ára, Kuarahyreike Európape oñepyrũ amo ary 2000&nbsp;Kirito mboyve ha opa amo 800&nbsp;Kirito mboyve, Kuarahyresẽ Mbyteguápe oñepyrũ amo 1000 ary mboyve (ojepururaẽ kuarepotiju'atã Mesopotámiape amo ary 3300&nbsp;Kirito mboyve).

Itamembeatã hasyite oñembyai hag̃ua ýpe térã he'õhápe ha hasy'ỹ ñambope hag̃ua, upévare heta ojeiporu ojaho'ívo kuarepoti ambuévare oñeñangareko hag̃ua hesekuéra.

Ndaikatúi jajuhu itamembeatã yvýpe térã yvy guýpe, oñeguenohẽ va'erã ko mba'ehekove'ỹva itavera hũichagui hérava kasiteríta, kóva ikatu jajuhu itakuapýpe térã ysyry ruguápe. Ñambyakuitérõ ko kasiteríta peteĩ tatakuápe, jarekóta ko itamembeatã.

Opaichaguápe ikatu jaiporu ko itamembeatã, techapyrã, ñañangarekosérõ itakandua (fiérro) térã aséro ikatu jajaho'i ichupekuéra jaiporúvo itamembeatã, ikatu ñambojoapy mokõi kuarepoti ambuéva ñamboja hesekuéra itamembeatã rupive (*soldadura*), ikatu ñamoĩ ichupe itaverápe ñamombaretesérõ ani hag̃ua ojekarei, avei ikatu ñambojehe'a ichupe kuarepoti pytã reheve jajapo hag̃ua kuarepotiju'atã. Yvypóra ndojehechái tesaparápe oiporúvo ko itamembeatã, jepémo oñemoĩrõ parápe térã yguasúpe ikatu ombyai pirakuéra ha yguasu ka'avópe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Jereraha

**Jereraha** térã **jegueroja** ha'e omýivo mba'ekuéra térã tapichakuéra osẽvo térã ohóvo peteĩ tendápe. Mbohapy mba'e omba'apojoa jahechávo mba'éichapa oiko jereraha, ko'ã mbohapy ha'e opamba'epururã (*infraestructura*), mba'eguata (*vehículos*) ha aporape (*operación*), umíva rupive yvypóra ikatu oku'e ohóvo oipotahápe ha ikatu oguerahauka térã ombouka mba'ekuéra.

Opamba'epururã ha'e pe ojeguerahahápe umi mba'e ha ohohápe tapichakuéra, jepivénte tetã ñesãmbyhykuéra omopu'ã ha umi tetãygua ohepyme'ẽ impuésto rupive, ijapytépe jajuhu tape opaichagua (mba'yruguatápe, mba'yjuápe térã ygaratápe guarã), oguahẽhápe mba'ekuéra (taha'e ha'éva aviõ rupa, ygarupa térã mba'yrumýi ha mba'yjua ñeguahẽha). Oiko porãrõ umíva, pya'eve tetã imba'ehetavéta ha hasy'ỹve oñoñemu hag̃ua tetãnguéra ambuévandi.

Mba'eguata ha'e pe omýiva ohóvo opamba'epururã rupive, ikatu ha'e mba'e ojeiporujoáva (umi kamiõ opororaháva, mba'yjua omba'eraháva) térã mba'e ojeiporu ha'eñóva (umi mba'yrumýi, móto térã vísi tapichakuéra omboguatáva ohóvo oipotahápe), kóvape oike mymba opororaháva ha oĩvo tapicha oguatáva avei.

Aporeko katu umi tembiapoukapy ha tekorã opaichagua jajuhu jahávo tapére térã jaiporúvo mba'yrumýi, aporeko ohekome'ẽ mba'éichapa oñemboguata va'erã opamba'epururã rupive umi mba'eguata ha ñanembo'e jaiporu porã hag̃ua tapekuéra, ijapytépe jajuhu umi mba'epe jahecháva tapére ha ohechaukáva ñandéve mba'épa ikatu jajapo ñamboguatávo ñane mba'yrumýi térã ohechauka moõrupi jaha va'erã. Kóvape oike avei léi opaichagua ha mba'e ojehepyme'ẽ va'erã jaiporúvo tapekuéra térã mba'eguata ojeiporujoáva.

Ñañe'ẽvo jereraha rehegua, ñanemandu'a va'erã ikatu ñamba'emondo yvágape ha arapýpe, oñemondóvo mba'e ava japopyre térã mba'yruveve, oĩ umi hyepýpe ogueraháva tapichakuéra (arapy'ytahára) ha umi inandíva (mba'yru arapyguigua), kóva jahero arapýpe ñemboveve, ikatu oiko avei oñemondóvo mba'yru ojere va'erã ñande Yvýre (techapyrã, umi satélite jaiporúva ñañomomarandu pya'eve hag̃ua) térã umi mba'yru mombyryete ohóva oikundaha hag̃ua arapýre. Oĩ avei ojeguerahávo tapichakuéra arapýpe, umícha ohóva amo Tekoha Arapýpe Hetatetãgua rendápe ha umi ogueraháva arapy'ytahára Jasýpe.

## Mandu'apy
Tete reko

**Tete reko** térã ***metabolismo*** ha'e opa mba'e ojapóva ñande rete oñemomba'apóvo oikove aja. Ñande rete reko ha'e peteĩ ñemoambue kímiko (oñombojoajúvo ha iñambuévo umi eleménto kímiko térã mba'ereko opaichaguáva), kóvape ojejuhu opa mba'e ojehúva ñande retépe, ha'éva ñanepytuhẽvo, osyrývo ñande ruguy, iñambuévo ñande rete ñanembyry'áirõ térã ñandero'ýrõ, oguapývo tembi'u ñande py'ápe, ñañembovevýivo ha omba'apóvo ñane apytu'ũ ha ñane rajygue.

Umi ñemoambue kímiko oikóvo ñande retépe oñembopya'eve ha oñemboguata umi ensíma rupive (*[[molécula]]* *[[proteína]]*-gui ijapopyréva oĩva umi tekoveapỹime). Ñande rete reko rupivénte ikatu jakakuaa, ñañemoña ha jaiko porã ñande rekohápe. Tete reko he'ise avei mba'éichapa oguapy tembi'u ñande py'ápe ha mba'éichapa oiporu ñande rete umi *[[nutriente]]* oúva tembi'úgui.

Ñande rete reko ikatu oñemohakãmby mokõire:
* Tete reko omongu'ikuaáva (*catabolismo*) ha'e ome'ẽva ñande rete mba'e'ypyrã térã ku'erã, kóva ko ombosa'ive ha omomichĩve umi *nutriente* ikatuhag̃uáicha jaiporu porãve.
* Tete reko ombojoapykuaáva (*anabolismo*) ha'e oiporúva ñande rete mba'e'ypyrã térã ku'erã, ombojoajúvo umi *nutriente* oñemomichĩmava ojapo hag̃ua mba'e ñande rete ikatu oiporu. Kóva rupive ojejapo umi *molécula* tuichavéva ha'éva techapyrã umi *[[proteína]]*.

Ko'ã mokõi omba'apojoa ñande rete rekópe.

Mba'e oikovéva hete reko ha'e oiporavokuaáva mba'e tembi'u térã oimeraẽ ambuéva iporãitépa ichupe térã ombohasa'asýta ichupe, upévare techapyrã yvypóra ho'ukuaa chokoláte, jepémo hasyvaíta oĩramo peteĩ jagua ho'úva chokoláte, jagua rete rekópe guarã naiporãigui peteĩ *nutriente* oĩva chokolátepe.

Ko ñe'ẽ *metabolismo* ojapo va'ekue karai Theodor Schwann, ha ou Gyresiañe'ẽgui *μεταβολή*, *metabole*, he'iséva *iñambuéva, oñemoambuéva*, oñembojoapy rire upe ñe'ẽpehẽtai upéigua -*ισμός* (-*ismo*) he'iséva *mba'e ohekome'ẽva, ypykatu*).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Hernán Cortés

**Hernán Cortés de Monroy y Pizarro Altamirano** (Medellín, 1485-Castilleja de la Cuesta, 2 jasypakõi 1547), ha'e akue peteĩ kapitã, haihára, yvýre oikundaháva ha ohekáva yvy pyahu omoĩ hag̃ua hetã poguýpe Epáña Mburuvi pegua, oñepyrũkuévo sa'ary XVI, ha'e omyakã ha omotenonde oñemomba'érõguare Azteca-kuéra retã rehe, upéva ág̃a jahero "Méhiko rehe oñemomba'érõguare", opávo Azteca-kuéra mburuvi ha oñemoheñóivo Epáña Pyahu Virreirenda.

Hernán Cortés heñói táva Medellín-me, Extremadura-pe ojejuhúva. Naimba'ehetái ha upévare ohose Amérikape ohekávo pirapire, oguahẽ ypa'ũnguéra La Española ha Kúvape, upépe oiko chugui táva ruvicha.

Osẽ rire ypa'ũnguéragui ha oho rire Amérikape, Cortés oñoirũ te'ýi aty rehe ipu'aka hag̃ua aty ambuévare. Heta oipytyvõ ichupe peteĩ kuña Amerikaiteguáva, ña Marina ("Malinche"), ha'e oñe'ẽ'asakuaa ha omomemby peteĩ Cortés ita'ýra, Martín. Kúva sãmbyhyhára ndaija'éi Hernán Cortés rehe, ha'e oikuaauka toñemoĩ hag̃ua ichupe ka'irãime ha omondo hapykuéri ñorairõhára aty, Cortés katu ipu'aka hese ha oñoirũ avei umi ñorairõhárare. Upe rire ohai heta kuatiañe'ẽ mburuvichavete Carlos I-pe guarã, ani hag̃ua ojehecha ichupe tembiapovai apohára ramo ha tojehechakuaa hag̃ua ichupe. Ipahápe, oñeme'ẽ ichupe térã guasu "*marqués*" oikóvo mburuvicha ramo. Ary 1541 jave, Cortés oho jey Epáñame, upépe omano 6 ary oguahẽ rire.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Españagua
Zheng He

**Zheng He** () (1371-1433) ha'e akue upe yguasúre oikundahavéva Chína rembiasakue pukukuévo, ha upe tuichavéva Ásia pegua, upéicha avei oiko akue ygarata aty tuichavéva ruvicha ramo yvy ape ári oiko peve Ñorairõ Guasu Peteĩha. Zheng He, ojeikuaáva ichupe avei **Ma Sanbao** ramo, ha'e akue peteĩ eunúko milíko (mburuvichavete rembiguái), ygapóra ha ýre oikundaháva Chinagua ha musulmã, ojeikuaaite ichupe ohohague mombyryete 7 jey yguasu rupive, ary 1405 ha 1433 apytépe, Ming ñemoñanga oñepyrũmikuévo. Hembiapokue rupive, ikatu jaikuaa ha hesakãmba ñandéve mba'éichapa oiko Chína yvyapekuaa upe jave ha mba'éichapa oñemoporãve.

Oikundaha aja, oñepyrũ rire táva Nankín-me, Zheng He oho Ñembykuarahyresẽ Ásia, Indonésia, Seilãu (ko'ãga hérava Sri Lánka), Índia, parapyte Péysia pegua, Arávia ha Áfrika rembe'y kuarahyresẽyguápe amo Mosambíke peve, upéicha ohasa 37 tetã rupive.

Ikundaha rupive oheka ha ohupytyse va'ekue tojeikuaa hag̃ua oparupi Chína pokatu ha mba'eheta, ohechaukaségui opavavépe hetã ituichaitehague; avei omoĩse hetã poguýpe umi tape y rupi ojeiporuvéva oñeñemúvo ha ojoajúva Chína umi tetã ambuévare. Hembiapo rupive, Chína ha tetãnguéra ambuéva oñomongeta ha ojokupyty porãve arandupýpe ha mba'ejoguápe. Noñemomba'éi yvýre ha ndojapói Chína kolóniarã, ndaipórigui hetãme ko tembipota ohekaséva yvy pyahu mombyryetéva. Jepémo, tuichamba'e Chíname guarã ko'ã Zheng He kundaha.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Chinagua
Naméku

ha’e peteĩ yvóra *[[Dragon Ball]]* mánga ha anime rehegua. Héra ou hapõñe’ẽgui .

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Hapõ ra'angamyikuéra
Judo

***Judo*** térã **júdo** ha'e ñonupã ha jetepyso Hapõ javegua peguáva ojapo karai Jigorō Kanō. Oike Ñembosaraipavẽ ñeha'ãme peteĩ jetepyso ramo ary 1964 guive.

Ko ñe'ẽ "judo" ou Hapõñe'ẽgui ha ikatu he'ise «tape ombohetepýuva», ombokatupyryse hendivénte ñande rete, ñane apytu'ũ ha ñane remiandukuéra.

## Marandeko
Karai Hapõygua Jigorō Kanō ary 1882 jave omoheñói ko jetepyso, upe aja ombohéra ichupe *Kano-Ryu-Jujutsu*, omano rire, karai Kyūzō Mifune osegi ha omoporãve, upe jave heñói judo ko ára peve jaikuaáva. Kanō oiporu aporeko (ñande rete ñemombo, ñemongaráu, ñemomyi'ỹ, ajuvoka, jejopy ñesẽ ha po ñenupã) ha aporape (ñemýi, jepyta, ñande rete jeva, mba'éichapa ñanepytuhẽ va'erã ha ambuéva) oúva mokõi ñonupã rekombo'e ymaguarégui, ombojoaju ichupekuéra ha omoambuemi toiko hag̃ua peteĩ ñonupã oñeha'ãva jetepysóicha. Kóva mboyve, umi aporeko ndojeiporúi jetepysópe ha ñeha'ã gua'úpe, ikatu hikuái oporojuka, upévare Kanō oñeha'ãmba oñemoarandúvo ojapo hag̃ua mba'e pyahu ikatúva oiko jetepyso ramo.

Jigorō Kanō oguenohẽ aporeko ha aporape ñonupã hérava ''Jiu-jitsu'' pegua, *Tenjin Shin'yō-ryū* (天神真楊流) ha ''Kitō-ryū'' (起倒流), mokõi tekombo'e ñonupã rehegua umi *[[samurái]]* oñembokatupyryhápe. Kanō omopeteĩ ko'ãva hekombo'épe hérava *[[Kodokan]]*.

Judo ojejuhu umi irundy ñonupã oñeha'ãvéva apytépe yvy ape ári. Upe *Kodokan Judo* hekombo'égui oñeguenohẽ ko *jiu-jitsu* Europagua, *jiu-jitsu* Amerikagua, ha ''jiu-jitsu'' Brasil-gua, *[[sambo]]* Rrúsiape, ha upe *Nihon Tai Jutsu* hekombo'égui oñeguenohẽ heta mba'e jahecháva *[[Hapkido]]* Koréa peguáva ha *[[Krav magá]]* Israel peguávape.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Jetepyso
Terra e Paixão

**Terra e Paixão** ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Brasil retã peguáva, ojapo ha ojehechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava TV Globo rupive.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Paraguái Ñe’ẽasahára Aty

**Paraguái Ñe’ẽasahára Aty** (**PÑA**; katiliáñe'ẽme: *Asociación Paraguaya de Traductores e Intérpretes*) ha’ehína temimoĩmby umi avañe'ẽ-katiliáñe'ẽ ha’ehína temimoĩmby umi avañe'ẽ-katiliáñe'ẽ ha katiliáñe'ẽ-avañe'ẽ ñe'ẽasahára, rembiapo ha rembiaporã ko tetã ñe’ẽ tee mokõive jeporu okakuaa ha oñembojojavévo, ikatu hag̃uáicha ko’ẽrõ ára Paraguái ñemoñare maymáva oikuaa, oiporu ha ijaguara hetã ñe’ẽ tee mokõive rehe ha oñangareko ñe’ẽnguéra yvotyty rehe. Oñemoheñói Paraguáipe ary 2023-pe.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Avañe'ẽ
Ñemohenda:Ñe'ẽ'asa
Umbiría

**Umbiría** (italiañe’ẽme, *Umbria*, oñemoñe’ẽva «*Úmbria»*) ha’e peteĩ yvytenda mokõipa yvytenda apytépe omoha’ãngáva Itália Tavakuairetãme. Itavusu ha itavaguasu itavayguavéva ha’e Perúsa. Umbiría ojejuhu Itália mbytére, yvate gotyo.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Itália
Jacques Cartier

**Jacques Cartier** (Saint-Malo, Hyãsia, en 1491-cerca de Saint-Malo, 1 jasyporundy 1557) ha'e akue peteĩ y rupive oikundaháva Hyãsia pegua oho va'ekue mbohapy jey Yvate Amérikape ygarata aty myakãhára ramo omba'apóvo hetã rérape, upéicha oiko chugui Hyãsiagua peteĩha oho va'ekue Amérikape. Ha'e Europagua ohecha ha oikundaharaẽ va'ekue parapyte San Lorenzo pegua rehe (1534), Europagua ojuhuraẽ va'ekue ysyry San Lorenzo (1535) ha oiko chugui avei kolónia Charlesbourg-Royal ruvicha (1541-42).

Umi yvy ha yguasu ra'anga ha'e ojapo oipytyvõ tojeikuaa hag̃ua oparupi mba'éichapa ko parapyte ha ysyry ojehero upe guive San Lorenzo ramo.

Ndajaikuaaitéi imitãrõguare rehegua. Ha'e Jamet Cartier ra'y ha Jesselin Jansart memby. Omenda ára 2 jasypo 1520 Catherine rehe, Jacques des Granches ra'y, upéicha rupi imba'ehetave ha oñemoporãve hekove.

Oñorairõ aja ýpe Poytuga ha Hyãsia, ary 1531 aja, karai Jean Le Veneur omoguahẽ Cartier mburuvichavete Francisco I renondépe, oikuaágui Cartier oikuaapahague paraguasu tuichakue ha ohómava mombyryete opirakutúvo. Mburuvichavete omomba'apo Cartier toheka hag̃ua yvy pyahu ha tape ombojoaju pya'evéva Európa ha Ásia, upe guive, oñepyrũ Cartier oho Amérikape, oguahẽ meve upe tetã ko'ãga jahero Kanada.

## Marandumi

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Domenico Zipoli

**Domenico Zipoli** (1688–1726) ha’eva’e peteĩ pupoty apohára italiaygua, varróko ára rehegua, omba’apova’ekue ava guarani ndive. 

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Étika

**Étika** térã **tekoporã rembikuaa** ha'e arandupykuaapy vorekue oipyguaráva avareko, mba'e ojehechakuaáva hekokatuha ramo ha umi ojehechakuaáva hekope'ỹha ramo,  iporãva ha ivaíva, tekoporã (jepokuaa ha tembiapoukapy ojehechakuaáva iporãha ramo), tekomarangatu, vy'apavẽ ha umi mba'e jajapo va'erã jaiko oñondivepa hag̃ua. 

Ko étika javegua oñemohakã mbohapýre: metaétika ha'e upe oipyguaráva mba'éichapa oñepyrũ ha mba'épa he'ise opamba'e étika reheguáva, étika ohekome'ẽva ha'e upe ohekáva mba'épa ikatu ohechaukaite mba'épa hekokatúva ha hekope'ỹva avarekópe ha upe étika purupyrã katu oipyguara mba'e oñombohováiva ha apañuái ikatu jajuhu jaikóvo étika he'iháicha.

Sapy'ánte oĩ ombojehe'áva térã oiporu ñe'ẽ he'isejojáva ramóicha ko'ã étika ha tekoporã, jepémo étika ha'e tekoporã ikatu ojehechakuaáva heta avano'õme térã oparupi yvy ape ári, tekoporã katu ojehecha peteĩ avano'õntepe, upe rire étika ha'e avei tembikuaaty oipyguaráva tekoporã. Étika nomoheñóiri umi apañuái ikatúva ou tekoporãgui, opy'amongeta katu hese. Étika ojesareko umi tembiapo tekoporã rehegua, ha'éva mba'e jajapóva jajaposégui, taha'e ha'éva ñane'añórõ, jaikojoapárõ térã jaikórõ opavave renondépe. Étika ndaha'éi omombe'umínte térã omañamínte umi tembiapo rehe, oñeha'ãmba katu ohekávo iporãrõ térã ivaírõ, ojepy'amongetávo ha oñemongetávo avareko rehe.

Étika ñehesa'ỹijo oñepyrũ oikoraẽ oipyguaráva arandupykuaaty Gyrésia Ymaguarépe, ha oñemyasãi opaichaguápe marandeko pukukuévo, ikatu jahecha hembiasakue rupive iñambueitehague mba'éichapa oñemyesakã ha oñeikũmby étika ha tekoporã opaichaguáva oñemoĩva yvypóra rekove apytépe.

Jepémo akóinte étika ojehecha arandupykuaaty rakã ramo, oñemyasãi avei heta tembikuaa rupi, umíva apytépe jajuhu avakuaaty, tekovekuaaty, virurekokuaa, marandeko, jokuaikuaa, avarekokuaa ha tupãkuaaty.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Arandupykuaaty
Aragõñe’ẽ

**Aragõñe'ẽ** (Aragõñe'ẽme: *Aragonés*) ha'e peteĩ ñe'ẽ osẽhague yma Latinañe'ẽgui, oñeñe'ẽve Aragón yvate gotyo amo 8.788 guive 12.000 peve.

Ñemohenda:Karaiñe'ẽ

## Ñe'ẽndy

## Ñe’ẽ’atykuéra
miniaturadeimagen|Ñe’ẽ’atykuéra

# Aragõñe'ẽ Kuarahyreike
# Aragõñe'ẽ Mbyte
# Aragõñe'ẽ kuarahyresẽ
# Aragõñe'ẽ Ñemby
Takuapu

**Takuapu** ha’e peteĩ Ñembyamérika rembipu teete, ava guarani arandupy mba’e. Ko tembipu ojejapo takuáragui, upévagui ou héra.
## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tembipu