open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Klu Atlético Tembetary

Upe **Klu Atlético Tembetary**, ojekuaáveva **Atlético Tembetary** térã **Tembetary** añónde, ha'e peteĩ klu vakapipopo pegua Paraguái pegua. Oñeheñói kuri 3 jasypoapy ary 1912 jave ha ojejuhu Villa Elisape, Tetãvore Sentralpe, peteĩ varrio oguerekóva ko téra avei. Ary 2025 rire oñembosarái Paraguái Peteĩha Divisiõme opyta rire mokõihápe Divisiõ Mbyteguape ary 2024-pe.

## Okapegua
* Tembetary rehegua

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái Klukuéra
Ñemohenda:Tetãvore Sentral
Guaireña Fútbol Klu

Pe **Guaireña Fútbol Klu**, ojekuaáveva **Guaireña** añónde, ha'e peteĩ temimoĩmby jetepyso pegua, Paraguái pegua, ojetopa tetãvore Guairape. Oñemopyenda árape 28 jasyapy ary 2016-pe, umi klukuéra upe Liga Guaireña Vakapipopo pegua pegua rupive, kóicha kóva oñepyrũ upe Paraguái Mokõiha Divisiõme, osẽ hague kámpeõ upe Kámpeonato Tetãygua Interligas pegua pe aravore 2015-16 peguape. Oñembosarái kóvape 2016 rire ha osẽ kámpeõ ary 2019-pe ha ojupi Paraguái Peteĩha Divisiõme, jepemo ary 2023-pe oguejy jey kóvagui ha ary 2024 guive oha'ã jey mokõiha divisiõme.

## Okapegua
Web Guaireña F.C pegua

Ñemohenda:Paraguái Klukuéra
Ñemohenda:Tetãvore Guaira
Resistencia Sport Klu

**Resistencia Sport Klu** ha'e peteĩ klu vakapipopo pegua, Paraguái pegua, upe táva Paraguay pegua. Ko klu oñeheñói upe 27 jasypakõi ary 1917-pe, ha ary 2023-pe oguejy upe Paraguái Peteĩha Divisiõgui, ha 2024 guive oñembosarái Paraguái Mokõiha Divisiõme.

Ñemohenda:Paraguái Klukuéra
Vakapipopo Divisiõnguéra Paraguái pegua

*Umi* Paraguái Vakapipopo Divisiõmguéra oñemboja'o irundy yvatekueha'ãme umi ñeha'ãnguéra kuimba'e peguape (po tetã ryepýpe) ha peteĩ divisiõ kuñamegua. Ko'ãva kámpeonatokuéra iñambuéva ombosako'i upe Paraguái Mangapy Atyguasu, ha peteĩ atyguasu ojeafiliava hese hérava Vakapipopo Ryepypegua Joaju (UFI), oguerekóva 17 Atyguasu, peteĩ atyguasu umi ambue tetãvorekuérape, ndoipapapáivo tavusupe, táva Paraguay.
## Kuimba'e

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái mangapy
Áfrika ñakurutu

Upe **Áfrika ñakurutu** (**Bubo africanus**), avei ojekuaáva jepi **ñakurutu para** térã **Áfrika ñakurutu para**, ha'e peteĩ urukure'a jehegua oikóveva umi Áfrika ha Aráviape.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Real Madrid Klu Fútbol pegua

Upe **Real Madrid Klu Fútbol pegua**, ojekuaáveva **Real Madrid** añónde, ha'e peteĩ temimoĩmby hetajetepyso pegua upe táva Madrid pegua (Epáña tavusu). Upe 6 jasykõi ary 1902 jave oñemopyenda kóva klu vakapipopo pegua, ikatu hag̃ua oñemoherakuã ha ojeguerojera hag̃ua ko jetepyso, jepemo kóva ñepyrũ oú upe ary 1900 guive, ha upe téra *(Avano'õ)* *Madrid Foot-Ball Klu* jasypa ary 1901 pegua, ha'evo upe poha klu oñeheñóiva ko tetã tavusupe. Oguereko kuri pe Julián Palacios ha umi pehẽnguekuéra Huã Pedrós ha Kalo Pedrós ha’ekuéraicha umi oipytyvõvaveva kóva jejapope.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Mangapy
Renée Checa

**Renée Balansá de Checa** (Villarríka, Paraguái; 1896-Menton, Fyãsia; 1963) ha’eva’ekue peteĩ Paraguái ñe’ẽpotyhára, herakuã sa’íva hetãme ohaihaguére fyãsiañe’ẽme.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Paraguáigua
Glosbe

**Glosbe** ha’e peteĩ ñe’ẽryru heta ñe’ẽme tysýipe, isãsóva, oñemopyendáva puruhára rembiapópe. Ko ñe’ẽryru oipytyvõ opaite ñe’ẽ ojejuhúva ISO 639-3 rysýipe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ñe'ẽ'asa
Guru

Indu jerovia ryepýpe, **guru** ha’e peteĩ ñe’ẽ he’iséva ‘ánga mbo’ehára’. Yma guive ko ñe’ẽ ojeiporu Índiape, uvei, sa’ary XXI guive, oñepyrũ ojeiporu avei Amérika ha Európape.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Jerovia
GNU/Linux

**GNU/Linux** ha'e ñemoambue GNU rehe, GNU ha'e Apopyvusu oku'éva ha Linux ha'e mbyte (kernel). Ko'a mokõi ojapo oñondive GNU/Linux. Ha oje'e GNU ha hendive Linux.
[320px|thumb|[GNU ha hendive Linux]]
[320px|thumb|Techaukarã: haikoty [Trisquel GNU/Linux 11.0]]

Ñemohenda:Mba'aporekokuaa
Tetã Guasu

**Tetã Guasu** (karaiñe’ẽme, *Patria Grande*) ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeiporúva oñembohéra hag̃ua upe temimo’ã térã apytu’ũroky ohekáva toñemopeteĩ opa tetã oñe’ẽva karaiñe’ẽ Amérikape peteĩ tetã añómente.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Ñemohenda:Amérika
Linux

**Linux** ha'e peteĩ software, ojapova mbyte (kernel), ñepyrũva 1992 Linus Torvalds rehe pe kombutadóra haguã. Ojepuru Linux, GNU/Linux haguã ha Android haguã.

202px|thumb|Tux mymba po'a Linux

Ñemohenda:Mba'aporekokuaa
Kesu hovy

Oñembohéra «**kesu hovy**» umi kesúpe ojejapopyréva vaka, ovecha térã kavara kambýgui oguerekóva ijehe’apykuéra apytépe urupe *[[Penicillium]]*, ohupyty hag̃ua —havẽ ha hag̃uino rupive— upe sa’y omoherakuãitéva ichupe.
## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembi'u
Pira pupukue

**Pira pupukue** (karaiñe’ẽme, *piracaldo*) ha’e peteĩ tembi’u Paraguái arandupy rehegua, herakuãitereíva tetã pukukuére. Héra he’iháicha, ojejapo hag̃ua ko tembi’u, oñemoĩva’erã pira ytakúpe ha oñembojehe’ava’erã temitỹngue, kamby ha kesu ndive.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Sapatu mboverahára

Peteĩ **sapatu mbovevehára**, **sapatu mopotĩhára** térã **sapatu momimbihára** ha’e peteĩ ava omba’apóva omopotĩvo ha omboverávo ambue sapatu térã pyryruvusu.

## Ehecha avei

* Sapatu mboveraha

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Apoha
Kesu tupi

**Kesu tupi** (kataluñañe’ẽme, *formatge de tupí* térã *tupí* añónte), ha’e peteĩ kesu ojejapóva Katalúñame.

Ñemohenda:Tembi'u
Pyhare Amangýpe

**Pyhare amangýpe** niko Emiliano R. Fernandez ojapo vaekue **[[Laguna Vera]], [[Puerto Pinásco]]<nowiki/>pe, 1925pe omba'apórõ upépe obrájepe.**

Amenázorõ pyhare, che rancho guýpe aguapy

Ajapysaka mombyry, ahendu heta mba'e.

Pytû ha overa mante ha hayvi tyky-tyky,

Arasunu yvyguy poniente gotyo ahendu

Ho'áma avei yvytu, hyapupa karanda'yty.

De tanto que akyhyje, tuicháma ajatapy

Jepe'áma ambyaty, aravai pukukue.

Ahendúma ag̃uiete, jaguarete orronca

Ka'aguy omboryryipa ha orrepunta topehýi

Ha umi guasu oñemondýi, javoráire odipara.

Guahotýpe apete oikóma la ngururu

Iñangekói kuriju, vakara'y omyasẽ.

Ha barrerope kure ahendu iñangu'apu

Umíva ta'ytetû osẽva tuju paguépe

Ha amo maciéga yvatépe hasẽ aguara guasu.

Bandada tajykatĩ osegui umi carretera

Táky-táky pe hãinguéra, ñahendu amoñuvaitĩ.

Hetakuére ohuã'i, piritýre ojahu

Ombochochoka pe tuju, hendupýrãko oĩ

Ju'i, kururu, chini ikuakuépe ahendu. 

Osapukáima león, mala nóchepe oguata

Túky-túky che py'a aimo'ã malavisión

Osegui pe cañadón, imanádape obichea,

Icarnadarã oheka pe amo rodeo jerére

Ohasávo ñu mbytére ombovuja mburika.

Vecínope ahendu, umi jagua ogua'i

Omuña aguara'i, ogueraha ryguasu.

Ka'aguýre osununu, oñemondýi mborevi

Ha yvyra máta ojapi, apa'a ojapyhára

Ha yvate ombojupipa onza, jaguarete'i.

Riáchope jakare oime okachiporrea 

Huguái ochicotea omomorã pyhare. 

Jaguarundi, lóbope, ahendu oñomuña 

Akuti ave orretoza, casal oñembojaru 

Ha upépe avei ahendu ijojói kapi'yva. 

Recitado:

Picádare mombyry, carrero osapukái

Takuruty ndohasái, aña mante oguerojy.

Hi'urukuéra ipochy, ahendu látigo pu

Cuarta nda'ipu'akái, tape po'i ndovavái

Troncore ojejoso, guéi poriahu ojeja'o

Carrero loco ombohái.

Hi'ãguívo ko'ẽmba, amo cerrope ayvu

Serenátape ahendu, opurahéi karaja.

Ha ka'i mirikina o'asegunda ichupe

Omiãu aguarapópe, ho'y'ýi umi kuati

Chuzatýre opiriri, ko'ẽmbaporã mboyve.

Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre guaraníme
Ñu (mymba)

**Ñu** réra guýpe ojeikuaa mokõi jueheguápe jueheguaty *Connochaetes* rehegua, ñu hũ (*[[Connochaetes gnou]]*) ha ñu hovy (*[[Connochaetes taurinus]]*).

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Okambúva
Guajañe’ẽ

**Guajañe’ẽ** (*Awá*, *Wáya*, *Guaxare*, *Wazaizara*) ha’e peteĩ tupi-guarani ñe’ẽ oñeñe’ẽva Para retãvore ryepýpe, Pindoráma.

Ñemohenda:Tupi ha guaraniñe’ẽ
Kuimba’e Ñandu

**Spider-Man** (avañe’ẽme: *Kuimba’e Ñandu*; karaiñe’ẽme: *Hombre Araña*) ha’e peteĩ avatee Stan Lee ha Steve Ditko rembiapokue.

Ñemohenda:Tembiapo
Otaku

ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeiporúva Hapõ ha ambue tetãme oñembohéra hag̃ua peteĩ kuña térã kuimba’épe iñakãrakúva anime térã mángare.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Hapõ
Ysyry Tura

**Ysyry Tura** (rrusiañe’ẽme, *Река Тура*) ha’e peteĩ ysyry puku ojejuhúva Sivériape, Rrúsia.

Ñemohenda:Ysyry Rrúsiape
Ysyry Kama

**Ysyry Kama** (rrusiañe’ẽme, река Кама) ha’e peteĩ ysyry ojejuhúva Rrúsiape. Európa ysyrykuéra oñemohendáramo pukukuére, ysyry Kama ojejuhúta tenda poteĩha ryepýpe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ysyry Rrúsiape
Jejuñe’ẽ

**Jejuñe’ẽ** (jejuñe’ẽme: *제줏말* ; koreañe’ẽme: *제주어* ) ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva Jeju ypa’ũme, Ñemby Koréa.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Yvykorea
Ñe’ẽndy oúva hapõñe’ẽgui

Paraguái avañe’ẽ ñe’ẽndy apytépe, ojejuhu heta ñe’ẽ oguerekóva ijypykue hapõñe’ẽme, og̃uahẽva karaiñe’ẽ rupive: anime (アニメ), hakembo (じゃんけん) katána (かたな), sake (酒), samurái (侍), súchi (鮨, 鮓, 寿司, 壽司 térã *sushi*), ha ambuéva. Umi hapõgua ováva Paraguáipe ha ambue tetãme oipytyvõ avei ko’ã ñe’ẽ oñemosarambi hag̃ua.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Hapõñe'ẽ
Jurukytyha

Peteĩ **jurukytyha** ha’e peteĩ kuatia térã ao pehẽngue oñemoĩva aripaka ári avakuéra omopotĩ hag̃ua ijuru térã ipo okaru aja térã okarupa rire.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ao
Kuatia tisu

**Kuatia tisu** (ingyaterrañe’ẽgui, *tissue*) ha’e peteĩ kuatia mirĩ ipire sỹiva, ojeiporúva oñemboapakua hag̃ua tembi’u, ojejapo hag̃ua jurukytyha térã ambue jeporúpe g̃uarã.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembiporu
Aripaka

Peteĩ **aripaka** térã **mesa** (karaiñe’ẽgui, *mesa*) ha’e peteĩ momyipy ojejapóva yvyrágui —térã ambue mba’e ipévagui— oñemopyendáva irundy tetyma ári.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Jeguapyha
Make America Great Again

***Make America Great Again*** (oñemoñe’ẽasárõ, «Embotuichajey Amérikape» térã «Taituvichajevy Amérika») oñemoñe’ẽmbykýva **MAGA**; ha’e peteĩ ñe’ẽnga térã ñe’ẽakã Donald Trump omoherakuãva’ekue ary 2016 jave.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Ngounie retãmini

**Ngounie** ha’e peteĩ tetãmini Gavõme, oguerekóva, ary 2013-pe, 100.838 tavaygua. Itavusu ha’e Mouila.

Ñemohenda:Gavõ
Kaguyhái

**Kaguyhái** (oúva ñe’ẽnguéra *kaguy* ha *hái* joajúgui), térã **jukysyhái** ha’e peteĩ tembiry hái ojejapóva kaguy tujágui.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ñemongaru
Kesu Vare

**Kesu Vare** (aturiañe’ẽme: quesu Varé; karaiñe’ẽme: queso Varé) ha’e peteĩ kesu ojejapopyréva kavara kambýgui, Atúriape, Epáña.

Ñemohenda:Tembi'u
Kesu Gamonéu

**Gamonéu kesu** térã **kesu Gamonéu** (aturiañe’ẽme: *quesu de Gamonéu*; karaiñe’ẽme: *queso de Gamonedo*) ha’e peteĩ kesu hovy ojejapóva Atúriape, Epáña.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembi'u
Sinai

**Sinai** (araviañe’ẽme: شبه جزيرة سيناء, Chibh Yaziret Sina', evréoñe'ẽme: הַר סִינַי‬‎, Har Sinay) ha’e peteĩ yvyapy ojejuhúva Ehíto poguýpe. Upépe, yvyty Sinaí ári, Moiséspe oñeme’ẽ va’ekue umi ita kuéra oguerekóva umi pa porokuaitã

Ñemohenda:Ehíto
Otomiñe’ẽ

**Otomiñe’ẽ** (otomiñe’ẽme: *hñähñu*; karaiñe’ẽme: *idioma otomí*) ha’e peteĩ otomangeñe’ẽ oñe’ẽva heta ava atýre oñembohérava otomi.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Tupa’i guerahahára

Peteĩ **tupa’i guerahahára** térã **tupa’ihára** ha’e peteĩ ava omba’apóva oguerahávo umi hasývape peteĩ tupa’i ári tasyópe térã ambue tendápe oĩ porãve hag̃ua.
Ñemohenda:Apoha
Ruka

Peteĩ **ruka** ha’e mapuchekuéra róga teete. Ko’ã óga ndoguerekói ovetã ha oguereko peteĩ tatatĩsẽha koty mbytépe.

Ñemohenda:Óga
Dom Casmurro

***Dom Casmurro*** ha'e peteĩ tembiasagua'u ohai va'ekue Machado de Assis, ojeikuaauka 1899 jave Livraria Garnier rupive. Ijapohára ohai oikuaauka hag̃ua arandukápe, upéva ningo ojehu 1900 jave, umi aranduka hesa'ỹijohára he'i ko arandukágui ha'e peteĩ umi mbohapýgui "*Trilogia Realista*" mba'éva, mbohapy aranduka ojapo va'ekue Machado de Assis ohaikuévo añetegua rekópe, *[[Memórias Póstumas de Brás Cubas]]* (1881) ha *[[Quincas Borba]]* (1891) yképe. Ne'ĩra osẽ ko aranduka avañe'ẽme.

Ava tenondegua hína Bento Santiago, tembiasa omombe'úva, hembiapokuére oheka "ombojoaju hekove ijapýra mokõi" (*atar as duas pontas da vida*), he'ise, ombojoajuse hembiasa imitãrusúrõguare ára peve ohaívo iñaranduka. Bento ohai imitãrusu rehegua mandu'akuéra, oikórõguare pa'irã rógape, Capitu-pe ohayhúrõguare ha hakate'ỹrõguare hese, upéva ningo mba'e tenondeguave ko mombe'úpe. Tembiasa oiko táva Rio de Janeiro-pe, oisãmbyhy aja mburuvicha guasu Dom Pedro II, oñepyrũ oñembohéra rire mombe'uhárape "*Dom Casmurro*", karai heko ha'eñóva ha kirirĩva, upégui ou aranduka réra.

Ára pukukuévo, *Dom Casmurro*, oñe'ẽvo mborayhu rakate'ỹgui, Capitu py'areko hetávagui, ára ohasamáva jeroviapýgui ha mombe'uhára rekoteégui, oiko ichugui mba'e hetaite oñemoarandúva, oñembohasa heta ñe'ẽme ha ichugui ojejapo ta'ãngamýi, aranduka ha ñehesa'ỹijo. o livro influenciou os escritores John Barth, Graciliano Ramos e Dalton Trevisan ha oĩ he'íva, ndaha'éirõ *Memórias Póstumas de Brás Cubas*, kóva hína Machado hembiapokue tuichavéva. *Dom Casmurro* heta ñe'ẽme oñembohasa va'ekue, ha ko ára peve ojejuhu umi arandu herakuãporãvéva apytépe Brasil ñe'ẽporãhaipyrépe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Aranduka
BR-290 rehegua

miniaturadeimagen

**BR-290** ha'e peteĩ tape guasu iñimportantevéva Rio Grande do Sul, Pindoráma, ipukúva 726 km, opytáva tetãvore Río Grande do Sul-pe, oñepyrũva tetã rembe'y mbyte-yvate guive kuarahyreike gotyo, municipio Uruguaiana peve, Argentina rembe'ýpe. Jepémo oñeñe'ẽ heta térare, ha'eháicha Rodovia Oswaldo Aranha, Rodovia Marechal Osório ha Rodovia Romildo Bolzan, ko'ágã peve tape guasu ndorekói téra oficial (ojeheróva popularmente Autopista). 

## Marandu'i

Ñemohenda:Rio Grande do Sul
Muñeca resa

alt=Paullinia elegans|miniaturadeimagen|Muñeca resa
Guaraníme oje'e chupe **muñeca resa** ha jajuhu umi **[[Sapindaceae]]** hérava apytépe. Kóva niko peteĩ ka'avo ysypóicha ojupíva oime raẽ yvyra mátare ha ojaho'ipáva ipoty ha hi'a jave. Ovy'a ka'aguy jerére ha kokuere rupi. Oje'e avei chupe **[[ka'i]] escalérarã**.

###### Referencias

Ñemohenda:Ka'avo
Mbarakaja Aña

Pe **Mbarakaja Aña** (), (), (ojekuaáva avei **D.C**. ramo) ha'e peteĩ Mbarakaja Pora oje'éva ombohasa oikoha umi óga yvateite pe Washington D. C tetãrerekuape.. Ha'éva Tetã Amérika Retãvorekuéra Joaju tavusu .   Umi tenda ojehechavévape ha'e umi mokõi ógaguasu: Óga Morotĩ ha pe Kapitólio Retãvorekuéra Joaju pegua.

## Tembiasakue
Kóva tembiasakue oñepyrũvo sa-ary XIX jave, ojerehavo mbarakajakuéra ho'u hag̃ua anguja ha anguja guasu. Oje'e upe Mbarakaja Aña ha'ehá peteĩ umi mbarakajakuéra, opytava'ekue kóva ryepype ha omanova'ekue ko'ápe.

Omombe'u upe mombe'u, ko mbarakaja ojehecha ojehu mbugue umi mba'e vai Washington D. C-pe. Oje'e umi Óga Morotĩ ñangarekohárakuéra ohechahá ko mbarakajape ojehu mbugue umi John F. Kennedy ha Abraham Lincoln jejuka.

Oje'e umi arykuéra 1890 jave kóva okañy'eteha, umi ñangarekohára ombokapu rire imbokakuéra kóvare, ha peteĩ ambue avei he'i kóva omanoha peteĩ ñe'ãsorogui.

Ojehecha ipahaitépe arykuéra 1940 jave, upe Ñorairõ Guasu Mokõiha opajavate.

## Techaukaha
Oje'e ha'ehá peteĩ mbarakaja hũ térã peteĩ mbarakaja para, oguereko peteĩ mbarakaja jepigua tuichakue, jepemo umi ohechava'ekue kóvape omombove'u kóva ikatu oñembotuichave, ohupytývo peteĩ Jaguareterusu tuichakue joguaha. Kóva ojehuvo upe mbarakaja oñemombo umi ava ári ha okapu, jepemo, okañy kóva ohupyty mbugue upe avape.

## Arandupype
Oñemoheñóivo ary 2006 jave, pe DC DemonCats ha'e peteĩ umi irundy aty Roller Derby Washington D. C pegua.

## Ehecha avei

* Óga Morotĩ
* DC DemonCats
* Nekomata
* Bakeneko

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mombe'ugua'u
RMS Titanic

**RMS Titanic** ha'e peteĩ ygarata Atlántiko ohasakuaáva Tavetã Joaju pegua omoha'ãnga va'ekue Alexander Carlisle ha Thomas Andrews ha ojejapo va'ekue yga apohápe Harland & Wolff (Belfast) atyvete White Star Line rehehápe. Kóva ningo mokõiha umi mbohapýgui ojapóva "Olympic" aty, umi ygarata ojoguáva ndive, RMS Olympic ha HMHS Britannic. Upe jave, kóva ningo pe ygarapa tuichavéva ha katevéva yvy ape ári, oñemotenondévo peve Olympic rehe, ha pe heko pyahuvéva, avei oje'e ichugui ndaikatúi oñehundi, upéicha oiko peve 1912 jave. 

Umi oho va'ekue hi'ári oñehundírõguare apytépe oĩ umi mba'ehetavéva upe jave yvy ape ári, upéicha avei hetaite umi ohejáva hetã tee oho hag̃ua Yvate Amérikape hekove porãrã ohekávo, umíva Irilánda, Vyretáña Guasu ha Ekandinávia pegua oúva. Ko ygarata oñemoha'ãnga va'ekue toiko hag̃ua ichugui mba'e porãvéva yvy ape ári, ojejuhukuaa ipype hinásio, piléta, aranduka renda, karuha kate ha koty'i jeguaite umi oviahávape guarã. Upéicha avei, mba'e opaichagua oñangarekóva ha omo'ãva hese, ani hag̃ua oñehundi. Upéicharõ jepe, oguerahánte yga'i pysyrõha 1178tapichápe guarã, upéva ohasami tapichakuéra retakue mbyte oho va'ekue oviaharaẽvo ha ohupytýnte mbohapýgui peteĩ ojesarekóvo tapichakuéra retakue tuicháva oguerahakuaáva, ha'éva 3547.

Oheja rire Southampton ára 10 jasyrundy 1912 jave, Titanic opytami Cherburgo-pe (Francia) ha Queenstown-pe, Irilánda, oike mboyve paraguasu Atlántiko-pe. Oiko jave 23:40 ára 14 jasyrundýpe, irundy ára oñepyrũ rire oviaha ha amo 600km ñemby gotyo Terranova-gui, ko ygarata oñembota peteĩ yvyty yrypy'águi rehe (*[[iceberg]]*). Ohasa aja mokõi ha mbyte aravo, mbeguehápe oñehundi Titanic, upe aja heta umi oviaháva osẽkuaa umi yga'i oiporúvo, upéicharõ jepe nomyenyhẽmbái umi yga'i ha heta umi mbovymi tapicha ogueraha.

Hetaite kuimba'e omano ojapógui hikuái ñepysyrõ rape ojekuaáva «Kuña ha mitã tenondépe» ramo. Oiko aja 2:17 ára 15 jasyrundy, ygarata oñemboja'o mbytépe ha ho'a oguerahávo gueteri hetaite tapichápe. Umíva opyta ho'ytávo paraguasúpe, omano ho'yetégui, mba'asy hérava *[[hipotermia]]*. Oĩ va'ekue 712tapicha nomanóiva ohupikuaa ygarata Carpathia-pe amo 4:00 aravópe.

Yvy tuichakuévo ojeguerombyasy Titanic oñehundírõguare, hetaitégui umi omano va'ekue ha tuichaitégui ojejavy oñehundi aja. Ára 1 jasyporundy 1985 jave ojejuhu Titanic mba'ekue Yvate Atlántiko-pe ha amo 3784 metro y guýpe.

Oiméne Titanic ygarata ojeikuaavéva yvy ape ári, ojegueromandu'a hembiasa asy aranduka, purahéi, ta'angamýi ha ñehesa'ỹijo ojejapóva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembiasakue
Ñemohenda:Ygarata
RMS Titanic oñapymírõguare

**RMS Titanic oñapymírõguare** yguasúpe pyhare aja 14 ha 15 jasyrundy 1912 jave, upe jave ningoygarata Atlántiko ohasakuaáva Tavetã Joaju pegua RMS Titanic —atyvete White Star Line mba'e—, que realizaba su viaje inaugural de Southampton táva Nueva York, oñembota peteĩ yvyty yrypy'águi rehe paraguasu Atlántiko apytépe, Terranova renondépe. Oñembota ygaryépe, yga akatúa gotyo, aravo 23:40 ára 14 jasyrundy, upéicha oñapymi pe ygarata ndohasavéivo mbohapy aravo, oiko jave 02:20 ára 15 jasyrundy. Omano amo 1500 tapicha, taha'e ha'éva oñembota vaígui, ho'águi, ho'yguýgui térã ýpe ho'yetereígui, upéicha oiko kóvagui omanovérõguare upe jave ha tembiasa vaivéva ñorairõ'ỹ jave. Hetaite tapicha herakuã porãite omano oñapymírõguare ygarata, umíva apytépe oĩ Benjamin Guggenheim, Isidor Straus ha John Jacob Astor IV.

## Mba'érepa ha mba'éichapa oiko

Oiko aja 23:40, amo 41°46′N ha 50°14′W koordenádape, ygarata Titanic oho yguasu rupive 22,5 núdo rehe (41,7&nbsp;km/h). Mañahára Frederick Fleet ohecha peteĩ yrypy'a guasu (*iceberg*) ygarata renondépe, nomombyryvéi 500 metro-gui ha ohupytýva 30 metro yvatekuépe yguasu ári, ha mbohapy jevy ombohyapu pe itapu ha pya'e ohenói pumbyrýre pe koty sãmbyhyhápe. Upéicha oñembojere pe ygarata asu gotyo, ani hag̃ua oñembota.

Ohasa rire 37 aravo'ive, ojere pe ygarta, upéicharõ jepe oñembota akatúa gotyo pe yrypy'a rehe. Upéicha oñekytĩ ygarye ha oñepyrũ y oikepa hyepýpe. Ygarata ruvicha Murdoch ombotyuka okẽnguéra ygaryépe ani hag̃ua y ojapyhypa. Upéicharamo jepe, y oikepáma 5 koty guasúpe. Upe rire, Titanic ygaruguái oñepyrũ oñapymi (ojepepy pe ygarata ohupívo ygatĩ ha oñapymívo ygaruguái).

Ohasa aja mokõi ha mbyte aravo, mbeguehápe oñehundi Titanic, upe aja heta umi oviaháva osẽkuaa umi yga'i oiporúvo, upéicharõ jepe nomyenyhẽmbái umi yga'i ha heta umi mbovymi tapicha ogueraha.

Hetaite kuimba'e omano ojapógui hikuái ñepysyrõ rape ojekuaáva «Kuña ha mitã tenondépe» ramo. Oiko aja 2:17 ára 15 jasyrundy, ygarata oñemboja'o mbytépe ha ho'a oguerahávo gueteri hetaite tapichápe. Umíva opyta ho'ytávo paraguasúpe, omano ho'yetégui, mba'asy hérava *[[hipotermia]]*. Oĩ va'ekue 712tapicha nomanóiva ohupikuaa ygarata Carpathia-pe amo 4:00 aravópe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembiasakue
Führer

***Führer*** ha’e peteĩ ñe’ẽ alemañañe’ẽme he’iséva ‘mburuvicha’, ‘tendota’, ‘rerekua’ térã ‘sãmbyhyhára’. Ko ñe’ẽme oñemboherava’ekue Hitler-pe oisãmbyhýrõ guare Alemáñame.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Alemáña rembiasakue
Suindá mbatará

Upe **Suindá Mbatará**, (térakuéra ); (***Strix rufipes***) ha'e peteĩ guyra urukure'a jehegua ojehechavéva umi ka'aguy oñembopy’ajuva Chíle ha Arahentína pegua. Umi kakuaakuéra ohupyty peteĩ pukukue 38 cm. Ikarukuéra oñemopyendave oñapi'ũva rehe, ha avei tymbachu’ikuéra ha tejutara reheve. 
## Techaukaha
Kóva oguereko peteĩ tuichakue jepigua, umi 33 cm guive 38 cm peve ha ohupyty jepi umi 350 g pohyikue. Iñaká apu'a ha ndoguereko'i umi nambi guasu iñakame, oguereko umi tova apu'a pytã, tyvyta morotĩ, hesa yvysa'yhũ Hete yvate sa'y yvysa'y-pytã'iju-hũ ha ikytarysýi po'i sa'y narã potava. Hete iguýpegua katu morotĩ paite pota ha heta ikytarysýi hũ. Hetyma hague memete.

## Jeheguaguykuéra
Suindá mbatará oguereko mokõi jeheguaguy, ha'eva umi Strix Rufipes Rufipes ha Strix Rufipes Sanborni, ko ipahagua ojekuaáva ojetopa hague peteĩ añóite. Yma oje'e upe Cháko suindá ha'ehá avei peteĩ jeheguaguy kóva pegua, jepemo uperire oñemboambue ojohegui, jepemo ko'ãvapy hague ndojejoguái guasu, heteme ha ipurahéipe.

## Tenda oikohápe
Chílepe oikóve Santiago guive, Tata Yvy peve. Arahentínape katu ojehecha umi tetãmininguéra Chuvut, Neukén, Ysyry Hũ, Sálta ha Tata Yvy. Upe peteĩmi jeheguaguy Strix rufipes Sanborni rehegua ojejuhúva ojetopa upe Chíloe ypa'ũme, upe mbyte-ñemby gotyo yryke Chíle pegua. Ko jehegua oikóve umi ka'aguy peteĩhame he'õvape ha heta iñanavapea, avei ikatu ojetopa umi ka'aguy mokõiháme. Ko'ãva oikove umi 2000m y ári térã hetave.

## Ta'ãngakuéra
centro|272x272px|borde

centro|308x308px|borde

centro|300x300px|alt=Suindá Mbatará ra'y|borde

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Suindá ka'aguy

**Suindá ka'aguy** (, ), (**Strix hylophila**); ha'e peteĩ guyra jehegua, umi urukure'akuéra tekovety pegua. Ko'ãva oikove Paraguái ñemby ha kuarahyresẽ gotyope, Pindorama Ñemby ha michĩmi Arahentína yvate gotyo (Misiónes ha Hõrmosa). Sa'i ojehecha ha ndojekuaái guasu chugui mba'eve. Chupe oñembo'inge umi strix-kuérape, jepemo ikatu oñeguenohẽ chupe upévagui ojekuaávevove chugui.

## Techaukaha
Ko'ãva ha'e guyra oguerekóva peteĩ tuichakue jepigua, 33cm guive 38cm peve, ha peteĩ pohyikue oúva umi 285g rire 340g peve. Iñakame ndoguereko'i umi nanbi gua'u ojejapova haguegui (oguerekóva umi ambue ñakurutú jehegua). hetenguéra ha ipyti'anguéra oguereko peteĩ sa'y yvysa'ypytã'ijuva ha oguereko kytarysýi sa'y kréma. Iguykuéra oú upe sa'y kréma guive sa'y morotĩ peve ha oguereko kytarysýi yvysa'yva. hu'ã sa'yju, hetyma haguepa, ikuã sa'yju ha ndahaguéi.

## Tenda oikohápe
Kóva oikovéva umi ka'aguy peteĩha ha mikõiha oguerekóva heta ñana. Ko'ãva oikove umi yvy nda'ijyvatéva ha umi yvy oĩ 1000m y ári. Ho'u tymbachu'i ha oñapi'ũva rehegua, sapy'a ho'u avei guyra michĩva ha otyryrýva rehegua. Kóva tenda oikoha ojehapy'eteréi hague upe TJOT he'i kóva haimete oñeamenasa.

## Jeheguaguykuéra
Ko jehegua ndoguereko'i jeheguaguy ojekuaáva.

## Ára ñembo'ahá
Ndojekuaái mba'e árapepa ko'ãva ombo'a, jepemo oje'e ikatuha umi jasykuéra jasypoapy ha jasyporundy. Omoĩ jepi hikuái mbohapy térã irundy rupi'a ramo, pe kuña omoheñói ko'ãvape 30 ára rupive heñói peve. 35 ára heñói rire ko'ã guyra karia'y oheja hikuái haity, ha irundy jasy rire ko'ãva notekotevẽima itúvakuéragui. Ohupyty hikuái upe kakuaa paite oguerekóvove hikuái mokõi ary.

## Ehecha avei
* Suinda
* Urukure'a
* Strigidae
* Striginae
* Guyra
## Mandu'apy
Ñemohenda:Guyra
Atenea

Gyrésia tupãjerovia ymaguarepe, **Atenea**    (Gyresiañe'ẽ átikogui Ἀθηνᾶ, *Athēnâ* térã Ἀθηναία, *Athēnaía*; Ndórikope, Ἀθάνα, *Athā́nā*; Hónikope Ἀθήνη, *Athḗnē*; Ñe'ẽpoty épikape Ἀθηναίη, *Athēnaíē*; en Gyresiañe'ẽ pyahupe Αθηνά; lasioñe'ẽme *Athenea*), avei ojekuaáva **Palas Atenea** (Παλλὰς Ἀθήνη), ha'e peteĩ Ñorairõ tupãsy ha'ãhá.  Jepémo ndaipóri upe jehaipyre hekopete oñembohekopyréva apytépe Karaiñe'ẽme,  ikatu ojejuhu héra ojehaíva **Atena** (Ἀθηνᾶ) ramo,  tembiapokuérape ñe'ẽ'aty átikope ha ndaha'éi jave pe ñe'ẽpoty épikape.  Upe ikonografía ouporãvape, ojehechauka jepi chupe oguerekóha peteĩ mimbuku, peteĩ ékudo térã mokõivéva oñondive. Ko ñe'ẽndape, oiméne ko epíteto ou upe πάλλω (*pállō*), he’iséva “ablandar”, he’iséva, Atenea ha’e “upe oablandaba” peteĩ mimbuku térã peteĩ ékudo. Rróma mombe'ugua'úpe oñemomba’eguasúva chupe pe téra Minerva rupive.
## Mandu'apy

Ñemohenda:Gyrésia Ymaguare
Ñemohenda:Jerovia
Suindá

**Strix** (Guaraníkuéra oikuaaháicha chupe: **Suindá**,  ha'e peteĩ ñakurutu tekovety, upe jehepehẽ Strigidae pegua, kóvape oñembyatý upe Ivérika yvyapy guive, Európape; Hapõmeve, Ásiape ha Sivéria guive Háva peve; Áfrikape katu Mageréve guive Angóla peve ha Amérikape, Aláka guive Tata Yvype peve. 

## Techaukaha
Ko'ãva oguereko peteĩ tuichakue jepigua, oguereko apu'a tovapegua. Ko'ãva oĩko umi ka'aguy ijyvatevévape, umi pyharekue oñehendúvape umi ko'ãva sapukái “juu-juu-juu”. Ha'ekuéra ho'u tymbachu'i, mymba okambúva michĩva, tejurusu ha ambue guyra michĩveva.

## Jeheguakuéra

Ko tekovety oguereko ko'ã jehegua: 
* *[[Suindá pagoda pegua|Strix seloputo]]* (Horsfield), 1821 - Suindá pagoda pegua;
* *[[Suindá Osélo|Strix ocellata]]* (Lesson), 1839 - Suindá osélo;
* *[[Suindá kuarahyresẽ gotyogua|Strix leptogrammica]]* (Temminck), 1832 - Suindá kuarahyresẽ gotyogua;
* *[[Suindá jepigua|Strix aluco]]* (Linnaeus), 1758 - Suindá jepigua;
* *[[Mageréve Suindá|Strix mauritanica]]* (Witherby, 1905) - Mageréve Suinda;
* *[[Himaláia Suindá|Strix nivicolum]]* (Blyth), 1845 - Himaláia Suindá;
* *[[Paletína Suindá|Strix hadorami]]* (Kirwan, Schweizer & Copete, 2015 - Paletína Suindá;
* *[[Árave Suindá|Strix butleri]]* (Hume), 1878 - Árave Suindá;
* *[[Kalihõrnia Suindá Para|Strix occidentalis]]* (Xantus de Vesey), 1860 - Kalihõrnia Suinda Para;
* *[[Yvateamérika Suindá|Strix varia]]* (Barton), 1799 - Yvateamérika Suindá;
* *[[Méhiko Suindá Pará|Strix sartorii]]* (Ridgway), 1874 - Méhiko Suindá Para;
* *[[Guatemála Suindá|Strix fulvescens]]* (Sclater, PL & Salvin), 1868 - Guatemála Suindá;
* *[[Suindá ka'aguy|Strix hylophila]]* (Temminck), 1825 - Suindá Ka'aguy;
* *[[Cháko Suindá|Strix chacoensis]]* (Cherrie & Reichenberger), 1921 - Cháko Suindá;
* *[[Suindá mbatará|Strix rufipes]]* (King), 1827 - Suindá Mbatará;
* *[[Yvytyrysýi Ural Suindá|Strix uralensis]]* (Pallas), 1771 - Yvytyrysýi Ural Suindá;
* *[[Túa David Suindá|Strix davidi]]* (Sharpe), 1875 - Túa David Suindá;
* *[[Suindá Sépmi pegua|Strix nebulosa]]* (Forster, JR), 1772 - Suindá Sépmi pegua;
* *[[Áfrika Suindá|Strix woodfordii]]* (Smith,A), 1834 - Áfrika Suinda;
* *[[Suindá yvysa'y|Strix virgata]]* (Cassin), 1849 - Suindá yvysa'y;
* *[[Suindá py morotĩ|Strix albitarsis]]* (Bonaparte), 1850 - Suindá py morotĩ;
* *[[Suindá Morotĩhũ|Strix nigrolineata]]* (Sclater), 1859 - Suindá Morotĩhũ;
* *[[Ñakurutu Hũ|Strix huhula]]* (Daudin), 1800 - Ñakurutu Hũ;

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Kapitán Karmelo Peralta

**Kapitán Kármelo Peralta térã** **Kármelo Peralta** añónde () ha'e peteĩ táva ha municipio paraguáigua oĩva tetãvore Yvate Paraguáipe, opytáva ysyry Paraguái rembe'ýpe, Porto Murtinho ha Ñemby Máto Gyróso ykére, Pindoráma retã ndive, ha 716 km mombyry Paraguaýgui.

Ojekuaa chupe umi téro **"Pantano Jeikeha"** térã **"Pantanal táva"** ramo, ko'águi ikatu ojeho ojehecha hag̃ua Pantanal, ha'éva upe yapo tuichavéva opa yvy ape ári, oñemboja'óva Paraguái, Pindoráma ha Volívia apytépe.  

Ko'ape oñepyrũ upe Tape PY15 "Bioceánima", ohasáva Paraguái cháko kuarahyresẽ guive kuarahyreike peve ha oguahẽ táva Poso Óndo, Arahentína ykére.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Yvate Paraguái Tetãvore
Cháko Suindá

Upe **Cháko Suindá** térã **Suindá Chákogua** () (**Strix chacoensis**); ha'e peteĩ guyra jehegua upe tekovety urukure'a pegua. Kóva ojetopa umi tetãnguéra Paraguái, Arahentína ha Volíviape.

## Rehegua
Peteĩha'itepe oje'e hese ha'ehá peteĩ jehegua, ha upéi katu peteĩ Suindá mbatará (S. Rufipes) jeheguaguy. Ary 1995-pe, peteĩ akytã he'i porãiterei mba'erepa ndaha'éi peteĩ jeheguaguy, jepemo ndojejoguái kóva purahéi ha rete ramo upéva ndive, ha oiko jey chugui peteĩ jehegua. Upé rire oñeñepyrũ oje'e kóva ojoguaveha upe Suindá ka'aguýpe (S. Hylophila)

## Tenda oikoha
Ko jehegua ha'e umi ka'aguy hypava ararova trópikal pota upe Cháko guasu tavapehẽme, Ñemby Amérikape, Tetãvore Santa Kru guive Volívia retãme, ohupyty paite Paraguái kuarahyreike gotyo Arahentína mbyte-yvatepeve ha umi tetãvorenguéra Kórdoba ha Vuenosáire. Arahentínape oje'e oikovehá umi 500 m guive 1300 m peve y ári. Upe Cháko Guasupe oikóve umi yvytykuérape ha yvy hesakãvape, ambue ka'aguy ndahesakãiva térã hesakãva potavape.

## Ehecha avei

* Urukure'a
* Strigidae
* Striginae
* Suindá ka'aguy
* Suindá mbatará
* Guyra
* Suindá

## Mandu'apy



Ñemohenda:Urukure'a
León XIV

**León XIV** (Lasioñe'ẽ: Leo PP. XIV) **Robert Francis Prevost** (Chikago, 14 jasyporundy 1955), 267.º Pápa Tupãrape Oparupigua. Tekove Perũgua Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Pápa
Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Ñemohenda:Tekove Perũgua
Kavure michĩ

Upe **Kavure michĩ** (***Glaucidium minutissimum***), ha'e peteĩ urukure'a jeheguaty michĩva, upe jehepehẽ strigidae pegua. Oĩ umi tetãnguéra Paraguái ha Pindorámame. Ndoguerekói jeheguaguy.

## Ehecha Avei

* Kavure
* Urukure'a
* Strigidae
* Guyra
* Surniinae

Ñemohenda:Urukure'a
Masami

**Masami** (まさみ,マサミ, 雅美, 匡省) ha’e peteĩ téra herakuãva Hapõme, ojeiporúva kuimba’e ha kuñáme g̃uarã.

Ñemohenda:Hapõ
Urukure'a kánela

Upe **Urukure'a kánela** (**Aegolius harrisii**), ha'e peteĩ urukure'a jehegua, upe strigidae juehepehẽ pegua, oikóveva Amérika yvyrusupe.

Oñeme'ẽ chupe umi ambue téra . 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
AFC

**AFC**, héra tee hína **Omoheñóivo AFC** (Hyãsiañe'ẽme: *Confédération asiatique de football*), ha'e niko ko joaty guasu omohendáva ipype opaite umi tetã Ásia atykuéra vakapipopo oha'ãva. Ko'ãga ojejuhu ko atýpe amo 47 vakapipopo atykuéra, UEFA hína peteĩ umi poteĩ aty ambuévagui oĩva FIFA ñeha'ãme.

Ñemohenda:FIFA
Ñakurutu Suinda Ñu megua

***Asio flammeus suinda***, ojekuaáva jepi epañañe’ẽme **búho de campo** ramo Arahentína retãme,  ha **suindá** ramo umi guaranikuéra apytepe, jepemo ndaha'éi upeva jehepehẽ pegua, Paraguáipe,  epañañe’ẽme avei **lechuzón de los pajonales** Uruguáipe térã **nuco** Chíle retãme ;  ha'e peteĩ umi jeheguaguy upe jehegua Asio Flammeus pegua. Oikove umi savana, estepa, kapi'í yvy ha matorral-pe, Ñemby Amérika mbyte ñemby gotyo, Perũ ñemby gotyo ha Pindoráma ñemby kuarahyresẽ guive, ypa'ũnguéra aty Tata Yvy peve.
## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Ñakurutu asio hũ

Upe **Ñakurutu asio hũ** (**Asio stygius**) ha'e peteĩ guyra urukure'a jehegua upe jehepehẽguy Ñakurutu Asio (Asio) rehegua, umi strigidaekuéra pegua. Kóva oikove upe Neotrópiko tavapehẽme.

## Ehecha avei

* Urukure'a
* Ñakurutu Asio
* Guyra

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Ñakurutu asio sapukaihá

**Ñakurutu asio sapukaihá** (***Asio clamator*** térã ***Pseudoscops clamator***) ha'e peteĩ urukure'a jehegua, umi strigidaekuéra pegua. Oje'e ha'ehá upe jehepehẽguy Asio térã Pseudoscops pegua. Oikóve Ñembyamérika ha Mbyteamérikape, há avei Méhikope.

## Jehepehẽguy kóvapegua
Upe héra — Pseudoscops — he'ise "urukure'a gua'u", ha oú upe lasione'ẽ rapógui *pseudos* = "japu/gua'u" ha *scops* = "urukure'a/ñakurutu". Pe epíteto *clamator* oú lasioñe'ẽgui ha he'ise "sapukái".
## Ehecha avei
* Urukure'a
* Ñakurutu Asio

Ñemohenda:Urukure'a
Mombayha

Peteĩ **mombayha** ha’e peteĩ tembiporu ojeporúva ñanemopu’ã hag̃ua peteĩ mba’epu rupive, ikatúva ha’e peteĩ tyapu hatã térã purahéi; ha avei peteĩ tesape mbarete rupive.

Ñemohenda:Tembiporu
Ñakurutu tata rague

Pe **Ñakurutu tata rague** (***Psiloscops flammeolus***) ha'e peteĩ urukure'a michĩva Yvateamérika pegua, oikóveva ambue tetãme, umi strigidae jehepehẽ pegua. Kóva ha'e añó upe juehegua ko jueheguaty ***Psiloscops*** pegua. Ndoguerekói jeheguaguy.

Ñemohenda:Urukure'a
Ñakurutu Ñu megua

Upe **Ñakurutu Ñu megua** (**Asio flammeus**), ha'e peteĩ urukure'a jehegua, umi strigidaekuéra jehepehẽ pegua. Ha'e peteĩ umi guyra rapaskuéra rehegua hetaveva hembiapova ára pukukue. Oikóve umi ñu guasume ndoñemboty'ivape. 
## Jeheguaguy

Ojekuaa ko'ãga'itevo pa jeheguaguy Asio flammeus pegua. 

* *Asio flammeus bogotensis* (Chapman, 1915)
* *[[Epañóla Ñakurutu Ñu megua|Asio flammeus domingensis]]* (Statius Müller, 1776)
* *Asio flammeus flammeus* (Pontoppidan, 1763)
* *[[Galápago Ñakurutu Ñu megua|Asio flammeus galapagoensis]]* (Gould, 1837) - GalápagoYpa'ũnguéra. 
* *Asio flammeus pallidicaudus* (Friedmann, 1949)
* *Asio flammeus ponapensis* (Mayr, 1933)
* *Asio flammeus portoricensis*  (Ridgway, 1882)
* *Asio flammeus sandwichensis*  (A. Bloxam, 1827): Haguáii pegua, ojekuaahápe chupe *Pueo* téra rupive, ha avei kóva imba'e guasu kóva mombe'ugua'ukuérape. 
* *Asio flammeus sanfordi*  (Bangs, 1919)
* *[[Ñakurutu Suinda Ñu megua|Asio flammeus suinda]]* (Vieillot, 1817)

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Encanto

***Encanto*** ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 2021-me. Imba'eapohára tenondegua ha'e Stephanie Beatriz, María Cecilia Botero, John Leguizamo, Mauro Castillo, Jessica Darrow, Angie Cepeda, Carolina Gaitán, Diane Guerrero, ha Wilmer Valderrama.

## Mba'eapohára
* Stephanie Beatriz ojapo Mirabel Madrigal
* María Cecilia Botero ojapo "Abuela" Alma Madrigal
* John Leguizamo ojapo Bruno Madrigal
* Mauro Castillo ojapo Félix Madrigal
* Jessica Darrow ojapo Luisa Madrigal
* Angie Cepeda ojapo Julieta Madrigal
* Carolina Gaitán ojapo Pepa Madrigal
* Diane Guerrero ojapo Isabela Madrigal
* Wilmer Valderrama ojapo Agustín Madrigal
* Rhenzy Feliz ojapo Camilo Madrigal
* Ravi Cabot-Conyers ojapo Antonio Madrigal
* Adassa ojapo Dolores Madrigal
* Maluma ojapo Mariano Guzman

## Mandu'apy

## Joajuha
* 

Ñemohenda:Ta'angamýi 2021 megua
Ñemohenda:Ta'angamýi ingleñe'ẽme
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra ra'angamyikuéra
Apyka Marangatu

**Apyka Marangatu** (lasioñeꞌẽme: *Sancta Sedis*), oñehenói avei **Apyka** **[[Apóhtol|Apohtol]]<nowiki/>guigua** (lasioñeꞌẽme: *Apostolica Sedis*) heꞌise Igrésia Katólika Pápa (Tataguasu, hína avei *Paꞌiruvicha Rromagua*) hurihdiysiõ Rrómape. Leikuéra jehecha guive, haꞌe iñambuéva Vatikánogui, térã hekopeteve *Tetãtáva Vatikáno*gui.

## Manduꞌapy
https://www.vaticannews.va/pt/vaticano/news/2021-04/entenda-o-que-santa-se-e-o-estado-da-cidade-do-vaticano.html (portugarñeꞌe)
Tupãsy

**Tupãsy** haꞌe María Marangatu, Hesu Kirito Ñandejára sy ha Hose Marangatu rembireko.

María oñehenói avei *Tupão Sy*.

## Mandu'apy
2025

**2025** (**[[Rróma papapykuéra|MMXXV]]**) ha'e ary gɍegório arapapahapegua, hína avei ary ko'ag̃agua. Kóva ha'e mokõipa irundyha ko Sa ary XXI-pe ha ko Su ary mbohapyhapegua. Ha'e ary poha ko Pa ary 2020-pegua.

## Oikóva Tupã Rapépe

* Ary 2025 Huviléo Igɍésia Katólika rehegua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ary 2000 - 2099
Kúva urukure'a sijú

Upe **Kúva sijú** térã **Kúva urukure'a sijú** (***Margarobyas lawrencii***) ha'e peteĩ guyra jehegua upe jehepehẽ strigidae rehegua. Oikóve Kúvape. Kóva ha'e upe jeheguaty peteĩ rehegua **''Margarobyas**.''
## Oikohápe
Ko urukurr'a sijú oikóve Kúvape. ojehechave umi ka'aguy guasu Kúva ypa'ũme, Huventú ypa'ũme ha umi kajokuéra Koko y Rrómano.

## Ehecha avei

* Urukure'a
* Strigidae
* Guyra

Ñemohenda:Urukure'a
Maniki

alt=Mbohapy maniki|miniaturadeimagen|376x376px|Mbohapy maniki
Peteĩ **maniki** ha’e peteĩ mba’e oñemoha’ãngáva yvypóra retéicha, ojeporúva ojehechuka hag̃ua mba’éichapa opyta ao ava rete rehe. Ikatu ojejuhu heta ao ojejapohápe térã ñemuha guasúpe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ao
Ñe'ẽpehẽtai omboheróva

[miniaturadeimagen|330x330px| Ñemyesakã [Ñe'ẽrapokuaa Guaraníme|ñe'ẽrapokuaagua ñeꞌẽ tupiñeꞌẽmegua rehegua, oguerekóva ñeꞌẽpehẽtai omboheróva]]
**Ñeꞌẽpehẽtai omboheróva** térã **ñeꞌẽpehẽtai heróva** haꞌe ñeꞌẽpehẽtai ojejuhúva heta ñeꞌẽme tupi ñeꞌẽatýpe, ojeporúva oñemoambue hag̃ua ñeꞌẽtéva teróramo.

## Tupiñeꞌẽme
Jaipyhývo techapyrãramo tupiñeꞌẽ, opaite tero opa peteĩ puꞌaépe. Noñemohuꞌãiramo hikuái, oñembojoapyvaꞌerã ñeꞌẽpehẽtai *-a* ipahaitépe (heꞌiséva, ñeꞌẽpehẽtai omboheróva). 

* *<nowiki/>ꞌy + un + a* = y/ysyry + hũ/pytũ + ñeꞌẽpehẽtai (Iúna, *município* oikóva Vrasíl retãvore Espírito Santope) .

Yvatépe oĩ peteĩ techapyrã ñembyaty rehegua. Tupiñeꞌẽme, hetave ñeꞌẽpy ikatu oñembyaty peteĩ ñeꞌẽpy añóramo. Ko ñeꞌẽ oguerekóta téra rembiapo. Upévare,  *ꞌyuna* ("y hũ", "ysyry hũ") tupiñeꞌẽme ojapo peteĩreko ñemoꞌãgua, haꞌévo peteĩ téra ambueichagua.

Ñeꞌẽpehẽtai omboheróva akóinte ipuꞌatãꞌỹvaꞌerã (heꞌiséva arakaꞌeve noĩmoꞌãiha ñeꞌẽpehẽ ipuꞌatãvape).

## Avañeꞌẽme
Avañeꞌẽme noꞌĩri ñeꞌẽpehẽtai omboheróva.

## Ehecha avei

* Tupiñeꞌẽ
## Manduꞌapy


Ñemohenda:Tupi ha guaraniñe’ẽ
Síki jerovia Pindoráma-pe

Sikh-kuéra Pindoráma retãme ha'e peteĩ minoría religiosa ha oje'e oĩha 300 sij rupi oikóva ko tetãme.

## Tembiasakue

### Siglo XX ñepyrũme
Umi sij brasileño oñepyrũ oguahẽvo umi inmigrante sij ypykue oñepyrũvo sa'ary XX.  Ko'ã inmigrante ou Brasil-pe ohekávo oportunidad económica iporãvéva, ha oñemohenda tenonderãite tetã sur gotyo, estado brasileño Paraná-pe.  Ha katu hetave sij oho Pindoráma-pe og̃uahẽ hag̃ua Arahentína-pe.

Umi sij Amérika Latína-pe, oimehápe Brasil, ha'e tema de investigación académica avei.  Ikuatiahaipyre "Sijs en América Latina: Viajes entre la diáspora sikh", Swaran Singh ome'ê peteî jehechapyrã aty guasu tembiasakue ha cultura sij-kuéra región-pe. Singh investigación omomba'e guasu umi desafío ombohováiva sij Amérika Latína-pe oñongatúvo tradición religiosa ha cultural avei oike sociedad anfitrión-pe.

### Siglo XXI-pe
Síki jerovia ojekuaa ojepytasógui joja ha tekojoja social rehe, ha komunida sij Brasil-pegua omba’apo omoherakuã haguã ko’ã mba’eporã ikomunidad ryepýpe ha sociedad brasileña tuichavévape.  Ary 2018-pe, peteĩ delegación sij brasileño-kuéra oho Templo de Oro-pe, Amritsar, Índia-pe, ojerure haguã igualdad de género comunidad sij ryepýpe.  Ko delegación-pe oime kuimba'e ha kuña, ha ojerúre ojeipe'a haguã umi restricciones kuñanguéra oparticipa haguã algunas ceremonia religiosa sij-pe.

## Demografía rehegua
La mayoría umi sij Pindoráma-pe ha'e comunidad 3HO térã migrante punjabi, oúva oportunidad de negocio rehe.  Umi ñemoñare generación inmigrante tenondevegua tuicha omenda okápe cultura ha religión-gui ndaipórigui peteĩ población sij tuicháva.

## Gurdwara rehegua
Pe komunida sij oĩva Pindoráma-pe omoĩ heta gurdwaras, térã tenda ojeadorahápe, tetã tuichakue javeve.  Peteĩva umi gurdwara ojekuaavéva ha'e Shri Arjun Dev Sahib Gurdwara táva São Paulo-pe, oñeinauguráva ary 1987. Ko gurdwara ha'e peteĩha ha tuichavéva tupao sij Brasil-pe ha oiko chugui peteĩ mba'e ohechaukáva komunida sij oĩha tetãme.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jerovia
Ñakurutu Asio

Umi **Ñakurutu Asio** (**Asio**), ha'e peteĩ urukure'a jehepehẽguy umi strigidaekuéra pegua. Kóvape oike umi jehegua oĩva opavave yvyrusupe, ndaha’éiramo Antártida ha Oseanía. Upe jehegua Asio Flammeus ha’e upe isarambivéva opa yvy ape ári, oĩ jepi Európa, Ásia, Amérika, Haguáii ha umi Galápago yvypa'ũnguéra. 
## Jeheguakuéra
Oguereko poteĩ jeheguakuéra ko guyra jehepehẽguy. 

* *[[Ñakurutu Avisiniagua|Asio abyssinicus]]* (Guerin-Meneville, 1843) - Ñakurutu avisiniagua;
* *[[Ñakurutu Moro|Asio capensis]]* (Smith,A, 1834) - Ñakurutu moro;
* *[[Ñakurutu Ñu megua|Asio flammeus]]* (Pontoppidan, 1763) - Ñakurutu Ñu megua;
* *[[Ñakurutu Asio Mandagakagua|Asio madagascariensis]]* (Smith,A, 1834) - Ñakurutu asio mandagakagua;
* *[[Ñakurutu Asio Michĩ|Asio otus]]* (Linnaeus, 1758) - Ñakurutu asio michĩ;
* *[[Ñakurutu asio hũ|Asio stygius]]* (Wagler, 1832) - Ñakurutu asio hũ.

Avei, ikatu ha'e pe:
* *[[Ñakurutu asio sapukaihá|Asio clamator]]* térã *Pseudoscops clamator* (Vieillot, 1808) - Ñakurutu asio sapukaihá.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Ary 2022 Paraguái Jepapa

**Ary (Áño) 2022 Paraguái Jepapa** térã  **Ary 2022 Jepapa Retãygua Avaita ha Koty Rehegua** () haꞌe Tetã Paraguái tetãygua jepapatee 8 (ócho)-ha, omotenondéva ***[[Apopymeꞌẽkuaa ‍Inhtitúto Retãmegua]]*** () 9 jasypateĩ 2022 jave.

Ohejáva ñepyrũha (es: *resultados preliminares*) rehegui oñemoherakuãva 31 jasypoapy 2023, Paraguái avaitakue (es: *población*) ary 2023-guáva haꞌe 6 ﻿109 ﻿644 ava (sua mbovyvéva oñehaꞌuvõvagui pa ary mboyve). Ñembopyahu rehegui oñemeꞌẽvaꞌekue ára 21 jasyporundy ary 2024, avaitakue ojupi teetépe 6 ﻿109 ﻿903-pe.

Mom‍ỹiha imbaꞌeguasuvéva, imbovyve hag̃ua ñehaꞌuvõ﻿nguéragui ohejáva, haꞌe jepapa tenondegua nombáiva ha *especulativo* (INE omohenda chupe «ojehejarei»-ramo), omosãvaꞌekue ñembohepy omopyendaha apopymeꞌẽ tujapyrekuéra, ipyenda haꞌéva ary 2002 ha 1992 jepapa papapy, tembiecharã, fekundida tása ha migrasion tása, ojeroviáva opytaharangue peteĩchagua yvatekuépe mbohapypa ary uperiregua jave.

Ndaikatúi haguére oikuaa avaita papapy tekorã, ko jepapa oreko ohejávaramo avaita paraguái okakuaaha tuicha mbegueve, oĩgui – mimínte – migrasion ñemonguꞌe yvate tetã ambuére ha fekundida tása oguejyha mbeguekatúpe, fenómeno ojeipysóva arapy pukukue. 

Ojoavy mombegue opaichagua, ojehecha avaita ypyháicha paraguaikuéra okakuaaha, ojupíva 140﻿ ﻿039 tapichápe,  iyvatevéva ary 2012 117﻿ ﻿000-gui ha ary 2002 89﻿ ﻿000-gui, koꞌãga omopyendáva avaitakuégui 2,3 %. Avei oĩ avaita paraguái ombotujaha, avaita orekóva hetave 60 arýgui oguahẽva avaitakuégui 9 %-pe.

## Apopymeꞌẽnguéra

### Meña rupive

* Kuimbaꞌe: 3 057 674 – 50 %.
* Kuña: 3 052 229 – 50 %.

### Yvyreko rupive

* Táva: 4 215 101 – 69 %.
* Okára: 1 894 802 – 31 %.

### Aryjere rupive

* 0-14 ary: 1 529 030 – 25,0 %.
* 15-64 ary: 4 057 213 – 66,4 %.
* +65 ary: 523 660 – 8,6 %.

### Táva hiꞌavaita hetavéva (oguerekóva hetave 100 000 avágui)

* Paraguay: 462 241;
* Siuda del Éhte: 325 819;
* Lúke: 259 705;
* Kapiꞌatã: 236 999;
* San Lorénso: 225 395;
* Límpio: 139 652;
* Pedro Juan Caballero: 127 437;
* Lambare: 127 150;
* Ñemby: 116 383;
* Fernando de la Mora: 110 255;
* Enkarnasion: 106 842.

## Ehecha avei

* Apopymeꞌẽkuaa ‍Inhtitúto Retãmegua (INE) (ehpañañeꞌẽme).

## Manduaꞌapy


Ñemohenda:Paraguái
Sa ary XIX

**Sa ary XIX-ha A. D.** (*[[Anno Domini]]*) térã **sa ary ''paporundy''ha [[Hesu|Hesu Kiríto]] heñói rire**), haꞌe peteĩ sa ary oñepyrũvaꞌekue 1 jasyteĩ ary 1801 ha opa 31 jasypakõi ary 1900.

## Oikóvaꞌekue
14 jasypo 1811: Tetã Paraguái rekosãso.

## Ehecha avei

* Saꞌary

* Su ary mokõiha

Ñemohenda:Sa'ary
Avañeꞌẽ Ára

[miniaturadeimagen|Yvyvore oñeñeꞌẽhápe [Avañe'ẽ|avañeꞌẽ]].
**Avañeꞌẽ Ára** **Retãygua** térã **Avañeꞌẽ Ára** haꞌe peteĩ arete ojegueromanduꞌáva Paraguáipe ary 1967 guive opa 25 jasypoapy, ára oñemoherakuãhaguépe Léi Guasu Retãygua, peteĩha jey avañeꞌẽ (térã katu *guaraniñeꞌẽ*), peteĩ ñeꞌẽ tupiguarani ñeꞌẽatyꞌipegua, ojehechakuaa tetã ñeꞌẽramo ha ohupyty tekoha huhtísiape. Avañeꞌẽ oñeñeꞌẽ avei heta variánteicha Arhentína, Vrasil ha Volívia yvyraꞌãnguérape, ha oguereko amo 6,5 sua oñeꞌẽva. Uruguáipe, jepéramo, opyta peteĩva tendaréra ijypy avañeꞌẽguáva añoite.

## Evolusiõ teetéicha rembiasakue
Paraguái Léi Guasu oñemoherakuãva ary 1967 hembipotápe oime omeꞌẽ tetãyguakuérape sãso oñeꞌẽ haguã iñeꞌẽ okyhyjeꞌỹre ñemboyke. Uperire, ary 1992, avañeꞌẽ ojehechakuaa ñeꞌẽteéramo kahtillañeꞌẽ ykére ha upe guive oñemboꞌe tekomboꞌe ĩhtitusiõnguérape.

Ary 2018 jasypoapýpe oñemoneĩ avañeꞌẽ achegety teete, tembiapo omotenondéva Guarani Ñeꞌẽ Rerekuapavẽ,  ha ary 2019 ñeꞌẽtekuaa teete. 

## Avañeꞌẽ rembiasakue dihital
Avañeꞌẽmegua kuatiarogue peteĩha ojejapo tetã Alemániape: osẽ ary 1995 héra *Guarani Ñanduti Rogué*pe. Haꞌe oikékuri ipype marandu guaraninguéra ñeꞌẽ ha arandupy rehegua, avei Paraguái tavarandu rehegua. Omoñepyrũkuri chupe Mainz Mboꞌehaovusu alemaniapegua Dr. Wolf Lusting.

Wikipedia avañeꞌẽme oñepyrũ ary 2005. Ko versiõ héra Vikipetã ha oguereko haimete 6 000 kuatiarogue (ary 2025).

## Ehecha avei

* Guarani ñeꞌẽ
* Academia de Lengua Guaraní

## Joajuha okapeguándi

* Guarani Ñanduti Rogue
* Ñande Léi Guasu (''Constitución Paraguaya en Guaraní'')

## Manduꞌapy

Ñemohenda:Avañe'ẽ
Ñemohenda:Arete Paraguáipe
Ñeꞌẽngatu

miniaturadeimagen|Ñeꞌengatu koꞌãga.
**Ñeꞌẽngatu** térã **ñeꞌẽngatu amasoniapegua** (tupiñe'ẽ​me: [ɲɛʔɛ̃ŋaˈtu], nheengatu ysyry negro​reguápe: **', nheengatu jepokuaaymaguare (''tradicional'')-pe: **', ha ñeꞌẽngatu ysyry tapajo​reguápe: **'), ojekuaáva avei **tupiñeꞌẽ koꞌãgagua** ha **tupiñeꞌẽ amasoniapeguá*'ramo,  haꞌe [[tupiguarani ñeꞌẽatyꞌi]] peteĩ ñeꞌẽ. Oñeñeꞌẽ Ysyry Negro rendaha javeve, teꞌýi baniwa, baré ha warekena apytépe, tenonderãite [[Vrasil]] retãvore [[Amasóna (tetãvore)|Amazonas]] *município* [[São_Gabriel_da_Cachoeira|São Gabriel da Cachoeira]]​pe. Oñeꞌẽva chupe 19 000 ava jerére (ary 2004-2008).

== Ñemohenda ==
Nheengatu oñemoakãrapuꞌã [[Tupinamba ñe'ẽ|tupinamba ñeꞌẽ]] okañývagui ha oĩ [[tupi ñeꞌẽaty]] [[Tupiguarani ñeꞌẽatyꞌi|tupiguarani atyꞌí]]​pe. Tupiguarani ñeꞌẽatyꞌi oguereko hembiaporã peteĩ ñeꞌẽ aty guasu ha opaichagua, umíva apytépe, techapyrãramo, [[Xetañeꞌẽ|xeta]], [[Sirionoñeꞌẽ|siriono]], [[Araweteñeꞌẽ|arawete]], [[Kaaporñeꞌẽ|kaapor]], [[Kamayurañeꞌẽ|kamayura]], [[Guajañeꞌẽ|guaja]], ha [[Tapirapeñeꞌẽ|tapirape]]. Heta koꞌã ñeꞌẽ iñambue heta ary oike mboyve mokoloniahára portugalguakuéra pe yvyraꞌã koꞌãga ojekuaáva Vrasílramo. Ohasávo ára, ojeporu ñeꞌẽpy "tupinamba" oñemombeꞌu haguã umi aty "ojoaju ñeꞌẽkuaaty ha arandupýpe".

Jaipyhývo techapyrãramo [[Terarãngue Guaraníme|terarãnguete]], jahecha peteĩ ñembojoja [[Poytugañe'ẽ|portugalñeꞌẽ]] vrasilpegua, [[Tupinamba ñe'ẽ|tupi ñeꞌẽ ymaguare]] ha ñeꞌẽngatu:


== Ñeꞌẽpukuaa ==

=== Pundie ===
[[Ta'ãnga'i_Kuatiapyre_Guaraníme#Ñeꞌẽrokái|Ñeꞌẽrokái]] *()* ohechauka taipu ojehúva mbovy ñeꞌẽpýpe añoite térã, ambue hendáicha, heko nahesakãporãiva. 


=== Puꞌae ===



== Umi jehaipyre techapyrã ==

; Pedro Luiz Simpson (1876)
: 

; Pe. Afonso Casanovas (2006)
: 

; Eduardo de Almeida Navarro (2011)
: 

; Aline da Cruz (2011)
: 

; Tembiecharã aranduka *Yasú Yapurũgitá Yẽgatú'' (2014)-gui.
: 

; Roger Manuel López Yusuino (Nheengatu venesuela​pegua) (2013)
: 

## Ehecha avei

* Tupinamba neꞌẽ
* Tupi ñeꞌẽaty
* Yvyraꞌã Cabeça do Cachorro

## Manduꞌapy

Ñemohenda:Tupiguarani ñeꞌẽatyꞌi
Ysyry Hordã

miniaturadeimagen|Ysyry Hordã ojehecháva Yguasu Galiléa yvatépe.
**Ysyry Hordan** (evreoñeꞌẽ: נהר הירדן, *Nehar HaYarden* ; araveñeꞌẽ: نهر الأردن, *nahr al-Urdunn*) haꞌe peteĩ ysyry 360 km ipukupáva. 

Opuꞌã Yvyty Antilívanope, Yvyty Hermon ypýpe yvate gotyo, upégui osyry Lívano ñembykuarahyresẽ rupi ñemby gotyo, oike Ihraélpe ha oñemombo Yguasu Galiléa yvate rembeꞌýpe. Pe yguasúgui osẽ Degania jerére, yguasu rembeꞌy ñembýpe, oguereko hape ñemby gotyo ha ojoaju ysyrýpe imbaꞌeguasuvéva ojehekuavóva ipype, Ysyry Yarmuk. Pe pehẽnguépe Hordan-gui oiko tetã rembeꞌy Hordánia ha Ihrael apytepegua, ha upéi Hordánia ha Palehtína retãvore Sihordánia apytepegua, tuicha ombohetavévo ijukyetakue (es: *salinidad*) ijuru paha peve Yguasu Manohaguépe (es: *Mar Muerto*). Ijyrape oreko tekoita haꞌéva ipukukue haimete ohopaha tape noñemovãitereíva yvate-ñemby rakamby mbyte rupi.

Ipukukue jepémo saꞌi, Hordan haꞌe ysyry isyryguasuvéva ha tuichavéva Yvy Marangatúpe, Orónteh ndive. Avei haꞌévaꞌekue ojejuhápe heta káso Ñandejára Ñeꞌẽme.

## Manduꞌapy


## Joajuha okapeguándi
* Ysyry Hordan ha Yguasu Manohague yvyraꞌanga ha avaaty Teniénte W. F. Lynch (Tetãvore Joajukuéra Armáda) poguypegua rape, ary 1840.

Ñemohenda:Ysyry Ásia pegua
São Luiz Gonzaga (Rio Grande do Sul)

**São Luiz Gonzaga** haꞌe peteĩ táva Tetã Vrasil retãvore Rio Grande do Sulpe. Imunisipalidápe oiko 33 124 ava (ary 2021).

Ko munisipalidápe oheñói ndaje Sepe Tiaraju, ñorairõhára guarani oñemohendáva *éroe vrasilgua.*

## Manduꞌapy


Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Tenugui

Oñembohéra **tenugui** (手拭い) peteĩ po mokãháme térã pokytyha ojeiporúva jeguáicha Hapõme, ojejapopyréva mandyjúgui.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ao