open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tekoiterape

**Tekoiterape** hína pe tekorã hekopete ñemohenda  yvypóra rekógui oikóvo avano'õme, tekojoja guýpe ha tekoitépe, he'iháicha tekome'ẽha.

* Ku tekoiterape añetegua (*derecho objetivo*) tekorã tekombojojaha aty: opaite umi teko me'ẽ, tembiapoukapy ha tekorã, ipota'ỹme ha itapiagua, Tetã hína ojapo omombarete hag̃ua avano'õ ñemoĩ porã. Añetehápe, ku tekoiterape oheka avano'õ oikotaha tekojoja, jakupyty ha joja guýpe.

* Ku tekoiterape ijysajakuaa'ỹva ("derecho subjetivo" térã "abstracto") hína mba'e yvypóra oguerekóva ha'eha tekove rehe: opaite umi mba'e Tetã rekojoja ohechakuaa yvypóra oguerekotee (techapyrã: Tekoiterape ohupytývo tekombo'e, tekoiterape ohupytývo tesãi ha ambuéva).

Avano'õme niko tekoiterape oñepyrũ ha ojekakuaa. Yvypóra oikoveséramo avano'õme, toiko va'erã tekoiterape. Opamba'e yvypóra ojapo avano'õme oĩ va'erã tekoiterape guýpe.

## Mandu'apy
Yvypóra tekoiterape

Umi **yvypóra tekoiterape** ha'e hína opaite umi mba'e yvypóra ikatu ojapo hekoitépe ha tekojoja guýpe oikove hekosãso, hekojoja ha heko jekupyty. Opaite tekove oreko umi mba'e oĩgui hína ko Yvy ári ha oikove va'erã tekove oñemomba'e arãva, heko porãme hag̃ua, «ani oñemboyke avavépe taha'e ha'éva iñemoñare, ipiresa'y, imeña, iñe'ẽ, ijerovia, jokuaikuaáre iñeimo'a térã opaichagua ha'éva iñeimo'ã, hetã térã henda oúva, ipirapire, heñói térã taha'e ha'éva ñembo'yke ambuéva».

Ikatu oje'e umi yvypóra tekoiterape ha'e hína opa mba'e ohejáva yvypóra toiko porãha avano'õ rehe, jekupytyhápe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekoiterape
Karl Popper

**Karl Raimund Popper** (Viéna, 28 jasypokõi ary 1902 - Londres, 17 jasyporundy ary 1994) ha'e akue karai arandupykuaaty rehe ha jokuaikuaa rehe oñemoaranduitéva, heñói va'ekue Auteria tetãme, ohóramo jepe Ingyatérrape oikove hag̃ua upépe.

Hetaite tapicha he'i ichugui ha'eha peteĩva umi karai aranduite saro'y XX pegua omba'apo akue tembikuaaty rehe . Ha'e omba'apoite akue avano'õ arandupykuaaty rehe avei, ha ojapo heta jehaipy ha aranduka jokuaikuaa rehe, oipysyrõite ha oñorairõite jekopytyjoja rehe ha ombohovaite umi tetã ojokuáiva hatãme, ojepytaso pe porokuái milíko rehe.

Popper ohechauka hembiapokuépe mba'éichapa ha'e ohecha tembikuaaty arandupy, aranduka hérava *[[:es:La lógica de la investigación científica|Tembikuaaty kundaha ikuaa rape]]*, osẽ peteĩháme alemañañe'ẽme (*Logik der Forschung*) ary 1934-pe. Ha'e ohechaukase mba'éichapa tembikuaaty ndojuehéi umi mba'e ijysajakuaa'ỹva. 

## Joaju
*Biografia da Stanford Encyclopedia of Philosophy
*The Karl Popper Web
*Instituto Karl Popper
*Entrevista audio à BBC

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Auteriagua
Ñemohenda:Tekove Tavetã Joajugua
Tekohatyai

[thumb|Kuimba'ekuéra omopotĩ tekoha oñeñohẽ [itakyra|itakyrágui.]]
[thumb|[Yty hína apañuái guasu ojehechaháicha Gujána yrembe'ýpe, ary 2010-jave.]]
thumb|Planta de carbón Australia-pe. Carbón jehapy rupive ojejapo dióxido de carbono, ha avei opaichagua dióxido de azufre.
**Tekohatyai** () ha'e hína oimeraẽ mba'e oñemoingéva tekoha rendápe omongy'áva ha naipotĩva. Tekoha ikatu ha'e taha'e ha'éva tenda, mba'e térã tekove, oikovéva ha ndoikovéiva. Mba'e oñembyaíva ikatu ha'e taha'e ha'éva mba'e omongy'áva ha oiko ombyai hag̃ua (mba'epu, tesape, yty ha ambuéva).

Opa jey oñemoambue tekoha reko ha ivaivéva, oiko chugui tekohatyai, yvypóra ojapo meméva.

Heta mba'e ikatu ojejapo ojoko hag̃ua tekohatyai, ha oĩ avei heta jekupytyha tetãitaguigua omoĩva teko me'ẽ ani hag̃ua oñembyai tekohápe. Avano'õ jekakuaa ou meme tekohatyai ndive.

## Ehecha avei
* Yvy ñembyaku

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekoha renda
Añetegua reko

**Añetegua reko** () he'ise heta mba'e opaichagua yvypóra rembiapópe ha mba'eporãme, taha'e ha'éva ñe'ẽporãhaipyre, ñemoha'ãnga térã mba'epu porã. Tapichakuéra oho añetegua reko rehe ohechaukase ko Yvy ha'eháicha, hekotee, japu'ỹ.

Ohechaukase añete, mba'éichapa ko yvóra, mymbakuéra, avano'õ, tekove ha opa mba'e ha'eháicha.

Ojehecha arandupykuaatýpe añetegua reko he'ise mba'e ambuéva. He'ise opamba'e oiko, avave ndojesarekói jepe, oiko gueteri, taha'e ha'éva mba'ekuéra avave ndohechái, nohendúi térã noñandúi, techapyrãme: porãngue oikónte peteĩ tapicha ikatu ohecha peteĩ mba'e iporãva chupe, hákatu, karai arandu ohóva añetegua reko rehe ikatu he'i porãngue oiko gueteri, natekotevẽi avave ohecha chupe. 

Ojeikuaa añetegua reko ñe'ẽporãhaipyrépe oñepyrũ upe tetã Alemáñame.  Karai ñe'ẽpapára ha haihára Heinrich Heine oñeha'ã, iñarandukakuéra rupi, ohecha ko Yvy ha'eháicha ha nosẽséi ko yvóra añetégui. Heta haihára ohai añetegua reko rupive ohekase mba'e porã ha marangatu ikatu oĩ avano'õ mbytépe.

## Emoñe'ẽ avei
* Arandupykuaaty
* Aristóteles

Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre
Ñemohenda:Tembiapoporã
Ñemohenda:Arandupykuaaty
Francisco Hosé Vargas pegua

**Francisco José de Vargas González** ojekuaavéva ***Pancho de Vargas***-pe, heñóikuri ára 30 jasyrundy ary 1943-pe, Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme. Itúva herava'ekue Roger Dimas de Vargas ha isýkatu Hermelinda González. Francisco niko mokõiha po joyke'y apytépe. Imitã ha imitãrusúpe oikojepékuri heta ñane retã táva rupi, isy ha'égui mbo'ehára ha sãmbyhyhára heta mbo'ehaópe umi táva rupi, umíva apytépe: Encarnación, Aregua, Alberdi, La Colmena ha ipahápe, táva Paraguay. Itúva, Karai Roger, oñemosẽkuri ary 1947-pe ha oho oiko Argentina retãme. Upéicha rupi Pancho isy ha irundyve ijoyke'y ova ha oikókuri Areguápe itamói ndive hérava avei Francisco.

Francisco José de Vargas oike oñemoarandu ha oikókuri ichugui tekomo'ãhára Mbo'ehaovusu *Católica Ntra. Sra. de la Asunción*-me, ha'e ombo'ehaguépe avei. Imitârusúpe omboguapy héra Chovy Atýpe ha ha'e avei upe aty mopu'ãharejey ary 1978-pe. Omendákuri Haydée Benítez rehe ha iñemoñarekuéra hína ko'âva: Verónica (+), Francisco José ha Silvia. 

Francisco José de Vargas niko peteĩ ñorairõhára mbarete ombohováiva'ekue Alfredo Stroessner-pe. Upevakuére heta ára oñemuñava'ekue. Oñemoka'irãikuri ha ojejaheivaíkuri hese hetaiterei jey; upeichavérõ jepe ha ikatuha peve chupe, akóinte oñeha'ãkuri oñangareko ipehênguekuérare. Tekomo'ãharaháicha *Comité de Iglesias para Ayudas de Emergencia* – CIPAE-pe, oipytyvõkuri hetaiterei ñande rapichápe oñemuñava'ekue ha ho'ava'ekue ka'irãime Stroessner poguýpe. Ho'ávo Stroessner ary 1989-pe, De Vargas-gui oikókuri amandajehára, ñepyrũrãme *[[Cámara de Diputados]]*-pe oikohaguépe avei ichugui motenondehára ha upéikatu oikókuri chugui senador ñane retãmegua. Omba'apomemékuri ojejuhu hag̃ua upe *Archivo del Terror* ary 1992-pe Martín Almada ha tekojojahára José Agustín Fernández ndive. De Vargas oñorairõkuri kane'õ'ỹre tekove jehechakuaáre ha pokarẽ mbohovaképe.

Francisco José de Vargas ohayhúkuri ka'avokuéra, oguerohorýkuri yvyrekokuaa, yvyra ñeñotỹ, ka'avo jegua ha yvakuéra ñane retãmegua mongakuaa. Upévape omba'apókuri ijyvy Areguapeguápe. Avei oguerohoryetereíkuri pirahápe jeho.

Francisco José de Vargas omanókuri Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 9 jasyporundy ary 2017-pe.

## ***
* DR. FRANCISCO JOSÉ DE VARGAS, GUARANÍME. Ohai: Francisco José de Vargas (h) ha David Galeano Olivera.

Vargas
Puebla

**Plueba** ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Puebla de Zaragoza ha itáva orekovéva tapicha ipype avei.

Opyta Méhiko pehẽngue Kuarahyresẽme, yvate gotyo ojejuhu upe tetãvore Tlaxcala ha tetãvore Hidalgo, yvate kuarahyresẽ gotyo upe tetãvore Veracruz, ñemby gotyo tetãvore Oaxaca ojejuhu, ñemby kuarahyreike gotyo opyta Guerrero ha kuarahyreike gotyo ojejuhu tetãvore Morelos ha Tetãvore Méhiko. Oreko 6 168 883 tapichakuéra oikovéva ipype, ary 2015 jave, tetãvore 4ha orekovéva tapicha ipype —upe Tetãvore Méhiko, Veracruz ha Jalisco rire—  Ko tetãvore oiko peteĩháme ára 21 jasypakõi ary 1823-pe.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Ex convento de San Francisco de Asís.jpg|
Ta'ãnga:NECAXA.JPG|
Ta'ãnga:Antiguo Palacio de Gobierno 2013-09-19 01-56-19.jpg|
Ta'ãnga:Sitio arqueológico Cantona, Puebla- 2013-11-06 21-35.jpg|
Ta'ãnga:Edificios en San Andrés Cholula Zona Metropolitana de Puebla.jpg|
Ta'ãnga:Paco en el Pico de Orizaba 2.jpg|



## Mandu'apy

Ñemohenda:Tetãvore Méhiko pegua
Tetãvore Hidalgo

**Hidalgo**, héra tee hína **Tetãvore Hekosãsóva Hidalgo**, ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Pachuca de Soto ha itáva orekovéva tapicha ipype avei.

Opyta Méhiko pehẽngue Kuarahyresẽme, yvate gotyo ojejuhu upe tetãvore San Luis Potosí ha Veracruz, kuarahyresẽ  gotyo tetãvore Puebla ojejuhu, ñemby gotyo Tetãvore Méhiko ha Tlaxcala, ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Querétaro. Oreko 2 858 359 tapichakuéra oikovéva ipype, ary 2015 jave. Ijapekue hína 20&nbsp;813 km², tetãvore 6ha imichĩvéva —iguasuvéva Querétaro retãvorégui, Colima, Aguascalientes, Morelos ha Tlaxcala, upe tetãvore michĩvéva—. Oreko 84 táva.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Reloj Monumental, Pachuca, Hidalgo, México, 2013-10-10, DD 06.JPG|
Ta'ãnga:Diana Cazadora Ixmiquilpan.jpg|
Ta'ãnga:Prismas Basalticos (Hidalgo).jpg|
Ta'ãnga:Zempoala Aqueduct, Acueducto del Padre Tembleque, Tepeyahualco Aqueduct 2.jpg|
Ta'ãnga:ValleTulancingo01.jpg|
Ta'ãnga:Iglesia Real del Monte, Hgo..JPG|



## Mandu'apy

Ñemohenda:Tetãvore Méhiko pegua
Tetãvore Méhiko

**Tetãvore Méhiko** ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Toluca de Lerdo ha itáva orekovéva tapicha ipype hína upe táva Ecatepec de Morelos.

Opyta Méhiko pehẽngue Mbyte-Ñemby, yvate gotyo ojejuhu upe tetãvore Querétaro, yvate kuarahyresẽ gotyo Tetãvore Hidalgo, kuarahyreike gotyo Tlaxcala, ñemby kuarahyresẽ gotyo pe tetãtove Puebla, ñemby gotyo ojejuhu Morelos ha Táva Méhiko, ha ñemby kuarahyreike gotyo Tetãvore Guerrero ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Michoacán. Oreko hína ipype amo 16 187 608 tapichakuéra, ary 2015 jave, tetãvore orekovéva tapichakuéra ipype, ijapekue hína 22 357 km², tetãvore 7ha imichĩvéva (iguasuvéva Tetãvore Hidalgo, Querétaro retãvorégui, Colima, Aguascalientes, Morelos ha Tlaxcala retãvorégui, upe imichĩvéva). Oiko peteĩháme ára 2 jasyapy ary 1824-pe.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:View from Pyramide de la luna.jpg|
Ta'ãnga:Laguna del sol.jpg|
Ta'ãnga:Mexico-Popocatepetl.jpg|
Ta'ãnga:Templo de san Jeronimo.JPG|
Ta'ãnga:Catedral de San José de Nazareth, Toluca.jpg|
Ta'ãnga:Palacio de Gobierno, Toluca.JPG|



## Mandu'apy

Ñemohenda:Tetãvore Méhiko pegua
Querétaro

**Querétaro** ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Santiago de Querétaro ha itáva orekovéva tapicha ipype hína avei.

Opyta Méhiko pehẽngue Mbyte-Yvate, yvate gotyo ojejuhu upe tetãvore Guanajuato ha San Luis Potosí, ñemby gotyo Tetãvore Hidalgo ha Tetãvore Méhiko, kuarahyreike gotyo Michoacán. Oreko hína ipype amo 1 827 937 tapichakuéra, ary 2015 jave, ijapekue hína 11,684 km², tetãvore 5ha imichĩvéva (iguasuvéva Colima, Aguascalientes, Morelos ha Tlaxcala retãvorégui, upe imichĩvéva). Oiko peteĩháme ára 23 jasypakõi ary 1823-pe.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:La Peña de Bernal.JPG|
Ta'ãnga:SierraGordaQueretaro.JPG|
Ta'ãnga:Templo Parroquial.jpg|
Ta'ãnga:Templo de san Jeronimo.JPG|
Ta'ãnga:Conjunto conventual franciscano de Cadereyta, Querétaro.JPG|
Ta'ãnga:FacadeMissionJalpan3.JPG|



## Mandu'apy

Ñemohenda:Tetãvore Méhiko pegua
Mbyta'a

**Mbyta'a** ha **pyta'a** () mba'e jupiha guasu ojeipurúva  jejogapópe, naimeméiva, ojeipuru sapy'a jogapohára ojapo hag̃ua óga yvate térã omyatyrõ hag̃ua óga kuéra.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jogapokuaa
Michoacán

**Michoacán** ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Morelia ha itáva orekovéva tapicha ipype hína avei.

Opyta Méhiko pehẽngue Kuarahyreike, yvate gotyo ojejuhu umi tetãvore Colima, Jalisco ha Guanajuato, yvate kuarahyresẽ gotyo Querétaro, kuarahyreike gotyo Tetãvore Méhiko, ñemby gotyo pe tetãvore Guerrero ha kuarahyreike gotyo paraguasu Py'aguapy. Oreko hína ipype amo 4 584 471 tapichakuéra, ary 2015 jave, tetãvore orekovéva tapichakuéra ipype. Oiko peteĩháme ára 22 jasypokõi ary 1823-pe.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:4thYacatatztztz.JPG|
Ta'ãnga:Paricutin 30 613.jpg|
Ta'ãnga:Sierras Michoacanas.jpg|
Ta'ãnga:MoreliaAvMadero.JPG|
Ta'ãnga:MoreliaCathedral14.JPG|
Ta'ãnga:FacadeSaludPatz1.JPG|



## Mandu'apy

Ñemohenda:Tetãvore Méhiko pegua
Tetãvore Guerrero

**Tetãvore Guerrero** ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Chilpancingo de los Bravo ha itáva orekovéva tapicha ipype hína aupe táva Acapulco de Juárez.

Opyta Méhiko pehẽngue Ñemby-Kuarahyreike, yvate gotyo ojejuhu umi tetãvore Méhiko, Morelos ha Puebla, ñemby kuarahyresẽ gotyo Oaxaca, ñemby kuarahyreike gotyo paraguasu Py'aguapy ha yvate kuarahyreike gotyo pe tetãvore Michoacán. Oreko hína ipype amo 3&nbsp;533&nbsp;251 tapichakuéra, ary 2015 jave. Oiko peteĩháme ára 27 jasypa ary 1849-pe.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Mezcala Bridge - Mexico edit2.jpg| 
Ta'ãnga:Río Balsas desde Coyuca de Catalán.JPG| 
Ta'ãnga:Bocana09.JPG| 
Ta'ãnga:Acapulco.JPG| 
Ta'ãnga:PiedraTlalcoyunque.JPG| 
Ta'ãnga:Acapulco,guerrero.jpg|Acapulco



## Mandu'apy

Ñemohenda:Tetãvore Méhiko pegua
Aguascalientes

**Aguascalientes** ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Aguascalientes ha itáva orekovéva tapicha ipype.

Opyta Méhiko pehẽngue Mbyte-Yvate, yvate gotyo ojejuhu upe tetãvore Zacatecas ha ñemby gotyo ojejuhu Jalisco, ha ñemby kuarahyreike gotyo Tetãvore Guerrero ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Michoacán. Oreko hína ipype amo 1 513 645 tapichakuéra, ary 2015 jave, ijapekue hína 22 357 km², tetãvore 3ha imichĩvéva (iguasuvéva Morelos ha Tlaxcala retãvorégui, upe imichĩvéva). Oiko peteĩháme ára 5 jasykõi ary 1857-pe.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Cerro del Muerto Ags.jpg|
Ta'ãnga:Centro ags 7.JPG|



## Mandu'apy

Ñemohenda:Tetãvore Méhiko pegua
Zacatecas

**Zacatecas** ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Zacatecas ha itáva orekovéva tapicha ipype hína avei.

Opyta Méhiko pehẽngue Mbyte-Yvate, yvate gotyo ojejuhu upe tetãvore Coahuila, yvate kuarahyresẽ gotyo ojejuhu Nuevo León, kuarahyresẽme San Luis Potosí, ñemby gotyo umi tetãvore Guanajuato, Jalisco ha Aguascalientes, ñemby kuarahyreike gotyo Nayarit ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Durango. Oreko hína ipype amo 1 579 209 tapichakuéra, ary 2015 jave, ijapekue hína 75 539 km². Oiko peteĩháme ára 23 jasypakõi ary 1588-pe.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Zona Arqueologica "La quemada".jpg|
Ta'ãnga:Los Conos de Tlacoaleche.jpg|
Ta'ãnga:La Mesilla - panoramio.jpg|
Ta'ãnga:Vista del Cerro de la Bufa 2.JPG|
Ta'ãnga:Capital Zacatecana.jpg|
Ta'ãnga:Presidencia puri.jpg|



## Mandu'apy

Ñemohenda:Tetãvore Méhiko pegua
Guanajuato

**Guanajuato** ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Guanajuato ha itáva orekovéva tapicha ipype hína pe táva León.

Opyta Méhiko pehẽngue Mbyte-Yvate, yvate gotyo ojejuhu umi tetãvore Zacatecas ha San Luis Potosí, ñemby gotyo Michoacán, kuarahyreike gotyo Jalisco ha kuarahyresẽ gotyo ojejuhu tetãvore Querétaro. Oreko hína ipype amo 5 853 677 tapichakuéra, ary 2015 jave, tetãvore orekovéva tapichakuéra ipype 5ha —pe Tetãvore Méhiko, Veracruz, Jalisco ha Puebla rire— ijapekue hína 179,25&nbsp;hab/km². Oiko peteĩháme ára 20 jasypakõi ary 1823-pe.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Matorral subtropical León.jpg|
Ta'ãnga:Lake yuriria.jpg|
Ta'ãnga:SierraGordaQueretaro.JPG|
Ta'ãnga:Guanajuato10 guanajuato.jpg|
Ta'ãnga:Universidad y Catedral de Guanajuato.jpg|
Ta'ãnga:Parroquia y relox.JPG|



## Mandu'apy

Ñemohenda:Tetãvore Méhiko pegua
Michael Burt

**John Michael Burt Candia** (Táva Paraguay, Paraguái retãme; ára 28 jasypoteĩ ary 1931-pe — Táva Paraguay, Paraguái retãme; ára 19 jasyporundy ary 2017-pe), karai mba'ejegua apohára ha ñemoha'ãnga apohára Paraguái pegua.

Ha'e niko heñóikuri Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 28 jasypoteĩ ary 1931-pe. Itúva, *[[Inglaterra]]*-ygua, herava'ekue George Gordon Burt ha isýkatu María Luisa Candia Torrents de Burt, oguerekova'ekue mbohapy ñemoñare: Daniel Gordon, Peter Francis ha John Michael. Opa rire Cháko Ñorairõ ha itúva omano rire, Michael, ijoyke'ykuéra ha isy ovákuri Tetãvore Joapykuéra-pe. Upépe oikékuri mitãmbo'ehao ha mitãrusumbo'ehaópe ha avei oñembokatupyrýkuri mbosa'ykuaápe Nueva York-pe Mariusa Gonzáles Beiro ndive.

Michael Burt ojevýkuri ñane retãme ary 1949-pe. Omohu'ãkuri iñemoarandu *[[Colegio Nacional de la Capital]]*-pe. Ary 1955-pe ohókuri Río de Janeiro, Pindorama-pe oñemoarandu hag̃ua Mba'ejegua Mbo'ehaópe ha oikókuri chugui mba'e'apohára. Ary 1959-pe oujeýkuri ñane retãme. Ohechaukákuri hembiapokue mbosa'y rehegua ary 1962 guive ha avei oike ombo'e *Facultad de Arquitectura* oĩva *[[Universidad Nacional de Asunción]]*-me. Omendákuri Deidamia Sampaio rehe ha iñemoñarekuéra: Verónica ha Johnny.

Michael Burt rembiapokue herakuãkuri ko yvóra tuichakue javeve. Ohechaukákuri umi hembiapokue hetaiterei tetãme ko yvy apére. Upéicha avei, hetaiterei jehechakuaa ha jeguaka oñeme'ẽkuri chupe hembiapo porãitáre ñane retãme ha ambue tetã rupi. Iñarandu, ikatupyry, hekojejapo'ỹ, ipojera ha ipy'arory umíva hína umi mba'e ohechaukáva pe karai guasu rekopy.

Michael Burt niko oikékuri *[[Rotary]] Club Asunción Catedral*-pe ha akóinte ohókuri umi atýpe oñomongetávo iñirũnguéra upepegua ndive, omotenondéva heta tembiapo porã tapichakuéra rayhupápe. Ary 2016-pe *Rotary Club Asunción Catedral* ombotýkuri 25 ary ha ojapókuri peteĩ jehechakuaa John Michael Burt Candia-pe, omomorãvo hekove.

Michael Burt omanókuri Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 19 jasyporundy ary 2017-pe.

## Joaju
* Ver VIDA Y OBRAS DEL MAESTRO MICHAEL BURT

## Mandu'apy
* MICHAEL BURT, GUARANÍME, Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Heymáña

__DISAMBIG__
**Heymáña** térã **Germania** ikatu he'ise heta tenda ha táva, ha mba'e ambuéva avei:

## Tendakuéra
* **[[Germania (Buenos Aires)]]**, tava'i tetãvore Buenos Aires pegua (Argentina);
* **[[Germania (Wisconsin)]]**, táva tetãvore Wisconsin pegua (Estados Unidos);

### Alemáñape
* **[[Alemáña]]**, tetã Európa pegua;
* **[[Heymáña (mbo'aváva)]]**, tetã Alemáña ñembo'aváva;
* **[[Welthauptstadt Germania]]** ‘Capital mundial Germania’ (Segunda Berlín), el nombre que tendría Berlín tras la remodelación nazi de la ciudad proyectada por Albert Speer y Adolf Hitler;

### Ymaguare
* **[[Heymáña]]** — Yvate Európa héra ymaguare
* **[[Heymáña Inferior]]** —  tetãvore Mburuvi Rróma pegua
* **[[Heymáña Superior]]** — tetãvore Mburuvi Rróma pegua
* **Heymáña** (Kuarahyresẽ Hyãsia), tetã ymaguare.

## Mba'eporã
* ***[[Heymáña (aranduka)]]***, karai arandu Tácito rembiapokue ojapo ary 98-pe;
* ***[[Heymáña (ópera)]]***, ópera ojapo Alberto Franchetti.
Morelos

**Morelos** ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Cuernavaca ha itáva orekovéva tapicha ipype hína avei.

Opyta Méhiko pehẽngue Mbyte-Ñemby, yvate gotyo ojejuhu upe Táva Méhiko, kuarahyresẽ gotyo Puebla, kuarahyreike gotyo Tetãvore Méhiko, ha ñemby gotyo Tetãvore Guerrero. Oreko hína ipype amo 1 777 227 tapichakuéra, ary 2015 jave, ijapekue hína 4893 km², tetãvore 2ha imichĩvéva (iguasuvéva Tlaxcala retãvorégui, upe imichĩvéva). Oiko peteĩháme ára 16 jasyrundy ary 1869-pe.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Laguna de Zempoala.jpg|
Ta'ãnga:Atardecer en Coatetelco.jpg|
Ta'ãnga:Palacio de cortes.jpg|
Ta'ãnga:MonumentoaMorelos.png|
Ta'ãnga:Zocalo Jiutepec.jpg|
Ta'ãnga:2006 03 19 Tepoztlan 21.JPG|



## Mandu'apy

Ñemohenda:Tetãvore Méhiko pegua
Mario García Siani

**Marío García Siani** niko heñóikuri Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 14 jasypokõi ary 1947-pe. Ha'éniko momaranduhára, haihára, tembikuaarekahára, ñande reko mba'apohára, ñane tavarandu kuaahára, Guarani ñe'ẽ myasãihára, ñande reko aty moheñoihára ha heta vy'aguasu motenondehára, umíva apytépe Terere Vy'aguasu, ojejapóva Itakyry, Alto Paranáme.

Mario García Siani niko omba'apókuri momaranduhárarõ *La Tribuna*, *Noticias* ha *[[La Nación]]*-me. Oĩrõguare *Diario Noticias*-pe omoherakuãkuri ñande puraheihára ha umi vy'aguasu upérõguare, péicha upe oikóva Ypakaraípe, avei Takuare'ẽ Guarambaregua omotenondéva Alfredo Vaesken ha *Festival del País* oñepyrũramóme. Omoirũ avei Rosalba Denis rembiapo onohẽrõguare aranduka “El cañón cristiano”, upéicha avei umi vy'aguasu ha'e omotenondeva'ekue Táva Ñembýpe. Tapiaite omoirũkuri Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandaje rembiapo ñemoherakuâ mbarete rupi. Oikórõguare Itakyrýpe omotenondékuri tembikuaareka ndetuichapajepéva ñande ypykuéra rehegua oikóva hikuái Alto Paranáme ha umíva reheguare, hetave apytépe, onohẽkuri araresáre tembiapo hérava “Ajeápy”, omyesakãhápe Ava Guarani reko oikóva Paso Cadena-pe.

Ary 1984-pe, Mario García Siani omoheñóikuri "Paraguay Ñe'ẽ Aty" ko'ã iñirũnguéra ndive: Sabino Giménez Ortega, Ramón Silva, Rosalba Denis, Gerardo Giménez, Virginia Gavilán, joyke'ykuéra Cheaib: Guido, Dilda ha Elsa; Vicente Rodas ha ambuéva, hendivekuéra ohókuri tetã Europa-guáre omoherakuãvo ñande purahéi, jeroky, ñe'ẽpoty ha ñane retã mba'ejegua. Avei uperõ, García Siani omoheñóikuri Peña Kapi'i oñemyasãihaguépe ñande purahéi ha ñande jeroky, ñe'ẽpoty Guaraníme ha káso ñemombe'u ha tambi'u ñanemba'éva. Peña Kapi'i oñemopu'ãkuri *Club Atlántida* ykére, Barrio Obrero-pe ha upépe ombopúkuri ysapu karai katupyry Tacho'i, hetave apytépe.

Ary 1970-pe, Mario García Siani ohechauka *Teatro Municipal*-pe hembiapokue hérava “Mundo sinceridad”. Ary 1989 guive, omotenondékuri Vy'aguasu Rochas Ysapu rehegua. Ary 1998-pe ñane retã ruvicha ome'ẽkuri chupe jopói tuichavéva ha'éva *Orden Nacional al Mérito*, *Grado de Caballero*-pe. Ary 2011-pe, ohechaukákuri hembiapo “Paraguay Bicentenario”, herakuãva'ekue ñane retã tuichakue javeve. García Siani oĩkuri ñane retãme *Organización Internacional del Folklore CIOFF* rérape. Ary 1998-pe, omoñepyrũkuri "Terere Vy'aguasu", Itakyrýpe ha upe rire -Mario García Sianirembijerure rupi- ary 2011-pe, oñemboajékuri léi 4261 he'íva terere ha'eha ñane retã mba'e teete.

Omanókuri Itaugua Tasyópe, ára 21 jasypokõi ary 2017-pe, orekórõguare 70 ary.

## ***
* MARIO GARCÍA SIANI, GUARANÍME, Ohai: David Galeano Olivera.

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Paraguáigua
Ka'arukaru

**Ka'arukaru** niko pe tembi'u guasu ojejapóva pyharépe.

## Ñe'ẽrapokuaa
Ko ñe'ẽ osẽ oñembyatýramo *ka'aru* ha *karu. *

Ñemohenda:Tembi'u
Rambosa

[miniaturadeimagen|Rambosa [Hapõ|Hapõngua. Arro, umevóchi, pira mbojypymi, tupi'a, nóri, ka'avomi ha hetave.]]
miniaturadeimagen|Rambosa Inglaterra pegua, tupi'a, chachicha, tosíno, urupe, kumanda ha tomáte
derecha|miniaturadeimagen|Peteĩ ña'ẽ orekóva arro ha kamby oje'úva rambosáicha
**Rambosa** niko pe tembi'u oje'úva peteĩetehápe, ára oñepyrũ ramoitéramo.

## Ñe'ẽrapokuaa
 Héra ou karaiñe'ẽ *almorzar*-gui.

## References

Ñemohenda:Tembi'u
Pirasẽmba

**Pirasẽmba** hína umi ára pirakuéra osẽmbáva omoñemoña hag̃ua ha ombo'a hag̃ua, upe arakuéra aja umi pira ovapa y akã rendápe térã ohopa y ndahypýi rendápe, ko ñe'ẽngue ou pira ha ñesẽ ñemoĩvo oñondive.

Pirasẽmba hína ojehu opa ary upe ysyry Paraguaýpe ha umi ysyry oĩva ijerére ha Pantanal (Mato Grosso ha Mato Grosso do Sul, Pindoráma retãme). Arakuéra oiko jasypa guive jasyapy peve, upe aja, pirakuéra oho ysyry akãme ombo'a hag̃ua ha sapy'apy'a oñembotove pirakutu, pirakuéra omoñemoña va'erã ha avakuéra ndoipirakutúi.

## Joaju
* Atyvete ''Piracema'' Pindoráma retãme 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Pira
Pinda

**Pinda** ha'e pe tembiporu oipirakutúva ijapýra karapã, ty'ãi ojoguáva, oipyhy pira ijurúre térã ipirére. Ymaguareite guive yvypóra oipuru pindakuéra oipirakutu hag̃ua, yguasúpe, ysyrýpe ha ypápe. Ijapy karapã rehe oñemoĩ pirarembi'u (tymbachu'i, yva, sevo'i) ha ijapy ambuéva oñeñapytĩ va'erã inimbo.

Ko'ãga, umi pinda mba'e hatã ijapopyre, aséro, fiérro ha kuarepoti ambuéva; ymaguare katu, yvyra, mymba kangue ha ita ijapopyre.

## Joaju
*  

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembiporu
Ty'ãi

**Ty'ãi** ha'e pe tembiporu ijapýra karẽ térã karapã, ku ijapýra ojeipuru oipyhy hag̃ua mba'ekuéra ambuéva, térã ojoko hag̃ua mba'ekuéra. Ijapýra ambuéva oñeñapytĩ inimbo omyatã hag̃ua. 

Mosaingoha hína pe tembiporu ty'ãi ojoguáva ojeipuru omosaingorã aokuéra ha pinda hína pe tembiporu ty'ãi ojoguáva ojeipuru oipirakuturã.

## Joaju
*  

Ñemohenda:Tembiporu
Pirakutu

**Pirakutu** (karaiñe’ẽme: *pesca*) ha’e pe tembiapo yvypóra oipyhývo pira térã tymba oikóva ýre. Yvypóra ikatu oipirakutu yguasúpe, ysyrýpe ha ypápe, peteĩ yga térã kanóa rupive. Yvypóra oipirakutu ho'u hag̃ua, oñemu hag̃ua ha oipuru hag̃ua pira ipire. Amo 50 sua tapichakuéra oipirakutu térã omba'apo pirakutúre opa Yvýpe.

Ikatu ojeipuru tembipurukuéra oipyhy hag̃ua pirakuéra, taha'e ha'éva ñuhã, pinda ha hu'y, yvypóra oipuru avei ipo oipirakutu hag̃ua.

Pirakutu hína he'ise avei yvypóra oipyhývo mymba guasu okambúva oikóva ýre, taha'e ha'éva piraru térã piranare; ha yvypóra oipyhývo tymbachu'i oiko yrembe'ýre avei, ho'u hag̃ua.

## Joaju
*  

## Mandu'apy

Ñemohenda:Pira
Séneka pe Karia'y

**Lucio Anneo Séneca** (latinañe'ẽme, *Lucius Annaeus Seneca*; Corduba, ary 4 Kirito mboyve-Rróma, ary 65 Kirito rire), hérava **Sénaka pe Karia'y** ojejuavy hag̃ua itúva rehe, Séneka pe Tuja, ha'e akue karai arandu, ojokuaikuaáva ha haihára upe Mburuvi Rróma pegua, ojeikuaa hembiapokue tekoite ha tekoporã rehe ohóva. Omba'apo hetã rehe, umi mburuvichakuéra Tivério, Kalígula, Cláudio ha Nerõ oporokuái jave, oipytyvõ hetã ñesãmbyhýpe, ha oipytyvõ mburuvicha Nerõ ñembo'épe.​

Séneka ojejuka oikuaa rire Mburuvicha Nerõ ojerure tojuka chupe, Nerõ oimo'ãgui Séneka omosẽse chupe Rróma rekuáigui, hákatu araka'eve ojejuhu mba'etee he'íva upe iñañeteha.

## Hembiapokue

Hetaiterei ohai ha ohechauka jehaípe mba'éichapa ojepy'amongeta va'ekue, Séneka ojapo avei heta kuatiañe'ẽ ohechaukáva aradupykuaaty mba'ekuéra ha he'íva opa mba'e ojejuhu oreko va'erã mba'e rapykuére térã mba'e ypy. Ko ára peve, ojeikuaa heta ñe'ẽjoapy herakuã Séneka ohai va'ekue.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove
2018

**2018** ko ary hína. Ary ha'etéva, oñepyrũkuri arakõime upe arapapaha Gyregório pegua ojepapávo.

## Ojehu ko arýpe
*3 jasyteĩ: 100 ary Hĩlándia hekosãsóva guive upe Mburuvi Rrúsia pegua.
*4 jasyapy: 100 ary oiko guive pe mba'asypararã Espáña pegua.
*4 jasyrundy: 50 ary oiko guive pe jejuka Martin Luther King rehegua.
*5 jasyrundy: Chile retãme oñemandu'a oiko upe ñorairõ Maipu peguare, 200 ary ohasámava.
*14 jasypoteĩ - 15 jasypokõi: Oikóta pe FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2018.
*17 jasypokõi: 100 ary ygarata Carpathia oñehundi akue
*11 jasypateĩ: 100 ary opaitéma guive pe Ñorairõ Guasu Peteĩha.

## Joaju

----

...2017-2018-2019...
Volgogrado

**Volgogrado** (rrusiañe'ẽme: Волгогра́д) táva Rrúsia retãme, hérava ymaguare **Tsaritsyn** (rrusiañe'ẽme: Царицын) ary 1589 ha 1925 imbytépe, ha **Stalingrado** (rrusiañe'ẽme: Сталинград) he'iséva Stalin Táva, ary 1925 ha 1961 imbytépe. Opyta ysyry Volga ha Tisaríta oñembojoajúvo.

Volgogrado hína herakuã upépe oiko akue upe Ñorairõ Stalingrado (peteĩ umíva ivaivéva Ñorairõ Guasu Mokõiha pegua), ku ñorairõme umi kuimba'e ñorairõhára Tetã Soviétiko pegua oñangareko itáva umi Alemáña-gua ñorairõhára nási kuéra amo jasyteĩ ary 1942 ha jasykõi ary 1943 pegua, hetaiterei tapicha omano upépe. Oiko haguére ku ñorairõ ojejapo upe Sy Tetã Retera'ãnga, peteĩ tetera'ãnga orekóva 85 metro ha ku táva imba'eguasuite.

Ary 2016 jave oiko ipype amo 1 016 137 tapichakuéra. Ko táva upe tetãvore Volgogrado hína itavusu.

## Joaju

* Official website de Volgogrado

Ñemohenda:Rrusia táva
Vladímir Putin

**Vladímir Putin** (rrusiañe'ẽme: Влади́мир Влади́мирович Пу́тин; Leningrado, Joaty Soviétiko, 7 jasypa ary 1952) ha'e hína Rrúsia Joaty mburuvicha guasu, oikóma Rrúsia mburuvicha guasu mokõi jeýre (2000-2004 ha 2004-2008), upévare Putin hína pe karai oiko Rrúsia mburuvicha guasu arevéva opa rire upe Joaty Soviétiko.

Ha'e hína karai ojokuaikuaáva (*polítiko*) ha tekojoja pytyvõha (*avogádo*). Omotenonode Rrúsia ñesãmbyhy umi karai Borís Yeltsin ha Dmitri Medvédev oporokuái jave. Ha'e hína avei, ára 27 jasypo guive ary 2008 pegua, Rrúsia ha Vielorrúsia Joaty Mburuvicha Tekombo'eha.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Rrúsiagua
Ñemohenda:Ñe'ẽngára
Kaliningrado

**Kaliningrado** (rrusiañe'ẽme: Калининград) táva orekóva yga rupa, ysyry Pregel iñesẽme, Rrúsia retãme, opytáva Európa-pe ha oike Rrúsia hendakuépe ary 1945-pe.

Ary 2017 jave oiko ipype amo 467 289 tapichakuéra. Ko táva upe tetãvore Kaliningrado hína itavusu.

## Joaju

* Online guide to Kaliningrad

Ñemohenda:Rrusia táva
Tarragona

300px|thumb|Tarragona

**Tarragona** táva Epañape, Tarragona provincia-pe. Oikovéva: 132.199 (2014) - 37,83 km2

## Ambuére joaju
* Sitio web de Tarragona {es}

Ñemohenda:Katalúña táva
Tape guasu 9 (Paraguái)

**Tape guasu 9** () heratee karaiñe'ẽme ha'e **Ruta Nacional N° 9 "[[Carlos Antonio López|Dr. Carlos Antonio López]]"**, ojeikuaavéicha **Tape guasu Transchaco**, ha'e peteĩ tape guasu oĩva Paraguái retãme ohasa Cháko Paraguái rupive. Oñepyrũ táva Paraguaýpe, upe Jardín Botánico y Zoológico de Asunción rendápe, ha opa Volívia oñepyrũvo, Yvate Chákope. Ipukukue hína 835 kilómetro.

Oguahẽvo Volívia-pe, ko tape guasu oho mante hérava Tape guasu 6 upe táva Boyuibe guive, Volívia retãme.

## Jehasaha repy

* km 20: Jehasaha repy Puente Remanso
* km 49: Jehasaha repy Cerrito
* km 270: Jehasaha repy Pozo Colorado

## Tava
Umi táva orekovéva amo 1.000 tapichakuéra ipype oĩva Tape guasu 9 jehasápe:

### Tavaguasu

* km 0: Paraguay

### Tetãvore Central

* km 17: Mariano Roque Alonso

### Tetãvore Presidente Hayes
* km 26: Villa Hayes
* km 34: Benjamín Aceval
* km 270: Pozo Colorado (Upépe oñepyrũ Tape guasu 5)

### Tetãvore Boquerón
* km 415: Loma Plata
* km 434: Filadelfia
* km 593: Mariscal José Félix Estigarribia

## Mandu'apy
ABC Color de Paraguay Paraguái.





Tape guasu 9
Kurt Vonnegut

**Kurt Vonnegut Jr.** (Indianápolis, Indiana, 11 jasypateĩ ary 1922-Nueva York, 11 jasyrundy ary 2007) ha'e akue karai haihára Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, hembiapokue oñe'ẽ mba'ekuaa gua'u rehe, mba'e pukarã rehe ha mba'e pukarã itie'ỹmíva. Ojapo 14 tembiasagua'u, umíva mbytépe ojeikuaave upe tembiasagua'u hérava *Umi yjára Titã pegua* (1959), *Jejuka Renda 5* (1969) ha *Umi Ipu'akáva Rambosa* (1973). Ojeikuaa chupe heta omboaje yvypóra rekoite.

Omanókuri ary 2007-pe, orekóvo 84 ary, ho'ami rire hógape, táva Nueva York-pe, ombyai iñakã.

## Hembiapokue
### Tembiasagua'u
* *[[Player Piano]]* (*Piáno ombopúva*, 1952).
* *The Sirens of Titan* (*Umi yjára Titã pegua*, 1959).
* *Mother Night* (*Sy Pyhare*, 1961)
* *Cat's Cradle* (*Mbarakaja Rupa*, 1963).
* *God Bless You, Mr. Rosewater* (*Ñandejára tanderovasa, Karai Rosewater*, térã *Pearls Before Swine*, 1965)
* *Jejuka Renda 5* térã *La cruzada de los inocentes* (*Slaughterhouse-Five*, térã *The Children's Crusade*, 1969).
* *Umi Ipu'akáva Rambosa* (*Breakfast of Champions, térã Goodbye, Blue Monday*, 1973)
* *Payasadas* o *¡Nunca más solo!* (*Slapstick or Lonesome No More*) (1976)
* *[[Pájaro de celda]]* (*Jailbird*, 1979)
* *Buena puntería / El francotirador* (*[[Deadeye Dick]]*) (1982)
* *[[Galápagos (novela)|Galápagos]]* (1985)
* *Barbazul* (*Bluebeard*, 1987).
* *Birlibirloque* (*Hocus Pocus*, 1990)
* *Timequake* (1997)
* *Kuimba'e Hetã'ỹva* (2005)

### Mombe'u
* *Emañamína Guyra'i* (Look at the Birdie, 2009)
* *Añara'y Marandu* (*Sucker's Portfolio*, 2012).
**Que levante mi mano quien crea en la telequinesis* (Malpaso Ediciones, 2014, ISBN 978-84-15996-55-2).

## Kuatia'i



## Joju

* Sitio oficial; ingyaterrañe'ẽme.
* Sitio oficial; karaiñe'ẽme.
* VONNEGUT Jr., Kurt: *Happy Birthday, Wanda June*, guion cinematográfico de 1971 escrito a partir de una obra de teatro homónima, también de su autoría.
** [[ingyaterrañe'ẽ|ingyaterrañe'ẽme]].

Ñemohenda:Haihára Tetãvore Joapykuéra pegua
Belyrat

thumb|right|250px|Belyrat

**Belyrat** (Београд; *Beograd*) ha'ehína táva guasu Sevia, oĩ kuarahy resẽ tetã retãme. Ko távape oiko 1 166 763 ava (2011).

## Mandu'apy


## Joaju

* Website oficial

Ñemohenda:Sevia táva
Ñemyatyrõ protestante

**Ñemyatyrõ protestante**, térã hérava mante **Ñemyatyrõ** ha **Lutéro Ñemyatyrõ**, upe mba'e guasuete jeroviapy rehegua jerovia Hesu Kiritóre rehegua oñepyrũva'ekue Alemáñape amo saro'y XVI-pe, Martin Lutéro ogueroguatava'ekue, ojeívo jerovia katóliko atýgui ha omoheñóivo Lutéro jerovia, heta tupão ambuéva oñembohérava tupãonguéra oñemoĩva térã tupãonguéra Lutéro ra'y. Ojeikuaa ku Ñemyatyrõ oñepyrũite Martin Lutéro ohaívo ha ombokuatiávo hembiapokue *Umi 95 techaukapyrã* ary 1517-pe, ohechaukáva mba'érepa oñemoambue arã Katóliko jeroviapy.

Ku ñemyatyrõ iñepyrũ ojejuhu umi karai arandu Európagua ñeimo'ã apytépe, ha'ekuéra ohekáva'ekue jeroviapy ñemoambue Tupão Katólikope, ñemoambue iñembo'épe ha hekoteépe, ha'ekuéra avei nomboajéi ha noneĩri Pápa rekuái ha hembiapo Kirito jeroviapýre.

Ko'ãga hína, oiko amo 300 sua umíva ijeroviapy tupão oñemoĩva pegua, ha heta tupão ambuéva oñepyrũkuri ku ñemyatyrõgui.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Hesu rape
Cruz Alta (Rio Grande do Sul)

**Cruz Alta** hína peteĩ táva Pindorama retãme, ñemby gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Oiko ary 1698 guive. Ko távape Érico Veríssimo heñói akue, karai haihára herakuã.

Ko távape oiko 63.615 tapichakuéra (2010 ary). Ha opyta 336 km tavusu Porto Alegre pegua.

## Ehecha avei
* Rio Grande do Sul tavakuéra

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Áho

thumb|250px|Áho
**Áho** (, ) ha'e peteĩ ka'avo umi sevói ha puérro aty rehegua, hi'a apu'avýva amo 50 cm yvy guýpe ojejuhúva, ipire morotĩ ha ipehẽngue hetáva, amo 6 térã 12 katu oreko, tãinguéra ojoguáva, oñekytĩvo hyakuã mbareteite. Yvy ári ojehechánte ka'ami hogue pererĩ hovyũ amo 30 cm ijyvatekue. Hi'a yvypóra oipuruite rembi'urãicha ombohe hag̃ua.

Oñemitỹ araro'ýpe, yvy he'õmíre, heta tetãnguéra Ásia oĩva, Chína ha Índia oñemitỹvéva áho.

Ñemohenda:Ka'avo
Allium

***Allium*** hína ka'avo aty (jueheguaty) ojejuhu imbytépe heta ka'avo yvypóra oipuruite tembi'u apópe, ka'avo hyakuã mbaretéve ha ojeipuru ombohe hag̃ua tembi'u. Ojeikuaa ko aty ipýpe umi sevói opaichagua, áho, puérro kuéra ha sevói'i avei.



Ta'ãnga:Sweet onions in a pile.jpg| Sevói 
Ta'ãnga:Leeks in a bundle.jpg| Puérro 
Ta'ãnga:100 - CIMG1604.jpg| Sevói'i 
Ta'ãnga:Garlic in a pile.jpg| Áho 



Ñemohenda:Ka'avo
Rachel de Queiroz

**Rachel de Queiroz**, (Fortaleza, 17 jasypateĩ ary 1910 — Rio de Janeiro, 4 jasypateĩ ary 2003), ha'e akue kuñakarai haihára, marandu'asãihára ha mombe'ugua'u apohára Pindoráma retã pegua. Omba'apo avei ñe'ẽ ñembohasáme. Ko haihára réra, poytugañe'ẽ rekorã ãgagua, ojehai arã **Raquel de Queirós** ojehaiháicha. 

Hembiapokue hetáva omombe'úva avano'õ rehegua, hetãvore Ceara ha umi tetãvore ambuéva ijerére hembiasagua'u. Kuña peteĩha oiko akue Pindoráma Ñe'ẽ Amandaje atýpe. Ary 1993-pe, kuña peteĩha ipu'akáva upe Jopói Camões, jopói oñeme'ẽva umívape guarã ohai porãitéve poytugañe'ẽme.

Omano ára 4 jasypateĩ ary 2003-pe, ikorasõ apañuaigui, hógape táva Rio de Janeiro-pe, mbovy ára ojapo mboyve 93 arykue.

## Hembiapokue
; Aranduka herakuãvéva
* *O quinze*, mombe'ugua'u (1930)
* *João Miguel*, mombe'ugua'u (1932)
* *Caminho de pedras*, mombe'ugua'u (1937)
* *As Três Marias*, mombe'ugua'u (1939)
* *A donzela e a moura torta*, tembiasa aty (1948)
* *O galo de ouro*, mombe'ugua'u (folhetins na revista O Cruzeiro, 1950)
* *Lampião* - ñoha'ãnga (1953)
* *A beata Maria do Egito*- ñoha'ãnga (1958)
* * Lampião; A Beata Maria do Egito (aranduka-2005)
* *Cem crônicas escolhidas* (1958)
* *O brasileiro perplexo*, tembiasa aty (1964)
* *O caçador de tatu*, tembiasa aty (1967)
* *Um Alpendre, uma rede, um açude - 100 crônicas escolhidas
* *O homem e o tempo - 74 crônicas escolhidas
* *O menino mágico*, infanto-juvenil (1969)
* *Dôra, Doralina*, mombe'ugua'u (1975)
* *As menininhas e outras crônicas* (1976)
* *O jogador de sinuca e mais historinhas* (1980)
* *Cafute e Pena-de-Prata*, mitãme guarã (1986)
* *Memorial de Maria Moura*, mombe'ugua'u (1992)
* *As terras ásperas* (1993)
* *Teatro*, ñoha'ãnga (1995)
* *Nosso Ceará*, tembiasagua'u mbyky, (1996) (ohai ipehẽngue Maria Luiza de Queiroz Salek ndive)
* *Tantos Anos*, hekove rehegua (1998) (Maria Luiza de Queiroz Salek ndive)
* *Não me deixes: suas histórias e sua cozinha'', tembi'u rehegua (2000) (Maria Luiza de Queiroz Salek ndive)

## Mandu'apy

## Joaju
* Pindoráma Ñe'ẽ Amandaje
* Entrevista sobre militância política
* Rachel de Queiroz hekove rembiasa

Ñemohenda:Tekove Pindoramagua
Soledade (Rio Grande do Sul)

**Soledade** ha'e peteĩ táva Pindoráma-pe, ñemby gotyo. Oĩhína Tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Oiko ára 29 jasyapy ary 1875 guive.

Ko távape oiko 3.083 ava (2015-pe). Ha opyta 225 km tavusu Porto Alegre-gui.

## Tembiasakue
Umi kuimba'e ipire morotĩva peteĩhakuéra ojejuhúva umi Amérika ypykue ndive ha'e umi misionerokuéra. Umi disipulo San Ignacio de Loyola oñepurú omba'apo katesis-pe umi indiokuera kotape 1626-pe, ojapo hikuai pe reducción Sao Joaquim, pa arykuéra upéi oiko chuguikuéra umi Vandeirantes víctima kuéra.

## Geografia
Oguereko 1.213,41 km² yvy tuichakue, oime pe tetãvore Rio Grande do Sul-pe, oime 726 m y ha'i.

## Ehecha avei
* Rio Grande do Sul távakuera
* Rio Grande do Sul

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Ypekarapã

Umi **ypekarapã** **(Heliornithidae)** ha'e hína peteĩ guyra juehegua imichĩva ha hokóicha, ha ipy puku. Kóva ha'e peteĩ guyra oikova umi yno'õme. Ijajúra ha ipy ipukumi, itĩ, huguái ha hete ipo'i. Ho'u pira ha ka'avo ypegua.

## Ijuehegua
Ypekarapã juehegua hína mbohapy:
* *[[Podica senegalensis]]* - Áfrika ypeky
* *[[Heliopais personatus]]* - Ásia ypeky
* *[[Heliornis fulica]]* - ypeky

## Mandu'apy

## Joaju

* Heliornithidae videos on the Internet Bird Collection

*
Ypeky

**Ypeky** (***Heliornis fulica***) hína umi guyra juehegua, ype ojoguáva, umi ypekarapã juehepehẽ atýpe oñemohendáva (*[[heliornithidae]]*). Oikove Amérika ipukukue rehe, Méhiko retã guive Uruguái peve. Ndahetái hikuái, yvypóra ojuka ho'u hag̃ua térã omoĩ chupe ka'irãi ohendu hag̃ua ipurahéi.

Hetemi piru ha michĩ, ipukukue 28-31 cm, ha ami 130 g ipohyikue.

Guyra oiko yvy he'õme y hetáva rehe, ohaitypo yvyrami guýpe ypa térã ysyry rembe'ýre. Ikirirĩ meméva, hákatu iñemoña jave opuraheiterei.

Ho'u opaichagua mba'ekuéra oiko ýre, taha'e ha'éva pirakuéra térã ka'avo.

## Mandu'apy

## Aranduka ijeporupyre
* Hilty. *Aves de Venezuela*. ISBN 0-7136-6418-5

## Joaju

* Videos de la sp., en la Internet Bird Collection

Ñemohenda:Ypekarapã
Taguato jatyta

**Taguato jatyta** (***Rostrhamus sociabilis***) guyra juehegua ojoguáva taguato michĩ oikove yvy mbyry'áiva Ñembyamérika pegua, umi ypa'ũnguéra Karíve pegua ha Florida retãvore.

Ipepo puku ha tuicha, apu'ami. Huguái ipuku avei ijapýra morotĩ. Itĩ, hũ ha karapã, ty'ãi ojoguáva, ho'u porã hag̃ua umi jatyta ha tymbachu'i oiko ýre, ho'u avei japeusa ha pirakuéra). Taguato jatyta kuimba'e hína hague hũngy ha hovy hũ, ipyti'a hũite; ipykuéra hína pytã. Taguato jatyta kuña hína ijatukupe marrõmi ha ipy'a morotĩngy; hova morotĩ asy ha ipy sa'yju.

Guyra oiko yvy karugua rehe, y heta reheve, ohaitypo yvyrami guýpe térã yvýre. Ipukukue hína 45 cm ha ipukukue pepo pepóre amo 120 cm hína.

## Ta'anga
 
Image:Caracolero.jpg
 

## Mandu'apy

* BirdLife International 2004. Rostrhamus sociabilis. En: IUCN 2006. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.
* Avibase

## Joaju

* Datos sobre ''Rostrhamus sociabilis''

Ñemohenda:Guyra
Taguato jetapa

**Taguato jetapa** (***Elanoides forficatus***) ha'e hína guyra juehegua, taguato ojoguáva. Oikove ha ojejuhu chupe ñemby kuarahyreike Tetãvore Joapykuéra guive kuarahyresẽ Perũ meve ha yvate Arhentína peve avei.

## Hete
Ko taguato jetapa ijyvatekue hína amo 55 ha 65&nbsp;cm ipukukue, ipukukue pepo pepóre amo 1,3&nbsp;m niko. Taguato jetapa kuimba'e ha kuña ojojoguaite. Hague hũ ha morotĩ, ipara. Itĩ ha ipykuéra hína hũ avei. Huguái jetapáicha.

## Hekoha
Ko guyra taguato jetapa niko oikove ka'aguýpe ha yvy y hetáva reheve ha yvyramáta hetáva reheve avei. Ohaitypo yvyramáta rakãre, yrembe'y ypy. Taguato jetapa kuimba'e ha kuña ohaitypo joaju.

## Heko
Sapy'apy'a osapukái hakua mbarete; hákatu ikirirĩ meméva.

Taguato jetapa hína ho'u mymba otyryrýva michĩ ha heta tymbachu'i.

Iñemoña oiko jasyapy ha jasypo imbytépe; taguato jetapa kuña ombo'a mokõi térã irundy taguato rupi'a. Amo 28 ára rire taguato ra'ykuéra heñói, ha oheja haity amo 36 ha 42 ára ohasa rire.

## Juehegua ambuéva
Ojeikuaa oiko ko taguato jetapa juehegua ambuéva mokõi:

* *Elanoides forficatus forficatus* - Yvateamérika taguato jetapa, ojejuhuhúva umu yvy yvyi ha y rembe'ýre ñemby Tetãvore Joapykuéra retãme ha yvate Méhiko-pe.
* *Elanoides forficatus yetapa* - Ñembyamérika taguato jetapa, ñemby Méhiko guive Pindorama retã meve ha yvate Arhentína avei.

## Mandu'apy

## Aranduka ijeporupyre
* Stiles and Skutch, *A guide to the birds of Costa Rica* ISBN 0-0814-9600-4

## Joaju

* Avibase
* Imágnes de ''Elanoides forficatus''
* Datos e imágenes de ''Elanoides forficatus'' en ar.geocities.com/pajarosargentinos1
* Datos e imágenes de ''Elanoides forficatus'' en www.pajarosargentinos.com.ar

Ñemohenda:Guyra
Taguato jukaha

Umi **taguato jukaha** (**Accipitridae**) ha'e opa umi guyra jukaha arakuegua oikóva ko juehepehẽme, oikovéva opa ko Yvy ári (ojejuhuvéva umi yvy mbyry'áiva rehe) umi taguato jukaha juehegua ojeikuaa amo 200 guyrakuéra ambuéva. Ojeikuaa itĩ niko karapã, ty'ãi ojoguáva, ituicha ha imbarete, oipuru itĩ osoro hymba ho'uséva ro'okue.



Ta'ãnga:Harpy Eagle clutching captured bird - Itirapina Reserve.jpg| Taguato ruvicha
Ta'ãnga:Caracolero1.jpg| Taguato jatyta
Ta'ãnga:Elanoides forficatus02.jpg| Taguato jetapa
Ta'ãnga:Busarellus_nigricollis5.jpg| Taguato akãtĩ



## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Taguato jukaha
Guyra jukaha

Ko aty juehegua hekovety umi **guyra jukaha** pegua oike opa umi guyra mbarete arakuegua ojoguáva taguatokuéra. *Accipitriformes* oje'e hese tembikuaatyguápe. Ko'ã guyra hína imbareteite, itĩ imbarete ha ikarapã ty'ãicha

Ko guyra ñemohendápe ikatu ojejuhu irundy juehepehẽ, ha amo 259 guyra juehegua, oñemohenda hese kóicha:
* Juehepehẽ *[[Cathartidae]]* (Amérika karakara), orekóva 7 guyra juehegua.
* Juehepehẽ *[[Sagittariidae]]* (sahitário).
* Juehepehẽ *[[Pandionidae]]* (taguato oipirakutúva), orekóva mokõi guyra juehegua.
* Juehepehẽ *[[Accipitridae]]*, orekóva 249 guyra juehegua.

## Mandu'apy

## Joaju
* 
* Información sobre este orden de aves. 
* Información sobre los géneros y especies de este orden
Yvysyry

**Yvysyry** oiko itakuéra oñemongu'ívo ha yvy ipaguévo, oñembyaívo yvy apekue. Oiko yvysyry itakuéra ha yvyku'i omýivo ha ovávo, yvy oisyryite ha ipagueite. Heta mba'epykuéra ombyai yvy, y ohasávo ha oisyrývo pya'e yvýre térã itakuéra ári, yrypy'a, ha yvytu, térã ára hakuitévo, ikatu ombyai yvy apekue. Yvysyry hína ikatu ojapo yvyty pa'ũ pyahu, itakua, ha ikatu ombotuicha ysyrýpe.

Yvypóra rembiapo yvýre ikatu avei ombyai itakuéra ha yvy apekue, oñemitỹitereírõ kokue rehe térã ojeipuru vaírõ yvy apekue oikóta yvysyry, yvypóra oikytĩrõ yvyramáta kuéra, ñúme térã yvytýpe, ikatu oiko yvysyry avei. Ojejogapóvo avei, yvy ipererĩva ári, oikóne yvysyry.

Y, ama ha yvytu ogueraha jepi yvyku'i ha ita kuruvi, oikórõ upéicha yvypóra rembiapo'ỹ, yvy oñemyatyrõta he oñemoporãvéta; hákatu yvypóra omomba'apoiterei yvýpe oikóta yvysyry vai, okyitereívo y ogueraháta mbaretehápe yvyku'i ha itakuéra, kóicha oñembyai yvy apekue avei.

## Mandu'apy

## Enlaces externos

* Página prinicpal de la IECA (''International Erosion Control Association'').
* Página de la UNESCO donde se explica a fondo la erosión.

Ñemohenda:Yvyapekuaa
Monte Águila

**Monte Águila** ha'ehína táva Chile. Ko távape oiko 6.574 ava (2017 ary).

## Ta'ãnga

Ta'ãnga:Bomberos monte aguila.jpg
Ta'ãnga:Capilla carmen monte aguila.jpg
Ta'ãnga:Img-estadio.jpg
Ta'ãnga:Entrada x yumbel.jpg
Ta'ãnga:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg
Ta'ãnga:Copa de agua monte aguila.jpg
Ta'ãnga:Desfile monte aguila 2016 (3).jpg
Ta'ãnga:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (103).jpg
Ta'ãnga:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (63).jpg
Ta'ãnga:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg
Ta'ãnga:Carros abandonados mte aguila.jpg


## Joaju
* https://web.archive.org/web/20161107154124/http://monteaguila.cl/index.html

Ñemohenda:Chile táva
Laços de Família

**Laços de Família**, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Ohai karai Manoel Carlos. Ára 5 jasypoteĩ ary 2000 guive ára  2 jasykõi ary 2001 meve, ohechauka amo 209 ñembyaty, ou ku tembiasagua'u hérava *[[Terra Nostra]]* rire ha opávo ou *[[Porto dos Milagres]]* rire.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2000
Ñemohenda:2001
Isabel II Tavetã Joaju pegua

**Isabel II Tavetã Joaju pegua** (Elizabeth Alexandra Mary Windsor; Londye, 21 jasyrundy ary 1926 - 8 jasyporundy ary 2022) ha'e hína Vyretáña mburuvichavete, ha upévare, umi tetã hekosãsóva oiko Tetãnguéra Ñembojoajúpe imburuvichavete avei: Tavetã Joaju, Kanatã, Autaralia, Selánda Pyahu, Hamáika, Varvado, Va'ama, Gyranáta, Papúa Gynéa Pyahu, Ypa'ũnguéra Salomõ, Tuválu, Santa Lucía, San Vicente ha Granadinas, Mbelise, Antigua ha Barbuda ha San Cristóbal ha Nieves.

Ha'e hína tekove oporokuaikuaáva herakuãvéva ha imba'eguasuitéva umi 53 tetãnguéra rehe oĩva Tetãnguéra Ñembojoajúpe. Tavetã Joajúpe, ha'e hína avei mburuvicha guasu Ingyatérra Tupão pegua. Heta omba'apo porokuái rehe, omba'apo va'erã avei Léi guasúre ha ha'e hína hetã heko joaju hechaukaha tee, oporombuekovia hetãyguakuéra umi tetãnguéra ambuéva renondépe.

Heñói táva Londye-pe, umi ndukekuéra York pegua iñemoñare (ha upéi ojeikuaa chupekuéra umi mburuvichavete Jorge VI ha Isabel ramo) ha oñemoarandu hógape. Itúva ohupi ary 1936-pe oporokuái hag̃ua ipehẽngue, Eduardo VIII, ojeívo rire. Isabel II oñepyrũ omomba'apo hetã mba'ekuéra oiko aja upe Ñorairõ Guasu Mokõiha, oipytyvõvo ñorairõha atýpe kuñápe guarã. Itúva omanóvo amo ary 1952-pe, oiko mburuvicha ramo Tetãnguéra Ñembojoajúpe ha mburuvichavete ramo umi pokõi tetãnguera hekosãsóva-pe, oikóva avei ku Ñembojoajúpe: Tavetã Jojau, Kanatã, Autarália, Selánda Pyahu, Yvyafrika, Pakistán ha Seilã. Hi'ára oñemyakãngorã ary 1953-pe ha'e akue arete oñemyakãngorã peteĩha ojehasa ta'angambyrýpe. Ary 1956 ha 1992 mbytépe, umi hetãnguéra hekosãso'ỹ ipoguýpe imbytekue oheka ha ohupyty tekosãso, umíva mbytépe oĩ Yvyafrika, Pakistán ha Seilã (hérava ko'ãga Sri Lanka).

Ary 1947 omenda mburuvichavete ra'y Felipe Gyrésia ha Ndinamáka pegua rehe, ha imemby irundy: Carlos, Ana, Andrés ha Eduardo. 

Ary 2007 guive ha'e mburuvichavete oikove arevéva opa Vyretáña rembiasakuépe ohasávo ijarýi joapy, mburuvichavete Victoria, ha ko'ãga ha'e hína tekove tujavéva oisãmbyhýva tetã, ha ary 2015 guive ha'e mburuvichavete Vyretáña pegua oisãmbyhy arevéva.

## Kuatia'i


## Mandu'apy

## Aranduka purupyre
* Bond, Jennie (2006). *Elizabeth: Eighty Glorious Years*. Londres: Carlton Publishing Group. ISBN 1-84442-260-7
* Bousfield, Arthur; Toffoli, Gary (2002). *Fifty Years the Queen*. Toronto: Dundurn Press. ISBN 1-55002-360-8

## Joaju

* Página oficial de la Casa Real Británica

Ñemohenda:Tekove Tavetã Joajugua
Tetãnguéra Ñembojoaju

**Tetãnguéra Ñembojoaju** (Ingyaterrañe'ẽme: *Commonwealth of Nations*), hérava ymaguare **Tetãnguéra Ñembojoaju Vyretáña pegua** (*British Commonwealth of Nations*), ha'e hína aty guasu oreko 52 tetãnguéra hekosãsóva ha hekosãso'ỹva ipýpe, umi tetãnguéra oreko jekopyty Tavetã Joaju rehe hembiasakue rupive, Mosambike ha Rruánda ndorekóinte.

Oheka ohupyty tetã heta ñopytyvõ pirapire ñemomba'apóre ha jokuaikuaáre, ha ary 1950 guive peteĩ tetã oĩrõ ko atýpe nde'iséi oĩha Tavetã Joaju poguýpe. Oikévo tetã Mosambike, ko aty oñemomba'e ko ñe'ẽ *Tetãnguéra Ñembojoaju* ohechauka hag̃ua ko aty omba'apo heta tetã rehe. Ojeipurúramo jepe ko ñe'ẽ *Vyretáña pegua* ombojuavy hag̃ua ko aty umi ñembojoaju ambuéva pegua oikóva Yvy ári.

Mburuvichavete Isabel II Tavetã Joaju pegua omotenonde ha omoakã ko atýpe, ñembojoaju jekopytýpe hekorã rupive, «ñemoirũ hekosãsóva umi tetã mbytépe hechaukaha».

## Tetãnguéra oĩva ipýpe





## Tetãnguéra osẽva ko atýgui

## Mandu'apy

## Joaju
* Página oficial de la Mancomunidad de Naciones (igyaterrañe'ẽme)
* https://web.archive.org/web/20150401010042/http://www.portalplanetasedna.com.ar/commonwealth.htm

Ñemohenda:Jokuaikuaa