open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Selánda Pyahu

**Selánda Pyahu** —ingleñe'ẽme: **New Zealand**; ha maori ñe'ẽme: **Aotearoa**, «arai morotĩ guasu retã»— ha'e hína peteĩ tetã hekosãsóva Oseanía oĩva, ojejuhúva paraguasu Py'aguapy ipehẽngue ñemby kuarahyreiképe ha mokõi ypa'ũ guasu hína ijapekue tenondegua: Ypa'ũ Yvate ha Ypa'ũ Ñemby, ha hetaiterei ypa'ũ michĩnguéra oĩ ijerére, umíva herakuãvéva imbytépe ha'e Ypa'ũ Stewart ha Ypa'ũnguéra Chatham. Selánda Pyahúpe oiko avei Ypa'ũnguéra Cook ha Niue (tetãnguéra hekosãsóva oiko jekopytýpe Pyahu Selánda rehe) ha Tokeláu. Selánda Pyahu itavusu ha'e hína táva Wellington, opytáva Ypa'ũ Yvatépe.

Selánda Pyahu, herakuã oiko ha'eñógui Yvy apekuére, opyta amo 2000 kilómetro ñemby kuarahyresẽ Autaralia pegua ku Tamánia yguasúpe, ha umíva oĩ ijerére opyta hi'aguĩvéva ha'e hína Kalendónia Pyahu, Fíji ha Tónga. Oikógui ha'eño areite, ko tetãme oñemboheta guyra opaichagua Selánda Pyahúnte oikovéva, umíva pegua hetaiterei omano yvypóra oguahẽvo ha ojuka chupekuéra omoĩgui ã ypa'ũme heta mymba okambúva ambuéva.

Selánda Pyahu rapichakuéra haimete opa ijypykue ou va'ekue Európa pegua; ha tapicha ambuéva umi ijypykue tee ypa'ũnguéra pegua, maori kuéra hína. Umi tapicha Ásia pegua ha Polinésia pegua avei ijypykue sa'i Selánda Pyahúpe, oĩvéva tava guasukuérape. Orekóramo jepe mbohapy ñe'ẽ tee, upe oñe'ẽvéva ha'e ingleñe'ẽ hína.

Isabel II, Selánda Pyahu imburuvichavete ramo, ha'e tetã ruvicha ha peteĩ Sãmbyhyhára ombuekovia chupe. Ojeikuaa porã Selánda Pyahu itavakuéra iporãiterei ojeikove hag̃ua. Selánda Pyahu ha'e hína tetã iporãite omba'apo hag̃ua, pya'e osẽ tenonde hag̃ua, oñemoarandu hag̃ua ha oñemu porã hag̃ua. 

## Mandu'apy

## Joaju

* Selánda Pyahu Rekuái.
* Selánda Pyahu marandu tee.
* Selánda Pyahu henda porãnguéra.
Varróko

**Varróko** ha'e va'ekue mba'eporã reko heta ojehecha akue amo saro'y XVI ipahápe ha saro'y XVIII iñepyrũme mbytépe, oñepyrũ upe tetã Itália-pe, ha upéi oñemyasãi umi tetã katóliko rehe Európa ha Amérika pegua, oguahẽ mboyve, michĩ michĩme ha heko ojoavymíva, umi tetã oñemoĩva katóliko jeroviáre ha umi tetã Ásia pegua.

Hetaite varróko rembiapokue ojehecha opaichagua tembiapoporãme, ojeikuaa oĩ heta ku ñe'ẽporãhaipyre varróko ha oĩ avei jogapokuaa, ñemoha'ãnga, jeroky, mba'epu porã ha heta ambuéva ojejapo va'ekue varróko rekópe.

Varróko rembiapokuéra imba'ehetáva, sa'y hetáva, ijeguapaite ha mba'emichĩ porãite memete, hákatu oĩ tembiapo varróko sa'i oreko umi mba'ekuéra. Oĩ heta karai arandu he'íva varróko mba'eporã ára jehasáre oreko mbohapy pehẽngue guasu: «ymaguare» (ary 1580-1630), «ikakuaáma» (ary 1630-1680) ha «aréva» (ary 1680-1750).

Heta ambuéva he'i avei varróko ndaha'éi mante mba'eporã reko, ha'e katu tembiasa ára pukukue ha avano'õ iñarandupy rembiapo, yvypóra ohekávo ohecha pyahuhápe ko Yvy, ava rembiapo ha Tupã, ohekávo omoporã umi mba'eporã ymaguare. Upéicha, varróko mboyve ojehecha Európa avano'õme ko "*[[renacimiento]]*".


Ta'ãnga:Fame riding Pegasus Coysevox Louvre MR1824.jpg|Upe tupãmi Terakuã oĩvo kavaju Pégaso ári.
Ta'ãnga:061117 karlskirche quer.jpg|Tupão Viéna-pe
Ta'ãnga:Belvedere Wien5.jpg|Óga guasu Belvedere
Ta'ãnga:Santiago GDFL catedral 050318 43.jpg|Tupão guasu Santiago de Compostela.
Ta'ãnga:Igreja do Rosário dos Pretos em Ouro Preto.jpg|Tupãomi Pindoráma retãme.


## Mandu'apy

## Joajuha

* Varróko rembiasami karaiñe'ẽme

Ñemohenda:Tembiapoporã
Viéna

**Viéna** (alemáñañe'ẽme: *Wien* AFI:  [viːn] (?·i)) ha'e hína peteĩ táva guasu Áuteria itavusu oĩva Mbyte Európa-pe ha ysyry Danúvio rembe'ýre, upe yvyty pa'ũ Viéna Ka'aguasúpe, upe yvytyrysýi Áype iñepyrũme. Ha'e Áuteria itavusu tee ha peteĩ umi porundy Áuteria retãvore.

Ary 2016 iñepyrũme Viéna oreko akue 1 840 573 tapichakuéra ipype ha ojeipaparõ umi táva oĩva ijerére ojejuhu amo 2,4 sua tapichakuéra hese. Iñe'ẽ tee ha'e hína alemañañe'ẽ.

Viéna rembiasakue ipukuiterei, ha'égui táva ymaguareite Európa-pe, upévare oreko heta tembireja ha ógaguasu ymaguare ijapekuére ombojegua chupe. Upe saro'y XIX jave heta oñemba'apo upépe mba'epu porã rehe ha saro'y XX iñepyrũme heta oñemoarandu upépe arandupykuaaty rehe.


Wien-Volksgarten-14-Stauden-Burgtheater-2008-gje.jpg|Burgtheater
Wien-Linke Wienzeile-38-Nr 38-2007-gje.jpg
Wien-Skodagasse-74-Pension Baltic-2005-gje.jpg
Wien-Palais Liechtenstein-06-2005-gje.jpg|Palais Liechtenstein
Wien-Blutgasse-02-2009-gje.jpg|Blutgasse
Wien-Loewelstrasse-04-2013-gje.jpg
Wien-Weihburggasse-02-2009-gje.jpg
Wien-Volksgarten-32-2009-gje.jpg


## Joaju

* 
* Eventos en Viena (Ópera, conciertos, visitas...).
* Guía de Viena .
* 360° panorama Viena.

Ñemohenda:Áuteria táva
ISBN

Ko ***International Standard Book Number*** (avañe'ẽme, *Arandukakuéra papaha ha'etéva hetatetãgua* térã *Aranduka papaha ha'etéva*), mbykyhápe **ISBN** mante, ha'e techaukaha ha'eñóva aranduka reraite rehegua, ñemuhápe guarã. Oñepyrũ ary 1966-pe Tavetã Joaju retãme, umi aranduka ñemuha rógape ha arandukarendápe, ha upéi ojeipuru heta ambue tetãme ko *ISO 2108* reratee rupive ary 1972 guive.

Ko tembiapo oipytyvõ oñemohenda hag̃ua opaichagua kuatiañe'ẽ reratee rehe, oñemboguapy kuatiápe ha papahápe aranduka réra, haihára, ñembokuatiahára, aranduka retã ha ñe'ẽ, opa umi mba'e aranduka rehegua oĩ ko techaukahápe.

## Mandu'apy

## Joaju
* Lista completa de ISBN (en inglés).
* Como hacer códigos ISBN y EAN.
* Códigos de Barras EAN.
* Consultas al ISBN español.
* Página de ISBN.

Ñemohenda:ISO
Tetãnguéra rysýi yvypóra ñakãrapu'ã rehe

Ko **tetãnguéra rysýi yvypóra ñakãrapu'ã rehe** ohechauka opaite tetã Yvýpe iñakãrapu'ã rehe oipapaháicha upe yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha rehe.

## Tetãnguéra

Tetãnguéra oiko irundy ñemohenda guasúpe, ha'éva: iporãite, iporã, mbytegua ha ivai.

### Ñakãrapu'ã iporãite

### Ñakãrapu'ã iporã

### Ñakãrapu'ã mbytegua

### Ñakãrapu'ã ivai

## Mandu'apy

## Joaju
* Índice de Desarrollo Humano (IDH) - Clasificación de 2011. Estadísticas por países.
* Informes anteriores.
* IDH por países y años desde 1980 a 2011.

Ñemohenda:Tetãnguéra rysýi
Ñemohenda:Avano'õ
Tãingue'a

Umi **tãingue'a** ha'e hína yvypóra rãinguéra oñepyrũ osẽ ijurúre ombotývo 16 térã 20 ary, hákatu sapy'apy'a nosẽi araka'eve, sapy'ánte ikatu oñepyrũramo jepe osẽ 16 ary mboyve térã amo 20 ary rire. Oĩ tapicha mokõi térã peteĩnte hãingue'a ijurúre .

Heta ñe'ẽme oje'e tãingue'áre ha'eha "tãi arandúgui", karaiñe'ẽme techapyrãme oje'e *muela de juicio* ha hyãsiañe'ẽme avei oje'e *dent de sagesse*, oñepyrũ osẽgui ndajeko tapichakuéra iñaranduve aja. 

Ymaguareite tãingue'a oipytyvõ yvypórape ho'u porãve hag̃ua umi kapi'i anambusu ha ka'avo ipire hatãva, ymaguareite yvypóra rañykã iguasuve ha ko'ãga imichĩve, yvypóra ndoho'uvéigui umi kapi'i ha ka'avo ymaguare, upévare yvypóra rañykã imbykyvéva ha tãingue'a oñemosẽ va'erã yvypóra ijurúgui, heta ombohasýgui ko'ãga ha tekotevẽ'ỹ yvypórape guarã ho'u porã hag̃ua.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Tete
Ypykatu ñemoñarã

**Ypykatu ñemoñarã**, **tete** **pehẽngue ñemoñarã** térã hérava avei **kuaruha** sapy'apy'a, ha'e opa umi yvypóra rete pehẽngue, ha mymba rete avei, ojeipurúva porenóme, opa umi pehẽngue omba'apóva oñondive oñemoña hag̃ua. Tajyguery ha heta mba'e ambuéva imba'eguasu avei oñemoña hag̃ua. Umi pehẽngue ñemoñarã kuimba'égui oikoéva kuñágui.

Umi mymba okambúva, yvypóra avei, hete pehẽnguenguéra ñemoñarã ha'e umíva ojehecháva (takokũ, tako, tembo ha ta'ỹi) ha heta pehẽngue ambuéva oĩva hete ipype (mombary rape, membyryru, tupi'aky mitãrã rape).

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Tete
Kamapu'ã

[thumb|250px|Kuña ikamapu'ã [káma|ikáma mbytépe.]]
**Kamapu'ã**, **jurupy** ha **kamambýi** () ha'e mymba okambúva ipire pehẽnguemi apu'a oñepu'ãva ha ikáma mbytépe, akandúicha, kuña ikamapu'ã ha'e avei kamby ñesẽha. Ijerére oĩ ku areóla, isa'y kambavemi térã hũvemi ipirégui.

## Joaju

Ñemohenda:Tete
Tumby

**Tumby** hína mymba ha yvypóra ijatukupe pehẽngue guyvéva, yvypórape ha umi ka'i guasúpe tumby iguasuve ha imokõi, hete pehẽnguemi apu'a ha ro'o anambusu, oipytyvõ oku'e porãve hetyma ha oguapy porãve hag̃ua. Ipa'ũme oĩ tevi.

## Joaju

Ñemohenda:Tete
Úva (tete)

thumb|150px|Yvypóra úva ra'anga.
**Úva**, hérava ambue guarani iñe'ẽme **u** () ha'e mymba ha yvypóra henypy'ãre ojoajúva hetymáre, iguasuve hetymágui ha ho'o anambusuve, opa humbýpe. Ikangue peteĩva, upe kangue puku hérava mante úva kangue.

## Joaju

Ñemohenda:Tete
Mbyjaku'i ováva

[thumb|Peteĩ mbyjaku'i ováva ojeréva [Márte|Márte rehe, fiérro ijejapopy.]]
**Mbyjaku'i ováva** ha'e opa umi mba'eku'i michĩete, amo 50 métro ipukukue imbyte jehasáre, ojeréva Kuarahýre, peteĩ mbyjáre, térã peteĩ yvoreváre.

Oikévo peteĩ mbyjaku'i ováva Yvýpe ha ho'ávo oñembohéra chupe arapyrendy, ha karaiñe'ẽme *meteorito*.

Ñemohenda:Kuarahy Ypykatu
Tetymaro'o

**Tetymaro'o** ha'e yvypóra hetyma ipehẽngue kupegua (henypy'ã guýpe ha ipytasã ári) ho'o anambusúva ha mbaretéva.

Ñemohenda:Tete
Mbyja ypykatu

[thumb|Mbyja ypykatu, ojehecha upe [mbyja omimbíva imbytépe.]]
**Mbyja ypykatu** ha'e opa umi mba'ekuéra arapy pegua ojeréva mbyjáre, umi mba'e ojeréva mbyjáre ikatu ha'e yvóra, sandu'a, mbyjaku'i ováva ha tajave. Ñande Yvy oiko hína Kuarahy Ypykatúpe, ojerégui Kuarahýre.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mbyjakuaa
Apu'a ha'eño

[thumb|Upe yvóra michĩ [Eris ha ijasy, oĩva Apu'a ha'eñóme.]]
**Apu'a ha'eño** ha'e hína pehẽngue mombyryete Kuarahy ypykatu pegua. Oguereko ipype heta mba'e ojeréva Kuarahýre hérava yvágamba'e Yraryimboypýri (yvága mba'ekuéra ita, yrypy'a ha kuarepoti ijapopyre). Heta jaguaveve ou Apu'a ha'eñógui.

Upe yvóra michĩ hérava Eris, ojejuhu kuri ary 2005-pe, ha'e yvagamba'e guasuvéva oĩva Apu'a ha'eñópe.

Ñemohenda:Kuarahy Ypykatu
Palma (Mallorca)

300px|thumb|Palma de Mallorca

**Palma** (*Palma de Mallorca*) táva Epañape, Ypa'ũnguéra Baleares provincia-pe. Oikovéva: 402.949 (2016) - 208,63 km2

## Ambuére joaju
* Sitio web de Palma (Mallorca) {es}

Ñemohenda:Epaña táva
Ñemohenda:Ypa'ũnguéra Baleares
Mark Zuckerberg

**Mark Elliot Zuckerberg** (White Plains, Tetã peteĩ reko Amérikagua, 14 jasypo ary 1984) ha'e karai omoñemúva Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, ojeikuaa chupe ha'eha peteĩ umíva mbohapy ambue pegua ojapo Facebook. Ojapo hag̃ua Facebook, mbohapy  Zuckerberg irũnguéra Mbo'ehaovusu Harvard pegua oipytyvõ chupe, Eduardo Saverin, Dustin Moskovitz ha Chris Hughes.

Ko'ãga hína, ha'eha tekove imitãvéva oĩva umi Tapicha Imba'ehetaitéva Rysýipe ojapo upe kuatiañe'ẽ *[[Forbes]]*, ipirapire ojeipapa amo US $ 63 300 sua dólar. Ojeikuaa chupe *Tekove Arýgui* 2010 pegua upe kuatiañe'ẽ *[[Time]]* rehe.

Ary 2010 guive, kuatiañe'ẽ Time he'i Zuckerberg oĩva umi 100 tapicha imba'ehetavéva ha herakuã mbytépe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Mark Zuckerberg - Forbes

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Ñemohenda:Internet
Mbo'ehaorusu Harvard

**Mbo'ehaorusu Harvard** (*Harvard University* ingleñe'ẽme) ha'e hína peteĩ mbo'ehaovusu oĩva táva Cambridge, tetãvore Massachusetts (Tetã peteĩ reko Amérikagua). 

Harvard ha'e mbo'ehaorusu tujavéva Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, ára 8 jasyporundy ary 1636-pe oñepyrũ.

Oreko amo 21 200 temimbo'ekuéra ha ñemoaranduhára.

Heta kuatiañe'ẽ herakuã ha ambuéva he'i mbo'ehaorusu Harvard ha'e mbo'ehaorusu porãvéva opa Yvýgui.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Mbo'ehaorusu
WhatsApp

**[[WhatsApp]]** ha'e hína peteĩ tembipuru'i pumbyrýpe guarã ñe'ẽmondo rehegua, orahauka ha omoguahẽ ñe'ẽmondo internet rupive. Ñe'ẽmondo haipyre peteĩ tapichágui ambue tapichápe térã tapicha atýpe, ikatu oñomondo mba'e kuéra ojehaíva, ta'anga, mba'epu ha techarã.

Ojejapo ary 2009-pe ha ára 9 jasykõi ary 2014-pe Facebook ojoguákuri WhatsApp amo 16 000 sua dólar rehe.  Umi arapokõindy ohasáva ojejogua rire, WhatsApp oñemoarandu ikatu ojejapo avei ñehenói ta'angamýire.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Ñemoirũha
Instagram

***Instagram*** ha'e hína ñemoirũha ha tembipuru'i pumbyrýpe guarã oñemboja'o ha ojehupi hag̃ua ta'anga, ta'angamýi ha techarã. Ipuruhára ikatu omoĩ ha'angáre "mboguaha" (*filters*) ha heta mba'e ambuéva omoporã ha'anganguéra, ha upéi ikatu omboja'o ha'anga Facebook, Tumblr, Flickr ha X rehe.

Ojapo Kevin Systrom ha Mike Krieger ha oñepyrũ ary 2010-pe, ipya'eite herakuãve, amo ary 2012 oreko 100 sua tapichakuéra oipuru chupe ha amo ary 2014 ipahápe oiko 300 sua puruhára.

Ára 9 jasyrundy ary 2012-pe, oñemoarandu akue Facebook ojogua Instagram.

Instagram apopy 4.0 guive oheja ipuruhára ohupi ta'angamýi ha techarã 1 aravove hi'aréva.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Ñemoirũha
Dólar

Dólar ha'e avei heta tetãnguéra ambuéva ipirapire, ehechave **[[dólar (viru)]]**.
**Dólar Tetãvore Joapykuéra pegua** ha'e hína viru tee Tetãvore Joapykuéra pegua.

Tetãnguéra ambuéva oipuru avei Dólar Tetãvore Joapykuéra pegua, Ekuator, El Salvador, Panama ha Kuarahysẽ Timor oipuru avei iviru teéicha. Kódigo ISO 4217 ko virúpe ha'e **USD**.





## Mandu'apy

## Joaju

* Billetes de dólar históricos de gran valor facial
* Historia del dólar
*  (Ingleñe'ẽ) (Alemañañe'ẽ)

Ñemohenda:Viru
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Abraham Lincoln

**Abraham Lincoln** (Hodgenville, Kentucky, 12 jasykõi ary 1809 - Washington D. C., 15 jasyrundy ary 1865-pe) ha'e akue karai ojokuaikuaáva ha avogádo Tetãvore Joapykuéra pegua omba'apo hetãre 16ha tendota ramo Tetãvore Joapykuéra pegua jasyapy 1861 guive ojejukávo jasyrundy 1865 peve. Abraham Lincoln omboguata pu'akáre Tetãvore Joapykuérape ku Ñembovo Ñorairõme (*Guerra de Secesión*), upe jave avei oñangareko ani hag̃ua oñombojei umi tetãvore, ojapouka ani hag̃ua oiko tembiguái reko, omombarete hetã ñesãmbyhy ha ombopyahu hetã pirapirére ñemba'apo.

Ary 1860 Lincoln ohupi tendota ramo, hákatu umi tetãvore ñemby pegua naiporãi ichupekuéra upéicha, Lincoln ojapoukaségui ani hag̃ua oiko tembiguái reko hetãme, upévare umi tetãvore ñemby pegua oñembojeise umi tetãvore ambuévagui, upéicharõ oiko upe Ñembovo Ñorairõ (umi tetãvore yvate pegua ha umi tetãvore ñemby pegua oñorairõ). Abraham Lincoln heta omba'apo opa hag̃ua ku ñorairõ ha tembiguái reko avei, ani hag̃ua oñombojei umi tetãvore ha toiko hetãme jekopytyjoja.

Ñorairõ ipahápe, Lincoln oñepyrũ omba'apo hetã ñemopu'ã jey rehe ha hetã ñemopeteĩre. Ára 14 jasyrundy ary 1865-pe, 5 ára ohasa omotindy rire umi oñorairõva ombovo hag̃ua Tetãvore Joapykuérape, karai ñorairõhára Robert E. Lee oikévo Tetãvore Joapykuéra ipoguýpe, karai John Wilkes Booth ojuka Lincoln, naiporãitéigui chupe Tetãvore Joapykuéra ipu'akaha. Upe guive, tapichakuéra ha tembiasakuére oñemoarandúva ohechakuaa Abraham Lincoln ha'e peteĩ umi tendota porãvéva pegua oisãmbyhy Tetãvore Joapykuérape.

## Mandu'apy

## Joaju

* Biografía de Abraham Lincoln en Biografías y vidas (karaiñe'ẽme)

Ñemohenda:Tendota Tetãvore Joapykuéra pegua
Tuguy

[thumbnail|250px|Tuguy osyrýva [tuguy rape|tuguy rapére (hesakãvéva) ha tuguy osyry vénare (ipytũvéva).]]
**Tuguy** ha'e yvypóra ha mymba rete pehẽngue hykue osyrýva vénare ha tuguy rapére opa umi mymba ijatukupe kangue rysýiva hetépe. Hykue ha ipytã, hesakãvéva osyrýrõ ñe'ãgui tuguy rapére ha ipytũvéva ou jeýrõ ñe'ãme umi vénare.

Tuguy imba'eguasuite umi mymba ha yvypóra oikove hag̃ua omyasãigui ha omboguata opaichagua mba'ekuéra hetekuéra oikotevẽva, tuguy oñembopyahumeméva, karaku ojapo tuguy.

## Mandu'apy

## Joaju

* Características de la sangre.

Ñemohenda:Tete
John F. Kennedy

**John Fitzgerald Kennedy ** (Brookline, Massachusetts, 29 jasypo ary 1917-Dallas, Texas, 22 jasypateĩ ary 1963) ha'e akue 35ha tendota Tetãvore Joapykuéra pegua. Ojeikuaa chupe **John F. Kennedy** reráicha, **Jack Kennedy** iñangirũnguéra rehe, ha **JFK** avei.

Ojeiporavo chupe tendota ramo ary 1960-pe, upe jave Kennedy ha'e hetã rendota imitãvéva, Theodore Roosevelt rire. Omba'apo hetãre tendota ramo ára 20 jasyteĩ ary 1961 guive ojejuka chupe táva Dallas-pe upe ára 22 jasypateĩ ary 1963-pe. Ojokuáivo oiko upe Kurekuéra Yjere jasuru, misíle krisi Kúva pegua, ojejapo upe Berlin Mongoraha, arapýpe jeho ñeha'ã ha oñemombarete yvypóra tekoiterape hetãme, Tetãvore Joapykuéra oñepyrũ oike upe Vienã Ñorairõme.

Tendota Kennedy omano ojejukávo chupe ára 22 jasypateĩ ary 1963-pe táva Dallas-pe, Texas, Tetãvore Joapykuéra. Karai Lee Harvey Oswald oñemoĩ ka'irãme Kennedy manóre, hákatu karai Jack Ruby ojuka chupe mokõi ára rire.

## Mandu'apy

## Joaju

* Biblioteca John F. Kennedy John F. Kennedy Library 

Ñemohenda:Tendota Tetãvore Joapykuéra pegua
Kutiyattam

thumbnail|250px|Aty ohechaukávo Kutiyattam

Ko **ñoha'ãnga Kutiyattam** (malayalam ñe'ẽme: കൂടിയാട്ടം, *Kūṭiyāṭṭaṃ*) térã **Koodiyattam** ha'e hína tembiapoporã sánskrito yma itujavéva Índia retãme, ombyapu'a sánskrito yma ha tetãvore Kerala reko yma guare. Ko ñoha'ãngáme, poha'ãnga tapicha oha'ãnga'apóva oiporu hova ha hesa omyasãi ha ohechauka hag̃ua máva ha'ekuéra oñandúva. Kutiyattam ojehechauka ymaite guive tenda oñeñembo'ehápe, ikatu tupão, ha péva oĩ peteĩ tesapeha hendýva ñandyrýme ohechaukáva Tupãme. Unesco he'i ko ñoha'ãnga *Kutiyattam* ha'e hína tekopy tee ojehechakuaa'ỹva Yvypóra reko pegua ary 2008 guive.

Karai Māṇi Mādhava Chākyār (1899 - 1990) herakuã ojehechakuaa chupe rupi ha'eha upe omyasãivéva ko ñoha'ãnga reko ko'ãga.


Ta'ãnga:ChendaPlayingGroup.jpg|Mba'epu ojeipurúva.
Ta'ãnga:Mani Madhava Chakyar as Ravana.jpg|Karai Māṇi Mādhava Chākyār Kutiyattam ñoha'ãngáme.


## Mandu'apy

## Enlaces externos

Ñemohenda:Índia
George Washington

**George Washington** (Westmoreland, Virginia, Amérika Vyretáña pegua, 22 jasykõi ary 1732-Mount Vernon, Virginia, Tetãvore Joapykuéra, 14 jasypakõi ary 1799) ha'e akue tendota peteĩha Tetãvore Joapykuéra pegua amo ary 1789 ha 1797 mbytépe ha ñorairõhára aty imburuvicha guasu ohekáva Tetãvore Joapykuéra isãso Tavetã Joajúgui (ñorairõ oiko amo 1775 ha 1783 mbytépe). Ojehechakuaa chupe Tetãvore Joapykuéra-pe ha'eha "Tetã Ru Guasu". Washington herakuã hína ojeikuaa chupe ha'eha peteĩ umi Karaígui omoñepyrũ va'ekue Tetãvore Joapykuéra, karaikuéra John Adams, Benjamin Franklin, Alexander Hamilton, John Jay, Thomas Jefferson ha James Madison ndive.

Ary 1787-pe, omotenonde upe Amandaje Filadelfia pegua, omoñepyrũhápe upe Léi Guasu jehai ha amo ary 1789-pe, ojeporavo chupe tendota peteĩha Tetãvore Joapykuéra pegua ramo. Washington oha'ã omboguata hetã py'aguapy rehe umi tetãnguéra ambuéva ndive, ani hag̃ua oiko jey ñorairõ Tetãvore Joapykuéra ñepyrũme.

Washington omano ary 1799-pe mba'asy neumonia rehe, karai Henry Lee III oñembo'e hese imanóme ha he'i hese "Washington ha'e akue peteĩha ñorairõme, peteĩ py'aguapýpe ha peteĩha umi hetãygua ñe'ãme".

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Tendota Tetãvore Joapykuéra pegua
Thomas Jefferson

**Thomas Jefferson** (13 jasyrundy ary 1743 - 4 jasypokõi ary 1826) ha'e akue tendota mbohapyha Tetãvore Joapykuéra pegua amo ary 1801 ha 1809 mbytépe. Ojeikuaa chupe ha'eha peteĩ umi Karaígui omoñepyrũ va'ekue Tetãvore Joapykuéra, karaikuéra John Adams, Benjamin Franklin, George Washington, Alexander Hamilton, John Jay ha James Madison ndive.

Jefferson herakuãite ha'eha karai oipytyvõvéva ohai hag̃ua Tetãvore Joapykuéra Iléi guasu amo ary 1776-pe. Heta omba'apo omombarete hag̃ua tavakuairetã reko jekopytyjojápe, ha ohecha hetã ha'éta tetã ohekameméva teko sãso.

Oikóvo tendota ramo heta mba'e ojehu Tetãvore Joapykuéra-pe, umi mba'e herakuãve ha'e: Tetãvore Joapykuéra ojogua Hyãsiagui upe Tetãvore Luisiana (1803) ha karaikuéra Lewis ha Clark jehasa Yvateamérika kuarahyreike gotyo ojuhu hag̃ua yvy pyahu (1804–1806).

Jefferson iñaranduite, heta omba'apo hetãre ha toiko hag̃ua tekosãso tetãvorekuéra mbytépe, Jefferson he'i avei iporãve Tetã ha Jeroviapy toiko jepoíva ha ohai akue *Tekorã Jeroviapy rekosãsóva Virginia-pe* (1779, 1786).

Jefferson ha'e akue avei ñemitỹhára, atõihára, jogapokuaahára, heta omba'apo jokuaikuaáre ha jekopytyjojáre, ha'e ojapo avei Virginia Mbo'ehaovusu, UNESCO he'i ha'eha Tembiejakue Yvypóra reko pegua ary 1987-pe.  Omano ára 4 jasypokõi ary 1826-pe, upe araitépe oñemboarete avei 50 ary oiko Tetãvore Joapykuéra Sãso.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Tendota Tetãvore Joapykuéra pegua
Sámba

thumbnail|250px|Sámba ojejerokyháicha ''Carnaval'' Rio de Janeiro pegua.
**Sámba** (poytugañe'ẽgui: Samba) ha'e hína mba'epuporã ha jeroky oúva  Rio de Janeiro pegua, Pindoráma retãme, oñepyrũ upe *Samba de Roda do Recôncavo* upe tetãvore Bahía-pe, ou umi tembiguái ojeporupyre Africagui jerokýgui, katu oreko hyepýpe avei Portugal reko, ha umíva ryepýpe iñe'ẽ ha ñe'ẽpoty, ko jeroky heta oipytyvõ oiko hag̃ua ko sámba ojejerokýva ha ojepurahéiva ko'ãga, ha saro'y XX-pe katu oike chugui Pindoráma reko tee rechauka añetete. Unesco he'i upe *samba de roda* ha'e hína tekopy tee ojehechakuaa'ỹva Yvypóra reko pegua ary 2005 guive.

Sámbagui osẽ heta Pindoráma mba'epuporã ha jeroky ambuéva: Bossa Nova ha Pagode techapyrãme.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Jeroky
Ñemohenda:Pindoráma
Yakã

[thumb|Yakã Napostá, [Buenos Aires Tetãmini.]]
**Yakã**, ikatúva ojehai **y'akã **ojehaiháicha, () ha'e oimeraẽ y syryha michĩ, ysyrýicha umi yakã ikatu osẽ ambue rendápe, taha'e ha'éva parápe, ypápe térã ambue ysyrýpe avei. Yakã imichĩve ysyrýgui ha heta ojeiporu oipirakutu ha ojejahu hag̃ua.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Ñemohenda:Yakã
Yno'õ

thumb|Yno'õ michĩ táva San Francisco-pe.
**Yno'õ** ha'e oimeraẽ y no'õngue imichĩvéva ypágui, y osyrýva ndopytái ikatu ou ysyrýgui térã ambue y syryhágui. Avakuéra ikatu ojapo yno'õ oipytyvõ hag̃ua ñemitỹme térã omoĩ hag̃ua pirakuéra ipype.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Ypanunga

[thumb|Ypanunga [yguasu ijykére.]]
**Ypanunga** ha'e oimeraẽ y no'õngue jukyrýicha ndahypýiva ojejuhúva yguasu ijykére, yvy po'i oĩ yguasu ha ypanunga imbytépe. Ojeipuru avei ko ñe'ẽ ypanunga oñembohéra umi y no'õngue ndahypýiva imichĩvéva ypágui.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Babilônia (tembiasagua'u)

***Babilônia*** (karaiñe'ẽme: *Mujeres ambiciosas*) ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindoráma retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Oñepyrũ ára 26 jasyapy ary 2015-pe, tembiasagua'u *[[Império (tembiasagua'u)|Império]]* rire opávo ha opa ára 28 jasypoapy ary 2015-pe, *[[A Regra do Jogo]]* mboyve, 143. Ohai karai Gilberto Braga, Ricardo Linhares ha João Ximenes Braga.

Umi mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e akue Camila Pitanga, Thiago Fragoso, Glória Pires, Adriana Esteves, Tainá Müller, Bruno Gissoni, Bruno Gagliasso ha Marcos Palmeira.

Ko tembiasagua'u omombe'u mbohapy kuña rembiasa hetaite oheka pirapire ha herakuã.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2015
Mymba ijyta mokõi

Umi **mymba ijyta mokõi** (**bivalvia** jueheguasã) ha'e opa syrymbe oiko yguasúpe oreko ijapekue hatãre mokõi yta ijapýre oñembojoapýva. Ko atýpe oiko amo 13 000 mymba juehegua.

Ko'ã mymbakuéra oiko yvyku'íre térã itakuéra rupi, yguasúpe ha yguasu rembe'ýre. 

Mymba ijyta mokõi niko ijyva'ỹva, ijytakuéra hatãite ha sa'y hetáva. Umi mymba ijyta mokõi ojeikuaavéva hína umi ytã, tamba ha améha, yvypóra oipuru rembi'úicha.

## Mandu'apy

* 

## Joaju

* Bivalvia - Malacología - Página de la Sociedad Española de Malacología.
Benjamin Franklin

**Benjamin Franklin** peteĩ (Boston, 17 jasyteĩ ary 1706 - Filadelfia, 17 jasyrundy ary 1790) ha'e akue karai ojokuaikuaáva Tetãvore Joapykuéra pegua, iñaranduite ha heta mba'e pyahu ojuhu. Ojeikuaa chupe ha'eha peteĩ umi Karaígui omoñepyrũ va'ekue Tetãvore Joapykuéra, karaikuéra John Adams, Thomas Jefferson, George Washington, Alexander Hamilton, John Jay ha James Madison ndive.

Oñembohéra chupe "Pe Amérikagua Peteĩha" (*The First American*) omba'apoitégui tetãvorekuéra toiko joajúpe ha heta ojapógui hetãre.

Franklin ohai heta kuatiañe'ẽ ha jehaipy upe táva Filadelfia-pe, umi kolónia itáva tenondegua, heta ipirapire ikuatiañe'ẽnguéra oñemúgui. Hetãre omba'apo mbo'ehaorusukuérape, ombuekovia hetã tetã ambuévape (Hyãsiape omba'apo), omba'apo Tetãvore Joapykuéra parehápe ha heta oipota ani hag̃ua oiko tembiguái reko.

Ary 1747 guive oñemoaranduite tendyry mbaretekue rehe ha ary 1752-pe ojapo táva Filadelfia-pe upe techaukaha herakuãvéva tendyry rehegua, peteĩ kuatiaveve reheve. Oñapytĩ akue peteĩ kuatiaveve rete kuarepoti ijapopyre ha peteĩ inimbo, ijapýrape omoĩ peteĩ ndavoka kuarepoti ijapopyre avei. Aravera jave, omboveve ikuatiaveve ha ohechauka ndavoka oreko tendyry umi arai pegua, ohechauka umi aravera ha'e peteĩ mbaretekue jereraha. Ha upéi ojapo upe imba'e pyahu herakuãvéva, upe aratiri mo'ãha.

Omano ary 1790-pe imba'asy oñembovaivégui, orekóvo 84 ary. Ko'ãga avei ojegueromandu'a chupe herakuãgui, heta omba'apógui hetãre, Franklin ra'anga oĩ dólar pirapire guasuvéva, heta táva oreko Franklin héra avei, mbo'ehao, atyvete, ha heta ambuéva oipuru héra ko'ãga ojegueromandu'a hag̃ua chupe.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Mymba ipy iñakãre

Umi **mymba ipy iñakãre**  (ko jueheguasã **Cephalopoda**) ha'e opa umi syrymbe hete hu'ũite ha ijyvami hetáva, mymbakuéra ndoguerekóiva pujase'o ha oikóva yguasúpe. Ojeikuaa oiko amo 700 mymba ipy iñakãre juehegua, ha umíva ojeikuaavéva ha'e javevyirana (mymba ijyva poapy), kalama ha sépia.

Ko'ã mymba ijyvakuéra (térã ipykuéra) oĩ iñakã ykére, ijyva hetaite: umi javevyirana hína ijyva poapy, ha umi náutilo hína ijyva 90. Mymba ipy iñakãre oreko hetére tykue hũ ikatu omosẽ ombyai ýre, ojapo upéicha ikyhyjérõ ha okañy arã.

Yvypóra oipuruite ko'ã mymba tembi'u apópe, ho'uite, techapyrãme, kalama chyryry umi tetãme yguasu rembe'ýva.

## Mandu'apy

## Joaju

* Cephalopoda - Malacología - Página de la Sociedad Española de Malacología
Kalama

**Kalama** (**Teuthida**) ha'e opa umi  syrymbe ipy iñakãre oikóva yguasúpe ha ho'úva so'o. Ijyva poapy ha oreko mokõi tĩ guasu mbarete ro'o anambusúva.

Ipire sa'y oñemoambue ikyhyjérõ, oreko hetére tykue hũ ikatu omosẽ avei. Ijuru jetapáicha, omongu'i hembi'urã ho'u porãve (ho'u opaichagua pirakuéra ha mymba michĩ ndorekóiva pujase'o), oipuru mokõi itĩ guasu oipyhy hag̃ua hembi'urã. Hete hu'ũ ha mbarete, pya'eite avei.

Kalamakuéra ituichakue hína amo 60 cm, oikóramo jepe kalama guasuite ituichakue hína amo 13 métro. Ha'e ku mymba tuichavéva ndorekóiva pujase'o, ha ku mymba hesa guasuvéva.

Yvypóra hetaite oheka kalama ojapo hembi'urã, kalama chyryry ojejapomeméva umi tetãme yguasu rembe'ýva, oñekytĩ kalamakuéra apu'áicha, oñemoĩ hu'itĩme ha upéi ojechyryry olíva ñandyrýme.

## Mandu'apy

## Joaju

* Monstruos en el mar, amplio informe sobre calamares gigantes y otros grandes animales marinos.
* Disección de calamar

Ñemohenda:Mymba ipy iñakãre
Mymba hetymaetáva

Umi **mymba hetymaetáva** (**Myriapoda**) ha'e opaite umi mymba michĩ ipy apytimbýva, ojoguáva umi tymbachu'i, hákatu noĩri tymbachu'i ñemohendápe. Ko atýpe oĩ opaichagua ambu'a ha ambu'apuku, ha heta mymba michĩ ambuéva ipy hetáva ha ojoguáva ambu'a, opa ko'ã mymbakuéra oiko yvýre; ojeikuaa oiko amo 16&nbsp;000 mymba hetymaetáva juehegua. 

Opaite ko'ã mymba iñakã michĩ ha hete pukuite, umi hetyma iñakã ykére ipopĩáva ha osu'ũ mbarete (upe mymba hérava *Illacme plenipes*, ambu'apuku ojejuhu California-pe, oreko 750 hetyma).

## Mandu'apy

## Joaju

* Fotografías de miriápodos variados por Krister Hall
* 101 cosas que no sabías sobre los miriápodos

Ñemohenda:Mymba hetymaetáva
Mymba ijyva poapy

Umi **mymba ijyva poapy** (**Octopoda**) ha'e syrymbe ipy iñakãre oikóva yguasúpe, ijyta'ỹva ha ijyva poapýva. Opa umi mymba yguasúgui javevyirana oñembohérava oĩ ko atýpe.

Iñakã ykégui osẽ poapy jyva puku, imbytépe oĩ ijuru jetapáicha, iñakãme oĩ iñapytu'ũ ha mbohapy iñe'ã. Hykue hũ omosẽ ikyhyjérõ.

Umi mymba ijyva poapy michĩvéva ohupyty mante amo 15 cm, hákatu umi javevyirana ojejuhuvéva ohupyty amo 3 métro ipukukue 12 kg ipohyikue. Oĩ avei umi tuichavéva, ohupytýva amo 6 métro ha ipohýi hína amo 70 kg.

Ko'ã mymba ijyva poapy ho'u opaichagua pira michĩ, tymbachu'i oiko yguasúpe ha ygáu avei.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Mymba ipy iñakãre
Havõ

thumb|300px|Opaichagua havõ.
**Havõ** ha'e hína mba'e ryjúi, jejapopyre mba'e kyrakuégui ojehe'áva álkali ha mba'e itaysýicha ambue rehe ha ojeporúva jejohéirã ha ñemopotĩrã. Ko'ãga yvypóra oipuru havõ ojejohéi hag̃ua, ojepohéi ha ojejovahéi hag̃ua avei, ikatu oipuru ojaojohéi térã omopotĩ oimeraẽ tembiporu ambuéva, ko'ãga avei yvypóra ojapo opaichagua havõ, oĩ upéva hatãva ha oĩ hykuéva avei. Ymaguare guive yvypóra ojapo havõ ombojoparávo kyrakue, tanimbu, ka'avokuéra térã mba'e ambuéva, oĩ va'ekue avei tapicha oipuru ñandyry.

Tekotevẽ ojepohéi porã havõ reheve ojekaru mboyvemi térã ojejapo jave tembi'u, avei oñesẽ rire váñogui térã oñemopotĩ rire peteĩ mitã, havõ oipytyvõgui omosẽ hag̃ua oimeraẽ mba'e iky'áva, mba'e ijaréva ha mymbachu'ĩ oporombohasýva.

## Joaju

* Havõ ñepyrũ

Ñemohenda:Tembiporu
Jepohéi

**Jepohéi**, ojeikuaáva avei **po ñemopotĩ**, ha'e yvypóra ipo oñemopotĩvo omosẽ hag̃ua oimeraẽ mba'e iky'áva, mba'e ijaréva ha mymbachu'ĩ. Ndaipóri ramo y ha havõ ojepohéi hag̃ua iporã ojeipuru tanimbu havõ rangue.

Tekotevẽ ojepohéi porã ojekaru mboyvemi térã ojejapo jave tembi'u, avei oñesẽ rire váñogui térã oñemopotĩ rire peteĩ mitã.

Oporopohanóva tekotevẽite ojepohéi porã, oporopohano mboyve ha oporoñangareko rire, péicha heta mba'asy ndovamo'ãi tapichakuéra rehe, techapyrãme, ary 1847-me, Austria-pe, Ignaz Semmelweiss ohecha oipurúvo klóro ojepohéi  hag̃ua, ombosa'ive ñemano membysẽ rire pámo mba'asýgui 20% guive 2% peve. Upéicha heta mymbachu'ĩ omano (víru ha vakitéria) ha noñembohetamo'ãi.

Ojepohéi ramo havõ reheve sapy'apy'a ára jave umi mba'asy oporombohye chivivíva ha kólera, ováva tapicha tapicháre tekaka rupive, ndovamo'ãvéi ha ombosa'ive ñemosarambi umi mba'asýgui. Oporombohasa'asyve avei upe mba'asypararã ndojepohéiri ramo ova pya'eve tapicha tapicháre.

## Mandu'apy

## Joaju

* Centers for Disease Control on hand hygiene in healthcare settings
* Global Public-Private Partnership for Handwashing

Ñemohenda:Pohanokuaa
Syrymbe

**Syrymbe** (**Mollusca**, latína ñe'ẽme *molluscum* "hu'ũ") ha'e opa umi mymbakuéra oñemohendáva ko pehẽ'ame ndorekóiva pujase'o ijatukupépe, hete hu'ũva ikatu ogueraha yta hatã hi'ári. Ko mymba atýpe oñemohendáva umi améha, ytã, kalama, javevyirana ha opaichagua jatyta, taha'e ha'éva oiko ýre térã yvýre.

Oñeimo'ã ikatu oiko amo 100.000 syrymbe juehegua, ha amo 35.000 omanómava, ko'ã mymba ymaguareite oikógui Yvýpe. 

Syrymbekuéra ojejuhu opaite rupi, yvýpe umi jatyta ikatu ojejuhu avei amo 3000 métro yvate yguasúgui ha umi syrymbe ambuéva ikatu ojejuhu yguasu hypyitépe, amo 5000 métro hypýva, taha'e ha'éva yguasu ro'ýpe térã hakúpe.

Yvypóra heta oheka syrymbekuéra ho'u hag̃ua ha oipuru hag̃ua tembi'u apópe, oĩ avei heta mba'asy vai ko'ã mymba ikatu ombohasa yvypórape.

## Mandu'apy

## Joaju

* Umi syrymbe oñemohendaháicha:
** WoRMS (ingleñe'ẽme)
** Tree of life (ingleñe'ẽme)
* Encyclopedia of Life Syrymbe ra'angakuéra (ingleñe'ẽme)
Cháde

**Cháde** (Hyãsiañe'ẽme: *Tchad;* ha en áraveñe'ẽme: تشاد, *Tshad*), héra tee hína **Tavakuairetã Cháde**, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva yguasu rembe'y'ỹva oĩ Mbyte Áfrikape. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Livia retã, kuarahy resẽ ngotyo ojejuhu Sudano retã, upe Tetã Mbyteafrikagua ojejuhu ñemby gotyo, Kamerũ ha Niheria ñemby kuarahy reike goyto ha upe Níher retã kuarahy reike gotyo ojejuhu. Cháde oñemboja'o mbohapy tenda guasúre: Taveỹ guasu Cháde ipehẽngue yvate, imbytépe oĩ ku Sahel Ku'asã Akúva ha iñembýpe oĩ ku Ka'aguy Guasu Sudáno pegua. 

Ku ypa Cháde, tetã réra ou ku ypágui, ha'e y renda ituichavéva Cháde retãme ha yno'õ tuichavéva mokõiha Áfrika pegua. Yvyty yvatevéva Cháde pegua ha'e upe yvyty Emi Koussi opytáva Saára-pe.

Jaména ha'e hína itavusu ha itáva tuichavéva avei. Chádepe oiko amo 200 avano'õ ambuéva oiko ku tetãme ymaguareite guive. Áraveñe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ oñeñe'ẽ tee Cháde retãme, ha umi jeroviapy tuichavéva ha'e islã ha Hesu rape.

Cháde ruvicha ha hi'aty ojokuai Cháde rehe, oĩramo jepe aty ojokuaikuaáva ambuéva, mba'eve ndojokuáiri. Hetaite ñerairõ ojejuhu Cháde retãme, hetavéva umíva ojokuaiséva mbytépe. Ko'ãga jave, Cháde hína peteĩ umi tetã mboriahuvévagui, haimete opa tapichakuéra oikove ipype omba'apónte 
ñemitỹme ha mymba rehe. Ary 2009 guive itakyra ha'e mba'epy tenondegua Cháde oñemu umi tetã ambuépe, ohasa mandyju ñemu.

## Mandu'apy

## Joaju
* Cháde rekuái renda Internet-pe
* Cháde rendota renda Internet-pe
* Cháde ruvicha ha hi'aty

Ñemohenda:Cháde
Jaména

**Jaména** (áraveñe'ẽme انجمينا, *Injamīnā*, "tenda pytu'uha"; hyãsiañe'ẽme *N'Djamena* térã *Ndjamena*) ha'e hína Cháde retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Ary 1973 peve ko táva héra **Fort-Lamy**. Amo 1 092 066 tavayguakuéra oikove ipype.

Umi Chari ha Logone ohasa imbytére. Oreko peteĩ ygarupa.

## Joaju

Ñemohenda:Cháde táva
Fíji

**Fíji**, héra tee hína **Tavakuairetã Fíji** (ingleñe'ẽme: *Republic of Fiji*, Fíji ñe'ẽme: *Matanitu Tugalala o Viti*, Indoetã ñe'ẽme: फ़िजी गणराज्य *Fijī Gaṇarājya*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oiko ypa'ũnguéra Oseaníape upe paraguasu Py'aguapýpe ha oporokuái tavakuairetãicha amandajerapépe. 

Fíji ypa'ũnguéra ndorekói tetã ijeréva yvýre. Ijerére ojejuhu y rupi Autarália, Selánda Pyahu, Pápua Gynéa Pyahu, Kalendónia Pyahu, Samóa, Tuválu ha Ypa'ũnguéra Salomõ. Fíji retã apekue hína 18&nbsp;274 *kilómetro cuadrado*, upévare ha'e es el tetã michĩvéva 156ha, ha ha'e tetã 161ha ava hetakuére orekóvo ipype ary 2015-pe amo 909.389 tetãyguakuéra. Itavusu ha'e táva Suva (85.345 tavayguakuéra), hákatu itáva orekovéva tavayguakuéra ipype ha'e Nasinu (89.522 tavayguakuéra).

## Mandu'apy

## Joaju
Suva

**Suva** ha'e Fíji retã itavusu. Opyta upe ypa'ũme hérava Viti Levu. Suva ha'e Fíji itavusu ary 1877  guive. Ary 1996-pe, ojeipapávo itavayguakuéra, ojejuhu Suva oreko akue amo 77.366 avakuéra oikovéva ipype. Ijykére oĩ Fíji retã itáva tuichavéva: Nasinu.

Ary 2007-pe oiko amo 85.691 tavayguakuéra. Ojeipapáramo jepe opaite táva kuéra oĩva Suva ijerére ojejuhu amo 173.399 tavayguakuéra.

## Mandu'apy

## Joaju

* Suva Tavao

Ñemohenda:Fíji táva
Nasinu

**Nasinu** ha'e pe táva tuichavéva Fíji retã pegua, ohasa itavusu, Suva, orekóvo amo 87.446 tavayguakuéra ojeipapáicha ary 2007-pe, ha'e avei táva ijapekue tuichavéva opaite Fíji ypa'ũnguéra pegua. Opyta upe ypa'ũme hérava Viti Levu.

## Joaju
* ''Maplandia.com''. Imagen satelital.
* ''Myfijiguide.com''. Información histórica y económica. (En inglés).

Ñemohenda:Fíji táva
Gámbia

**Gámbia** (ingleñe'ẽme: *The Gambia*), héra tee hína **Tavakuairetã Gámbia**     ha ymaguare **Tavakuairetã Islã rapépe Gámbia**, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Áfrika kuarahyreike pegua. Ijerepáre oĩ ku tetã Senegal, ipehẽnguemi paraguasu Atlántiko rehe noĩri Senegal ykére, osẽhápe ku ysyry Gámbia.

Itavusu ha'e ku táva Banjul, itavusu tuichavéva ha'éramo jepe ku táva Serekunda, paraguasu Atlántiko rembe'ýre. Ku tetã oĩmbaite pe ysyry Gámbia rembe'ýre, ku ysyrýgui ou tetã réra, ha ohasa imbytére osẽ hag̃ua paraguasu Atlántikope. Gámbia ijapekue ha'e amo 10&nbsp;300&nbsp;km² ha oguereko amo 1&nbsp;700&nbsp;000 tapichakuéra oikovéva ipype.

Gámbia hembiasakue ojogua Áfrika Kuarahyreike retãnguéra rembiasakue, hetaite Gámbia retãygua ojeguerehágui ymaguare omomba'apo hag̃ua tetãnguéra ambuévape, tembiguairamóicha, ha Gámbia ysyry iporãgui ojejapo avei upépe kolónia, umi Poytuga retãygua peteĩháme ha upéi ou Tavetã Joaju avakuéra. Ára 18 jasykõi ary 1965-pe, Gámbia ohupyty isãso Tavetã Joajúgui ha, upe ára 24 jasyrundy ary 1970-pe, oiko tavakuairetã ramo Tetãnguéra Ñembojoajúpe. 

Gámbia isãso guive, amo 30 ary jave, karai Dawda Jawara oporokuái Gámbia rehe, peteĩ tekuái ohóva jekopytyjoja ykére ha orekóvante peteĩ aty ojokuaikuaáva, oñemosẽ meve Jawara-pe oiko rire gólpe milíko ary 1994-pe. Gólpe rire, ojupi karai Yahya Jammeh, oporokuái año ha mbaretehápe Gámbia rehe, oiko peve jeporavo mburuvicharã ary 2016-pe ha oñemosẽ chupe, hákatu ha'e nosẽséi, upévare milíko kuéra ha aty ñorairõhára ambuéva omosẽ chupe ary 2017-pe. Upe rire, jasyteĩme 2017-pe, karai Adama Barrow ojupi oisãmbyhy hag̃ua, ipu'akágui jeporavo mburuvicharãme.

## Mandu’apykuéra

## Joaju
* Gámbia renda tee Internet-pe
* Daily News
* Gámbia mbo'ehaovusu

Ñemohenda:Gámbia
Banjul

**Banjul** (hérava ymaguare: *Bathurst*) ha'e hína Gámbia retã itavusu. Oguerekónte amo 34.828 tavayguakuéra, hákatu ojeipapávo opa táva oĩva ijerére ojejuhu amo 357.238 tavayguakuéra (ary 2003 jave). Ku táva opyta St. Mary Ypa'ũme (Banjul Ypa'ũ), upe ysyry Gámbia osẽhápe paraguasu Atlántiko-pe.

## Mandu'apy

## Joaju
* Banjul, capital de Gambia

Ñemohenda:Gámbia táva
Serekunda

**Serekunda** térã **Serrekunda** ha'e upe táva tuichavéva Gámbia retãme, oĩva ñemby kuarahyreike gotyo Banjul távagui.

Ipype oikove amo 335.733 tavayguakuéra (ojeipapávo ary 2006 jave).

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Gámbia táva
Ysyry Gámbia

**Ysyry Gámbia** ha'e peteĩ umi ysyry pukuvéva Áfrika pegua, osyry 1.130 kilómetro rehe Gynéa retã guive táva Banjul peve, Gámbia retã itavusu, osẽhápe paraguasu Atlántiko-pe. Ku ysyry hína ha'e ysyry tuichavéva 145ha opa Yvýgui.

## Joaju

Ñemohenda:Ysyry Áfrika pegua
Ñemohenda:Gámbia
Gána

**Gána**, héra tee hína **Tavakuairetã Gána** (ingleñe'ẽme: *Republic of Ghana*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva Áfrika kuarahyreiképe, itekuái oikóva tavakuairetã ramo mburuvichavy rapépe.

Ijerére ojejuhu yvate gotyo Vukína Fáso, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Tógo retã, ha kuarahy reike gotyo pe Marfil Rembe'y ha ñemby gotyo ojejuhu paraguasu Atlántiko, parapyte Gynéa. Gána apekue rehe hetaite pytagua ohasa ohekávo itaju oñemu hag̃ua, avakuéra Poytuga pegua, Tavetã Joaju pegua ha Olánda pegua avei. Upévare, Gána retã ymaguare oñembohérava «Itaju rembe'y».

Gána itavusu ha itáva tuichavéva ha'e Akra, itáva tuichavéva mokõiha ha'e Kumasi, Gána retã imbytépe.

Ijapekue ohupyty amo 238&nbsp;533 km2, ha ipype oikove amo 24&nbsp;223&nbsp;431 tetãygua, Gána ha'e pe tetã tuichavéva 82ha ha tetã orekovéva tapichakuéra ipype 46ha.

## Mandu'apy

## Joaju

* Gána Rekuái ingleñe'ẽme.
* Gána Amandaje róga ingleñe'ẽme.
Akra

**Akra** ha'e hína Gána retã itavusu ary 1877 guive ha itáva tuichavéva. Ha'e avei tetãvore Akra Guasu itavusu. Oguereko heta óga yvate ohechauka Akra rembiasakue.

Akra apekue ha'e 185 km2 ha ipype oikove amo 2,450,000 tavayguakuéra, ojeipapáicha ary 2010-pe (ha 4,010,054 tavayguakuéra ojeipapárõ opaite táva Akra ijerére). Heta tenda porãite Gána retãgua opyta ko táva, mbo'ehaovusu ha óga ymaguare.

## Mandu'apy

## Joaju

* Akra yvyra'anga

Ñemohenda:Gána táva
Kumasi

**Kumasi** ha'e upe táva tuichavéva mokõiha Gána retãme, tetãvore Ashanti itavusu. Opyta hetã mbytépe, ñembymi gotyo, 250km Gána itavusúgui, Akra.

Ipype oikove amo 1.535.478 tavayguakuéra (ary 2006-pe).

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Gána táva
Gavõ

**Gavõ**, héra tee hína **Gavõ Tavakuairetã** (hyãsiañe'ẽme: *République gabonaise*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva Áfrika rembe'y kuarahyreiképe, upe paraguasu Atlántiko rembe'ýre. Ijerére ojejuhu Ginéa Ekuatogua, Kamerũ, upe Tavakuairetã Kóngo ha parapyte Ginéa (paraguasu Atlántiko).

Gavõ ijapekue ha'e 267&nbsp;667 km², ha oiko ipype amo 1.500.000 tetãyguakuéra. Itavusu ha itáva tenondegua ha'e Libreville, Port-Gentil ha Franceville ha'e avei táva guasu Gavõ retãme

Isãso Hyãsia retãgui ára 17 jasypoapy ary 1960 guive, ku tavakuairetãre mbohapy tendota oisãmbyhy. Umíva pegua, karai El Hadj Omar Bongo oisãmbyhy Gavõ rehe ary 1967 omano meve ary 2009-pe, ha'e tuvicha Áfrika pegua hi'arevéva oisãmbyhy. Umi ary 90 iñepyrũme, Gavõ rekuái oheja toiko heta aty ojokuaikuaáva ha ojapo iléi guasurã oheja ojeporavo hasy'ỹ mburuvichakuérape, ombopyahu avei hetaite tetã rekuái atyvete.

Gavõ imba'eheta umi tetã Áfrika Kuarahyreikégua mbytépe, oĩgui ijapekue guýpe heta itakyra ha Gavõ oñemukuaa itakyra tetã ambuépe. Gavõ retãygua rekove oñemoporã, hákatu hetaite mboriahu oĩmeméva imbytépe.

Ko tetã réra «Gavõ» ou poytugañe'ẽ *gabão*, ha he'ise ao puku ahojáicha, upéicha ojogua ysyry Komo ñesẽ ysaja osẽvo paraguasúpe, táva Libreville-pe.

## Mandu'apy

## Joaju
Libreville

**Libreville** (he'iséva "táva hekosãsóva" hyãsiañe'ẽme) ha'e hína Gavõ retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Ha'e avei tetãvore Estuaire itavusu. Opyta Paraguasu Atlántiko rembe'ýre. Amo 600.000 tavayguakuéra oikove ipype, ojeipapa amo 362.400 tavayguakuéra ary 1993-pe.

Ko táva oñepyrũ ary 1843-pe.

## Joaju

Ñemohenda:Gavõ táva
Port-Gentil

**Port-Gentil** térã **Mandji** ha'e hína táva tuichavéva mokõiha Gavõ retãme, ha ko távape opyta Gavõ retã ygarupa tuichavéva. Opyta Paraguasu Atlántiko rembe'ýre. Amo 136.462 tavayguakuéra oikove ipype, ojeipapa ary 2013-pe.

## Joaju

Ñemohenda:Gavõ táva
Franceville

**Franceville** ha'e hína táva tuichavéva mbohapyha Gavõ retãme, amo 110.568 tavayguakuéra oikove ipype, ojeipapa ary 2013-pe.

Ko táva opyta ysyry Mpassa rembe'ýpe.

## Joaju

Ñemohenda:Gavõ táva
Georgia

**Geórgia** (geórgia ñe'ẽme: საქართველო, oje'eháicha: *Sakartvelo*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva para Hũ rembe'ýre,upe tenda Európa ha Ásia ojojuhuhápe, upévare ko tetã oĩ Kuarahyresẽ Európape. Hákatu yvykuaatýre Georgia ijapekue oĩ Európa ha Ásia imbytépe térã oñemohenda ko tetã oĩnte Ásia-pe ramo,  Georgia omoañetéramo jepe oĩha Európape, hembiasáre ha heko teére ojoguágui umi tetã ambuéva Európa pegua.

Ary 1991 peve, Georgia ha'e akue Joaty Soviétiko retãvore (URSS) ha ndoguerekói tekosãso tee. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Rrúsia retã, Tuykia ha Armenia ñemby gotyo ojejuhu, ha ojejuhu ñemby kuarahyresẽ ngotyo upe tetã  Aservaijã  Itavusu ha'e Tivilísi (georgia ñe'ẽ: თბილისი, Tbilisi), ary 2012 guive upe Georgia Amandaje guasu oĩramo jepe táva Kutaisi-pe.

Ára 7 jasypoapy ary 2008-pe ku Georgia retãvore hérava Ñemby Osétia ha Georgia oñorairõ, Ñemby Osétia osẽ guive Joaty Soviétiko ohekágui isãso. Ku Georgia retãvore ambuéva, Avihásia, oipytyvõ avei Ñemby Osétia ohekágui isãso avei, ha Rrúsia oipytyvõ umi mokõi tetãvore. Rrúsia ha mokõi Georgia retãvore ipu'aka, ohupyty isãso, hákatu heta tetã ndohechakuaái isãso ha omoañte Georgia ha'eha tetã peteĩ rekóva. Amérika-pe, Nikaragua ha Venesuéla mante ohechakuaa Ñemby Osétia ha Avihásia isãsoha, ha Európa-pe Rrúsia mante ohechakuaa.

## Mandu'apy

## Joaju

* Georgia Rekuái
* Georgia Rendota
Tivilísi

**Tivilísi** térã **Tblisi** (Georgia ñe'ẽme:თბილისი *Tbilisi*) ha'e hína Georgia retã itavusu ha itáva tuichavéva. Oĩ ysyry Kura rembe'ýre (მტკვარი, *Mt'k'vari*), ipype oikove amo 1.345.000 tavayguakuéra ha ijapekue hína 726&nbsp;km².

Ko táva ymaguareite, ijapekuére oikove tapichakuéra ary 4.000 Kirito mboyve. Heteite tenda porã ojejuhu ko táva, ku tupão guasu Sameba ha tupão guasu Sioni techapyrãme.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Georgia táva
Kutaisi

**Kutaisi** (Georgia ñe'ẽme:ქუთაისი) ha'e táva tuichavéva mbohapyha Georgia retãme, opyta tetãvore Imereti-pe, amo 221 kilómetro kuarahyreike gotyo táva Tivilísi, Georgia itavusu, ipype oikove amo 147.635 tavayguakuéra (2014).

Ary 2012 guive, Georgia Amandaje guasu oĩ ko távape. Ysyry Rioni ohasa Kutaisi imbytére.

## Joaju

Ñemohenda:Georgia táva
Ginéa

**Ginéa**, héra tee hína **Tavakuairetã Ginéa** (hyãsiañe'ẽme: *République de Guinée*), ha sapy'apy'a hérava **Ginéa-Konakri** oñembojuavy hag̃ua umi tetã ambuégui, upe tetã ijykegua Ginéa Mbisáu ha Ginéa Ekuatógua, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Áfrika kuarahyreiképe, ymaguare ojeikuaa ku tetã **Ginéa Hyãsiagua** réra ramo. Ijerére ojejuhu pe tetã Ginéa Mbisáu ha Senegal yvate gotyo, Mali yvate ha yvate kuarahyresẽ ngotyo, Marfil Rembe'y ñemby kuarahyresẽ ngotyo, Livéria ñemby gotyo ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Sierra Leona.

Ginéa oñemohenda poapy tetãvore rehe ha umíva oñemohenda jey 33 táva. Konakri ha'e Ginéa itavusu.

Umi 10.000.000 Ginéa retãygua oiko 24 te'ýi ymaguare guive oñombojuavýva. Umi te'ýi tuichavéva ha'e n´ko, amo 40&nbsp;% Ginéa retãygua pegua, te'ýi fula, amo 30&nbsp;% ha te'ýi susu, amo 20&nbsp;%. Ginéa ha'e tetã haimete oĩmbáva Islã rapépe (85&nbsp;%) ha Ginéa ñembýpe, umi ka'aguy guasúre, ojejuhu heta oĩva Hesu rapépe avei.

Ginéa ijapekuére heteite kuarepoti porã oĩ, itaju ha itavera. Oñeñemúnte koga'a ha opaichagua kuarepoti oñemosẽva yvýgui. Ginéa hína ne'ĩra oñemoporãite, Ginéa retãygua oiko mboriahúpe (amo 60&nbsp;% Ginéa retãygua pegua).

Hyãsiañe'ẽ ha'e Gynéra retã ñe'ẽ tee ha ñe'ẽ ojeipuruvéva mbo'ehaópe, tetã rekuái atyvetépe, ñemomarandúme ha ambuéva. es la lengua oficial de Guinea y es el lenguaje más usado en las escuelas, la administración, los medios de comunicación y las fuerzas de seguridad. Oñeñe'ẽramo jepe peteĩ ñe'ẽ ambuéva opaite 24 te'ýi imbytépe.

Ginéa retãme oiko upe mba'asy isarambíva évola 2014 pegua, Livéria ha Sierra Leona ndive, amo 4500 tapichakuéra omano ã mbohapy retãme.

## galería rehegua

File:Guinea sat.png|atlas Guinea
File:Dame de Mali Guinée.jpg|Dame de Mali
File:Chute de Tabouna à Kindia 01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
File:Chute de Saala vue à 360° Labé.jpg|Chute de Saala Labé
File:Chimpanzé de Bossou 33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage de Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos

## Mandu'apy

## Joaju
Konakri

**Konakri** ha'e hína Ginéa retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 1.660.973 tavayguakuéra oikove ipype., ojeipapaháicha ary 2014-pe.

Ko táva oĩ paraguasu Atlántiko rembe'ýpe ha oreko peteĩ ygarupa guasu.

## Joaju

Ñemohenda:Ginéa
Bata (Ginéa Ekuatogua)

**Bata** ha'e hína Ginéa Ekuatogua itáva orekovéva tapichakuéra ipype (ohasa Ginéa Ekuatogua itavusu Malabo). Ha'e avei tetãvore Litoral itavusu ha Tetã pehẽngue oĩva yvyrusúpe oñembohérava ysyry Muni itavusu avei. Opyta Paraguasu Atlántiko rembe'ýre. Amo  230.282  tavayguakuéra oikove ipype.

## Joaju

Ñemohenda:Ginéa Ekuatogua táva
Ginéa Mbisáu

**Ginéa Mbisáu** (poytugañe'ẽme ha héra tee: *República da Guiné-Bissau*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva kurahyreike Áfrika pegua. Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Senegal, ñemby ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetã Ginéa, ha paraguasu Atlántiko kuarahyreike gotyo ojejuhu. 

Ymaguare Ginéa Mbisáu oime va'ekue upe Mburuvi Gavu ha Mburuvi Mali retãme ipoguýpe. Saro'y XVI guive hetaite Ginéa Mbisáu retã pehẽngue oime va'ekue Poytuga ipoguýpe, Poytuga ojapo ikolónia hérava Ginéa Poytugágua upépe.

Isãsóvo, oñembokuaáva ary 1973-pe ha oñemoañetéva ary 1974-pe, itavusu réra, táva Mbisáu, oñemoĩ ko tetã réra ndive ani hag̃ua héra ojoguaite ku tetã Ginéa réra (hérava ymaguare Ginéa Hyãsiagua).



Ta'ãnga:Bissau - Abandoned tank.JPG|Peteĩ tánke ñorairõhára ojeheja rei ñorairõ rire.
Ta'ãnga:Assembleia Nacional da Guiné-Bissau.jpg|Ginéa Mbisáu amandaje róga
Ta'ãnga:Bissau Velho.jpg|Peteĩ óga táva Mbisáu-pe.
Ta'ãnga:Looking Northwest to the Coimbra (482993115).jpg|Táva Mbisáu
Ta'ãnga:Banco Centra Da Guine Bissau.JPG|Ginéa Mbisáu viru róga



## Mandu'apy

## Joaju

* Ginéa Mbisáu róga Epáñape
* Ginéa Mbisáu rekuái
Mbisáu

thumb|right|250px|Tape guasu Táva Mbisáu-pe.
**Mbisáu** (poytugañe'ẽme: *Bissau*) ha'e Ginéa Mbisáu retã itavusu, oĩ ysyry Geva rembe'ýre osẽvo paraguasu Atlántiko-pe, upévare oreko ygarupa guasu. Ha'e avei Ginéa Mbisáu itáva tuichavéva. Ary 2009-pe ojeipapa amo 384.960 tavayguakuéra.

## Joaju

* Sector Autónomo de Bissau
* Jornais da Guiné-Bissau online

Ñemohenda:Ginéa Mbisáu
Kuñareko

**Kuñareko** () niko peteĩ jokuaikuaa no'õ, temimo'ã ha avano'õ no'õ aty oguerekóva peteĩ tembipota ha'etéva: tojehupyty tekojoja jokuaikuaa, virumboja'okuaa ha avano'õ rehegua kuñanguérape g̃uarã 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Jokuaikuaa akatuagua

**Jokuaikuaa akatúa pegua** he'i oĩnte voi tysýi avano'õme ndaikatúiva voi ojejopia, itapiagua ha iporã ha katuete ojepytaso ko temimo'ã oñeñe'ẽvo tekomoñanga tapiagua, virumboja'okuaa térã sykue rehegua. Tysýi ha tekojoja'ỹ ikatu oñeimo'ã oñemboupiha ñemoingoe sykueguáre avano'õme  térã johovaichuáre ñemuhanguéra apytépe. Pe ñe'ẽ "akatuareko" ikatu avei he'ise pe pehẽ hi'angarekoháva térã imbohovairekoháva peteĩ jepépe jokuaikuaa rehegua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Amoño'ỹtekuareko

Jokuaikuaa ha avano'õme, **amoño'ỹtekuareko** (oúva *amoño'ỹtekuá[ra]*-gui, "opavave mba'éva") () niko pe temimo'ã ha no'õ kuaapavẽ, avano'õ, jokuaikuaa ha virumboja'okuaa rehegua hembipotáva ha'éva toñemboguapy peteĩ avano'õ amoño'ỹtekuarekoha, ha'éva peteĩ tysýi virumboja'okuaa ha jokuaikuaa rehegua oguerekóva itopyta tembiapo ñopa'ũrupi rekojára amoño'ỹtekua ha viru, tetã ha jepekuéra avano'õ rehegua pore'ỹ

## Mandu'apy

## Citations

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Malabo

**Malabo** ha'e hína Ginéa Ekuatogua retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype mokõiha (táva Bata rire). Ha'e avei tetãvore Yvate Bioko itavusu. Opyta Paraguasu Atlántiko rembe'ýre, upe Bioko ypa'ũme. Amo 250.302 tavayguakuéra oikove ipype.

Karaiñe'ẽ, Hyãsiañe'ẽ ha Poytugañe'ẽ ha'e ko táva iñe'ẽ tee. Malabo ha'e Ginéa Ekuatogua itáva tujavéva.

## Joaju

* Malabo tavao

Ñemohenda:Ginéa Ekuatogua táva