open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kiveve

thumb|250px
**Kiveve** ha'e peteĩ tembi’u  he’ẽmbýva oje’uséva ha héva tetãyguára rembi’u Paraguaigua ojejapóva andaigui, Paraguáipe ojehero guaraníme: “andai”.

Ko tembi’u he’ẽ asuka hypy’ỹ ha hatã nungáva.

Ko tembi’u tuicha mba’e Paraguái, rembi’u yma apytépe, ha umi mba’e araháva rupi, oreko hetaita caloría ha proteína. Ko mba’e hapo mombyry ha ko’ága ciencia ohechauka porã.

## Moõguipa ou héra

Pe téra “kiveve” guaraníme he’ise pytãngy. Pe “andai”, yva ojeporúva ojejapo hag̃ua ko tembi’u Paraguáipe oje’eháicha  “pytãngy sa’yju” oñembohéra “kiveve” (pytãngy) ko tembi’u. 

Pe ñe’ẽ “kiveve” ningo távayguakuéra apytépe ojeporu ojehero haguã tapicha iñakãpytãvape, péva omoañete pe ñe’ẽ he’iséva. 

## Mba’emba’épa oñeikotevẽ

“Kiveve” oñembosako’i haguã ijeporu ko’ã mba’e: andai, y, ñandyry, sevói oñembyasa’ipyre, kamby, juky hesa guasúva, asuka, avatiku’i ha kesu pyahu.

## Mba’éicha oñembosako’i

Péicha oñembosako’i “kiveve”: oñembopupu pe andai ojepiro pyre y oñembopupúva peteĩ mba’yrúpe ha upéi oñemboty kóva. Upéi oñembyaku ñandyry ha oñembopytã pype sevói. 

Uperire oñembojehe’a andai oñemongu’i porã rire  kamby, 0 asuka,  juky ha avatiku’i ndive, kóva ojeity mbeguetakuva’erã pype ku okýramo guáicha.

Oñembojy aja ojepyvuva’erã pytu’u’ỹre 10 aravavo’i pukukue rupi  térã  pe avatiku’i ojy porã meve. Amo ipahápe oñemoĩ pype kesu oñeipehe’ãmbyre ha oñenohẽma tatágui. Ko tembi’u oje’uve so’ope so’oka’ẽ ndive hamba’e, ága katu ikatueténte avei oje’e ha’eño, tembi’u ári.

## Ambue marandu

Ymave “kiveve” oñembojy haguã ojeporu peteĩ mba’yry yvyguigua hérava ñaopyrũ. Ho’uva’ekue ko mba’yrúpe oñembojypyre he’i péicha oñembojypyre hevehapea amoa.

## Notas


## Aranduka ojeporuva’ekue

*“Tembi’u Paraguay” de Josefina Velilla de Aquino 
*“Karú rekó – Antropología culinaria paraguaya” 

Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Ñemohenda:Tembi'u arigua
Chipa

thumb|240px|Chipa
Ojekuaa chipáramo **chipa** tembiꞌu oñembojýva tatakuápe ỹrõ ambue hendáicha (Paraguay rembiꞌukuéra apytépe oĩ 70 hendaichagua chipa ojekuaa porãva, heꞌicháicha Margarita Miró Ibars, kuñakarai oikuaa pypukúva tembiꞌu paraguái).

Opavave Paraguái rembiꞌu teéicha, “chipa soꞌo” oreko heta ''caloría''.  Péicha oiko ymaite guive ha ojehechaukáma mbaꞌekuaavete rupive.

## Moõguipa ou ko téra

Peteĩva ko tembiꞌu apytépe ha oiméne pe hevéva ha hetave ''proteína'' orekovahína pe oraháva ijapytépe vaka roꞌo guaraníme “soꞌo”, ha pégui ou pe héra “chipa soꞌó”. 

## Mbaꞌembaꞌépa oraha

Ojejapo hag̃ua “chipa soꞌo” ojeporu kure ñandy térã vaka kyrakue, ryguasu rupiꞌa, kesu paraguái, jukyku'i, avatiku'i, aramirõ ha kamby. 

## Ñembosako'i

Oñembosakoꞌi hag̃ua ojejapovaꞌerã péicha: oñembovu porã pe ñandy hypyꞌü ha morotĩ porã meve, péva jajapokuaa ñande pópe. Upéi katu oñemoĩ pype ryguasu rupiꞌa, juky ha kesu; koꞌãva oñemonguꞌiporavaꞌerã ha ojepyvu oñemoĩ rire peteĩteĩva. Oñembojeheꞌa koꞌã mbaꞌe avatikuꞌi,  aramirõ ha kamby ha oñensova porã.

Oñembojeheꞌa porã rire oñembyapuꞌapuꞌa tuichakue mbujapéicha ha ñambokua ñañe kuãme. Pe kua ojejapóvape oñemoingue pe “apyte soꞌo” haꞌevahína ryguasu rupiꞌa ha soꞌo “ñemonguꞌipyre”. Upéi oñembotyjey ko mbaꞌe apuꞌa opyta hag̃uáicha peteĩ *torta* orekóva 7 *centímetro* rupi ipekue. 

Amo huꞌãme oñemoĩ koꞌã *torta chapa* oñemoñandýva ári ha oñeñohẽ hese kamby, upe rire oñembojy tatakua akuporãme (250°) mokõipa aravoꞌi pukukue. 

## Ambue maranduve

Margarita Miró Ibars, kuñakarai oikuaa pypukúva Paraguái rembiꞌukuéra, omyesakãháicha, opaichagua chipa, ha ijapytekuéra “chipa soꞌo”, oĩ umi tembiꞌu ojeporúva “týra”-ramo apytépe, ko ñeꞌẽ guarani ojeporu oñembohéra hag̃ua opaichagua tembiꞌu ojeꞌúva “kojói”, kamby térã ''café'', ỹrõ katu tembiꞌu ojeporúva ojeꞌu hag̃ua ambue tembiꞌu ndive. 

"Chipa" ndive ojeꞌu avei "týra"-ramo "mbeju" ha "sópa paraguái".

* Umi tapicha arandu ohapykuehóva Paraguái rekoasakue heꞌi opaite tavaygua rembiꞌu oñembosakoꞌíva ogapykuérape pe Ñorairõ Guasu Paraguái Triple Alianza (Arhentína, ha Uruguái, 1864 guive 1870 peve) renondépe oikovaꞌekue, hetaiterei caloría *orekoha*, pe ñorairõ guasu ojukaparaívaꞌekue Paraguái ñemoñare rapykuerépe saꞌieterei tembiꞌu oĩ rupi, ha upéva rupi tembiꞌukuéra oreko heta *proteína*, ojehecha pype ipokãha.

## Marandukuéra oñenohẽ hague
*Diccionario Biográfico "FORJADORES DEL PARAGUAY", Primera Edición Enero de 2000. Distribuidora Quevedo de Ediciones. Buenos Aires, Argentina.

## Kuatiakuéra ojeporúva
*“Tembiꞌu Paraguay” de Josefina Velilla de Aquino
*“Karú rekó – Antropología culinaria paraguaya” 

Ñemohenda:Paraguái
Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Ñemohenda:Chipa
Kechuañe’ẽ

thumb|Kechuañe’ẽnguéra.
**Kechuañe’ẽ** (kechuañe’ẽme, *Qhichwa simi)* ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva umi tetãnguéra ojejuhúva Ánde yvytyrysýipe (Peru, Mborívia, Ekuatóry, Kolómbia ha Arahentína). Ko ñe’ẽ oguereko 10-12 sua ñe’ẽhára.

Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Ñemohenda:Volívia ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Perũ ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Ekuator ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Arahentína ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Kolómbia ñe'ẽnguéra
Aimarañe'ẽ

frameless|upright=1.25|right
**Aimarañe'ẽ** *(Aymar aru)* ñe'ẽ Ñemby Amérika peguáva, aimarakuéra iñe'ẽ tee. Ha'e ñe'ẽ ypygua mbohapyha oñañe'evéva Amérikape, amo 2,2 sua oñe'ẽkuaa.
Oĩve mokõi ñe'ẽ aimarágui oúva oikovéva ko ára peve: ha'éva jaqaru, oñe'ẽva su Perũ yvytyrysyigua, ha kawki, ñe'ẽ ogue ramoiteva'ekue.

Ñama'ẽrõ aymara ñe'ẽgui oúvare jahecha oĩha opáichagua ñe'ẽ aimara: 

*Aimarañe'ẽ septentrional: oñeñe'ẽva tetãvore La Paz-pe (Volívia) ha tenda ypa Titikáka-pe;
*Aimarañe'ẽ meridional: oñeñe'ẽva tetãvore Oruro ha Potosi-gua (Volívia);
*Aimarañe'ẽ altiplano Chile-gua: ha'e hína peteĩ aty mbytegua oñeñe'ẽva ypa Titikáka ñemby kuarahy reike gotyo (altiplanos Peru-pegua) ha ambue jere reheguakuéra. 

Opavavete ojuavy hikuái ipu, ijysaja ha iñe'ẽndýpe, upéichante avei opavavéva ñe'ẽhakuéra opa tenda rupigua ikatu ojokupyty.

Ñe'ẽ aimara hekoresãi umi tenda okarayguaháre, péva he'íse, umi tenda yvytyháre tetãvore La Paz, tetãvore Oruro ha Potosi, ko'ã tendápe kuaapy ha ñe'ẽ jeporu ohupyty 99%. Umi ambue tetãvorekuéra altiplano Volívia, Peru ha Chile-gua, ñe'ẽ jeporu oguejyve, jepevérõ upéicha ko ñe'ẽ hesãi ha imbarete. Ko tendápe, España ñe'ẽ ohekojopy aimarápe ha, sapy'ánte avei ohekojopy chupe kéchua.

## Ñe'ẽndymi
Ñe'ẽndymi:
*  Tuvicha: *jach'a*
*  Michi: *jisk'a*
*  Àra: *uru*
*  Avati: *tunqu*
*  tùva: *tataku*
*  sy: *mamaku*
*  Yvy: *uraqi*
*  Yvàga: *alajhpacha*
*  Y: *uma*
*  Tata: *nina*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Ñemohenda:Aimarakuéra
Ñemohenda:Chíle ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Perũ ñe'enguéra
Ñemohenda:Volívia ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Arahentína ñe'ẽnguéra
Kapi'yva

thumb|250px|Kapi'yva
 
**Kapi'yva** () mymba okambúva, kure joguaha, oiko y rehe ha ñanandýre, ipy irundy, hague akua, ndahuguáiri. Yvypóra ho’use ho’okue.

Ñemohenda:Okambúva
Yguasu

__DISAMBIG__
**Yguasu**:
* Yguasu - jykyry guasu, hérava avei Para.
* Ysyry Yguasu - ysyry Argentina ha Vrasil retãme.
* Chororo Yguasu - chororo Argentina ha Vrasil retãme.
* Yguasu (Paraguái) - táva Paraguáipe
Gualeguaychu

**Gualeguaychu** arasẽme tava Argentina retãme. Oĩhína tetãvore Entre Rios-me. Ko távape oiko 76.220 ava (2001 ary).

Ñemohenda:Argentina táva
Samogitiañe’ẽ

**Samogitiañe’ẽ** (*žemaitiu kalba*) ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva Samogítiape, Lituáña.
=Mandu’apykuéra=
Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Ñemohenda:Lituaña
Guenosáire

**Guenosáire tavaguasu** (epañañe’ẽme: *Buenos Aires*, oñemoñe’ẽasávo avañe’ẽme, *"Yvytukuéra iporãva"* térã *"Yvytu porãnguéra"*) ha’ehína peteĩ tavaguasu oĩ mbytépe Arahentína retãme, kuarahysẽ gotyo, La Plata rembe’ýpe. Ko tavaguasu oguereko 2.890.151 tavaygua (ary 2010 jave).

## Ta’ãnga

Image:Bandera de la Ciudad de Buenos Aires.svg|Poyvi Ciudad Autónoma Buenos Aires-gui (CABA)
Image:Třída_Avenida_9_de_Julio_a_obelisk_-_Buenos_Aires_-_panoramio.jpg|Av. 9 de Julio, Vuenosáire, Argentína-pe
Image:Puerto Madero Panorama.jpg|Puerto Madero, Buenos Aires-pe
Image:Plaza San Martín, Buenos Aires (27146002798).jpg|Buenos Aires
Overa

**Overã** ha'ehína peteĩ táva Argentina retãme, yvatévokuarahy resẽ gotyo. Oĩhína tetãvore Misionesme. Ko távape oiko 55.548 áva (2001 ary).

Ñemohenda:Argentina táva
Kurusu Kuatia

**Kurusu Kuatia** (Karaiñe'ẽme: Curuzú Cuatiá) ha'ehína peteĩ táva Argentina retãme, yvatévokuarahy resẽ gotyo. Oĩhína tetãvore Taraguime. Ko távape oiko 36.390 áva (2001 ary).
alt=Kurusu Kuatia Poyvi|miniaturadeimagen|Kurusu Kuatia Poyvi

Ñemohenda:Taragui Retãmini táva
Ibiruba

**Ibiruba** ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 19.237 áva (2006 ary).

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Ka'a Katĩ

**Ka'a Katĩ** (Karaiñe'ẽme: *Caá Catí* terã *Nuestra señora del Rosario de Caá Catí)* ha'ehína peteĩ táva Argentina retãme, yvatévokuarahy resẽ gotyo. Oĩhína tetãvore Taraguime. Ko távape oiko 7.573 áva (2001 ary).

Ñemohenda:Taragui Retãmini táva
Uetersen

**Uetersen** (ˈyːtɐzən) oĩ araguápe tava tetãvore *Schleswig-Holstein* Alemaña retãme. Ko távape oguereko 17,865 ava (2006 ary).
thumb|Uetersen|70px|left

## Yvykuaa
Uetersen oĩ Pinnau rembe’ýpe, ha opyta 30 km. Táva Hamburg gui.
thumb|Uetersen i Alemaña|100px
## Ararova
Arahaku jave hakukue og̃uahẽ 30&nbsp;°C-pe ha araro’y jave katu -8&nbsp;°C-pe. Hakukue oñemombytekuaa 15&nbsp;°C-pe.

## Ciudades Hermanas
* 20px Wittstock (Brandenburg, Alemaña), 1990.

## Referencias (Alemañañe'ẽ)
* Wilhelm Ehlers: *Geschichte und Volkskunde des Kreises Pinneberg* (1922)
* Hans Ferdinand Bubbe: *Versuch einer Chronik der Stadt und des Klosters Uetersen* Band 1 & 2 (1932 - 1938)
* Rudolf Lavorenz: *Uetersen*, ISBN 3-89702-541-8
* Lothar Mosler: *Blickpunkt Uetersen* (Geschichte und Geschichten 1234 - 1984) (1985)
* Lothar Mosler: *Mit der Eisenbahn durch Uetersen* (1996)
* Lothar Mosler: *Rosenstadt Uetersen im Wandel der Zeiten* (1971)
* Dr. Ernst Brütt und Gerhard Scharfenstein: *Uetersen und seine Einwohner* (1995)
* Andreas Fründt: *Das Hochadeliche Closter zu Uetersen* (1986)
* Michael Schubert: *Uetersen zwischen Marsch und Geest* (1998) ISBN 3-86134-773-3
* Stadt Uetersen: *750 Jahre Uetersen* (1984)
* Michael Schubert: *Uetersen zwischen Marsch und Geest* (1998)
* *Das Uetersen-Lexikon*

## Ambuére joaju
* http://www.uetersen.de 

Ñemohenda:Alemaña táva
Kosereva

**Kosereva** oĩ umi “postres típicos”  tavaygua rembi’u apytépe Paraguáipe ha, ambue tembi’u he’ẽ juky ha he’ẽ asukávaicha,  oreko heta proteína, mba’e hapo mombyrýva ha ciencia ohechauka porãva . 
miniaturadeimagen|Kosereva.
Ko tembi’uhína peteĩ mba’e he’ẽ ojejapóva “cascos”-gui, péva he’ise, pe narã hái (Guaraníme, “Apepu”) a pirekue atãme, oñembojýva eira hũ ndive. 

Kóva peteĩ mba’e he’ẽ ndajaroviaseivavoi, ha’e he’ẽre ha ojejapógui mba’e háivagui. Ojejapopa rire opyta haivy’asy  ha hi’acido’imi. 

## Moõguipa ou héra

Téra “kosereva” ou epañañe’ẽgui “*conserva*”.

Péva ojekuaa oĩ rupi kuatia ohechaukáva umi conquistador España-gua ouva’ekue Paraguáipe colonia aja, ipukuva’ekue sa’ary XVI ha sa’ary XIX peve (Paraguái isãso meve España poguýgui 1811)-me, oñongatu hag̃ua ko’ã yva oikytĩmi mbytépe ha ombojy eira hũme.

Pépe oñepyrũ ko mba’e he’ẽ oje’úva tembi’u ári ha héra avei. 

## Mba’emba’épa oraha

Oñembosako’i hag̃ua kosereva yma guare ojeporu jehe’apy hasy’ỹetéva ijuhu narãnguéra hái (hi’aju porãva), asuka heta porã, eira hũ ha y heta porã avei.

## Mba’éichapa oñembosako’i

Ñepyrũrã ojepiro sa’i’asy pe narã ikatuháicha ha pe hi’a ome’ẽha peve. Oñemboja’o mbyte rupi ha ojepe’a ipire pererĩngue (pire pererĩmi ojaho’íva yva’a ha kumandakuéra,  parral’áicha, habichuela, etc.)  ha ojejohéi jeyjey. 

Péicha ojejapo rire, umi narã ojehejava’erã y ro’ysãme 24 aravo rupi, ha oñembopyahumimi pe y káda 2 térã 3 aravo. Ohasa rire aravo oje’eva’ekue, oñemoĩ peteĩ kaserólape ha oñemoinge jey y ro’ysã oñemohe’ẽ asukapyrépe. Oñemboty pe mba’yru ha oñemoĩ tatápe  opupu peve ha upéi oñenohẽ jey pégui.

Ojejohéi jey umi yva y ro’ysãme, ojejopy vevuimiva’erã pevarã peteĩteĩ ha ojeity  jey y ro’ysã upe mboyve oñemoĩ haguépema eira hũ.

Oñemoĩ jey tatápe pe kaserola ojeporuva’ekuépe voi, péva oñembotyva’erã. Ojeheja opupu mbarete porã peteĩ aravo’i pukukue ha oñenohẽ jey tatágui ha  péicha oñemohu’ã pe iñembosako’i.

## Ambue marandu iporãva ojekuaa

Pe kosereva oñeñongatu areséramo oñemoĩva’erã pype, oñembosako’i aja, hetave asuka ha eira hũ.

Ymave ko tembi’u oñeñongatúmi mba’yru’i yvyguiguápe, avei kambuchípe.

## Ambue marandu


## Moõguipa oñenohẽ marandu

*“Tembi’u Paraguay” de Josefina Velilla de Aquino 
*“Karú rekó – Antropología culinaria paraguaya”, de Margarita Miró Ibars

## Joaju okapeguávandi
Consumer

Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Ñemohenda:Tembi'u arigua
Mbeju

**Mbeju** kóva peteĩ mbujape aramirõ (kóva *polisacárido* oĩva hiꞌupyrãramo kaꞌavokuérare ha omeꞌẽ 70-80% umi kaloría hoꞌúva yvyporakuéra yvy ape tuichakue javeve), jepémo oñembosakoꞌi hag̃ua ikatu avei ojeporu ambue hiꞌupyrã, typyraty mbaꞌe. Ko hiꞌupy ohechauka tembiꞌu paraguái heta caloría oguerekoha. 

Oĩ tapicha arandu ohapykuehóva Paraguái rekoasa heꞌíva opaite tavaygua rembiꞌu oñembosakoꞌíva ogapykuérape pe Ñorairõ Guasu Triple Alianza (Arhentína, Vrasil ha Uruguái, 1864 guive 1870 peve) renondépe oikovaꞌekue opa rire, hetaiterei caloría orekoha, pe ñorairõ guasu ojukaparaivaꞌekue Paraguái ñemoñare rapykuerépe saꞌieterei tembiꞌu oĩ rupi, ha upévare tembiꞌukuéra oreko heta proteína, ojehecha pype ipokãha tembiꞌu.

## Mbaꞌembaꞌépa oraha

"Mbejú" yma guare ojejapo hag̃ua ojeporu koꞌã hiꞌupyyrã: aramirõ, avati kuꞌi, kure ñandy, juky kuꞌi, kesu pyahu ha kamby. 

Oñembosakoꞌi hag̃ua mbeju ojeheróva "mbeju avevo" (guaraníme, "*torta hinchada*")  ojeporu umi hiꞌupyrã oñembohysyimavaꞌekue, katu hetave oraha kure ñandy ha kesu. 

Oñembosakoꞌi hag̃ua "mbejú aramirõ"  ojeporu typyraty aramirõ rãngue.

## Mbaꞌéichapa oñembosakoꞌi

Pe "mbeju *tradicional*" oñembosakoꞌi hag̃ua ojejapo péicha: oñembope aramirõ peteĩ yvyrápe, ha upe rire oñembogua ha ojepesa. Oñemoĩ pype ñandy ha kesu oñembyasaꞌi pyre. Ñambovu ñande pópe ág̃a ojogua peve peteĩ mbaipýpe. Oñemoĩ pype ryguasu rupiꞌa, juky, kamby ha upéi oñembovu jey. Amo huꞌãme oñemoĩ pype aramirõ ha avati kuꞌi, ñambojeheꞌapa ñande pópe opyta peve galléta kuꞌícha.

Upéi oñembyaku peteĩ páila haku porã meve ha oñemoñandyꞌimi. Oñemoĩ pype pererĩmi pe mbojeheꞌapy oñembosakoꞌíva, oñehembeꞌy jopyjopy kuimbe apépe. Oñembojy sapyꞌami ha upe aja oñemomýi  pe páila ojy joja hag̃ua ha ani okái mbytépe. Peteĩ mbaꞌyru jahoꞌihápe oñembojere  "mbeju" pe páila ári ha oñembojypa ojeꞌe haguéichama voi

## Ambue marandu

"Mbeju" ojoaju jeroviapy guarani rehe, ha oĩ umi tembiꞌu itujavéva guaranikuéra hiꞌupy apytépe. "Chipa" ha"sópa paraguái" ndive, haꞌe tembiꞌu ojeheróva "týra", ñeꞌẽ  guarani oheróva opaichagua tembiꞌu ojeꞌúva oñemoirũ hag̃ua "kojói", kamby térã caferykue, ỹrõ katu oñembosakoꞌi ojeꞌu hag̃ua ambue tembiꞌu ndive. Oĩ michĩvéramo 16 hendáicha oñembosakoꞌi hag̃ua ha koꞌág̃a rupi ojekuaa 11 umíva apytépe.

## Arandukaita
 
*"Tembiꞌu Paraguay", ohaíva Josefina Velilla de Aquino.
*"Karú rekó – Antropología culinaria paraguaya", ohaíva Margarita Miró Ibars.

## Manduꞌapy
Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Vorivori

**Vorivori** ningo jukysy hypy’ũ ha he añetéva, orekóva avatiku’i ha kesu apu’amimi.

Opaichagua tembi’u paraguáicha, “vorivori” heta oreko *[[proteína]]* ha *[[caloría]]*, tetã rekoasakuépe jajuhu mba’érepa, ha ciencia péva ohechaukáma. 

## Moõguipa ou héra

Téra “vorivori” ou ypykuéra guaranígui. Upévare Guaraníme –kóva peteĩva umi Paraguái ñe’ẽ tee he’iháicha ko’ág̃agua Tetã Léi Guasu tetã sudamerica-ygua- pe ñe’ẽ papyeta ojejapo hag̃ua heta jey oje’ejey pe ñe’ẽ, péva he’ise aipórõ, “vori” ha’eha peteĩ, katu “vorivori” mokõi térã hetave.

Ñe’ẽ “vori”, oñembojo’ávo he’iséva pe tembi’u vorivori, ou España ñe’ẽ “bolita”-gui (oñe’ẽ hag̃ua pe mba’e apu’a avatiguigua oĩva pe jukysýpe);  pe ñe’ẽ “bolita” ohasáva guaraníme ymave oje’e “borita” ha amo hu’ãme oñemombyky ha opyta “vori”. Upévare “vorivori”  ha’e “bolita, bolita”.

## mbaeicha ojejapo

“Vorivori” tee ojejapo hag̃ua ojeporu avati ku’i, kesu pyahu, jukysy hypu’ũ porãva ha avei y. 

Oĩ avei mbueicha oñembosako’íva ha ojehero “vorivori morotĩ” oraha umi ambue ndive ñandy, áho, sevói, kurapepẽ, kamby ha arroz.

## Mba’éichapa oñembosako’i

Oñemoĩ peteĩ mba’yrúpe avati ku’i ha kesu oñembo’i pyre, ha oñemyakỹ vevuimi ko jehe’apy pe jukysy rykuépe ojejapo hag̃ua peteĩ masa ha chugui oñembyapu’a vori. 

Umi “vori” tuichava’erã peteĩ parral’a tuichávaicha. Oñembosako’i rire umi vori oñeikotevẽtava, ojepoi peteĩteĩ pe jukysy opuvahínape ha ojeheja opupuve 5 ravo’i rupi.  Pe tembi’u hypy’ũetereíramo ikatu oñemoĩve pype ytaku hi’yve hag̃ua.

## Ambue marandu

* “Vorivori” yma guare ojekuaa avei “vorivori jukysý”-pe.
* Vorivori ojekuaavéva ha’e “vorivori ryguasuguigua”. Kóva ojejapo hag̃ua oñemoĩ pe jukysýpe ryguasu oñemongakuaáva ogaháre ro’o pehẽngue hẽngue oñembochyryry porãva’ekue upe mboyve pytã ha herakuã’asy peve, okai’ỹme.
*Vori michĩetereíramo oñembohéra “tu’ĩ” (cotorra, cacatúa) “rupi’a” (tupi’a), péva he’ise “tu’ĩ rupi’a”.
* “Vorivori” oĩ umi mbovymi tembi’u paraguái apytépe ojejuhúva opaite mesápe tetã Paraguáipe, jámane imboriahúva térã iviru hetáva rógape; rejuhúta chupe umi jekaru kakuaa oĩhápe ha upéichante avei umi tapỹi okára mboriahumíme.
* Oĩ tapicha arandu ohapykuehóva  Paraguái rekoasa he’íva opaite tavaygua rembi’u oñembosako’íva ogapykuérape pe Ñorairõ Guasu Triple Alianza (Argentina, Brasil ha Uruguay, 1864 guive 1870 peve) renondépe oikova’ekue opa rire, hetaiterei caloría orekoha, pe ñorairõ guasu ojukaparaiva’ekue Paraguái ñemoñare rapykuerépe sa’ieterei tembi’u oĩ rupi, ha upévare tembi’ukuéra oreko heta proteína, ojehecha pype ipokãha tembi’u.

## Bibliografia
*“Tembi’u Paraguay” de Josefina Velilla de Aquino 
*“Karú rekó – Antropología culinaria paraguaya”, de Margarita Miró Ibars

Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Jorge "Lobito" Martínez

**Jorge "Lobito" Martínez**, heñói Paraguay, Paraguái Táva Guasúpe, 11 jasypa 1952-me, puraheiha, mbaraka mbopuha, purahéi apoha ha tavarandu myasãihára Eladio Martínez ha Aída Ayala ñemoñare.

## Guata ñepyrũ

Oñemoarandu ombopu hag̃ua piano Margarita Morosoli de Piccardo ndive oreko guive 6 ary  11 peve ha upe rire Nelly Jiménez, Pedro Burián ndive Instituto de Altos Estudios Pianísticos de Leonor Aranda-pe.

Luis Cañete ha Carlos Schwartzman imbo’eharava’ekue. 

22 ary oreko guive ha 1983 peve oĩ puraheiha aty opurahéiva música moderna ha ojejeroky hag̃ua “Los Aftermad’s” onohẽ haguéndi heta disco orekóva purahéi imba’éva. 

Pa’ary aty ’80-pe oĩ aty jazz  rehegua hérava “Opus 572”-pe ha ombopu música clásica ha’eño piano-pe. 

## Hapykuere
:

## Hembiapokue

Hembiapokue tuichavéva apytépe ojekuaa: 
*“Canto para tí” ha “Que más da”, opurahiva’ekue “Los Aftermad’s”, 
*“Carola”,  opuraheiva’ekue Andrés Boiarsky  Buenos Aires-pe, 1986-me; 
*Purahéi película “El portón de los sueños”,  cineasta Hugo Gamarra mba’e oñe’ẽva Augusto Roa Bastos rekove rehe; 
*“Juego de niños” ombohérava peteĩ disco compacto neporãva omombareteséva purahéi omyasãiva taravandu ha ojekuaáva hese jazz, ojekuaaukava’ekue 1995-pe; pépe avei Lobito ohechauka  ambue katupyry orekóva (“Avy’a jave” ha “Navidad”) ha ambue purahéi poravopyre Paraguái mba’éva opa ára g̃uarã, “Asunción”, Federico Riera rembiapokue oikuave’ẽva’ekue Paraguái táva guasúpe.

## Hekove pahávoma

Ojejuka vaietereiva’ekue chupe jasyteĩ 2003-pe. Oreko upérõ 51 ary ha hetaiterei mba’e gueteri ikatu oñeha’arõkuri iñarandu, ipyahúgui tembiaporã omyasãiva ha ha’evére oguerojera hag̃ua mba’e pyahu. 

## Referencias

* Diccionario Biográfico "FORJADORES DEL PARAGUAY", Primera Edición Enero de 2000. Distribuidora Quevedo de Ediciones. Buenos Aires, Argentina.

## Enlaces Externos

*Música Paraguaya
*Viva Paraguay
*Centro Cultural de la República El Cabildo

Martínez, Jorge "Lobito"
Jenaro Pindú

**Jenaro Pindú** O’ararecha Paraguaýpe, Paraguái tavavusu, 1946-me. 
Moha’ãngára, escultor ha arquitecto, Hermann Guggiari remimbo’ekue escultura-pe, hetápe g̃uarã Paraguáipe hembiapo hetavéva Siglo XX-pe.

## Hapykuere
Ipukumihína hembiapo porã paraguái mba’eporã apópe-pe, 1966 guive 1983 peve.
   

Omomba’évo hembiapo Ticio Escobar Paraguáipe ikartypyryvéva oñe’ẽhag̃ua ã mba’ére, 1983-pe he’i: “ko’ág̃a rupi ñahendumeméma umi ’70-pe oñepyrũ imbaereteve ta’angakuéra ha upépe ja’eva’erã Jenaro Pindu rembiapo ojehechaukáva Galeria Miró-pe omopyenda ha omoñepyrũva upéva…”

Péicha avei upe mba’eporãhára Brasil-gua, katu heko paraguáivéva ojapohaguére hembiapokuéra ko’ápe, Livio Abramo, grabado-pegua mbo’ehára guasu, he’i: “(Pindu hína) peteĩva umi  artista paraguái apytépe ikatupyryvéva – ko’ag̃agua, hemiandukatúva ha peteĩjeýpe- omoheñói oga ropyta omoha’angáva yvypóra reko ha omoambuéva pe ñarõ ñañandu kañymby atãva osẽva iñapytu’ũ ruguaitépe okápe, hembaipo ajúpe, ha ñanemondýiva hechapyrãgui, ñaha’arã’ỹhágui ha ikunu’ũva ñande resápe”.

## Hembiapo jehechechakuaa

Heta jopói ohupyty, umíva: “Mención de Honor” Concurso de Artes Plásticas CCPA-pe (1966), “Segundo Premio” Concurso de Cuentos ombosako’íva kuatiahaipyre La Tribuna (1973); “Premio Invitado de Honor” II Bienal de Maldonado (Uruguay)-pe (1977) ha “Gran Premio” III Bienal de Maldonado-pe (1979).

## Hembiapo

Jahecháramo hembiapo ojajáiva, ja’emanteva’erã heta ha tuichamba’eitereiha; umíva apytépe ojehecharamovéva ta’ãnga tinta-pe ijapopyre ha grabado. Ko’ãvagui heta oĩ ndahéraiva, ohechaukáva ikatupyry ha oñeñongatu Paraguái ha yvóra Museokuérape ha avei tapicha ombyatýva pópe. 

Arquitecto-háicha, ha’e omoha’anga ha ojapo óga ha ogayvate ijeheguivoi mba’e momorãmby ha ha’eñoitéva heko sã’ỹme. 

## Hekove ru’ã

Omano Paraguaýpe 1993-pe.

## Marandu ojoajúva kóva ndive
* Online Mad
*Uninorte
*Galeria el Circulo

## Moõguipa oñenohẽ marandu
* Centro Cultural de la República El Cabildo
* Diccionario Biográfico "FORJADORES DEL PARAGUAY", Primera Edicción Enero de 2000. Distribuidora Quevedo de Ediciones. Buenos Aires, Argentina.

Pindu
Hesu Tupão añete

"**Hesu Tupão añete**” ningo peteĩ tupão pentecostal, oñemohendáva Pentecostales-kuéra Hesu Kirito rerapegua apytépe, oñepyrũva’ekue Pekín, China-pe 1917-me. 2004-pe, ko Tupão he’i oĩha ipype amo 2 millones tapicha rupi 45 tetãme, 5 yvyrusúpe. Ko tupão rembirechapy hína omysãi ñandejára ñe’ẽ opa tetãme oujey mboyve Hesu Kirito Hemimbo’epy ha hemimbijeroviapy oñemomba’evéva:
# Pytu Marangatu
# Ñemongarai
# Py jejohéi. 
# Tupãra’ã marangatu
# Arapokõi
# Hesu
# Ñandejára ñe'ẽ
# Ñepysyrõ
# Tupão
# Jejyjey

Ñemohenda:Hesu rape
1903

**1903** - ary. 

## Oararecha'akue
* Josefina Plá - 9 jasypateĩ
* Livio Abramo - 23 jasypoteĩ
* Silvina Ocampo - 24 jasypokõi
## Omano'akue

## Joaju

----

...1902-1903-1904...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1999

**1999** - ary. 

## Oararecha'akue
* Robert Morales - 17 jasyapy

## Omano'akue
* Josefina Plá - 20 jasyteĩ

## Joaju

----

...1998-1999-2000...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1948

**1948** - ary. 

## Oararecha'akue
* Ricardo Migliorisi - 6 jasyteĩ

## Omano'akue

## Joaju

----

...1947-1948-1949...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1993

**1993** - ary. 

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Livio Abramo - 26 jasyrundy
* Jenaro Pindú
* Emigdio Ayala Báez - 24 jasykõi
* Silvina Ocampo - 14 jasypakõi

## Joaju

----

...1992-1993-1994...
1891

**1891** - ary. 

## Oararecha'akue
* Concepción Leyes de Chaves - 26 jasyrundy
* Coronel Luís Irrazábal - 8 jasypoapy
* Ignacio Núñez Soler - 31 jasypokõi
## Omano'akue

----

...1890-1891-1892...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1985

**1985** ary.

## Oararecha'akue
* Vânia Fernandes

## Omano'akue
* Concepción Leyes de Chaves 
* Epifanio Méndez Fleitas - 22 jasypateĩ

## Joaju

----

...1984-1985-1986...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1946

**1946** - ary. 

## Oararecha'akue
* Jenaro Pindú 
* Guido Rodríguez Alcalá 
## Omano'akue

## Joaju

----

...1945-1946-1947...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1952

**1952** - ary. 

## Oararecha'akue
* Jorge "Lobito" Martínez - 11 jasypa

## Omano'akue
* Félix Pérez Cardozo - 9 jasypateĩ

## Joaju

----

...1951-1952-1953...
2003

**2003** - ary. 

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Jorge "Lobito" Martínez - jasyteĩ

## Joaju

----

...2002-2003-2004...
1924

**1924** - ary. 

## Oararecha'akue
* Hernán Guggiari - 20 jasykõi
* Ramón Artemio Bracho - 8 jasypa

## Omano'akue

## Joaju

----

...1923-1924-1925...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1927

**1927** ary.

## Oararecha'akue
* José Luis Appleyard - 5 jasypo
* Antônio Carlos Jobim - 25 jasyteĩ
## Omano'akue

## Joaju

----

...1926-1927-1928...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1960

**1960** ary.

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Hérib Campos Cervera - 31 jasyteĩ

## Joaju

----

...1959-1960-1961...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1890

**1890** ary.

## Oararecha'akue
*Julio Correa - 30 jasypoapy

## Omano'akue

----

...1889-1890-1891...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1953

**1953** ary.

## Oararecha'akue

## Omano'akue
*Julio Correa - 14 jasypokõi
*Luis Alberto Riart - 1 jasypa

## Joaju

----

...1952-1953-1954...
1904

**1904** ary.

## Tembiasakue
* FIFA Oñepyrũva - 21 jasypo.

## Oararecha'akue
* Pablo Neruda - 12 jasypokõi
* José Asunción Flores - 27 jasypoapy

## Omano'akue

## Joaju

----

...1903-1904-1905...

Ñemohenda:1904
1972

**1972** ary.

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* José Asunción Flores - 16 jasypo
* Reinaldo Julián Decoud Larrosa - 1 jasypateĩ

## Joaju

----

...1971-1972-1973...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1945

**1945** ary.

*Omomba'akue Mokõiha Ñorairõ Guasu 8 jasypo.

## Oararecha'akue
*Maneco Galeano - 5 jasypo
*Luiz Inácio Lula da Silva - 27 jasypa
## Omano'akue
*Adolf Hitler - 30 jasyrundy

## Joaju

----

...1944-1945-1946...
1898

**1898** ary.

## Oararecha'akue
* Remberto Giménez - 4 jasykõi

## Omano'akue

## Joaju

----

...1897-1898-1899...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1982

**1982** - ary. 

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Mauricio Cardozo Ocampo - 5 jasypo

## Joaju

----

...1981-1982-1983...
1926

**1926** - ary. 

## Oararecha'akue
* Luis Alberto del Paraná - 21 jasypoteĩ

## Omano'akue
* Antoni Gaudí - 10 Jasypoteĩ

## Joaju

----

...1925-1926-1927...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1908

**1908** - ary. 

## Oararecha'akue
* Félix Pérez Cardozo - 20 jasypateĩ
* Mariano Celso Pedrozo - 2 jasypoteĩ
## Omano'akue
* Manuel Curros Enríquez - 7 jasyapy

## Joaju

----

...1907-1908-1909...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1942

**1942** - ary. 

## Oararecha'akue
* Edda de los Ríos - 2 jasykõi
* Oscar Cardozo Ocampo - 27 jasypakõi
* Caetano Veloso -	7 de agosto
## Omano'akue
* Eusebio Ayala - 4 jasypoteĩ

## Joaju

----

...1941-1942-1943...
1977

**1977** ary.

## Oararecha'akue
* Justo Villar - 30 jasypoteĩ

## Omano'akue
* Remberto Giménez - 15 jasykõi
* Arsenio Erico - 23 jasypokõi
* Charlie Chaplin - 25 jasypakõi

## Joaju

----

...1976-1977-1978...
1919

**1919** ary.

## Oararecha'akue
* Cayo Sila Godoy - 4 jaypakõi

## Omano'akue

## Joaju

----

...1918-1919-1920...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1917

**1917** ary.

## Oararecha'akue
* Epifanio Méndez Fleitas - 7 jasyrundy
* Augusto Roa Bastos - 13 jasypoteĩ
* Hugo Rodríguez-Alcalá
* Emigdio Ayala Báez - 5 jasypoapy
## Omano'akue
* Eduardo Pondal - 8 jasyapy

## Joaju

----

...1916-1917-1918...
Guarambare

**Guarambare** haꞌe táva Tetã Paraguáipe, tetãvore Sentɍáɍpe. Ko távape oiko 36** **066 ava (ary 2015).

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Sentral
Julián Augusto Saldívar

**Posta Leiva** térã **Julián Augusto Saldívar** oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko távape oiko 5.383 ava (2002 ary)

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Sentral
Juty

**Juty** ha'e táva tetã Paraguáipe, tetãvore Ka'asapápe. Ko távape oiko 28** **003 ava (ary 2002).

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Ka'asapa
Guasu Kua

**Guasu Kua** oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Ñe'embukume. Ko távape oiko 2.248 ava (2002 ary).

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Ñe'ẽmbuku
Mariano Roque Alonso

**Mariano Roque Alonso** oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko távape oiko 65.229 ava (2002 ary).

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Sentral
Vrasília

**Vrasília** ha'ehína táva guasu Pindorama, oĩ mbytépe tetã retãme. Ko távape oiko 2.974.703ava (2018 ary).

Ñemohenda:Pindoráma táva
São Paulo

**São Paulo** ha'ehína peteĩ táva Pindorama pegua, tetãvore São Paulo itávarusu, oĩ kurahyresẽ tetã retãme. São Paulo táva tenondegua Ñembyamérikape ha Pindoramape, ñemure ha tepyre, ha ha'e hína peteĩ táva kuéra guasuvévagui yvýpe. Ko távape oiko 11.376.685 ava (2012 ary).

## Mandu'a


## Joaju

* São Paulo Wikimapiape
* São Paulo Tavao poytugañe'ẽme

Ñemohenda:Táva São Paulo
Ñemohenda:São Paulo táva
Yvyku'i

**Yvyku'i** táva paraguaigua opytáva Paraguari Departamento-pe, 120 km rupi Paraguay-gui tape guasu 1 rupi.

## Yvykuaa
Yvyku’i opyta 123 km táva Paraguaýgui.

### Ararova
Hakukue ñamombytétaramo 21ºC rupi, arahaku aja katu og̃uahẽ 39ºC peve ha araro’y aja 2ºC peve. 

## Demografía
Yvyku'ípe oiko 20.887 tapicha; ijapytepekuéra oĩ 10.756 kuimba'e ha 10.131 kuña, he'iháicha Censo Guasu ojejapo'akue 2002-pe.

Tavaitépe katu oiko 4.630 tapicha, ha okaháre katu 16.257.

## Ekonomía
Tembiapokuéra apytépe ikatu ja'e oĩha ñemitỹ, mymba jerereko, yvyra jehepyme'ẽ, inimbo ñepovã ha mandyju ñemono'õ.

Oĩ avei fábrica ojejapohápe tatapỹi, terã eirete ñeñami, ha eíra takuar'ẽ ojejapohápe.

## Tupão
San José, táva ñangarekohára tupão. 

## Mbo’ehao
Mbo’ehao Niño Jesús  ha’e peteĩ mbo’ehao  tuichavéva upe jerére.

## Mba’yruguata
Opyta 123 kilómetro táva Paraguaýgui, peteĩ tape hũ tape guasu 1 Mcal. Francisco Solano López rehegua ári.

## Turismo
Yvyku'ípe oĩ fundición de hierro ha arsenal Minas Cué, ojekuaáva La Rosada ramo, omba'apo va'ekue yma karai Carlos Antonio López omanda aja. Upépe ojejapo akue tembiporu ñorairõrã ha avei opaite mba'e ygarata guasu flóta paraguaya peg̃uarã. 

Guerra de la Triple Alianza aja, fundición Minas Cuépe ojejapo opaichagua mboka, upéi katu opyta  ambue tetãygua pópe ha ombyaipa hikuái. Ko'ág̃a La Rosada-pe oĩ peteĩ Museo jahechahápe tembiporueta ojeporu'akue yma oñemboyku hag̃ua kuarepoti, avei mbokaita upépe ojejapo vakue. 

La Rosada opyta Parque Nacional de Ybycuí ryepýpe. Ko Párquepe avei opyta Salto Mina, ojeheróva avei Salto Cristal, ikatuhápe jaguata ha jahecha tymba saite ha ka'aguy, opaichagua yvyra uperupigua. Tapepo'i rupi ñag̃uahẽ Salto Guaraníme. 

Yvyku'ípe avei jahecha Pozo Tatacua, ipypukukue avave oikuaa’ỹva. Upépe avei jajuhu Paso Ita.

Turista kuéra katu, oikuaasemiẽvéva Paraguái reko'asa, oguãhẽ joaite ohecha Bernardino Caballero róga tujakue.

Granja Escuela Mamoreípe oñeñeha'ã ojehesape'a mayma upérupi oikóvape oikuaa haguã tuicha mba'eha pe ñande rekoháre ñañangareko.

## Tapicha ojekuavéva upepegua
Imembykuéra ojekuaavevahína ko’ãva:

*Gral. Bernardino Caballero, heñói rupi Yvyku’ípe, ojehero chupe "El Centauro de Ybycuí". Ko  távape, hérape oime tape ha mbo’ehao guasu "Gral. Bernardino Caballero".
*Mauricio Cardozo Ocampo, puraheiha ha purahéi apoha, ñe’ẽpapára ha puraheiha aty myakãha, heñoiva’ekue 1907-me.
*Vicepresidente Facundo Machaín ofundava’ekue mbo’ehaovusu Medicina ombo’éva.

## Referencias
*Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6
*Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL
*Guaraní Renda

## Joaju okapeguávandi
*Secretaria Nacional de Turismo
*Dirección General de Encuestas, Estadísticas y Censos
*Mauricio Cardozo Ocampo
*Fotos de Ybycuí
*Coordenadas Geográficas e Imágenes Satelitales: Ybycuí
*Asociación Biblioteca Virtual del Paraguay

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Paraguari
David Abdón Galeano Olivera

**David Abdón Galeano Olivera** (heñói 18 jasykõi 1961me Paraguaýpe) ñeꞌẽkuaahára, avakuaahára, ñeꞌẽymakuaahára, mboꞌehára, Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandaje sãmbyhyhára Paraguaýpe.

## Hekove

Galeano Olivera oñemoarandu mboꞌehao Gral. Bernardino Caballero, Paraguaýpe ha omohuꞌã 1979-pe. Imboꞌesyry Guarani Mboꞌekuaahararã ojapo Universidad Nacional de Asunción-pe 1985-pe, ha upéi oñemoaranduve ã mbaꞌépe: Guarani Ñeꞌẽkuaaty ha Ñeꞌẽꞌymakuaa (1998 ha 1999), Tembikuaareka Taperekokuaa (2000),  Mboꞌekuaakatu Mboꞌehaovusupegua (1994 ha 1995), Ñeꞌẽkuaaty (1987). Avei ojapo mboꞌesyry Universidad Católica Nuestra Sra. de la Asunción, Avakuaaty (1988). Avei ojapo mboꞌesyry ambue tetãme Tekokuaa ha Avakuaaty rehegua (1991).(rusú poryndypasá poryndypopá ha peteí)

## Hembiapo Mboꞌehaovusúpe

David Galeano Olivera, Universidad Nacional de Asunción mboꞌehára. Haꞌe Tembikuaareka Taperekokuaa mboꞌehára tee; Avakuaaty Tembiapoguigua, Ñomongeta ha Jehai, Avarekokuaa Paraguaigua mboꞌehára, Avakuaaty mboꞌehára pytyvõha, Ñomomarandu mboꞌesyry mboguataha. Avei omboꞌe Ñeꞌẽkuaaty, Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandajépe. Upéicha avei Ñeꞌẽtekuaa, Ñeꞌẽporã, Mboꞌekuaakatu, guarani reko ha hetave mboꞌepy Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandajépe. 

## Guarani ñeꞌẽ

David Galeano Olivera ningo Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandaje moñepyrũhare  1985-pe ha upe guive imyakãhára. Karai Galeano guarani ñeꞌẽ ha reko rehe ombaꞌapo meméva, omyasãi meméva paraguái reko. Omyakã heta tembiapo tahaꞌe ñomongeta guasu, amandaje, vyꞌaguasu, mboꞌesyry guarani rehehápe Paraguáipe. Oĩ heta atyhápe UNA-pe ha avei ombaꞌapo tembiapo rehe mburuvichakuéra ndive. David Galeano Olivera ohai heta aranduka guarani ha paraguái reko rehe. Upéicha avei oñembojopói chupe hembiapóre ñane retãme ha okape. 

Ohai koꞌã aranduka:

* *Mbo'ehao arapapaha guaraní ha España ñe'ẽme - Calendario Escolar Bilingüe* (1988)
* *Jakavere ypykue (15 káso ñemombe'u)* (1989)
* *Guaraní Rayhupápe mbohapyha* (1995)
* *Guaraní Rayhupápe irundyha* (1995)
* *Diferencias gramaticales entre el Guaraní y el Castellano: estudio contrastivo, y su incidencia en la educación* (1999)
* *Káso Ñemombe'u* (1999)
* *Antropología - Avakuaaty* (2002)
* *Guaraní Ñe'ẽkuaaty - Lingüística (en) Guaraní* (2002)
* *Sentimientos - Temiandu Pytu* (2002)
* *Pukarãmeme* (2007)
* *Pukarãntevoi* (2007)
* Ohai avei kuatiahaipyrépe térã ñomongetarãme.

## Hogaygua

David Galeano Olivera oiko Kapi'atã, Tetãvore Centralpe, hembireko Sabina (guarani ñeꞌẽkuaahára avei) ha iñemoñare irundy ndive, Edgar, Norma, Jorge ha Anai.

## Moõguipa oñenohẽ marandu
*Sitio en red
*Ateneo de Lengua y Cultura Guaraní
*
*Portal Guaraní

Galeano, David
Galeano, David
Ñemohenda:Ñe'ẽasahára
Pytã

thumb|250px|Pytã
**Pytã** oĩ ko sa'y. Okove peteĩgua opaite sa'y.

Techapyrã
* rosa
* tuguy

Ñemohenda:Sa'y
Sa'y

thumb|250px|RGB sa'y
**Sa'y** niko mba'éichapa yvypóra ha mymbakuéra ohecha tesape umi mba'ekuéra rehe, peteĩ mba'eandu techa rehegua ojejapóva apytu'ũme. Oĩ mbohapy "sa'y tenondegua" ikatúva oñembojehe'a ojejapo hag̃ua sa'y ambuéva opaichagua, umi mbohapy niko pytã, hovy ha sa'yju.

Sa'y herakuãvéva:
* Pytã
* Tovy, rovy, hovy
* Morotĩ
* Hũ
* Sa'yju
* Tovyũ, rovyũ, hovyũ
* Sa'yky
* Pytãngy
* Tovykangy, rovykangy, hovykangy
* Hũngy

## Joajuha
Hovy

thumb|250px|Hovy y
**Hovy, tovy, rovy** oĩ ko sa'y. Okove peteĩgua opaite sa'y.

Techapyrã
* parana
* ypa
* yvága

Ñemohenda:Sa'y
1961

**1961** ary.

## Oararecha'akue
* David Galeano Olivera - 18 jasykõi

## Omano'akue

## Joaju

----

...1960-1961-1962...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
Morotĩ

miniaturadeimagen|59x59px|Morotĩ
**Morotĩ** (karaiñe'ẽme blanco) ha'e peteĩ sa'y. 

Techapyrã
* yrypy'a

Ñemohenda:Sa'y
Hũ

miniaturadeimagen|250x250px|Hũ
**Hũ** () oĩ ko sa'y. Pe sa’y hũ oñembojoaju jepi ñemano térã ñembyasy.

Techapyrã
* pyhare

Ñemohenda:Sa'y
Sa'yju

[thumb|280px|[Yvyra|Yvyra aka Togue sa'yjuvá]]
**Sa'yju** (Karaiñe'ẽme amarillo) ha'e peteĩ sa'y. 

Techapyrã
* kuarahy
* kuraire

Ñemohenda:Sa'y
Aguara

thumb|260px|Aguara
**Aguara** () ko mymba okaru michĩ ha ipire  sa'y narã.

Ñemohenda:Jaguapehẽ
Ñemohenda:Okambúva
Guasu

thumb|260px|Guasu
**Guasu** () oĩ ko mymba. Guasu okaru ka'a. Mymba heta oĩva. 

## Guasukuéra
* guasu pytã
* guasu pytã'i
* guasu vira

Ñemohenda:Mymba pysãkõi
Mborevi

**Mborevi** () oĩ ko mymba tuicha okambúva, ko mymba pysã namomokõiva. 

Mborevi okaru ka'a ha ambue kapi'i. Pire mborevigua sa'y hũngy.

Ñemohenda:Pysã namomokõiva
Europa mykurẽ

**Európa mykurẽ** () ha'e peteĩ mymba michĩ okambúva ha so'ónte ho'úva, oikóva oparupi Eurásiape ha Ñembyamérikape. Európa mykurẽ ha'e upe mymba mykurẽ ojoguáva imichĩvéva ha mymba so'ónte ho'úva imichĩvéva avei. Ho'u opaichagua mymba michĩ, anguja ha tapiti, sapy'ánte ho'u guyra michĩ ohaitypóva yvýre avei.

## Mandu'apy

## Joaju

* Rastros de comadreja; en el sitio Barbastella. 

Ñemohenda:Okambúva
Teju guasu

**Teju guasu** () oĩ ko teju mymba. Teju guasu okove ka'aguype yvyrape. Okaru ka'a, togue, tupi'a. Pire tejugua guasu oĩ sa'y hovyũ. Mymba tuichavéva teju apytépe, ipire morotï ha hü, huguái puku, iodo tyryryhápe. ho’u mbokaja aju, guavíra ha opáichagua yva ka’aguy, Haku jave osẽ oguata ha oñembohaity yvy guýpe.

Ñemohenda:Otyryrýva
Hovyũ

thumb|250px|Sa'yky yvyra rehe
**Hovyũ, tovyũ, rovyũ, sa'yky** oĩ ko sa'y. Okove peteĩgua opaite sa'y.

Techapyrã
* ka'a
* ka'aguy
* togue

Ñemohenda:Sa'y
Mymba

**Mymba** ha'e oikovéva opaichagua, tekovekuaaty ñemohendápe ha'e aty guasu omopeteĩva mymbakuéra. Mymbakuéra oñemohenda heta aty ambuévape, oĩ umíva ipujase'orekóva, ko atýpe oñemohenda avei yvypórape, opa umi mymba okambúva avei, ha umíva ipujase'o'ỹva, ko atýpe oĩ syrymbe ha ambuéva.

## Mymbakuéra [[Paraguái]]pe
* aguara
* guasu
* jaguarete
* jatyta
* kapi'yva
* korochire
* kururu
* kyju
* mainumby
* mberu
* mbói
* mborevi
* muã
* mykurẽ
* ñakyrã
* ñati'ũ
* panambi
* pira
* pykasu
* tahýi
* teju
* teju guasu
* tuku
* yryvu

## Tymbakuéra
* chavurro
* jagua
* kavara
* kavaju
* mburika
* ovecha
* mbarakaja

## Mandu'apy
Mbói

thumb|250px|Mbói
**Mbói** (, *culebra* térã *víbora*) niko nda'ipýi ha yvýre otyryry. Mbói oĩ opaichagua ha maymáva herapa. Mbóinte ja'e chupe ndajaikuaáirõ mba'eichaguápa ha ndajaikuaáirõ héra, ha péicha ja'évo, upépe ñamoingepa mbói oĩ haguéicha. Mbói apytépe oĩ umi ombo'áva ha oĩ umi imembýva, umíva apytépe oĩ **kuriju**, oje'éva avei chupe **mbói jagua**. Oĩ avei umi hupi'a ojáva isy retepýpe, ha ojávo isy oity.  

Mbói oiporu ipire oñemongu'e hag̃ua. Oĩ avei umi oñemokonikoníva oguata hag̃ua. Mbói oĩ haguéicha, so'o hembi'u. Ho'ukuaa anguja, teju hamba'e ha umi tuichavéva katu tapiti, kapi'yva, vaka ra'y ha hetave mba'e. Oĩ umi yvyra rakãre oikóva, **mbói hovy**,  umíva ho'u guyra térã hupi'a ha opa mba'e oikovéva ojuhúva.  

Mbói ndoisu'úi hembi'u okaru jave, mbeguembeguépe omokõ ohóvo hembi'u, taha'e ha'éva, ijahy'ópe ijáma guive. Upévarã hañykã osẽ hendágui ikatu hag̃uáicha ojejurupe'a tuichave hembi'u omokõ hag̃ua. Omokõmba rire, ojejurupe'pe'a omoĩ jey hag̃ua hañykã hendápe. Mbói ndaha'éi opa ára okarúva, ojuhu rire ho'u arã na'iñembyahýi pya'e. Ndojuhúirõ hembi'urã, umi michĩva oikokuaa 2 semana okaru'ỹre, umi tuicháva katu oiko areve. 

## Mboikuéra
* jarara
* mboi chini 
* mbói kuatia
* ñakanina
* ñandurire
* mboi hovy 
* mboi pepe
* kuriju
* mboi ro'y
* mboi chumbe
Pira

**Pira** () oĩ ko mymba pujase'orekova oikoveva ýpe. Okaru mymba ha yvyra paragua. 

## Pirakuéra
* pirãi
* piraruku
* mandi'i
* suruvi
* manguruju
* pati
* piraroto
* paku
* piáva
* pira jagua
* tukunare
* jakunda
* mandi'i
* tambuata
* tambuata
* jeju
* moróva
* musu
* porake
* sarapo

Ñemohenda:Pira
Mainumby

thumb|250px|Mainumby
** Mainumby, mainumbí** (),hetaichagua oĩ ko'ã guyra'i michimi ipiko pukúva, hetaichagua avei isa'y, oĩ overáva, ha ndoveráiva. Oveve yvoty ári oipyte haguã hykuere.

Ñemohenda:Guyra
Montevideo

**Montevideo** ha'ehína táva guasu Uruguái, oĩ ñembýpe tetã retãme. Ko távape oiko 1.325.968 ava (2004 ary).

## Ta'anga

Image:04._Playa_Pocitos_Pano.jpg|Montevideo
Image:J34_607_Bf_Montevideo_Nueva_Terminal,_VT_1273.jpg|Montevideo
Image:Casino_Carrasco_by_MaxiCiccone.JPG|Montevideo
Image:Buschental Prado.jpg|Montevideo


## Mandu'apy
Ñati'ũ

thumb|250px|Ñati'ũ
thumb|250px|Ñati'ũ aedes aegypti
**Ñati'ũ** ( térã *zancudo*) tymbachu'i ikangue'ỹva ha ipepo mokõiva.

Ñati'ũ oĩ opaichagua. Oĩ michĩva, tuicháva, ikatu sa'yju, hũ térã ipara. Umíva apytépe oĩ umi nañandesu'úiva, okambúva yvoty rykuérente, umívape ja'e **ñati'ũ kavaju**, tuichágui. Opa ko yvy tuichakue jajuhu ñati'ũ, ro'yhápe ha hakuhápe. Umi ho'ysãntereihápe oĩva, ro'y jave okepa. Ára haku ojerévo katu, opu'ãmba ha araícha oveve.

Ñati'ũ ndoikove aréi. Umi mácho nañandesu'úi, umíva oiko yvoty rykuérente ha oikove 7 ára rupínte. Umi kuña katu ikatu oikove 5 mése peve ojuhúrõ hembi'urã.

Umi mácho ikatu ojavyky opa ñati'ũ kuña ojuhúva oikove mbykymi aja, umi kuña katu peteĩ jevýnte, ha upéva iporãma chupe ombo'a hag̃ua oikove aja pukukue. Ñati'ũ ombo'a ýpe, ha upépe umi ita'ýra okaru ojuhúvare, ikatu voi ojo'u hikuái ndojohúiramo hembi'urã. Michĩme, ñati'ũ oguenohẽ vaerã ijuru okápe ipytuhẽ hag̃ua, upévare jahecha joa chupekuéra ovevýirõ upe y apeguy rupi. Ijuru po'i puku hikuái ha upéva oguenohẽ okápe ipytuhẽ hag̃ua.

## Mba'asy omyasãiva ñati'ũ
Umi ñati'ũ mba'asy omyasãivape oje'e **ñati'ũ akua**, ha umíva apytépe oĩ **''Aedes aegypt**i*, ipara hũ ha morotĩva. Ko'ãva ikatu oguerova ñande rehe *'Dengue**, **zika**, **chikunguña**, **akãnundu** **ro'y** (paludismo/fiebre amarilla) ha **leishmania**. Mba'asy ova hag̃ua ñanderehe, ñati'ũ okambu raẽ vaerã peteĩ hasývare ha upéi, oúvo okambu ñandrehe, oguerova ñanderehe. Ñanti'ũ ñandesu'u jave, oimoingévo ijuru ñande ruguy oipyte hag̃ua, opoi hendy ani hag̃uatéi ñ**a'''nde ruguy hypy'a. Ondyvukuévo ombohasáma ñanderehe mba'asy oime rire okambu ra'e peteĩ hasývare.

## Mandu'apy


## Joaju
* European Mosquito Bulletin
* Lucha contra el Dengue

Ñemohenda:Mberu
Ñu Vera

**Ñu Vera** ha **Capitán Bado** oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Amambaipe. Ko távape oiko 17.117 ava (2002 ary).

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Amambái
Pykasu

**Pykasu** () guyra hũngy, jeruti joguaha, ho'úva kóga ha yva ra'ỹi. Oĩ hesaitéva ha oĩ oñemongakuaáva ogaháre. Ko juehepehẽme ojejuhu amo 308 pykasu juehegua.

Pykasu oiko oparupi, Antártida yvyrusúpe mante ndoikói.

## Joaju

* Ta'anga, techarã ha pykasu purahéi *Internet Bird Collection* rendápe.

Ñemohenda:Guyra
Kyju

thumb|250px|Kyju
**Kyju** () oĩ ko mymba michĩ. Pea ha'e mymba ojoguava tukupe, ejejavy peagui ndaha'éigui opo mombyryetéva, ha aveí péa opurahéigui oĩhápe ikuápe, ha sapy'ante oikéramo ñande aokuápe ombyaipá.

Ñemohenda:Tymbachu'i
Teju

thumb|250px|Atýra tejugua
**Teju** () mymba jakare joguaha oikóva tyryhápe, ipire hu’ũ ha ipara’i, hete puku, hetyma mbyky mimi, ojupikuaa yvyra rakãre. Huguái puku ha osorei. Ho’u yva’a ha mymba rupi’a. Oñemoña hupi’águi.

## Tejukuera
* Teju guasu
* Teju hovy

Ñemohenda:Otyryrýva
1897

**1897** - ary

## Oararecha'akue
* Manuel Ortiz Guerrero - 16 jasypoteĩ
* Juan Natalicio González - 8 jasyporundy

## Omano'akue

----

...1896-1897-1898...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1933

**1933** - ary

## Oararecha'akue
 

## Omano'akue
* Manuel Ortiz Guerrero - 8 jasypo
* Adriano Irala - 18 jasypoapy
* Pedro Bruno Guggiari - 1 jasyporundy

## Joaju

----

...1932-1933-1934...
Elsa Weizel

**Elsa Weizel** ñe’ẽpapára ha mbo’ehára paraguaigua. Avei mba’apo pintura apópe, hembiapokue ojehechauka "Galería de arte ha Centros culturales" Paraguaýpe.

HeñóiParaguay, Paraguáipe, 19 hasypateĩ 1926-me, Julia Apezteguía y Rubén Wiezell, Suecia-gua ñemoñare memby.
 
## Imitãkuña ha ikuñataĩme

Imitã aja ohasa hógape hogayguakuéra ykére. Oñembosarái ha iñakãhatãmi ipehẽnduekuéra Genoveva ha Nills ndive, barrio ojeikohápe gueteri py’aguapýpe  Zeballos Kue, ha upe rire ovaite hikuái Paraguayetépe. 

Imitã kuñáme ojehechakuaa hese ogustaha chupe ñe’ẽpoty, ha upéramo oñepyrũ heñói ñepyrũ hembiapokuéra ñe’ẽporãhaipyre rehegua. 

Oñemoarandu mbo’ehaópe táva Paraguaýpe, omohu’ã imbo’esyrykuéra Primario ha Secundario Colegio Internacional mbo’ehakotýpe.

Akóinte oiko ojepy’amongeta mem, upévare oheka katuínte mba’éichapa ojejuhukuaa hendivete voi; ko’ã mba’e oipytyvõ chupe ombopypukuve hag̃ua iñarandu mbo’ehaovusúpe. 

Oñemoarandu Universidad Nacional de Asunción-pe, ha omohu’ã imbo’esyry ohupytývo kuatia Licenciada en Filosofía y Letras-pe ary 1950-pe.

## Hapykuere

Omba’apo mbo’eháraramo ha ombo’e Psicología Nivel Secundario-pe Benjamín Aceval, táva apytáva Chaco Paraguayo-pe. Avei ombo’e Psicología Social Universidad de Columbia de Asunción-pe.

Akóinte omba’apo omyasãi hag̃ua arte ha arandu hetã mba’éva; omoñepyrũ mbo’ehao ko’ãva: Museo de Arte Moderno;  Periódico “El Feminista” (oĩhápe Jefe de redacción-ramo) Escuela de Bellas Artes, oĩ pépe sãmbyhyháraramo 1956 guive. Péva pe tembiapópe oĩ 12 ary pykukue javeve (Apopyrã  Nº 36 Jasykõi 1956-pe Ministerio de Educación  Paraguaigua)

## Hembiapokue
Hembiapokueita ñe’ẽporãhaipyre rehegua,  ogueraha chupe ipógui umi tapicha hetave omba’apóva arte ha arandu rehegua apytépe Paraguaýpe, hembiapokue ipuku opytu’u’ỹme irundypa ary. 

## Jopói ha jehechakuaa

Hembiapo pukukue javeve oñeme’ẽ chupe jopói heta jey, hetã ha avei tetã ambuépe, ha oñe’ẽ hembiapo ha estilo oiporúva rehe heta mbo’ehára katupyry ombo’éva mbo’ehaovusúpe, umíva apytépe ikatu oñembohysýi: Charles Carlisle (Mbo’ehára letras hispanas en Southwest Texas UniversityTexas, EEUU) ha Norma Suiffet (Mbo’eha'ra ñe’ẽporãhaipyrepegua. Instituto de Estudios Superiores.Uruguay - Oñemoarandupyre Filosofía hispánica-pe Universidad de Salamanca. España-pe).

## Estilo poético oiporúva

Hembiapokuérape oñeñandu peteĩ estilo poético horýva. Verso libro oipyaháva vaicha ome’ẽ tekosã’ỹ py’aguapy porã ha jeku’e vevuimi. 

Estilo ramo oiporu heta lenguaje literario.

Umi tema omomýiva chupe haimete ñañanduvoi hembiapokuépe. Y0 peteĩ tema py’ỹi oñe’ẽha, avei oñe’ẽ ta’eño ha kerayvoty akóinte “ochokáva” peteĩ realidad ojehechaukáva “tenonderã ñande rete jehasa’asyrã yvy ape ári …” ramo. 

He’iháicha Carlos Sabat Ercasty: “Elsa Wiezell rembiapo iporã, mokõ heroísmo omohendamavoi upéicha chupe, oveve yvate ha nomboguejýi iveve …”

## Hogapy

Omenda Vicente Ferrer Espínola ndive. Mbohapy imemby: Lourdes, Armando ha Patricia.

## Moõguipa oñenohẽ marandu
*Wiezell, Elsa. "Tren del agua". Imprenta Salesiana. 1996. Asunción.

## Joaju okapeguávndi
* Los Poetas
* El Poder De La Palabra

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Birmingham

**Birmingham** ha'ehína táva Tetã Joaju, Ingyatérra oĩ mbytépe tetã retãme. Ko távape oiko 2.455.903 ava (2007 ary).

Ñemohenda:Ingyatérra táva
Muã

thumb|250px|Muã
**Muã, ysoindy** () oĩ ko mymba michĩ. Okaru ka'a. Muã oko ka'aguype. Mymbagua tendy hovy pyhare. Mymba'i ikangue'ỹva, oiko tyryryhápe ha yvy guýpe.

Ñemohenda:Tymbachu'i
Mano

**Mano** ha'e tekove paha; mba'e ndaikatúiva oñemboguevi ojehúva opávo oimeraẽ tekove rete ñemboguata omomba'apóva peteĩ oikovévape. Oikovéva retekue oñepyrũ oñembyai omano riremi. Opaite umi oikovéva sapy'ánte ha ojejoko'ỹre omanokuaáta. Oĩ umi oikovéva, ha'eháicha medúsa nomanóiva (*[[Turritopsis dohrnii]]*), nomanói itujaitévo, hákatu omanokuaa gueteri ambueháicha ndaha'éirõ itujaitégui. Peteĩ mba'e ndojehechakuaáiva peteĩ oikovéva ramo, ha'eháicha peteĩ víru, ikatu oñehundipa térã oñemboguete ha katu ndaikatúi ja'e omanoha, peteĩ víru ndojehechakuaáigui peteĩ oikovéva ramo.

Sa'ary XXI ñepyrũ jave, ojeipapa amo 56 sua tapicha omanóva ary ha ary. Hetave omano iñe'ãrasýgui, ápe oĩ umi mba'asy ombyaíva ñande korasõ ha omopa'ãva ñande ruguy rape. Yvypóra ombopukukuaa hekove pukukue, ndaha'éiramo jepe opa árape guarã, ho'u porãitévo, oguejývo *caloria* ha ojetepysóvo.

Ojehechakuaáma hasyha jaikuaaporã hag̃ua omanoite peteĩ tapicha. Ñepyrũme, ojehechakuaa omanoha peteĩ tapicha naipytuhẽvéirõ ha iñe'ã ndaipuvéima, kóva hína ojehechakuaa gueteri mano *clínico* ramo. Upéicharõ jepe, ojeguerojera rire ñemoingove jey ñe'ã ha ñe'ãvevúi ñemomba'apo rupive (RPC, héra karaiñe'ẽgui: *reanimación cardiopulmonar*) sapy'ánte oñemboguevikuaa upe mano *clínico*, ojeguerekóramo opa mba'e tekotevẽva ñemoingove jeyrã. Apytu'ũ mano oiko porãve oñemyesakã hag̃ua omanópa peteĩ tapicha, hákatu nde'iséi peteĩ mba'e añónte. Oĩ he'íva oñemboguete va'erãha opaite apytu'ũ rembiapo. Oĩ ambue oguerovia oĩramo jepe apytu'ũ rembiapo michimĩ, okañypáma tapicha mandu'a, rekotee ha jepy'amongeta, ha upéva noñemboguevikuaái, upéicharõ ojehechakuaa va'erã omanohague. Leikuéra he tekome'ẽ kuatiápe sapy'apy'a ojeiporu ko apytu'ũ mano omyesakã hag̃ua mano. Jepivénte ojejuhu va'erã mba'érepa omano, ha upévare oñeikytĩ va'erã omanóva retekue ha oñehesa'ỹijo va'erã mba'épa ojehecha.

Heta arandupy ha jeroviapy oguerovia oĩha mano rire tekove ikatuhápe oiko oñembohovakéva mba'épa ojapo tapicha hekovépe, imarangatúrõ térã iñañárõ. Upéicha avei ojehecha opaichagua ogueromandu'áva omanóvare ha oñangarekóva hetekuére, taha'e ha'éva oñembyatývo hapichakuéra oñoty térã ohapy hag̃ua hetekue.

## Mandu'apy
Santani

**San Estanislao** oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore San Pedrope. Ko távape oiko 52.983 ava (2002 ary).

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore San Pedro