open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
São José dos Pinhais

**São José dos Pinhais** ha'e peteĩ táva Pindoramape, oĩ Paraná tetãvore. Ko távape oĩ 268.807 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 945,717 km2 nunga. Ko táva opyta 7 km mombyrýgui tetãvore itavusu Curitiba.

Ñemohenda:Parana (tetãvore) táva
24 jasyrundy

**24 jasyrundy** ha'e 114º ára arygua.

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñói
* 1926: Heriberto Herrera, futbolista haentrenador hispano-paraguayo (omano 1996).

## Mano
* 1978: Federico Chaves, polítiko Paraguái pegua (teñói 1882).

Ñemohenda:Jasyrundy
Evréo ñe'ẽ

**Evréo ñe'ẽ** ha'e peteĩ ñe'ẽ semítika oñe'ẽêva umi te'ýi oĩva Israel yvy ymaguarépe. Tupã ñe'ẽngue ryru ára pukukuépe, evréo ñe'ẽ ha'e oiporúva Israel ñomongeta ha ñe'ẽporãme, ága katu sa roy VII Kirito mboyve guive oike mberekatu araméo ñe'ẽ. Imyengovia ipya'eve ojeity rire Herusalẽ tupão mokõiha, ary 70 K.r. ha oñepyrũme isarambi hudeokuéra tava'i oikégui Império Rrománo. Evréo ndojeiporuvéi ñomongetahápe sa ro'y II ñande árapegua guive, ága katu oikove ñe'ẽ jehai ha tekopýpe mayma hudéo aty pa'ũme Europape.

Ko'ãga oĩ haimete 5.600.000 oñe'ẽva evréo, Israel retãme (5.000.000) ha Palestína retãme (600.000).

Evréo ñe'ẽ ñemombarete oñepyrũ sa ro'y XIX pahápe, oñepyrũme hudéo oho jevy Palestínape, Eliezer ben Yehuda, tenonderã, ñepia'ã rupive, sionimohára heñoiva'ekue Rrusiape, ojapóva ñe'ẽ jehai oĩva upérõgui ha oĩva ko'ága peve ñe'ẽ oñeñe'êva agagua. Ojejapo ramo Israel Retã ary 1947-pe, mburuvichakuéra hudéo omoĩ Tetã ñe'ẽpavẽrõ. Evréo ñe'ẽ agagua mba'e peteĩmimi oikóva arapýpe: iñe'ẽ ñemoingove mberekatu ñe'ẽ jehaígui haimete 2000 ary rire ojeiporúvakuri yvagaraperãmente.

## Mandu'apy

* Zuckermann, Ghil'ad, 2003. ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew''. Palgrave Macmillan. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695)

## Joaju

Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Israel
Wolfgang Amadeus Mozart

**Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart** (Salzburgo, 27 jasyteĩ ary 1756-pe - Viena, 5 jasypakõi ary 1791-pe), ha'e akue peteĩ karai purahéi apohára ha kuãytasã mbopuhára Auteria retã pegua, *Clasicismo* rape ipurahéi apohára guasu ha tenondegua, jeikuaaveva mante karai ombopukuaáva tenondegua. Mozart ojapova'ekue avei heta *sinfonía* ha mba'epu porã ijysaja oikoéva, kuãytasã hag̃ua ha *konsierto* hag̃ua.

## Mandu'a

## Joaju

Ñemohenda:Puraheihára
Ñemohenda:Tekove Auteriagua
Para Yvy mbytépe

**Para Yvy mbytépe** () ha'e peteĩ para oĩ Paraguasu Atlántiko, ijykére ojejuhu yvate gotyo Europa, ñemby gotyo yvate Afrika ha kuarahyresẽ gotyo kuarahyreike Asia, oguereko heta ypa'ũ guasu. Ituichakue ha'e 2.500.000 km². Y ku para pegua osẽ paraguasu Atlántiko-pe ypo'i Hivyraytã rupi, ha para Pytãme, y hasaha Sues rupi. Y para Hũ pegua osẽ avei para Yvy mbytépe ypo'i Vóyhoro ha Ndandanelo rupi.

## Ambue Henda

* ''Atlas ambiental del Mediterráneo'' en el Centro Virtual Cervantes
* Valor natural, amenazas y soluciones del Mediterráneo por Greenpeace
* Rápida inundación del Mediterráneo (en inglés)

Ñemohenda:Yguasu paraguasu Atlántikope
Ypo'i Hivyraytã

**Ypo'i Hivyraytã** () ha'e ku tenda ypo'i mokõi yguasu ombojoajuva etehápe, para Yvy mbytépe ha paraguasu Atlántiko, ha ombojei mokõi yvyrusu, Europa ha Afrika. Ku ypo'i ha'e mante joaju  para Yvy mbytépe ha paraguasu Atlántiko.

Ñemohenda:Paraguasu Atlántiko
Caselle Landi

thumbnail|250px|right|Caselle Landi.
**Caselle Landi** ha'e peteĩ táva oĩva tetã Itáliape, tetãmi Lodipe, Ypa'ũ Lombardiape. Oguereko 1.652 tavayguakuéra ha 25,95 km² renda.

## Enlaces externos

Ñemohenda:Itália táva
Salve Jorge

**Salve Jorge** ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 22 jasypa ary 2012-pe ha opama ára 17 jasypo ary 2013-pe, tembiasagua'u *[[Avenida  Brasil]]* rire ha *[[Amor à Vida]]* mboyve. Ohai Glória Pérez ha Malga Di Paula ha omotenonde Fred Mayrink ha Marcos Schechtman. Omombe'u "jerovia" rehe ha tembiguái ñemuha, ohasa gua'u *Morro do Alemão* táva Rio de Janeiro ha Cappadocia Tuykia retãme, Marangatu Horge oheñóiva'ekue.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2012
Ñemohenda:2013
Oporomomembýva

**Oporomomembýva** () oñembohérava avei **partéra chae** ha'e pe kuñakarai térã karai ijae reínteva oipytyvõva kuñanguérape hyeguasúvape imemby hag̃ua, hogapýpe, ymaite guive oĩ yvypóra ojapóva jaikuaaháicha yma ndaoporiva'ekua pohãnohára ikatupyrýva ko'ã mba'épe ha'éva hina kuña ñemomemby, ombohasy'ỹ membyrã. Tekotevẽ ojekuaa  partera chae rembiapo mitãpyahu apytépe, noñemomba'eguasuvéima;  ndaiporikatuveímai ko'ánga rupi  tapicha oipurúva partera chae rembikuaa ha pohã ñanare jerovia.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tembiapo
Ñemohenda:Apoha
Ñemohenda:Pohanokuaa
Membysẽ tako rupi

**Membysẽ tako rupi**, ha'e kuña hyeguasu opávo, osẽ memby isy membyryru pegua hako rupive, upéicha ha'e membysẽ itapiaguavéva. Heta ava he'i membyrã ha'e jeikove iñepyrũ. Ary ava pegua ojepapa membyrã guive. Kuña oñepyrũ imembyrã oñandu jave imembyryru  akuruchĩ mante, akuruchĩ ombotuichava ha itapiaguaveva.

Membyrã ae yvypóra kuña pegua oñemohenda mbohapy vore: membyryru ijajúra ombotuicha, mitã kunumi osẽ ha aupa osẽ. Heta pohã oiko oñembyasy'o oipuruva membyrã mboyve. Heta kuña ha kuimba'e oporomomembýva oipytyvõ kuña imembyrãme.

## Mandu'apy


## Joaju
*elpartoesnuestro.es Web de la asociación "El parto es nuestro"

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Teñói

**Teñói** () ha'e mymba ha ka'avo jeikove iñepyrũ, mymba osẽ isy membyryru pegua térã osẽ tupi'a pegua jave, ka'avo osẽ yva ra'ỹi jave avei. Yvypóra heñói ojemboherava membyrã.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tekovekuaaty
Plutõ mbyguaikuéra

Ko yvóra michĩ Plutõ oguereko 5 mbyguai. Ko'ã mbyguaikuéra (jasykuéra) ojere Plutõ rehe, ha Kuarahy rehe avei. Plutõ jasy tuichavéva ha'e Caronte. Caronte tuichave nunga Plutõre.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
* Mbyguai
* Mbyguaikuéra ñande Yvy pegua&nbsp;· Jasytata guasu&nbsp; pegua· Jarýi pegua&nbsp;· Ja'yvo pegua&nbsp;· Yvaja pegua&nbsp;· Yrarýi pegua&nbsp;· Eris pegua&nbsp; ha· Haumea pegua.

## Joaju

* Pluto mbyja'ekuéra ha'anga guasu

Ñemohenda:Kuarahy Ypykatu
Auméa mbyguaikuéra

Ko yvóra michĩ Auméa oguereko mokõi mbyguaikuéra jaikuaáva.

## Ehecha avei
* Mbyja'e kuéra ñande Yvy pegua&nbsp;· Marte&nbsp; pegua· Húpiter pegua&nbsp;· Satuyno pegua&nbsp;· Urano pegua&nbsp;· Netuno pegua&nbsp;· Eris pegua&nbsp; ha· Plutõ megua.
* Mbyja'e
* Mbyjajerety Kuarahy rehegua

## Mandu'apy

## Joaju
* 

Ñemohenda:Kuarahy Ypykatu
Ndinomia

**Ndinomia** (), ha'e mbyguai ku yvóra michĩ ha'e Eris. Herateéva **(136199) Eris I Disnomia**. Hérav peteĩha ha'e va'ekue *S/2005 2003 UB<sub>313</sub> 1*, ha upéi Disnomia, he'iséva Eris tupã imemby, Gyrésia mombe'ugua'úpe. 

Ojejuhu va'ekue ára 10 jasyporundy ary 2005-pe, karai Michael E. Brown ha ijaty ojuhu, mba'e ombotuichahecha Keck-pe Hawaii ypa'ũme. Ku mbyguai ha'e 60 jey imichĩve Érisgui, imbytépe hasaha ha'e 150 km mante.

## Ehecha avei
* Mbyguaikuéra ñande Yvy pegua&nbsp;· Jasytata guasu&nbsp; pegua· Jarýi pegua&nbsp;· Ja'yvo pegua&nbsp;· Yvaja pegua&nbsp;· Yrarýi pegua&nbsp;· Haumea pegua&nbsp; ha· Plutõ megua.
* Eris

## Mandu'apy

## Joaju
* ''Discovery of Gabrielle'' del Observatorio Keck *(en inglés)*
* ''2003 UB313, the 10th planet, has a moon!'': página de Michael Brown sobre el descubrimiento de Disnomia *(en inglés)*

Ñemohenda:Kuarahy Ypykatu
Tovatĩ

**Tovatĩ** ha'e peteĩ táva oĩva tetãvore Kordillera-pe, 63 km imombyrýgui Paraguaýpe ha 17 km imombyrýgui, tetãvore itavusu, Ka'akupépe, tape guasu 2 rupi.

## Tembiasakue

Tovatĩ heñói ypy Domingo Martínez de Irala oisãmbyhy jave, ary 1539-pe.

Iñepyrũme ha'e va'ekue peteĩ táva guarani ysyry Paraguái rembére, uperire ojerova henda ko'ãgaguápe ndaikatui hague ojoko Pajagua kuéra ondyrývo hese. Ary 1583-pe oñeme'ẽ *franciscano* kuérape oisãmbyhy hag̃ua hese, ombokarai hag̃ua avakuéra ikatuhag̃uaicha ijokupyty porãve.

Ary 1786pe heñói Tovatĩme Pedro Juan Caballero, oiko va'ekue Paraguái Retã Ára Sãsome.

### Hembekuéra
Táva oĩva ijerére ha'e: Arroyos y Esteros, KKa'akupe, Atyra, Eusebio Ayala, Isla Puku ha Primero de Marzo 

## Compañías

Tovatĩ oguereko 17 compañías:

1. Jhuybaty
2. Rosado
3. Potrero
4. 21 de julio
5. Santa Rosalía
6. Punta del Este
7. Villa de Mercedes
8. Mompox
9. Santa Rosa
10. San Roque Gonzáles de Santa Cruz
11. Costa Alegre
12. Ensenada
13. Loma Verde
14. Colonia Capitán Pedro Juan Caballero
15. Isla Florida
16. Aparypy
17. Isla Guazú

## Virurekokuaa

Ladrillo apo hína oĩvéva Tovatĩme. Oleria ha ceramica kuérape ojejapo ñai'ũgui, ha oñembojy jepe'ápe tatakua guasúpe.

Oĩ avei heta artesano ha oñemitỹva campáñape, táva jerépe.

### Mba'apoporã ha Arandupy

Ko távape oñemba'apo yvyra, ha ñai'ũ rehe, upéva niko ojehechavéva. Oĩ avei 21 de Julio-pe ojapóva sombrero piri karanda'y roguégui, ha kuñakarai kuéra ojapóva kyha mbokaja roguéi. Opavave tembiapo oñemoĩ ojehecha meme hagua Villa Artesanal-pe ha Mirador ypype.

## Mba'éicha ikatu ñaguahẽ Tovatĩme

Tape hũ Mcal. José Félix Estigarribia rupi ha yvyty Ka'akupe rupi avei. Oĩ peteĩ tape ñanemoguahẽva upéva ha'e táva Arroyos y Esteros rupi.

## Arandukapurupyre
* EL PROCESO DE LA INDEPENDENCIA DEL PARAGUAY 1780-1813 (Por HERIB CABALLERO CAMPOS)
* DOMINGO MARTINEZ DE IRALA (Por ALEJANDRO NIETO)
* EL PUEBLO GUARANI COLONIAL - INQUIETUDES DE LOS PUEBLOS GUARANÍES (Autora: BRANISLAVA SUSNIK)
* PRESENCIA FRANCISCANA EN EL PARAGUAY (1538-1824) - Por MARGARITA DURÁN ESTRAGÓ

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Cordillera
Yom Kippur

**Yom Kippur** he'ise guaraníme ***Ñyrõ Ára***. Ko árape oñemomba'eguasu ñyrõ ha mba'evai'apo jehechakuaa añetetéva, osẽva korasõ mbytetégui. 

Kóva ha'e peteĩva umi Kyhyjeha Ára apytépe (*Yamim Noraim* evréo ñe'ẽme). Umi ára niko oñepyrû Ary Pyahúpe, upéi ou pa ára mba'evai'apo jehechakuaahápe ha opa Ñyrõ Árape. Hudio arapapahápe, Ñyrõ Ára oñepyrũ iñipytũvo ára porundy Tishrei-pegua (hi'ag̃uíva ára 21 jasyporundýgui) ha ojepyso ambue ára pyhare peve.

Ñyrõ Ára niko mba'evai'apo jehechakuaa araite, péicha avei ha'e pe ára imarangatuvéva ha oñemomorâvéva ary pukukuépe. Umi mba'e tuichavéva upe arapegua niko mba'evai'apo ñembogue ha jekupyty. Karu, y'u, jahu ha poreno oñemboyketeva'erã ko aretépe. Karu'ỹ oñepyrũ kuarahy oikévo ha opa ambue ára pyharépe. Ñyrõ Ára oñepyrũ peteĩ ñembo'e reheve hérava *Kol Nidre* oñeñembo'éva kuarahy oike mboyve. *Kol Nidre* he'iséva "mayma ñe'ẽme'ẽ"; ombokusuguepaite -aty guasúpe- umi ñe'ẽme'ẽ peteĩteĩ ojapova'ekue ary ohasava'ekuépe. Iporã ñamohesakã kóva rupive oñembogueha umi ñe'ẽme'ẽ -noñemoañeteiva'ekue- yvypóra ojapo'akue Ñande Rúpe; ha noñemboguéi umi ñe'ẽme'ẽ yvyporakuéra ojapóva ojoapytépe.

Omoĩ hikuái peteĩ akãhoja oñembo'e hag̃ua ka'aru jave -kóva añoite ha'e ñembo'e ojejapóva ka'arukue ary pukukuépe. Péicha avei ojejapo ñembo'e hérava *Ne'ilah* ha heseve oñemohu'a vy'a guasu. Ñyrõ Ára og̃uahẽ ipahápe hyapúvo turu avei omog̃uahẽva ipahápe karu'ỹ. Kóva ko arete niko henyhê vy'águi Israel retã térã ambue tetâ hudiokuéra oikohápe. Ñyrõ Ára ndaha'éi vy'a'ỹ ára. Umi hudio heñóimava Epaña, Poytuga térã Afrika yvate gotyo ombohéra hikuái ko aretépe, "Karu'ỹ Morotĩ".

## Mandu'apy
* Ohai: David Galeano Olivera https://web.archive.org/web/20160305141707/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/yom-kippur-guaran-me

Ñemohenda:Ára
Fina Estampa

**Fina Estampa** ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 22 jasypoapy ary 2011-pe ha opama 23 jasyapy ary 2012-pe, tembiasagua'u *[[Insensato Coração]]* rire ha *[[Avenida Brasil]]* mboyve. Ohai akue Aguinaldo Silva, Nelson Nadotti, Patricia Moretzsohn ha Maria Elisa Berredo, ha oipytyvõ ichupe kuéra haihára Maurice Gyboski ha Rodrigo Ribeiro, omotenonde Marcelo Travieso Ary Coslov, Claudio Boeckel, Marco Rodrigo y Marcus Figueiredo, ha omotenode pavẽ ha hembiasa Wolf Maya.

Lília Cabral, Dalton Vigh, Christiane Torloni, Malvino Salvador Carolina DieckmannCaio Castro, Adriana Birolli, Júlia Lemmertz, Dan Stulbach, Sophie Charlotte, Marcelo Serrado, José Mayer, Alexandre Nero, Dira Paes, Eva Wilma, Milena Toscano, Renata Sorrah ha Suzana Pires omba'eapo ava tee kuéra.

Omombe'u Grisela da Silva Pereira hembiasakue. Heñói mboriahu, oho Vrasil-pe orekovo 5 ary, 14 ary omenda ha 15 ary omemby. Iména, Pereirinha, ha'e akue pirakutuhára ha omano parape, ha hetekue ndojuhuveva, Griselda opu'aka heta viru ha heta mba'e ohasava.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2011
Ñemohenda:2012
Lília Cabral

thumbnail|200px|Lília Cabral
**Lília Cabral Bertolli Figueiredo** (São Paulo, Pindorama, 13 jasypokõi ary 1957-pe) ha'e peteĩ mba'eapohára herakuã ojeikuaaetéva tetã Pindorama pegua. Ojapo akue heta ava tee Rede Globo hembiasagua'úpe, mokõi jey ojehechauka chupe pe Emmy jopói, mba'eapohára kuña porãveva rehe.

## Hembiapo ta'angambyrýpe
* 1984 - *Corpo a Corpo* .... Margarida Fraga Dantas
* 1985 - *De Quina pra Lua* .... Marieta
* 1986 - *Hipertensão* .... Antonieta
* 1987 - *Mandala* .... Lena
* 1988 - *[[Vale Tudo (telenovela)|Vale Tudo]]* .... Aldeíde Candeias
* 1989 - *[[Tieta (telenovela)|Tieta]]* .... Amorzinho
* 1991 - *O Portador* ...Luciana
* 1991 - *Salomé* .... Ernestina
* 1992 - *Pedra sobre Pedra* .... Alva
* 1993 - *Sex Appeal* .... Clarice
* 1993 - *Confissões de Adolescente* .... Gilda
* 1994 - *Pátria Minha* .... Simone Pelegrine
* 1995 - *[[História de Amor]]* .... Sheila Bueno
* 1995 - *Engraçadinha... Seus Amores e Seus Pecados* .... Eduarda
* 1997 - *[[Angel Malvado]]* .... Goretti Garcia
* 1998 - *[[Meu Bem Querer]]* .... Verena Alves Serrão
* 1998 - *Dona Flor e Seus Dois Maridos* .... Violeta
* 1999 - *Malhação* .... Cláudia Almeida
* 2000 - *[[Laços de Família]]* .... Ingrid Frank Lacerda
* 2001 - *Estrela-Guia* .... Daphne Pimenta
* 2002 - *Sabor da Paixão* .... Edith
* 2002 - *Sítio do Picapau Amarelo* .... Hera
* 2003 - *[[Chocolate com pimenta]]* .... Bárbara Albuquerque
* 2004 - *Começar de Novo* .... Aída
* 2006 - *[[Páginas da vida]]* .... Marta Toledo Flores 
* 2008 - *[[A favorita]]* .... Catarina Coppola Monteiro 
* 2009 - *[[Viver a vida]]* .... Tereza Saldanha 
* 2011 - *Divã* .... Mercedes 
* 2011 - *[[Fina Estampa]]* .... Griselda da Silva Pereira
* 2013 - *[[Saramandaia]]* .... Vitória Vilar
* 2014 - *[[Império (tembiasagua'u)|Império]]*
* 2016 - *[[Liberdade, Liberdade]]*
* 2016 - *Tá no Ar: A TV na TV*
* 2017 - *[[A Força do Querer]]*
* 2018 - *O Setimo Guardião*

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Insensato Coração

***Insensato Coração*** ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 17 jasyteĩ ary 2011-pe ha opa ára 19 jasypoapy ary 2011-pe, tembiasagua'u *[[Passione]]* rire ha *[[Fina Estampa]]* mboyve. Ohai akue Gilberto Braga ha Ricardo Linhares ha omotenonde Dennis Carvalho.

Mba'eapohára ojapo akue ava tee kuéra ha'e Paola Oliveira ha Eriberto Leão; Glória Pires ha Antônio Fagundes,Deborah Secco, Camila Pitanga, Lázaro Ramos, Deborah Evelyn, Gabriel Braga Nunes ha Natália do Vale.

Ko tembiasagua'u omombe'u viru jehayhu, viru ñemono'õ, mborayhu ha py'arõ.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2011
Saramandaia

***Saramandaia*** ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindoráma retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Oñepyrũ ára 24 jasypoteĩ ary 2013-pe ha opa ára 27 jasyporundy ary 2013-pe, tembiasagua'u *[[Gabriela (2012)|Gabriela]]* rire, ko tembiasagua'u ha'e peteĩ jejapo pyahu tembiasagua'u ary 1976 pegua hérava *[[Saramandaia (1976)|Saramandaia]]* avei, ohai Dias Gomez. Ohai akue pyahuhápe Ricardo Linhares ha omotenonde Denise Saraceni ha Fabrício Mamberti.

Mba'eapohára ojapo ava tee ha'e Lília Cabral, José Mayer, Sérgio Guizé, Chandelly Braz, Leandra Leal, Fernando Belo, Gabriel Braga Nunes, Débora Bloch, Marcos Palmeira, Ana Beatriz Nogueira, Vera Holtz, Matheus Nachtergaele, Renata Sorrah, Aracy Balabanian, Tarcísio Meira ha Fernanda Montenegro.

Tembiasagua'u omombe'u táva gua'u hérava *Bole-Bole* rembiasakue, peteĩ ava aty oipota omboherajey ku táva, omoambuese táva réra *Saramandaia*-pe, heta ava oipota ku ñemoambue ha heta ava ndoipotai avei, ku távape oikove heta kuña ha kuimba'e heko mba'e hekope'ỹva, oĩ karai luisõ, kuña tata, karai orekova tahýi itĩme, karai ipýpe oreko tapo, kuña ohecháva ryguasu gua'u, kuña okaru vai ha okapu, karai ikanguére oñandu ararova reko ha heta ambue mba'e hekope'ỹ oĩ *Bole-Bole*-pe.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2013
Leandra Leal

thumbnail|200px|Leandra Leal
**Leandra Rodrigues Leal Braz e Silva** (Rio de Janeiro, 8 jasyporundy, ary 1982), jekuaáva **Leandra Leal** ha'e peteĩ mba'eapohára jeikuaave eteva tetã Pindorama pegua.

## Hembiapo
### Ta'angambyry

### Ta'angamýi

### Ñoha'ãnga

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Isabelle Drummond

200px|miniaturadeimagen|derecha|Drummond (2019)
**Isabelle Christine Lourenço Gomes Drummond** (Rio de Janeiro, 12 jasyrundy, ary 1994), jekuaáva **Isabelle Drummond** ha'e peteĩ mba'eapohára jeikuaave eteva tetã Pindorama pegua. Ojapo akue heta ava tee Rede Globo hembiasagua'úpe.

## Hembiapo
### Ta'angambyry

### Ta'angamýi

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Síria

**Síria** (áraveñe'ẽme: سوريا - *Sūriyā*), héra ete, **Tavakuairetã Árave Siria** (الجمهوريّة العربيّة السّوريّة - *Al-Ŷumhūriyya Al-`Arabiyya As-Sūriyya*), ha'e peteĩ tetã oĩva Kuarahyreike Asia, para Yvy mbytépe rembe'ýpe, ha ijerére ojejuhu yvate gotyo Tuykia, kuarahyresẽ gotyo Irak, ñemby gotyo Israel ha Horytaña, ha kuarahyreike gotyo Lívano. Siria oĩ avei Tetãnguéra Joajúpe.

Siria oreko 20.000.000 ava kuéra ipype, opaite nunga oñe'ẽva áraveñe'ẽ. Opaite nunga avei ojerovia islã rape, *sunismo* rape oreko hetave jeroviaha. Musulmã nguéra ndaha'éiva sunita Siria-pe oĩ druso kuéra, alaguita kuéra ha chi'ita kuéra.

Ary 1963 guive pe  Aty Baath Árave Tekoha oisãmbyhy Siria omoñe'ẽvo tetã sarambi (*estado de emergencia*) ha ary 1970 guive tendota Siriagua ha'e ñemoñare Asad pegua. Ko'ãga, Mburuvicha Siria pegua ha'e Bashar al-Asad, Hafez al-Asad ra'y, oisãmbyhy akue Siria retã ary 1970 guive imanópe ary 2000 peve.

Itáva kuéra orekovéva tavayguakuéra ha'e:

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* Nikolaos van Dam, The Struggle for Power in Syria: Politics and Society under Asad and the Ba'ath Party (I. B. Tauris, 2011) 
* Paton, L. B. (1981). The Early History of Syria and Palestine. ISBN 978-1-113-53822-2.  
* Maoz, M.; A. Yaniv, ed. (1986). Syria Under Assad. ISBN 978-0-312-78206-1.  
* Seale, Patrick (1987). The Struggle for Syria. ISBN 978-0-300-03944-3.  
* Alfred Schlicht, The role of foreign powers in the history of Lebanon ands Syria from 1799 to 1861. In: Journal of Asian History 14 (1980).

## Joaju

* Vistas satelitales y coordenadas de latitud y longitud de las principales ciudades sirias
* Sephardic Pizmonim Project- los pizmonim para los judíos de siria
* Constitución de la República Árabe Siria de 2012
Ndamáko

Táva **Ndamáko** (áraveñe'ẽme: دمشق; Dimashq), hérava sapy'apy'a Síria-pe ***ash-Sham***, ha'e tetã Siria tavusu ha itáva tenondegua mokõiha, táva guasu Aleppo rire. Táva ymaguare guive itavaygua hetáva, ary 2022 jave, Ndamákope oĩ 2&nbsp;503&nbsp;000 tapicha.

Ojejuhu ñemby kuarahyreike Síria retãme, hi'aguĩ yvyrysýi Lívano-gui, 80 kilómetro para Yvy mbytépe rembe'ýgui. Ysyry Varata ohasa imbytépe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Siria
Alepo

**Alepo** (**Halab** áraveñe'ẽme: **حلب** ) ha'e peteĩ táva guasu ha tenondegua Siria retã pegua, Tetãvore Alepo itavusu. Oreko 4.393.000 tavayguakuéra (ary 2007-pe), ha'e hína táva orekovéva tavayguakuéra Siria retãme, ha Ndamáko, Siria itavusu ha'e táva mokõiha. Oime yvate gotyo retãme.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Siria
Cheias de Charme

***Cheias de Charme*** ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 16 jasyrundy ary 2012-pe ha opa ára 28 jasyporundy ary 2012-pe, *[[Aquele Beijo]]* rire ha *[[Guerra dos Sexos (2012)|Guerra dos Sexos]]* mboyve. Ohai akue Filipe Miguez ha Izabel de Oliveira ha omotenonde Allan Fiterman, Maria de Médicis ha Natália Grimberg.

Mba'eapohára ojapo ava tee kuéra ha'e Taís Araújo, Leandra Leal, Isabelle Drummond, Cláudia Abreu, Ricardo Tozzi, Marcos Palmeira, Jonatas Faro, Malu Galli, Jayme Matarazzo, Tato Gabus Mendes ha Titina Medeiros.

Ko tembiasagua'u omombe'u mbohapy óga hembiguái kuña hembiasakue opurahéiva ha ohypytuva herakuã.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2012
Taís Araújo

thumbnail|200px|Taís Araújo

**Taís Bianca Gama de Araújo** (Rio de Janeiro, 25 jasypateĩ, ary 1978), jekuaáva **Taís Araújo** ha'e peteĩ mba'eapohára jeikuaave eteva tetã Pindorama pegua. Ojapo akue heta ava tee Rede Globo hembiasagua'upe ha heta ojapo avei tembiasagua'u *Xica da Silva* ava tee.

## Hembiapo ta'angambyrýpe
} 
|-
| rowspan="2" | 2006 || *[[Cobras & Lagartos]]* || Ellen dos Santos || Ava tee 
|-
|*[[Superbonita]]* || Ha'e ae || 
|-
|2007 || *Casos e Acasos* || Gabriela || ary pyahu hembiasagua'u
|-
|2008 || *[[A Favorita]]* || Alícia Rosa  || Ava tee'ỹ  
|-
| rowspan="2" | 2010 || *[[Viver a Vida (tembiasagua'u)|Viver a Vida]]* || Helena Toledo Ribeiro || Ava tee 
|-
|*[[Manos e Minas]]* || Alexandra Campbell || oike sapy'a
|-
|2011 || *[[Passione]]* || cerimonialista  || oike sapy'a 
|-
|2012 || *[[Cheias de Charme]]* || Maria da Penha Fragoso Barbosa (Penha) || Ava tee
|-
|2013 || *[[O Dentista Mascarado]]* || Sheila (Shaly) || Ava tee
|}

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Horytáña

**Horytáña** (الأردنّ - *Al-’Urdunn*), héra ete **Tavetã Hachemita Horytáña** (المملكة الأردنّيّة الهاشميّة - *Al-Mamlaka al-Urdunniyya al-Hāshimiyya*), omboherava akue *Horytãmboypýri* ary 1950 peve, ha'e peteĩ tetã Asia-pe oĩva Kuarahyresẽ Aguĩgua yvy pehẽnguéme. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Siria, yvate kuarahyresẽ gotyo Irak, kuarahyresẽ ha ñemby gotyo tavetã Aravia Saudíta, ñemby kuarahyreike para Pytã (golfo de Aqaba), ha kuarahyreike gotyo Israel ha Paletína.

## Mandu'apy

## Joaju

* Sitio oficial del Gobierno
* Sitio oficial del Rey Abdalá II
Amã

**Amã** (áraveñe'ẽme عمّان, *ʿAmmān*) ha'e tavusu Tavetã Hachemita Horytaña rehegua, ha táva orekovéva viru remono'õ, ogavoña ha táva oisãmbyhýva Horytaña retãme. Hyepýpe oĩ 2.000.000 ava kuéra nunga (ary 2008-pe).

## Joaju

* Cervantes.es (Amán oreko peteĩ *Instituto Cervantes* hóga).

Ñemohenda:Horytaña
Irbid

**Irbid** (áraveñe'ẽme: إربد), hérava ymaguare **Aravella** térã **Arvela** , ha'e táva tuichave ha tavusu Tetãvore Irbid pegua, Tavetã Horytaña-pe.

Hyepýpe oĩ 660.000 ava kuéra, táva tuichave mbohapyha Horytañape, táva guasu Amã ha Sáyka rire.

## Joaju
* Irbid Tavao
* Irbid Kuatia

Ñemohenda:Horytaña
Lado a Lado

**Lado a Lado** ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 10 jasyporundy ary 2012-pe ha opa 8 jasyapy ary 2013-pe, tembiasagua'u *[[Amor Eterno Amor]]* rire ha *[[Flor do Caribe]]* mboyve, 154 ñembyaty kuéra ndie. Ohai Claudia Lage ha João Ximenes Braga, ha oipytyvõ jehaípe Chico Soares, Douglas Tourinho, Fernando Rebello, Jackie Vellego, Maria Camargo ha Nina Crintzs, omyatyrõ jehai Gilberto Braga, omotenonde Dennis Carvalho ha omotenonde guasuhápe Vinícius Coimbra, ku tembiasagua'u ha'e 80ª "tembiasagua'u 18:00 aravo pegua" ohechauka *Rede Globo*.

Mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e akue Marjorie Estiano, Patrícia Pillar, Lázaro Ramos, Thiago Fragoso, Rafael Cardoso, Maria Clara Gueiros, Cássio Gabus Mendes, Maria Padilha, Zezeh Barbosa, Paulo Betti, Isabela Garcia, Tuca Andrada, Sheron Menezzes, Werner Schunemann, Milton Gonçalves, Alessandra Negrini ha Camila Pitanga.

Omombe'u tekohayhu ha mborayhu jeheka porã, saro'y XX iñepyrũme, táva Rio de Janeiro-pe, omombe'u avei *favela* kuéra iñepyrũ yvytymíre ku távape.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2012
Ñemohenda:2013
Kakapo

**Kakapo** térã **kákapu** (maoríñe'ẽme ***kākāpō***, he'iseva ‘gua'a pyharepegua’; ***Strigops habroptilus***) ha'e peteĩ guyra gua'a juehegua, oiko pyharére ha oikovente mante Pyahu Selanda retãme. Ko guyra ha'e gua'a año mante ndovevéiva opa yvórape, ha'e avei gua'a ipohýiveva.

Ku guyra juehegua kakapo ikatu ndoikoveva hekoháre, oĩ ñónte 131 guyrakuéra kakapo oikovéva ko'ãga, opa ha'ekuéra ojeikuaava. Kakapo kuéra oikovente mbohapy ypa'ũ Pyahu Selanda pegua.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Gua'a
Flor do Caribe

**Flor do Caribe** ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 11 jasyapy ary 2013-pe ha opa ára 13 jasyporundy ary 2013-pe, tembiasagua'u *[[Lado a Lado]]* rire ha *[[Joia Rara]]* mboyve, 159 ñembyaty kuéra ndie. Ohai Walther Negrão, Suzana Pires, Alessandro Marson, Júlio Fischer, Fausto Galvão ha Vinícius Vianna ha omotenonde guasuhápe Jayme Monjardim ha Leonardo Nogueira, ha omotenonde Jayme Monjardim, ku tembiasagua'u ha'e 81ª "tembiasagua'u 18:00 aravo pegua" ohechauka *Rede Globo*. 

Mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e akue Grazi Massafera, Henri Castelli, Igor Rickli, Daniela Escobar, Bruno Gissoni, Laura Cardoso, Raphael Viana, Sthefany Brito, Dudu Azevedo, Thiago Martins, José Loreto, Aílton Graça, Rita Guedes, Max Fercondini, Tainá Muller, Jean Pierre Noher, Marcos Winter, Cláudia Netto, Sérgio Mamberti, Débora Nascimento, Ângela Vieira ha Juca de Oliveira.

Omombe'u mborayhu ha tekohayhu gua'u jehasa, oiko táva Natal-pe, Rio Grande do Norte-pe, ha oiko avei tetã Guatemala-pe.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2013
Iráke

**Iráke**  (araveñe'ẽme: العراق - *Al-‘Irāq*), hérava ymaguare **Mesopotámia**, héra ete **Tetã Iráke** (áraveñe'ẽme, *Jumhūriyyat Al-‘Irāq*; kurdo ñe'ẽme كۆماری عێراق‎, *Komara Îraqê*), ha'e peteĩ tetã ñemby kuarahyreike Asia pegua oĩva yvytyrysýi *Zagros*-pe, kuarahyresẽ yvyku'iparusu Siria-pegua ha yvate yvyku'irusu Aravia-pegua. Ijerére ojejuhu ñemby gotyo Kuwait ha Aravia Saudíta, kuarahyreike gotyo Horytaña, yvate kuarahyreike gotyo Tavakuairetã Árave Siria, yvate gotyo Tuykia, ha kuarahyresẽ gotyo Irán. Oreko peteĩ yrembe'y po'i *Umm Qasr*-pe, para apyte Pérsiagua. Oĩ mokõi ysyry guasu ha tenondegua: pe ysyry Tigris ha Éufrates. Ã ysyry ijerére oĩ heta ñemitỹ.

Iráke hembiasakue iñepyrũ oĩ Mesopotámia Ymaguare rembiasakuépe. Ysyry Tigris ha Éufrates rendápe ha'e *"avano'õ ypy renda"* ha jehai ypy renda. Hembiasakue pukukuévo, Iráke yvy niko mburuvi opichagua rekoha: Suméria , Akádia, Mburuvi asírio, Vavilónia Mburuvi ha Mburuvi Kaliháto Abasigua, Mburuvi akeménida, Mburuvi Masendóña, Mburuvi páyto, Mburuvi sasánida, Mburuvi oméja, Mongólia Mburuvi, Mburuvi otománo, ha Vyretáña Mburuvi.

Iráke oreko 18 tetãvorenguéra (*muhafazat*):

## Mandu'apy

## Joaju

* Irak Sãmbyhyha, henda tee (áraveñe'ẽme ha ingyaterrañe'ẽme).
* Iráke marandu ha ambueva
* Iráke maranduhára
Arapasu juru karapã

**Arapasu juru karapã** ( (***Campylorhamphus trochilirostris***) ha'e peteĩ guyra juehegua oikovéva Argentina retãme, Bolivia retãme, Brasil-pe, Colombia-pe, Ekuator retãme, Panama-pe, Paraguái-pe, Perũme ha Venesuéla retãme.

## Tenda oĩva
Oikove ka'aguýre; ysyry ha ysyrymi hi'aguĩ; ñu guasu orekova heta yvyramáta, oikove mante 1&nbsp;300&nbsp;msnm mbovy ha oĩ mante 2.000 m mboyve.

## Hete ha hembi'u
Arapasu juru karapã ituichakue ha'e 24 gotyo 28&nbsp;cm. Itĩ puku, karapã ha pytãhũ. Ijatukupe pytã nunga ha ipy'a pytã kanela. Ijahy'o ha iñakã pytãhũ ha morotĩ.

Ho'u heta mymbachu'i ha ambue mymba ndorekóiva pujase'o, yvyra ápe guy pegua.
 
## Referencias

## Joaju

* Red-billed Scythebill  species account.

Ñemohenda:Guyra
Arapasu ka'atĩ

**Arapasu ka'atĩ** () (*Lepidocolaptes angustirostris*) ha'e peteĩ guyra juehegua oikovéva Argentina, Bolivia, Brasil, Paraguái, Surinam ha Uruguái retãme.

## Tenda oĩva
Oikove yvyramáta michĩme, ka'aguy sa'i, ñu guasu 2.300 m mboyve.

## Hete
Ituichakue ha'e 19, 5 gotyo 21 cm. Iñakã hũ ha morotĩ, ijatukupe pytã kanela. Ipyti'a ha ipy'a morotĩ ha marrõ kangy. Itĩ mbuku, po'i ha karapãmi, pytãngy térã morotĩ.

## Hembi'u
Ho'u heta mymbachu'i ha mymba michĩ ndorekoiva pujase'o ha oikovéva yvyra ápe guýre.

## Ñemoñare
Ohaitypo yvyramáta kua térã ambue kua ambue guyra ojapóva. Ombo'a mokõi térã mbohapy rupi'a, kuña ha kuimba'e omboja  rupi'a kuéra.

## Mandu'apy

## Joaju
*Arapaçu-de-cerrado; *WikiAves*.

Ñemohenda:Guyra
Arapasu ñu

**Arapasu ñu** (***Xiphocolaptes major***) - () ha'e peteĩ guyra juehegua oikovéva Argentina, Bolivia, Brasil ha Paraguái retãme. Tenda ete oikovéva ha'e ka'aguy. Ipohýikue ha'e 155 g ha ituichakue ha'e 35 cm.

## Mandu'apy
* BirdLife International 2010.  ''Xiphocolaptes major''.    2010 IUCN Lista Roja de Especies Amenazadas. Descargado el 14 de marzo de 2011.

## Joaju

* Videos del trepatroncos colorado  El la Internet Bird Collection
*Trepatroncos colorado, galería de fotos VIREO
*Fotos en alta resolución

Ñemohenda:Guyra
Arapasu pini

**Arapasu pini** () - (***Lepidocolaptes falcinellus***)  ha'e peteĩ guyra juehegua michĩ oikovéva Ñembyamérikape.

## Tenda oikove
Oikove heta ka'aguýre Argentina, Brasil ha Paraguái retãme.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Arapasu pytãmi

**Arapasu pytãmi** () (*Sittasomus griseicapillus*) ha'e peteĩ guyra juehegua michĩ oikovéva Amérikape, Méjiko retãme guive Argentina retã meve.

## Tenda oikove
Oikove yvyra ári, ka'aguy rembe'y ha tenda y'ỹre. Oĩ tenda 600 gotyo 2.300 msnm para ári.

## Hete
Ituichakue ha'e nunga 15 cm ha ipohýikue ha'e 13 g.  Iñakã, ijahy'o ha ijatukupe hovyũ kangy; huguái ha ijatukupe guy pytãmi; ipy'a ha ipyti'a hũngy. Itĩ po'i, michĩ ha karapã'ỹ.

## Hembi'u
Arapasu pytãmi ho'u heta mymbachu'i, yso, sevo'i ha yso rupi'a, ho'u avei opa mymba michĩ ndorekoi pujase'o ha oĩ yvyra ápe guy.

## Ñemoñare
Ohaitypo mbokaja yvate ha po'i rakãre, oipuru heta yvyra rogue ha ambue yvyra mba'e ohaitypo hag̃ua.

## Mandu'apy

## Joaju

*Olivaceous Woodcreeper videos; *Internet Bird Collection*
*Photo-Medium Res; Article chandra.as.utexas.edu

Ñemohenda:Guyra
Arapasu'i

**Arapasu'i** () (***Xiphorhynchus fuscus***), ha'e peteĩ guyra juehegua michĩ ha marrõ oikovéva Ñembyamérika-pe.

## Tenda oikove

Arapasu'i oikove ka'aguy Argentina, Pindorama ha Paraguái retãme.

## Mandu'apy

## Joaju

*Galería de fotos en VIREO. 

Ñemohenda:Guyra
Arapau'irã

**Arapau'irã** (***Heliobletus contaminatus***) (), ha'e peteĩ guyra juehegua michĩ. Oikove ka'aguy guasu kuarahyresẽ Ñembyamérika-pe. 

## Tenda oĩva

Oikove ka'aguy guasu ha ñu oreko ka'aguy ñemby kuarahyresẽ Pindorama retãme, kuarahyresẽ Paraguái, ha yvate kuarahyresẽ Argentina retãme.

## Mandu'apy

 
## Joaju
 

Ñemohenda:Guyra
Taguato mbyju'i

**Taguato mbyju'i** () (***Falco rufigularis***), ha'e peteĩ guyra taguato juehegua oikovéva Amérikape, Méjiko retã guive Argentina retã meve.

Ituichakue ha'e nunga 22 gotyo 28 cm ha taguato mbyju kuña ituichakue ha'e 22 gotyo 29 cm.

Ku guyra ho'u ambue guyra michĩ, mymba okambúva, mymbachu'i ha mymba otyryrýva mich.

Ohaitypo yvyra kua, ha ombo'a mokõi térã mbohapy rupi'a.

## Mandu'apy

## Joaju

* Datos e imágenes del Falco rufigularis en ar.geocities.com/pajarosargentinos1

Ñemohenda:Guyra
José Eduvigis Díaz

thumb|150px|Karai José E. Díaz

**José Eduvigis Díaz Vera** niko heñoi’akue táva Pirajúpe, oĩva tetãpehẽ Paraguari, Paraguay retãme; ára 17 jasypa ary 1833-pe. Itúva herava’ekue Juan Andrés Díaz ya isýkatu hera’akue Dolores Vera.

Ary 1852-pe oikékuri guarini atýpe ha pa ary rire oĩmakuri Tahachi atýpe. Díaz omoheñoi’akue Batallón 40. Upéicha avei, José Eduvigis Díaz niko pe mburuvicha omoakãva’ekue ñane retãme pe ñorairõ tuichavéva oikova’ekue Ñorairô Guasúpe, opytáva mandu’arãme ha hérava Kurupa'yty, ha’etevoi omotenondeva’ekue ha omonáva yvýre umi mbohapyve tetã guarini aty ojeityva’ekue ñande ári, ára 22 jasyporandy ary 1866-pe.

José Eduvigis Díaz oñorairõjepékuri Corrales, Estero Bellaco, Tujutĩ (omotenondehaguépe pe ñemongu’e tuichaite ojejapova’ekue oñembohováivo mbohapyve tetã ñande’aho’ívape), Boquerón ha Sauce-pe, jepémo pe hembiapo tuichavéva ha opytáva mandu’arâme oikókuri Kurupa’ytýpe.

José Eduvigis Díaz omanókuri irundy jasy Kurupa’yty ñorairõ rire ojapo rire peteĩ tembijerure ijetu’úva ome’ẽ’akue chupe Mburuvichapavẽ Francisco Solano López ha upéva rupi oñekytĩva’ekue chugui hetyma peteĩ. Oiko chugui Mburuvichavete peteĩ aravo omano mboyve, Paso Pukúpe, ára 7 jasykõi ary 1867-pe. Upe rire, ary 1939-pe, itanimbukue oñembohyrúva peteĩ japepópe oñemohendákuri Ñane Retã Rekoverapýva Rógape.

## Mandu'apy
* Ohai: David Galeano Olivera http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/jos-eduvigis-d-az-kurupa-yty-orair-motenondeh-ra

Diaz, Jose
Pirachuguasu

**Pirachuguasu** () - (***Orcinus orca***), ha'e peteĩ mymba okambúva setáseo juehegua oĩ ñemohenda guasu herava juehepehẽ piranare, oikovéva opa paraguasukuérape. Ku mymba yguasúpegua ha'e piranare tuichavéva. 

Ku piranare pirachuguasu oreko peteĩ pira pepo puku ijatukupépe, ipukukue ha'e 1,8&nbsp;m pirachuguasu kuimba'e rupi ha isa'y hũ ha morotĩ. Pirachuguasu kuña imichĩveva ha ipepo ijatukupe pegua ituichaveva kuimba'e ipepóva. Peteĩ pirachuguasu kuimba'e ipohýi 5,5&nbsp;toneláda ha ituichakue 9&nbsp;m, ha pirachuguasu kuña ituichakue 7,7 m ha ipohýi ha'e 4&nbsp;t.
 
Heta pirachuguasu aty oñemohenda ijaty, oikove aty guasúpe ha oiko heta pirachuguasu ojoavýva. Pirachuguasu imbaretéva, ipya'e ha arandu; ikatu ho'u opamba'e mymba kuéra paraguasúpegua, pirakuéra guasu ha michĩ ha ambue okambúva oikovéva ygusúpe. 

Pirachuguasu oikove opaite paraguasu ñande Yvýgui, paraguasu Árktiko guive paraguasu Antártida pegua peve, oikove mante paraguasu ro'y ha ro'ynunga, ha oikove avei yrambe'ýpe. Ova mante opa hekovére opa rendápe. Ary 2008-pe, oiko akue 50&nbsp;000 pirachuguasu kuéra opa Yvórape. 
 
## Mandu'apy

* 
* 

## Joaju

* United Nations Environment Programme - World Conservation Monitoring Centre, (ingyaterrañe'ẽ)
* Orca Network está dedicado a la conservación de cetáceos del noreste del Pacífico (ingyaterrañe'ẽ)

Ñemohenda:Okambúva
Tesape

thumb|240px|Tesape oikéva kotýpe peteĩ ovetãre.
**Tesape** térã **mba'erendy** niko tendyrypyteha asãi. Mba'e ohesapéva ha ikatu jahecha. Tendyrypyteha asãi niko he'ise tesape ojoguaha ñekoni ogueraháva mbaretekue, mba'e asãi oúva mbyjakuéragui ha Kuarahýgui, ã mba'e asãi ohupytýrõ mba'e hatãva jahecha kuarahy'ã.

Jahecha porãmívo umi ñekoni ojapóva tesape, jahecháta ipukukue iñambueha, upévare ñande resa ohechakuaa sa'y opaichagua, peteĩ ararokái rehe ikatu jahecha opa umi sa'y yvypóra resa ohechakuaáva. Oĩ avei tesape ndajahechakuaáiva, umíva niko jaherónte tendyrypyteha asãi.

Nandiguasúpe, tesape niko ipya'eite ha ohupyty 299.792.458 métro aravo'ivére, upe he'ise Kuarahy rendy hi'are 8 aravo'i oguahẽ hag̃ua ñande Yvýpe.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Mba'erekokuaa
Ñemohenda:Mbaretekue
Mba'asypararã

[thumb|Mba'asypararã [popĩami|ipopĩami.]]
**Mba'asypararã** () ha'e pe mba'asy omosarambi yvypóra rete, guyra ha opa mymba okambúva rete, peteĩ víru ojapo ko mba'asy. Ombohasy ñane akã, ñande py ha ñande po kuéra, ome'ẽ akãnundu ha ñañeñandu vai.

Ñemohenda:Mba'asy víru
Francisco de Asís

**Francisco de Asís** heñoi’akue ary 1181 ỹramo ary 1182-pe, táva Asis, Italia retãme. Ha’éniko Tupã rembiguái, omoheñoiva’ekue Francisano Atykatu ha ambue hérava Clarisas Atykatu (kuñame g̃uarã). Francisco niko peteĩ karai ipirapirehetáva ra’y, imitãrusu peve oikókuri poguasúicha ha upéi oiko mboriahu apĩcha oha’ãvo Hesukirito rekovekue.

Francisco de Asís omanókuri ára 3 jasypa ary 1226-pe itávape, orekórõguare 44 ary ha oiko ichugui marangatu ára 16 jasypokõi ary 1228-pe Tupão Ruvicha Gregorio IX rupive. Hi’ára oñemomba’eguasu 4 jasypa jave. Ha’éniko mymba, tekoha ha ñemuhára rerekua.

## Francisco de Asís ñembo'e


*[[Tupã]], ejapo chehegui py’aguapy rembipuru,*
*Upe oĩháme [[py'arõ]], che tamoĩ [[mborayhu]],*
*Upe oĩháme kaguai, che tamoĩ ñyrõ,*
*Upe oĩháme joavy, che tamoĩ joaju,*
*Upe oĩháme [[py'aheta]], che tamoĩ [[Jerovia]],*
*Upe oĩháme javy, che tamoĩ [[añetegua]],*
*Upe oĩháme py’aropu, che tamoĩ [[vy'a]],*
*Upe oĩháme [[pytũ]], che tamoĩ [[tesape]],*
*Ha… Tupã, ahekarãngue...*
*Mytuẽ uvéi che taporomomytuẽ,*
*Ahekarângue jehechakuaa uvéi che taporohechakuaa,*
*Ahekarângue jehayhu uvei che taporohayhu,*
*Upeháre*
*Ñame’ẽrõmante oñeme’ẽta ñandéve*
*Ñaporoñyrõramo ñaneñyrõta hikuái*
*Ha ñamanóvo ae jaikovejeýta tapiaiterã*


## ***
*Ohai: David Galeano Olivera https://web.archive.org/web/20160305141634/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/oraci-n-de-san-francisco-de-as-s-guaran-me

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Ñemohenda:Hesu rape
Tesapemoñanga

thumb|Tesapemoñanga ha'anga.
**Tesapemoñanga** () ha'e ka'avo hembiaporeko oñemoabue mba'erendy mbaretekue Kuarahy pegua hembi'urã. Ka'a ha kapi'i oñongatu tesape imbaretekue ha oipuru ku mbaretekue hembi'urã. Ka'avo hogue oipyhy kuarahy hesape.

Ñemohenda:Ka'avo
Ñemohenda:Tekovekuaaty
Chékia

**Chékia** (chekiañe'ẽme: *Česko*), herateéva **Chékia Tavakuairetã**, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva yguasu rembe'y'ỹ opytáva Mbyte Európape. Ijerére ojejuhu kuarahyreike gotyo upe tetã Alemaña, ñemby gotyo Auteria, tetã Elovakia kuarahyresẽ ngotyo ha yvate gotyo ojejuhu upe tetã Poloña. Itavusu ha táva tenondegua ha'e Praga.

Ymaguareite, Chekia retã hérava **Bohemia** ha hekosãso'ỹ. Ko'ãga, Chekia hekomimbi, ipy'aguapy ha tekoha porã opavavépe, ipype oikove 10.519.000 ava.

Chekia retã oguereko 13 tekoha térã "tetãvore" (*kraje* chekoñe'ẽme) ha peteĩ tavusu (*hlavní město* chekoñe'ẽme).

## Mandu'apy

## Joaju
 
* Sitio oficial de la República Checa
Tape guasu 5 (Paraguái)

**Tape guasu 5** () heratee karaiñe'ẽme ha'e **Ruta Nacional N° 5 "General [[Bernardino Caballero]]"**, ha'e peteĩ tape guasu oĩva Paraguái retãme, ku tape tenondeguaite, upérupi ohasa heta mba'yrumýi guasu ogueraha ka'a, yvyra ha sóha, oipytyvõ heta tekove kuéra oikove yvate gotyo retãygua, ojoajúva táva Concepción pe táva Pedro Juan Caballero rehe, ombojoaju avei ko'ã táva mokõi Cháko Paraguái ndive. Ipukukue ha'e 355 km.

Amo km 254 rehe, táva Yvy Jaúpe, oñembohapemokõi tape guasu 3 rehe.

## Jehasaha repy

* km 186: Jehasaha repy Horqueta

## Táva kuéra
Táva ha tava guasu 10.000 tavayguakuéra ndie ku tape guasu ohasava kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve ha'e:









Tape guasu 5
Pozo Colorado

**Pozo Colorado** ha'e peteĩ táva oĩva Paraguái retãme, tetãvore Presidente Hayes oĩha, oĩ Paraguái yvate kuarahyreiképe. Ku táva oĩ 268 km Paraguaýgua, Cháko Paraguáipe. Tape guasu 9 ha Tape guasu 5 ohasa ipýpe.

Pozo Colorado oguereko 17.727 tavayguakuéra ipýpe, 9.368 ikuimba'e ha 8.089 ikuña. Táva mbytépe oĩ 1.706 tavayguakuéra ha táva okápe oĩ 16.021 tavayguakuéra.

## Mandu'apy
* Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6
* Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Presidente Hayes
Judy Garland

**Judy Garland** (Grand Rapids, Minnesota, Tetã peteĩ reko Amérikagua, 10 jasypoteĩ ary 1922-pe – omano ára 22 jasypoteĩ ary 1969-pe), hera heñói ha'e **Frances Ethel Gumm**, ha'eva peteĩ mba'eapohára, opurahéiva ha cantante Amérikagua. 

## Joaju

* Judy Garland
* The Judy Room 

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Ekósia

**Ekósia** (ingleñe'ẽme ha Ekosiañe'ẽme: *Scotland*) ha'e peteĩ tetã oĩva Tavetã Joajúpe, upe ojejuhúva yvatevépe. Oĩ Ingyatérra ha Gales ndive upe ypa'ũme hérava Vyretáña Guasu, ijyvy apekue ha'e niko mbohapýgui peteĩ pe ypa'ũ apekuégui; oreko avei 790 ypa'ũ michĩ ambuéva. Ijerére ojejuhu yvate ha kuarahyreike gotyo paraguasu Atlántiko; kuarahyresẽ ngotyo para Yvatevogua, ñemby gotyo Ingyatérra ha ñemby kuarahyreike gotyo yrape Yvatevogua ha para Irilánda. Ekósia yvy apekue ha'e 78.772 km2, oikohápe 5.463.300 tekove, ojeipapaháicha 2019-pe. Itavusu ha'e táva Endimbúgo, ha táva Glasgow itáva tuichavéva, upépe ha ijerére oiko 40% opaite Ekósia retãyguágui.

Ekósia réra ou «Scotus» pegua, ñe'ẽngue latinañe'ẽme he'iséva «Irilandagua» (hetárõ oje'e «Scoti», «Irilandaguakuéra»). Oiko upéicha gaelikokuéra Irilánda pegua oho akue ko yvy pehẽnguépe, ha umi Rróma ymaguare retãygua ombohéra «Scotia» Irilándape (ñe'ẽngue «Scotus» ojeipurúvo kuñanguérape). Umi Irilánda retãygua oho akue opyta hag̃ua Ekósia ko'ãgaguápe ojehero «Scoti». Umi Rróma retãygua oipuru «Kalendóña» ombohéra hag̃ua Ekósia ko'ãgagua.

Tavetã Ekósia ha'e akue peteĩ tetã hekosãsóva ary 1707 peve, upe jave ojejapo Kuatia Joajurã 1707 pegua Ingyatérra ndive, ojapo hag̃ua tetã pyahu ipeteĩva, héra Tavetã Joaju Vyretáña Guasu pegua. Oñembojoaju rire, nomoambuéi heko me'ẽ, upe guive Ekósia rekorãnguéra ha heko me'ẽ oikoe Gales, Ingyatérra ha Yvate Irilánda reko me'ẽgui. Ekósia heko me'ẽ hi'arégui, hekombo'e ypykatu ha ijeroviapy oikoe ambue Tavetã Joaju retãnguéra mba'égui, ojehecha upéicha Ekósia reko tee ha mba'éicha okakuaa ára ha ára, ymaite guive.

Oñepyrũ saro'y XIX jave, Ekósia rekuáipe, temiandu omosãsoséva hetã Tavetã Joaju poguýgui ha oñemoherakuã saro'y XX paha guive; upe aty ojokuaikuaáva héra *Scottish National Party*, ojeruréva Amandaje Guasúpe toñemosãso Ekósia, ohupyty Amandaje Guasu vore tuichavéva pe jeporavo guasúpe oiko kuri jasypo 2011-me. Ary 2014 aja, Ekósia rekuái ha karai David Cameron rekuái Tavetã Joajúpe ojojekopyty ojapo hag̃ua Porandu Guasu oikuaarã Ekósia retãyguakuéra oipotápa hetã hekosãsotaha, upe Porandu Guasu oiko ára 18 jasyporundy upe aryitépe, umíva oipota Ekósia topyta Tavetã Joaju poguýpe hetave umi ndoipotáivagui, upéicha Ekósia oĩ gueteri upe tetã poguýpe.

## Mandu'apy

## Joajuha
Endimbúgo

thumb|Endimbugo
**Edimburgo** (ingyaterrañe'ẽme: *Edinburgh*) ha'e tavusu ha táva sãmbyhyha tetã Ekosia pegua (Tavetã Joaju), oiméva Europape. Ko táva ituichave mokõiha táva Glasgow rire.

Oĩ kuarahyresẽ Ekosia retãme, ku tetã itavusu ary 1437 guive. Itavavo mokõi herava *The Old Town* (táva tuja) ha *The New Town* (táva pyahu) ha'e Tembiejakue Yvypóra rekogui Unesco rupive ary 1995 guive. Ary 2009-pe, oguerekova'ekue 477.660 tavayguakuéra.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ekósia táva
Banda de Música del Estado de Oaxaca

**Banda de Música del Estado de Oaxaca** ha’eva’ekue atõi méhikogua.

Ñemohenda:Puraheihára
Ñemohenda:Méhiko
Oaxaca de Juárez

**Oaxaca de Juárez**, ha'e peteĩ táva guasu Méhiko pegua, tetãvore Oaxaca itavusu. Oguereko 593.522 tavayguakuéra.

## Tekotevẽ kapilla
* Santa Cruz Xoxocotlán
* San Sebastián Tutla

Ñemohenda:Méhiko táva
Lila Downs

**Lila Downs** (AFI: [ˈlɨl_ləˈdouːns]; Oaxaca, 9 jasyporundy, 1968) ha'e peteĩ opurahéiva, purahéiapoha, ao moha'angaha ha *actriz* Méjikogua. Oñepyrũakue hembiapo tembipu porã 1990pe. 2011-pe, irundy purahéi aty, *Pecados y Milagros*, oñemu 300.000 suakuéramive kopia.

Ñemohenda:Tekove
Temuco

thumb|275px|right|Temuco táva
**Temuco** táva Chilepe. Ko távape oiko 245.347 (ary 2002). - 464 km²

## Ambuére joaju
* Municipalidad de Temuco

Ñemohenda:Chile táva
Afrikáans

**Afrikáans**  (*afrikaans*) ha'e peteĩ ñe'ẽ heymañagua, Indoeuropa ñe'ẽ, oúva holandañe'ẽ, oñe'ẽva Yvyáfrika retãme ha Namívia retãme. 

Afrikáans ha'e peteĩ ñe'ẽ oúva holandañe'ẽ-gui, umi pytagua Holanda-gua oguerahava'ekue Sudáfrica-pe sa'ary XVI-pe. Tenda heñói ypy hague ha'e Ciudad del Kávo ha ko'a guive ojepyso ambue hendáre.

Ñepyrũrã, oñembohéra Kaaps-Hollands térã Plat-Hollands, sa'ary XIX peve oñemoĩramoguare téra afrikáans.

Arykuéra 1910 ha 1925-rupi ñe'ẽnguéra tee Unión de Sudáfrica-pe ha'eva'ekue ingles ha neerlandes. Ary 1925-pe ñe'ẽ afrikáans omyengovia neerlandes-pe.

## Ñe'ẽ tee ha ñe'ẽ hechakuaa
He'iháicha Tekome'ẽrusu 1996-guarépe, mokoĩvéva ñe'ẽ tee Tetã Yvyafrika tuichakue javeve ha'e inglyesñe'ẽ ha afrikáans. Upéi avei, opaite tavusúre hetavehápe, ha'e avei ko'ã ñe'ẽnguéra: endevele ñe'ẽ, soto, sesoto, suasi térã suati, chongañe'ẽ, chuana, venda, josa ha sulu ñe'ẽ. Tembiapoukapy tetãmegua omohenda tekombo'e mokoĩve ñe'ẽ teéme ha ijeiporu tenda sãmbyhyháre; upéicha avei, omoneĩ oñemombarete ha oñemomba'e haguã opavave ñe'ẽnguéra oñeñe'ẽva ko tetãme.

Tekome'ẽrusu Namívia-pegua (1990) omoĩ inglyesñe'ẽ añoite ñe'ẽ teéramo; upe mboyve ha'eva'ekue avei ñe'ẽ afrikáans. Tetã sãmbyhyha omoneĩ ojeiporu haguã ambue ñe'ẽnguéra opaite hendáre (sãmbyhyha, tekojojarãme, ambueve) umi tendakuéra oñeñe'ẽháme. Tekombo'e ñepyrũgua oñembo'e inglyesñe'ẽ ha avei afrikáans, herero, nama ñe'ẽ, fueñe'ẽ, suvia térã chuanañe'ẽme.

## Mandu'apy


## Joaju

* Biswas, Sailendra. Samsada Bangala abhidhana.

Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Kilogramo

thumb|izquierda|Peteĩ kilogarámo hechaukaha.
***Kilogramo*** ha'e mása ra'ãha, Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua mba'éva (SI), oipuru taikuéra "*kg*" (ndaha'éi "*Kg*") ohechauka hag̃ua pe oha'ãva. Peteĩ *kilogramo* ha'e upe mba'e apu'a imása oĩva Pohyikue ha Ta'ãha Kotyguasu Hetatetãgua (BIPM) táva Sèvres-pe, Parĩ hi'aguĩ (Hyãsia retãme), upe mba'e apu'a ojejapo akue *platino* ha *iridio*, ha oreko peteĩ *kilogramo*.

## Mba'e joja

1 *kilogramo* ijoja:

* 1 000 000 mg

* 100 000 cg
* 10 000 dg
* 1000 g
* 100 dag
* 10 hg
* 0,1 mag
* 0,01 q
* 0,001 t

Ñemohenda:Ta'ãha
Gramo

***Gramo*** ha'e mása ra'ãha ojeipuruvéva, Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua mba'éva (SI), kóva niko oipuru tai "*[[g]]*" ohechauka hag̃ua mba'épa oha'ã. Ymaguare, peteĩ *gramo* ha'e 1 *[[centímetro]]* *cúbico* pe y másagui oikóvo 3,98&nbsp;°C, ha ko'ãga ha'e vore 1000 peteĩ *[[kilogramo]]* pegua.

:1 g = 0,001 kg = 10−3 kg

## Mba'e joja
1 garámo ijoja:

* 1000 mg
* 100 cg
* 10 dg
* 0,1 dag
* 0,01 hg
* 0,001 kg

## Ombohetáva ha ombohetáva guýre garámo pegua

;Ombohetáva

* jotagarámo (*Yg*), 1 Yg = 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000 g = 1024 g
* setagarámo (*Zg*), 1 Zg = 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000 g = 1021 g
* esagarámo (*Eg*), 1 Eg = 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000 g = 1018 g
* petagarámo (*Pg*), 1 Pg = 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000 g = 1015 g
* teragarámo (*Tg*), 1 Tg = 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000 g = 1012 g
* higagarámo (*Gg*), 1 Gg = 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000 g = 109 g
* megagarámo térã toneláda (*Mg* o *t*), 1 Mg o 1 t = 1&nbsp;000&nbsp;000 g = 106 g
* quintal métrico (*q*), 1 q = 100&nbsp;000 g = 105 g
* miriagarámo (*mag*), 1 mag = 10&nbsp;000 g = 104 g
* kilogarámo (*kg*), 1 kg = 1000 g = 103 g
* Etogarámo (*hg*), 1 hg = 100 g = 102 g
* dekagarámo (*dag*), 1 dag = 10 g = 101 g

;Ombohetáva guýre

* desigarámo (*dg*), 1 dg = 0,1 g = 10–1 g
* sentigarámo (*cg*), 1 cg = 0,01 g = 10–2 g
* miligarámo (*mg*), 1 mg = 0,001 g = 10–3 g
* mikyrogarámo (*µg*), 1 µg = 0,000&nbsp;001 g = 10–6 g
* nanogarámo (*ng*), 1 ng = 0,000&nbsp;000&nbsp;001 g = 10–9 g
* pikogarámo (*pg*), 1 pg = 0,000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;001 g = 10–12 g
* hẽtogarámo (*fg*), 1 fg = 0,000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;001 g = 10–15 g
* atogarámo (*ag*), 1 ag = 0,000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;001 g = 10–18 g
* setogarámo (*zg*), 1 zg = 0,000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;001 g = 10–21 g
* jotogarámo (*yg*), 1 yg = 0,000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;001 g = 10–24 g

## Ehecha avei
* Pohyikue
* Mása

## Mandu'apy

## Joaju
* Calcular conversión de gramos en otras unidades de masa (en español)

Ñemohenda:Ta'ãha
Aravo'i

**Aravo'i** () ha'e ára jehasa ra'ãha, peteĩ aravo oñemboja'óvo 60 vore rupive.

Oñemoha'anga upéicha: ' térã *min* (ndaha'éi *mins.*)

Ñemohenda:Ára
Ñemohenda:Ta'ãha
Toneláda

**Toneláda** () ha'e peteĩ mba'era'ã ra'ãha pe Ta'ãhareko Hetatetãrehegua pegua, ha'e 1000 kilogarámo térã  garámo. Ko ñe'ẽ toneláda ou hyãsiañe'ẽ-gua *tonne* he'iséva tyru guasu, ohasa karaiñe'ẽme *tonelada* ha avañe'ẽme *toneláda*.

Ojehechauka hag̃ua ojeipuru tai **[[t]]** (ndaha'éi *T* térã *T.*).

Ñemohenda:Ta'ãha
Aravo'ive

**Aravo'ive** () ha'e ára jehasa ra'ãha ojeipurúva pe Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãguápe, peteĩ aravo oñemboja'óvo  60 vore ijojáva rupive.

Oñemoha'anga tai **[[s]]** rupive (ndaha'éi *S* terã *S.*).

Ñemohenda:Ára
Ñemohenda:Ta'ãha