Tetãvore Guaira

**Guaira** tetãvore irundyha omboysajáva, Paraguay ndive, Tavakuairetã Paraguái. Oĩ  tetã mbytépe ha yvyrenda Parana ñemby mbytépe. Omohembe'y Ka'aguasu ndive yvate gotyo, Ka'asapa ndive ñemby ha ñembykuarahyresẽ gotyo ha Paraguari ndive kuarahyreike gotyo. Guaira tetãvore michĩve mokõiha Central rire, ha ijavajoave irundyha, upéi ou Central, Cordillera ha Alto Paraná. Itavusu, itáva iguasuvéva ha iñarandupy mbyte Villarrica. Táva guasu oĩ avei Independencia, Iturbe ha Tevikuary. Heñói tetãvore ramo oiko 1906 jave.

Guaira rembiasakue ikatu ja'e oñepyrũ ''Guayrá'' tetãmini ndive, yvy guasuete ysyry Parana kuarahyresẽ gotyo oñañuãva yvyrenda paraguasu Atlántico peve, Brasil ko'agãgua, oguerúva ñorairõ Corona de Castilla ha Portugal Tavetãme guarã. Peteĩ táva ipype ha itavusu ko'ágã rupi, Villarrica, heñói 1570 jave herakue ndive *[[Táva Villa Rica del Espíritu Santo|Villa Rica del Espíritu Santo]]*, táva imba'eguasuetéva ñorairõ Portugal ñemosusũre.

Guaira rembe'ykuérante heñóiva Paraguái okápe ha tetãvore peteĩmi oguata mombyrýva henda ypykuégui. Táva Villarrica pokõi jevy niko oñemopu'ãjey, ymaite guivéma oñembohero tavayguakuéra *guaireños*. *Guayrá* yvy ári oikoveraka'e ava (guarani), España-yguáva, *[[Compañía Jesuita|jesuita]]*, Portugal-guáva, *[[bandeirante]]* ha *[[Orden Franciscana|franciscano]]*. Upéramo jepe, Guayrá yvy ape ko'agãgua niko tetãvore Parana, Brasil.

*Franciscano*-kuéra hetaite omba'apo upépe ikatu oiko haguã ha tetãvore rekombo'ére tavakuéra pyahu Paraguáipe, péicha omopu'ã tekoha Itapépe 1682 jave. Omopu'ã Villarrica ipahápe Yvytyrusu ypýpe 1682 jave. Saary XX jave, oĩma avei Mbokajaty, Y'aty (ko'ágã Félix Pérez Cardozo) ha Jata'ity, omboysaja kóicha ko tetãvore.

Arandupy rehegua, Guaira tenda oñemoakãrapu'ãva imichĩ ramo jepe. Guairápe oĩve tavapy michĩ haimete 15 000 ava ndive. Guaira niko Augusto Roa Bastos, Manuel Ortiz Guerrero, Félix Pérez Cardozo, José Félix Bogado, Juan Vicente Estigarribia, Natalicio Talavera, Alfredo Seiferheld ha Helio Vera rogapy.

2010 jave, Guaira oñembohero "*[[Arpa|Ysapu Paraguái]] Tavusu*" ha itáva Félix Pérez Cardozo oñembohero *ysapu Paraguái rupa*.

## Dihtritokuéra
[thumb|200px|Yvaroty Tupão, táva [Villarrika|Villarríkape.]]
Tetãvore oñembojaꞌo 18 dihtrítope:

# Borja
# Capitán Mauricio José Troche
# Coronel Martínez
# Doctor Botrell
# Félix Pérez Cardozo
# General Eugenio A. Garay
# Independencia
# Itape
# Iturbe
# Jose A. Fassardi
# Mbokajaty del Guaira
# Natalicio Talavera
# Ñumi
# Páso Jovai
# Tevikuary
# San Salvador
# **[[Villarrika|Villarríka]]**
# Jataity del Guaira

## Tembiasakue

Tetãvore rembiasakue ojuajuete táva guasu oñepyrũrõ guare rembiasakuére rehe: Villarríka.
 
Táva *Villarrica del Espíritu Santo* omoñepyrũ Ruy Díaz de Melgarejo ára 14 jasypo ary 1570 jave pe Guaira itujávape, ãga yvy Brasil mbaꞌe. Umi vandeiránte ombyapura térã ojukaiterei rupi tendaguápe ko táva heta jave ova oĩhágui, pokõi jave, oĩháme koꞌãga 1682 guive: Ybytyrusu ykére.
  
Umi *franciscano* oiptyvõvaꞌekue opyrũha haguã, omoñepyrũva hikuái ary 1686 jave peteĩ ava aty (*reducción guaraní*) Itapépe.

Sa ary XIX-ha peve ojeꞌegueteri chupe **La Guayrá** ýrõ **Guairá** avei **La Pinería** (ko ipaha pegue oguerekógui kury kaꞌaguy tuicháva ), ko tenda oĩvaꞌekue *Cabildo de Asunción* poguýpe, kuarahyresẽ gotyo ysyryguasu Paranágui Tratado de Tordesillas *línea* peve. Ko yvýpe avei oñepyrũ tembiasakue umi misiones jesuíticas del Guayrá, opaha peve yvate gotyo ysyry Paranapanema ýrõ ambue oĩ heꞌíva ysyryguasu Tiete peve, ha ysyry Yguasu nemby gotyo. Kóicha héravaꞌekue **Guayrá** ýrõ **Guairá** ko yvy guasu koꞌága hetave haꞌéva estado de Paraná mbaꞌéva, umi sa ary XVI ha XVIII oĩkuri tavakuéra omoheñóivaꞌekue eꞌpañagua (Ontiveros, Ciudad Real del Guayra, Villa Rica del Espíritu Santo) ha umi avaaty omoñepurũva hesuitakuéra (*reducciones fundadas por los jesuítas*), ãva haꞌe San Ignacio Guazú, Santa María del Iguazú (Foz do Iguaçú koꞌãgagua), Pirapó, Loreto ha ambue.

Koꞌã táva ohundivaꞌekue umi *maloca*, ava mbyatyha, de *esclavista* vandeiránte oúva *São Paulo*gui, péicha rupi heta yvpóra osẽ tendágui ha oho kuarahyreike gotyo ysyryguasu Paranágui (koꞌápe oñepyrũjey Villarrica, koꞌágã táva Villarríka), ýrõ ñemby gotyo pe ysyry Yguasu ypýpe (oñemoñepyrũhaguépe San Ignacio, héra ñepyrũ San Ignacio Mini, Loreto ha ambue).

Pe **[[Salto del Guaira|Salto del Guairá]]** ýrõ Salto de Canendiyú, ombohérava vrasirguakuéra "*Salto das Sete Quedas*", ysyryguasu Paranáme haimete ojuasahápe *paralelo* 24º S, péve opa umi ygaguasu jeho. Koꞌãga rupi ko táva paraguaigua hérava Salto del Guairá ha táva vrasirgua Guairá ohechauka moõitépa opytavaꞌekue pe tenda iporãmbajepéva, y hoꞌáva yvatégui, ary 1980 guive oñuãva chupe represa de Itaipú.

Vrasirguakuéra jeju Guaira yvýpe oikovaꞌekue ary 1870 jave opamíre ñorãirõguasu *Guerra de la Triple Alianza*, uperire oñembohéra "Guaira" pe tetãvore michĩmíva Paraguái Kuarahyresẽgua mbytépe, yvy noĩrivavaꞌekuépe pe Guayrá ñepyrũme.

Ary 1906 jave oñepyrũ tetãvore irundyha, oĩháme Villarríka, Itape, Hiaty, Mbokajaty ha Jataity.

Pe sa aru pukukue jave (*siglo XX*), yvyra ha kaꞌa rehe ñembaꞌapo, ojáva avei pe yvypora Kaꞌaguasu peguávare, ha avei imbaretéva tenda haꞌéva ava rekoha guasu Villarrica, ohasape ferrocarril kuarahy osẽ ha kuarahy oike gotyo tetãvore ryepýpe, oguerúva ko tendápe ñepytyvő tuicháva.

## Oĩha

Ko tetãvore oĩ Yvyvore Kuarahyresẽ mbytépe. Guairá, héra oúva guai (*mozo*) ha ra (*lugar*), haꞌe tetãvore Paraguái retãmeijyvy iporãvéva kokuépe guarã. Yvate gotyo oja tetãvore Kaꞌaguasu rehe; kuarahyresẽ gotyo Kaꞌaguasu ha Kaꞌasapa rehe; ñemby gotyo, Caazapá, ha kuarahyreike gotyo tetãvore Paraguari rehe.
   
Peteĩ hendápe Kaꞌaguasu Kordilléra oike ijyvýpe, kuarahy resẽ, kuarahy reike gotyo, oñembohéra Monte Rosario. Opahápe kuarahyreike gotyo oiko chugui yvyty hérava Villarríka ýrõ Ybytyrusu.
 
Ko tetãvore oguereko 17 *distrito*. Ipaha pegua, Doctor Bottrell, oikókuri ary 1983 jave.

## Yvyapekuaa
Ko tetãvorépe ojekuaa mbohapy tenda ijojahaꞌỹva. Peteĩháme yvy *Serranía de Villarrica* ýrõ Ybytyrusu, oĩháme yvy yvate, ojekáva ha kaꞌaguy. Mokõiháme oĩ pe centro occidental, oguerekóva yvy porã. Pe ñemby kuarahyreike gotyo jajuhu mbohapyha tenda, hetaveha ojeiko ijyvy porã rupi. Mymba ñangarekorã iporãiterei avei.

Ybytyrusu rire avei oĩ umi Yvyty perõ, Polilla, Itape, León, Cerrito ha Tres Candú, oguerekóva 848 m, ijyvatevéva tetãme.
 
Guairápe omboykue ysyry guasu Tebicuary ha ambue ysyry: Tebicuarymi, ysyrykuéra Yhakã Guasu, Yhakãmi, Aguapety, Guasu, Takuára. Avei oĩ tetãvorépe ysyry Pirapo Guasu ha ysyry Pirapomi.

Ambue hendápe ko tetãvorépe oĩ avei ysyrykuéra: Bobo, Orory, Mitãꞌi, Caundy, Doña Juana ha Paso Pindo.

## Arareko

Ararova oguerekóva haꞌe iporãva ha omeꞌẽva tesãi, arapytu mbyte haꞌe 21&nbsp;°C. Arahakúpe ohupitykuaa 38&nbsp;°C; araroꞌy jave oguejy 1&nbsp;°C. Jasykuéra jasypa ha jasypateĩ jave okyeterei. Ary pukukue okykue haꞌe 1.537 mm. 

## Avaitakue

Oikóva pype haꞌe 161.991 ava, 47.300 ava tavaháre ha 114. 691 katu oiko okarahápe.

## Poyvi

Oñembojaꞌo mokői hendápe peteĩcha. Peteĩ hérava superior, saꞌy hovyngy (*celeste*), haꞌéva y ha ára saꞌykuéra; ambue *inferior*, saꞌy pytãhũva (*púrpura*), ojoguáva parral ápe. Avei omonei pe rango ha *jerarquía* Tupão Katóliko-pegua.

## Ha'erã'i

Ha'erã'i (es: *escudo*) oñembojaꞌo irundy hendápe, ojekuaahápe peteĩ óga oguerekóva *rasgos coloniales*, *paisaje natural* tenda pegua, oĩháme pe Serranía del Ybytyrusu, parral, takuareꞌẽ ha peteĩ aranduka kupe, ojekuaahápe *números romanos* rupi papapy haꞌéva tetãvore Guaira rehegua. Pe *viñeta* Ha'erã'i rehegua haꞌe umi mbaꞌe haꞌetéva rehegua (es: *lo natural*). Pe mbytetépe ojekuaa peteĩ panambi. Ha'erã'i py gotyo heꞌi “*Cultura de tradiciones*”. 

## Virureko
Guairá haꞌe tetãvore oñembaꞌapohápe kokuépe. Péicha oñeñoty takuareꞌẽ, hetave oñotýva, 41% tetãmegua. Ijyvýpe oĩ umi po *ingenio de azúcar* tuichavéva tetãmegua. Avei peteĩha oguereko hetavéva parral ha mbohapyhápe oĩ kaꞌa ñembaꞌapo rehegua.
 
Ambue ñemity rehegua jajuhu avei papa, mandiꞌo, mandyju, sója, avati, kumanda ha yva. Mymbañangareko rehegua oĩ, vaka, ovecha ha kure, avei oĩ ryguasu opaichagua.

Yvyrajeityeterei rupi saꞌivéma ohóvo mbaꞌapo yvyra rehegua, hákatu oĩ gueteri yvyrakytĩha ha ojapóva *terciadas*.
 
Industria rehegua oĩ *fábricas de vino*, kaꞌa omonguꞌíva, mandyju mbyatyha, *destilerías de alcohol*, sapatu apoha, *fábrica de báscula*s, vakapíre ombaꞌapóva ha kamby rehegua.
 
Avei ao poꞌi rehegua, ombaꞌapohápe 1.500 kuña. Ãva oikove Yataity ha Mbokajatýpe.

## Jereraha rape

Ko tetãvore gouereko Ruta VIII “Blás Garay” ojeíva táva Coronel Oviedo-pe umi Ruta II ha VII-gui, tape hũ Kaꞌasapa peve. Ñumi guive oĩ ambue tape hũ ombojuajúva San Juan Nepomuceno rehe. Oguereko avei tape hũ: Villarrica-Paraguarí, ohóva Félix Pérez Cardozo ha Coronel Martínez, Mbocayaty-Independencia, ipukukue 50 km, ha ambue osẽva Ruta VII peve, ohasáva Natalicio Talavera, Troche ha colonia Blás Garay rupi.

Guairá oguereko comunicaciones aéreas, telefónicas ha telegráficas. Ijyvýpe oĩ heta tape ohóva tetãvore ryepy tuichakue.

## Tekomboꞌe

Ko táva Villarrica del Espíritu Santo iñepyrũmby guive omombaꞌe mbaꞌekuaa rehegua ha koꞌãgameve péicha oĩva.
 
Ary 1585 jave *franciscano*kuéra omoñepyrũ távape *convento* Santa Bárbara, ojoajúva hese Escuela Elemental ha Superior. Sa ary XVII-ha jave, *provincia de [[Paraguay]]* oguerekovaꞌekue Villarríka ha Paraguaýpe *cátedras libres* Gramática, Filosofía ha Santidad rehegua, paꞌi *franciscano*, *dominico*, *mercedario* ha hesuitakuéra poguýpe.

Peteĩha *centro de enseñanza* oguerekóva *Estado* Villarrícape oĩ ary 1859 rupi, hérava “Escuela la Patria”.

Koꞌága rupi, pe arandu pavẽ rehegua (educación superior) tetãvorépe oĩ umi Universidad Católica, Nacional ha UniNorte. Guairápe oĩ avei heta mboꞌehao, privado ha tetã mbaꞌéva, Colegio Nacional, Colegio Ortiz Guerrero, Colegio Técnico Vocacional, Seminario Diocesano, Escuela Regional de Agricultura, Instituto Profesional Femenino, Escuela de Artes y Oficios Pío XII. Avei oguereko heta *Educación Inicial* ha *Básica* rehegua.
 
Villarríka haꞌe oĩha pe Centro Regional de Educación.

Opavave *distrito del departamento funcionan escuelas de Educación Básica y Bachillerato Humanístico y Técnico. Algunos de ellos cuentan también con Institutos de Formación Docente. Existe además en el departamento el Instituto de Lingũística Guaraní “ Idelguap”, que se encarga de la enseñanza del idioma, literatura y folklore guaraníes. También con iguales fines funcionan el Ateneo de Lengua y Cultura Guaraní y* Guarani Róga.

## ''Arte'' ha Arandupy

Táva tuichavéva Guairápe, Villarrica, haꞌe mbaꞌekuaápe táva mokõiha Tetã Paraguáipe. Umi *entidade social*, *cultural* ha *deportiva* tuichavéva apytépe oĩ: Porvenir Guaireño, Centro Español, Club de Leones, Instituto de Cultura Hispánica, Teatro Municipal, Orquesta de Cámara, Escuela Municipal de Danzas, Declamación, Oratoria, Guitarra, Asociación de Productores de Caña de Azúcar, Liga Guaireña de Fútbol ha Liga Guaireña de Básquetbol. 

Ary 1970 jave oñepyrũ pe Centro de Desarrollo Socioeconómico del Guairá, haꞌéva ñepytyvõrã heñóiva, oĩva pype tapicha katupyry ha entes público ha privado, oguahẽseha haꞌéva ñemoakãrapuꞌã, económico, social ha cultural tetãvorépe.
 
Pe fundación “Yvytyrusu”, haꞌéva *ambientalista*, oguereko oguahẽseha haꞌéva pe hérava *concienciación* umi avakuéra tetãvore Guaira-pegua, ponoike iñambue arakaꞌeve pe ecosistema oikoha hikuái. 

Ko távape oĩ heta pujoe, Telecable ha avei Canal 8.
 
Mbaekuaa jehechaꞌýva opavave tendagua apytépe oĩ umi mombeꞌuguꞌu ha mombeꞌupe rehegua, póra, pombéro, jasy jatere, kurupi, urutau, karáũ, jakare ha ambue.

Ha umi mbaꞌe ouvaꞌekue Európagui oĩ umi *fiesta patronal*, kurusu ára, rromería, *corrida de toros*, *carrera de caballos*, ryguasume ñorairõ, jeroky opáichagua, aokuéra, jeguaka kuña mbaꞌéva, *velada*, ha ambue.

## ''Turismo''

Tetãvore Guaira peteĩ táva *emblemática* ha *representativa* mbaꞌekuaa paraguaigua: Villarríka.
 
Peteĩ tenda ojehoveha ko távape haꞌe Parque Manuel Ortiz Guerrero, 1936 mboyve, Ykua Pytã.

Koꞌápe reñandúta Villarrica ñeꞌẽ. Umi mbaꞌeporãita oĩva nembuesaraipáta opa mbaꞌégui. Haꞌe tenda ikatuhápe remombytuꞌu nde rete ha neñeꞌẽ.
 
Pe Parque Manuel Ortiz Guerrero oĩ távagui yvatekuarahyresẽme, tekoha Ybaroty ha San Miguel paꞌũme.
 
Ary 1960 rupi ojejapo peteĩ taꞌanga ñeꞌẽpapára villarrikagua rérape. Ko taꞌanga ojapo *escultor*, villarrikagua avei, Javier Báez Rolón.
 
Ára 8 jasypo ary 1983 jave, 50 ary omano hague rehegua, tanimbu ñeꞌẽpapára rehegua ojegueraha ko korapy ryepýpe, ojejapóva heta tendagua rembipota. Upe ára guive, peteĩ yvyra guasu kuarahyhãme, opytuꞌúma ijyvyteépe. Umi verso ojapovaꞌekue oĩ gueteri Ybytyrusúpe. 
Ambue *centro cultural* ojehoveha avei haꞌe pe Muséo ha *Biblioteca Municipal* "Maestro Fermín López", oĩhápe Natalicio Talavera ha Fermín López ha Manuel Ortíz rembipurukue, *armamento* ha *munición* Guerra del Chacopeguare, pirapire ymaguare (*colección de monedas y billetes paraguayos*); avei *arco*, huꞌy heta mbaꞌe ypykue rembiapokue.

Pe muséope ikatu rehecha, tembipuru ymaguare, *máquina* ndojepuruvéimava, *pintura*, taꞌanga ha *arte sacro* omeꞌẽva jopóiramo *Diócesis de Villarrica*.

*Distrito* Itapépe oĩ *lugar sagrado* hérava “Paso de la Virgen”, hiꞌára haꞌéva 18 jasypakõi. Pe *santuario*, ysyry Tevikuarymi rembeꞌýpe, haꞌe tenda ohoha heta tapicha opa hendápegua ary pukukue.
 
Ambue tenda iporãva haꞌe pe Salto Cristal, 43 m yvyatégui hoꞌaha y. Pe hoꞌahápa hiꞌy ojekuaa piraꞌi isaꞌýva ha umi kaꞌavokuéra ijereregua ombohory nde resa.
 
Tororõ yvyty Ita Létrape ikatu rehecha *inscripción rúnica*kuéra, ojeꞌéva ojapo hague umi vikingo ouramo guare, *época precolombina*pe.
 
Opa tapicha ohayhúva ao poꞌi rehegua ikatu ohecha ko tendápe, hetave oĩha haꞌe Jataity ha Mbokajaty.

## Tova imbaꞌeguasúva

***Ruy Díaz de Guzmán**: (1554-1629) haꞌéva *conquistador*. Provincia del Guairá raꞌy, omoñepyrũvaꞌekue heta tenda. Haꞌe tembiasakue rehegua peteĩha. Domingo Martínez de Irala raꞌy raꞌyre, *Gobernador del Paraguay* peteĩha. Osẽ pe jeheꞌa mokõi *civilización* rehegua: eꞌpañagua ha guarani.

***[[Manuel Ortiz Guerrero]]**: (1899-1933) ñeꞌẽpapáratuichavéva tetãvore Guiaragua. Heñói guive, hekove ha omano ñeꞌẽpapára. Jehai haꞌéva hekovete. Ijehaipyre oike opavave Paraguaigua ñeꞌãme.

***Natalicio de María Talavera**: (1839-1867) omoñepyrũva *parnaso paraguayo*. Haꞌe tekove katupyry ñeꞌepoty rehegua oñepyrũrõ guare Paraguáipe. Hembiapokue osẽ *fragmento disperso*kuérape. Guerra de la Triple Alianza ohundi heta hembiapokue. Talavera rekove ndahaꞌéivaekue iporãmbáva. Oikove ñorairõ tuichavéva Paraguái retãme jave, ha opurahéi chupe osẽva iñeꞌãiteguipe. 

***[[Ramón Indalecio Cardozo]]**: (1877-1943) mboꞌehára ha omoñepyrũvaꞌekue peteĩ *sistema educativo* pyahu, mitãkuéra oñehekomboꞌévo añeteguápe. Avei pe hérave Escuela Nueva. Ary 1921 guive 1934 peve táva Villarríkape oiko chugui motenondehára *Consejo Nacional de Educación* ha avei *Dirección General de Escuelas*pe.

***[[Efraím Cardozo]]**: (1909-1973) haꞌéva ikatupyryvéva tembiasakue reheguápe. Haihára, ñeꞌẽpapára, mboꞌehára ha *político*. Haꞌe oĩ Paraguái rembiasakue hasyve jave, kóva haꞌe *firma del tratado definitivo de Paz y Límites con Bolivia*. Oguenohẽ heta aranduka Paraguái rembiasakue rehegua. 

***[[Félix Pérez Cardozo]]**: (1908-1953) heñói táva Yhatýpe, koꞌãga Félix Pérez Cardozo, hérape oñemoambuéva. *Arpa* rehegua oñembokatupyry umi tapicha vaave oikuaaꞌỹva chupe ndive. Ikatupyryeterei rupi ko tembiapópe oipeꞌa chupe okẽ *centro cultural* ha *artístico*kuéra tetã ambuére: Arhentína, Uruguái, Chíle. Ojeikuaa 87 i*composición musical* rembiapokuére: *polca*, *guarania*, *canción*, *galopa*, *milonga*, *zamba*, *cueca*, *bolero*, *tango* ha *chacarera*kuéra.

## Arandukaita

*Geografía Ilustrada del Paraguay. Tercera Edición. Distribuidora Quevedo de Ediciones. Buenos Aires.1998.
*Atlas y Geografía de Paraguay y el Mundo. Ediciones India Guapa. Asunción. 1997.
*Atlas Paraguay. Cartografía Didáctica. Fausto Cultural Ediciones. Enero 2000.
*Franco Preda, Artemio. El Guairá y su aporte a la cultura paraguaya. Editora Litocolor S.R.L. Villarrica,2003

## Joajuha okapeguándi

* Información completa sobre el Guairá y su capital

Ñemohenda:tetãvore Paraguái