open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Octavio Paz

** Octavio Irineo Paz Lozano** (Táva Méhiko, 31 jasyapy1914- *ibidem*, 20 jasyrundy1998) ñe’ẽpapára Méhikogua. 
## Hembiapokue
* 1933։ *Luna silvestre*
* 1936։ *¡No pasarán!*
* 1937։ *Raíz del hombre*
* 1937։ *Bajo tu clara sombra y otros poemas sobre España*
* 1941։ *Entre la piedra y la flor*
* 1942։ *A la orilla del mundo*
* 1949։ *Libertad bajo palabra*
* 1954։ *Semillas para un himno*
* 1957։ *Piedra de Sol*
* 1958։ *La estación violenta*
* 1962։ *Salamandra (1958–1961)*
* 1965։ *Viento entero*
* 1967։ *Blanco*
* 1968։ *Discos visuales*
* 1969։ *Ladera Este (1962–1968)*
* 1969։ *La centena (1935–1968)*
* 1971։ *Topoemas*
* 1972։ *Renga: A Chain of Poems*
* 1975։ *Pasado en claro*
* 1976։ *Vuelta*
* 1979։ *Hijos del aire/Airborn*
* 1979։ *Poemas (1935–1975)*
* 1985։ *Prueba del nueve*
* 1987։ *Árbol adentro (1976–1987)*
* 1989։ *El fuego de cada día*
## Jopói
* Jopói Miguel de Cervantes, 1981
*Nobel, 1990
## Mandu'apy


 
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Méhikogua
Juan Ramón Jiménez

** Juan Ramón Jiménez Mantecón** (Moguer, 23 jasypakõi 1881-San Juan, 29 jasypo 1958) ñe’ẽpapára Españagua.  
## Hembiapokue
* *Almas de violeta*, 1900
* *Ninfeas*, 1900
* *Rimas*, 1902
* *Arias tristes*, 1903
* *Jardines lejanos*, 1904
* *Elejias puras*, 1908
* *Elejias intermedias*, 1909
* *Las hojas verdes*, 1909
* *Elejias lamentables*, 1910
* *Baladas de primavera*, 1910
* *La soledad sonora*, 1911
* *Pastorales*, 1911
* *Poemas majicos y dolientes*, 1911
* *Melancolía*, 1912
* *Laberinto*, 1913
* *Platero y yo*, 1914
* *Estio*, 1916
* *Sonetos espirituales*, 1917
* *Diario de un poeta recién casado*, 1917
* *Eternidades*, 1918
* *Piedra y cielo*, 1919
* *Segunda antolojia* poética, 1922
* *Poesía*, 1923
* *Belleza*, 1923
* *Cancìon*, 1935
* *Voces de mi copla*, 1945
* *La estación total*, 1946
* *Romances de Coral Gables*, 1948
* *Animal de fondo*, 1949 
## Jopói
*Nobel, 1956
## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Españagua
Luis Cernuda

thumb|100px|Luis Cernuda
** Luis Cernuda Bidón** (Sevilla, 21 jasyporundy 1902-Táva Méhiko, 5 jasypateĩ 1963) ñe’ẽpapára Españagua. 
## Ñe'ẽpapa
* *Perfil del aire* (1927) 
* *Egloga, Elegía, Oda* (1928)
* *Un río, un amor* (1929)
* *Los placeres prohibidos* (1931)
* *Donde habite el olvido* (1933)
* *Invocaciones a las gracias del mundo* (1935)
* *La realidad y el deseo* (1936)
* *Las nubes* (1943)
* *Como quien espera el alba* (1947)
* *Vivir sin estar viviendo* (1949)
* *Con las horas contadas* (1956)
* *Desolación de la Quimera* (1962)
## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Españagua
Carlos Salem Sola

**Carlos Salem Sola** (Buenos Aires, 1959) ñe’ẽpapára Argentinagua. 
## Hembiapokue
### Tembiasagua'u
* *Camino de ida* (2007)
* *Matar y guardar la ropa* (2008)
* *Pero sigo siendo el rey* (2009)
* *Cracovia sin ti* (2010)
* *Un jamón calibre 45* (2011)
* *El huevo izquierdo del talento (una novela de cerveza-ficción)* (2013)
* *La maldición del tigre blanco* (2013)
* *Muerto el perro* (2014)
### Mombe'urã
* *Yo también puedo escribir una jodida historia de amor* (2008)
* *Yo lloré con Terminator 2 (relatos de cerveza-ficción)* (2009)
### Ñe'ẽpapa
* *Si dios me pide un bloody mary* (2008)
* *Orgía de andar por casa* (2009)
* *Memorias circulares del hombre-peonza* (2010)
### Ñoha'ãnga
* *El torturador arrepentido* (2011)
## Jopói
* Memorial Silverio Cañada de la Semana Negra de Gijón
* Premio Novelpol a la mejor novela policial
* Premio internacional Seseña de Novela

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Argentinagua
Gustavo Adolfo Bécquer

thumb|350px|Gustavo Adolfo Bécquer
**Gustavo Adolfo Claudio Domínguez Bastida**, **Gustavo Adolfo Bécquer ** (Sevilla, 17 jasykõi 1836-Madrid, 22 jasypakõi 1870) ñe’ẽpapára Españagua. 
## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Españagua
Rosalía de Castro

[thumb|250px|Rosalía de Castro, [Luis Sellier]]
**María Rosalía Rita de Castro** (Santiago de Compostela, 24 jasykõi ary 1836 - Padrón, 15 jasypokõi ary 1870) ñe’ẽpapára Galiciagua.

## Hembiapokue
### Gallégo ñe'ẽme
;Ñe'ẽpoty
* *[[Cantares gallegos]]* (1863)
* *[[Follas novas]]* (1880)
;Ñemombe'u rehegua
* *[[Contos da miña terra]]* (1864)

### Karaiñe'ẽme
;Ñe'ẽpoty
* *La Flor* (1857)
* *A mi madre* (1863)
* *En las orillas del Sar* (1884)

;Ñemombe'u rehegua
* *La hija del mar* (1859)
* *Flavio* (1861)
* *El cadiceño* (1863)
* *Ruinas* (1866)
* *Las literatas* (1866)
* *El caballero de las botas azules* (1867)
* *El primer loco* (1881)
* *El domingo de Ramos* (1881)
* *Padrón y las inundaciones* (1881)

## Mandu'apy


## Joaju

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Galiciagua
Roberto Juarroz

**Roberto Juarroz**(Coronel Dorrego, 5 jasypa ary 1925 - Temperley, 31 jasyapy ary 1995) ñe’ẽpapára Argentinagua. 

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Argentinagua
Isabel Sabogal

**Isabel María Sabogal Dunin-Borkowski** (Lima, 14 jasypa1958-) ñe’ẽpapára Perũgua

## Hembiapokue
* 1988: *Requiebros vanos*
* 1989: *Un universo dividido*
* 1990: *Dni poczęcia*
* 1992: *Historia o pewnej qeqe*
* 2007: Gedichte in *Poesía: Perú, siglo XXI* de Dalmacia Ruiz Rosas kaj Willy Gómez Migliaro.
* 2017: *La vampira*: *Trece veces Sarah. Un proyecto de José Donayre*
* 2022: *Todo está hecho a la medida de ti misma*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Perũgua
Carolina Coronado

**Victoria Carolina Coronado y Romero de Tejada** (Almendralejo, 31 jasypakõi 1820 - Lisimbã, 15 jasyteĩ 1911) ñe’ẽpapára Españagua. 
## Hembiapokue
* *Alfonso IV de León*
* *El divino Figueroa*
* *La exclaustrada*
* *Un alcalde de monterilla*
* *Luz*
* *El bonete de San Ramón*
* *Poesías* (1843)
* *El cuadro de la Esperanza* (1846)
* *Paquita. La luz del Tajo. Adoración* (1850)
* *Jarilla* (1851)
* *Páginas de un diario.* *Adoración* (1851)
* *El siglo de las Reynas* (1852)
* *La Sigea* (1854)
* *¡No hay nada más triste que el último adiós!* (1859)
* *España y* Napoleón (1861)
* *La rueda de la Desgracia. Manuscrito de un Conde* (1873)
* *A un poeta del porvenir* (1874)
* *Vanidad de vanidades* (1875)
* *Anales del Tajo*. *Lisboa. Descripción en prosa* (1875)
## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Españagua
Alfonsina Storni

**Alfonsina Storni Martignoni** (Capriasca, Suísa 29 jasypo ary 1892 - Mar del Plata, 25 jasypa ary 1938) ñe’ẽpapára Argentinagua. 
## Hembiapokue
* 1916 - *La inquietud del rosal* 
* 1918 - *El dulce daño*
* 1919 - *Irremediablemente* 
* 1920 - *Languidez* 
* 1925 - *Ocre*
* 1926 - *Poemas de amor* 
* 1934 - *Mundo de siete pozos* 
* 1938 - *Mascarilla y trébol* 
* 1938 - *Antología poética* 
* 1968 - *Poesías completas*
## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Argentinagua
Dan Stanca

**Dan Stanca** (Mbukaréte, 30 jasyporundy 1955) ñe’ẽpapára Rrumáñagua. .
## Hembiapokue
**Vântul sau țipătul altuia*, 1992
**Aripile arhanghelului Mihail*, 1996
**Apocalips amânat*, 1997
** Ultima biserica*, 1997
**Ritualul noptii*, 1998
**Morminte străvezii*, 1999
**Ultimul om*, 1999
**Pasarea orbilor*,2001
**Drumul spre piatră*, 2002
**Mila frunzelor*,2003
**A doua zi după moarte*, 2003
**Mut*, 2006
**Noaptea lui Iuda*, 2007
** Cei calzi si cei reci *, 2008
** Mutilare *,2010
** A doua zi dupa moarte *,2011
** Craii si mortii *,2012
**Mare amară*, 2014
**Ghetsimani '51*, 2015
** Anii frigului *, 2017
## Jopói
*  Uniunii Scriitorilor din România, 2015, „Ghetsimani ’51” (Editura Cartea Românească). 
## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñe'ẽpapára
Ñemohenda:Rrumáña
María Kodama

**María Kodama Schweizer** (Buenos Aires, 10 jasyapy1937) ñe’ẽpapára Argentinagua. 
## Hembiapokue
* *Homenaje a Borges*, Lumen (2016)
**Relatos*, Sudamericana (2018)
## Joaju

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Argentinagua
Olga Orozco

**Olga Noemí Gugliotta** *alias* **Olga Orozco** (Toay, 17 jasyapy1920- Buenos Aires, 15 jasypoapy1972) ñe’ẽpapára Argentinagua. 
## Hembiapokue
**Desde lejos* (1946)
**Las muertes* (1951)
**Los juegos peligrosos* (1962)
**La oscuridad es otro sol* (1967)
**Museo salvaje* (1974)
**Veintinueve poemas* (1975)
**Cantos a Berenice* (1977)
**Mutaciones de la realidad* (1979)
**La noche a la deriva* (1984) 
**En el revés del cielo* (1987)
## Mandu'apy


 Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Argentinagua
Yitzhak Yedid

**Yitzhak Yedid**(*יצחק ידיד *, Herusalẽ, 29 jasyporundy1971) ha'e akue peteĩ karai haihára, mombe'uhára ha pukarã apohára Israel pegua.
## Hembiapo
* 2012 : *Visions, Fantasies and Dances*, Music for String Quartet
* 2008 : *Oud Bass Piano Trio*, Between the lines
* 2006 : *Reflections upon six Images*, Between the lines
* 2005 : *Passions & Prayers*, Between the lines
* 2003 : *Myth of the cave*, Between the lines
* 2002 : *Inner outcry* – Yedid trio, Musa records
* 2002 : *Ras Deshen* – con Abate Berihun, Ab
* 2000 : *Full moon Fantasy* – solo piano, Musa Records
* 1998 : *Trio avec Masashy Harada & Bahab Rainy*
* 1997 : *Duo Paul Bley & Yitzhak Yedid*
## Joaju
*www.yedidmusic.com
## Mandu'apy


Ñemohenda:Puraheihára
Sándor Weöres

**Sándor Weöres** (Szombathely, 22 jasypoteĩ1913-Budapest, 22 jasyteĩ 1989) ñe’ẽpapára Hungyriagua.

## Hembiapokue
**Hideg van*, 1934.
**A kő és az ember*, 1935.
**A teremtés dicsérete*, 1938.
**Meduza*, 1944.
**A szerelem ábécéje*, 1946.
**Elysium*, 1946.
**Gyümölcskosár*, 1946.
**A fogok tornáca*, 1947.
**Bóbita*, 1955.
**A hallgatás tornya*, 1956.
**Tarka forgó*, 1958.
**Tűzkút*, 1964.
**Gyermekjátékok*, 1965.
**Merülő Saturnus*, 1968.
**Zimzizim*, 1969.
**Psyché*, 1972.
**Télország*, 1972.
## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñe'ẽpapára
Ñemohenda:Hungyria
Władysław Hasior

**Władysław Hasior** (Nowy Sącz, 14 jasypo 1928-Kraków,14 jasypokõi1999) ha'e akue peteĩ mbopara ha porãguerojera apohára Polóñagua. 
## Mandu'apy


Ñemohenda:Tekove Poloñagua
Rudi Torga

**Rudi Torga**, heratee niko ***Gabino Ruíz Díaz Torales***, ouhágui Rudi Torga, RU (Ruíz) DI (Díaz) TOR(Torales) GA (Gabino). Heñoiva'ekue táva Kapiatápe, ára 19 jasykõi ary 1938-pe. Ohai Guarani ha españa ñe'ẽme. Oñemoarandu *Escuela Municipal de Arte Escénico*-pe ha upépe heñói imborayhu ñoha'ãgáre.

Rudi Torga omoheñoi'akue iñoha'ãnga aty hérava "Teatro Estudio Libre". Omotenonde *Dirección de Cultura Popular* ha upéi *Dirección General de Investigación y Apoyo Cultural Ministerio de Educación y Cultura*-pe.

Rudi Torga niko oipytyvõmbaretékuri *[[Ateneo de lengua y cultura guarani]]*me Guarani ñe’ẽ ha reko myasãi ha ñemombaretépe ñane retã tuichakue javeve. Hasyva’erã jajuhujey hag̃ua peteĩ tapicha ha’eichagua ohayhu añetetéva hetã, heko ha iñe’ẽ. Rudi Torga ohaíkuri heta ñoha'ãnga ha umi iñe'ẽpoty ijaty peteĩ ñe'ẽpotyryrúpe, hérava "Mandu'arã". Avei ombohasa Guarani ñe’ẽme “Pascual Duarte rekovekue” ohai’ypyva’ekue Camilo José Cela.

Rudi Torga omanókuri táva Paraguay, Paraguay retãme, ára 5 jasypokõi ary 2002-pe.

## ***
*RUDI TORGA, GUARANÍME Ohai: David Galeano Olivera

## Joaju
*Ehendu ''Donde mi canto pasó'' ohaiva’ekue Rudi Torga
*Emoñe’ẽve Rudi Torga rehegua
*Ehendu Rudi Torga-pe he’i jave ñe'ẽpoty ''Che kuãirũ resa'' ohaiva’ekue Francisco Martín Barrios
*Ehendu Rudi Torga-pe he’i jave ñe’ẽpoty ''Ha… che retã Paraguay'' ohaiva’ekue Teodoro S. Mongelós
*Emoñe’ẽ ''Pascual Duarte rekovekue'' ombohasava’ekue Guaraníme Rudi Torga

Torga
Torga
Ñemohenda:Ñe'ẽasahára
Silvina Ocampo

270px|right|thumb|Silvina Ocampo
**Silvina Inocencia Ocampo Aguirre** (Buenos Aires, 24 jasypokõi 1903- *ibidem*, 14 jasypakõi 1993) ñe’ẽpapára Argentinagua. 
## Hembiapokue
**Viaje Olvidado*, 1937
**Espacios métricos*, 1942
**Enumeración de la patria*, 1942
**Los sonetos del jardín*, 1946
**Los que aman, odian*, 1946
**Autobiografía de Irene*, 1948
**Poemas de amor desesperado*, 1949
**Los nombres*, 1953
**Los traidores*, 1956
**Las invitadas*, 1961
**Lo amargo por dulce*, 1962
**Los días de la noche*, 1970
**Amarillo celeste*, 1972
**El cofre volante*, 1974
**El tobogán*, 1975
**El caballo alado*, 1976
**La naranja maravillosa*, 1977
**Canto Escolar*, 1979
**Árboles de Buenos Aires *, 1979
**La continuación y otras páginas*, 1981
**Breve Santoral*, 1985
**Y así sucesivamente*, 1987
**Cornelia frente al espejo*, 1988
**Las reglas del secreto*, 1991
## Jopói
*Premio Municipal de Poesía, 1945, 1953
*Premio Municipal de Literatura, 1954
*Premio Nacional de Poesía, 1962
*Premio Konex, 1984
*Gran Premio de Honor de la SADE, 1992
## Mandu'apy

## Joaju

*Princeton

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Argentinagua
Delfina Bunge

** Delfina Bunge de Gálvez** (Buenos Aires, 24 jasypakõi1881- Alta Gracia, 30 jasyapy1952) ñe’ẽpapára Argentinagua. 
## Hembiapokue

**Simplement*, 1911
**El Arca de Noé: libro de lectura. Segundo grado*, 1916
**Cuentos de Navidad*, 1917
**La Nouvelle moisson*, 1918
**Poesías*, 1920
**Tierras del mar azul*, 1920
**El Alma de los niños*, 1921
**Las Imágenes del infinito*, 1922
**El Tesoro del mundo*, 1923
**Oro, incienso y mirra*, 1924
**Los Malos tiempos de hoy*, 1926
**Escuela: lecturas escolares para tercer grado*, 1933
**Hogar*, 1933
**Lectura para cuarto grado escolar*, 1933
**El Reino de Dios*, 1934
**Oro, incienso y mirra*, 1935 
**La Belleza en la vida cotidiana*, 1936
**Lecturas, cuarto grado escolar*, Buenos Aires, Cabaut, 1936.
**Iniciación literaria*, 1937
**Nociones de religión católica: catecismo único: mi primer libro de religión*, [s.l.] : [s.n.], 1938
**Viaje alrededor de mi infancia*, 1938
**Dios y yo*, 1940
**Catolicismo de Guerra*, 1942
**Las Mujeres y la vocación*, 1943
**La Vida en los sueños*, 1943
**En Torno a León Bloy*, 1944
**Cura de estrellas*, 1949
**Viaje a rededor de mi infancia*, 1956
## Mandu'apy

## Joaju

*Princeton

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Argentinagua
Jarara

**Jarara**, *Bothrops alternatus* térã *Bothrops diporus*. Guaraníme heta héra, oje'e chupe mbói kurusu, mbói akã kurusu térã kyryryo. Ipuku amo 1 métro rasami rupi. Jarara kuña ipukuve umi máchogui. 

Iñakã yképe ojovái, hesa ha itĩ pa’ũme, oguereko mokõi kuara'i. Upe rupi oñandu, ku ohetũrõguáicha, ag̃uíramo chugui hembi'u, oimeraẽ mba’e oikovéva ha huguy rakúva. Mbói oĩ haguéicha niko huguy ro'ysã, ndaha'éi ñandéicha. Upévare, ro'y jave imbegue ha ára hakúpe ipya'e.

Jarara oiko yvýre, ndojupíri yvyráre. Nañanderekái ñandesu'u hag̃ua. Ñandesu'u ñañepysãngárõ térã ñapyrũrõ hese. Ipochýrõ, ikatu ñandesu'u jeyjey.

Jarara rendy ikatu ñandejuka nañañepohanói pya'érõ. Péicharõ jepe, ndahetái oĩ omanóva. Nañandejukáirõ, ñanderejavai, ikatu japyta jahechaporã'ỹre.

Jarara imitãme huguái apy morotĩ. Hembi'u apytépe oĩ anguja ha guyra hamba'e, tymba'i huguy rakúva guive. Jarara oĩ umi mbói karaiñe'ẽme oje'éva **ovovivíparo**, hupi'a ojávo isy retepýpe ho'a térã isy ombo'ávo hupi'a oja. Amo 20 rupi imembykuaa. 

## Mandu'apy


Ñemohenda:Mbói
Mbói hovy

**Mbói hovy** pea ko mbói oporosu'uramo ndoporojukai opytaramo jepe hasy hembisu'ukue oĩramo jepe oimo'ãva oporojukane hag̃ua. 

Peva ko mbói pya'e otyryry ha Ikatu ipuku haimete 1 metros rupi.

Ñemohenda:Mbói
Kaiser (ta'angamýi)

***Kaiser*** ha'e peteĩ ta'angamýi mbyky moha'angambyre (*cortometraje*) ojejapókuri Pindoráma retãme, karai moha'angahára Álvaro Marins, hérava Seth, omotenonde ko ta'angamýi mbyky apo amo ary 1917-pe. Kóva niko pe ta'angamýi moha'angambyre peteĩha ojejapo Pindorámape.

Ko ta'angamýi mbyky ojehecha peteĩháme ára 22 jasyteĩme ary 1917-pe, upe Cine Pathé rógape, táva Rio de Janeiro-pe, mbovy ára Pindoráma oñepyrũ mboyve oñorairõ Alemáñare ha oike Ñorairõ Guasu Peteĩháme. Ta'angamýime ojehechákuri  Gillérmo Mokõiha omoĩvo iñakã ári akão ñorairõrã he'iséva opa tetãnguéra oñemoĩ ipoguýpe, ha upéi, ojehecha yvóra oñemboguasúvo ha ho'u ko Alemáña ruvicha.

Ary 1907 guive umi ta'angamýi rechaukaha róga ohechauka ta'angamýi mbyky moha'angambyre ta'angamýi guasu opa rire, ko ta'angamýi *Kaiser* katu ta'angamýi mbyky moha'angambyre peteĩha ojejapopaitékuri Pindorámape.

Heta ára ohasa jave, ta'angamýi ikañy ha oñembyaipa, ko ára ojeikuaa oĩ mante peteĩ ta'anga ha'eñóva ko ta'angamýigui.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ta'angamýi 1917 megua
Ñemohenda:Pindoráma ra'angamyikuéra
Meteorito de Bendegó (aranduka)

**Meteorito de Bendegó** ha'e peteĩ aranduka ohai karai José Carlos de Carvalho ha oñembokuatia ary&nbsp;1888-pe, poytugañe'ẽme ha hyãsiañe'ẽme.&nbsp;Ko aranduka oñe'ẽ upe Bendegó arapyrendýre ojerovávo Bahia pegua Museu Nacional rendápe, karai guasu Pindoráma mburuvicha Dom Pedro II ojapouka.
Ko áranduka héra tee hína *Meteorito de Bendegó - relatório apresentado ao ministerio da agricultura, commercio e obras publicas e a sociedade de geographia do Rio de Janeiro sobre a remoção do meteorito de Bendengó do sertão da provincia da Bahia para o Museu Nacional* ha oñembohasamívo guaraníme: Bendegó arapyrendy - kuatia oñeme'ẽva'ekue Ñemitỹ, Ñemu ha Tetãygua Apo Motenondehápe ha Rio de Janeiro Yvyrekokuaahára Atýpe oñe'ẽva Bendegó arapyrendy jerova tetãvore Bahia ñuguasúgui ojeraha hag̃ua Museu Nacional rendápe.

Ko aranduka oñepyrũ upéicha:

## Mandu'apy

Ñemohenda:Pindorama rembiasakue
Ñemohenda:Aranduka
Bendegó arapyrendy

**Bendegó arapyrendy**, ojehero avei **Bendegó Ita** térã hérante **Bendengó**, ha'e peteĩ arapyrendy ojejuhúkuri Pindoráma ñuguasúme upe tetãvore Bahia-pe. Ipohyikue hína 5.360 kilogarámo, kóva niko upe arapyrendy kuarepotígui tuichavéva ojejuhúmava Pinoráma retãme. Ary 1888-pe, ko ita guasu arapýgui oike jehechaukápe upe Museu Nacional da Quinta da Boa Vista ogarusúpe, táva Rio de Janeiro-pe. Ary 2018-pe, ko arapyrendy noñembyaíri oiko rire upe jekái guasu ombyaipákuri Museu Nacional róga.

Ojeguerahávo ko ita guasu Bahia guive Rio de Janeiro peve ary 1888-pe, karai ohai ko aranduka héra Meteorito de Bendegó omombe'úva jegueraha rembiasa.

## Mandu'apy

## Joaju
* 10 arapyrendy tuichavéva ojejuhúmava Pindoráma retãme

Ñemohenda:Pindoráma
Santos Dumont Explaining His Air Ship to the Hon. C.S. Rolls

right|200px
***Santos Dumont Explaining His Air Ship to the Hon. C.S. Rolls*** ha'e niko peteĩ ta'angamýi mbyky, ta'anga'o ta'anga'o rire ijapopyre, ohechauka upe karai tembiporu pyahu apohára héra Santos Dumont omombe'úvo Charles Rolls-pe mba'éichapa oiko upe apu'a ovevéva ha'e ojapókuri, ko karai upéva niko omoñepyrũta Rolls-Royce. Ta'angamýi mbyky ojejapo távaLondye-pe ha ojehechauka 3 jasypakõi 1901-pe, Palace Theatre rógape.

Oñeimo'ã ko ta'angamýi mbykýme oĩ Santos Dumont  omombe'úvo Rolls-pe mba'éichapa oiko upe ijapu'a ovevéva, ko karai Pindoramagua oime aja Londye-pe ára 22 guive 28 peve jasypateĩ 1901-pe, Tavetã Joaju Mba'yruveve Aty omboaretégui chupe ha'e ipu'aka upe Jopói Deutsch rupive, Dumont ovevékuri Eiffel Óga tuicha ijerére ára 19 jasypápe ko aryitépe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Santos Dumont
Ñemohenda:Ta'angamýi 1901 megua
Ñemohenda:Tavetã Joaju ra'angamyikuéra
Carlos Miguel Jiménez

** Carlos Miguel Jiménez**, ñe'ẽpapára ha purahéi apohára, heñoi'akue táva Pilar, Paraguay retãme, ára 5 jasypokõi ary 1914-pe. Itúva hérava’ekue Carlos Federico Brackebusch ha isýkatu Amalia Elisa Jiménez. Imitãmema ouva’ekue Paraguaýpe oñemoarandúvo ha umi imbo’ehare apytépe oîva’ekue Mbo’ehára arandu Delfín Chamorro. Upéi ovava’ekue Buenos Aires-pe ha upépe ohai ñe’ẽpoty ha ombohetia’e opaite aty ojapóvajepi Paraguaygua oikóva upépe, péicha oikuaajepe José Asunción Flores, Emilio Bobadilla Cáceres, Félix Pérez Cardozo ha Agustín Barboza-pe.

Hembiapoita apytépe oĩ: “Alma vibrante”, “Golondrina fugitiva”, “Mi patria soñada”, “Muchachita campesina”, “Flor de Pilar”, “Che yvoty mombyry”, “Okarayguami akã sa’yju” ha “Punta karapãme Serrato ndive”. 

Ojerahajepékuri ka'irãime, mombyry mombyryeterei, ypa'ũ Margarita-pe ha upéi -isãso rire- peteĩ ára hapicha kolo'o oñohẽ hováre ytaku ha omohesatũ chupe ndaje hesa rovýre. Hekove paha gotyo, imboriahu apĩ, ho'u guari ha oiko ha'eñomi, péicha omanókuri táva Paraguaýpe, ára 29 jasypoapy ary 1970-pe. Hembiapoita apytépe niko pe ojehecharamovéva ha naijojaháiva ha'ehína “Mi Patria Soñada”.

## ***
*CARLOS MIGUEL JIMÉNEZ, Ohai: David Galeano Olivera.

## Joaju
*“CHE YVOTY MOMBYRY”
*MI PATRIA SOÑADA

Jimenez
Joel Holden Filártiga Ferreira

**Joel Holden Filártiga Ferreira** -  pohãnohára, ta'ãnga'apohára, sa'yhára; tekove resãi ha tekoha rerekua; ñe'ẽpapára ha Guarani ñe'ẽ rayhuhára. Heñoiva'ekue táva Yvytymi, Paraguay retãme, ára 15 jasypoapy ary 1932-pe. Itúva herava'ekue Juan Bautista Filártiga, táva Mbujapeygua; ha isýkatu héra Lidia Ferreira.

Ita'ýrango Joelito Filártiga, tahachikuéra ojukava'ekue ary 1976-pe, Stroessner oĩrõguare ñane retã ruvichárõ. Joel Filártiga Ferreira niko heta oñorairõva'ekue tekosãso ha tekove tekoitére ha avei ojepytaso ha ombohovaikaria'ýikuri Alfredo Stroessner-pe.

Joel Holden Filártiga Ferreira akóinte ojehecharamókuri hekopotĩ, hekosakã, iñarandu ha hekojekupytýre. Sa'yhára ramo oĩkuri aty “Arte Nuevo”-pe ha hembiapokue ojehechaukajepékuri Argentina, México ha Estados Unidos-pe. Ikatúkuri oho omba'apóvo Estados Unidos-pe; jepémo upéicha, ary 1959-pe omopu'ã tasyo La Esperanza, Yvyku'ípe, oñangareko ha oipytyvõhaguépe umi imboriahuvévape ha avei ñande ypykuérape.

Pohãnohára Joel Holden Filártiga Ferreira omanókuri táva Paraguay, Paraguay retãme; ára 5 jasypokõi ary 2019-pe.

## Joaju
*homenaje de la Cámara de Senadores al Dr. Joel Filártiga Ferreira

## ***
* JOEL HOLDEN FILÁRTIGA FERREIRA. Ohai: David Galeano Olivera.

Filártiga Ferreira
Pirivevúi ñorairõ

miniaturadeimagen|300px|Pirivevúi ñorairõ.

**Pirivevúi ñorairõ**. 11 jasypoapy ary 1869 ára ko'ẽme, Ñorairõ Guasu aja, 20.000 brasileño-kuéra omongora táva Pirivevúipe ha huvicha ha'éva Conde d'Eu ojerurékuri ñane retãyguávape oñepomoĩ hag̃ua. Mburuvicha Pedro Pablo Caballero, ñane retãyguáva ha oĩva okarusu ruvichárõ, oguerekóva ipoguýpe 1.600 kuimba'e, kuña ha mitã; osẽkuri ombohovái “ápe roĩva roime roñorairõ hag̃ua, romano hag̃ua, tekotevérõ, ág̃akatu araka'eve noroñeme'ẽmo'ãi”.

Ára 12 jasypoapy oñepyrûkuri pe ñorairõ guasuete, ojekuaáva upe ñorairõ huguyvévaramo oikova'ekue upérõ. Ohasa rire 5 aravo pysyrõháme ha ñane ñorairõhára ohechaukahaguépe mba'éichapa ipyapy ha hetã rayhu hikuái; ipahápe, brasileño-kuéra oñemomba'e Pirivevúire. Mokõi jey ojeity rire ñande ári, brasileño-kuéra ojukáma haimete 800 ñane retãyguávape. Mbohapy ojeityhaguépe ñande ári, mburuvicha rapái João Mena Barreto, oñemotenonde iñorairõhárare. Upe jave, Kapitã Solalinde, ñandereheguáva, omba'ejerurékuri ñorairõhára Gervasio León-me ojapi hag̃ua Mena-me ha upéicha ojapókuri ha ojukaitékuri rapái ruvichápe. Upe mba'e ombopochyvaíkuri Conde d'Éu-pe ha he'íkuri ita'yrakuérape ñandejukapa hag̃ua, tuicha py'arõ reheve. Paraguay ñorairõharakuéra omanombapota rupi, iñapysẽkuri 100 kuña Paraguay ipy'aguasúva ha avei oñorairõ brasileño-kuéra ndive oipuruhápe mboka, ita, yvyra ha liméta jekakue.

Upe ñorairõ tuicha ha ivaietéva rire, brasileño-kuéra omoĩ ipoguýpe táva Pirivevúi ha riremínte ojukauka Paraguay ñorairõharakuérape ha ohapy hikuái tasyo, omanohaguépe okaihápe opavave hyepýpe oĩva, haimete 600 tekove, umíva apytépe brasileño-kuéra. Heta ára rire upe tendápe hyakuã gueterei umi okaiva'ekue ro'o ha upe tasyo ogykére ojejuhukuaa umi omanova'ekue pire rembyremimi. Umi mba'e ojapoukákuri Conde Gastón de Orleans. Mburuvicha Pedro Pablo Caballero katu ojejokuákuri irundy kavajúre oipehẽ'áva upe hete, hogaygua renondépe.

## **
*12 DE AGOSTO DE 1869: BATALLA DE PIRIVEVÚI,  Ohai: David Galeano Olivera.

## Joaju
*12 DE AGOSTO: BATALLA DE PIRIVEVÚI
*BATALLA DE PIRIVEVÚI en la PELÍCULA CERRO KORA
*EL TRATADO SECRETO DE LA TRIPLE ALIANZA

Ñemohenda:Ñorairõ Triple Alianza
Ñemohenda:1869
Sojourner Truth

**Sojourner Truth** (/soʊ'dʒɜrnɛr 'truːθ/; Swartekill, New York, c. 1797 - Battle Creek, Michigan, 26 jasypateĩ ary 1883) ha'e akue kuñakarai Tetãvore Joapykuéra pegua omba'apo opa hag̃ua tembiguái reko, omba'apo avei toñemomba'eguasu ha toñemboaje hag̃ua kuña tekoiterape. Truth reñói jave oĩ tembiguái reko guýpe, hákatu ojehekýi imembykuña ndive 1826-pe. Ha'e niko kuña peteĩha ipu'aka óga tekojojarãme peteĩ karai guasúgui, oho rire óga tekojojarãme ojerure hag̃ua imembykuimba'e sãsóre. Héra tee heñóigui hína **Isabella ("Bell") Baumfree**. Omoambue héra ha ha'e ojehero Sojourner Truth ary 1843-pe, téra ikatu he'iséva "añete oguata pukúva". Ko kuñakarai herakuãite ojapo ko ñemoñe'ẽ "Ain't I a Woman?" ("Che piko ndachéi kuña?"), ha'e omoñe'ẽ 1851-pe oiko jave upe "Atyguasu kuña tekoiterapégui Ohio pegua", táva Akron-pe, Ohio. Oiko jave Tetãvore Joapykuérape upe Ñembovo Ñorairõ (*Guerra de Secesión*) Truth oipytyvõ umi kamba ikatu oike avei Amérika Ñorairõha Atyguasúpe.

Sojourner akóinte omba'apo kuña tekoiterape rehe ha Amerikagua kambakuéra imba'eteére ha hekosãsóre, omba'apo avei tojejapo hag̃ua óga ka'irã porãve ha ani hag̃ua oporojuka umi ojapóva mba'e vai Michigan-pe. Ha'e omano hógape ára 26 jasypateĩ 1883-pe, orekóvo 86 ary.

## Mandu'apy

## Joaju
* Nota genealógica
* ''Narrative of Sojourner Truth''. Autobiografía de Sojourner Truth en inglés 
* ¿Acaso no soy una mujer?

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Claudia Amengual

**Claudia Amengual Puceiro** (Montevideo, 7 jasyteĩ 1969) ñe'ẽpapára ha ñe'ẽasahára Uruguaygua.
## Hembiapokue
**Juliana y los libros*, 2020
**El lugar inalcanzable*, 2018
**Viajar y escribir: nueve destinos que inspiran*, 2017 
**Una mirada al periodismo cultural: Jaime Clara y "Sábado Sarandí"*, 2016
**Cartagena*, 2015
**Rara avis. Vida y obra de Susana Soca*, 2012
**Falsas ventanas*, 2011
**Más que una sombra*, 2007  
**Desde las cenizas*, 2005 
**El vendedor de escobas*, 2002  
**La rosa de Jericó*, 2000

## Joaju

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Uruguaigua
Ñemohenda:Ñe'ẽasahára
Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2019-pe

thumb|upright=1.2|Ta'angamýi yvága pegua ojehechahápe Amasóna ka'aguy oñeñuãmba tatatĩgui Vorívia ha Pindoráma retãme ára 4 jasypoapýpe 2019.
**Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2019-pe** oiko jasypoapy arapokõindy peteĩha guive ary 2019, heta jekái guasu oñemyasãi ha oñemosarambi Amasóna ka'aguy guasúre tetã Pindorámape. Ã jekái jasypoapýgui ha heta umi ambuéva oiko 2019-pe, ojeipapávo oñondive, ha'e niko jekái hetakue tuichavéva ary 2013 guive, oñepyrũ voi jekái jepapa upe ka'aguy guasúpe. Tatatĩ avei, mba'e tĩmbóicha osẽkuri jekáigui, oñemyasãi oparupi Pindoráma retãvorekuéra Amazonas, Akirũ, Mato Grosso, Mato Grosso do Sul ha Rondônia, upéicha avei tavaguasu São Paulo yvága oñeñuãmbákuri tatatĩgui, ára 19 jasypoapy ika'arukue pytũme. 

Opa jekái hetakuégui, hetakue mbyte oĩ Amasóna ka'aguy guasúpe ha ojehechávo ary ohasámava jekaikuéra ikatu ojeipapa amo 84% oñembohetavéva. Upéicha avei ojehecha oiko jekái ka'aguýpe ambuéva Ñembyamérika rupi, tetã Voríviape, Perũme, Paraguáipe ha Chílepe avei.

Jasypo guive jasyporundy peve oiko heta jekái, ndokyitéigui Amasóna ka'aguy guasúpe, hákatu ojeikuaa oñembohetave jekaikuéra ka'aguýpe yvypóra oñepyrũ ombotuichágui iñemitỹnguéra upe ysyry Paranaguasu ijerére ha ysyry guasu ambuéva Amasóna ka'aguýgui, umi ñemitỹhára ohapy ka'aguy orekove hag̃ua yvy iñemitỹrã ha ivaka atyrã avei.

[thumb|center|500px|Tavayguakuéra [Porto Alegre pegua oho táva rape guasúpe ojerure hag̃ua Tetã rekuái tomba'apo porãve Amasónare.]]

## Ikatu rehecha avei
* Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2020-pe

## Mandu'apy


Ñemohenda:Pindoráma ka'aguykuéra jekái
Ñemohenda:2019
UEFA Champions League 2019-20

**UEFA Champions League 2019-20** ha'ékuri upe vakapipopo rembiesarái guasu 65ha. Oñepyrũ ára 25 jasypoteĩ ary 2019-pe ha opa upe Ñeha'ã renda guasúpe Istanbul pegua, Poytuga retãme, ára 23 jasypoapy ary 2020-pe.

## Aty oñeha'ãva
### Aty A

### Aty B

### Aty C

### Aty D

### Aty E

### Aty F

### Aty G

### Aty H

## Ñembosarái pahague

#### Aty 16

#### Irundýva

#### Mokõiva

#### Paha

## Umi Gol

### Gol ojapovéva

Ñemohenda:UEFA Champions League
Ñemohenda:2019
Ñemohenda:2020
Poreno

**Poreno** (**jopyhy**) oiko tenondeitépe, iñambuekatúva avei, oñemoingévo tembo takópe taha'e ha'éve oñembovy'a jopyhýpe hag̃ua térã kuimba'e ha kuña omoñemoña ha omomemby hag̃ua, ojeipuru ave ko ñe'ẽ "jopyhy" oje'esévo oñemoingéramo tembo tapicha ambuéva tevikuápe térã jurúpe. Poreno omombarete yvypóra jokuaa hete rupive, mokõi tapicha térã hetave ojuehe, ha tenondépe yvypóra oiporeno oñembovy'a ha oñeñandu porãve hag̃ua.

Mba'asy opaichagua ikatu oñemosarambi oiko rire poreno ñeñangareko'ỹre, poreno ñeñangarekóre, ojeipurúvo kuimba'e térã kuña mombaryryru, ikatu ohapejoko mba'asy oñemosarambíva poreno rupive, hetaite tembiaporape térã mba'ejepuru oĩ ani hag̃ua oñemosarambi mba'asy térã oñepyrũ tyeguasu, hákatu oĩ tapichakuéra omboapýrava térã omokangýva porenogua tekombo'e ha memby'ỹrã jepuru oimo'ãre oĩ vaiha tekoporã, tupã jeroviaha térã tetã jokuairapépe g̃uarã  Ojeikuaaporã oĩrõ porenogua tekombo'e ha memby'ỹrã ikatúva ojeipuru, oguejy tyeguasu ojeipota'ỹva umi mitãkuñarusu apytépe ha mba'asy oñemosarambíva poreno rupive.

Avano'õnguéra oikuaa poreno ha'eha mba'e hekopegua ha oñekotevẽva yvypóra omomemby hag̃ua, hákatu ñavõ avano'õ iñarandupýre oikuaa mba'épa ivai ha mba'épa iporã porenóme, oikóramo mokõi (térã hetave) tapicháre ojohayhúva ha ojoipotáva, ha ikatúmava oiporavokuaa mba'épa oipota, oje'e poreno iporãha, oikóramo tapicháre noiporenoséiva térã jehayhu'ỹ, térã tapichakuéra ne'ĩra oiporavokuaa, taha'e ha'éva imitãitérõ térã ikatupyry ambuéva, oje'e ivaiha. Oikóramo poreno ivaiha, tapicha ambuéva noiporenoséivo, ojehero poreno rairõme, ha heta tetãme oñemoĩ ka'irãme umíva orairõ tapicha ambuéva, ojeikuaágui ivaieteha. Amove 90% umívagui oñerairõ hese ha'e kuña, 99% umívagui orairõ ha'e kuimba'e, ha amónte 5% umívagui orairõva ndaha'éi tapicha ohasa asýva ijekuaáva.

## Reikuaaverã
* Porenogua tekombo'e
* Poreno jejoko
* Poreno ñeñangarekóre
* Poreno rairõme
* Mba'asy oñemosarambíva poreno rupive
* Memby'ỹrã

## Mandu'apy



Ñemohenda:Tekovekuaaty
Porenogua tekombo'e

**Porenogua tekombo'e** oiko oĩvo moaranduha yvypóra poreno rehegua, mba'épa iporãva ha ivaíva yvypórape oiporanóvo rehegua, moaranduha yvypóra rete rehegua, mba'éichapa oiko tyeguasu ha membysẽ, ombo'e umi tembiaporape térã mba'ejepuru ani hag̃ua oñepyrũ tyeguasu avei, ojeheróva memby'ỹrã, ohechauka mba'éichapa oiko poreno ñeñangarekóre, araka'épa iporã ha araka'épa ivai oiporeno hag̃ua.

Ojehecha mitãrusunguéra heta tetãme ha heta avano'õme ndorekói porenogua tekombo'e imbo'ehaópe térã hógape, oĩ tapichakuéra oimo'ãgui noñeñe'ẽi va'erã umi mba'ére. Oĩramo moaranduha, ojehecha mitãrusunguéra ru ha sy ombo'e chupekuéra, hákatu ojapo upéicha hikuái imembynguéra omendajave mboyvemi. Oguejy hag̃ua tyeguasu ojeipota'ỹva umi mitãkuñarusu apytépe, ha ani hag̃ua oñemosarambi umi mba'asy oñemosarambíva poreno rupive oñemoñepyrũkuri heta mbo'ehaópe amo ary 1960-pe ko porenogua tekombo'e, iñepyrũme hetaite umíva omboapyraséva térã omokangyséva porenogua ha memby'ỹrãgua tekombo'e, tenondeitépe umíva apytépe oĩ tupã jeroviaha ruvichakuéra ha mitãrusunguéra túva ha sy.

Oñepyrũvo mba'asy SIDA ñesarambi, tapichakuéra ohecha iporã mo'ã oiko hagẽ ko porenogua tekombo'e. Heta tetã Áfrika pegua, oñemosarambihápe SIDA mba'asy pya'iterei, ojeikuaa porenogua tekombo'e ojehecha va'erã mba'e tenondeitegua yvypóra reko resãirã.

## Reikuaaverã
* Poreno ñeñangarekóre
* Mba'asy oñemosarambíva poreno rupive
* Memby'ỹrã

## Mandu'apy


Ñemohenda:Poreno
Poreno ñeñangarekóre

**Poreno ñeñangarekóre** ha'e niko opa umi mba'ekuaarã iporupyrãva mba'éichapa yvypóra ikatu oiporano kyhyje'ỹme ha ñangarekópe rehegua, moaranduha poreno iporãva rehegua. Oñeñe'ẽvo poreno ñeñangarekóre, he'ise opa umi mba'e oipytyvõva ani hag̃ua oñemosarambi umi mba'asy oñemosarambíva poreno rupive yvypórape, he'ise avei umi tembiaporape térã mba'ejepuru yvypóra oipuru ani hag̃ua oñepyrũ tyeguasu ojeipota'ỹva.

Ko ñeimo'ã "poreno ñeñangarekóre" rehegua oñepyrũ amo 1980 arýpe ombohovái hag̃ua SIDA mba'asy ñemosarambi pya'ea oiko heta tetãme, upéicha oñemotenonde va'erã poreno ñeñangarekóre porenogua tekombo'e rupive ani hag̃ua SIDA ha umi mba'asy ambuéva oñemosarambíva poreno rupive oñembohetave. Poreno ñeñangarekóre iporãite opavavépe, omombaretégui yvypóra reko resãi, techapyrãme ojeipurúvo mombaryryru, tapichakuéra ikatu ohapejoko mba'asykuéra, kuimba'e ha kuña ikatu ojoko tyeguasu ojeipota'ỹva avei.

Mba'éicha ikatu oiko ko "poreno ñeñangarekóre":

Tenondeitépe, ojeikuaa va'erã poreno iporã oikóramo mokõi (térã hetave) tapicháre ojohayhúva ha ojoipotáva, ha ikatúmava oiporavokuaa mba'épa oipota, upéicharõ oje'e poreno iporãha.
* Mombaryryru: Mba'e oñuvãva tembo ha ohapejoko mombary ani hag̃ua oike takópe térã tevikuápe. Tapichakuéra oipurúramo mombaryryru ikatu ojoko tyeguasu ojeipota'ỹva, oipytyvõ avei ani hag̃ua oñembohetave umi mba'asy vai oñemosarambíva poreno rupive. Mombaryryru ndahepýi, heta tetãme oñeme'ẽ hepy'ỹ tapichakuérape tasyópe. Ndahasýi avei ojeipuru hag̃ua, opaichagua ituichakue ha iñanambusukue, ipirekue pererĩete, nombyajúi jopyhýpe.
* Kuña mombaryryru: Mba'e ryru ipererĩva, ituichavemi kuimba'e mombaryryrúgui ha oñemoĩ takópe ani hag̃ua oike mombary, nombyajúi ha oiko porã avei kuimba'e mombaryryrúicha.
* Tasymombiaha: Pohã mba'asy opaichagua omombiáva ha ohapejokóva, umi mba'asy apytépe oĩ mba'asykuéra oñemosarambíva poreno rupive.

## Reikuaaverã
* Porenogua tekombo'e
* Mba'asy oñemosarambíva poreno rupive
* Memby'ỹrã

## Mandu'apy


Ñemohenda:Poreno
Ñemohenda:Memby'ỹrã
Tupã

*

**Tupã**, umívape g̃uarã ijerovia peteĩva, ojehechakuaa ha'eha tekove guasu opamba'e ipoguýpe orekóva, upe ojapo opamba'e, upe ojejeroviava'erã hese ha oñemomba'eguasuva'erã chupe. Jeroviapykuéra he'i Tupã oikuaaha opamba'e, ipu'akapaha opamba'ére, oime opárupi ha ipaha'ỹva, oje'e avei hete'ỹha.

Oĩ jeroviapy ndo'íri Tupã ha'e kuimba'e térã ha'e kuña, oĩ avei umíva omboheróva chupe kuimba'e réra rupive, techapyrãme Hesu rape ha Moise rape ohenói Tupã Ore Rúicha. Oñeme'ẽ katu heta héra Tupãme, guaraniñe'ẽme ojeipuru umi Epáñagua ñeg̃uahẽ guive Tupã réra (guarani jeroviaha tenondegua, Arasy ména) ombohéra opa jeroviaha guasu. Moise rapépe oipuru "Adonai" térã "Elohim" oñeñe'ẽ Tupãre, ha ombohéra chupe **YHVH** () taikuéra ohechaukáva Tupã réra, ha umi taígui osẽ umi téra ha'éva **Yehováh, Yahveh, Yahweh** térã **Jehová**. Hesu rapépe ojejuhu ko "*trinidad*" (mbohapy oñemopehẽ peteĩnte jey oiko) Túva, Ta'ýra ha Pytu Marangatu, oñembohéra chupe Ñandejára avei. Islãme ojeipuru Ala, hákatu musulmãnguéra oreko heta téra ambuéva Tupãme guarã, aranduka marangatu Korãme oĩva. Indu jeroviápe, Brahma ojehechakuaa sapy'apy'a Tupã peteĩva réra guasu.

## Ehecha avei
* Tupãre jerovia'ỹ

## Mandu'apy


Ñemohenda:Jerovia
Poreno rairõme

**Poreno rairõme** ha'e niko tembiapo vaikue oiko jopyhýpe, oĩrõ peteĩva oiporeno tapicháre noiporenoséiva, ñerairõme, térã oiporeno mbaretépe tapichakuérare ne'ĩra oiporavokuaa, taha'e ha'éva imitãitérõ, ikatupyry ambuéva térã ikangyve upe oiporenoségui. Ojeikuaa porã opavave ikatu oiporavo araka'épa oiporenóta, hákatu upéva iporã mante oikóvo mokõi (térã hetave) tapicháre ojohayhúva ha ojoipotáva, ha ikatúmava oiporavokuaa mba'épa oipota. Guaraniñe'ẽme ojeipuru ko ñe'ẽ "rairõ" he'ise hag̃ua oiko poreno vai ñerairõme ha upe ohasa asýva noiporenoséivo.

Ojehecha tenondeitépe poreno rairõme oiko upe ohasa asýva rógape, py'ỹi upe ohasa asýva oikuaa upe orairõva chupe. Európape ojehecha 99&nbsp;% umívagui orairõva ha'e kuimba'e ha amo 90&nbsp;% umívagui ohasa asýva oiko jave poreno rairõme ha'e kuña, Tetãvore Joapykuérape ojehecha amo 76&nbsp;% kuñanguéragui ohasa asýva iména orairõgui chupekuéra, iñembokiha térã imenarã, ha haimete opa poreno rairõme oiko mboka jeipuru'ỹ térã mbaretekue jeipuru'ỹ.

## Ehecha avei
* Membykua
* Porenogua tekombo'e

## Mandu'apy

Ñemohenda:Poreno
Ñemohenda:Ñerairõ ojejapo kuñáre
Jehan Albert Vellard

**Jehan Albert Vellard** (1901-1996). Heñoi Tunes-pe, 1901. Imitã guive mitãrusu  peve oiko Hyãsia-pe, oikohague itúva, oñehekombo’ehague pohã (*medicina*) ha tekovekuaaty (*biología*), ohupyty tekombo’e ijyvatevéva.

Omoñepyrũ ojeporeka katygaragua oñemoarandu hag̃ua avakuaaty ha tekovekuaaty; oikundaha Pindoráma-pe 1927 guive 1930 peve. Upe guive oñemoarandu opaichagua mbói oporombyaíva, ñandu ha ambue mymbakuéra oporombyaíva. Oisãmbyhy pe ñandu ñehekombo’e oporombyaíva, ojapo ñepyrũ tuguyry ojeiporúva tapicháre tasyópe. Ohechauka iñaranduka peteĩha 1936-pe “El veneno de las arañas” Ñandu oporombyaíva.

Oikuaaseve heta mba’e; oiko chugui guatahára naikane’oivavoi. Ndohejái chupe avave opyta mamove. Oĩ ohohápe ojokova chupe, upévare ndaikatúi opyta peteĩ tendápe omboguata hag̃ua hembiapo.

Opytapukúramoguare  katyguaraguápe heta oikundaha tembikuaarekápe, Pindoráma, Paraguái, Argentina, Vorívia, Perũ, Venesuéla ha Chíle-pe, avei oho Apeika  mbytegua avei. Pe katupyrykue  upe tava’íre ogueraha chupe Pindoráma oka gotyo, opytaite pe (amazona); Matto Grosso upépe ojogueraha porã umi te’ỹikuéra ndive oikóva upépe.

Oikuaa umi ñembo’e ha oiporu chuguikuéra  umi hekove, oipyhy tekoayhu, jepérõ pe ñe’ẽ ojoko chupekuéra. 

1968 Mbo’ehaovusu kuaapavẽta: pegua  Mbo’ehaovusu Buenos Aires ojerure hese mbo’ehárarã ha jeporekarã.

Upe araguive opyta Buenos Aires-pe. Hógagui ojapo mba’eñeñongatuha ha jehechuka umi oguatahague. Omano Argentina Buenos Aires-pe 28 jasypokõi 1996.

## Tekombo’e ohechavakuaa
Chupe g̃uarã oñemomba’eguasu’arã umi mba’e oiko’akue yma, upéicharõ ko’ág̃a okakuaa ohóvo umi kuaapy ñande ypekuéragui ha oñemomorã pe tekoporã ohejáva ñandéve.

## Kuatiahai
**Contribution à l'étude des indiens Urus ou Kot'suns*, Paris-Lima, 1949.
**Une civilisation du miel: les indiens Guayakis du Paraguay*, Gallimard, Paris, 1954.
**Dieux et parias des Andes*. Les Ourous, ceux qui ne veulent pas être des hommes, Emile-Paul, Paris, 1954.
* *Histoire du curare. Les poisons de chasse de l'Amérique du Sud*, Gallimard, Paris, 1965.

## ***
*Ohai: Isabel González

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Johann Rudolf Rengger

**Johann Rudolf Rengger von Brugg** (1795-1832). 

Heñói Táva Suísa tava’i Baden-pe 13 jasyteĩ ary 1795-pe. Ha’eva’ekue peteĩ karai iñaranduka’atýva ha pohãnohára. Oñemoarandu kuaapy hekopeguápe ha *[[farmacología* Suiza ha Alemaña-pe. Mbo’ehaovusu Tubinga ary 1817-pe oiko chugui pohanohára *farmacología*-pe, ambue arýpe iñirũ Marcel Longchamp ndive ou Ñemby Amérika-pe omba’apo hag̃ua pohãnoháramo ha ojapo hag̃ua *Estudio Cientifico*.

Jasypokõi ary 1818-pe oho Buenos Aires-pe oikuaahaguépe karai francés Aime Bonpland-pe, jasyporundýpe oho Paranáme ohasa hag̃ua ambue tetã ha’éva ñane retã Paraguái. Oiko poapy jasy Taragui (*Corrientes*)-pe, 30 jasykõi 1819-pe og̃uahẽ hikuái Paraguáipe. Upérõ Táva Paraguái moakãha ha’eva’ekue José Gaspar Rodriguez de Francia, oikóvo ko ñane retãme oiko hatãva’ekue kuaapy rekopeguáre, marandeko, te’ỹikuaa ha jokuairapére. Oikova’ekue ko ñane retãme poteĩ ary ha ojokóre chupe Dr. Francia ary 1826-pe ae ikatu osẽ ñane retãgui oho hag̃ua Buenos Aires-pe.

Oiko ñande retãme ary 1819 guive 1826 peve.

Ohai aranduka hérava *Viaje al Paraguay*: ko arandukápe omombe’u umi ñe’ẽ’ypy téra Paraguáigui, mba’éichapa umi *criollo*-kuéra oñotỹraka’e umi omanóva tupão ryepýpe, avei ko arandukápe ohai mba’éichapa ojapiva’ekue peteĩ guaikurúpe ñorãirõme oikóva’ekue y Jejuípe, *En Busca del hueso perdido*: ko arandukape omombe’u omba’aporõguare pohãnoháramo ko ñane retãme mba’éichapa Dr. Francia oguerahava’erã umi te’õngue ojejapo hag̃ua *autopsia* chuguikuéra oikuaa hag̃ua ñande Paraguáiguapa ñanekãnguéve ambue tetãguagui upévare nañamañaséi ñañe’ẽjave ñande rapicha rováre, ha’e oipotágui oñemaña hese oñeñe’ẽ jave chupe ndajahupiséigui ñande rova oimo’a ipohýi ñandéve jaguerekóre ojapo avei *Ensayo histórico Revolución Paraguái pegua ha Gobierno Dictatorial Dr. Francia*, Paraguay mymba kambúva, Paraguay mymba.

Omano Suísa-pe oguerekorõguare mbohapypa pokõi arýpe ojuka chupe mba’asy po’i.

## ***
*Ohai: Esmelda Gayoso.

Ñemohenda:Tekove Suísagua
Anana

**Anana**, hérava avei **yvakatĩ**, ha'e peteĩ ka'avo Ñembyamérika pegua, ka'avo ndatuichái hoguekuéra hatãva, hi'a mbohapy-apy arýpe, yva peteĩva hyakuã porãva yvypóra heta oipuru hembi'urã. Ko ka'avo henda ypykue niko Paraguái, Pindoráma ipehẽngue ñemby ngotyo ha Arhentína ipehẽngue yvate gotyo, umi tendágui oñemosarambi opa Amérikare.

## Mandu'apy

## Joaju

* Cultivo de la Piña o Ananá.

Ñemohenda:Yva
Ygáu

**Ygáu** niko opaite tekove hesapemoñangáva ka'avóicha ojejuhúva ýpe ha yguasúpe. Ygáu opaichagua ikatu ojeipuru yvypóra rembi'urãicha, pirakuéra ha mymbanguéra ambuéva ho'u avei, oĩ katu umíva ivai ha ikatu ombyaipa y porã.

Ituichakue ha isa'y opaichagua avei, umi imichĩetéva oguerekónteva peteĩ tekoveapỹi ha umi ituichaitéva ohupyty amo 50 métro (ygáu pytũmby).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ka'avo
Pindo ndende

**Pindo ndende** térã **koróso** ha'e yvyramáta yvate ha po'i, hi'a héra ndende ha oñenohẽ chugui ndende ñandyry. Ko pindo ojejuhu opa Áfrika yrembe'y Atlántiko pegua, oñemyasãi Senegal retã guive Angola peve. Ko ñe'ẽngue "ndende" ou kimbúndugui ha he'ise "pindo". Ko yvyra okakuaa porãite yvy hi'arahakúvape.

Pindorámape, tetãvore Bahíape, heta ojeipuru ko ndende tembi'úpe, jeroviapy aretépe ha iñandyryrã.

## Mandu'apy

## Joaju

* ''Elais guinensis'' Jacq.
* Primeros relatos de Elaeis guinesis en América"

Ñemohenda:Pindo
Táva

**Táva** ha'e tetã pehẽnguemi oikohápe ha omba'apohápe heta yvypóra, oñesãmbyhy tavaópe. Távape ojejuhu heta mba'e ojejogapopyre oiko tenda ñesãmbyhyrãicha, jeroviarãicha, ñemurãicha ha jehasa porãrãicha. Upé táva ojeporojokuaihápe ha oñesãmbyhyhápe tetãre héra tavusu.


Ta'ãnga:Venezia veduta aerea.jpg|Venésia 
Ta'ãnga:Twin Center, Boulevard Mohamed Zerktouni, Casablanca.JPG|Casablanca
Ta'ãnga:Ciudad de Asunción Paraguay.jpg|Paraguay
Ta'ãnga:Esplanada dos Ministérios, Brasília DF 04 2006 (modificada).jpg|Brasilia
Ta'ãnga:Chicago3 SvG.jpg|Chikago


## Joaju

* 

*
Jopói Nobel

**Jopói Nobel** (Suesiañe'ẽme, *Nobelpriset*; noruegañe'ẽme, *Nobelprisen*) ha'e peteĩ jopói momorãmbyre oñeme'ẽva ary ha ary omomba'e ha omomorã hag̃ua umi tapicha térã umi atyvete ikuaaite, tembikuaatýpe oñehesa'ỹijo, térã ojuhúgui mba'ekuaa pyahu térã ohupytýgui mba'e oipytyvõva opa yvypórape.

Jopoikuéra ñeimo'ã oñepyrũkuri ary 1895-pe karai Alfred Nobel hembipota pahágui, ku karai moñemuhára Suésia pegua, ha jopói ñeme'ẽ oñepyrũkuri ary 1901-pe oñemohendávo mba'erekokuaa, kimikuaa, ñepohanokuaa, ñe'ẽporãhaipyre ha py'aguapy rupi. 

Ary 1968 guive ojejapo avei ko se estableció también el "Virurekokuaa rembikuaaty jopói Suésia Viruróga pegua Alfred Nobel mandu'arãme", omotenondéva upe Suésia Ruvichaguasu Atyvete Tembikuaatýgua ha ojeheróva Jopói Nobel Virurekokuaa rehegua. 

Suésia Ruvichaguasu Atyvete Tembikuaatýgua oiporavo mávapa omomba'éta jopói rupive mba'erekokuaápe; kimikuaápe ha virurekokuaápe. Upe Nobel Amandaje ku Karolinska Róga pegua oiporavo mávapa Jopói Nobel Ñepohanokuaa rehegua omomba'éta, ha Suésia Atyvete oiporavo mávapa Jopói Nobel Ñe'ẽporãhaipyre rehegua omomba'éta. Opa umi jopói oñeme'ẽ arete guasúpe ojejapóva ára 10 jasypakõime táva Estocolmo-pe, Suésia retãme. Jopói Nobel Py'aguapyguigua, upe Noruéga Amandaje Nobel rehegua oiporavo mávapa imomorãmbyre, oñeme'ẽ táva Oslo-pe.

Jopoikuéra oñeme'ẽ ary ha ary. Tapichakuérape térã atyvetépe oñeme'ẽ peteĩ jopoipyti'a itajúgui, kuatia'atã ha pirapire. Ku pirapire hína upe Montenondeha Nobel oiporavóva mboýpa, ary 2013-pe ohupyty 8 sua Suésia Koróna, upe hína amo 874.000 euro. Ko Jopói Nobel ndaikatúi oñeme'ẽ tapichápe omanómava, omanónte ojeiporavo rire chupe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Sitio web de los Premios Nobel (ingleñe'ẽme).
* Comité noruego del Nobel (ingleñe'ẽme).

Ñemohenda:Jopói Nobel
Virurekokuaa

**Virurekokuaa** térã **virupurukuaa** ha'e tembikuaaty purúva ohesa'ỹijo mba'éichapa yvypóra oipuru imba'ekuéra omoheñói hag̃ua mba'e hetavéva, ohesa'ỹijo avei mba'éichapa avano'õ omba'apo okakuaa ha oñemopu'ã porãve hag̃ua, mba'éichapa oipurukuaa ipirapire, mba'éichapa oñemu ha mba'éichapa oiko tekotevẽ.

Upéicha, ikatu oje'e virurekokuaa he'ise upe tembikuaaty ohesa'ỹijo «mba'éichapa oñemohenda peteĩ avano'õ omoheñói hag̃ua imba'ekuéra, umi mba'e oñemboja'óvo ha tapichakuéra oipurúvo, ikatu upéicha oñemoheñóive térã ojejapo jey mba'ekuéra».

## Mandu'apy
Jopói Nobel Py'aguapyguigua

**Jopói Nobel Py'aguapyguigua** (Noruegañe'ẽme ha Suesiañe'ẽme, ***'Nobels fredspris***) ha'e peteĩ umi Jopói Nobel pegua ojapo pe karai moñemuhára Suésia pegua Alfred Nobel, umi jopói ambuéva oñeme'ẽ mba'erekokuaápe, kimikuaápe, pohanokuaápe ha ñe'ẽporãhaipyre apópe. Oñeme'ẽ ary ha ary 1901 guive «upe tapichápe omba'apovéva térã porãvéva oiko hag̃ua jekopyty tetãnguéra apytépe, opa hag̃ua térã omomichĩ hag̃ua ñorairõhára aty hetakue ko'ãga oñorairõva ha ojapóva oiko hag̃ua py'aguapy jekupytyha», he'iháicha karai Alfred Nobel. Karai Nobel oipotágui, Noruéga Amandaje Nobel rehegua oiporavo mávapa imomorãmbyre, 5 tapicha oñembyaty oiporavo hag̃ua, umi tapicha Tetã Noruéga Amandaje oiporavóva.

Ko jopói añoite oñeme'ẽ táva Oslo-pe (Noruega) —upéi, oñeme'ẽ umi irundy ambuéva táva Estocolmo-pe—. Ary 1990 guive, oñeme'ẽ ko jopói ary ha ary pe 10 jasypakõime.

## Ehecha avei
* Umívape oñeme'ẽkuri Jopói Nobel Py'aguapyguigua

## Mandu'apy
23 jasyporundy

Ára **23 jasyporundy** ha'e ára 266ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 267ha umi ary hekope'ỹme. Umi 99&nbsp;ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Arete
* 

## Tembiasa
*

## Teñõi
* 1965: Mabel Pedrozo

## Mano
* 1850: José Gervasio Artigas, ha’eva’ekue peteĩha mburuvicha, militar, estadista Uruguáipe (ary reñói 1764).

## Joaju

Ñemohenda:Jasyporundy
Granollers

300px|thumb|Granollers

**Granollers** táva Epañape, Vallès Oriental, Barcelona provincia-pe. Oikovéva: 60.981 (2018) - 14,9 km2.

## Ambuére joaju
* Ajuntament de Granollers {ca}

Ñemohenda:Katalúña táva
.az

**.az** ha'e mba'éichapa oñemombyky ojehero hag̃ua ko tetã Aservaijã internet-pe, upe tetã renda tee yvatevegua internet-pe (ccTLD). Ko tetã rendatee internet-pe upe *Azerbaijan Communications* imba'e.

## Joaju
* IANA .az whois information

Ñemohenda:Tetã rendatee internet-pe
Reinaldo Julián Decoud Larrosa

**Reinaldo Julián Decoud Larrosa** heñói vaekue Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme, ára 9 jasyteĩ ary (1911)-pe. Leopoldo Decoud Bogado ha Digna Larrosa Ferreira ñemoñare mbohapyha vaekue ha'e. Reinaldo ru ha sy omano vaekue ha'e omboty mboyve peteĩ ary ha itia Anita, oikóva Táva Concepción-me omongakuaá vaekue chupe.

Karai arandu Reinaldo Julián Decoud Larrosa niko hetaiterei mba'e ojapo vaekue Guarani rayhupápe ha hembiapo rupive omohenda ñane Avañe'ẽ umi tenda ijyvatevéha rupi. Ary 1944-pe ombo'e'ypy vaekue ñane ñe'ẽ *Guarani Letras*-pe ko'ág̃a oĩva Facultad de Filosofía UNA-pe ha upe rire ary 1956-pe hese ae Guarani ñe'ẽ oike vaekue *Colegio Nacional de la Capital*-pe ha ambue mbo'ehaokuérape. Mbo'ehára Decoud Larrosa omoheñóik vaekue *Instituto de Lingüística Guarani del Paraguay* 1961-pe (oñemboaje va'ekue ary 1966-pe), ha'éva Guarani mbo'ehárarã mbo'ehao ypykue ñane retãme ha ko'ág̃a oikóva ichugui mbo'ehaovusu. Ha'e omotenonde vaekue  tembiapo guasu ojeroike hag̃ua Guarani ñe'ê Ñane Retã Léi Guasúpe, ary 1967. Avei ary 1972-pe ha hese ae Guarani ñe'ẽ oike vaekue Instituto Superior de Lenguas-pe. Decoud Larrosa rembiapokue avei pe Guarani Ñe'ẽtekuaa ko'ag̃aite peve ojepurúva. Upéicha avei, ha'e ombohasa vaekue Ñandejára Ñe'ẽ Guaraníme ha ombohéra vaekue Jopare Pyahu ha avei ombohasa Guaraníme, Ñane Retã Purahéi Guasu. Decoud Larrosa oñorairôjepe vaekue Cháko Ñorairõme ha upépe ojehecharamo chupe heko marangatúre. Ha'éngo avei pohãnohára, tupãkuaahára, arandukuaahára ha apytu'ũkuaahára; hetave mba'e apytépe. Hemby gueterei ñane retã ruvichakuérape peteĩ mba'e ha upéva hína peteĩ jehechakuaa tuicháva upe karai joheipyrépe omombareteva'ekue Guarani ñe'ẽ rekove. Hembiapo'ỹre, Guarani ñe'ẽ noĩmo'ãik vaekue oĩháme ko'ág̃a.

Reinaldo Julián Decoud Larrosa omenda vaekue Ester Harris-re ary 1955-pe ha omongakuaa mbohapy mitã: Andrés, Fabia ha Rubén. Ha'e omano Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme, ára 1 jasypateĩ ary 1972-pe.

## Joaju
* Ver Himno Nacional en Guarani, de Reinaldo Decoud Larrosa

## ***
*PROF.DR. REINALDO JULIÁN DECOUD LARROSA Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Kaguare

**Kaguare** (, ) ha’e peteĩ mymba okambúva.

## Ehecha avei
*Jurumi

## Mandu'apy


Ñemohenda:Okambúva
Ñemohenda:Tamandua