open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yperana mburuvihára

**Yperana mburuvihára** () - (***Aptenodytes forsteri***) ha'e peteĩ guyra yperana juehegua oiko tenda ro'ýpe, jueheguaty yperana tĩmbukúva pegua.

Ko guyra juehegua oikove mante Antártidape, yperana tuichave ha pohyive; kuimba'e ha kuña hague ijojava, ijyvatekue ha'e nunga 120 cm ha ipohyikue ha'e 20 gotyo 45 kilo. Ijatukupe, ipepo ha iñakã hũva, hete guýre morotĩva, ha ipyti'a sa'yjukangýva ha oreko mokõi mbore sa'yju iñakã ykére. Guyra ndoveveiva, ojepokuita porãete.

Ho'u mante pira ro'o ha jatyta yguasu pegua. Oheka tembi'u yguasúre, ojepokuita.

Yperana mburuvihára kokuaava ijyvate 115-120&nbsp;cm ha ipohýikue 22 gotyo 45&nbsp;kg kuimba'e pohyiveva kuñare.

## Mandu'apy

## Joaju

* Tree of Life Project
* IOC World Bird Names

Ruvicha
Yperana ruvichaete

**Yperana ruvichaete** () - (***Aptenodytes patagonicus***) ha'e peteĩ guyra yperana juehegua oiko tenda ro'ýpe, jueheguaty yperana tĩmbukúva pegua. Yperana guasuve mokõiha, yperana ruvicha rire.

Oikove mante Antártidape, ha ohaitypo ypa'ũ hembe'y Antártidape.

Ipyti'a ha ijahy'o pytã'yjuva, ijatukupe hũngyva. Ipy'a morotĩva, iñakã hũva ha itĩ pytã'yjuva ha mbukúva.

## Joaju

* Vídeos y fotos de ''Aptenodytes patagonicus'' en Internet Bird Collection.

Ruvichaete
Yperana akãyvoty

**Yperana akãyvoty** (),  ha'e peteĩ guyra yperana juehegua, jueheguaty yperana iñakãyvotyva pegua, ohaitypova Pyahu Selanda ipa'ũnguéra.  

Oikove ko'ãga ypa'ũnguéra Malvinape, Patagonia Argentinape, Auteraliape, ha Antártidape. 

Ko guyra michĩ, ijyvate ha'e 50 gotyo 70&nbsp;cm ipohýikue ha'e 2,5 gotyo 6&nbsp;kg. Kuimba'e tuichaveva kuñare. Ijatukupe hũ ha hovy, ha hete guýre morotĩva. Hesa ári oreko akãyvoty sa'yjuva.

Ohaitypo joajúva, ypa'ũ rembe'y itava.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Yperana iñakãyvotyva
Yperana michĩ

**Yperana michĩ** (*Eudyptula*) ha'e yperana jueheguaty orekova mokõi guyra juehegua.

**Juehegua hekovety [[Sphenisciformes]]**
* **Juehepehẽ [[Spheniscidae]]**
** *[[Yperana karape pepotĩ|Eudyptula albosignata]]*, yperana karape pepotĩ.
** *[[Yperana karape|Eudyptula minor]]*, yperana karape.

Ñemohenda:Yperana
Yperana iñakãyvotýva

**Yperana iñakãyvotýva** () - (***Eudyptes***) ha'e guyra jueheguaty yperanáicha oikove tenda ro'ýpe. Oguereko 7 guyra yperana juehegua hérava **yperana iñakãyvotýva**.

Ko aty ha'e jueheguaty tuichave yperana pegua.

## Ñemohenda
**Juehegua hekovety [[Sphenisciformes]]**
* **Juehepehẽ [[Spheniscidae]]**
** *[[Yperana akãyvoty sa'yju|Eudyptes moseleyi]]*, yperana akãyvoty sa'yju.
** *[[Yperana akã votõju|Eudyptes chrysocome]]*, yperana akã votõju.
** *[[Yperana akãju|Eudyptes chrysolophus]]*, yperana akãju.
** *[[Yperana tĩatã|Eudyptes pachyrhynchus]]*, yperana tĩatã.
** *[[Snares yperana|Eudyptes robustus]]*, Snares yperana.
** *[[Yperana tovatĩ|Eudyptes schlegeli]]*, yperana tovatĩ. 
** *[[Yperana akãyvoty|Eudyptes sclateri]]*, yperana akãyvoty.

## Mandu'apy

## Joaju
Yperana akã votõju

**Yperana akã votõju** () - (***Eudyptes chrysocome***) ha'e peteĩ yperana juehegua, yperana iñakãyvotyva.

Yperana iñakãyvotyva juehegua michĩve. Hete hũ ha morotĩva, ijyvate ha'e 55 cm ha ipohyikue ha'e 3.35 kg. Ijatukupe hũva ha oguereko akãyvoty sa'yju, hesa ári. 

Ohaitypo joajúva, yguasu rembe'y guive yvyty ru'ã peve. Ho'u heta yguasu mymba michĩ ha pira ro'o.

## Joaju

* ARKive - imágenes y videos del pingüino de penacho amarillo ''(Eudyptes chrysocome)''
* 70South: Información acerca de los pingüinos de penacho amarillo
* pingüino de penacho amarillo del sitio de International Penguin Conservation

Ñemohenda:Yperana iñakãyvotyva
Passo Fundo

**Passo Fundo** ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 200.028 áva (2010 ary).

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Yperana yguasu guýpe

**Yperana yguasu guýpe** (***Megadyptes***) ha'e umi yperana jueheguaty aty. Oguereko mokõi guyra yperana juehegua: pe yperana resaju (*[[Megadyptes antipodes]]*), ha pe yperana *waitaha* ndoikoveva (*Megadyptes waitaha*), ko'ã mokõi guyra oikoveva Pyahu Selandape.

## Joaju

Ñemohenda:Yperana
Yperana resaju

**Yperana resaju** () - (***Megadyptes antipodes***), ha'e peteĩ yperana yguasu guýpe juehegua, ko guyra juehegua oikove mante, yperana yguasu guýpe ambueva ndoikovema *yperana waitahaicha*, yperana juehepehẽ. 

Oikove gotyo ñemby kurahyresẽ Pyahu Selandape. Oikove avei ypa'ũ ñemby gotyo ko retãme ha ypa'ũ aty ambueva ñemby gotyo.

Ko guyra ndaha'éi guyra guasu, ko guyra ha'e yperana ruvicha ha yperana ruvichaete michĩve. Ijyvate ha'e 66 gotyo 70 cm. Oreko mokõi resa sa'yju.

Ho'u heta pira ro'o ha mymba'i oikove yguasúre.

## Mandu'apy
Estado de conservación: IUCN Red List

## Joaju

Ñemohenda:Yperana
Yperana jehaipy

**Yperana jehaipy** (***Spheniscus***) ha'e umi guyra yperanaicha jueheguaty; oguereko 5 yperanakuéra juehegua. 

Ko guyra hete jehaiva, peteĩ hai guasu ohasa hetere, itĩ hũ ha morotĩ, ipy'a ky'ava, ha oreko peteĩ mbore haguepáva hesa renondépe. 

Ko yperana jehaipy ndoikove  Antártidape. Ko yperana jueheguakuéra oikove tenda hakúva, Yvyafrika ha Ñembyamérikape.

Ko yperana ijuehegua irundy ha'e:
* *[[Yvy akua yperana|Spheniscus demersus]]*, yvy akua yperana. 
* *[[Perũ yperana|Spheniscus humboldti]]*, Perũ yperana.
* *[[Patagonia yperana|Spheniscus magellanicus]]*, Patagonia yperana.
* *[[Galápago yperana|Spheniscus mendiculus]]*, Galápago yperana.

Oĩ avei ko yperana juehegua ndoikoveva ko'ãga:

* *Spheniscus chilensis*
* *Spheniscus muizoni* 
* *Spheniscus megaramphus* 
* *Spheniscus urbinai* 

## Joaju

Ñemohenda:Yperana jehaipy
Perũ yperana

**Perũ yperana** (***Spheniscus humboldti***) ha'e peteĩ guyra juehegua ndoveveiva, yperanaicha, ha'e peteĩ yperana jehaipy juehegua. Oikove Paraguasu Py'aguapýpe, Ñembyamérika rembe'y kuarahyreike, tetã Chile ha tetã Perũme. 

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Spheniscus humboldti -Whipsnade Zoo, England -upper body-8a.jpg|
Ta'ãnga:Juvenile Humboldt Penguin (zoo de Vincennes).jpg|
Ta'ãnga:Mausernder Humboldt-Pinguin.JPG|
Ta'ãnga:Pinguinos-Humboldt Isla Choros Chile.JPG|
Ta'ãnga:Schwimmender-Pinguin.jpg|
Ta'ãnga:Manchot de humboldt.jpg|
Spheniscus humboldti MHNT.ZOO.2010.11.43.14.jpg |Museum specimen 



## Enlaces externos

Ñemohenda:Yperana jehaipy
Patagonia yperana

**Patagonia yperana** (***Spheniscus magellanicus***) - (), ha'e peteĩ guyra juehegua ndoveveiva, yperanaicha, ha'e peteĩ yperana jehaipy juehegua, ohaitypo ypa'ũnguéra Malvina ha patagonia rembe'ýre, tetã Argentinape ha Chilepe, araro'ýpe oho Uruguái ha ñemby Pindorama hembe'y. 

Patagonia yperana ijyvate gotyo 35 ha 45 cm ha ipohýi gotyo 3 Kg. Iñakã hũ ha morotĩ, ijahy'o morotĩ avei. Ijatukupe hague hũngy ha ipy'a morotĩ, oguereko mokõi mbore hũ iñakã ha ipy'a mbytére.

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* J. A. Scolaro *"El pingüino de Magallanes (Spheniscus magellanicus) VI. Dinámica de la población de juveniles"*, Hist. Nat. Mendoza. Argentina. 1(25) : 173-176(1980)
* Mike Bingham: *Penguins of the Falkland Islands & South America*, S. 48–51, 2001, ISBN 0-7596-3335-5

## Joaju

Ñemohenda:Yperana jehaipy
Galápago yperana

**Galápago yperana** (***Spheniscus mendiculus***) - (), ha'e peteĩ guyra juehegua ndoveveiva, yperanaicha, ha'e peteĩ yperana jehaipy juehegua, oikovente ypa'ũnguéra Galápago, tetã Ekuator-pe.

Ko guyra ohaityponte ypa'ũnguéra Galápago, tetã Ekuator-pe. Ko guyra michĩva (35-40 cm). Ohaitypo añóre, poteĩ yperana ndie.

Oikovente 2000 Galápago yperana. 

## Joaju

Ñemohenda:Yperana jehaipy
Rio Grande (Rio Grande do Sul)

**Rio Grande** (Avañe'ẽme:*Yguasu*) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-me. Ko távape oiko 198.048 áva (2010 ary). Ko táva ygarupa tenondegua ha tuichava, heta ygarata oguahẽ mante ko táva ijygarupáre.

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Sapukaia do Sul

**Sapukaia do Sul** ha'e peteĩ táva oiva Pindoráma-pe, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Ko táva-pe oiko 133.944 ava. 

Ko táva oime 20 km mombyry tavusu Porto Alegre. Ko táva oguereko mymbarenda guasúva ha tenondegua.

## Tembiasakue
sapukaia do sul osẽ pe colonización poytuga-gua Pindoráma-pe. Kova ha'e akue pe táva São Leopoldo mba'e akue, uperire pe 14 jasyporundy 1961.

Ojejapo guere umi via ha muro pe Trensurb guara umi arykuera 1980, Sapukaia do sul oñemboja’o yvate ha ñemby gotyo-pe.

Pe yvyra aka Higuera ha'e peteĩ simbolo ko táva-pe.

## Oimehape
Sapukaia do Sul oime Lagoa mokõi Patos rembe’ýpe, ha'e peteĩ táva ndayvate'iva, pe yvyateve oguahe 23 m. Kova oguereko 53,6 km.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Marjorie Estiano

**Marjorie Dias de Oliveira** (Curitiba, ary 1982), jekuaáva **Marjorie Estiano** ha'e peteĩ mba'eapohára tetã Pindorama pegua. 

## Ta'angambyry hembiapo

## Mandu'apy
* http://www.imdb.com/name/nm1597010 
* http://www.marjorieestiano.com.br 
* https://web.archive.org/web/20071011161418/http://www.marjorie.umw.com.br/
* http://www.youtube.com/user/marjorieoficial/videos?view=0

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Ñemitỹ

**Ñemitỹ** (), ha'e umi aporeko aty ha mba'ekuaa yvy ñeñotỹ hag̃ua. Ohechauka mba'eicha máva oñotỹ va'erã ka'avo ha yva ha ohechauka avei mba'eicha máva oñangareko va'erã tekoha ñemitỹva. Opa ava rembiapo omoambue yvy ñeñotỹ hag̃ua.

Yvypóra oñemitỹ tembi'u ka'avo guáicha, hu'itĩrã, yva, kumanda, avati, mandyju, ha ambueva. 

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñemitỹ
Hu'itĩrã

**Hu'itĩrã** () ha'e ka'avo ku'iva ha ka'a ta'ỹinguéra.

* Avati
* Avati mirĩ
* Avati ku'i
* Arro
* Avatipiru ku'i

Ñemohenda:Ka'avo
Itakyra

**Itakyra** () niko peteĩ mba'e rykue hũ ñandyrýpe ojoguáva ha yvyguýgui oñeguenohẽva. Oguerekóva itaku'i ha ambue apỹi kimi rehegua jehe'a.  Kuarahyresẽ Mbytegua, Amérika, ha Rrúsia umi oguenohẽvéva itakyra. 

Oñembopupúvo ha oñemondykývo, itakyra oñemopehẽmba ha oiko chugui heta mba'e rykye ambuéva, umi ojeipuruvéva ha'e gasolína (oñemoĩva mba'yrumýipe), keroséne (oñemoĩva aviõme) ha ysyhũ (ojeipurúva tape apópe).

Heta mba'e ojejapo itakyrágui, umíva apytépe jareko *[[combustible]]* (térã ñandyratarã), alkoo, *plástico* (apỹipenga), tyakuãvu, tembi'u joapyha, itaryku (ojaho'íva tapekuéra) ha heta ambuéva.

Ñemohenda:Mba'ehekove'ỹva
Apỹipenga

**Apỹipenga** () mba'e ikatu moha'angava, jeipuruva japo hag̃ua heta mba'e. Ou ikatu itakyra térã ambue mba'e hekove'ỹva.

## Joaju

* Cuando el caucho se convirtió en goma
* Industria del plástico

Ñemohenda:Tembiporu
Ñe'ẽasãi

[thumb|Nikola Tesla oipuru va'ekue ñe'ẽasãi peteĩháme [puhoe rupi.]]
**Ñe'ẽasãi** ha'e marandu ha ñe'ẽ ñembohasa mombyrýva ha inimbo'ỹre, puhoe, pumbyry, mbopika ha ta'angambyry oipuru ñe'ẽasãi ñemomarandu hag̃ua.

## Joaju
* 
* Ñe'ẽasãi jekuaa.

Ñemohenda:Mba'aporekokuaa
Vevehajere

**Vevehajere** () ha'e mba'yruguata ovevéva yvytúpe ipepo'ỹ, oguereko momyiha ojere ikuitaguyry. Ko karai arandu Leonardo da Vinci omoha'anga va'ekue peteĩ vevehajere ary 1490-pe, hakatu vevehajere peteĩha apohára ha'e akue karai Jan Bahyl. Ha vevehajere peteĩha ikatuva oveve ha osambyhy peteĩha ha'e akue Igor Sikorsky ary 1942-pe.

## Joaju

* Material de estudio de la asignatura de ''Helicópteros'' en Ingeniería Técnica Aeronáutica por la Universidad Politécnica de Madrid

Ñemohenda:Jereraha
Mbéni Retãvore

thumb|right|200px|Mbéni guarakapa.
**Mbéni Retãvore** (karaiñe’ẽme: ***Departamento de Beni***) ha’e peteĩ Mborívia retãvore oñemoag̃uiva oguerekoha 425.780 tavaygua (ary 2012). 

=Mandu’apykuéra=
Ñemohenda:Volívia
Tetãvore Chuquisaca

thumb|right|200px|Chuquisaca Ipoyvi.
**Tetãvore Chuquisaca** ha'e peteĩ tetãvore ñemby gotyo Volíviape. 
* Tavayguakuéra: 600.728  ava (2012; joheipyre). 
* Táva guasu: Sucre
* Ambue táva: Padilla

Ñemohenda:Volívia
Tetãvore Oruro

thumb|right|200px|Oruro Ijeskudo.
**Tetãvore Oruro** ha'e peteĩ tetãvore mbyte kuarahyreike gotyo Volíviape. 
* Tavayguakuéra: 490.612 ava (2012; joheipyre). 
* Táva guasu: Oruro
* Ambue táva: Challapata
thumb|right|200px|''Ciudad de Oruro''

Ñemohenda:Volívia
Tetãvore Cochabamba

thumb|right|200px|Cochabamba Ijeskudo.
**Tetãvore Cochabamba** ha'e peteĩ tetãvore mbytépe gotyo Volíviape. 
* Tavayguakuéra: 1.938.401  ava (2012; joheipyre). 
* Táva guasu: Cochabamba
* Ambue táva: Quillacollo

Ñemohenda:Volívia
Tetãvore La Paz (Volívia)

thumb|right|200px|La Paz Ijeskudo.
**Tetãvore La Paz** ha'e peteĩ tetãvore yvate kuarahyreike gotyo Volíviape. 
* Tavayguakuéra: 2.741.554  ava (2012; joheipyre). 
* Táva guasu: La Paz
* Ambue táva: Viacha
thumb|right|200px|El Alto, Volívia

Ñemohenda:Volívia
Tetãvore Pando

**Tetãvore Pando** ha'e peteĩ tetãvore yvate gotyo Volíviape. 
* Tavayguakuéra: 109.173  ava (2012; joheipyre). 
* Táva guasu: Cobija
* Ambue táva: Bolpebra

Ñemohenda:Volívia
Tetãvore Tarija

thumb|right|200px|Tarija Ijeskudo.
**Tetãvore Tarija** ha'e peteĩ tetãvore ñemby gotyo Volíviape. 
* Tavayguakuéra: 508.757 ava (2012; joheipyre). 
* Táva guasu: Tarija
* Ambue táva: Yacuiba

Ñemohenda:Volívia
Potosi Retãvore

thumb|right|200px|Potosi guarakapa.
**Potosi Retãvore** ha'e peteĩ tetãvore Mborívia ñembykuarahyreike gotyo. 
* Tavayguakuéra: 798.664 ava (2012; joheipyre). 
* Táva guasu: Potosí
* Ambue táva: Puna

Ñemohenda:Volívia
Tetãvore Santa Cruz

thumb|right|200px|Santa Cruz Ijeskudo.
**Tetãvore Santa Cruz** ha'e peteĩ tetãvore kuarahyresẽ gotyo Volíviape. 
* Tavayguakuéra: 2.776.244 ava (2012; joheipyre). 
* Táva guasu: Santa Cruz de la Sierra
* Ambue táva: Montero, Camiri

Ñemohenda:Volívia
Santa Kru Sierra pegua

**Santa Kru Sierra pegua** ha'e táva tuichave Volívia pegua, tetãvore Santa Cruz itavusu. Ko táva iguasu ha tenondegua, oguerekova ary 2010-pe 1.756.926 avakuéra oikova ipýpe. Santa Cruz de la Sierra oñe'ẽ karaiñe'ẽ ha avañe'ẽ.

## Ta'anga

Image:Catedral_basílica_de_San_Lorenzo,_Santa_Cruz_de_la_Sierra.jpg|(Karaiñe'ẽme: Catedral Metropolitana Basílica de San Lorenzo)
Image:Foto_del_skyline_de_la_ciudad.jpg|Santa Cruz de la Sierra, Mborívia
Image:VVI_2011.jpg|Viru-Viru Pepo'atãrupa, Volívia
Image:Edificios_de_Santa_Cruz_de_la_Sierra.png|Santa Cruz de la Sierra


## Joaju

* Comunidad Boliviana- Santa cruz para el Mundo

Ñemohenda:Volívia táva
La Pas

thumb|290px|
**La Paz** ha'e táva tuichavéva mokõiha tetã Volívia retãme, ojejuhúva tetã ipehẽngue kuarahyreiképe, tetãvore La Paz itavusu. Ary 2012-pe ojeipapa oiko amo 764.617 tavaygua ko távape,  hákatu ojeipapávo opa umi táva ambuéva ijerére ojejuhu amo 1.801.539 tapicha. La Paz ha'e Volívia Porokuái renda, hákatu, ndaha'éi Volívia itavusu, Volívia itavusu ha'e táva guasu Sucre, oĩva tetãvore Chuquisaca-pe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Gobierno Autónomo Departametal de La Paz

Ñemohenda:Volívia táva
Instituto Federal da Bahia

**Instituto Federal da Bahia** ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Pindoramapegua, tetãvore Bahia, oñepyrű ára 2 jasypoteĩ ary 1910-pe, ha ary 2008-pe omoambue IFBA-pe. Oguereko arandu róga táva Salvadorpe. 
## Mandu'apy

## Joaju
*Instituto Federal da Bahia

Ñemohenda:Mbo'ehaorusu Pindoramapegua
Ypenaro'y

**Ypenaro'y** (), ha'e guyra juehepehẽ oikove yguasúre. Ko guyra miokove opa nunga paraguasu Antártida pegua, paraguasu Py'aguapy, ha paraguasu Ñemby Atlántiko. Guyra oveveva tuichava. Ko guyra juehepehẽ oñemohendava irundy jueheguaty. 

Ypenaro'y oveve porãetehápe, ndomýiri katúva ipepo. Ho'u mymba michĩ yguasu pegua, pira ha ambue mymba oiko yguasúpe. Ko guyra oiko mbyatypyre, ha ohaitypo ypa'ũme.

## Ypenaro'y juehegua

Ko'ãga ojekuaava ko guyra oreko irundy jueheguaty, hakatu, ijueheguakuéra hetakue ndojekuaava. 

* Jueheguaty *Diomedea* (Ypenaro'y guasu)
** *[[Diomedea exulans|D. exulans]]* (ypenaro'y oguatáva)
** *[[Diomedea exulans antipodensis|D. (exulans) antipodensis]]* (albatros de las antípodas)
** *[[Diomedea exulans amsterdamensis|D. (exulans) amsterdamensis]]* (albatros de Ámsterdam)
** *[[Diomedea exulans dabbenena|D. (exulans) dabbenena]]* (albatros de Tristán)
** *[[Diomedea epomophora|D. epomophora]]* (ypenaro'y mburuvicha)
** *[[Diomedea epomophora sanfordi|D. (epomophora) sanfordi]]* (albatros real del norte)
* Jueheguaty *Phoebastria* (Py'aguapy ypenaro'y)
** *[[Phoebastria irrorata|P. irrorata]]* (Galápago ypenaro'y)
** *[[Phoebastria albatrus|P. albatrus]]* (albatros de cola corta)
** *[[Phoebastria nigripes|P. nigripes]]* (albatros de patas negras)
** *[[Phoebastria immutabilis|P. immutabilis]]* (albatros de Laysan)
* Jueheguaty *Thalassarche* (ypanaro'y ojereha)
** *[[Thalassarche melanophrys|T. melanophrys]]* (albatros ojeroso)
** *[[Thalassarche impavida|T. (melanophrys) impavida]]* (albatros de Campbell)
** *[[Thalassarche cauta|T. cauta]]* (albatros de corona blanca)
** *[[Thalassarche cauta steadi|T. (cauta) steadi]]* (albatros de Auckland)
** *[[Thalassarche cauta eremita|T. (cauta) eremita]]* (albatros de Chatham)
** *[[Thalassarche cauta salvini|T. (cauta) salvini]]* (ypenaro'y akãtĩ)
** *[[Thalassarche chrysostoma|T. chrysostoma]]* (ypenaro'y akãhũngy)
** *[[Thalassarche chlororhynchos|T. chlororhynchos]]* (albatros chlororrinco o albatros pico fino)
** *[[Thalassarche chlororhynchos carteri|T. (chlororhynchos) carteri]]* (ypenaro'y tĩju)
** *[[Thalassarche bulleri|T. bulleri]]* (ypenaro'y hũngy)
* Jueheguaty *Phoebetria* (Pimarã)
** *[[Phoebetria fusca|P. fusca]]* (ypenaro'y hũ)
** *[[Phoebetria palpebrata|P. palpebrata]]* (albatros tiznado).

## Mandu'apy

## Joajus

* Ypenaro'y techarã Internet Bird Collection -pe
* Aty herava "Salvar el albatros" Royal Society for the Protection of Birds (ingyaterrañe'ẽme).

Ñemohenda:Guyra
Kuatirana

**Kuatirana** (**Sciuridae**) ha'e mymba okambúva ha oñapi'ũva juehepehẽ, ko mymba okambúva kuati joguaha. 

Kuatirana imichĩ, ijyvatekue ha'e 38 gotyo 45 cm. Ipy mbyky ha sa'i, imbarete avei. Ko mymba oikove ka'aguýpe.

Ho'u yvapo ha yva ra'ỹi, hakatu ho'u avei yva ha mymbachu'i.

## Ñemohenda
thumb|Kuatirana juehegua.
* **Juehepehẽ Sciuridae**
** **Juehepehẽmi [[Ratufinae]]**
*** Jueheguaty *[[Ratufa]]*
** **Juehepehẽmi [[Sciurillinae]]**
*** Jueheguaty *[[Sciurillus]]*
** **Juehepehẽmi [[Sciurinae]]**
*** Tribu **[[Sciurini]]**
**** Jueheguaty *[[Microsciurus]]*
**** Jueheguaty *[[Rheithrosciurus]]*
**** Jueheguaty *[[Sciurus]]*
**** Jueheguaty *[[Syntheosciurus]]*
**** Jueheguaty *[[Tamiasciurus]]*
*** Tribu **[[Pteromyini]]**
**** Jueheguaty *[[Aeretes]]*
**** Jueheguaty *[[Aeromys]]*
**** Jueheguaty *[[Belomys]]*
**** Jueheguaty *[[Biswamoyopterus]]*
**** Jueheguaty *[[Eoglaucomys]]*
**** Jueheguaty *[[Eupetaurus]]*
**** Jueheguaty *[[Glaucomys]]*
**** Jueheguaty *[[Hylopetes]]*
**** Jueheguaty *[[Iomys]]*
**** Jueheguaty *[[Petaurillus]]*
**** Jueheguaty *[[Petaurista]]*
**** Jueheguaty *[[Petinomys]]*
**** Jueheguaty *[[Pteromys]]*
**** Jueheguaty *[[Pteromyscus]]*
**** Jueheguaty *[[Trogopterus]]*
** **Juehepehẽmi [[Callosciurinae]]**
*** Jueheguaty *[[Callosciurus]]*
*** Jueheguaty *[[Dremomys]]*
*** Jueheguaty *[[Exilisciurus]]*
*** Jueheguaty *[[Funambulus]]*
*** Jueheguaty *[[Glyphotes]]*
*** Jueheguaty *[[Hyosciurus]]*
*** Jueheguaty *[[Lariscus]]*
*** Jueheguaty *[[Menetes]]*
*** Jueheguaty *[[Nannosciurus]]*
*** Jueheguaty *[[Prosciurillus]]*
*** Jueheguaty *[[Rubrisciurus]]*
*** Jueheguaty *[[Sundasciurus]]*
*** Jueheguaty *[[Tamiops]]*
** **Juehepehẽmi [[Xerinae]]**
*** Tribu **[[Xerini]]**
**** Jueheguaty *[[Atlantoxerus]]*
**** Jueheguaty *[[Spermophilopsis]]*
**** Jueheguaty *[[Xerus]]*
*** Tribu **[[Protoxerini]]**
**** Jueheguaty *[[Epixerus]]*
**** Jueheguaty *[[Funisciurus]]*
**** Jueheguaty *[[Heliosciurus]]*
**** Jueheguaty *[[Myosciurus]]*
**** Jueheguaty *[[Paraxerus]]*
**** Jueheguaty *[[Protoxerus]]*
*** Tribu **[[Marmotini]]**
**** Jueheguaty *[[Ammospermophilus]]*
**** Jueheguaty *[[Cynomys]]*
**** Jueheguaty *[[Marmota]]*
**** Jueheguaty *[[Sciurotamias]]*
**** Jueheguaty *[[Spermophilus]]*
**** Jueheguaty *[[Tamias]]*

## Joaju

* Lista de especies
* Sciuridae en "Fauna ibérica; mamíferos". Ángel Cabrera Latorre. 1914. Facsímil electrónico.

Ñemohenda:Oñapi'ũva
Akutipuru

**Akutipuru** () - (***Sciurillus pusillus***) ha'e peteĩ mymba okambúva ha oñapi'ũva kuatirana mymba juehegua. Ko mymba imichĩetereiva, oikove Ñembyamérikape.

Oikove ka'aguy Colombia pegua, Perũ, Pindorama, Gujána Hyãsiapegua, Gujána ha Surinam-pe.

## Ko mymba juehegua
Ojekuaava mbohapy akutirana juehegua.
**Sciurillus pusillus pusillus*
**Sciurillus pusillus glaucinus*
**Sciurillus pusillus kuhlii*

## Mandu'apy

*John F Eisenberg and Kent H Redford, 2000. Mammals of the Neotropics: Ecuador, Bolivia, Brazil
## Joaju

Ñemohenda:Okambúva
Ku'ekaroto

**Ku'ekaroto** térã ***tractor***, oje'e avei **mba'yrumýiguata mbarete**, ha'e hína peteĩ ku'ekavoña ijepurupýva kokuépe, oku'éva imba'ejere rupi. Ikatu oguereko mbarete ku'érã mokõivéva térã opavave imba'ejerépe. Oreko mokõi jokoha; ikatu avei oiko tujúpe.
Oĩ mokõi rehegua: Ku'ekavoña imba'ejere pukúva; kóichagua iñakuã'ive hag̃ua. Ha ambuékatu ha'e ku'ekavoña imba'ejere apu'áva, kóa katu iñakuãve.

Yvypóra oipuruete ku'ekaroto ñemitỹme, hákatu oipuru avei ombotyryry ha oñemongu'e ku'ekavoña aty kokuépe jeipurúva, oñemongu'e hag̃ua ku'ekavoña oñembotyryry'ỹva. Omyaña ha omomba'apo hag̃ua ku'ekavoña rehegua.

## Ehecha avei

* Massey Ferguson Tractores
* Ku'ekavoña kokuepegua avañe'ẽme

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ku'ekavoña kokuepegua
Mborerotochu

**Mborerotochu** (**Proboscidea**) ha'e mymba okambúva juehegua hekovety orekonte ãgagua peteĩnte mymba juehepehẽ, herava tapi'itĩmbuku, oikove mbohapy ko mymba juehegua: tapi'itĩmbuku Afrikagua, tapi'itĩmbuku Asiapegua
ha pe tapi'itĩmbuku ka'aguygua, heta mymba mborerotochu ndoikoveva ko'ãga, omano va'ekue,  mamute kuéra ha mastodonte kuéra omano avei.

## Juehepehẽ
* Elephantidae
* Mammutidae †
* Gomphotheriidae †
* Anthracobunidae †
* Numidotheriidae †
* Deinotheriidae †
* Moeritheriidae†
* Euproboscidea †
* Barytheriidae †
* Phiomiidae †
* Elephantiformes †
* Palaeomastodontidae †
* Hemimastodontidae †
* Euelephantoidea †
* Choerolophodontidae †
* Amebelodontidae †
* Gnathabelodontidae †
* Stegodontidae †

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Okambúva
Pira ikyrýuva

**Pira ikyrýuva** (**Chondrichthyes**, gyresiañe'ẽ pegua χονδρος *khóndros*, "kyrýu" ha ιχθύς *ikhthýs*, "pira") ha'e pira aty pujase'orekova, mymba oiko paraguasu jueheguasã, ikanguekue ikyrýuva, ojoavýva pira ikangueva (osteictios), ikanguekue kangueva.

Ko atýpe oĩ piraroto, javevýi ha pira kimera.

## Joaju
Piraroto

**Piraroto** térã **piratãijo'a** () - (**Selachimorpha**, gyresiañe'ẽ pegua σελαχος *selachos*, piraroto ha μορφή *morphé*, ysaja) ha'e pira ikyrýuva juehegua hekovety guasuete, pira oikove paraguasúre, imbarete ha iguasu, ã pira hãi imbaretetéva ha oñapi'ũ mbaretehápe.

Oĩ piraroto juehegua imichĩva, oikovéva y guasu hypyetéva, ha oĩ avei ku piraroto ruvicha, pe pira tuichavéva, ojeikuaa ituichakue guasuvéva ha'eha 18 m. Oĩ umi piraroto oikoveva ysyrýpe avei. 

Umi piraroto morotĩ, piraroto jaguarete ha piraroto akãpeva ikatu oisu'u yvypóra rehe paraguasúpe ha yrembe'ýpe.

## Mandu'apy

## Joaju

* ''ReefQuest Centre for Shark Research'', aty oñemoarandu piroto ha javevýi (ingyaterrañe'ẽ)
* http://www.springerlink.com/content/05427357r3uw8q35/Hart et al., (2011): Microspectrophotometric evidence for cone monochromacy in sharks.

*
Tekora'eño

thumb|Kuña oñanduhína teko año.
**Tekora'eño** téra **teko año** ha'e peteĩ temiandu ombohovái peteĩ ava ojeiko'ỹva oñondive, máva oikove año oipota ojeiko oñondive ha ohasa asy. Oñeanduva vy'a'ỹ ha oipy'apyete.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Jepy'apy

**Jepy'apy** () ha'e peteĩ temiandu ombohovái peteĩ tembiapo omoñembyasy, tekove oipy'apyva ohasa asy ha vy'a'ỹpópe. Ohasa hasýpe, ikatu ohasa kyhyjepópe ha ipirevai.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Py'amirĩ

**Py'amirĩ** () ha'e peteĩ temiandu ombohovái peteĩ mba'e omokyhyjeva, tekove oipy'amirĩva ohasa asy ha ja'opyre, peteĩ mondyiha ikatúva ombohasa asy, oporomongyhyjéva. Kyhyje ha'e hetaete py'amirĩ, jepy'apy ikatúva ombojapo py'amirĩ avei.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Pochy

**Pochy** () ha'e peteĩ temiandu mbarete ñarõ ha ñeko'õi pegua, ombohovái peteĩ mba'e oiko'õ, tekove ipochyva otaky mbarete ha oja'o avei, oporoñembyasyva. 

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Jejapose'ỹ

**Jejapose'ỹ** () ha'e peteĩ temiandu oreko mava jejapo'ỹva, mava omboaje ha oporangareko ambue tekove, ombohovái peteĩ mba'e jejeroviarei'ỹ ha jerovu'ỹ, tekove ijejapose'ỹva itĩ'atã'ỹ. 

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Py'aguasu

**Py'aguasu** () ha'e peteĩ temiandu mbarete ava ipu'aka orekova, ombohovái peteĩ mba'e omongyhyjeva, ipu'akava. 

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Jeguaru

**Jeguaru** () ha'e peteĩ temiandu mbarete oñandúva yvypóra hova poívo, ipy'avaívo naiporãigui chupe peteĩ mba'e inéva, ikatu oporombojeguaru tembi'u jare, ne ha katĩ térã oimeraẽ mba'e ivaietéva ha inéva. 

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Kuaaserei

thumb|Mbarakaja oikuaasereíva.
**Kuaaserei** () niko pe ñañandúva jaikuaaseitévo peteĩ mba'e térã marandu pyahu, ñañemoarandusévo, ñaporandusévo ha ohekasévo pe añeteguáva. Ko temiandu ningo ombohovái pe mba'e ndajaikuaáva, pe oikuaasereíva hína oñemoaranduse ha oikuaapase. Mymbakuéra avei oñeñandu oikuaasereícha.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Momba'eguasu

**Momba'eguasu** () ha'e peteĩ temiandu omoangapyhyva, ombohovái peteĩ mba'e pu'akava, tekove ñemomba'eguasúva opu'aka ha ovy'a. 

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Ñemotĩ

**Ñemotĩ** () ha'e peteĩ temiandu mava ohechauka herakuã'o, po'a'ỹ ha ñembyasy, ombohovái peteĩ mba'e oporomotĩva, tekove itĩva ohasa asy ha angaipava. 

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Mborayhu

**Mborayhu** () ha'e pe ñañandúva jarohoryitévo peteĩ ñande rapichápe térã peteĩ mba'e iporãva ñandéve. Ñañangarekose pe jahayhúva ha akóinte jaikose hendive. Ko temiandu hína ou umi mba'e ñandepy'arakúvagui ha ñanemyenyhẽ vy'águi, ñanembopy'arory ha ombogue pe royrõ. 

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Ky'ỹirana

**Ky'ỹirana** (***Capsicum***) ha'e peteĩ ka'a hái jueheguaty yvyrusu Amérika pegua. Oĩ amo 40 ambuéva ko ka'a juehegua ha amo 200 ikatu ijuehégui,  oñemitỹva opa yvórape. 

Ko jueheguaty yva ha'e ky'ỹi.

## Mandu'apy

## Joaju

* The Chile Man - con fotos y descripción de las especies y cultivares menos corrientes

Ñemohenda:Ka'avo
Kumbari

**Kumbari** (***Piper***) ha'e peteĩ ka'a jueheguaty, oguereko 1.000 ka'avo juehegua omoñeĩva, ha oguereko 3.770 juehegua ndomoñeĩva.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Ka'avo
Angaipa (temiandu)

**Angaipa** () ha'e peteĩ temiandu ombohovái peteĩ mba'e ojapova vaihápe ha ñañapópe, máva angaipáva oikova ñembyasy ha vy'a'ỹpópe. Oñeanduva vy'a'ỹ ha oipy'apyete, ava oñandu angaipa ojapovo peteĩ mba'e vai, joheipyre'ỹva.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Jahei'ỹ

thumb|Jahei'ỹ.
**Jahei'ỹ** () ha'e peteĩ temiandu ha peteĩ teko marangatu oipytaso peteĩ mba'e  omoñeko'õva, máva jahei'ỹva opu'aka ñaña ha pochy, ipy'aporãva ha ohechakuaava.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Terekose

thumb|Terekose.
**Terekose** () ha'e peteĩ temiandu vai ombohovái peteĩ jepota eterei orekose tapicha orekova, máva terekoseva oñembyasy ndorekova mba'e oipotava. 

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Jererovu

thumb|Ta'anga herava "Opamba'e ha'e jererovu", ojapo C. Allan Gilbert.
**Jererovu** () ha'e peteĩ temiandu jejapo ohachauka peteĩ ava ojejapova ha itĩ'atãva, ha'e temiandu ñembotuicha ete ha ñaña ete.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Patagóña

**Patagóña** ha'e peteĩ tenda oĩva ñembyete gotyo Ñembyamérikape, Argentina retãme ha Chile retãme. Patagóña renda ha'e 1.060.631 km² ha 2.410.804 avakuéra oikove ipype. 

Patagóña yvy ape ysaja ha'e ojoavýva, oĩ heta ro'yrupa, yrypy'a ha hyjúi yrypy'a ñuguasu ári. Oĩ avei pe Yvytyrysyi Andes, oñepyrũva Patagóñame.



Ta'ãnga:Perito Moreno Glacier Patagonia Argentina Luca Galuzzi 2005.JPG|
Ta'ãnga:Les Eclaireurs Lighthouse.jpg|
Ta'ãnga:Fitzroy 2.jpg|
Ta'ãnga:Cuernos del Paine from Lake Pehoé.jpg|



Ñemohenda:Argentina
Ñemohenda:Chile
Pampa

**Pampa** ha'e peteĩ tenda oĩva Ñembyamérikape, Uruguái retãme, kuarahyresẽ Argentina retãme ha ñemby Rio Grande do Sul-pe, Pindorama retãme. Ko tenda iñuguasupáva, oreko heta ñemitỹ ha ka'a michĩ.

Heta mymba oikove Pampa rendápe, oĩ ku guasu tĩ'i, jaguapytã, ñandu guasu, guyratiri, tuju, korochire, heta teju, aguara cha'ĩ ha ambueva.



Ta'ãnga:Distrito do passo do verde.jpg|
Ta'ãnga:Pampas.jpg|
Ta'ãnga:Llanurapampeana.JPG|
Ta'ãnga:Sembrado de cebada en argentina.jpg|



Ñemohenda:Argentina
Ñemohenda:Uruguái yvyapekuaa
Ñemohenda:Pindoráma yvyapekuaa
Italiañe’ẽ

thumb|upright=1.5|Italiañe'ẽ

**Italiañe'ẽ** ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ oñeñe'ẽva Italia, ha heta tetã ojereva Italia ha ambue tetã Afrikape.
Italiañe'ẽ añete jehai peteĩha sa ro'y X peguare, ha iñe'ẽporã oñepyrũ sa ro'y XII tenda Toskánape, ha mbaretevépe katu sa ro'y XII tenda Sesíliape. Ko ára peteĩháme ojeipuru jehai ñe'ẽjoavy jopara mba'e, ha tetã yvate gotyo, ojeipuru avei oysitáno ha hyãsiañe'ẽ.

Toskána jopara ñe'ẽporã ipoirãitereígui, sa ro'y XIV guive, oñemombareteterei hetãme ha oñepyrũ italiañe'ẽ mbyky pyrenda jehai. Kóva, oñemopeteĩvo Italia (ary 1870-pe), oiko chugui ñe'ẽ tetã sambyhyhárõ ha ojeipuru mbo'ehaópe, upéicha rupi sa ro'y XX mbytére, oñeñe'ẽ oparupiete ha ombogue mberekatu mayma ñe'ẽjoavýpe. Jepeve oĩva, imbarete ñe'ẽjoavykuéra, ogapýpe itenonde, ojehai ñe'ẽporã ha oĩmimi avei tembipuru marandurãme.

Italiano ñe'ẽjoavy ikatu ñambyeja'o mbphapy atýpe: yvategua, toskáno, ha mbye'iguy gotyo. Latinañe'ẽ oñeñe'ẽva opu'ã rapykueréicha mayma yvy jopara ha mombyrýva ojoichugui, ikatu ojoavyeterei ha oñeñe'ẽ ramo nahesakãi he'iséva ojupe. 

* Italia
* Suisa
* San Marino
* Táva Vatikano
* Eloveña
* Erityrea
* Malta
* Somalia
* Livia

## Mandu'apy

* 
* 
* 

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Ñemohenda:Itália
Ñemohenda:Suísa
Eloveñañe'ẽ

thumb|Eloveñañe'ẽ

**Eloveñañe'ẽ** ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ, eslavo, oñeñe'ẽva Eloveña, ha ambue tetã ojereva Eloveña, oñe'ẽva avei Italia ipehẽngue.

* Eloveña
* Auteria
* Italia
* Hungyria

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Ñemohenda:Eloveña
Seviañe'ẽ

thumb|upright=1.25|Seviañe'ẽ

**Seviañe'ẽ** ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ, eslavo, oñeñe'ẽva Sevia, Vonia ha Hesegovina ha Montenegro. Ko ñe'ẽ oñe'ẽva 12.000.000 avakuéra

* Sevia
* Vonia ha Hesegovina
* Montenegro
* Yvate Masendoña
* Kyoasia
* Rrumaña
* Hungyria

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Sevia
Ñemohenda:Montenégyro
Ñemohenda:Vónia ha Hesegovína
Ñemohenda:Kosovo
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Vugariañe'ẽ

thumb|upright=1.25|Vugariañe'ẽ

**Vugariañe'ẽ** ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ, eslavo, oñeñe'ẽva Vugaria, ha heta tetã ojereva Vugaria. Ko ñe'ẽ eslavo oipuru Sirílo achegety ha oñe'ẽva 11.000.000 avakuéra.

* Vugaria
* Sevia
* Gyresia
* Yvate Masendoña
* Tuykia
* Rrumaña
* Ukyaña

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Vugária
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Masendoñañe'ẽ

thumb|upright=1.25|Masendoñañe'ẽ

**Masendoñañe'ẽ** ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ, eslavo, oñeñe'ẽva Masendoña, Avaña ha ambue tetã ojereva Masendoña.

* Yvate Masendoña
* Avaña
* Vugaria
* Gyresia
* Rrumaña
* Sevia
* Kosovo

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Yvate Masendoña
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Voniañe'ẽ

thumb|Voniañe'ẽ

**Voniañe'ẽ** ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ, eslavo, oñeñe'ẽva Vonia ha Hesegovina, ha heta tetã ojereva Vonia ha Hesegovina. Ko ñe'ẽ oipuru Sirílo achegety ha Latinañe'ẽ achegety, oñe'ẽva 4.000.000 avakuéra.

* Vonia ha Hesegovina
* Sevia
* Montenegro
* Kyoasia
* Avaña
* Kosovo

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Ñemohenda:Vónia ha Hesegovína
Tape guasu 2 (Paraguái)

**Tape guasu 2** (), heratee karaiñe'ẽme ha'e **Ruta Nacional N° 2 "Mariscal [[José Félix Estigarribia]]"**, ha'e peteĩ tape guasu Paraguái pegua ombojoajuva tetã tavusu Paraguay ha Ka'aguasu itavusu, Coronel Oviedo. Ipukukue ha'e 132 kilómetro Ogureko peteĩ térã mokõi mba'yrumýi rape. Ary 2013-pe oñepyrũ mbopyve rembiapo, irundy mba'yrumýi rape tavusu Paraguay guive táva Coronel Oviedo peve.

Táva Coronel Oviedo-pe ku tape guasu opa ha oñepyrũ Tape 7, opava táva Ciudad del Estepe.

## Jehasaha repy
* km 38.5: Jehasaha repy Ypakarai
* km 125: Jehasaha repy Coronel Oviedo

## Táva kuéra

Táva ha tava guasu 1.000 tavayguakuéra ndie ko tape guasu ohasava kuarahyreike guive kuarahyresẽ peve ha'e:








Tape guasu 2
Tape guasu 7 (Paraguái)

**Tape guasu 7** (), heratee karaiñe'ẽme ha'e **Ruta Nacional N° 7 "[[José Gaspar Rodríguez de Francia]]"**, ha'e peteĩ tape guasu Paraguái pegua. Oñepyrũ táva Coronel Oviedope ha opa táva Ciudad del Estepe en el Hasaha Tekoayhu, rembe'y Pindorama retã pegua. Ipukukue ha'e 193 kilómetro. Ogureko peteĩ térã mokõi mba'yrumýi rape ha Jehasaha repy Tape Porã guive ipyrusuveva irundy mba'yrumýi rape ndie.

Kuarahyreikepe, táva Coronel Oviedope, ku tape ombojoaju tape guasu 2, opava táva guasu Asunción-pe; ha kuarahyresẽme, táva Ciudad del Estepe, Pindorama renda, tetãvore Parana ombojoaju tape guasu BR-277. 

## Jehasaha repy

* km 201: Juan Manuel Frutos 
* km 180: Jehasaha repy Minga Guazi 

## Táva kuéra

Táva ha tava guasu 1.000 tavayguakuéra ndie ko tape guasu ohasava kuarahyreike guive kuarahyresẽ peve ha'e:

### Tetãvore Ka'aguasu

* km 0: Coronel Oviedo (Mbohapemokõi 2 ha 8)
* km 47: Caaguazú
* km 72: Doctor Juan Manuel Frutos
* km 84: Doctor Juan Eulogio Estigarribia
* km 112: José Domingo Ocampos

### Tetãvore Alto Parana

* km 118: Juan E. O'Leary
* km 130: Dr. Juan León Mallorquín
* km 156: Yguasu
* km 180: Minga Guasu (Mbohapemokõi Tape 6)
* km 193: Ciudad del Este

## Ta'angakuéra

File:Ruta 7 (Paraguay)1.JPG
File:Peaje - Ruta 7.JPG






Ñemohenda:Tape guasu Paraguáipe
Tape guasu 4 (Paraguái)

**Tape guasu 4** (), heratee karaiñe'ẽme ha'e **Ruta Nacional N° 4 "Gral. [[José Eduvigis Díaz]]"**, ombojoaju táva San Ignacio, tetãvore Misiones-pe, ha táva  Paso de Patria, tetãvore Ñe'ẽmbukume. Ipukukue ha'e 197 kilómetro. 
Tava San Ignaciope oñembohapemokõi Tape guasu 1.

## Táva kuéra

Táva ha tava guasu 1.000 tavayguakuéra ndie ko tape guasu ohasava yvate guive ñemby peve ha'e:





## Pukukue





Ñemohenda:Tape guasu Paraguáipe
José Hernández

thumb|200px|Karai José Hernández

**José Hernández**, héra pukuvéva **José Rafael Hernández y Pueyrredón**, heñóikuri ára 10 jasypateĩ ary 1834-pe, Táva Buenos Aires, Argentina retãme. Itúva herava’ekue Rafael Hernández ha isýkatu Isabel de Pueyrredón. Guarini, marandu’asãihára, ñe’ẽpapára ha teikuaihára Argentina-ygua, ojekuaavéva ohaihaguére *[[Martín Fierro]]*, aranduka ojehecharamovéva gaucho reko rehegua. Hérape, ára 10 jasypateĩ jave -hi’arambotýpe- ojegueromandu’a Tavarandu Ára Argentina retãme.

Oikókuri chugui guarini oipysyrõnguévo Buenos Aires rekosãso, ary 1852 guive 1872 peve omba’apo mbarete marandu’asãihápe. “Yvy hakuve jave”, he’íkuri Tetãpehẽnguéra natekotevẽiha oĩ Buenos Aires ruvicha poguýpe.

Oĩjepékuri umi Federal ñorãirõ pahápe, omoakãva’ekue Ricardo López Jordán, ndaipu’akáiva’ekue hovaiguáre ha oguevi ary 1871-pe guaucho-kuéra oñeme’ẽhaguépe ha José Hernández katu oñemomombyry ha oho Brasil retãme. Upe ñorairõ rire ha’e oipytyvõvékuri López Jordán-pe ha mbeguekatúpe ojeheja chugui.

Ojevývo Argentina-pe, ary 1872-pe, ombojoapy iñorairõ marandu’asãi rupive ha upérõ ohecha ára resa hembiapo tuichavéva, *El Gaucho Martín Fierro*. Iñe'ẽpoty rupive omyasãimbaretékuri hemiandu ha pytyvõ gaucho-kuéra rayhupápe. Upe hembiapo mbojoapypyre, *La vuelta de Martín Fierro* (1879), ijypykue ndive, oñembohete peteĩ ñe’ẽpoty añóme ha oñanduka tavaygua remimo’ã.

Uperiréma oike Tetãpehẽ Buenos Aires Amandajépe ha upépe heta mba’e porã ojapókuri.

José Hernández omanókuri ára 21 jasypa ary 1886-pe, Belgrano, Buenos Aires-pe.

embiapokue, *Martín Fierro* oñembohasáma Guarani ñe'ẽme. Ñembohasa ypykue, ha’éva jasypateĩ ary 2001-peguare, ojapókuri Guarani rayhuhára añetete, Corrientes, Argentina-ygua: Máximo Ricardo Dacunda Díaz (https://web.archive.org/web/20130516173820/http://www.chamigos.com/group/chamigoslectores/forum/topics/martin-fierro-en-guarani). Upéi, ára 5 jasypoteĩ ary 2007-pe, Tembikuaajára Félix de Guarania onohẽkuri yvytu pepóre *Martín Fierro*, Guaraníme (https://web.archive.org/web/20170418203948/http://archivo.abc.com.py/2007-06-05/articulos/334346/el-martin-fierro-en-guarani).

## Joaju
* ''Martín Fierro''
* CONSEJOS DE MARTÍN FIERRO A SUS HIJOS
* PELÍCULA MARTÍN FIERRO

## Mandu'apy
* Ohai: David Galeano Olivera https://web.archive.org/web/20151017212254/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/jos-hern-ndez-mart-n-fierro-guaran-me

Hernandez
Pocho Roch

**Gonzalo del Corazón de Jesús Roch**, ojekuaavéva **Pocho Roch**-pe, heñóikuri ára 15 jasyrundy ary 1939-pe, táva Itatĩ, Corrientes, Argentina retãme. 

8 ary peve oikókuri okaháre, tenda hérava Jakareýpe ha upégui oikuaa Avañe'ẽ ha upe guive ojepy’apy Guarani reko Taraguiguáre ha oñepyrũ ombyaty heta mba’e tavarandu, avakuaaty, tembiasakue, aranduka ha ñe'ẽryru, mba'epu, purahéi jeroky, tembipuru ha hetave mba’e Amérika reko rehegua.

Jaikénteva’erã Pocho Roch arandukakotýpe jaikuaa hag̃ua moõguipa ou pe mborayhu guasuete ha’e oñandúva purahéire ha ijyvy teére. Upépe ha’e oguereko avei peteĩ ta’ãngami hesa’yjupámava ojehechahápe chupe, imitã’irõ, orekórõguare 6 ary rupi, imbarakami ipópe oguapy jave peteĩ apyka’i yvyra ári ha opuraheirõhína Guaraníme.

Ko’ág̃a ha’e oñehekombo’e ijupevoi ha ohai ha opurahéi mbaraka reheve ha ambue tembipuru reheve. Ko’ã mba’e oñepyrũkuri ary 1955 rupive omoheñoirõguare, ambue tapicha ndive, “Tetãygua Mbo’ehao Mba’epu’atyvusu” ha avei mba’epu’aty hérava “Los Ruiseñores Correntinos”. Imitãrusúpe, orekórõ 16 ary, oike karai Mauricio Valenzuela mba’epu’atýpe ohechaukávo hikuái ikatupyry ogajerokyha Panambi ha Anaípe. Ary 1957-pe Mba’epu’asãiha Río Parana onohẽ ára resáre ipurahéi, peteĩ chamame, hérava “Che retãpe g̃uarã”. Ára ha ára hetave hendápe oñehenói opurahéi hag̃ua ha umíva repykue oipytyvõ chupe ambue mba’e joguápe ha upekuévo ombohetave umi tembikuaareka tavarandu rehegua omboyke’ỹre pe mba’e ohayhuvéva, ha’éva purahéi apo. Ko’ag̃aite peve ohaijepe 5.300 purahéi rasami.

Marily Morales Segovia ndive, ary 1971-pe, omoheñóikuri purahéi’aty mitãme g̃uarã hérava “Gurisada”. Upe arýpe oiko avei peteĩ mba’e ndetuichapajepéva Corrientes purahéipe g̃uarã: peteĩ hembiapokue hérava “Maléta tuicha” osẽ ára resáre Daniel Toro purahéi rupive ha *Music May* omoherakuãva’ekue opaite tetã rupi. Avei, upe chamame oñemyasãi’ypyva’ekue ary 1974-pe, Tokio, Japón retãme, *Sadaic* ñemonei reheve. Ary 1974 guive oñepyrũkuri onohẽ mba'epu'apu'a ha omba’apo *Emi Odeon*, *CBS Columbi*a ha *[[Sony Music]]* ndive. Ary 1977-pe, Facultad de Ciencias Exactas-pe oñepyrũkuri hembiapo tuichavéva ombohasávo imba’ekuaa Avañe’ẽ ha Taragui reko rehegua, mbo’ehaokuéra rupi. Ary 1978 guive oñepyrũkuri oñe’ẽ puhoe rupi: Ciudad de Corrientes ha LT7 rupive; avei omba’apo ñepyrũ ta’ãngambyrýpe. Universidad Nacional del Nordeste-UNNE-pe omyasãikuri heta tembiapo, umíva apytépe peteĩ og̃uahẽva ko’ã ára peve ha hérava Taragui Hayhu Aponde’a ha upéva rupive ha’e ojapo oikóvo peteĩ purahéi opaite Taragui távape g̃uarã ha mitãrusukuéra katu omoĩva’erã jehai umi purahéipe ohechaukahápe itáva reko.

## Joaju
* Biografía de Pocho Roch
* Rehendusérõ “Pueblero de Allaite”, Pochó Roch mba’e; ehesakutu ko’ápe
* Rehendusérõ “Corrientes soñadora”, Pochó Roch mba’e; ehesakutu ko’ápe
* Rehendusérõ “Leyenda de la Virgen de Itatĩ”, Pochó Roch mba’e; ehesakutu ko’ápe
* Rehendusérõ Pocho Roch marandu V Amandaje Guarani, Ytũsãingópe; ehesakutu ko’ápe

## ***
* Ohai: David Galeano Olivera https://web.archive.org/web/20130928112557/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/pocho-roch-guaran-me

Roch
Natalicio de María Talavera

thumb|180px|“Kavichu’i”

**Natalicio de María Talavera** heñóikuri Táva Villarrica, Paraguay Retãme; ára 8 jasyporundy ary 1839-pe. Itúva hérakuri José Carmelo Talavera ha isýkatu héra Antonia Alarcón. Oñemoarandu’ypýkuri itávape ha upéikatu ohasákuri Paraguaýpe ha oñemoarandúkuri, hetave apytépe, Juan Pedro Escalada ha Ildefonso Antonio Bermejo ndive. 
izquierda|sinmarco|249x249px
Hetave mba’e apytépe, ary 1858-pe onohẽ yvytu pepóre “Guerra del Paraguay” ha Ñorairõ Guasu aja omboguapy kuatiáre Mburuvichapavẽ José Eduvigis Díaz -Kurupa’ytyguare tuvicha- rekovehai. Iporã ñamomba’eguasu avei Ñorairõ Guasu aja, Juan Crisóstomo Centurión ndive, omoheñói, oisãmbyhy ha ohai kuatiahaipyre “Kavichu’i”. Omano ha oñeñotỹkuri Paso Pukúpe. Ohechakuaávo Natalicio de María Talavera rekove ha rembiapokue, Ministerio de Educación y Culto, kuatiapyre 248 rupive, oiporavo ára 11 jasypa ogueromandu’a hag̃ua Paraguay Ñe'ẽpapára Ára.

Talavera rembiapokue apytépe akóinte ojehecharamo peteĩ hérava “Ka’i, jagua ha mbopi”, romboguapýva kóva rire. 

KA’I, JAGUA HA MBOPI I Mbohapy aña rymba ko yvy ári ndaje oĩ ojoguáva ha'ãnga ka'i, jagua ha mbopi II Pedro Segundo el ka'i, Bartólo Mitre el jagua, Venancio Flore mbopi La Triple Alianza-ygua III Mbohapyve oñomoirũ Ã rymba vai vai, Ha ojapomi el contrato Oipyhývo el Paraguay IV Ogueru ikambakuéra Ombohasa el Parana Ohupytývo Bellaco Opaitéma oñemoña V Ogueru los ygarata Aipo mentado coraza, Ha og̃uahẽ Kurupa'ytýpe Oje'ói yvýpe en masa VI Pero ñane Presidente Ohechauka umi tenda, Ha he'i chupekuéra "Ndapehasáiri kamba" VII Ha notĩri ko añakuéra, Ipituva ko nación, Ha he'íra'e ohua'ĩvo "Jaipyhy la Asunción" VIII Ni añáre remendárõ Karaja tuja piru, Asunción ndapehecháiri, Kamba ky'a, tajasu.

## ***
* Ohai: David Galeano Olivera

Talavera
Suísa

**Tetã Suísa** térã **Joaty Suísa** (alemañañe'ẽme: *die Schweiz*; hyãsiañe'ẽme: *la Suisse*; italiañe'ẽme: *Svizzera*; romãche: *Svizra*) ha'e peteĩ tetã oĩva Európape, itavusu ha'e Veyna ha itava kuéra tenondegua ha'e Súrichi, Mbasilea, Hinebyra ha Lugano. 

Ijerére ojejuhu yvate gotyo Alemaña; kuarahyresẽ gotyo Liechytenteĩ ha Auteria; ñemby gotyo Italia;ha kuarahyreike gotyo Hyãsia. Suisa oguereko 7.870.134 avakuéra (ary 2011-pe) ha ipukukue ha 41.290 km². Oñe'ẽ alemañañe'ẽ, hyãsiañe'ẽ, italiañe'ẽ ha romãche ñe'ẽ.

## Mandu’apykuéra
Tape guasu 1 (Paraguái)

**Tape guasu 1** () heratee karaiñe'ẽme ha'e **Ruta Nacional N° 1 "Mariscal [[Francisco Solano López]]"**, ha'e peteĩ tape guasu oĩva Paraguái retãme, ojoajuva tavusu Paraguay táva ñemby gotyo Encarnación. Ipukukue ha'e 370 kilómetro. Ogureko peteĩ térã mokõi mba'yrumýi rape.

Henda km 224-pe, táva San Ignaciope,  oĩ pe ñembohapemokõi tape guasu 4, ombojoajuva táva Pilar.

## Jehasaha repy

* km 23: Jehasaha repy Yvyraro
* km 160: Jehasaha repy Villa Florida
* km 320: Jehasaha repy Coronel Bogado

## Táva kuéra

Táva ha tava guasu 1.000 tavayguakuéra ndie ko tape guasu ohasava yvate guive ñemby peve ha'e:





## Pukukue





Tape guasu 1
Judas Tadeo Marangatu

thumb|200px|Judas Tadeo Marangatu

thumb|200px|Judas Tadeo Marangatu

Ja’ekuaániko **Judas Tadeo Marangatúpe** akóinte ojehecharamo ha ojehayhuveha. Oje’e ha’e oipytyvõha opapave Hesukirito rayhuhárape ha upehaguére ohupytyka hemikotevẽ maymaite chupe oñembo’ekuaávape. Alemaña, Italia, Amérika ha ambue tetã rupi oĩ heta ohapykuehóva chupe ha ha’e, oñepomoĩvo Tupãme, ohupytyka chupekuéra imba’aporã, hogarã térã ambue mba’emimi. 28 jasypa jave ojegueromandu’a Judas Tadeo Marangatu ára.

Judas niko he’ise “ñe’ẽngatu oñeme’ẽva Tupãme”. Tadeo katu he’ise “ipy’aguasúva oikuaauka hag̃ua Tupã rembipota”. Judas Tadeo túva niko herava’ekue Cleofás ha isýkatu hera’akue María, ha’éva Tupãsy pehẽngue.

Imitãrusúpe Judas Tadeo omoirũva’ekue Hesúpe ha Hesu ikaraipávo, Judas ohejapaite ohohapykueho hag̃ua chupe. Judas Marangatúpe oñehenói Tadeo oñembojoavy hag̃ua Judas Iscariote-gui, ha’eva’ekue upe ohepyme’ẽvakue Hesúpe.

Oipyguara Mesopotamia tuichakue javeve oikuaauka hag̃ua Hesukirito remiandu. Avei ojapo upe tembiapo Jerusalén ha Libia rupi.

Omyasãi jave Hesukirito remiandu táva Suanis-pe, Persia retãme, Judas Tadeo ha Simón Marangatu ho’ákuri ka’irãime ha heta ojejahéi hesekuéra. Upéi, peteĩ yvyrápe ojoka hikuái San Judas Tadeo akã. Upévare oñeha’ãngájepi chupe peteĩ yvyra otu’úva iñakãre. Uperire oñeñakã’o peteĩ háchape ha hetekue ojereruva’ekue Roma-pe ha oñemohendákuri Pedro Marangatu tupão guasúpe.

## Judas Tadeo Marangatu Ñembo'e

Hesu remimbo’e rekoverapy
Judas Tadeo Marangatu,
Chemo’ãhára, ñangarekohára ha pytyvõhára,
Ko’ápe añesũ ne renondépe
Amombe’úvo ndéve che remikotevẽ
Ãngapy ha opaite aragua.
Cherechakuaamína ha ejesareko
Ko che korasõ mba’embyasymíre
Ha upekuévo toñemomba’e che ãngare
Ne kunu’ũ ha nde poriahuvereko
Ha ahupytyvo pe pytyvõ
Reme’ẽva nde rayhuhárape
Ku ohasa’asyve jave
Tahupyty ne pytyvõ ha ne ñangareko
Ko’ág̃a aikotevẽve jave nderehe
Chepytyvõkena akóinte ajapo hag̃ua Tupã rembipota
Anítei añembyasy ahasa’asy jave
Uvei tamombareteve che jerovia
Hesu marangatuete mborayhúre. Taupéicha.


## ***
* Ohai: David Galeano Olivera https://web.archive.org/web/20160305194840/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/religiosidad-popular-d-a-de-san-judas-tadeo

Ñemohenda:Hesu rape
Karrulim

**Karrulim** ha'e peteĩ mbojehe'a ojejapova káña, rrúda ha limóngui, kóva ha'e peteĩ jepokuaa Paraguáigua, he'i pe mombe'ugua'u 1 jasypoapy hoy’u'arã 3 *trágo* ome'ẽ haguã umi mba'e porã oguerekóva ojekaru mboyve pyharevépe.
miniaturadeimagen|Karrulim
29 jasypokõi ary 2019-pe, pe *Secretaria Nacional de Cultura* (Tetã Arandupy Sãmbyhyha - SNC Paraguái) he'i:
*"Ojehechakuaa ha'eha karrulim [[ñande rekotee japokokuaa'ỹva]], mbojehe'a ojejapóva káña, rrúda ha limóngui, jey'urã Paraguái mba'e reko teéva. Umi tembiapo tee ojejapóva ñane avano'õme orekóva ha oñembohasáva ñemoñare ñemoñarépe ha ojejapo 1 jasypoapy-pe omopotĩ haguã ñande ruguy ha ome'ẽ haguã ñandéve mba'e porã, pe ñande rekoha ha arapy rembikuaa rekópe"**.*

## Tembiasakue
Ko jepokuaa Karrulim omoñepyrũ umi guaranikuéra. He'i umi króniko indias-gua, pe jasy jasyporundy-pe tuichaiterei oky ha pe ro’y ndive, oñepyrũ mba’asy ohundikuaáva umi távape. Omboyke ha ojoko haguã hikuái umi mba'asy, ojapo peteĩ pohã jehe'a ojejapóva ka’avo ha káñagui, ho’uva'arã hikuái 3 *trágo* oñepyrũvove jasypoapy. Ñepyrũrã ojeporu káña ojejapóva chañar, patay, túna térã *algarróba* reheve, oñembojehe’áva hese ka'avo térã pohã ñana.

## Jejapo
Oñembojo'a va'erã kaña ha y, heta térã michĩmínte pe ho'útava oipotávo. Oñemoĩnte va'erã 25% káñagui, ani imbaretereíti, nda'areiete ojepurúnte akue káña Paraguaigua. Upe rire oñembojo'a umi rrúda rogue, oñohẽvo pe *pásta* ojejapóva mba’yru ryepýpe guerekóva pe káña. Upéva ojejapova’erã peteĩ ára mboyve, ikatu haguã ojeguereko peteĩ jehe'a iporãva. Oñembojo'ámarõ, ojehapy va'erã asuka peteĩ mba’yrúpe, osẽ peve mahe'ẽ, ha'éva pe *caramelo*, hetave *caramelo* remoĩvo, hũve pe káña osẽta, upéi ipahápe ñamoĩ limón rogue chupe.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Jey'urã oporomonga'úva
Ñemohenda:Arete
Tape guasu 8 (Paraguái)

**Tape guasu 8** (), heratee karaiñe'ẽme ha'e **Ruta Nacional N° 8 "Dr. Blas Garay"**, ha'e peteĩ tape guasu Paraguái pegua, ombojoajuva táva San Estanislao ha táva Coronel Bogado, ku táva Coronel Bogado ombojoajuva táva Encarnación Tape guasu 1 rupi. Ko tape guasu ombojoaju yvate renda Paraguái pegua ha ñemby renda Paraguái pegua, ombohapemokõi Tape guasu 3. Ombotuicha avei pe ''turismo de aventura''.

## Táva kuéra

Táva ha tava guasu 1.000 tavayguakuéra ndie ko tape guasu ohasava kuarahyreike guive kuarahyresẽ peve ha'e:




## Pukukue





Ñemohenda:Tape guasu Paraguáipe
Tape guasu 10 (Paraguái)

**Tape guasu 10** (), ha'e peteĩ tape guasu Paraguái pegua, ombojoajuva táva Villa del Rosario táva Salto del Guaira ndie. Ogueraha mandyju, ka'a ha sóha, ñemby tetãvore San Pedro guive táva Salto del Guaira peve, rembe'y Brasil retãme ndie. 

Táva San Estanislao, oĩ ku ñembohapemokõi tape guasu 3 ha tape guasu 8. Ipukukue ha'e nunga 326 km.

## Táva kuéra

Táva ha tava guasu 1.000 tavayguakuéra ndie ko tape guasu ohasava kuarahyreike guive kuarahyresẽ peve ha'e:




## Pukukue





Ñemohenda:Tape guasu Paraguáipe
Sakandu'y

**Sakandu'y** () - (**Hippopotamidae**) ha'e peteĩ mymba okambúva atýra Áfrika pegua, mymba ipysãkõiva, mokõinte ijuehegua, pe sakandu'y tee (*Hippopotamus amphibius*), ituichavéva, ha pe sakandu'y michĩ (*Choeropsis liberiensis*).

Ituichaite, hetyma mbykymi, hete ijapu'a ha ikyra. Iñakã guasuite, ijuru puku ha itĩngua oĩ itĩ ári. Kuréicha irundy ipysã. 

Sakandu'y juehegua oikovéva ko'ãga ipire sỹiva ha ndorekói tajygue ikyráva ha tajygue hy'áiva.

## Arandukapurupyre
* 
* 

Ñemohenda:Mymba pysãkõi
Pysãkõi

**Pysãkõi** (**Artiodactyla**) ha'e umi mymba juehegua hekovety okambúva ipy oguereko papapy mokõiva pysã; ku mymba aty oikove opamba'e yvyrusupe, Antártida-ndi.

*Sakandu'y
*Mburika ajuvuku
*Kure
*Mymba'akãndu
*Ovecha
*Vaka
*Kavara
*Guasu
*Ovecharana

*
Tape guasu 3 (Paraguái)

**Tape guasu 3** (), heratee karaiñe'ẽme ha'e **Ruta Nacional N° 3 "Gral. Elizardo Aquino"**, ha'e peteĩ tape guasu Paraguái pegua ombojoajuva táva Paraguay ha táva Bella Vista, Amambaipe. Ogureko peteĩ térã mokõi mba'yrumýi rape. Ipukukue ha'e 475 km, ku tape guasu rupi ohasa heta mba'e tenondegua, sóha, avati, mandyju, ka'a he'ẽ ha ambueva. 

Ombohapemokõi tape guasu 9 ndie, tape guasu 8, tape guasu 10, tape guasu 11 ha 5.

## Táva kuéra

Táva ha tava guasu 1.000 tavayguakuéra ndie ko tape guasu ohasava yvate guive ñemby peve ha'e:
 




## Pukukue





Tape guasu 1