open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pirapire Ryru Hetatetãgua

**Pirapire Ryru Hetatetãgua** (Ingleñe'ẽme, *International Monetary Fund* térã *IMF*) ha'e peteĩ tetãnguéra atyvete oñangarekóva viru rehe, Tetãnguéra Joaju (ONU) mba'éva, hóga guasu ojejuhu táva Washington D.C.-pe (Amérika Retãvorekuéra Joaju). Oñepyrũ ary 1944-pe, tuichaitépe oñemono'õ rire Harry Dexter White ha John Maynard Keynes remimo'ã, peteĩ atyguasúpe oikohápe 730 tapicha oúva 44 Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũvakuéra retãgui, oñemboguata hekópe ára 27 jasypakõi 1945 ojoajúvo 29 tetã ohekáva oñemyatyrõ jey hag̃ua viru remimono'õ opa rire Ñorairõ Guasu Mokõiha. Ary 1976 rire oñepyrũ ome'ẽ pirapire tetãnguérape oiporukaséva. Ko'ágã oĩ ko atýpe 190 tetã.

Pirapire Ryru Hetatetãgua hembiapokuéra niko ko'ãva:
* Oñangareko tetãnguéra rekóre ha oheka mba'e ikatu omoĩ tesaparápe tetãnguéra viru remimono'õ.
* Ombo'e tetãnguérape mba'éichapa ikatu omoporãve hekohápe viru remimono'õ.
* Oipytyvõ ome'ẽvo pirapire tetãnguérape oiporukaséva ani hag̃ua ojehecha hikuái jejopýpe.
* Oma'ẽ iporãpa umi pirapire opaichagua ñemoambue.
* Oheka toñemoporã hag̃ua ñemu sãso.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tetãnguéra Joaju
Champáña

**Champáña** (epañañe’ẽgui, *Champaña*) ha’e peteĩ jey’urã oporomonga’úva, kaguy joguaha, imorotĩva ha ihyjúiva.

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Jey'urã oporomonga'úva
Atyha Árave

**Tetãnguéra Árave Atyha**, térã mbykyhápe **Atyha Árave**, ha'e peteĩ atyvete oñoirũhápe tetãnguéra árave Kuarahyresẽ Ag̃uiguápe ha Magerévepe.

Oñepyrũ ára 26 jasyapy 1945-pe 7 tetã ruíve. Hupytyrã tenondegua ha'e:

Atyha Árave ndaha'éi Európa Joajúicha ndohupytýigui joaju añetete umi tetã apytépe ha nog̃uahẽi hembiapo umi tetãyguápe. Hóga guasu oĩ táva Káirope.

## Tetãnguéra
Tetãnguéra oĩva Atyha Áravepe ha araka'épa oike:
*  - 22 jasyapy 1945 (omboypyva'ekue) (oñemombyta, 1979-1989).
*  - 22 jasyapy 1945 (omboypyva'ekue).
*  - 22 jasyapy 1945 (omboypyva'ekue).
*  - 22 jasyapy 1945 (omboypyva'ekue).
*  - 22 jasyapy 1945 (omboypyva'ekue).
*  - 22 jasyapy 1945 (omboypyva'ekue), (oñemombyta, 2011 - 2023).
*  - 5 jasypo 1945 (omboypyva'ekue).
*  - 28 jasyapy 1953 (oñemombyta ha oike jey 2011 jave).
*  - 9 jasyteĩ 1956
*  - 1 jasypa 1958
*  - 1 jasypa 1958
*  - 20 jasypokõi 1961
*  - 16 jasypoapy 1962
*  - 12 jasypoteĩ 1971
*  - 11 jasyporundy 1971
*  - 11 jasyporundy 1971
*  - 29 jasyporundy 1971
*  - 26 jasypateĩ 1973
*  - 14 jasykõi 1974
*  - 9 jasyporundy 1976
*  - 18 jasypakõi 1977
*  - 20 jasypateĩ 1993

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Pitágora remimoañeterã

**Pitágora remimoañeterã** térã  **Pitágora teoréma** ha'e mba'e omombe'úva ykekuéra rehegua takambyapy ijykejojávape.

Peteĩ umi takambyapy ijykejojáva hakamby akóinte ha'éta 90° (porundypa kokatu). Ko takamby ha'e upe "takamby ijykejojáva". Umi mokõi yke ojoykéva upe "takamby ijykejojávare" ojehero katéto ha upe yke ambuéva oñembohéra ipotenúsa. Ko ipotenúsa ha'e yke oĩ takamby ijykejojáva hovái ha akóinte ipukuve.

Pitágora remimoañeterã he'i jaikuaasérõ mbovýpa irundykejoja hendaha oĩva ipotenúsa ári, ñambojoapy va'erã umi mokõi irundykejoja hendaha oĩva katéto ári. Upéicha, oje'érõ katéto pukukue ha'e *a* ha *b*, ha ipotenúsa pukukue ha'e *c*, upéarõ:





Ha upe guive oñenohẽ ko'ãva:

## Mandu'apy

Ñemohenda:Papapykuaa
Tendaha

**Tendaha** térã **ape** ha'e mboýpa ojepyso peteĩ mbaꞌe apejoja.

Supukukue irundykejojáva (km²) ikatu ojepuru oñehaꞌã hag̃ua mbaꞌekuéra tendaha.

Mboyraiha (karaiñe'ẽme: *fórmula*) rupive ikatu ojekuaa mbovýpa ysajakuéra rendaha, techapyrã:

* Apyirundy rendaha ojejuhu oñe⁠mbohetavévo mokõi ijyke ojoykéva, heꞌise oñembohetavévaꞌerã hopyta ijyvatekue rehe. Upéicha: 
A = bh.
* Takambyapy rendaha haꞌe hopyta mbyte oñembohetavévo ijyvatekuére. Upéicha: A = \tfrac{1}{2} bh.
* Apuꞌa rendaha ojekuaa upéicha: A = \pi r^2.

Mbaꞌekuéra rendaha ojehai ojepurúvo tai A.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Papapykuaa
Saguáro

miniaturadeimagen|Peteĩ saguáro.
**Saguáro** (***Carnegiea gigantea***) ha’e peteĩ urumbe heñóiva Sonóra, Méhikope.

## Mandu’apykuéra
Ñemohenda:Ka'avo
Santiago Peña

thumb|Santiago Peña, Paraguái retã tendota ko'ag̃agua.

**Santiago Peña Palacios** (Paraguay, 16 jasypateĩ 1978) ha'e peteĩ polítiko ha economista paraguaigua, ha'éva popa mokõi ha ko'ãgagua Paraguái mburuvicha 15 jasyporundy 2023 guive.

Penzza
Abeno Harukas

miniaturadeimagen|Abeno Harukas
**Abeno Harukas**(Ndorekói:あべのハルカス)ha'e peteĩ óga yvateite orekóva 287.6 métro ha hi'anténare 300.0　métro ohupyty, opyta Abeno-pe, Osaka retãvore.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Hapõ
Mba'asypavẽ

**Mba'asypavẽ** ha'e oñemosarambipávo oparupi peteĩ tekohápe térã yvy ape ári mba'asy víru oguerúva.

Mba'asypavẽ ko'ágãite oĩ ha'e mba'asy po'i, ha VIH/SIDA.

## Mba'éichapa ojekuaa mba'asypavẽ
Oiko hag̃ua mba'asypavẽ he'iháicha Tesãi Arapygua Atyguasu, oiko va'erã mbohapy mba'e:

* Oĩ peteĩ mba'asy pyahu tapichakuéra apytépe.
* Víru oguerúva mba'asy oikekuaa yvypóra retépe ha ombohasy.
* Pya'eite ha hasy'ỹ oñemosarambipa víru ha opyta areite yvyporakuéra apytépe.

Upéicha ndaha'aéi mba'asypavẽ opa mba'asy ojehecháva oparupi ha oporojukaitéva. Oñemosarambi ha ova va'erã tapichakuéra apytépe. Techapyrã, akytã'ai niko mba'asy oporojukaitéva ha ojehecháva oparupi, hákatu ndaha'éi mba'asypavẽ noñemosarambikuaái ha ndováigui peteĩ yvypóragui ambuévape.

## Mba'asypavẽ aravore
Tesãi Arapygua Atyguasu omohenda aponde'a oñembosako'i hag̃ua ojokosévo mba'asypavẽ, tuichaitépe mba'asypararã ñemosarambi, ojapo hikuái "aravore" omboja'óva mba'asy pukukue:

Mba'asypavẽ mboyve:
* Aravore 1: Ndaipóri mba'asypararã juehegua ojehechakuaáva yvypórape. 
* Aravore 2: Ne'ĩra oĩ mba'asypararã víru juehegua ojehechakuaáva yvypórape. Hákatu, mymbakuéra apytépe ojehecha víru pyahu ombohasýva ha sapy'ánte ikatu oikekuaa yvypórape.
Mba'asypavẽ ñepyrũ:
* Aravore 3: Oikéma yvypóra retépe víru pyahu. Ne'ĩra oñemosarambi mba'asy. 
* Aravore 4: Oñemosarambimi tapichakuéra apytépe ko mba'asy pyahu peteĩ tekoha'ípe.
* Aravore 5: Oñemosarambipa mba'asypararã peteĩ tekohápe.
Mba'asypavẽ tee:
* Aravore 6: Mba'asypavẽ: Ojehecha oparupi tapicha hasýva. Pya'eite ova mba'asy ha hi'are tepichakuéra apytépe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'asy
Julio Mazzoleni

**Julio Daniel Mazzoleni Insfrán** (Paraguay, jasypakõi 19, ary 1971) ha’e peteĩ pohãnohára ha Tesãi ha Teko Porãve Motenondeha motenondehára ary 2018 guive 2021 peve, Mario Abdo Benítez rekuáirõ guare.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Apu'a atã

**Apu'a atã** (ñe'ẽra'ãnga oúva karaiñe'ẽ *disco duro* ha ingleñe'ẽgui *hard disk*) ha'e peteĩ mba'e'oka oñongatukuaáva apopyme'ẽ ha marandu ha ojepurúva kombutadórape.

Peteĩ apu'a atã ikatuha oñemedi jepi *[[gigabyte]]* (GB) rupive, jepémo upéicha ikatu avei oñemedi *[[terabyte]]* rupive, ipuꞌaka ohasáramo 1000 térã 1024 gigabyte. Peteĩ gigabyte haꞌehína peteĩ su megabyte ha peteĩ megabyte haꞌehína peteĩ sua byte. Ary 2023 guive, umi apu'a atã ikatu ohupyty 22TB peve ipu'akakue.

Apu'a atã peteĩha ojapo IBM, ary 1956.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'aporekokuaa
Kuarepotikuaa

**Kuarepotikuaa** ha'e aporeko jaipurúva jaikuaasévo kuarepoti rehegua ha ñaguenohẽsévo yvy guýgui ha itakuágui umi kuarepoti opaichagua. Kuarepotikuaa ñanembo'e avei mba'éichapa ikatu ñambojehe'a ha jaipuru kuarepoti. Kuarepotikuaa oipuru tembikuaaty ha mba'aporekokuaa ikatuhag̃uaicha oguenohẽporãve itakua ha yvykuágui umi kuarepoti, upéicha ome'ẽ tembiapo oĩmbáva, ndahepyitéiva, oñangarekokuaáva tekoháre ha oipuruporãva kuarepoti oñenohẽva.

Kuarepotikuaa aporeko imokõiva: kuarepotikuaa kímika rehegua ha kuarepotikuaa mba'erekokuaa rehegua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembikuaaty
Marandu'asãi

**Marandu'asãi** ha'e tembiapo hekopete ohekáva, oipyguaráva, ohesa'ỹijóva ha oikuaaukáva marandu ha mba'ekuaarã oipurúvo peteĩ marandu myasãiha, ha'éva kuatiañe'ẽ, puhoe, ta'angambyry, Internet, ha ambuéva.

Marandu'asãi hupytyrã ha'e oguerahaséva mba'ekuaarã añetetéva ha oporombojesarekóva tapichakuérape ikatuhag̃uaicha omyesakãporã mba'éichapa ojehu térã ohechaukase opavavépe mba'épa oimo'ã umi iñarandúva ha mba'épa he'i hikuái peteĩ mba'e ojehúvagui.

Umi hekopete oikuaaukáva marandu añetete peteĩ marandu myasãiha rupi ojehero "marandu'asãihára".

## Mandu'apy

Ñemohenda:Marandu
Kuatiañe'ẽ apo

**Kuatiañe'ẽ apo** térã **ñembokuatia** ha'e oñemoĩvo kuatiápe ta'anga térã mba'e moñe'ẽrã, upéicha ojejapo aranduka, kuatia omomarandúva, ha kuatiañe'ẽ opaichagua. Jepivénte tínta ojepuru kuatiañe'ẽ apópe, oñemoĩvo tínta kuatiajopyha térã mbokuatiaha ryepýpe  oñembosa'y térã ojehai hag̃ua.

Kuatiañe'ẽ apo niko mba'e omoambueite tapichakuéra rekove, pya'eve ha porãve omog̃uahẽ opavavépe marandu ha mba'ekuaarã, upéicha hasy'ỹ jajoguasévo aranduka térã jaikuaasévo mba'épa ojehu marandu'asãi ojehaíva rupive.

Yvypóra oñepyrũ ohai amo 3&nbsp;300 ary Kirito mboyvépe, upéicha he'ise ojapo haimete 5&nbsp;000 ary ko'ãga guive, ojejuhúkuri ojehai raẽ Kuarahyresẽ Aguĩguápe, omopu'ãrõguare tavakuéra Ára Ymaguarépe. Jepémo, amo sa'ary VIII pukukuévo ojapo umi Koreagua ha Chinagua peteĩ kuatiajopyha, upéicha oñembopya'eve kuatiañe'ẽ apo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre
Tetãnguéra Irũjoa

**Tetãnguéra Irũjoa** (epañañe’ẽme: ***Sociedad de Naciones*** térã ***Liga de las Naciones***), oñemombykypyréva **TI** (***SDN***); ha’eva’ekue peteĩ ñemohenda heñoiva’ekue ary 1919 jave ha hekovéva ary 1946 peve. Ko irũjoa tembipota ha’eva’ekue tetãnguéra py’aguapy ha ijokupyty, uvei ko tembipota ndojehupytúi guasu.

Tetãnguéra Irũjoa ojavýramo jepe hembipota jehupytýpe, hembiapo oikova’ekue oñemopyenda hag̃ua Tetãnguéra Joaju ñepyrũ.
## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Hupi

**Hupi** (karaiñe'ẽme: Razón) peteĩ yvypóra mboikatuha akãngeta ha ojepy'amongeta g̃uarã ohupyty haguã peteĩ conclusión térã oforma juicio térã mba'e determinado rehe.  Ko ñe'ẽ, hupi, ijypy Montoya avañe'ẽ árape, ojeporurõ ñane "añete"-icha ko'ag̃agua. 

Hupi ikatu oreko opaichagua he’iséva odependévo mba’éichapa ojeporu. Hupi ha'e pe argumento oiporúva peteĩ tapicha ohechauka haguã peteĩ mba'e térã okonvense haguã ambue tapichápe umi argumento orekóva. Upéicha avei, hupi ningo causa determinante peteĩ tapicha ha peteĩ acontecimiento reko rehegua.

Pe ñembohupi (razonamiento) ikatu ha’e deductivo, he’iséva, pe conclusión oike umi premisa-pe, ha inductivo, ojehupyty ramo conclusión general peteĩ mba’e particular rehe.

Ñemohenda:Arandupykuaaty
Ñemongua

**Ñemongua** (karaiñe'ẽme: Crítica) ningo teka añetegua ohechaukávo yma umi jejavy oĩva (ñeha'ã rupive)

Ñemohenda:Arandupykuaaty
Narã poty

miniaturadeimagen|Narã poty.
**Narã poty** ha’e peteĩ yvoty michĩ, imorotĩva ha hyakuãva; umi narã yvyramáta oguerekóva.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ka'avo
Ganges

**Ganges** térã **Gánga** ha'e ysyry ojepysóva Vangalande ha Índia rupi. Osyry 2525 km pukukuévo, heñói rire amo yvytyrysýi Himaláia vorekue kuarahyreikeguávape, Índia retãvore Uttarakhand-pe, ha osyry ñemby ha kuarahyresẽ ngotyo umi ñu guasu rupi Yvate Índia pegua. Oike rire Kuarahyreike Vengálape, oñembovo mokõi rupo: ysyry Hugli, ohasáva heta távare Kuarahyreike Vengálape ha osẽ Vengála parapytépe ypa'ũ Sagar ypýpe; ha ambue katu ysyry Padma, ohasáva Vangalande rupi ha ojoaju ysyry Meghna rehe, ipahápe osẽ avei upe parapytépe. Ko ysyry ñesẽha, osẽhápe avei ysyry Brahmaputra, ojapo Ganges ysyry'a.

Hetaite umi omomba'eguasu ko ysyry Indu jeroviápe, ogueroviáva oñemongarai ha oñemopotĩ ojahu rire ko ysyrýpe.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi pukukuére

Ñemohenda:Ysyry Ásia pegua
Vyroñe’ẽ

miniaturadeimagen|Vyro poyvi.
**Vyroñe’ẽ** (võroñe’ẽme: *võro kiil*) ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva Etóñame. Ko ñe’ẽ oguereko 70.000 ñe’ẽhára, umívagui, heta ojejuhu Vyrumaápe.

## Mandu’apykuéra
Ñemohenda:Etoña
Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Akbar

**Abu'l-Fath Jalal-ud-din Muhammad Akbar** (25 jasypa 1542-27 jasypa 1605) ojekuaavéva **Akbar** térã **Akbar pe Tuicháva** ramo (Akbar-i-azam,  اکبر اعظم), ha'e va'ekue Mogol Índia pegua mburuvichavete mbohapyha ary 1556 guive 1605 pegua. Akbar ou itúva rire, Humayun, mbo'ehára Bairam Khan rupive, oipytyvõ va'ekue chupe ombotuicha ha omombarete hag̃ua hetã Índia pukukuévo.

Akbar heko mbaretéva ha pu'akaitépe omyakã oikóvo mburuvicha ñorairõha ramo. Mbegue katu ombotuichave Mogol Mburuvi oñemomba'évo haimete opa Índia tuichakuére. Jepémo ipokatu ha ipu'aka oñemyasãi oparupi Índia yvyapýpe, hetã katu oñorairõ porãkuaa, ojukupytykuaa ha oñemuitégui ambue tetãnguérandi ha imomorãmbyitégui avei iñarandupy. Omboheko peteĩ hag̃ua hetã tuicháva, Akbar omboguata ypykatu oisãmbyhýva omombytévo hesete oparupi hetãme ha ojekupyty porã umi tetã ipogúype ndive omomendávo mburuvichakuéra ha oñe'ẽkuaávo tetãnguéra ambuéva mburuvichándi. Oñangareko toiko hag̃ua py'aguapy ha sarambi'ỹ peteĩ tetã ijerovia hetáva ha iñarandupy hetávape omboguatávo ñesãmbyhy oguerúva chupe ñepytyvõ umi ipoguývagui ndaha'éiva musulmã.

Omoheñói va'ekue hetãme virurekokuaa mbarete ha ojepytasóva, upéicha ñemu ojepyso ha hetave umi oipytyvõva toñembotuichave hag̃ua arandupy. Akbar, ha'e voi peteĩ oipytyvõva ha oñeha'ãmbáva toiko hetave hag̃ua tembiapoporã ha arandupy. Ohayhu va'ekue ñe'ẽporãhaipyre ha omopu'ã peteĩ arandukarenda orekóva hetavéva 24.000 kuatiañe'ẽ ojehai va'ekue sánskrito, urdu, Peysiañe'ẽ, Gyresiañe'ẽ, latinañe'ẽ, árave ha kachemiñe'ẽ, heta umi aranduitéva, ñe'ẽasahára, tembiapoporã apohára, haihára, aranduka ha jehaipy apohára ha moñe'ẽhára ohóva upépe. Akbar ojapouka avei arandukarenda Fatehpur Sikri, kuñáme guarã añónte, ha omboguatauka mbo'ehaokuéra oparupi hetãme ombo'éva musulmã ha ijeroviáva indúpe. Omokyre'ỹ avei toiko hag̃ua aranduka apógui  peteĩ tembiapoporã oñemomorãmbýva. Akbar róga guasukuéra Ndéli, Agra ha Fatehpur Sikri-pe ombyaty tembiapoporã opaichagua ha oiko chuguikuéra oñemomba'eitehápe tekombo'e ha ñe'ẽporãhaipyre. Arandupy Mburuvi timúrida ha Péysia-Islã mba'éva oñepyrũ ojejehe'a Índia mba'e reheve, upéicha heñói ambue arandupy Índia-Péysia mba'éva, ojehecháva heko "mogol"-va hembiapoporã, ñembosa'y ha jogapokuaápe.

Akbar ñesãmbyhy mba'etuichaitéva Índia rembiasakue ñemoambuépe. Oisãmbyhy aja, Mogol Mburuvi oñembohetave mbohapy jey ituichakue ha imba'eta. Omoheñói ñorairõha aty mbaretéva ha omboguata ñemoambue oikoitéva hetã ñesãmbyhýpe ha avano'õme. Akbar rire ou ita'ýra, Salim, ojekuaavéva Jahangir ramo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mburuvicha
Kĩsása

**Kĩsása** (Hyãsiañe'ẽme: *Kinshasa*) ha'e Kóngo Jekopytyjoja Retã tavusu ha táva tuichavéva. Kóva ko oñembyatyhápe tetã ñesãmbyhy, virurekokuaa ha arandupy.

Ojejuhu ysyry Kóngo asu rembe'ýpe, oguahẽ mboyve ko ysyry chororo Livingstone-pe, henondépe oĩ táva Brazzaville, Tavakuairetã Kóngo tavusu. Ary 2009 jave oñeimo'ã oikohague ko távape amo 9&nbsp;518&nbsp;988 tapicha.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Áfrika táva
Kuarepotiju'atã Ára

**Kuarepotiju'atã Ára** ha'e ára pukukue oñepyrũrõguare tapichakuéra ojapo hembipururã kuarepoti jehe'águi ojeheróva kuarepotiju'atã. Oñepyrũ opa rire Ita Ára. Kuarepotiju'atã ha'e oñembojehe'ávo kuarepoti pytã ha itamembeatã. Oipuru avei hikuái yvyra ha ita ojapo hag̃ua hembipurukuéra, hákatu ko kuarepotiju'atã oikytĩkuaa porãve ha hasy'ỹ oñemboysaja hag̃ua. Ndaha'éi ko Kuarepotiju'atã Ára oñepyrũ ijoja oparupi, oĩgui avano'õ oñemotenonde va'ekue oñepyrũ hag̃ua oipuru tembiporu kuarepotiju'atãgui  ijapopyre ha ambuéva katu oñepyrũ heta ára rire. Techapyrã, Kuarahyreike Európape oñepyrũ amo ary 2000&nbsp;Kirito mboyve ha opa amo 800&nbsp;Kirito mboyve, Kuarahyresẽ Mbyteguápe oñepyrũ amo 1000 ary mboyve (ojepururaẽ kuarepotiju'atã Mesopotámiape amo ary 3300&nbsp;Kirito mboyve).

Ko ára pukukue aja, tapichakuéra omba'apojoave jekupytýpe, hasýgui jajapo hag̃ua ñaneaño tembiporu kuarepotígui. Heta hendápe ko Kuarepotiju'atã Ára oñepyrũjoa yvypóra ohaírõguare iñe'ẽ ha oheja hembiasakue umi omoñe'ẽkuaávape, tapichakuéra ohechakuaa ohai va'erãha oñangareko hag̃ua imba'ekuérare ha oñesãmbyhy porãve hag̃ua. 

Upe rire, oñepyrũvo ojehechave oparupi umi tembiporu itakanduágui ijapopyre, opa ko Kuarepotiju'atã Ára ha oñepyrũ Itakandua Ára. Hasy'ỹve ojejuhu hag̃ua itakandua, upévare tapichakuéra oñepyrũ oipuruve ko kuarepoti.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembiasakue
Pirapuã

Umi **pirapuã** (***Cetacea***) ha'e mymba okambúva oiko yguasúpe, paraguasúpe ha sapy'ánte oiko ysyrýpe. Ko atýpe oñemohenda opa umi piraru, piranare ha ambue ijoguaha. Ojekuaa amo 80 pirapuã juehegua, haimete opa umívagui oiko yguasúpe añónte, oĩ mante 5 piranare juehegua oikóva ysyrýpe.

Hete samu'ũ máta ysajáicha (*fusiforme* oje'eháicha karaiñe'ẽme), umi pira retéicha, upéicha iporãve chupekuéra omýi hag̃ua yguýpe. Ipy huguái ypýpe oiko chugui pirapepo ha ipy iñakã ypýpe ndojehechavéima, oĩramo jepe kangue hetépe ohechaukáva ipyrangue. Huguái iñenomby ha ipahápe oñemboja'o mokõire. Jepivénte ndahaguepáiva hikuái ha hete kyraite.

Ko aty oñemohenda oñemboja'óvo mokõi juehegua rekovety rupive, umi pirapuã hendyváva (*[[mysticeti]]*) ha umi pirapuã hãiva (*[[odontoceti]]*). Peteĩ aty ambuéva, umi pirapuã ymaguare (*[[archaeoceti]]*), oguetéma ha heta ára ojapo ndoikóiva yvy ape ári.

## Marandumi


## Mandu'apy

Ñemohenda:Okambúva
Saladíno

**Al-Nāsir Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb**, ojekuaavéva **Saladíno** ramo (2 jasykõi 1137, Tikrit (Iráke)-4 jasyapy 1193, Ndamáko), ha'e akue peteĩ sãmbyhyhára musulmã tuicháva, oisãmbyhy *[[sultán]]* ramo Ehíto ha Síriape ha oiko va'ekue ipoguýpe Paletína, Mesopotámia, Jemẽ, Hiyaz ha Lívia. Upe rupive oñepyrũ ñemoñanga aiuvi, kóva ko oisãmbyhýtava Ehíto ha Síriape omano rire Saladíno.

Omomba'eguasu ha oñangareko islã rehe, tuichaitépe ko jeroviapy rape ypýva ojehechaukáva islã suníta rupive, omboheko peteĩ Kuarahyresẽ Ag̃uigua ñesãmbyhýpe ha jeroviapýpe  ombohováivo umi Hesu rapeguáva amo Ñorairõ Marangatu pukukuévo ha omboguetévo umi mbo'epy ambuéva oñemombyrýva Islã jeroviapy teégui ha oúva Kalifáto avasígui. Herakuãite ko Saladíno ipu'akágui umi Hesu rapeguáva Ñorairõ Marangatúgui amo Hattin Ratĩnguéra Ñorairõme, upe ñorairõ rire ha'e oñemomba'e jey Herusalẽ rehe ha ome'ẽ upe yvy umi musulmãme. Upévareite oiko jey upe Ñorairõ Marangatu Mbohapyha, omyakã va'ekue Ricardo I Ingyatérra pegua.

Herakuã porã ojegueromandu'a ha oiko chugui py'aguasu rechaukaha, ko ára peve heta umi omomba'e ha ohechakuaa chupe aravekuéra apytépe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mburuvicha
Kambyrujere

**Kambyrujere mba'asy** ha'e yvypóra py'a ha ryekue ruru. Mba'asy ombopy'arasýva, ombopy'arurúva, ombohye vaíva ha omogue'ẽva. 

Yvy ape ári, tuichaitépe ojehecha umi mitãre ome'ẽha ko mba'asy upe rrotavíru. Okakuaávare katu, jepivénte ome'ẽ norovíru ha vakytéria hérava *[[Campylobacter]]*. Oĩ mba'e ambuéva ikatu avei ome'ẽ ko mba'asy, ndojehechameméiva, ha'éva vakytéria ha vícho ambuéva. Ko mba'asy ikatu oñepyrũ oĩramo peteĩ ho'úva tembi'u noñembojyporãiva, y ky'a térã oikóramo tapicha hasývare.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'asy
Py'avai

**Py'avai** térã **punga** ha'e ndoguapyporãivo hembi'u yvypóra py'ápe. Ojehecha hasývare ipy'arasy, ipy'ajere, hi'urẽ térã ogue'ẽ, upéicha ikatu oiko heta ára pukukuévo. 

Ñemohenda:Mba'asy
Táo mbo'e

**Táo mbo'e** térã ***taoísmo*** ha'e jepokuaa arandupykuaaty ha jeroviapy rehegua oúva Chína pegua ha he'íva jajokupyty va'erã jaikovévo táo ndive (he'iséva ‘tape’).

Ko táo ha'e temimo'ã mba'eguasuitéva heta mbo'epýpe oúva Chína arandupykuaatýgui; jepémo, ápe táo mbo'épe ha'e upe omboheko peteĩva opa mba'e, ikatu oñemoambuéva, ojapóva teko añeteguaitéva ha omoheñóiva arapy ha opa mba'e oĩva. Upéicha, umi ogueroviáva táo mbo'ére he'i ko táo ha'eha opa mba'e oĩva heñoiha ha hekopy.

Aranduka hérava *Tao Te King* térã *Tao Te Ching* ha'e oĩhápe opa umi mbo'epy oikuaauka karai arandu Lao-Tse. Jepémo ndaikatúi jaikuaaporãite oiko añetetépa ko karai, ko aranduka katu ojehechakuaa mba'eguasuite ramo táo mbo'épe.

Umi ñemomba'epy tekoporã rehegua ko táo mbo'e oikuaaukáva ikatu iñambue, hákatu oñemombyte umi «Mbohapy Mba'e Momorãmby»: 慈 «poriahuvereko», 儉 «jejapo'ỹ», ha 不敢為天下先 «ñemomirĩ».

Ko ára oje'e oĩha amo 173 sua ogueroviáva táo mbo'ére.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jerovia
Javier Milei

**Javier Gerardo Milei** (Vuenosáire, jasypa 22 ary 1970) ha'e kuri Arhentina mburuvicha. Ha'e peteĩ virurekokuaahára, jokuaikuaahára ha mbo'ehára arahentinagua, jokuaikuaa aty *La Libertad Avanza* mburuvicha.

Ñemohenda:Mburuvicha Argentinagua
Mba'ekuaarã yvy'ape retepy rehegua

**Mba'ekuaarã yvy'ape retepy rehegua** térã Epañañe'ẽme ***tectónica de placas*** (oúva Gyresiañe'ẽgui τεκτονικός, *tektonicós*, "omba'eapóva") ha'e peteĩ mba'ekuaarã omyesakãva mba'éichapa oñemopyendáva ha oñemohendáva ñande yvy'ape (tuichaitéva ko *[[litosfera]]*, Yvy apekue oka peguáva, ho'ysãvéva ha hatãvéva umi apekue ambuévagui Yvy ryepy peguáva). Ko mba'ekuaarã omombe'u mba'éichapa oiko umi yvy'ape vorekue (*placas tectónicas*), ojapojoáva ñande yvy'ape tuichakue, ha omyesakã avei mba'éichapa osyryry hikuái yvypyhoja ári, moõitépa oho hikuái ha mba'épa oiko ojopokóvo. Ko mba'ekuaarã rupive ikatu jaikuaa mba'éichapa heñói yvytyrysýi, yvyryrýi ha yvyrata, ha mba'érepa ndaha'éi oparupiete ikatúva jajuhu umíva.
 
Umi yvy'ape vorekue oku'e mbegueiterei ha ndaikatúi jahecha ndaha'éirõ tembiporu oha'ãkuaáva rupive. Techapyrã, upe pya'evéva oĩ Ypa'ũ Pascua ypýpe, amo 3400 km tetã Chíle guive, oku'e ojopoívo hikuái hetave 15 cm peteĩ arýpe, upe mbeguevéva katu oĩ paraguasu Ártiko-pe ha oku'e sa'ive 2,5&nbsp;cm peteĩ arýpe. Oku'e hikuái ñande Yvy tuichakuévo ha ojopokóvo térã ojopoívo heta mba'e iñambue yvy'apépe, upéicha heñói umi yvytyrysýi yvateitéva (ha'éva Himaláia, Áype, Pirinéo, Urále, Andes, ha heta ambuéva). Ojopichývo hikuái amo hembe'yhápe oiko yvy'apépe yvyryrýi.

Kuarahy Ypykatúpe, ñande Yvy añónte oguereko yvy'ape vorekue oku'ekuaáva. Jepémo, ojekuaa ymaite Mbyja Ko'ẽ, Mbyja Pytã ha umi jasy tuichavéva Húpiter pegua oguereko va'ekue avei ijapépe heta vorekue oku'éva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Yvyrekokuaa
Kolónia ñembopoguy

**Kolónia ñembopoguy** ha'e oñemomba'évo ha oñembojáravo tetã pytagua peteĩ tetã ambuévare ha ojapóvo upépe ikoloniarã, ha'éva táva térã tekohaguasu imba'éva. Tetã oñembopoguýva nahekosãsóiva ha oisãmbyhy hese mburuvicha pytagua. Tetãyguakuéra oñembopoguýva katu ohasa'asy, jepivénte ojehecha hikuái yvy'ỹre ha tekoiterape'ỹre.

Tetã pytagua ondyry ha oñemomba'epa tetã ambuévare, oipuruparei ijyvy ha oporombohasa'asy, oikohaguéicha Amérikape, oguahẽrõguare Epáña ha Poytuga oñemomba'ekuévo Amerikaygua ypykuévare, térã oporomomba'aporei avei, oikohaguéicha Áfrikape, umi tetã guasu Európa pegua oñembojárarõguare tapichakuérare ha ojapo chugui tembiguái. Jepémo heta umi ojepytasóva ha ohekáva isãsorã, amo sa'ary XIX ha XX pukukuévo ojehecha oparupi ho'ávo umi oñembopoguýva, tuichaitépe opa rire Ñorairõ Guasu Mokõiha.

Kolónia ñembopoguy ndaha'éi ko ko'ágã jahechaite hérava "kolónia ñembopoguy pyahu" (*neocolonialismo*), kóva ko he'iséva nondyrýivo ha noñorairõvo tetã pytagua tetã ambuévare, ipu'aka oisãmbyhývo ñemu rupive térã oguerovapa iñarandupy ha hembiapo tetã itenonde'ivévape, upéicha oñembopoguy tetã ambuévare ñemu ha arandupy rupive.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Chinañe'ẽ raikuéra

**Chinañe'ẽ raikuéra** ha'e umi mba'ehero ojepurúva ojehai hag̃ua Chinañe'ẽme ha Hapõñe'ẽme. Yma, Koreañe'ẽ ha Vienãñe'ẽ oipuru avei ko'ã tai. Ojapo amove 3000 ary oñepyrũ guive hikuái oipuru ko'ãva ohai hag̃ua iñe'ẽ, upéicha ojejuhu Chinañe'ẽ raikuéra umi ypykatu jehairã tujavéva apytépe ha ko'ára peve ojepurúva. Chinañe'ẽme oñembohéra chupe *hanzi* (汉字 térã 漢字), he'iséva "tai Han pegua". Hapõñe'ẽme katu ojehero *[[kanji]],* *[[hanja]]* Koreañe'ẽme ha *[[chữ Hán]]* Vienãñe'ẽme.

Chinañe'ẽ raikuéra ha'e ko ojeheróva *[[logograma]]*, mba'ehero ohechaukáva ñe'ẽngue, ohechauka rangue mba'éichapa oje'e. Yma ko'ã taikuéra ha'e *pictograma*, he'iséva ha'e va'ekue ta'anga ohechaukáva peteĩ mba'e térã temimo'ã. Ágã katu, hetavéva umi tai ndaha'éiva *pictograma*.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Kilimãjáro

**Kilimãjáro** térã **Kilimanjáro** ha'e peteĩ yvyty ojejuhúva yvate kuarahyresẽ ngotyo tetã Tãsáñame. Kóva ko yvyty yvatevéva Áfrikape, opu'ã ohupytývo 5.891,8 *[[metro]]*. Ojapo ko yvyty mbohapy yvyrata noñehẽmbáimava: Shira, kuarahyreike gotyo, orekóva 3962 m ijyvatekue; Mawenzi, kuarahyresẽ ngotyo, orekóva 5149 m ha Kibo, orekóva 5891,8 m.

Ojekuaaitéva hu'ãme orekógui yrypy'a, jepémo heta hetavévo oñemomichĩ yrypy'a ko yvyty ru'ãme ha oñeimo'ã oguetetaha amo ary 2020 ha 2050 apytépe, tuichaitépe okakuaágui yvy ñembyaku ha hetaitéma oñekytĩ yvyramáta ko yvyty jerére.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Afrika
Papapy rypy'ũ

**Papapy rypy'ũ** ha'e peteĩ papapy, hákatu ndaha'éi umi papapy hekopeguáicha ha iñambue opaichaguápe. Papapy rypy'ũ ojejapo oñembojehe'ávo mokõi papapy. Peteĩ papapy añete ha ambue papapy oñeimo'ãva. Papapy oñeimo'ãva ojeipuruvéva ha'e i, kóva ha'e oimeraẽ papapy oñemopu'ãvo mokõire ome'ẽ -1 ("oñemopu'ãvo" he'ise "oñembohetavéva ojehe"): i^2 = i \times i = -1\ . Opaite papapy oñeimo'ãva ambuéva ha'e i oñembohetavéva oimeraẽ papapy añete rehe, oikoháicha opaite papapy añetépe ikatu ja'éva ha'eha "1" oñembohetavéva papapy ambuévare. Papapy rypy'ũ avei ikatu ñambojoapy (+), ñambohetave (X), ñambovo (÷), ñanohẽ (-) ha heta ambue.

Papapy rypy'ũ aty jepivénte ojehechauka ojepurúvo tai \mathbb{C}.

Hetaite ojeipuru ko'ã papapy rypy'ũ *[[álgebra]]*-pe ha ojehecha oparupi mba'erekokuaa ha mekánika kuántika rembikuaápe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Papapykuaa
Omar

**Omar** térã **Umar ibn al-Jattab** (Méka, 586 térã 590-Medína, 7 jasypateĩ 644), ojekuaáva ***al-Faruq*** ramo («ombojoavykuaáva [iporãva ha ivaíva]»), ha'e akue peteĩ sãmbyhyhára ha tekojojahára musulmã, mokõiha umi ojeheróva Kalifáto Oñesãmbyhyporãva mburuvicha (umi oisãmbyhyraẽ Islã Mburuvi omano rire Maóma ha oñemopyenda mboyve Kalifáto oméja).

Omar oisãmbyhy karai Abu Bakr rire ha oiko mburuvicha ramo arykuéra 634 ha 644 apytépe. Ojehechakuaa peteĩ sãmbyhyhára herakuãporãitéva, imba'eguasuite ha imbarete ramo  Islã rembiasakuépe, jepémo umi Islã chía ndohechái chupe karai momorãmbyre ramo. Ikatu ojehero chupe **Omar I**, ani hag̃ua oñembojehe'a upe sãmbyhyhára oméja Omar II.

Ñepyrũme, ombohovái ha oñorairõ Maóma rehe ha ohekase opa hag̃ua umi ogueroviáva Islãre, hákatu amo ary 615-pe, iñambue ha oñepyrũ oguerovia Islã rapére.

Oisãmbyhy aja, Omar omyasãi pu'akaitépe kalifáto ha oiko mburuvicha ramo heta yvy ári. Oĩ ojuka va'ekue chupe ára 7 jasypateĩ ary 644-pe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mburuvicha
Ñemohenda:Islã
Qin Shi Huang

**Qin Shi Huang** (Handan, Tetã Qin, jasykõi 259&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve- Shaqiu, Qin Mburuvi, jasypoapy 210&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve), héra tee va'ekue **Zheng** (政), ha'e akue tetã Qin Chína pegua mburuvichavete ary 247Kirito&nbsp;mboyve guive amo ary 221Kirito&nbsp;mboyve peve ha upéi oiko Chína oñemopeteĩmava mburuvihára ramo ary 221&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve guive 210&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve peve, upekuévo oisãmbyhy **Shǐ [[Huangdi|Huángdì]]** réra ramo (he'iséva Chína mburuvihára peteĩha), ha'ete voi ojapo ko iñemboherarã ha upéi heta sãmbyhyhára oipuru.

Ha'e omopeteĩmba retãnguéra ha ojapo chugui mburuvi guasu, upe rire omboguata Sãmbyhyhára Tenondeguándi Li Si heta mba'e hetã tuichakuévo omoporã ha omombarete hag̃ua hetã reko peteĩ. Oisãmbyhy aja, oñemopu'ãraẽ va'ekue mongaraha ojapóta heta ary rire upe Chína Mongoraha Guasu, ojejapo avei umi tetera'ãnga herakuãitéva ojeheróva Terrakóta ñorairõharakuéra. Oisãmbyhy mbaretépe ha ha'eño, umi mba'e vai ojapo va'ekue apytépe oĩ ohapyuka arandukakuéra ha ojukaukárõguare heta karai arandu, jepémo ko'ágã meve ojehechakuaa Qin Shi Huang karai mba'eguasuitéva ramo Chína marandekópe. Ndahi'aréi ramo jepe ñemoñanga ha'e omoheñói va'ekue (oguete ko ñemoñanga ha'e omano rire), hembiapokue rupive heñói Chína Mburuvi, tetã guasuite hi'are 2.&nbsp;000 ary ho'a peve Qing ñemoñanga amo ary 1912 aja.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mburuvicha
Ñemohenda:Chína Tetarã Retã
Apytu'ũ mba'asy

**Apytu'ũ mba'asy** térã **apytu'ũ resãi apañuái** ha'e ojeheroháicha opa umi mba'e hekope'ỹva ikatu oiko yvypóra apytu'ũme. Tuichaitépe, ojehecha umi orekóvare ko'ã mba'asy oñemoambueha ijepy'amongeta térã hasyve chupe ojepy'amongetaporã hag̃ua, hekopy iñambueha, ndoikuaavéi térã hasyve chupe oikuaa hag̃ua mba'e añetetéva, temiandu térã mba'éichapa oiko va'erã tapicha ambuévandi, upéicha umi hasýva hekope'ỹha ñambojojávo chupekuéra tapichakuérandi oúva hekoñomoirũgui. Apytu'ũ mba'asykuéra noñepyrũjoái peteĩchagua, oñepyrũ katu oúvo mba'e hekope'ỹgui ikatu oiko tapicha rekovépe, jeiko avano'õhápe térã ijepy'amongetápe.

Umi apytu'ũ mba'asy ojehechavéva apytépe oĩ tekokangy, teko py'ahetáva, la teko tarova, apytu'ũ jeka ha akãkañy ambuéva (*psicosis*) ha umi ñembokakuaa apañuái, apytépe oĩva autismo (teko ijeheguíva).

Oĩvo oñemboykéva térã ohecha'íva hasývape, ijetu'uve oñepohãno porã hag̃ua. Apytu'ũkuaaty, pohã opaichagua ha apytu'ũ ''terápia'' rupive ikatu oñemoporãve hasývape.

## Mandu'apy
James Clerk Maxwell

**James Clerk Maxwell** (13 jasyoateĩ 1831-5 jasypateĩ 1879) ha'e akue pateĩ papapykuaahára ha tembikuaatyhára Ekósia pegua. Mba'e tuichavéva ohupyty va'ekue ha'e ojapórõguare mba'ekuaarã tendyryñohasa randipytu rehegua (*radiación electromagnética*), upéicha ombojoajuraẽ tendyry, *[[magnetismo]]* ha tesape ha ohechauka ha'ehague mba'e peteĩete ojehechauka opaichaguáva. Maxwell mbojojahakuéra (*ecuaciones de Maxwell*), ojapo va'ekue tendyryñohasa ñehesa'ỹijópe, ojehechakuaa oparupi “mba'erekokuaa ñemopeteĩ guasu mokõiha” ramo, upe peteĩha ha'e Isaac Newton mba'éva.

Oikuaauka rire *A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field* ary 1865-pe, Maxwell ohechauka va'ekue ohoha ñekonícha umi *campo eléctrico* (tendyry rendaha) ha *campo magnético* (*magnetismo* rendaha) pa'ũ tuichakuévo ha ohupyty hikuái tesape pya'ekue. Maxwell he'i avei tesape ha'eha ñekoni ohóva ohohápe avei umi tendyryñohasa mba'e. Oñemopeteĩ rire tesape ha tendyry peteĩetéicha, ikatu oñeimo'ã oĩha umi puhoe ñekoni (*ondas de radio*). Ojehechakuaa avei Maxwell ha'eha pe omboypy va'ekue tendyry mba'eapokuaa javeguáva (*ingeniería eléctrica*).

Hembiapokue rupive ikatu jaikepa ko mba'erekokuaa ãgaguápe ha upe rupive oñemopyenda ojekuaa hag̃ua mba'ekuaarã joguerahaviárava ijapýva (*relatividad especial*) ha mekánika kuántika rehegua. Heta he'i Maxwell-gui ha'eha tembikuaatyhára sa'ary XIX pegua oipytyvõvéva mba'erekokuaa sa'ary XX pegua. Heta avei ombojoja hembiapokue tembikuaatýpe Isaac Newton térã Albert Einstein mba'évandi.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'erekokuaa
Ñemohenda:Tekove Ekosiagua
Sãso jaiporavo hag̃ua

**Sãso jaiporavo hag̃ua** ha'e ñeimo'ã he'íva yvypóra hekosãsoha oiporavo hag̃ua ojapóvo ojaposéva. Upéva he'ise ikatu jaiporavo mba'épa jajapóta, jajepy'amongetára ha ñañandúta, oĩ'ỹre ñanemboligáva ha oike'ỹre mba'eve ñande rehe.

Yma guive, hetaite oñemongeta ko ñeimo'ãre, tuichaitépe arandupykuaatýpe ha jeroviapýpe. Oĩ he'íva oĩha mba'e ambuéva ñanemboligáva ha oikéva ñande rehe, techapyrã ha'éva ñande rekoha, ñande rembiasa térã ñane reñoi'ypy, upéicha ikatu jaiporavo mba'e ndaipotáiva. Oĩ katu ambue he'íva ñanesãsoha ha jaiporavokuaaha.

Sãso jaiporavo hag̃ua ndaha'éi tekosãso, ñanesãsógui jaiporavo hag̃ua ikatu jaiporavo avei jajapóta térã japytáta jajapo'ỹre.

## Ñemongeta
### Arandupykuaaty
Mba'e puku ha rypy'ũ ko ñemongeta oĩva arandupykuaatýpe ha oñe'ẽva sãso jaiporavo hag̃ua rehegua, upéicha heta temimo'ã ha jepy'amongeta opaichagua oipyguara ko mba'e, umíva apytépe oĩ *determinismo*, kóva ko he'íva ñande arapy rekorã rupive opamba'e ojehu oikógui mboyve peteĩ mba'e, upéicha oĩ mba'e ñande rapykuéri ha ñande jerére ikatu oike ñande rehe.

Ambuéva katu ko *compatibilismo* he'íva ikatuha oikojoa "sãso jaiporavo hag̃ua" ha "*determinismo*", oñeimo'ãgui natekotevẽiha jaiko oike'ỹre mba'eve ñande rehe, jaiko va'erã oĩ'ỹre ñanemboligáva jajapo hag̃ua pe ndajaposéiva.

### Jeroviapy
Jeroviapýpe oñemongetaite avei sãso jaiporavo hag̃ua rehegua, tuichaitépe oñeñe'ẽvo mba'éichapa Tupã ha mba'épa hembipota rehegua, jepivénte avei ojepy'amongétavo mba'éichapa jahecha va'erã ñande rekove ha iporãmbárõ piko ho'árõ ñande rehe opamba'e jajapóva.

Hesu rapépe oĩ ogueroviáva Ñandejára omoĩmbáma ñandéve ára jajapo hag̃ua opamba'e ojehu va'erãta ñande rehe, techapyrã *[[Calvinismo]]*-pe. Heta ambuéva, Hesu rapépe, Hudío jeroviápe ha Islãme he'i ndaha'éi upéicha, ogueroviágui hikuái yvypóra isãsoha ha ikatu oiporavo iporãva ha ivaíva, oikuaapaitéramo jepe Tupã mba'épa oiporavóta yvypóra.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Arandupykuaaty
Ñemohenda:Jerovia
Max Planck

**Max Karl Ernst Ludwig Planck ** (Kiel; 23 jasyrundy 1858-Gotinga (Goethingen); 4 jasypa 1947) ha'e akue peteĩ mba'erekokuaahára Alemáña megua. Ojehechakuaa chupe omoheñói va'ekue ramo mekánika kuántika ha peteĩ umi mba'erekokuaahára tuichavéva sa'ary XX pegua. Oñeme'ẽ chupe Jopói Nobel Mba'erekokuaápe ary 1918 aja hembiapokue tuichaitévare mekánika kuántikape.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Tetãnguéra Oguerahaukáva Itakyra Atyguasu

**Tetãnguéra Oguerahaukáva Itakyra Atyguasu**, ojekuaavéva **OPEP** ramo (Epañañe'ẽgui: *Organización de Países Exportadores de Petróleo*) ha'e peteĩ atyvete ombyatýva tetãnguéra hekosãsóva oguenohẽ yvýgui heta itakyra ha oguerahauka oñemúvo umi tetã ambuévandi. Ára 6 jasypateĩ 1962 aja ojehechakuaa ONU rupive.

Amo 43% itakyra ñeguenohẽgui ha amo 81% opaite itakyra oĩva Yvýpe ojejuhu ko'ã tetãme.

Arykuéra 1960 ha 1970 rupi, OPEP ipu'aka oñeha'ãmbávo omoporãve hag̃ua itakyra repykue, upéicha omoguahẽ hetave pirapire umi tetã itakyra oguenohẽvape. Ary 2016 pahápe ojejapo aty tuichavéva hérava OPEP+, upéicha ikatu oñesãmbyhy porãve itakyra ñemu yvy ape ári oñemba'apojoávo tetãnguéra ambuévandi.

## Atyguáva
Ko atyvetépe oĩ 21 tetã. Indonésia ha Katára osẽma. Ko'ã tetã ko'ãga oĩ:
* Arhélia 
* Angóla
* Áuteria
* Varéĩ
* Mbenĩ
* Mburunéi
* Kamerũ
* Tavakuairetã Kóngo
* Ekuatóry
* Ginéa Ekuatogua
* Gavõ
* Irã
* Iráke
* Kuáite
* Lívia
* Nihéria
* Omã
* Arávia Saudíta
* Síria
* Arávia Emiráto Joapykuéra
* Venesuéla

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Chanakia

**Chanakia** (amo ary 350&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve-283&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve), hérava avei **Kautilia**, ha'e akue peteĩ karai aranduite Índia Ymaguare pegua omba'apo va'ekue mbo'ehára, haihára, virurekokuaahára ha mburuvichavete mbo'ehára ramo. Ogueroviáva Indu jeroviáre ha omba'apo Sãmbyhyhára Tenondegua ramo mburuvichavete Chandragupta ñesãmbyhýpe, upe omoheñói va'ekue Máuria ñemoñanga, Chanakia heta oipytyvõ chupe ojupi hag̃ua ñesãmbyhýpe ha oiko hag̃ua chugui mburuvichavete.

Oje'e ha'ehague sãmbyhyhára karai Dhana ñesãmbyhýpe, mburuvichavete Nánda ñemoñanga pegua, ha ndaija'éi hese, upévare oipytyvõ toiko hag̃ua mburuvicha pyahu.

Chanakia ojehechakuaa ha'ehague peteĩ omoñepyrũ va'ekue ramo virurekokuaa ñehesa'ỹijo. Ha'e katu ohaikuaa va'ekue virurekokuaa rehegua hetaite ára Ibn Khaldun mboyve.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Indiagua
Martin Heidegger

**Martin Heidegger** (Messkirch, 26 jasyporundy 1889-Friburgo, 26 jasypo 1976) ha'e akue peteĩ arandupykuaatyhára, haihára ha ñe'ẽpapára Alemáña megua. Heta ojehechakuaa chupe karai arandu tuichavéva ramo sa'ary XX pegua. Hembiapokue tuichaite oipytyvõ ha ombotuicha jechaukagua reko ha Európa arandupykuaaty javegua, jepémo ambueháicha avei hembiapokue imba'eguasuha, ha'éva jogapokuaa, ñe'ẽporãhaipyre, tupãkuaaty ha tembikuaaty apytu'ũguigua apytépe.

Oñepyrũkuévo omba'apo, oiko Edmund Husserl remimbo'e ramo, oñepia'ã imbo'ehára rembiaporãme jechaukagua reko rehegua ha pya'e oñeha'ãmba oipyguarávo *jeiko he'iseha porandu*. Ko mba'e porandu ombohape hemimo'ã ha oñeha'ãkuévo ombohovái hag̃ua, hembiapokue hérava *[[Jeiko ha ára]]* rupive, ojeikuaaukáva 1927-pe, oñemoherakuã porãite yvy ape ári ha ndaha'éi arandupykuaatýpe añónte. Arykuéra 1930 pukukuévo, oiko hembiapokuépe ko mba'e ojeheróva *Jere* (Alemañañe'ẽme, *Die Kehre*), oikuaaukávo *[[Kuatiañe'ẽ yvyporagua reko rehegua]]* ha *[[Ñepyrũmby metafísica rehegua]]*. Upéicha ombosako'i hembiapokue oñemomombyryguáicha *[[metafísica]]* mba'ekuaágui.

Heidegger rembiapokue heta ojehecha Hyãsia arandupykuaatýpe, tuichaitépe Jean-Paul Sartre, Jean Beaufret, Emmanuel Lévinas, Jacques Derrida, Maurice Merleau-Ponty ha Michel Foucault rembiapópe.

Hekovekuégui heta avei oñeñe'ẽ, tuichaitépe oñemongetávo hekógui 1933-1934 apytépe, omba'apórõguare Friburgo Mbo'ehaovusu sãmbyhyhára ramo ha ojupi rire Adolf Hitler tetã mburuvicha ramo, 1933 ha 1945 apytépe, oikógui Heidegger-gui peteĩ arandúva omba'apóva *[[movimiento revolucionario conservador]]* rehe (avañe'ẽme, ñemongu'e oñemopu'ãva oñongatusepáva), upéicha avei oike ha osegi Nási atýpe. Heta oñemongeta avei ojokupytýrõpa hemimo'ã ha Nási reko.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Sima Qian

**Sima Qian** (Longmen, amo 145&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve - 90&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve) ha'e akue peteĩ marandeko hesa'ỹijohára, mbyjakuaahára ha haihára Chína Ymaguare pegua, oisãmbyhýrõguare Han ñemoñanga, oiméne ha'e hesa'ỹijohára tuichavéva Chína Ymaguare pegua. Ojehechakuaa chupe Chína marandeko ñehesa'ỹijo moheñoihára ramo.

Hembiapokue herakuã porãvéva ha'e *[[Marandeko mandu'akuéra]]* (*Memorias históricas*), upépe oñemombe'u Chína ñepyrũ oñembojehe'ávo mba'e ojeroviáva rehe ha omombe'úva oñepyrũhague amo 2600&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve. Ko tembiapokuépe, Qian oñeha'ã omohendávo opaite marandu ikatu omoguahẽ chupe, oguenohẽvo marandeko mba'ekuaarã teégui ha káso oñemombe'úvagui ha ohekávo oikuaa hag̃ua marandeko rekorã ha "tape yvágape" ogueraháva. Ko aranduka ojehechakuaa mba'eguasuite ramo umi marandeko hesa'ỹijohára rireguápe.

Oñemotenondeve avei omba'apo tekojoja hekahára ramo, oipysyrõrõguare ñorairõ ruvicha Li Ling rehe, jepémo upéva naiporãi Chína mburuvichavetépe ha ipochy Sima Qian rehe, omoĩuka chupe ka'irãime ha upéi ojukauka chupe. Ojeipe'a hag̃ua manógui, Qian ojerure toñemoambue hag̃ua imyengoviarã ha upéicha ojekapa chupe. Osẽ rire ka'irãigui, omba'apo mburuvihárape guarã. Omohu'ãmba hembiapokue sa'imi omano mboyve, amo ary 90&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve. 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Chinagua
Lao-Tse

**Lao-Tse**, hérava avei **Lao Tzu** térã **Laozi**, (Chinañe'ẽme: 老子, he'iséva "mbo'ehára tuja"), ha'e akue peteĩ karai arandu Chína ymaguare pegua, ndojeikuaaitéi añetehápe oiko va'ekue térã oñemombe'ugua'únte oikohague. Ojehechakuaa peteĩ arandupykuaatyhára tuichavéva Chína marandekópe. Chína tavarandúpe oje'e oikohague amo sa'ary VI&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve aja, hákatu ko'ãga heta oñemoarandúva he'i oiméne oikohague amo sa'ary IV&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve aja, ára pukukue ojeheróva Sa mbo'eha akãngeta rehegua ha Tavetãnguéra Oñombohováiva.

Oje'e ohaihague *[[Tao Te Ching]]*, aranduka mba'etuichaitéva táo mbo'épe. He'iseháicha ku aranduka, *[[táo]]* (térã *dao*, ‘tape’) ha'e upe omboheko peteĩva opa mba'e, ikatu oñemoambuéva, ojapóva teko añeteguaitéva ha omoheñóiva arapy ha opa mba'e oĩva. Oike avei ko ñemongetápe oñe'ẽva oikópa térã oñemombe'ugua'úpa Lao-Tse rekovekue oñeñe'ẽvo ikatu oiko Konfúsio javegua ramo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Chinagua
Nicolás Maquiavelo

**Nicolás de Bernardo de Maquiavelo** (Florénsia, 3 jasypo 1469-*ibidem*, 21 jasypoteĩ 1527) ha'e akue peteĩ tetãita ñemongetahára, arandupykuaatyhára ha haihára Itália pegua, ojehechakuaáva jokuaikuaa javegua moheñoiha ramo. Upéicha avei ojeikuaa ha'ehague mba'etuichaitéva *[[Renacimiento]]*-pe guarã. Ary 1513-pe ohai va'ekue iñaranduka herakuã porãitéva oñe'ẽva jokuaikuaa rehegua, Mburuvicha (*El príncipe*), ojeikuaauka Rrómame 1531 aja ha'e omano rire. Ohai avei heta ñe'ẽpoty, ñoha'ãnga ha aranduka oñe'ẽva marandeko ha ñorairõ rehegua.

Heñói táva'i San Casciano in Val di Pesa-pe, 15 km táva Florénsia-gui, Bernardo Machiavelli ra'y (ñe'ẽngára oúva peteĩ ogaygua ymaguarégui ha ipu'aka va'ekue Florénsiape, jepémo oñemomboriahu upe aja) ha Bartolomea di Stefano Nelli memby.

Ary 1498 ha 1512 mbytépe oisãmbyhy peteĩ tetã remimoĩmbyrére ha oho oviahávo heta mburuvichavete rógape Hyãsia, Alemáña ha ambue umi táva-tetã Itália peguápe, omba'apógui tetãita ñemongetahára ramo. Ary 1512-me oñemoĩ ichupe sa'imi ka'irãime ha upéi oñemondo ichupe toiko San Casciano-pe. Omano Florénsia-pe 1527 aja.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Al-Ghazali

**Al-Ghazali**, ojeikuaáva avei **Algazel** ramo, ha musulmãnguéra apytépe **imán al-Ghazalí** térã **Hújjat-al-Islam** (Irã, amo 5 jasypokõi 1057-Tus, Irã, 19 jasypakõi 1111),  ha'e akue peteĩ karai aranduite Péysia pegua, tupãkuaatyhára *[[sufi]]*, tekojoja ha tekoiterape rehe omba'apóva ha arandupykuaatyhára, ojehechakuaáva peteĩ aranduvéva ramo Islã arandupykuaatýpe. Ohai mba'e opaichagua ha heta aranduka mba'eguasuitéva Islã jeroviápe.

Al-Ghazali ojehekombo'e porãite arandupykuaatýpe, oguahẽ chupe temimo'ã opaichagua umi tembiapokue guasúgui ojapo va'ekue karai arandu musulmã ha'éva Al-Kindi, Al-Razi, Al-Farabi, Aviséna ha ambuéva. Ha'e oguerovia tapichakuéra hesaraipa Islã jepokuaa ha rembikuaa ãnga rehegua ha oñeha'ãmba oikuaaukávo umi mba'égui.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove
Nāgārjuna

**Nāgārjuna** (Tavetã Andhra, 150-250) ha'e akue peteĩ karai arandu Índia pegua, pa'i Vúda rape pegua. Ha'e omoheñói hemimbo'éndi hérava Aryadeva, pe mbo'eha hérava *[[madhyamaka]]* (tape mbytegua), kóva ko hetaite oipytyvõ okakuaave hag̃ua Vúda rape mahayana. Ojehechakuaa chupe peteĩ karai aranduite tuichavéva ramo Vúda rapépe ha oĩ he'íva chugui ha'eha peteĩ umi arandu tuichavéva Ásia arandupykuaatýpe.

Vúda rapépe avei ojeguerovia ha'e ojapo térã ojuhuhague aranduka Prajñāpāramitā-sūtra ha heta aranduka ambuéva imba'eguasuitéva vúda rapépe guarã.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Indiagua
Achóka

**Aśoka** térã **Ashoka Vardhana** (304&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve-232&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve) ha'e akue mburuvihára mbohapyha Mburuvi máuria pegua. Bindusara ra'y ha Chandragupta remiarirõ. Oisãmbyhy Índia vorekue tuichavéva rehe amo ary 269&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve ha 232&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve peve, yvy oñemyasãiva ko tetã javeguáva hérava Ahyganitã meve amo Vengála peve ha ñemby gotyo avei, Mysore peve. Ary 260&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve rupi, oñemomba'e Kalínga rere ohundipa rire ñorairõguasúpe, ndaipóri ambuéva imboyveguáva ikatu oñemomba'e upe tetãre. Ohecha rire mano ha jejuka guasu ñorairõme, mbeguehápe ojere Vúda rape gotyo.

Ojegueromandu'a chupe omopu'ãukágui Achóka ysakuéra ha ohaiuka itáre Achóka ñe'ẽmondokuéra, ohoukágui pa'ikuéra Vúda rapeguigua amo Seilãu ha Mbyte Ásiape ha ojapoukágui óga itágui ijapopyre tuicháva omomba'eguasu hag̃ua Buda Gautama rembiasakue.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Indiagua
Brahmagupta

**Brahmagupta** (Ujjain, 590-670) ha'e akue peteĩ papapykuaahára ha mbyjakuaahára Índia pegua.

Heñói ary 590-pe, oiméne heñói táva Ujjain-pe ha upépe oiko omano meve. Upe távape ojejuhu óga mbyja hechaha ymavéva ha ojeikuaavéva Índiape, upépe omba'apo Brahmagupta sãmbyhyhára ramo.

Ojehechakuaa chupe papapykuaahára tuichavéva upe javeguápe. Heta oguerovia Brahmagupta ha'ehague omoheñói temimo'ã papapy 0 (séro térã mba'eve) rehegua, ojehecharaẽgui hembiapokuépe hérava *[[Brāhmasphuṭasiddhānta|Brahma-sphuta-siddhanta]]*, ojapo va'ekue 628-pe. Ko tembiapokuépe ikatu jajuhu heta mba'e ha'etetéva ñande papapykuaa javegua.

Ohai ha oikuaauka mokõi hembiapokue herakuã porãitéva papapykuaa ha mbyjakuaa rehegua: el *Brāhma-sphuṭa-siddhānta* (ary 628) ha *[[Khandakhadyaka]]* (ary 665).

Hembiapokuépe oporombo'e mba'éichapa jaipapa va'erã jaipurúvo papapy 0 ha heta mba'e ambuéva. Ohai sánskrito ñe'ẽme oipurúvo ñe'ẽpoty.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Indiagua
Tim Berners-Lee

**Timothy "Tim" John Berners-Lee** (Lóndyre, Ingyatérra; 8 jasypoteĩ 1955) ha'e peteĩ tembikuaatyhára Tavetã Joaju pegua ohesa'ỹijóva kombutadóra rembiakuaa, ojeikuaaitéva *[[World Wide Web]]* moheñoiha ramo. Ha'e omomba'aporaraẽ joajuha puruhára ha mohendahavusu apytépe oipurúvo taperekoite HTTP, jasypakõi 1990 aja, upéicha oñepyrũ va'ekue ko oñembyatýva opaite kuatiakuéra Internet-pe, ha'éva *World Wide Web*. Jasypa 1994-pe omoheñói World Wide Web Ñopytyvõrã (W3C), hóga guasu ojejuhúva MIT-pe, oñangareko ha omboheko hag̃ua *[[World Wide Web]]* ñemomba'aporã.

Berners-Lee ha iñirũnguéra omoheñói avei ñe'ẽ HTML (***H'''yper'''T'''ext '''M'''arkup '''L'''anguage'') térã "jehaipyvusu omomba'eheróva ñe'ẽ", ha taperekoite [[HTTP]] (***H**yper**T**ext **T**ransfer **P**rotocol'') ha upéicha avei omoheñói mba'e jehekarã ''web''-pe ha'éva [[URL]] (***U*'niform **R**esource **L**ocator'').

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Tavetã Joajugua
Euclides

**Euclides** ha'e akue peteĩ papapykuaahára ha ysajarekokuaahára Gyrésia Ymaguare pegua (amo 325&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve-amo 265&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve rupi). Ojeikuaa chupe "ysajarekokuaa túva" ramo. Omboguata hembiapo táva Alejandría-pe (Ehíto Ymaguare) oisãmbyhykuévo Ptolomeo I Sóter, ha omoheñói upépe peteĩ papapykuaa mbo'ehao.

Hembiapokue ojeikuaavéva ha'e peteĩ ñembyaty omombe'upáva papapykuaa rehegua, 13 arandukápe ohai opaite tembikuaa papapy ha jeipapa rehegua upe javeguáva.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Gyrésia Ymaguare pegua
Enrico Fermi

**

**Enrico Fermi*' ([[Rróma]], [[29 jasyporundy]] [[1901]]-[[Chikágo]], [[28 jasypateĩ]] [[1954]]) ha'e akue peteĩ [[Mba'erekokuaa|mba'erekokuaahára]] [[Itália]] pegua oñemohetã [[Amérika Retãvorekuéra Joaju|Amérika Retãvorekuéra Joajúpe]], ojeikuaáva omboguataraẽgui peteĩ [[tumingue'a mbyte mokyre'ỹha]] (*reactor nuclear*) ha heta oipytyvõgui [[mekánika kuántika]] ha [[mba'erekokuaa]] ñehesa'ỹijópe.

Ary [[1938]]-pe, oñeme'ẽ chupe [[Jopói Nobel]] mba'erekokuaápe. Ojehechakuaa chupe peteĩ [[tembikuaatyhára]] tuichavéva ramo sa'ary XX pegua. Avei ojehechakuaa chupe "[[tumingue'a mbaretekue ára]] aponde'a apohára" ramo ha "[[mboka atómiko]] aponde'a apohára" ramo.

Ojegueromandu'a hag̃ua hese, oñembohéra peteĩ [[Apỹi Kimi rehegua|eleménto kímiko]] herakuãme, ha'éva [[Fermio]]. Hembiapokuégui ikatu oñeguenohẽ mba'ekuaa ojehecha ha oñepohano hag̃ua sa'imi randipytu (*radiación'') rupive mba'asykuéra.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Henry Ford

**Henry Ford** (Dearborn, Míchigan, 30 jasypokõi 1863-Dearborn, Míchigan, 7 jasyrundy 1947) ha'e akue peteĩ apoñemyakãhára Amérika Retãvorekuéra Joaju pegua, omoheñói va'ekue atyvete *[[Ford Motor Company]]* ha apo ojeheróva atyraitépe ojejapóva (*producción en cadena*).

Oikuaauka rire mba'yrumýi Ford T ñemurãme, Amérika Retãvorekuéra Joajúpe heta mba'e oñemoambue ha tuichaitépe ojehecha mba'éichapa tapichakuéra oku'e ha mba'éichapa umi mba'eapopyha omba'apo rupi. Avei ha'e moheñoiha hetaite mba'e pyahu ojapo va'ekue ha oikuaauka 161 paténte. Ha'e añoite oisãmbyhy atyvete Ford rehe, upéicha oiko chugui karai mba'ehetaitéva ha ojeikuaaitéva oparupi.

Ha'e avei omoheñói va'ekue Ford reko (*fordismo*), ha'éva mba'éichapa ikatu oñemoheñói mba'yrumýi ndahepýiva ha atyraitépe ojejapóva ojeipurúvo heta mákina opaichagua ha mba'apoharakuéra ojehepyme'ẽporãva.

Ipu'aka ha osẽ tenonde ogueroviágui ha'ehague jeporugua reko (*consumismo*) oguerúva py'aguapy. Ford rembiejakue mba'ehetaitéva ha tuichaitépe oheja *[[Fundación Ford]]*-pe, hákatu oñangareko avei ani hag̃ua osẽ hogaygua poguýgui ko atyvete *[[Ford Motor Company]]*.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Galéno

**Claudio Galeno Nicon de Pérgamo** (Pérgamo, 129-Rróma, amo 201/216 rupi), ojeikuaavéva **Galeno**, ha'e akue peteĩ pohãnohára ha arandupykuaatyhára Gyrésia Ymaguare pegua, upekuévo Rróma Mburuvi mba'e. Ojehechakuaaite chupe ha'ehague peteĩ pohãnohára hesa'ỹijohára hembiapokue oĩmbaitéva Ára Ymaguare pegua, hemimo'ãnguéra oñuvãmba Európa pohãnokuaa rehe hetave 1000 ary pukukuévo heta tembikuaápe ha'éva yvypóra retekuaa, mba'asykuaa,  pohãkuaa ha tajyguekuaapy, upéicha avei ohupyty arandupykuaaty ha kuaarape.

Galéno ojehekombo'e Gyrésia rekópe ha oñemoarandu pohãnokuaápe mokõi Hipócrates remimbo'éndi: Estraconio ha Sátiro. Upe rire oho ohecha ha oikuaa pohãnokuaa mbo'ehao Esmirna, Corinto ha Alejandría-pe. Ipahápe, oho Rrómame, upépe oiko chugui pohãnohára herakuã porãitéva oñangarekóvo umi ñorairõhárare ha upévare karai guasu Marco Aurelio ombou chupe omba'apo hag̃ua hendive.

Ára Mbytegua pukukuévo, Galéno rembiapokue oiko mba'eguasuitéva ramo pohãnoharakuéra jehekombo'épe umi mbo'ehaovusúpe, ho'a rire Rróma sa'imi oñemotenonde jehekombo'e. Jepémo, amo Mburuvi visantíno ha Kalifáto Mbohapyhápe ojeipyguara ha oñembotuicha gueteri Galéno rembiapokue. Oĩ Galéno remimo'ã ojavýva ha naiporãiva, araka'eve noikytĩri yvypóra retekue ha upévare ndoikuaaporãitéi, upekuévo oñemboykéva ha ojehecha'i umi oikytĩ yvypóra retekue.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Gyrésia Ymaguare pegua