open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zika Akãnundu

**Zika Akãnundu** (ojeikuaáva avei **Zika mymbachu'ĩ ñarõ mba'asýicha**) ha'e peteĩ mba'asy oikóva upe Zika mymbachu'ĩ ñarõgui. Tuichaháicha, ndohechaukái mba'asyapypẽ; ohechaukahápe katu naimbaretéi jepi ha ojogua Dengue Akãnundúme. Umi mba'asyapypẽ apytépe oĩ: akãnundu, tesapytã, kangue joajuharasy, akãrasy ha mbita’i marã-akytã. Mba'asyapypẽ hi'are jepi pokõi ára pevénte. Upe mba'asy ndojukái ñepyrũrãme. Ko pámo oñembojoaju upe Guillain–Barré mba'asy rechaukaha (GBS, inglés-pe oñemombykyháicha) rehe.

Zika Akãnundu oñemosarambive ñati’ũ su’upy rupive; upe ñati’ũ ha’e Aedes lajagua. Ikatu avei ko mba'asy oñemosarambíva poreno rupive ohasa kuimba'égui umi oporenóvape; avei ikatu oñemosarambi tuguy ñemondo rupive. Umi hyeguasúva hasýrõ ikatu ombohasa avei imembýpe; ko mba'asy oñembojoaju avei membykua ha akã'i rehe. Ikatu oñehesa'ỹijo ko mba'asy ojetopárõ Zika mymbachu'ĩ ñarõ ARN umi hasýva ruguy, ty térã rendýpe.

Ojehapejoko hag̃ua, oñemomichĩva'erã ñati'ũ su'upy umi tenda oñemosarambiháme upe mba'asy, ha avei ojeipurukuaava'erã mombaryryru. Oñemboyke hag̃ua ñati'ũ su'upy ikatu ojeipuru vícho mondyiha, tete aho’iha,ñati'ũ jokoha ha oñemboypava’erã yno’õ oñemoñaháme ñati’ũ. Ndaipóri mba'asymombiaha oiko porãva. Pohãnoharanguéra omomarandu umi kuñanguéra oikóva umi tenda oñemosarambiháme Zika 2015-2016-me ani hag̃ua hyeguasu, ha umi hyeguasúvape omomarandu ani hag̃ua oho ko'ã tenda rupi. Ndaipórirõ jepe peteĩ ñepohãnopuku poravopyréva, Paracetamol (Acetaminofén) ikatu iporã mba’asyapypẽme g̃uarã. Natekotevẽi jepi ojegueraha umi hasýva tasyópe.

Pe mymbachu'ĩ ñarõ oguerúva ko mba'asy oñemoha'eño kuri 1947-me. Upe ñemosarambi ñepyrũgua oñemboguapyva'ekue kuatiápe tapicha apytépe oiko kuri 2007-me, Estados Federados de Micronesia-me. Ko jasyteĩ, 2016 jave, pe mba’asy oñemosarambíma 20 tenda América-gua rupi. Avei ojeikuaa oikohague África, Asia ha Pacífico-pe. Oikohaguére peteĩ ñemosarambi Brasil-pe 2015 jave, upe Tesãi Arapygua Atyguasu oikuaauka upéva ha'eha peteĩ Pavẽgua Tesãi Purupya'erã Oipy'apýva Pytaguarekóvape jasykõi, 2016-me.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Pohanokuaa
Leishmaniasis

**Leishmaniasis** (ojehaíva avei Leishmaniosis) térã **Kurupochy**, ha'e peteĩ mba'asy omoñepyrũva umi pyteha michĩgui ndojehecháiva, heñóiva upe meña "Leishmania-gui" ha oñemosarambíva peteĩ mbutu lája su'upy rupive. Ko mba'asy ikatu ojetopa mbohapy lájaicha: pireguáva, ambyupireguáva ha tyekueguáva. Upe pireguáva omoheñói ai pirére; upe ambyupireguáva omoheñói ai pire, juru ha tĩre; ha upe tyekueguáva katu ñepyrũrãme omoñeñói ai pirére ha upéi omoakãnundu, omboguejy tuguypyta'ĩ ha ombotuicha perevy ha ígado.

Oĩ 20 ári "Leishmania" lája ikatúva ombohasy tapichakuérape. Umi mba'e omosarambikuaavéva ko mba'asy ha'e hína: mboriahu, ñemongaru vai, yvyra jeity ha ogarã. Ko'ã mbohapy lája ikatu oñehesa'ỹijo ojehechávo umi pyteha peteĩ mba'ehechaha'i guýpe. Upéicha avei, pe mba'asy tyekueguáva ikatu oñehesa'ỹijo tuguy rupive.

Leishmaniasis ikatu ojehapejoko'imi ojekévo ñati'ũ jokoha guýpe, oñepohãnova'ekue vícho jukaha ndive. Ikatu avei ojehypýi umi mbutu vícho jukaha ndive ha oñepohãno mayma hasýva oñemosarambive mboyve pe mba'asy. Ñepohãnopuku oñeikotevẽva oñehekome'ẽ ojehechakuaávo moõpa oñembohasa raka'e pe mba'asy, mba'e lájapa upe "Leishmania" ha mba'e lájapa upe pámo. Ko pohã ojeipuru jepi opa hag̃ua pe mba'asy tyekueguáva: Anfotericina B Liposomal, Antimonial Pentavalente ha Paromomicina jopara, ha Miltefosina. Mba'asy pireguávape g̃uarã katu upe Paromomicina, Fluconazol térã Pentamidina ikatu ou porã.

Ko'ág̃a rupi, 12 sua tapicháma oguereko ko mba'asy 98 tetãme. Opa ary, ojetopa 2 sua tapicha hasýva ha 20-50 su omanóva. Avei, 200 sua tapicha oĩva Asia, África, Sudamérica, Centroamérica ha Europa ñemby gotyo rupi oiko umi tenda oñemosarambiháme manterei upe mba'asy. Upe Tesãi Arapygua Atyguasu rupive umi pohã hepyve'ỹ ñepohãnopukurã. Heta mymba ikatu oguereko ko mba'asy; ko'ãva apytépe oĩ jagua ha mymba oñapi'ũva.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Pohanokuaa
Mbyjakuaa

**Mbyjakuaa** térã **arakuaa** (Karaiñe'ẽ: *astronomía*) ha'e mbyja ha arapy rembikuaaty. Kóva niko peteĩ tembikuaaty tekohaguigua ha upéva rupive ikatu jaikuaave opa yvága mba'ekuéra rehegua, mba'éichapa oiko hikuái, mba'éichapa omýi, mba'éichapa oiko hesekuéra kímika ha mba'erekokuaa. Upéicha avei, mbyjakuaa rupive ikatu ñahesa'ỹijo mba'éichapa oñepyrũ ñande arapy, mba'éichapa okakuaa ha oñemyasãi, ha mba'éichapa opáta.

## Joajuha
Ñe'ẽpoty

**Ñe'ẽpoty** () ñe'ẽporavopyre, ojepyaháva haipyrépe. Heñóiva máva apytu’ũgui térã ipy’a mbytégui, ikatu avei oikuaauka tembiasakue. Ñe'ẽ yvoty.

## Joaju hyepyguávandi
* Ñe'ẽpoty Guaraníme

Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre
Uchuáia

miniaturadeimagen|izquierda|
**Ushuaia** arasẽme tava Arhentína retãme. Oĩhína tetãvore Tierra del Fuego, Antártida e Islas del Atlántico Sur-me. Ko távape oiko 56.956 ava (2010 ary).

## Ambuére joaju
* Sitio web oficial (karaiñe'ẽ)

Ñemohenda:Argentina táva
José Félix Bogado

thumb|200px

**José Félix Bogado** niko heñóikuri ára 7 jasypateĩ ary 1777-pe, oĩ he'íva heñoihague Kapi'ivary, táva San Juan Nepomuceno, tetãpehẽ Ka'asapápe ha ambuéva katu he'i heñoihague táva Villarrica, tetãpehẽ Guaira; mokõivévante Paraguay retãme.

Orekorõguare 35 ary, José Félix Bogado ha mokõi Paraguay ñemoñare, oĩva ñorairõ rembipogúyrõ, oñeme'ẽkuri San Martín-me peteĩ mburuvicha españa-ygua rekovia, upéva ojehúkuri opa rire San Lorenzo ñorairõ, ary 1813-pe. Péicha jekoraka'e Bogado oikékuri Mburuvicha José de San Martín ñorairõhára atyguasúpe.

Mburuvicha José de San Martín voi omohendákuri Bogado-pe Mbokapuha Kavaju'arigua Atýpe, guarini ypýramo ha upekuévo aty ruvichárõ. Pastor López Aranda, peteĩ tembikuaarekahára, ohechauka José Félix Bogado-pe péicha “ndaijyvatéi, ikyranunga, hesa'yju, hesa hũ... ha iñakãrague hũva; hemberaguéva... ha oikokuaaitereíva kavaju ári”.

José Félix Bogado-pe niko ojehupíkuri coronel-ramo oñorairõ aja Ayacucho-pe, ary 1824-pe. Upépe San Martín ha Bogado oñorairõpahákuri ha oñemotenonde realista-kuérare oñeha'ãva'ekue ombo'apyra'ỹ España pu'aka Amérika ári.

Omoañete rire América rekosãso, Coronel José Félix Bogado ojevy Buenos Aires-pe imbokapuha kavaju'arigua aty rembyremíre oĩháme poapy tapicha pahami. Upépe avei oñembogue upe aty.

José Félix Bogado omanókuri San Nicolás de los Arroyos, Tetãpehẽ Buenos Aires-pe, ára 21 jasypateĩ ary 1829-pe.

José Félix Bogado ha hembiasakue guariniháicha:
*Soldado (5 jasykõi 1813)
*Cabo (1 jasyrundy 1813)
*Sargento (1 jasypo 1813)
*Alférez (15 jasyteĩ 1816)
*Teniente (17 jasyapy 1817)
*Ayudante Mayor (23 jasypoteĩ 1819)
*Capitán (8 jasypoteĩ 1820)
*Sargento Mayor Graduado (26 jasypokõi 1822)
*Sargento Mayor Efectivo (1 jasyrundy 1823)
*Teniente Coronel (6 jasypakõi 1823)
*Coronel Graduado (9 jasypakõi 1824)
*Coronel Efectivo (9 jasypoteĩ 1825)

## Mandu'apy
* JOSÉ FÉLIX BOGADO, GUARANÍME, Ohai: David Galeano Olivera.

Bogado
Arahaku ára

thumb|350px|*Hovy: Oipuru - *Pytã'yju: Ko'ãga ndoipuru - *Pytã: Ndoipuru máramo.
**Arahaku ára** térã **arahaku aravo** ha'e aravo ñemoambue peteĩ tendápe, omotenonde hína peteĩ aravo ñónte, arapoty ñepyrũme ha omomoĩjey ro'yñepyrũme. Ojepurúva jahasa porãve hag̃ua kuarahy rendy.

Ñemohenda:Ára
Aravo

**Aravo** () ha'e ára jehasa ra'ãha, oñemboja'óvo ára rembiasa 24 pehẽnguére ijojáva.

Peteĩ aravo ha'e 60 aravo'i térã 3600 aravo'ive.

## Ehecha avei
*Yvy arapehẽ
*Ára pavẽ omohendava
*Ára (ta'ãha)

Ñemohenda:Ára
Ñemohenda:Ta'ãha
Opaite táva héra oúva Guaranígui

Ko tysýipe noñemoĩmo'ái tavakuéra héra oiméva joparápe (Isla Puku, Itakuruvi de la Cordillera, Barra do Quaraí, etc.). Ápe avei oñemoĩta tavakuéra héra oúva tupinamba térã tupi ha guarani ñe'ẽnguéragui. 

## A
* Ava'i
* Akã'ái (Acahay)
* Aguaray
* Aguaray (Argentina)
* Aguay (Aguaí)
* Angaty (Angatuba)
* Araguary (Araguari)
* Arasaty (Araçatuba)
* Aregua
* Atyra

## G
* Guarambare
* Guajayvi (Guayaibí)
* Guasu Kua

## I
* Ita
* Ita (SC)
* Itakuaritĩ (Taquaritinga)
* Itanarã
* Itape
* Itaveravusu (Tabarabuçú)

## J
* Jasy Kañy (Yasy Cañy)

## K
* Kambyretã (Cambyretá)
* Kapi'atã
* Kapi'yvary (Capiibary)
* Karaguata'y
* Karaguata'y (Argentina)
* Karajao (Carayaó)
* Ka'a Katĩ
* Ka'akupe
* Ka'aguasu
* Ka'apuku
* Ka'asapa
* Kuarahy (Quaraí)
* Kuruguaty
* Kurusu Kuatia
* Kykyo
* Ky'ỹindy

## MB
* Mbujapey

## Ñ
* Ñemby

## P
* Paraguay
* Pirakãju
* Pirane
* Pirasunu (Pirassununga)

## S
* Sorokáva (Sorocaba)

## T
* Taragui

* Tava'i
* Tava'i (Pindoráma)
* Tavapu'ã (Tabapuã)
* Tavayvate
* Tesapirã (Sapiranga)

## U
* Uru
* Uruguái
* Urupe (Urupês)

## Y
* Ymaita
* Ypane
* Ypakarai
* Ypeguaho (Pehuajó)
* Ytororõ
* Yvarána (Ubarana)
* Yvaty (Ubatuba)
* Yveráva (Uberaba)
* Yvyku'i
* Yvyrajára (Ubirajara)
* Yvytyratĩ
* Yvytuporã

Ñemohenda:Avañe'ẽ
Kuarahyra'anga

derecha|miniaturadeimagen|Peteĩ kuarahyra'anga, Melbourne, Austráliape
derecha|miniaturadeimagen|Peteĩ kuñakarai ha imemby omaña kuarahyra'angáre
Peteĩ **kuarahyra'anga** ha'e peteĩ tembiporu omobe'úva ára mboja'okáva oime háicha kuarahýre yvága pýpe. Katuetei oguereko peteĩ mba'e sỹi ha peteĩ nómõ omoĩva kuarahy'ã  mba'e sỹi ári. Kuarahy oku'évo yvágare, kuarahy'ã oñembohysýi ára mboja'okáva tysyikuérare, ikatu hag̃uáicha ojeikuaa ára mboja'okáva.

Ñemohenda:Ára
Ñu

[thumb|250px|[Cháko ñu]]
**Ñu** () yvy perei oĩha kapi’ipe ha ka'avo, mymba okaru ha oikoha. Katu oĩ ipype yvyramáta pokãpokã ha kapi’ipe rovy’ũ.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Grazi Massafera

**Grazielli Massafera** (Jacarezinho, ary 1982), ojekuaavéva **Grazi Massafera** ramo, ha'e peteĩ mba'eapohára ha modélo tetã Pindoráma pegua. 

Herakuã hína upe Big Brother Brasil 5 guive ha omba'apo rire upe ta'angambyry mombe'ugua'u *[[Páginas da Vida]]* (2006). Oiko ava tee ramo umi ta'angambyry mombe'ugua'u *[[Negócio da China]]* ary 2008-pe ha *[[Flor do Caribe]]* rembiasápe ary 2013-pe.

## Joaju

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Gyresiañe'ẽ

**Gyresiañe'ẽ** ha'e ku Indoeuropa ñe'ẽ oñe'ẽ Gyresia retãme ha Chipre retã ypa'ũme. Gyresiañe'ẽ rapykuere pukuete oñepyrũ amo ary 2000 ñande ára mboyve ha oñembyeja'o po árape: gyresiañe'ẽ miséniko (1450 Kirito mboyve - 1150 Kirito mboyve), gyresiañe'ẽ clásiko (800 K.m. - 300 K.m.), gyresiañe'ẽ elenístiko (300 K.m. - 300 Kirito rire), gyresiañe'ẽ mbytepegua (300 Kirito rire - 1600 K.r.) ha gyresiañe'ẽ ipyahúva (1600 guive).

Umi mokõi ñepyrũrã ñamoĩkuaa peteĩme: Gyresiañe'ẽ ymaguare, ha umi mbohapy ipaha ambuépe: Gyresiañe'ẽ clásiko rire.

Sa ro'y IV ñande ára mboyve guive , griégo arapýpe heñói heta jeikoha hérava koine,oñemopyrendáva átikore. Upe guive, ha haimete ko ára peve, oĩ peteĩ joavy ñe'ẽ jehairã, peteĩ oñemo'aguĩ ñe'ẽ ãgaguáre ha ambue ymaguarére. Ko'ãga katu, ára mbytepegua ha Gyresia oĩrõ túrko poguýpe ndojehupytýinte avei hai joja.

Gyresia retã oñemoha'eño rire (1830), gyresiañe'ẽ oñemoñe'ẽpavẽ hetãme. Ha oñemongu'e jey ijehairã. Sa ro'y XIX-pe, arkaisánte (katharévussa) oñemoĩ jopara ojekuaávare (dimotiki), ojoguáva ndaha'éirõ jepe ñe'ẽ tuja. Ko saryty paháre, ñe'ẽpapára oipuru dimotiki, ha sa ro'y XX pukukue oike hatã táva ñe'ẽrõ.

## Ehecha avei

* Gyresiañe'ẽ achegety

## Mandu'apy


## Joaju

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Ñemohenda:Gyresia
Tupãrape Oparupigua

**Tupãrape Oparupigua** (Lasioñe'ẽme: Ecclesia Catholica) ha (Gyresiañe'ẽme: Καθολικὴ Ἐκκλησία) ha'e pe tupão Hesu rapegua tuichavéva, oguerekóva 1.360 sua ojeroviáva hese. Ha'e peteĩ tupãrape ymaite ko yvy ári ha iñangaturãeterei Amérika he Európape g̃uara. Omotenonde chupe Avareguasu Rromagua, ojeikuaáva avei Páparamo, imbo'epykuéra oimemba *Ajerovia Niseagua* ñembo'épe. Hóga tenondegua héra Apyka Marangatu ha oime Táva Vatikánope.

Tupãrape Oparupigua ombo'e ha'eha tupãrape peteĩete Hesu omboypy va'ekue, ipa'iguasukuéra ha'eha Kirito remimbo'ekuéra myengoviahára, ha avareguasu ha'eha Peru Marangatu myengoviahára. Tupãrape Oparupigua avei he'i opa mba'e ombo'éva ijavy'ỹha.

## Mandu'apy
.
Michael Jackson

**Michael Joe Jackson** (Gary, Indiana, 29 jasypoapy ary 1958 – Los Ángeles, California, 25 jasypoteĩ ary 2009-pe) ha'e peteĩ opurahéiva estadounidense.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Opurahéiva Tetãvore Joapykuéra pegua
Tupãsy Ka'akupe

**Tupãsy Ka'akupe**  (Karaiñe'ẽme:*Virgen de Caacupé* térã *Virgen de los Milagros de Caacupé*) ha'e peteĩ Tupãsy ra'anga (Hesu Nasaregua isy), María, oñemomba'éva táva Ka'akupépe, tetãvore Cordillera, Paraguái retãme, oĩhápe peteĩ vasílika katóliko oñemopu'ã ára 8 jasypakõi 1765 jave. Upe peve oguata Paraguái retãyguakuéra oparupigua, ohechauka hag̃ua ijerovia. Pápa Francisco, oho jave Paraguáipe, ojapo Ka'akupe tupãogui peteĩ vasílika, opa rire pe ñembo'e guasu ojejapóva ára 11 jasypokõi 2015 jave, upéicha Paraguáipe oĩ mokõi vasílika.

Ary 1912 jave ojejapo Tupãsy Ka'akupe ra'angápe guarã peteĩ mba'yru itatĩgui, ogueraha hag̃ua hi'ári pe ta'anga, upéva niko karai Félix Granda rembiapo, ko ára peve ojeipuru oñemomba'évo ko ta'anga.

## Tupãsy Ka'akupe mombe'upy
Oikójekoraka’e Tovatĩme peteĩ ñande ypykue hérava Hose, ojapóva opaichagua ta’ãnga yvyrágui. Rasa jeko ikatupyry upe mba’épe. Ndaiporivoi hasaha. Oñemombe'u Franciscano-kuera, oikóva upépe, omongaraihague chupe ha upehaguére Hose 
ojeroviaitereiha Hesukirito ha Tupãsýre. 

Peteĩ ára Hose osẽ oheka yvyra oikotevẽtava hembiaporã. Oguata jave ka’aguýre, oñandúsapy’a hyapúva ijerére… nimbora’e Guaikurukuéra, ndaha’éiva hesegua, ohecha hikuái Hosépe ha oñemboja hese mbeguekatu kirirĩme, ojukaségui ichupe. Hose oñandúvo chupekuéra ndaje tuichaiterei oñemondýi ha oñepyrũ oñani ka’aguýre. Peichahágui ojuhu hapépe peteĩ yvyra kakuaa ha upéva kupépe jeko oñemi ha oñepyrũ oñembo’e Tupãsýme. He’i chupe: “Néina che Sy Guasu, chepytyvõmina ha asẽramo ko’águi tekovére ajapóta ne ra’ãnga kóva ko yvyra kakuaágui”.

Upe jave ndaje Guaikurukuéra ohasa ijyke rupi ha jeko ndohechái ha noñandúi hikuái Hosépe. Uperire Hose osẽ yvyra kupégui ha ome’ẽ aguyje Tupãsýme; oho hógape ha oñepyrũ hembiapo ohechakuaávo Tupãsy ñepytyvõ. Hérape ojapo mokõi ta'ãnga; peteĩ tuichavéva, ohejava’ekue Tovatĩme; ha ambue michĩvéva ojeguerahava’ekue Ka’akupépe ha ha’éva upe oñemomorãva ha oñemomba’eguasuvéva.

## Joajuha

Ñemohenda:Jeroviapy Paraguáipe
Eusukadiñe’ẽ

**Eusukadiñe’ẽ** (eusukadiñe’ẽme: *euskara*) ha'e peteĩ ñe'ẽ. Ko'a ko ñe'ẽ oreko 720.000 ñe'ẽharakuéra España ha Hyãsia (ary 2012pe).

## Techapyrã

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Talca

thumb|275px|right|Talca táva
**Talca** táva Chilepe. Ko távape oiko 201.142 (ary 2012). - 232 km²

## Ambuére joaju
* Municipalidad de Talca

Ñemohenda:Chile táva
Ferdinand Marcos

**Ferdinand Emmanuel Edralin Marcos **(1917 - 1989) ha'e 10 Tetã Mburuvicha Guasu oisambyhy Filipina-pe.

Ñemohenda:Mburuvicha
Ñemohenda:Filipína
Rodrigo Duterte

miniaturadeimagen
**Rodrigo Duterte** (1945-) ha'e 16 Tetã Mburuvicha Guasu oisambyhy Filipina-pe.

Ñemohenda:Mburuvicha
Ñemohenda:Filipína
2017

**2017** ha'e akue ary ha'etéva, oñepyrũkuri arateĩme upe arapapaha Gyregório pegua ojepapávo.

## Ojehu akue ko arýpe

* 5 jasykõi: 100 ary oiko guive Méhiko léi guasu upe mburuvicha Venustiano Carranza rehe.
* 12 jasykõi: Chile retãme oñemandu'a oiko upe ñorairõ Chacabuco peguare, 200 ary ohasámava.
* 3 jasyapy: 100 ary ojehu guive upe Rrúsia Ñepu'ã Jasykõi pegua.
* 1 jasypokõi: ojeguerohory 150 arýre oiko upe Kanatã Joaty (*Confederación Canadiense*).
* 9 jasypa: 50 ary omano guive Che Guevara.
* 31 jasypa: ojeguerohory 500 arýre oiko upe Lutéro Ñemyatyrõ (*Reforma protestante*), omoñepyrũ va'ekue opa umi tupão Lutéro ra'ýva.
* 7 jasypateĩ: 100 ary oiko guive upe Rrúsia ñepu'ã jasypa pegua, omosẽva pe mburuvicha Nicolás&nbsp;II.
* 3 jasypakõi: 50 ary oiko guive peteĩháme pe korasõ ñembyekovia.

## Joaju

----

...2016-2017-2018...
Bhumibol Adulyadej

miniaturadeimagen
**Bhumibol Adulyadej** (1927 - 2016) ha'e 9 Tetã Mburuvicha Guasu oisambyhy Tailándia.

Ñemohenda:Tailandia
Ñemohenda:Tekove
Donald Trump

**Donald John Trump** (Táva Nueva York, 14 jasypoteĩ 1946) ha’e peteĩ sãmbyhyha ha momaranduharakue ta'ãngambyrýpe, 45ha Tetã peteĩ reko Amérikagua tendota. Trump ha’e Tetã peteĩ reko Amérikagua tendota 20 jasypeteĩ 2017 guive ha orekora’e 70 ary ijeporavóvo, tendota tujaiteve tetãgui. 

## ***

Ñemohenda:Tendota Tetãvore Joapykuéra pegua
Quemil Yambay

**Quemil Yambay** niko heñóikuri ára 10 jasyapy ary 1938-pe; táva Santa Elena-pe (Tupãorã), Tetãpehẽ Cordillera, Paraguay retãme. Itúva ha'e karai Jalil Yambay ha isy katu kuñakarai Marina de la Paz Rodríguez. Quemil niko irundyha, pa joyke'y apytépe (pokõi kuimba'e ha mbohapy kuña). Imitãrõguare oikókuri Alfonso Tranquera-pe. Imitã'i guive, oha'ã kuaa mymbakuéra ñe'ẽ, ha upéva omoherakuã mombyry chupe iñirũnguéra mbo'ehaogua apytépe. Upérõguare avei ombopúma mbaraka. Oñemoarandu irundyha mbo'esyry peve ha upéi mboriahúgui ojeheja mbo'ehaógui.

Orekórõ guare 16 ary, Quemil Yambay osē itávagui, Francisco ha Marco Iglesias ndive, yvy rupi omba'apo hag̃ua purahéipe, itúva omonei'ỹre chupe. Mbohapyve og̃uahẽ peichahápe Coronel Oviedo pe, upei katu Presidente Franco, Itakyry ha Presidente Stroessner pe (Ciudad del Este). Avei opurahéi jepe Foz de Yguasúpe ha ojeherókuri *Vapor-kue Aty*. Ary 1960 pe, imba'epu aty oñembohetave ha upe guive oñembohérakuri *Los Alfonsinos*.

Hekove pukukue jajáipe, Quemil Yambay pe oñeme'ẽ hetaiterei jehechakuaa ha jopói, ñane retãme ha ambue tetã rupi, umíva apytépe Unesco oiporavo chupe yvypóra Imomorãmby Hekovéva ramo. Hembiapokue hína “Mokõi guyra'i”, “Lidia Mariana”, “Rohejáta che morena”, “Funcioón-hápe”, “Rohayhúgui Ñekíta”, “Ajupíta de presidente”, “Cinco años aje-gusta”, “Ipirevai la patrona”, “A mi pueblito”, “4 kuña”, “Lórito óga”, hetaiteve apytépe.

Quemil Yambay omendákuri Lidia Mariana-re, omanova'ekue ha chugui oreko peteĩ tajýra. Hembireko ko'ág̃agua héra Lidia Alvarenga ha hendive oguereko mokõi ñemoñare kuimba'éva. Quemil oreko 5 ñemoñare (3 kuña ha 2 kuimba'e) ha 10 temiarirõ. Mokõive ita'ýra niko puraheihára avei: Ulises ha Chahian.

## Joajuha
* ''Lidia Mariana''
* ''Mokōi guyra'i''
* ''Areko 4 kuña''
* ''Lorito Óga''
* ''Pyhare Amangýpe''
* ''Alfonso Loma''

## Mandu'apy
* QUEMIL YAMBAY, GUARANÍME - Ohai: David Galeano Olivera

Yambay
Tengwar

derecha|sinmarco
**Tengwar** o tîw (hina ojetraduce akaru letra kuera) ha'e peteĩ sistema escritura mba'e basado kũ kuera hina inventó J. R.R Tolkien hina ojekuaa ikuatiañe'ẽ kuera porãve ikuaava/papyre kuera akaru pe karai mba'e kuãirũ kuera﻿ itembiapo kuera, heta kuera kũ kuera yvy py ao , akaru pe quenya ha sindarin, emplean pe escritura tengwar, inventada.

Tengwar ha'e peteĩ sistema escritura mba'e alfabético, ha oikatu teko utilizada kuera opyta hai oimeraẽ ñe'ẽ﻿ 
izquierda|miniaturadeimagen

**[[Pundie]]**

*[[Tinco (tengwar)|tinco]] : t    [[Parma (tengwar)|parma]]: p   [[Calma (tengwar)|calma]]: -  [[Quesse (tengwar)|quesse]]:k*

*[[Ando (tengwar)|ando]]:nd  [[Umbar (tengwar)|umbar]]:mb   [[Anga (tengwar)|anga]]:ng  [[Ungwe (tengwar)|ungwe]]:g*

*[[Thúle (tengwar)|thúle]]:z formen: f   harma:ch  hwesta:h* 

*anto:nt  ampa: mp     anca: nk     unque: g̃*

*numen:n  malta:m   ngoldo:ñ   ngwalme:~*

*ore:r   vala:v   anna:j  vilya:a*

*romen:rr  arda: rd  lambe:l  alda:ld*

*silme:s  esse:ss   yanta: i   ure:w*   

**[[Pu'ae aty Guaraníme|Pua'e]]**  

Pua'e kuera omoĩ  ári pundie kuera,  ári pe pundie tenondegua.  

A:﻿ mbohapy kyta kuera omoha'anga pete'ĩ triangulo

E: pete﻿'ĩ muanduhe 

I: pete﻿'ĩ kyta

O:﻿ peteĩ moapopẽ kotyo yvate 

U:﻿ peteĩ moapopẽ kotyo yvýpe 

Y: ﻿ mokõi kyta kuera  pundie ári     

Ave nahániri oĩ pundie ojeoipuru "i" kyta ỹre pua'e guy.    

Hag̃ua japo tĩgua la pua'e omoĩ  pundie ngwalme ári. Ej: ỹ= mokõi kyta kuera  pundie ngwalme ári    

Hag̃ua omoĩ muanduhe, omoĩ "j" kyta ỹre guy ñe'ẽgua envés de la pundi'e.    
alt=|miniaturadeimagen|Hag̃ua(ári) ha Mitã(guy)
Hai tengwar kuera ndive: Hag̃ua, Mitã*hwesta* (h)+*mbohapy kyta*(a)+*unque* (g̃)+ *peteĩ moapopẽ kotyo yvýpe* (u)+ *"i" kyta ỹre*+*mbohapy kyta*(a)= hag̃ua

*malta* (m)+*pete﻿'ĩ kyta* (i)+*tinco* (t)+*ngwalme*(~)+ *mbohapy kyta*(a)= mitãizquierda|sinmarco|182x182px
*Silme* ha *esse* nahániri ojeoipuru, tapiã ojeoipuru silme nuquerna ha esse nuquerna

Avei ojeoikatu omoĩ pua'e con simbolo propio,ha ha'e:

*vilya:a*   *yanta:e   "i" kyta ỹre: i*  *anna:o*    *vala: u  "j" kyta ỹre:y*
izquierda|sinmarco|182x182px
  
izquierda|sinmarco|526x526px
  

Ñemohenda:Achegety
Šiprage

**Šiprage** ha'e táva Vonia ha Hesegovina. Ko távape oiko 788 ava (2013 ary).

## Klimat

## Galleria

|Plan (18,42 x 14.2 m) Roman basilica, 5. century
|One of two last stećak, 12. century


## References

Ñemohenda:Vonia ha Hesegovina
Kim Il-sung

thumb|250px|Kim Il-sung ra'anga.
**Kim Il-sung** (15 jasyrundy 1912-8 jasypokõi 1994) ha'e akue peteĩ ojokuaikuaáva ha *[[dictador]]* Yvate Koréa pegua. Oisãmbyhy hetãre 1948 guive omano peve 1994 aja, upe rire ou ita'ýra Kim Jong-il omyengovia hag̃ua chupe.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Yvatekorea
Expedito

200px|miniaturadeimagen|Expedito Marangatu

**Expedito**, Roma-ygua, niko oikovaꞌekue saꞌaryꞌaty IV ñepyrũme oĩrõguare Diocleciano, Roma ruvichárõ. Expedito omotenondékuri peteĩ ñorairõharaꞌaty roma-ygua, Arménia (Turkía)-pe ha upérõ oñandúkuri Tupã ñehenói. Diocleciano oikuaávo Expedito oñemongaraiseha cristiano rekópe, ojukauka chupe ha hendive koꞌã iñirũnguépe: Caio, Gálatas, Hermógenes, Aristónico ha Rufo. Haꞌekuéra ojejukákuri Melitene, Arménia-pe, upérõ oĩvaꞌekue Roma poguýpe.

Jepémo haꞌékuri peteĩ ñorairõhára roma-ygua, omeꞌẽvaꞌerã hekove Róma-re, peteĩ ára Tupã oñehenduka chupe ha Expedito oñandúkuri oikoseha cristiano-ramo. Upe jave oúkuri chupe peteĩ yryvu haꞌéva aña pytu remimbou ojeruréva chupe oheja hag̃ua koꞌẽrõrã upe mbaꞌe. “Koꞌẽrõ, koꞌẽrõ, koꞌẽrõ” heꞌi chupe yryvu ha upe jave Expedito opyrũ hatã pe yryvúre ha osapukái soro chupe “Ko ára, ko ára, ko ára”. “Mbaꞌeve ndahejamoꞌãi koꞌẽrõrã, ko ára guive oikóma chehegui cristiano” heꞌíkuri chupe Expedito.

Expedito Marangatuniko umi mbaꞌe hekokatu ha tekotevẽtereíva rerekua. Ipokatu ojekuaa ko yvy tuichakue javeve. Ojejukákuri, iñirũnguéra ndive, Melitene, Arménia (Turkía)-pe, ára 19 jasyrundy ary 303-pe.

## ÑEMBOꞋE EXPEDITO MARANGATÚPE

Expedito Marangatu haꞌéva
Mbaꞌe rekokatu ha tekotevẽtereíva rerekua
Eñemboꞌe cherehe Hesukiritópe
Ou hag̃ua chepytyvõ
Ko aravo hasyete ha ijetuꞌúvape
Expedito Marangatu, ndéniko haꞌe ñorairõhára marangatu
Ndéniko umi ohasaꞌasýva marangatu
Ndéniko haꞌe mbaꞌe tekotevẽtereíva rerekua
Eñangarekóke cherehe ha chepytyvõ
Emeꞌẽ chéve puꞌaka, pyꞌaguasu ha tekoguapy
Ha ehendumi che rembijerure
(Koꞌápe remog̃uahẽvaꞌerã chupe ne rembijerure)


## Joajuha okapeguávandi
*SAN EXPEDITO, GUARANÍME. Ohai: David Galeano Olivera.

Ñemohenda:Hesu rape
Tekove'etaita

[thumb|300px|Peteĩ [aguara (*Chrysocyon brachyurus*), peteĩ mymba juehegua umi 2.5 sua oikóva tekove'etaita Yvy pegua.]]
**Tekove'etaita** () he'ise opa mba'e oikovéva, taha'e mymba, ka'a térã opaichagua ijueheguáva, iñembyatypyre ko Yvy ári, ha umi hekotee avei, taha'e mymba téra ka'avo hetére térã hekóre, upe tekove ñemoambuére oiko hína. Tekove'etaita avei oñembyaty opa umi tekoha renda ha mba'ekuéra ijeréva.

Ary 1994-pe, Amandaje guasu Tetãnguéra Joaju pegua omohechakuaa pe ára 22 jasypo ha'eha Tekove'etaita Ára opa tetãme.

## Joaju

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Membykua

**Membykua** ningo oiko oñembopahavove tyeguasu ojeipe'ávo térã mbaretépe oñeguenohẽvo membyryrúgui upe mitãrã térã mitãñepyrũ ikatu mboyve oikove ijehegui año. Membykua ikatu oiko reiete, ha upéicharõ ojeherónte membykua rei. Upéicha avei ikatu oiko ojejaposégui, ha upéicharõ ojehero membykua ojejapokáva. Ko téra *membykua* ojeipuruve oñeñe'ẽnguévo membykua ojejapokáva rehe. Koichagua aporeko, pe mitãrã ikatu rire oikove ijehegui añónte, ojeikuaa pohãnohára apytépe "tyeguasu ñembopaha hi'ára riréicha”.

Ñepohãnokuaapy ko'ag̃agua oipuru pohã térã pirekytĩ ojapo hag̃ua membykua. Ã mokõi pohã Mifepristona ha Prostaglandina oiko porã avei pirekytĩicha mbohapyjasy peteĩháme. Pohã jepuru oiko porãrõ jepe mbohapyjasy mokõiháme, pirekytĩ iporãve mba'e vai hapykuerépe oguerúvape g̃uarã. Memby'ỹrã, ha'éva hína pohã apu'a ha membyryru apytegua mba'ejepuru ikatu ojeipuru membykua riremínte. Membykua arapy kakuaávape yma guivéma ojeikuaa oñangarekoveha ñepohãnokuaapy aporeko apytépe oñemoneívo léi rupive. Umi membykua noñembyaíriva ndoguerúi mba'e vai ipukúva akã térã tete resãime. Upe Tesãi Arapygua Atyguasu he'ika ko'ã membykua oñangarekóva ha oñemoneíva léi rupive opa kuña ikatuva'erã oipuru arapýpe. Membykua noñangarekóiva ikatu opa hína 47.000 sy manóme ha 5 sua kuñáme ohóva tasyópe opa ary arapy tuichakue javevépe.

Opa ary ojejapo 44 sua membykua arapýpe, ha upe papapy mbyte rupi ojejapo oñeñangareko'ỹre. Ko'ã papapy membykua rehegua michĩmínte iñambue 2003 guive 2008 peve,  oñemonei'ỹ rupi heta pa'ary pukukue upe tekombo'e ogaygua ñembohaperã ha memby'ỹrã reheguáva oñemoporãva. Avei  40% kuñanguéra arapypegua ikatu ojapoka membykua léi omoneíva “mba'égui ojehapejoko'ỹre”. Upéicharõ jepe, oñemboapýra araka'épa ikatu ojejapoka upéva, oñemañávo mbovy áramapa hyeguasu upe kuña.

Membykua ojejapokáva oguereko peteĩ tembiasakue puku. Ojejapo hag̃ua, ojeipuruva'ekue pohã ñana, tembipuru hãimbéva, tete ñembyai, ha ambue mba'echae tembiaporape ymaite guive. Upe léi membykua rehegua, avei mbovy jeýpa ikatu ojejapo, ha iñarandupy ha itupã jeroviapy oñemoambue tuichaiterei arapy tuichakue javevépe. Ambue tenda rupi, membykua oñemonei jepi léi rupive oikórõ peteĩ mba'e vai, ha'éva hína jopyhy oñopehẽnguekuéra apytépe, rairõ, mitãrã iñapañuãirõ, tekoveaty ha virupurupy apañuãi, térã isy ikatúrõ omano. Heta tenda rupi, tuicha oñembohovái tekoporã, tekopykatu ha léi membykua rehegua. Umi omonei'ỹva membykua he'i upe mitãñepyrũ térã mitãrã ha'eha tapicha yvypóra oguerekóva tekokatu oikove hag̃ua, ha ombojoja membykua jejuka rehe. Umi omoneíva membykua tekokatu ohechauka kuña tekokatu oñembopy'apeteĩ hag̃ua upe oikóvare hete rehe ha avei ohechauka tekokatu yvyporaguigua tuichaháicha.

## Ehecha avei
*Membykua Paraguáipe
*Membykua Arhentínape
## Mandu'apy
Tyeguasu

**Tyeguasu**, ojeheróva avei **puru'a** térã **tyevu**, ha'e upe ára peteĩ térã hetave memby okakuaahápe peteĩ kuña ryepýpe. Peteĩ tyeguasuetápe, heta memby okakuaa ipype, membykõimeicha. Tyeguasu ikatu oiko poreno rupive, térã ñemoña oipurúva pytyvõ mba'aporekokuaa rupive. Hi'are jepi 40&nbsp;arapokõindy rupi (10&nbsp;jasy) upe kuñaruguysẽ paha guive, opávaimembysẽvo. Kóva oiko arapokõindy 38-pe rupi, membyñemoñanga rire. Peteĩ mitãñepyrũ ha'e pe memby okakuaáva 8 arapokõindy peteĩha jave, membyñemoñanga rire, ha upéva rire ojehero mitãrã heñói meve. Mba'asyapypẽ tyeguasu ypýpe ikatu ha'e: kuñaruguysẽ'ỹ, titi asy, py'ajere ha gue'ẽ, ñembyahýi ha kuaru py'ỹi. Ikatu ojeikuaa kuña hyeguasuha ojejapóvo peteĩ tyeguasu kuaara'ãha.

Tyeguasu oñemboja'o jepi mbohapy mbohapyjasýpe. Upe mbohapyjasy peteĩha oñepyrũ arapokõindy peteĩha guive pakõi meve, ha oike upépe membyñemoñanga. Ko membyñemoñanga rire kuña tupi'aky mitãrã oñemoñáva oguejy upe tupi'aky mitãrã rapére ha ojoaju membyryru ryepýre, ha upépe oñepyrũ oipyaha mitãrã ha aupa. Mbohapyjasy peteĩháme ikatuve oiko membykua rei (omano reírõ mitãñepyrũ térã mitãrã). Mbohapyjasy mokõiha oñepyrũ arapokõindy 13 guive, 28 peve. Mbohapyjasy mokõiha mbytère ikatu oñeñandu omýirõ mitãrã. Upe arapokõindy 28-pe, 90% ári mitãra'y ikatúma oikove membyryru okápe oguerekórõ ñepohãnokuaapy ñangareko iporãva rehegua. Upe mbohapyjasy mbohapyha oñepyrũ arapokõindy 29 guive 40 peve.

Teñói mboyve ñeñangareko omoporã tyeguasu ñemohu'ã. Kóva apytépe ikatu oje'umie mba'ehái yvyraroguerekoguigua, ndoje'uiva'erã ñanavai ha káña, ojejapova'erã teteñemongu'e, tuguy tesa'ỹijo ha tete tesa'ỹijo. Mba'e vai oikóva tyeguasúgui ikatu ha'e: tuguypyatã atã tyeguasúpe, tuguyasuka tyeguasugua, tuguypokã  ndoguerekóiva itakãndua, py'ajere ha gue'ẽ mbarete, ha ambue. Tyeguasu hi'are 37 arapokõindy guive 41 peve. Hi'ára voi oho arapokõindy 37 guive 38 peve. Hi'araitépe oho arapokõindy 39 guive 40 peve. Hi'ára are ha'e 41 arapokõindy. Arapokõindy 41 rire ojehero “hi'ára rire”. Mitãra'y heñóiva 37 arapokõindy mboyve, oje'e heñoiha hi'ára mboyve, ha ikatuve oguereko mba'asy, ha'eháicha apytu'ũ akuruchĩ. Iporã upe membysẽ noñemoñepyrũirõ mba'e apopyre ndive, ha'éva membysẽ jeguerahara'ã térã tye pirekytĩ, ohasa mboyve 39 arapokõindy, noñeikotevẽirõ ambue ñepohãnokuaapy mba'ére.

Ary 2012-me, 213 sua kuña hyeguasu kuri; upévagui 190 sua oiko kuri arapy kakuaátavape ha 23 sua oiko arapy kakuaávape. Upéicha, 133 tyeguasu oiko 1.000 kuña apytépe oguerekóva 15 ary guive 44 peve. Oñemoañetéva tyeguasu apytépe, 10% guive 15% peve opa membykua reípe. Ary 2013-pe, mba'e vai tyeguasu rire opa 293.000 ñemanóme, ha ary 1990-pe opa 377.000 ñemanóme. Upéva oikove ã mba'ére: sy tuguyñehẽ, mba'e vai oguerúva membykua, tuguypyatã atã tyeguasúpe, sy membysẽ rire pámo ha membysẽ pa'ã. Arapy tuichakuépe, 40% tyeguasu noñembohaperãi. Umi tyeguasu noñembohaperãiva apytépe, imbytere opa membykuápe. Tyeguasu noñembohaperãiva apytépe Estados Unidos-pe, 60% kuña oipuru kuri memby'ỹrã upe jasy tyeguasu oikohápe.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tekovekuaaty
Ñemohenda:Memby'ỹrã
Membysẽ

**Membysẽ** (karaiñe'ẽme: *parto*), ojeikuaáva avei **ñemomembýicha**, oiko hína opakuévo tyeguasu, peteĩ térã hetave mitãra'y osẽ rupi kuña membyryrúgui. Ary 2015-pe, oiko 135 sua membysẽ rupi arapy tuichakue javevépe. Umíva apytépe, 15 sua heñói 37 arapokõindy mboyve, ha 3% guive 12% peve heñói 42 arapokõindy rire. Upe arapy kakuaávape, hetave membysẽ oiko tasyópe, ha katu umi tetã kakuaátavape, hetave membysẽ oiko ógape, oipytyvõháme peteĩ machu chae.

Itapiaguavéva ha'e upe membysẽ tako rupi. Oguereko mbohapy arapehẽ: atúa ñemombyky ha atúa ñembopyso, guejy ha teñói, ha ñemyaña aupa ryepýgui. Pe arapehẽ peteĩha hi'are jepi pakõi aravo guive paporundy aravo peve; arapehẽ mokõiha katu mokõipa aravo'i guive mokõi aravo peve, ha upe arapehẽ mbohapyha katu po aravo'i guive mbohapypa aravo'i peve. Upe arapehẽ peteĩha oñepyrũ tye apa térã atukupe rasy reheve, hi'aréva peteĩ aravo'i mbytere, ha oiko jeýva pa térã mbohapypa aravo'ípe. Apa hasyve ha py'ỹive oiko jey ára ohasávo. Arapehẽ mokõiháme, ñemyaña apa hasýva ndive ikatu oiko. Arapehẽ mbohapyháme puru'ã sã ñepichãi oñemboaréva oje'e jepi iporãha. Oĩ tembiaporape ikatúva oipytyvõ tasýpe, ha'éva hína teteñeme'ẽ mba'aporeko, tasype'aha ha ape kangue ñemonge.

Hetave mitã heñói iñakã gotyo; upéicharõ jepe, 4% heñói ipy gotyo térã humby gotyo raẽ; upéva ojeikuaa tumbykuévo. Imembysẽta jave, kuña ikatu okaru ha omýi oipotaháicha; ñemyaña naiporãi peteĩha arapehẽ jave térã osẽnguévo mitã akã, ha enéma naiporãi ojejapo. Upe ñeikytĩ ojejapóva tako jurúpe, ojeheróva tako pehẽ okapeguáva ñekytĩ, py'ỹi ojejpo, ha katu noñeikotevẽi jepi. Ary 2012-me, 23 sua membysẽ ojejapo pirekytĩ rupive; upéva ojehero tye pirekytĩ. Tye pirekytĩ ikatu ou porã kuña imembykõirõ, mitãra'y ohechaukárõ ojehechavaiha, térã oĩrõ tumbykuévo. Ko membysẽ tembiaporape ikatu hi'areve okuera hag̃ua.

Opa ary, tyeguasu ha membysẽ apañuãi opa 500.000 sy manóme, 7 sua kuña opyta hasy puku, ha 50 sua opyta hasy imemby rire. Hetave ãvaichagua oiko arapy kakuaátavape. Ã apañuãi apytépe oĩ: membysẽ pa'ã, tuguyñehẽ memby rire, eklámpsia ha pámo memby rire. Mitãra'y apañuãi apytépe oĩ teñói pytupa.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tekovekuaaty
Membysẽ rire pámo

**Membysẽ rire pámo**, ojeikuaáva avei **pámo memby rire**, **akãnundu membysẽ rire** térã **mitãrupa akãnundu**, ha'e peteĩ mymbachu'ĩgua pámo upe kuña ñemoñarã tetepy rapegua, oiko rire mitã reñói térã membykua rei. Techaukaha ha mba'asyapypẽ apytépe ojetopa jepi akãnundu ojupivéva 38°C ári, ty'ái ro'ysã, tye guy rasy, ha ikatu avei tako ry inéva. Kóva oiko jepi 24 aravo ohasa raẽvape, ha umi pa ára pa'ũme membysẽ rire.

Hetave pámo oiko jepi upe membyryrúpe ha umi to'ópe oĩva ijerére, ha ojehero **membysẽ rire pámo** térã **membysẽ rire membyryru ruru**. Umi mba'e ikatúva ombohasy ha'e: tye pirekytĩ, mymbachu'ĩ streptococcus aty B rehegua takópe, pirepererĩ osorórõ voieterei, membysẽ ipukúva ha ambue. Hetave pámo oiko hetaichagua mymbachu'ĩ rupive. Mba'asy ñehesa'ỹijo hasýpe otopa pytyvõ mymbachu'ĩ ñehesa'ỹijoporã rupive tako térã tuguýpe. Umi kuña ndokueráivape, ñembopu itakarúva ikatu oñeikotevẽ. Ambue mba'e oporomoakãnundúva membysẽ rire ha'e: titiry pa'ã, kuaru rape pámo, tye pirekytĩ pámo térã tako pehẽ okapeguáva ñekytĩ, ha mitãra'y ñe'ã vevúi ovuvaíva.

Ikatuhaguére tye pirekytĩ ojapovai kuñáre, oje'eka chupekuéra to'u pohãrekoitegua, ha'éva hína Ampicilina, oikéta jave pirekytĩháme. Pámo ñepohãnopukurã ojeipuru pohãrekoitegua, ha heta kuña okuera ohóvo mokõi térã mbohapy árape. Umi kuña ndaha'éiva ku hasyetereíva ikatu omokõ pohãrekoitegua; umi hasyetereívape katu oje'eka tuguyrapegua pohãrekoitegua ou porãneha. Umi pohãrekoitegua tapiagua apytépe oĩ Ampicilina ha Gentamicina jopara, membysẽ tako rupive rire, térã Clindamicina ha Gentamicina umi imembyva'ekue tye pirekytĩ rupivépe g̃uarã. Umi ndokueráivape ã ñepohãnopuku rupive, oñehesa'ỹijova'erã ambue mba'e vai, umi péuicha.

Arapy kakuaávape, 1%-2% kuña oguereko membyryru pámo imembysẽ tako rupi rire. Kóva ojupi 5%-13% peve umi imembysẽva hasypeterei atýpe, ha 50% umi imembysẽva tye pirekytĩ rupive atýpe, oipuru mboyve pohãnorekoitegua. Ary 2013-pe, ko'ã pámo ojuka 24.000 kuñáme, ha ary 1990-pe ojukava'ekue 34.000 tapichápe. Oñeñe'ẽmava'ekue ko mba'asýre upe sa ro'y V Ñandejára Mboyve guivéma; ohaiva'ekue upévare pohãnohára Hipócrates. Ko'ã pámo ojuka py'ỹiva'ekue kuñáme imembysẽvo upe sa ro'y XVIII guive ary 1930 peve, ojejapo ypýrõ guare pohãnorekoitegua. Ary 1847-me, Austria-pe, Ignaz Semmelweiss , oipurúvo ojepohéi hag̃ua klóro , ombosa'ive ñemano ko mba'asýgui 20% guive 2% peve.

## Mandu'apy
Mboapu'aha

**Mboapu'aha** () ha'e niko ku tembipuru térã ku'ekavoña ojeporúva kokuépe ha ñemitỹme ojejapóva ikatu hag̃uáicha oikytĩ, ombyaty, omohenda, ojopy umi kapi'i, térã ñana rogue, vaka térã mymba ambuéva rembi'urã.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ku'ekavoña kokuepegua
Ogaygua ñembohaperã

**Ogaygua ñembohaperã** ha'e hína ko tembiaporape ombohapéva ha oiporavóva mboýpa memby térã ta'ýra orekótaha peteĩ ogaygua ha mboýpa hi'aréne ku ára memby térã ta'ýra kuéra imbytépe heñói hag̃ua, heta jey ojejapo ku ogaygua ñembohaperã ñemboguéro rupi térã ñemoñakatu jehapejoko ambuéva rupi. Aipórõ katu, kuña ha hogaygua ikatu oiporavo araka'épa avei hyeguasúne.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Memby'ỹrã
Membyryru

**Membyryru** ha'e tete pehẽngue ñemoñakatúva kuña ha mymba okambúva pegua. Yvypórape, ijapýra oñembohérava *cervix* oñembojoajuha tako ndive, ha ijapýra ambuéva, oñembohérava *fundus*, ombojoajuha pe tupi'aky mitãrã rape. Membyryrúpe pe mitãrã okakuaaha kuña hyeguasúvo.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tete
Mba'yru'i

**Mba'yru'i** () ha'e mba'yruguata michĩva, ojegueroja hag̃ua mba'epohýi kokuepe guarã, techapyra ja'e yvy ku'i, yty, ha opamba'e ndaipohyitéva.

## Ehecha avei

*  Rali de Carretillas de Villa de Cruces
* Ku'ekavoña kokuepegua avañe'ẽme

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ku'ekavoña kokuepegua
Aupa

**Aupa** ha'e niko peteĩ tete pehẽngue ombojoajúva mitãrã okakuaáva membyryru pirére ombohasa hag̃ua mitãrãme opamba'e oikotevẽva isy pegua, aupa ojapo avei tajygueru oipytyvõva tyeguasu porãme. Aupa oĩ membyryru pirére ha mitãsã okakuaa aupágui. Mitãsã ha'e upe puru'a sã ombojoajúva sy ha imemby. Opa umi mymba kuña okambúva oreko aupa imembyrã, hákatu mymba ambuéva ikatu oreko avei.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tete
Opaite ára ary pegua

Ko kuatiarogue omhechauka opaite ára arapapahápe.


Oĩ avei kóicha:

Arange ambuéva: 0 jasyteĩ, 30 jasykõi, 31 jasykõi, 0 jasyapy


## Joaju

Ñemohenda:Arapapaha
Ñemohenda:Arete
Ñe'ẽñemiguerojera

**Ñe'ẽñemiguerojera** niko ñe'ẽporandu oipurúva peteĩ ñe'ẽñemi, oñepyrũva "maravichu maravichúpe", ha oha'ãrõva ñembohovái katupyry.

Ndojeikuaái araka'épa ojeporandu ñe'ẽñemiguerojera peteĩha, hákatu ojeikuaa ikatu ojejuhu jehaipy ymaite umi *sánscrito*-pe, Tupã ñe'ẽngue ryrúpe ha heta mombe'ugua'u ymápe. Ñe'ẽñemiguerojera ojeikuaavéva ha'e pe maravichu ojapo upe mymba ra'ãngajehe'áva, Gyrésia mombe'ugua'u pegua:

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽnga
Jekupytyha Tordesillas pegua

miniaturadeimagen|500x500px|Ojehecha ko ta'angáme ko ''Yvyra'anga Kantíno pegua'' ary 1502 rehegua, ko hína pe yvyra'anga tujavéva ohechaukáva upe tysýi gua'u omboja'óva yvýpe ojapo Jekupytyha Tordesillas pegua.
**Jekupytyha Tordesillas pegua** (karaiñe'ẽme: Tratado de Tordesillas, poytugañe'ẽme: **Tratado de Tordesilhas**) ha'e akue upe ñe'ẽme'ẽ ojejapóva upe táva Tordesillas —ko'ãga ojejuhúva tetãvoremi Valladolid, Castilla y León tetãvore, España retãme—, upe ára 7 jasypoteĩ ary 1494, umi karai rupi ombuekoviáva Isabel I Castilla pegua ha Fernando II Aragón pegua, mburuvicha guasu Castilla ha Aragón pegua, ha umi karai rupive avei ombuekoviávarey Huã II Poytuga pegua, upépe omoñe'ẽ peteĩ ha oñemboja'o opaite ygarata jehasa paraguasu Atlántikope ha opaite umi yvy Espáña ha Poytuga oñemomba'e akue Amérikape, oñemboja'o peteĩ tysýi rupive oĩ amo 370 légua (1786,3 km) kuarahyreike gotyo umi ypa'ũnguéra Cabo Verde pegua, ombopaha hag̃ua oimeraẽ ñemyangekõi Tavetã Espáña ha Tavetã Poytuga ndive.

## Ehecha avei

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jekupytyha tetãita
George W. Bush

**George W. Bush** (1946-) ha'e 43 Tetã Mburuvicha Guasu oisambyhy Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe.

Ñemohenda:Tendota Tetãvore Joapykuéra pegua
Pa'i Sandu (táva)

**Pa'i Sandu** () ha'e peteĩ táva guasu Uruguái retãme. Tatãvore Pa'i Sandu itavusu, oikove ipype amo 76 429 tapicha kuéra. Ko táva opyta ysyry Uruguái hembe'y kuarahyresẽ ngotyo, oĩ 368 km tetã tavusu pegua, Montevideo.

## Mandu'apy

## Joaju

* Intendencia Municipal de Paysandú
* Instituto Nacional de Estadística: ''Plano de la ciudad de Paysandú''

Ñemohenda:Uruguái táva
Supukukue irundykejojáva

**Supukukue irundykejojáva** ha'e hína pe oha'ãva mba'ekuéra hendaha tuichakue peteĩ supukukue ijykére, irundykejojáicha. Ombojoja hína sua m2 (1 000 000 temira'ãha irundykejojáva). Upe Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua ñemohendápe (SI) oipuru taikuéra **km²** ohechauka hag̃ua ko mba'era'ãva (ndoguerekói kyta térã ambuéva).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ta'ãha
Indu jerovia

**Indu jerovia** niko upe jeroviakatu imba'echaéva ha iguasuvéva Índia retãme, ha Nepal retãme avei. Oreko hína amo su sua jeroviahára opa yvy ári rupi, Indu jerovia, upe Hesu rape ha islã jerovia rire, ha'e niko upe jeroviakatu guasuvéva mbohapyha.

Tetã Índia-me, indu jeroviahára hína amo 80,5&nbsp;% opaite tapicha kuéra oikóva ku tetãme.

Iñepyrũme, ko ñe'ẽ indu ou péysiañe'ẽ pegua, upéicha umi tapicha Péysia-gua ombohéra upe ysyry guasu Sindhu (ko'ãga, ysyry Indo).

Heta karai ñemoaranduhára ohecha Indu jerovia peteĩ joparáicha heta Índia pegua tavarandu mba'éva, orekóva heta jerovia rape ambuéva ha ndorekói moñepyrũhára. Ko indu jerovia jopara oñepyrũ amo ary 500 Kirito mboyve térã 300 Kirito rire.

Yvy kuarahyreiképe ojeikuaaporã upe mbohapy ysaja Indu jerovia pegua, oñembohérava avei Trimurti (‘mbohapy ysaja [jeroviaha pegua]’: umi jeroviaha kuimba'e Brahmá, Visnu ha Shiva), hákatu ndaipóri indu jeroviahára omomba'eguasúnte ko "Trimurti".

## Ehecha avei
* Mantra
* Om namah shivaia

## Mandu'apy

*
Okẽndusu:Arandupy/Intro

**[[Arandupy]]** he'ise umi yvypóra rembiapo, ha umi ha'erã'inguéra ojejogapóva ipýpe, ome'ẽva umi tembiapópe tekovusu. Arandupy ikatu oje'e he'iseha opáichagua tekove ysaja: ikatúva ha'e tembiapoporã, jerovia, ha avatykuéra peteĩ tetãme oñembohasa vaekue ñemoñare ha ñemoñarére. Arandupy ojehero avei "mba'éicha oikove opavave oĩva peteĩ avano'õme". Péicha, ogueraha ipýpe kokuaa, ao, ñe'ẽ, tupãrape,ha mbojojahakuéra he'íva mba'éicha ojeiko vaerã, ikatúva ha'e teko moñangáva térã jerovia ha tembiapoporã  ***[[Arandupy|Ehechave arandupy rehegua...]]***
Ciudad de la Costa

**Ciudad de la Costa** ha'e peteĩ táva guasu Uruguái retãme. Tetãvore Canelones itáva orekovéva tapichakuéra ipype, oikove ipype amo 112 449 tapicha kuéra ary 2011 jave, ha táva mokõiha orekovéva tetãygua ipype, Uruguái retãme. Ko táva ojejuhu paraguasu Atlántiko rembe'ýpe.

Héra he'ise "táva y rembe'ygua", karaiñe'ẽme.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Uruguái táva
Machado de Assis

**Joaquim Maria Machado de Assis** (Rio de Janeiro, 21 jasypoteĩ ary 1839-pe - Rio de Janeiro, 29 jasyporundy ary 1908-pe) ha'e akue haihára Pindoráma pegua, ojeikuaaite ha'eha haihára tuichavéva Pindoráma ñe'ẽporãhaipyre rehegua. Ohai akue opaichagua ñe'ẽporãhaipyre, ñe'ẽpoty, tembiasagua'u, ñoha'ãnga, mombe'u ha heta ambuéva. Hekove aja, ohasa Pindoráma jokuái ñemoambue rupi, ohecha ha ohai mba'éichapa pe Tavetã Pindoráma opa akue ha mba'éichapa Tavakuairetã oñepyrũ.

Machado de Assis heñói táva Rio de Janeiro-pe, hogaygua mboriahu, oñemoarandu tetãygua mbo'ehaópe ha araka'eve oñemoarandu peteĩ mbo'ehaovusúpe. Umíva oñehesa'ỹijo Machado de Assis hekove he'i ha'e omboaje umíva karai guasu ha ohechakuaa umíva mburuvichakuéra, upévare ha'e omba'apoiterei ohupyty hag̃ua ku ñemboaje iñaranduitégui. Aipórõ, omba'apoite tetãre ha oipytyvõ oisãmbyhy heta aty jokuaiha tetãme, herakuã porã ha ohaikuaaite heta kuatiañe'ẽme ha ambuéva. Ikakuaaitévo, oñembyaty heta irunguéra, ha omoñepyrũ upe Academia Brasileira de Letras (Pindoráma Ñe'ẽ Amandaje).

Mayma hembiapokue ipuku ha ipype oĩ 9 tembiasagua'u ha ñoha'ãnga, 200 mombe'u, 5 ñe'ẽyvoty ñembyaty ha purahéi, ha amove 600 jehai.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Pindoramagua
Michel Temer

thumb|Michel Temer
**Michel Miguel Elias Temer Lulia** (Tietê, tetãvore São Paulo, 23 jasyporundy ary 1940-pe) ha'e akue Tavakuairetã Pindoráma mburuvicha 37ha. Ha'e peteĩ ñe'ẽngára ha ojokuaikuaáva Pindoráma pegua ha'e akue tendota ombuekoviáva ára 1 jasyteĩ ary 2011 guive ára 31 jasypoapy ary 2016 meve. Ára 31 jasypoapy ary 2016-pe, mburuvicha Dilma Rousseff osẽ Amandaje Guasu Pindoráma pegua omosẽgui chupe, Temer ohupi Pindoráma mburuvicháicha.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Pindoráma mburuvicha
Ñemohenda:Ñe'ẽngára
Anna Netrebko

**Anna Yuryevna Netrebko** (rrusiañe'ẽ: Анна Юрьевна Нетребко; Krasnodar, 18 jasyporundy 1971) ha'e kuñakarai opurahéiva Rrúsia pegua.

## Okapegua
* Tenda veb Anna Netrebko

Ñemohenda:Tekove Rrúsiagua
Cristiana Oliveira

**Cristiana Barbosa da Silva de Oliveira** (Rio de Janeiro, 15 jasyporundy, ary 1963), ojekuaavéva **Cristiana Oliveira** rehe, ha'e peteĩ mba'eapohára tetã Pindorama pegua. 

## Ta'angambyry hembiapo
* 1989 - *[[Kananga do Japão]]* .... Hannah
* 1990 - *[[Pantanal (tembiasagua'u)|Pantanal]]* .... Juma Marruá
* 1991 - *Amazônia* .... Mila / Camille
* 1992 - *De Corpo e Alma* .... Paloma Bianchi
* 1994 - *Memorial de Maria Moura* .... Marialva
* 1994 - *Quatro por Quatro* .... Tatiana
* 1996 - *Salsa e Merengue* .... Adriana
* 1998 - *Corpo Dourado* .... Selena
* 1999 - *Vila Madalena* .... Pilar 
* 2001 - *Porto dos Milagres* .... Eulália
* 2001 - *[[O Clone]]* .... Alicinha 
* 2002 - *O Olhar da Serpente* .... Celeste Carvalho Pinto
* 2003 - *Kubanacan* .... Helena
* 2005 - *Malhação* .... Rita Garcia
* 2006 - *A Diarista* .... Betty
* 2007 - *Amazônia, de Galvez a Chico Mendes* .... Carminha
* 2007 - *Sete Pecados* .... Dra. Margareth
* 2008 - *Casos e Acasos* .... Simone
* 2008 - *Casos e Acasos* .... Bárbara
* 2008 - *Faça sua História* .... Talita
* 2009 - *Paraíso* .... Zuleika Tavares
* 2011 - *[[Insensato Coração]]* .... Araci Laranjeira
* 2012 - *[[Salve Jorge]]* .... Yolanda Pereira Galvão
* 2016 - *A Terra Prometida* .... Mara

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
História de Amor

**História de Amor**, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Ohai karai Manoel Carlos, ha ojapo ta'angambyrýpe Ricardo Waddington, Roberto Naar, Alexandre Avancini ha Elizabeth Jhin, Marcus Toledo, Maria Carolina oipytyvõ, omotenonde hembiapokuéra Ricardo Waddington.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:1995
Arapokõindy

**Arapokõindy** () oĩ ko pehengue jasygua. Arapokõindy oreko pokõi ára. Oipuruve Arapapaha Gyregoriopeguape.

* Arateĩ
* Arakõi
* Araapy
* Ararundy
* Arapo
* Arapoteĩ
* Arapokõi

Ñemohenda:Ára
Pyti'a chiã

**Pyti'a chiã** hína pyti'a ipu pytuhẽ pytu ojapóva ohasávo ahy'o rupive térã pyti'a rape rupive. Ipyti'a chiãrõ he'ise ipytu rapépe oĩ mba'e ky'a térã ipo'iete. Mitãminguéra orekóva ku mba'asy ñanemopytuhẽ asýva hérava crup ipyti'a chiã meme, pyti'a chiã ikatu ojehasave, crup ivaivérõ, pe irurukue avei, ikatu omboty ñane pytuhẽ rape, ha iruru tuichaitereíramo, hasyeteve ñanepytuhẽ hag̃ua, omoirũvo chupe tyapu katuete oñehendúva péicha jave, ku pyti'a chiã.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'asy
Piraroto akãmbéva

Ku **piraroto akãmbéva**, hérava avei **piraroto Sambési pegua** (***Carcharhinus leucas***) hína piraroto juehegua ikatúva oyta ysyrýre ha paraguasu rupive avei. Ituichakue ikatu ohupyty amo 3,4 metro.

Ku pira ikatu ojehecha upe ysyry Paranaguasúre, Ñembyamérikape, ikatu ohupyty ku tetã Bolivia ijyvate gotyo, pe ysyry Sambési avéi (upévare ku pira réra ikatu ha'e piraroto Sambési pegua) ha Limpopo rehe, Afrika, heta tetãme Mbyteamérikape ha India retãme avei.

## Mandu'apy

* "Bull shark". Florida Museum of Natural History. http://www.flmnh.ufl.edu/fish/Gallery/Descript/bullshark/bullshark.htm.
* "Bull shark". National Geographic. https://web.archive.org/web/20070704023247/http://animals.nationalgeographic.com/animals/fish/bull-shark.html. Retrieved 2011-04-3.

## Joaju

Ñemohenda:Piraroto
Piraroto morotĩ

Ku **piraroto morotĩ** (***Carcharodon carcharias***) ha'e hína pira ikyrýuva, piraroto guasu oiko opa rupi y guasu akumíva.

Piraroto morotĩ hína hete guasu ha kyra, juru guasu ha apu'amíva, yvyrapãicha, ijepe'amíva ha ohechauka hãinguéra, umi hãi kyséicha, haimbe porã ha guasu, oisu'u mbaretete (amo 12-24 toneláda rupive). Naimorotĩmbáva, ipy'ánte imorotĩ, ijapekue hovy térã hũngy. Itĩ kua po'iete, hesa michĩ, apu'ami ha hũ asy.

Hete tuichakue ojehechavéva ha'eha amo 5 - 7,5&nbsp;metro (piraroto morotĩ kuimba'e imichĩva kuñágui), ojehecháramo jepe heta piraroto morotĩ ituichavéva, hetave 7,5 metro.

## Mandu'apy

## Joaju

* Shark Research Committee

Ñemohenda:Piraroto
Américo Pérez Peña

**Américo Pérez Peña**  hína karai opurahéiva ha opurahéiva mba'epu'atýpe Paraguái pegua. Ha'e niko heñóikuri tavapehẽ Cerro León, Táva Piraju, Tetãpehẽ Paraguari, Paraguay Retãme; ára 7 jasykõi ary 1937-pe. Itúva herava'ekue Blas Domingo Pérez Quintana ha isýkatu María Antonia Peña Salcedo. Américo niko mbohapyha pokôi joyke'y apytépe. Oguereko irundy ñemoñare: Raquel Violeta, Américo, Liz ha Arturo Pedro.

Américo orekórõ peteĩ ary, ovákuri ituvakuéra ndive Paraguaýpe, oñemoarandu'ypyhaguépe mbo'ehao Norteamérica-pe. Oĩ jave mbo'ehaópe oñandúkuri tekotevẽha oikuaa ha oñe'ẽ porã avei karaiñe'ẽpe, hógape oñeñe'ẽvégui Guaraníme. Imitãrusúpe oikékuri Mbo'ehao Nacional de Comercio Nº 1-pe. Upéi oikékuri Universidad Nacional de Asunción oikohaguépe chugui Virupurukuaahára, Papahára ha Ñemuha Rerekua. Avei oñemoarandujepékuri momarandukuaápe. Ombo'ékuri Mbo'ehaovusu *Católica* ha *Columbia*-pe.

Ary 1950-pe, Américo Pérez Peña orekórõguare 13 ary opurahéimiva'ekue hógape ha peteĩ ára peteĩ iñangirũ omboguapýkuri héra aipo *Certamen de Canto de los Barrios*-pe omotenondéva Puhoe Guarani, osẽhaguépe tenda peteĩháme. Upéi oñembokatupyrýkuri purahéipe Sofía Mendoza ndive ha hetave ambue mbo'ehára ndive, umíva apytépe: Emilio Bobadilla Cáceres, ombo'eva'ekue chupe mba'éichapa opuraheiva'erã umi purahéi ñanemba'éva. Péicha oikókuri puraheihára Américo Pérez Peña-gui ha upe guive opurahéikuri hetaiterei purahéi aty ha vy'aguasúpe ñane retãmegua ha ñane retã jereguápe, umíva apytépe: Koskin, Kurusu Kuatia ha Corrientes-pe, ha umírupi opavavénte ohechakuaákuri ipurahéi.

Peteĩ ára ohenóikuri Américo Pérez Peña-pe Mbo'ehára Mauricio Cardozo Ocampo oguerahava'ekue chupe Mba'epu'aty Perurima puraheihárarõ, upépe opurahéikuri irundy ary rupi. Iporã ja'e Américo Pérez Peña ha'ehague puraheihára peteĩha Ballet Folklórico Paraguayo-pe oikundahava'ekue heta tetã Amerikagua. Avei opurahéikuri *Orquesta Sinfónica Rio de Janeiro*-gua ndive. Purahéi rupive oikuaa ha opuraheijepékuri heta puraheihára ha'evéva ndive, umíva apytépe Agustín Barboza, Carlos Miguel Jiménez ha Eladio Martínez.

Orekorõguare 13 ary oikeva'ekue omba'apo *Departamento Nacional de Trabajo*-pe. Upéi omba'apókuri ambue hendápe ha ipahápe oikékuri omba'apo *Cámara de Diputados*-pe, oikohaguépe chugui Virupuru Rerekua.

## ***
*AMÉRICO PÉREZ PEÑA, GUARANÍME. Ohai: David Galeano Olivera

## Joaju

*AMÉRICO PÉREZ PEÑA – YOUTUBE
*AMÉRICO PÉREZ PEÑA – RECUERDOS DE YPAKARAI
*AMÉRICO PÉREZ PEÑA – CHE VALLE PIRAJUMI

Perez Pena