open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Menda

**Menda** niko oñembojoajúvo yvyporakuéra tekorã rupive. Tuichaitépe ojehecha ojoajuha peteĩ kuña ha peteĩ kuimba'e, kuña omendáva ojehero "tembireko" ha pe kuimba'e omendáva ojehero "ména". Oĩ katu avei ojoajúvo mokõi kuña, térã ojoajúvo mokõi kuimba'e, heta tetãme iporã umívape omenda hag̃ua (omendáva imeñaguáre), oĩ avei pe ojoajúva heta tapicháre, heta tetãme pe kuimba'e ikatu oreko mokõi térã hetave tembireko, ha kuña ikatu oreko mokõi térã hetave ména. Ojueja ramo umi omendáva, ojopoi tekorã rupive.

Tetãnguéra Joaju (ONU) ohesa'ỹijo ary 1970 aja ha ojuhu 68,8% opaite kuñágui orekóva 15 ary guive 49 peve omendáma ha oñeimo'ã amoite 2030 aja pe hetakue oguejýta ha ohupytýta 63,1%.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tembiapo
Vuruséla

**Vuruséla** niko Tavetã Véyhika itavusu ha itáva tuichavéva, ojoajúrõ umi táva ijykeguáre. Ko távape oiko Véyhika mburuvichavete róga guasu. Ary 2018 aja, oiko ko távape 179.277 tapicha.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Véyhika táva
Amberes

**Amberes**, hérava yma **Antuerpia**, niko Tavetã Véyhika táva tuichavéva, tetãvore Amberes itavusu, Flandes-pe. Ary 2017 aja, oiko ko távape 520.504 tapicha, upéicha kóva niko pe táva orekovéva tapichakuéra Véyhika retãme.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Véyhika táva
Carlomagno

**Carlomagno** (Latinañe'ẽme, **Carolus** [**Karolus**] **Magnus**; 2 jasyrundy 742, 747 térã 748-Aquisgrán, 28 jasyteĩ 814) ha'e akue Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu mburuvichavete ary 800 guive omano peve.

Ha'e Pipíno pe Mbykýva ra'y ha Bertrada de Laon memby, omyengovia itúva ha oisãmbyhy ityvýra ykére, Carlomán I. Oñokarãi py'ỹinte hikuái ha oñemoĩ vai vaive ojuehe, Carlomán sapy'ánte omano ha upéicha noñorairõi hikuái. Carlomagno ha Pápa katóliko oñoirũ porãite, itúva oñemoirũ haguéicha, ha oñangareko Rróma rekoháre ipu'akapaite rire umi lombádo kuéra rehe, Itália retãme (Umi lombádo niko ou va'ekue Mbyte Európagui ha ondyry Itáliare). Heta oñorairõ umi musulmã rehe, ondyryséva hikuái Ivéria rehe, oñorairõ avei umi elávo kuéra rehe.

Omyasãi Franko-kuéra yvy oiko peve chugui peteĩ mburuvi, ko tetã poguýpe omoĩ Európa vore kuarahyreikegua ha mbytegua. Ha'e niko omoĩ Itália ipoguýpe ha pápa Leõ III omomburuvicha chupe *Imperator Augustus* ramo ára 25 jasypakõi ary 800 aja, Rróma-pe.

Ha'e oisãmbyhy aja, ojehecha oparupi Kuarahyreike Európape tembiapoporã ha pe ohekáva arandupy mba'e. Hembiapo hetãme rupive ha oñorairõháicha ambue tetãme rupive, Carlomagno omopyenda ha omohenda Európa ohasa hag̃ua Ára Mbytegua pukukue rupi. Ko'ágã, ojehechakuaa Carlomagno omboypyha Hyãsia ha Alemáña mburuvichavete ñemoñare, ojehero chupe hikuái Carlos I, ha «Európa túva» avei.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Mburuvicha
Fascismo

**Fascismo** niko pe oisãmbyhýva hetãre ha'eño, mbaretépe ha hatãme, oñorairõ umi hese oñemoĩsévare ha tetãyguakuéra ndaikatúi oiporavo imburuvicharã. Umíva naiporãiva pe oisãmbyhývape oñemoĩta ka'irãime térã ojukáta chupekuéra. Upéicha umi tetãme oporojokuáiva *fascismo* rekópe ndaipóri jekopytyjoja, sa'ive yvypóra tekoiterape ha umi omomarandúva ndaikatúi he'i mba'épa oiko hetã añetehápe.

Oĩ akue mbohapy tetã poguasu *fascismo* poguýpe: Itália oikórõguare Benito Mussolini poguýpe, Alemáña nási imburuvicha Adolf Hitler, ha Epáña oikórõguare Francisco Franco poguýpe. Umi oisãmbyhýva ko'ã tetãre ojehero *fascista*.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Araveñe'ẽ achegety

**Araveñe'ẽ achegety** niko ojehaiháicha heta ñe'ẽme, umi ituichavéva niko araveñe'ẽ, peysiañe'ẽ ha urdu ñe'ẽ. Kóva hína achegety ojeipuruvéva mokõiha Yvy apekue rupi, latinañe'ẽ achegety rire. Oreko 28 tai tenondeguáva, ha heta mba'e rechaukaha ambuéva omoha'anga hag̃ua opaite araveñe'ẽ pukuéra.  

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Achegety
Ñemohenda:Araveñe'ẽ
Little Miss Sunshine

***Little Miss Sunshine*** ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 2006-pe ha omotenonde Jonathan Dayton ha Valerie Faris. Imba'eapohára tenondegua ha'e Greg Kinnear, Steve Carell, Toni Collette, Paul Dano, Abigail Breslin ha Alan Arkin.

## Mba'eapohára

* Greg Kinnear ojapo Richard Hoover
* Steve Carell ojapo Frank Ginsberg
* Toni Collette ojapo Sheryl Hoover
* Paul Dano ojapo Dwayne Hoover
* Abigail Breslin ojapo Olive Hoover
* Alan Arkin ojapo Edwin Hoover
* Bryan Cranston ojapo Stan Grossman
* Beth Grant ojapo Pageant Official Jenkins
* Wallace Langham ojapo Kirby
* Matt Winston ojapo Pageant MC
* Julio Oscar Mechoso ojapo Mechanic
* Paula Newsome ojapo Linda
* Dean Norris ojapo State Trooper McCleary
* Mary Lynn Rajskub ojapo Pageant Assistant Pam

## Mandu'apy

## Joajuha
* 

Ñemohenda:Ta'angamýi 2006 megua
Ñemohenda:Ta'angamýi ingleñe'ẽme
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra ra'angamyikuéra
Snowdrop

***Snowdrop*** () ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Ñemby Koréa pegua ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava JTBC. Oñepyrũ ára 18 jasypakõi 2021-me ha iñembyatýva 9 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Jung Hae-in, Jisoo, Yoo In-na, Jang Seung-jo, Yoon Se-ah, Kim Hye-yoon ha Jung Yoo-jin.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Ñemby Koréa pegua
Ñemohenda:JTBC Hekoha'ãngandy
Korean Broadcasting System

**Korean Broadcasting System (KBS)** ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Ñemby Koréa pegua. Japopapyre 16 jasykõi 1927-pe.

Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva Ñemby Koréa pegua
Munhwa Broadcasting Corporation

**Munhwa Broadcasting Corporation (MBC)** haꞌe peteĩ ta'angambyry mbohasáva ñembykoreapegua. Ojapopapyre 21 jasykõi ary 1961.

Ñemohenda:Ta'angambyry 4ㅣㅣ Ñemby Koréa pegua
Itatĩmembe

**Itatĩmembe**, **kuarepotitĩvevýi** térã **alumínio** niko peteĩ eleménto kímiko, jaipuru taikuéra **Al** ñamoha'anga hag̃ua ko eleménto, ituimingue'a papapy niko 13. Kóva hína eleménto oĩvéva Yvy apekuére mbohapyha. Ñanohẽ alumínio pe ita héra vausítagui. Yvypóra oipuruite ko kuarepoti, pe aséro añónte pe oipuruvéva. Ikatu jahecha oĩha alumínio oparupi umi mba'e yvypóra ojapóvape, taha'e ha'éva mákina ipohýiva, mba'yrumýi, aviõ, ha mba'e jaipurúva ára ha ára, umi láta jay'urã ha itagecha.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Sínei

**Sínei** (Ingleñe'ẽme: *Sydney*) niko táva tuichavéva Autarália retãme ha Oseaníape. Kóva niko Ñemby Gales Pyahu itavusu, peteĩ Autarália retãvore, ha oiko ko távape amo 5 sua tapicha. Ko távape ojejapo pe Ingyatérra kolóña peteĩha Autaráliape, amo ary 1788 aja,  upéicha kóva hína táva itujavéva ko tetãme.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Autarália táva
OCN

**OCN** ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Ñemby Koréa pegua. Japopapyre 1 jasyapy 1995-pe.

Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva Ñemby Koréa pegua
CCTV

**CCTV** ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Chinagua. Japopapyre 2 jasyporundy 1958-pe.

Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva Chinagua
Hudiokuéra

**Hudiokuéra** niko umíva ijypykue evréo ha Israel Ymaguare retãygua, tapichakuéra oiko yma guive amo Kuarahyresẽ Aguĩguápe. Hudiokuérape ijeroviapy tee mba'eguasuite hína, heta umíva ijerovia hudío. Umi ñe'ẽ oipuruvéva hikuái hína ko evréo ñe'ẽ ha jídiche ñe'ẽ. Ary 2018 aja ojeipapa oĩha 14.047.400 hudío oparupi Yvy apekuépe, tuichaitépe Israel ha Tetãvore Joapykuéra retãme.

Yma guive oparupi Európape heta ndaija'éi umi hudíore, omuña ha omboyke hesekuéra. Techapyrãme oiko pe Adolf Hitler, ha'e katu omboja hudiokuérare opa jehasa asy hetãgui ha upévare oiko Holocausto Alemáña násipe (ojukasepárõ guare umi hudío), oiko aja pe Ñorairõ Guasu Mokõiha.

Hudío rekorã he'i opa umi isy hudíova oikóta chugui hudío avei, opa umi ojapo hudío ijeroviágui oikóta avei hudío ramo. Upévare, ndaha'éi añónte umi ijypykuéva Israel retãygua.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Hudiokuéra
Kimóno

**Kimóno** (きもの/着物) (taitére, «mba’e ojeiporu hag̃ua» - oúva mokõi ñe’ẽ joajúgui: ñe’ẽtéva 着 *((ki))*, «gueraha [ati’y ári]»; ha tero 物 *((mono))*, «mba’e»)​ ha’e Hapõ sái teete. Ko ao oguereko tai T ra’ãnga, ijaojyva puku ha oñeñapytĩ puruhára ku’áre peteĩ chumbe rupive.
miniaturadeimagen|Mokõi kuña omondévo ikimóno

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ao
Ñemohenda:Hapõ
Tatamboguehára

miniaturadeimagen|Tatambogueharakuéra omba’apóvo
**Tatamboguehára** ha’e upe téra oñeme’ẽva umi avápe omba’apóva tata ñemboguehápe ha oipytyvõva umi oĩméva upe tenda okáivape.

Ojapo hag̃ua hembiapo, tatambogueharakuéra ikatu oiporu y térã tatambogueha.

## Mandu’apykuéra
https://reddolac.org/profiles/blogs/glosario-del-coronavirus-koronav-ru-e-ndyhttps://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/abc-revista/2020/10/11/que-hay/

Ñemohenda:Apoha
Herme Medina Agüero

**Hermenegildo Medina Agüero** (Pilar, 13 jasyrundýme 1944 / 11 jasypoteĩme 2016), herakuãvéva **Herme Medina Agüero** réra guýpe, ha’eva’ekue peteĩ ñe’ẽpotyhára, puraheihára, ñe’ẽkuaahára ha mbaraka ha ysapu mbopuhára paraguaigua. 

Ombohovaiva’ekue mburuvicha guasu Stroessner-pe, oñemoag̃ui ojapohague 120 apopyre ñe’ẽpoty rehegua, ha’e peteĩ hechaukahára Ñeembuku tavarandu rehegua. Ary 2006 jave, Ñemby Ñemuha mburuvichakuéra omog̃uahẽva’ekue ichupe peteĩ kuatia ohechakuaáva hembiapo *haihára poravopyreháicha*.

## Tekovehai
Heñoiva’ekue Pilarype, 13 jasyrundýme 1944 jave, itúva *Feliciano Medina Álvarez* ha isy *Atanacia de Jesús Agüero Falcón*. Ombotývo 7 ary, oike peteĩ mbo’ehaópe, upérõ guare hérava "*Escuela Superior Nº 190*", ko’árape héra "*Centro Educativo Nº 5 de la compañía Medina*". Upépe oñemoarandu omboty peve hekombo’e tenondegua.

4 jasypoteĩme 1964 jave, oñepyrũ omba’apo Manufactura de Pilar S.A. ryepýpe. Ojoguapa rire hóga, omenda *Gregoria Mancuello Ozuna* ndive, ary 1968 ára 28 jasypakõi jave. Oguereko hendive mbohapy kuña ha mokõi kuimba’e (*Carlota Susana*, *Rufina Estela*, *Hugo Ceferino*, *Perfecta Rosalía*, *Crispíe Melanio*). Oñeme’ẽ ichupe heta kuatia omboherakuã porãva ha ohechakuaáva hembiapo omba’apo haguére Manufactura de Pilar S.A. ryepýpe.

Oñepyrũ ohai ñe’ẽpotykuéra avañe’ẽme ha epañañe’ẽme ary 1964 guive (*Llorando sin consuelo*, *Aju romomaiteívo*, *Rubita de ojos azules*, ha ambuéva). Avei oisãmbyhy peteĩ pa’ũ puhoe *Zp 12 Radio Carlos Antonio López* ryepýpe. Oike omoarandu *Primer* ha *Segundo Congreso Internacional de Lengua Guaraní* Humaitápe, mokõive ojejapova’ekue ary 2014 jave.

Herme Medina Agüero omanova’ekue akytã’aígui, arange 11 jasypoteĩme ary 2016 jave. Pilary Pupotyhára Atyguasu (*Asociación De Músicos Pilarenses*) ombotuicha ichupe peteĩ ñe’ẽmondome ojehaiva’ekue ikuatiaroguépe.

## Mandu’apykuéra
https://es.scribd.com/document/526351566/Herme-Medina-Aguero-Biografia
Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Ñemohenda:Puraheihára Paraguaigua
Taihaihára

**Taihaihára** (karaiñe’ẽme: *letrista*) ha’e pe tapicha ohaíva taikuéra purahéipe g̃uarã. Puraheiharakuéra ohaíva ipuraheikuéra héra puraheiapohára. 
[miniaturadeimagen|[Haddon Kime, taihaihára amérikaygua.]]

## Mandu’apykuéra
https://app.glosbe.com/es/gn/letrista

https://dle.rae.es/letrista

https://web.archive.org/web/20180315133453/http://www.periodicodepoesia.unam.mx/index.php/3837

Ñemohenda:Mba'epu porã
Puraheihára

miniaturadeimagen|Kuñanguéra opurahéivo.
**Puraheihára** (karaiñe'ẽme: c*antante/cantor*), ha’e pe tapicha (kuimba’e térã kuña) omba’apóva puraheihápe.

## Rehecha avei

* Mba’epuhára
* Taihaihára
* Puraheiapohára

## Mandu’apykuéra
https://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/escolar/puraheihara-rekove-1412244.html
https://web.archive.org/web/20220122012030/http://lyrics.jetmute.com/viewlyrics.php?id=2781590

https://web.archive.org/web/20220122012030/http://lyrics.jetmute.com/viewlyrics.php?id=2781590

https://www.abc.com.py/especiales/remiandu/puraheihara-jorge-castro-hae-paraguay-memby-omokunuveva-720218.html?desktop=true#!

Ñemohenda:Mba'epu porã
Puraheiapohára

**Puraheiapohára** (karaiñe’ẽme: *cantautor/a*) ha’e peteĩ pupotyhára, omba’apóva ha’eño, ohaíva ha opurahéiva ipuraheikuéra.
[miniaturadeimagen|[Aristide Bruant, puraheiapohára hyãsiagua.]]

## Mandu’apykuéra
https://app.glosbe.com/es/gn/cantautor

Ñemohenda:Mba'epu porã
Pupotyhára

[miniaturadeimagen|[Louis Armstrong, pupotyhára amérikaygua.]]
**Pupotyhára** (karaiñe’ẽme: *músico*) ha’e pe téra oñe’ẽva umi tapichápe ombopúva peteĩ térã hetave tembipu. Oje’e avei pupotyhára mayma tapichápe ojapóva, oisãmbyhýva térã ombopúva pupoty.

Pupotyhára ikatu oñemoarandu opa pupotygua tekópe, oĩ avei pupotyharakuéra ndohoiva’ekue mbo’ehao pupotyguápe.

## Pupotyhára ára
Ára 22 jasypateĩme, ojeguerohory pupotyhára ára opa tetãme.

## Ehecha avei

* Puraheihára
* Taihaihára
* Puraheiapohára

## Mandu’apykuéra
http://oxforddictionaries.com/definition/musician?q=musician

https://es.glosbe.com/gn/es/pupotyh%C3%A1ra

https://www.lanacion.com.py/estilodevida/2020/11/22/hoy-se-conmemora-en-todo-el-mundo-dia-del-musico/#:~:text=El%2022%20de%20noviembre%20de,conmemora%20el%20D%C3%ADa%20del%20M%C3%BAsico.

Ñemohenda:Mba'epu porã
Joël Dicker

**Joël Dicker** (Suísa, 16 jasypoteĩme ary 1985 jave) ha’e peteĩ haihára heñóiva Suísape ohaíva hembiapo hyãsiañe’ẽme.
[miniaturadeimagen|Joël Dicker ary [2016 jave.]]

## Tekovehai
Joël Dicker heñoiva’ekue 16 jasypoteĩme ary 1985 jave, Suísape; isy ha’eva’ekue peteĩ arandukarendahára ha itúva mbo’ehára ombo’éva hyãsiañe’ẽ.

Orekóvo 10 ary, Dicker omopu’ãva’ekue *La Gazette des Animaux* (K*uatiañe’ẽ mymba rehegua*), peteĩ kuatiañe’ẽ omombe’úva mymbakuéra rekove. Omba’apohaguére upe kuatiañe’ẽme, *Tribune de Genève* ombohéra ichupe *"Haihára uru ipyahuvéva Suísagui"*.

## Arandukakuéra

* *Jaguareterusu (Le tigre - 2005).*
* *Ñanderukuéra ára pahakuéra (Les derniers jours de nos pères - 2010/2012).*
* *Añete Harry Quebert káso rehegua (La vérité sur l’affaire Harry Quebert - 2012).*
* *Baltimorekuéra Aranduka (Le Livre des Baltimore - 2015).*
* *Stephanie Mailer ñekañy (La disparition de Stéphanie Mailer - 2018).*
* *Koty 622 herunguã (L'énigme de la chambre 622 - 2020).*

## Mandu’apykuéra
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára
Ñemohenda:Tekove Suísagua
Elza Soares

**Elza Soares**, héra tee niko **Elza Gomes da Conceição** (Rio de Janeiro, 23 jasypoteĩ 1930 – Rio de Janeiro, 20 jasyteĩ 2022), ha'e akue peteĩ opurahéiva, atõi apohára ha sámba ojapóva Pindoráma pegua, ha'e omba'apo mba'epu porã opaichaguáre: sámba, jazz, sámba-jazz, sambalanço, bossa nova, mpb, soul ha rock.

Amove 60 ary pukukue omba'apovove mba'epu porã rehe, hetaite purahéi ha'e ojapo oĩ akue umi oñehenduvéva apytépe Pindoráma retãme; umi herakuãvéva niko: "*Se Acaso Você Chegasse*" (1960), "*Boato*" (1961), "*Cadeira Vazia*" (1961), "*Só Danço Samba*" (1963), "*Mulata Assanhada*" (1965) ha "*Aquarela Brasileira*" (1974).

Ary 1999 aja, puhoe BBC Lóndyre pegua oiporavo chupe pe opurahéiva Pindoramagua tuichavéva. Oiporavo hikuái chupe ojejapógui pe *The Millennium Concerts* rembiapo, oñemboarete hag̃ua oguahẽtama ary 2000. Hi'arive, Elza Soares oiko pe opurahéiva tuichavéva 16ha upe tysýipe *[[Rolling Stone Brasil]]* ojapo.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Opurahéiva Pindoramagua
Lagos

**Lagos** (Joruva ñe'ẽme: *Èkó*) niko táva tuichavéva Nihéria retãme ha táva tuichavéva mokõiha Áfrikape, Káiro rire. Kóva niko ojejuhu paraguasu Atlántiko rembe'ype ha oiko ko távape amo 13&nbsp;123&nbsp;000 tapicha (2015 aja). Lagos ha'e akue Nihéria tavusu 1991 meve, oñemopu'ã meve táva Avúja oiko hag̃ua chugui tavusu pyahu.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Nihéria táva
Avúja

**Avúja** (Ingleñe'ẽme: *Abuja*) niko Nihéria retã tavusu ha táva tuichavéva mokõiha upe tetãme, Lagos rire. Ojejuhu Nihéria retã mbytépe ha oiko ko távape amo 980.000 tapicha, 2012 aja.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Nihéria táva
Jakáta

**Jakáta** (Indonésia ñe'ẽme: *Jakarta*) ha'e niko Indonésia retã tavusu ha itáva tuichavéva, ojejuhu Háva ypa'ũme. Ijyvy apekue hína 650&nbsp;km² ha upépe oiko amo 10,1 sua tapicha, ha umi táva ijykeguápe oiko amo 30 sua tapicha. Jakáta niko táva tuichavéva irundyha Yvy apekuépe. Hembiasakue pukukuévo ko táva réra iñambue: *Sunda Kelapa* (397-1527), *Jayakarta* (1527-1619), *Batavia* (1619-1942), *Djakarta* (1942-1972) ha *Jakarta* (1972-ko'ág̃a).

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Indonésia táva
Tekovehai

**Tekovehai** (karaiñe’ẽme: *biografía*) ha’e peteĩ tembihai ohaíva peteĩ tapicha oñe’ẽ hag̃ua ambue tapicha rekovére, oñepyrũvove hekove omano peve.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre
Kaferyru

miniaturadeimagen|Kaferyru italiagua.
**Kaferyru** (karaiñe’ẽme: *cafetera*) ha’e peteĩ mba’yru ojeiporúva ojejapo hag̃ua kafery mba’e jey’urã akúicha.

Oĩ opaichagua kaferyru:

#*Kaferyru nandigua (1830)*
#*Kaferyru embologua (1850)*
#*Kaferyru italiagua (1933)*

= Mandu’apykuéra =
https://www.merriam-webster.com/dictionary/percolated

https://glosbe.com/gn/es/kaferyru

Ñemohenda:Tembiporu tembi'u aporã
Rubén Darío Céspedes

** Rubén Darío Céspedes Gamarra**, ojeheróva ***Tatajyva*** - pa’i, ñe'ẽpapára Paraguaigua.

Heñóikuri Táva Kapiatápe, Tetãpehẽ Central, Paraguay Retãme; ára 29 jasyteĩ ary 1926-pe. Pa’i hesuita, haihára Guaraníme ha tavarandukuaahára. Itúva herava’ekue Salvador Céspedes ha isýkatu Petrona Gamarra de Céspedes. Ijoyke’ykuéra niko: Eladio, Orlando, Wilfrido ha Elsa. Oñemoarandu’ypýkuri itávape.

Rubén Darío Céspedes Gamarra (Tatajyva) oñemoarandúkuri pa’irã Táva Paraguaýpe (1944), Pa’irã Mbo’ehaópe ha ombojoapy, oguerekórõguare 19 ary, Buenos Aires-pe ha ipahápe Roma-pe oikohaguépe chugui pa’i (1953) ha ojapohaguépe iñembo’eguasu peteĩha Marangatu Pío X tyvyty ári.

Roma-pe oñepyrũkuri ohai iñe’ẽpoty ypykue upéi osẽva’ekue araresáre kuatiahaipyre ha arandukápe. Oĩrõguare Roma-pe ohaiva’ekue ñoha’ãnga hérava “Kepeguare, páype g̃uarã” (1950) upéi osẽva’ekue arandukápe ary 1973-pe. Ojevývo Táva Paraguaýpe oĩkuri Tupão *La Encarnación ha Curia Metropolitana*-pe. Avei oĩkuri pa’írõ Tupão *Virgen del Rosario*, Paraguaýpe. Ambue hembiapokue ha’e: “Kapiata” (1981) ha “Las 100 mejores poesías en Guarani” (1981) oha’va’ekue Pedro Encina Ramos ndive.

Rubén Darío Céspedes Gamarra (Tatajyva) ome’ẽkuri pe yvy oñemopu’ãhaguépe Cooperativa Kapiata mbo’ehao.

Oĩkuri Guarani Haihára Atýpe (ADEG) ha ary 1960-pe Tetã Ñangareko Motenondeha ome’ẽkuri chupe pyti’ajegua ohechakuaávo chupe hembiapoita ñane ñe’ẽ Guarani rayhupápe.

Rubén Darío Céspedes Gamarra (Tatajyva) omanókuri ára 10 jasypo ary 2013-pe, Táva Paraguaýpe ha hetekue oñeñotỹkuri Kapiata Tyvytýpe.

## ***
*RUBÉN DARÍO CÉSPEDES GAMARRA (TATAJYVA), Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Paraguáigua
Mao Zedong

**Mao Zedong**, térã **Mao Tse-Tung** (Shaoshan, Hunan, 26 jasypakõi 1893 - Pekĩ, 9 jasyporundy 1976), ha'e akue peteĩ ojokuaikuaáva ha arandupykuaahára komunísta Chína Tetarã Retã megua. Ha'e niko herakuãite omboypýva ha omyakãva upe aty ojokuaikuaáva ohekáva amoño'ỹtekuareko (*partido comunista*) Chínape, upéicha avei omopeteĩ ha omoheñói Chína Tetarã Retã, ipu'aka rire Chína retãygua ñorairõhápe. Herakuã porã avei oñemoĩhague Hapõ retãre, oikórõguare Ñorairõ Guasu Mokõiha ha Hapõ ondyryse Chína retãre.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Chinagua
Meine Ehre heißt Treue

miniaturadeimagen|Sãpýra ''SS'' rehegua orekóva ñe’ẽakã ''Meine Ehre heißt Treue''.
***Meine Ehre heißt Treue*** ("Chererakuãporã héra tekojerovia") ha’eva’ekue *[[Schutzstaffel]] (SS)* ñe’ẽakã Alemáña nási rekuái jave.

## Jeporu
Ary 1932 guive, ko ñe’ẽakã oñekarãi *[[SS]]* chumbe sãpýrape, ojeiporu hag̃ua ijaopara joajuhápe.

## Ehecha avei

* SS marschiert in Feindesland
* Erika (purahéi)

## Mandu’apykuéra
https://books.google.com.py/books?id=As0RGEp2JpgC&redir_esc=y

ñemohenda:Nási reko
Ñemohenda:SS
Ñemohenda:Ñe’ẽnguéra ha ñe’ẽakãnguéra alemañañe’ẽme
Mbohakuaha

**Mbohakuaha** (epañañe’ẽme: *sacapuntas*) ha’e peteĩ mba’e ojeiporúva oñembohakua hag̃ua haihakuéra.miniaturadeimagen|Mbohakuaha ojejapopyréva kuarepotígui.Ymaguarépe, haihakuéra oñembohakuava’ekue kysépe. Uperire, mbohakuahakuéra ombohasy’ỹve ko tembiapo.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembiporu mbo'ehao rehegua
Paraguái Mangapy Atyguasu

**Paraguái Mangapy Atyguasu** (epañañe’ẽme: **APF**, oúva ***"Asociación Paraguaya de Fútbol"*** ñe’ẽmbykypyrégui) ha’e upe atyguasu ituvichamivéva ha itujavéva oñeñangarekóva umi mangapy ñembosaráire oñeme’ẽva Paraguái Tavakuairetãme.
miniaturadeimagen|Paraguái Mangapy Atyguasu rerara’ãnga.
Oñemopu’ãva’ekue jasypoteĩ 18, ary 1969 jave, "*Liga Paraguaya de Football Association*" réra guýpe.

## Ehecha avei

* Mangapy

## Mandu’apykuéra
https://web.archive.org/web/20220507020037/http://www.apf.org.py/laravel-filemanager/files/3/Estatuto%20Asociaci%C3%B3n%20Paraguaya%20de%20F%C3%BAtbol%202017-2018.pdf

http://www.rsssf.com/tablesp/parahist.html#51/

Ñemohenda:CONMEBOL
TvN

**tvN** ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Ñemby Koréa pegua. Japopapyre 9 jasypa 2006-pe.

Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva Ñemby Koréa pegua
Samurái

**Samurái** (hapõñe’ẽme: 侍 *samurai*) ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeiporúva oñembohéra hag̃ua heta guarinihára atýpe oikova’ekue ymave Hapõme.
miniaturadeimagen|Peteĩ samurái omondévo ijaotee.
Ojeikuaa samuraikuéra ñepyrũ ha’ehague sa’ary X jave, ha oñemombareteve Gempéi Guarini opárõ guare. Oñemopu’ãva’ekue peteĩ tekuái guarinihára aty mburuvicha guýpe, ojehejávo Hapõ mburuvihára kóva kupépe.

## Ehecha avei

* Hapõ
* Hapõñe’ẽ

## Mandu’apykuéra
http://themartialscholar.yolasite.com/resources/Samurai%20Warfare.pdf

Ñemohenda:Hapõ rembiasakue
Johannesburgo

**Johannesburgo** ha'e niko táva tuichavéva ha orekovéva tapichakuéra ipype Yvyáfrika retãme. Kóva hína tetãvore Gauteng tavusu, táva mba'ehetavéva Yvyáfrikape ha pe ojejuhuvehápe mba'eapopyha. Umi Yvyáfrika retãygua ojehero chupe sapy'apy'a *Joburg*, *Jozi*, térã *JHB*. Oiko ko távape amo 6.610.890 tapicha.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Yvyáfrika táva
Hasyrerekua

**Hasyrerekua** (karaiñe'ẽme: *enfermera*) ha'e pe tapicha omba'apóva hasýva ñangarekohápe ha oipytyvõva pohãnohárape.
miniaturadeimagen|Hasyrerekua oñangarekóvo peteĩ kunumíre.
Hasyrerekuápe oje'e avei **pohãnohára pytyvõha**.

## Mandu'apykuéra
https://es.glosbe.com/es/gn/enfermera

https://guaraniete.wixsite.com/guaraniete/p-p--c21u0

Ñemohenda:Apoha
Pohãnohára

[miniaturadeimagen|Pohãnohára omba’apóvo [Mitã|mitãre.]]
**Pohãnohára** (epañañe’ẽme: *médico* térã *doctor)* ha’e upe ava omba’apóva tesãi ñeñangarekohápe ha oipohãnóva umi hasývape.

## Pohãnohára ára
Heta tetãme, Pohãnohára ára ojeguerohory 3 jasypakõime.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Apoha
Pretoria

**Pretoria** ha'e niko peteĩ umi mbohapy Yvyáfrika tavusúgui, ojejuhuhápe tetã ruvicha. Ko táva ojejuhu tetãvore Gauteng vore yvateguápe. Oiko ko távape amo 2.985.997 tapicha, ary 2011 jave.

## Joaju

Ñemohenda:Yvyáfrika táva
Bloemfontein

**Bloemfontein** ha'e niko peteĩ umi mbohapy Yvyáfrika tavusúgui, ojejuhuhápe tetã tekojoja ruvicha. Ko táva ojejuhu tetãvore Free State-pe,  oiko itavusu ramo. Oiko ko távape amo 583.253 tapicha, ary 2009 jave.

## Joaju

Ñemohenda:Yvyáfrika táva
Valhála

Nórdiko mombe’ugua’ukuaatýpe, Valhála (karaiñe’ẽme: *Valhalla*, oúva nórdiko ymaguare ñe’ẽgui ***Valhǫll***, «kotyguasu umi ho’ava’ekue rehegua») ha’e peteĩ kotyguasu tuicha ha ijyvateasýva oĩméva Asgard tavaguasúpe, Odín rekuái poguýpe. Odín oiporavo ava mbyteha omanova’ekue ñorairõhápe ha valkiriakuéra oisambyhy chupekuéra omog̃uahẽ hag̃ua Valhálape; umi ambue ava mbyteha ndohóiva Valhálape ohóta Fólkvangrpe sypã Freyja ndive. Valhálape, umi omanova’ekue oñembyatypa peteĩ ñorairõhápe hérava *[[einherjer]]*, upépe oĩ heta karaiguasu ha tupãnguéra hermaniagua oñorairõva avei, oñembosako’ívo oipytyvõ hag̃ua Odínpe Ragnarökpe, ha’éva pe ñorairõguasu arapy paha rehegua.
[miniaturadeimagen|''Valhála'' (1896), [Max Brückner rembiapokue.]]
[miniaturadeimagen|''Valhála'' (1905), [Emil Doepler rembiapokue.]]

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Emóji

**Emóji** (hapõñe’ẽme: 絵文字, oúva terokuéra 絵 ((*e)),* «ta’ãnga»; ha 文字 ((*moji*)), «tai» joajúgui) ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeipurúva oñembohéra hag̃ua umi ta’ãnga aty isa’ývape, oúva emotikonokuéragui (ojejapova’ekue taikuéra ñembojoajúpe).miniaturadeimagen|Peteĩ emóji opukáva
## Mandu’apykuéra
https://glosbe.com/gn/es/em%C3%B3ji

https://www.significados.com/emoji/https://www.oed.com/viewdictionaryentry/Entry/389343#:~:text=A%20small%20digital%20image%20or,etc.%2C%20in%20electronic%20communications.


Ñemohenda:Internet
Jehasarã

[miniaturadeimagen|upright|[Paraguái jehasarã.]]
Peteĩ **jehasarã** (epañañe’ẽme: *pasaporte*) ha’e peteĩ kuatia ojeipurúva ojehasa hag̃ua peteĩ tetãme ambuégui.

## Mandu’apykuéra
https://web.archive.org/web/20220207231556/https://www.yvymaraey.com.py/2016/07/18/avances-estancamientos-y-retrocesos-lenguas-y-derechos-en-el-paraguay/

https://app.glosbe.com/gn/es/jehasar%C3%A3%20

https://web.archive.org/web/20220207231555/https://www.extra.com.py/actualidad/estado-tendra-que-tener-todo-traducido-guarani-n2947566.html

Ñemohenda:Jekuaaukaha
Valkíria

Peteĩ **Valkíria** (karaiñe’ẽme: ***valquiria*** térã ***valkiria***, oúva nórdiko ymaguare ñe’ẽgui ***Valkyrja***, «Oiporavóva umi omanova’ekue ñorairõhápe») ha’eva’ekue, nórdiko mombe’ugua’ukuaatýpe, yvapóra orekóva kuña ra’ãnga, hembiapova’ekue oiporavo umi ava mbyteha omanova’ekue ñorairõhápe oho hag̃ua Valhálape, Ondín ndive.
[miniaturadeimagen|The Valkyrie's Vigil (Valkíria payha), [Edward Robert Hughes rembiapokue.]]

## Ehecha avei

* Valhála

## Mandu’apykuéra

https://app.glosbe.com/es/gn/valquiria

Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Charles de Gaulle

**Charles André Joseph Marie de Gaulle** (Lille; 22 jasypateĩ 1890-Colombey-les-Deux-Églises, 9 jasypateĩ 1970) ha'e akue peteĩ ñorairõhára ruvicha ha ojokuaikuaáva Hyãsia pegua, ha'e niko omyakã ha omotenonde Hyãsia retãme umi oñemoĩva Alemáña nási rehe, oiko aja pe Ñorairõ Guasu Mokõiha, ha oiko mburuvicha ramo Tavakuairetã Hyãsia Rekuái Sapy'aguápe, 1944 guive 1946 meve, omoĩ jey hag̃ua jekopytyjoja Hyãsia retãme. Heta omba'apo hetãre oiko aja pe Ñorairõ Ro'y, tuicha oipytyvõ oiko jey hag̃ua jekopyty porã Alemáñare ha ohekaite oñemboypy hag̃ua Európa Joaju. Ary 1958 jave, oho omba'apo jey hetã rekuáipe, Hyãsia rendota René Coty ombou chupe oiko sãmbyhyhára tenondegua ramo. Upe aja, hembiapokue herakuãvéva niko ojapórõ guare léi guasu ipyahúva, upéicha oñepyrũ Tavakuairetã Hyãsia Poha. Upe aryite jave, tetãyguakuéra oiporavo chuepe tendota ramo ha oiporavo jey chupe ary 1965 jave, ha'e katu oheja hetã rekuái ary 1969 jave.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Karaóke

**Karaóke** (hapõñe’ẽme: カラオケ, oúva terokuéragui 空 *((kara)),* «nandi», ha オーケストラ *((ōkesutora)),* «mbopuvaaty») ha’e peteĩ arahasarã oñeme’ẽva karuñemuha ryepýpe. Karaókepe, ojepurahéi peteĩ mba’epuporã ári, ojeipurúvo peteĩ pumbotuichaha ha oñemoñe’ẽvo purahéi tai peteĩ sambyry rupive.miniaturadeimagen|Peteĩ ava opurahéivo karaóke.

Chína, Taiuã ha Singapúrape, karaóke sambyrýpe oje’e *KTV*. Oñemoag̃ui karaóke ñemuha omongu’e arapýpe $ 1 0.000.000000.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Mba'epu porã
Arahasarã

Peteĩ **arahasarã** (epañañe’ẽme: *pasatiempo*) ha’e umi tembiapo ojejapóva tekoreihápe poruvy’arã, ikatu ha’e peteĩ akãjekaha, ñembosaraikuéra, ñemoñe’ẽ térã jehai ha ambuéva.
[miniaturadeimagen|[Akãjekaha orekóva 100 pehẽngue.]]
Arahasarãme oje’e avei **hóvi** (oúva ingyaterrañe’ẽgui *hobby).*

## Mandua’pykuéra

Ñemohenda:Apoha
Alzheimer mba'asy

**Alzheimer mba'asy** ojeheróva avei **alzheimer** añónte, ha'e peteĩ tajyapỹi mba'asy, oiko umi tajyapỹi oñembyaívo, ha ojehecha pe hasývare iñakã rembiapo oñembovai vaive ha hekopy ijetu'uve. Hekochauka niko pe hasýva hesaraireíva ha iñakã ndaikatupyry porãvéima (iñakã rembiapo teéva), omanóvove umi tajygue rekoveapỹi (tajyapỹi) ha oñyñýivove iñapytu'ũ. Jahechameméva ko mba'asy hi'are haimete 10 ary, ojejuhúma rire ko mba'asy. ikatu iñambuekuaa ko mba'asy ivaivérõ ojejuhúvo pe tapicha hasyha.

Alzheimer mba'asy niko teko tarova mba'e ojehechavéva, mba'asy ndokueráiva ha ipukúva, ha py'ỹinte oiko umi itujavévare 65 arýgui, sapy'apy'a ikatúramo jepe oiko umi itujavévare 40 arýgui.

Hetaite tapicha itujavévo hesaraimi katu térã iñakãngatu mbeguemi, upéicha niko mba'e hekopegua ñandetujávo. Sapy'ánte maymávape ijetu'umi imandu'a hag̃ua peteĩ ñe'ẽ térã hapicha réra. Hákatu, umi Alzheimer mba'asy hasýva térã heko tarova ambuéva ijetu'uve chupekuéra ha py'ỹinte oikóta chupekuéra hesaraireíva.

Py'ỹinte pe mba'asyapypẽ ojehechaukaraẽva niko pe ndaikatúi imandu'akuaa mba'a pyahu, hákatu sapy'ánte oimo'ã ndahasyiha itujavemínte térã ipy'a jopýnte. Oimo'ãrõ hasyha alzheimer reheve, mba'asy jehechauka oiko akã rembiapo ha akãngatu ñehesa'ỹijo rupive, upéicha avei tajyapỹi kuaapy rupive.

Ko mba'asy oñembyai vaivévo, pe ohasy'asýva ojejavyve iñakãme, ipochyreivéva ha ipy'añarõva, ipireporã ha ipy'avai, ojehechave apañuái oñe'ẽvo, hesaraireivéva ha hi'añosevéva, upe aja oñeñandu vaive avei. Mbeguehápe hekove ha hete oñembyaive ha ipahápe omano. Hasyite jaikuaa porã hag̃ua mba'épa ojehúta umi hasývape. Ojehechameméva ndohasái hikuái 7 ary; sa'ive 3% umi ohasa'asývagui ohasa 14ary pukukue oikuaa rire hasyha.

Ne'ĩra jaikuaa mba'épa ogueru Alzheimer mba'asy. Pohano rupive ikatu omokangymi umi mba'asyapypẽ, ndaipóri gueteri mba'e ikatu ojoko téra omombegue ko mba'asy. Ani hag̃ua ñanderasy alzheimer reheve, oje'e heta mba'e ñande rekopy rehegua, hákatu ndaipóri mba'e ohechaukáva iñañeteha, umi mba'e oje'éva apytépe oĩ ñamomba'apo va'erã ñane akã ha ñane akãngatu ha jakaru porã va'erã.

Alzheimer mba'asy ára ojegueromandu'a 21 jasyporundy jave, OMS ha Federación Internacional de Alzheimer Joaty Arapygua oiporavo ko arange, upe ára jave heta tetãme oiko mba'e oporomomarandúva ko mba'asy rehegua ha oporopytyvõ ani hag̃ua ohasa'asy. Tesãi Arapygua Atyguasu ojapo ary 2015 jave pe amandaje guasu peteĩha oñemongeta hag̃ua teko tarova rehe.

## Mba'asy rechaukaha
Alzheimer mba'asy rekochauka ikatu niko ko'ãva:

* Hekoverãite iñambue
* Ndaikatuvéima oku'e porã térã oguata porã
* Ijetu'u chupe oñe'ẽ hag̃ua
* Ipirevai
* Hesaraireíva
* Sapy'ánte ipireporã ha ipy'avai
* Apañuái ojesarekohápe ha ndoikuaái moõpa oĩ
* Ndoikuaái mba'éichapa omyesakã mba'e papapykuaa rehegua ndahasýiva

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Apytu'ũ mba'asy
SS marschiert in Feindesland

«***SS marschiert in Feindesland***», hérava avei «***Teufelslied***» («Aña purahéi») ha’eva’ekue peteĩ purahéi Waffen SS oipuruva’ekue jeguatápe (**[[Alemáña nási|Reich Mbohapyha]]** rekuáirõ guare).
miniaturadeimagen|SS jeguatápe.
Ko purahéi omongora ñe’ẽakãnguéra oñe’ẽva terakuãporã, tetãrayhu, ha tekojeroviáre, ojepurahéiva Alemáña mba’epuporã tee ári.

## Taikuéra

## Ehecha Avei

* Erika (purahéi)
* Meine Ehre heißt Treue

## Mandu’apykuéra
https://www.worldcat.org/title/uniforms-organization-and-history-of-the-waffen-ss/oclc/82169

https://web.archive.org/web/20220210232155/https://sites.google.com/site/adolfhitlerelfuehrer/home/himno-de-la-ss

Ñemohenda:Alemáña rembiasakue
Mondyikakuaa

**Mondyikakuaa** oiko yvypóra aty oporomongyhyje vai ñerairõhápe ha mbaretehápe ohekágui pokatu ha ñesãmbyhy, omongyhyjese hikuái tetãyguápe ha sãmbyhyhárape. Mba'e opaichagua oheka umi omondyikakuaáva, oĩ umi oporomongyhyje ñerairõhápe oitységui tetã sãmbyhy, oĩ umi ohekáva pokatu, oĩ omotenondeséva hemiandu ñesãmbyhýre térã hemiandu jeroviapýre. Jaipuru ave ko ñe'ẽ "*terrorista*" ou karaiñe'ẽgui ñamboherasérõ umívape oporomongyhyje mbaretehápe. Sapy'ánte ikatu oĩ tetã ombohéra *terrorista* umi oñemoĩva hese térã oñemoĩva ipokatúre.

## Aty oporomongyhyjéva
Ko tysýipe oĩ umi aty oporomongyhyjéva ñerairõhápe herakuãvéva, umíva niko heta oporojukáma ha mondyikakuaa mba'e ojapo.
* Al Qaeda: Aty oporomongyhyjéva heta tetãme.
* Boko Haram: Heta mba'e vai ojapo Nihériape.
* FARC: Aty *guerrilla* oñorairõva Kolómbiape.
* Hamas: Paletínape oñorairõ.
* Hezbollah: Aty oporomongyhyjéva Irãme ojejokuáiva Islã rupi.
* Sendero Luminoso: Aty komunísta oporomongyhyjéva Perũme.
* Aum Shinrikyo: Aty *culto* oñorairõva Hapõpe.
* Taliban: Ahyganitãme ha Pakitãme oñorairõ.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Ñorairõ
Rabindranath Tagore

**Rabindranath Tagore** (Kalkuta, 7 jasypo 1861-Kalkuta, 7 jasypoapy 1941), ha'e akue peteĩ ñe'ẽngára Índia pegua, ohai tembiasagua'u, purahéi ha mombe'urã. Ohupyty pe Jopói Nobel Ñe'ẽporãhaipyrére ary 1913 jave, upéicha oiko chugui tapicha peteĩha ndaha'éiva Europagua ohupyty pe jopói.

Tagore ombopyahu vengali ñe'ẽ jehaikuaapy hembiapokue rupive, umi hembiapo herakuãvéva apytépe oĩ *Ogapy ha yvóra* ha *Gitanjali*. Mokõi purahéi ha'e ojapo ojeipuru ko'ágã tetã momorãhéi ramo: *[[Amar Shonar Bangla]]* oiko Vangyladẽ momorãhéi ramo ha *[[Jana-Gana-Mana]]* oiko Índia retã purahéi ramo.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Indiagua
Ñemohenda:Ñe'ẽngára
Gottfried Leibniz

**Gottfried Wilhelm Leibniz**, sapy'ánte ojehero chupe **Gottfried Wilhelm von Leibniz** (Leipzig, 1 jasypokõi 1646-Hannover, 14 de noviembre de 1716), ha'e akue peteĩ iñaranduitéva Alemáña megua, omba'apo va'ekue tembikuaatyhára, papapykuaahára ha ojokuaikuaáva ramo. Hembiapokue ituichaiterei ha ohai Hyãsiañe'ẽme ha latinañe'ẽme. Herakuãite omboypu hague pe ypykatu ikõirekóva, mba'e ñanepytyvõ jajapo hag̃ua kombutadóra ha omoporã jogapokuaa. Ojapo avei pe jeipapa sa'ikue rehegua, papapykuaa mba'e ñanepytyvõva jaipapa hag̃ua mba'éichapa umi mba'e sa'imíva iñambue, upe aja Isaac Newton ojapo avei ko jeipapa Ingyatérrape, upéicha ã mokõi karai omboypy joaju'ỹre jeipapa sa'ikue rehegua.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Momytuẽha

Pe **momytuẽha** (karaiñe'ẽme: *consolador* térã *dildo*) ha'e peteĩ mba'e poreno rehegua, orekóva tembo ra'ãnga, ojeipurúva jejopyhyhápe ha porenohápe.
miniaturadeimagen|Momytuẽha ijapy joyvýva.

## Mandu'apykuéra
https://app.glosbe.com/es/gn/consolador

https://app.glosbe.com/es/gn/sexual

Ñemohenda:Poreno
Walt Disney

**Walter Elias Disney** (Chikágo, Illinois; 5 jasypakõi 1901-Burbank, California; 15 jasypakõi 1966) ha'e akue peteĩ apoñemyakãhára, ta'angamýi moha'angapyre apohára, taiky haihára, mba'eapohára ahy'opúre omba'apóva ha ta'angamýi apohára Tetãvore Joapykuéra pegua. Omboypy hetãme ta'angamýi moha'angapyre apo ijaveguáva, heta mba'e pyahu omoinge ñemoha'anga omýiva apópe. Oikóvo ta'angamýi apohára ramo, ipu'akaiteve upe ohupytyvéva ramo Jopói Óscar, 22 jey ipu'aka ha 59 jey oike tysýi poravorãme. Hi'areve oñeme'ẽ chupe mokõi Jopói Apu'a Itaju ha peteĩ Jopói Emmy, ha hetaite mba'erechakuaa ambuéva. Heta ta'angamýi ha'e ojapo va'ekue oñeñongatu National Film Registry rendápe, óga guasu oñangarekóva Tetãvore Joapykuéra ha'angamýi iporãitéva rehe.

Walt Disney heñói táva Chikágo-pe ary 1901 jave ha imitã'írõ guive omoha'angase. Imitãrõ guive oho tambiapoporã mbo'eha'ópe ha oreko 18 ary guive omba'apo moha'angahára ramo. Ova California-pe arykuéra 1920 ñepyrũ jave ha upépe omboypy Disney Brothers Studio ipehẽnguéndi hérava Roy. Omba'apóvo Ub Iwerks ndive, Walt ojapo pe anguja'i moha'angapyre Mickey Mouse ary 1928 jave, hembiapo herakuãite peteĩha, iñepyrũme ha'eite ome'ẽ ijahy'opu ko anguja'i moha'angapyrépe. Okakuaávo ta'angamýi moha'angapyre apoha, omoinge apohápe mba'epúva, Technicolor mbohapy sa'ýre, ta'angamýi moha'angapyre ipukúva ha mba'e omoporãva ta'anga apoha rembiapo. Hembiapo porãva jahecha heta ta'angamýipe: *[[Snow White and the Seven Dwarfs|Blancanieves y los siete enanitos]]* (1937), *[[Pinocchio (1940)|Pinocho]]* ha *[[Fantasia (ta'angamýi)|Fantasía]]* (mokõi 1940 jave), *[[Dumbo (1941)|Dumbo]]* (1941) ha *[[Bambi]]* (1942), opavave oipytyvõ ta'angamýi moha'angapyre apopyrãre. Oiko rire Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũvakuéra (1939-1945) apoha Disney ojapo ta'angamýi moha'angapyre ipyahúva ha ta'anga añete rupive (*live-action*), umi apytépe oĩ herakuãitéva *[[Cinderella (1950)|La Cenicienta]]* (1950) ha *[[Mary Poppins (ta'angamýi)|Mary Poppins]]* (1964), ko ipahaguéva ohupyty po jopói Óscar. 

Arykuéra 1950 jave omyasãi hembiapo omopu'ãvo okarusu mbovy'aha (*parque de atracciones*) ha ary 1955 jave omopu'ã Disneyland amo táva Anaheim-pe, California.  Ohepyme'ẽ hag̃ua ko tembiapo tuichaitéva, oñepyrũ omba'apo opaichagua ha'angamýi apópe ha upéicha ojapo mba'e ta'angambyrýpe guarã, umíva apytépe oĩ *Walt Disney's Disneyland* ha *[[The Mickey Mouse Club]]*. Upéicha avei, oike Tetãvore Joapykuéra Rechaukaha Guasu aretépe 1959 jave, Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 1960 jave ha Arapy Rechaukaha Nueva York pegua 1964 jave. Ary 1965 aja oñepyrũ omopu'ã okarusu mbovy'aha ambuéva, Disney World, okarusu ikaraku táva pyahurã ningo ojeheromo'ã «Táva Ko'ẽrõyguáva Hekoypy Apopyrã». Disney hetaite opita hekove pukukue ha omano iñe'ãvevúi akytã'ai hague jasypakõi 1966 jave, ojejapopa mboyve okarusu mbovy'aha ha Táva Ko'ẽrõyguáva.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Ñemoha'anga omýiva

**Ñemoha'anga omýiva** niko jahechávo ta'angamýi iñemoha'angapyre, upéicha hína ta'anga ijehaipyre omýiva. Ko tembiapo rupive ikatu jahecha ta'anga hekove'ỹva omýiva. Ta'angamýi iñemoha'angapyre niko heta ta'anga oñembojoajúva, upéicha hi'ã ñandéva omyiha. Opa umi ta'anga ikatu ojejapo ñemoha'angahai rupive, ñemongolo rupive térã ta'anga'o rupive.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ta'angamýi
Apoñemyakãhára

**Apoñemyakãhára** niko pe tapicha omotenondéva, omyakãva ha oisãmbyhýva tembiapo virureruha, hi'ári ho'áta opamba'e ojehúva apoñemyakãhápe. Ko tapicha niko pe ohepyme'ẽva ha oisãmbyhýva tembiapóre térã apopyrãre omoñemu hag̃ua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Apoha
Otto von Bismarck

**Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen**, héra heñóivo **Junker Otto Eduard Leopold von Bismarck**, herakuãvéva ojeheróvo **Otto von Bismarck** (Schönhausen, 1 jasyrundy 1815 - Friedrichsruh, 30 jasypokõi 1898) ha'e akue peteĩ ojokuaikuaáva Alemáña megua, ha'e niko herakuãite ombojoajúgui opa umi tetã hekosãsóva Alemáña javegua yvy apekue ári oĩ va'ekue, upéicha omopeteĩ Alemáña ha ojapo chugui peteĩ mburuvi mbarete. Hekove paha pukukue, ojehero chupe «*[[Canciller]]* Itaete Ijapopyre» ohekaitégui imba'e hupytyrã hetã sãmbyhyhápe, umi hupytyrã niko toiko jekupyty heta tetãre oiko hag̃ua Alemáña mburuvi imbaretéva ha hekosãsóva.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Jopói Óscar

**Jopói Óscar** térã ***Academy Award*** ha'e niko jopói pe Ta'angamýi Rembiapoporã ha Rembikuaa Amandaje ome'ẽ ary ha ary umi omba'apóva ta'angamýi apópe, ohechakuaa ha omomba'eguasu hag̃ua umi hembiapo iporãitéva, umíva apytépe ikatu oike pe omotenondéva ta'angamýi, pe ohaíva tembiasagua'u ta'angamýipe guarã ha pe mba'eapohára. Oñepyrũ oiporavo umi ta'angamýi porãvéva amo 1929 jave, ha upe guive ome'ẽ jopoikuéra ary ha ary jasykõi pahápe térã jasyapy ñepyrũme, táva Los Angeles-pe, California.

## Jopoikuéra
Ko'ãva niko jopói ijaveguáva.

* Ta'angamýi iporãvéva&nbsp;– 1928 guive
* Ñoha'ãngahára kuimba'éva iporãvéva&nbsp;– 1928 guive
* Ñoha'ãngahára kuñáva iporãvéva&nbsp;– 1928 guive
* Ñoha'ãngahára kuimba'éva iporãvéva tenondegua rire&nbsp;– 1936 guive
* Ñoha'ãngahára kuñáva iporãvéva tenondegua rire&nbsp;– 1936 guive
* Ta'angamýi moha'angapyre iporãvéva&nbsp;– 2001 guive
* Haira'anga iporãvéva&nbsp;– 1928 guive
* Ta'angapyhyha iporãvéva&nbsp;– 1928 guive
* Ñemondeha&nbsp;– 1948 guive
* Omotenondéva&nbsp; 1928 guive
* Ta'angamýi arandu 1943 guive
* Ta'angamýi arandu mbyky 1941 guive
* Mba'eñemohenda&nbsp;– 1935 guive
* Tetã ambue ra'angamýi porãvéva&nbsp;– 1947 guive
* Ñemyatyrõhápe&nbsp;– 1981 guive
* Purahéi aty iporãvéva- 1934 guive
* Purahéi iporãvéva- 1934 guive
* Ta'angamýi mbyky moha'angapyre&nbsp;– 1931 guive
* Ta'angamýi mbykýva 1931 guive
* Mba'epu iporãvéva 1930 guive
* Mba'epu mba'eñemohenda&nbsp;– 1963 guive
* Techarã iporãvéva&nbsp;– 1939 guive
* Tembiasagua'u oñemoambuéva iporãvéva&nbsp;– 1928 guive
* Tembiasagua'u jepigua'ỹ iporãvéva&nbsp;– 1940 guive

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Ta'angamýi
Tembiguái reko

**Tembiguái reko** niko tapichakuéra oiko ambue tapicha imba'éva ramo. Umíva ojehero tambiguái ha omba'apo va'erã oñeme'ẽ'ỹre pirapire, nomba'aposéi ramo pe ijára ikatu onupã térã ombyepoti chupekuéra. Jaikuaa oĩ tembiguái reko Ára Ymaguare guive, oiko rire ñorairõ pe tetã ipu'akáva ogueru ijyvy apekuépe umi pytagua monambipyre omba'apo hag̃ua, oĩ avei umíva ndaikatúi ohepyme'ẽ pe opaga va'erã, upéicha oiko chuguikuéra tembiguái.  

Umi Europagua oguahẽ rire Amérikape, omomba'apose umi ypykuépe, ombova avei tapichakuéra Áfrika pegua ha omomba'apo kokuépe. Paraguáipe oiko tembiguái reko ary 1556 guive, oisãmbyhývo Hernando Arias de Saavedra, hákatu sa'imi oñembova ko tetãme, umi Epañagua ogueru tapichakuéra Gynéa, Nihéria ha Kóngo pegua.

Saro'y XX pukukue, haimete opa tetã yvy ape ári ojapo hekorã ani hag̃ua oiko tembiguái reko. Yvypóra Tekoiterape Kuaaukaha Pavẽ he'i naiporãiha ha  ombotoveite pe tembiguái reko. Hákatu oĩ gueteri oporomomba'apohápe mbaretépe térã nohepyme'ẽ porãi umi mba'apohárape.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekoiterape'ỹre
Ypykatu ikõirekóva

**Ypykatu ikõirekóva** niko jaipurúvo mokõi papaha (0 ha 1) jahai hag̃ua papaha oimeraẽva. Kombutadóra ryepýpe jaipuru ypykatu ikõirekóva ja'esévo peteĩ mba'e imboguepyre (0) térã imyendypyre (1). Ymaguare guive, yvypóra oipuru mba'e opaichagua oipapa porãve hag̃ua, karai papapykuaahára héra Pingála, Índia Ymaguare pegua, ojapo ypykatu ikõirekóva peteĩ, hákatu pe jaipurúva ko'ãga ojapo Gottfried Leibniz, karai Alemáña megua.

## Joajuha

Ñemohenda:Papapykuaa
Ñemoirũrape

**Ñemoirũrape** térã ***socialismo*** niko pe ypykatu osako'íva tetã sãmbyhyrã ha viru remimono'õrã he'íva umi mba'e mba'aporã (kokue, mba'eapopyha, tembipuru ha mákina) oĩ va'erãha mba'apoharakuéra poguýpe. Toiko hag̃ua upéicha, umi mba'apohára ikatu oiko mba'e mba'aporã jára ramo térã tetã ikatu oñemomba'e hese. Upéicha ko ypykatu iñambue *[[capitalismo]]*-gui, kóva niko he'i mba'e mba'aporã oĩ va'erãha umi ohepyme'ẽkuaáva térã apoñemyakãhára poguýpe. Ko'ã mokõi ypykatu oñombohovái.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Ñerairõ

**Ñerairõ** niko oĩramo oñemoĩva ha opu'ãva tapicha ambuévare ojapouka hag̃ua chupe peteĩ mba'e ndojaposéiva, ombohasa'asývo ha omongyhyjévo chupe. Ñerairõ ikatu he'ise mokõi tapicha oñoha'ã vaíva, oñehungahápe, térã mokõi tetã mbarete oñorairõva, hetaite omanohápe. Tetãnguéra ohekome'ẽ tekorã rupive ani hag̃ua oiko ñerairõ.

## Ñemohenda
Ñerairõ ikatu oiko upéicha:

* **ñe'ẽ rupi**: otakýva tapichápe térã oñe'ẽ vai hese ombopy'arasy hag̃ua. 
* **hete rupi**: oĩramo oñorairõva, oporojukáva térã oporombyepotíva, onupãva hapichápe;
* **porenóre**: oĩrõ peteĩva oiporeno tapicháre noiporenoséiva, orairõ hese;
* **techaukarã**: ojapo vaíva ohechaukasénte oñemoĩva peteĩ temimo'ãre térã mburuvicháre;
* **oporombo'ykéva**: oĩramo oñemoĩva tapicháre hetã ambuévagui ha ipire sa'y ambuévagui.

## Joajuha

Ñemohenda:Ñerairõ
Teko tarova

**Teko tarova** niko mba'asy ombyaíva yvypóra apytu'ũ, hasyite ojepy'amongeta porã hag̃ua, imandu'a porã hag̃ua ha ojehe'a hag̃ua tapicha ambuévare. Oñembyaive ko apytu'ũ mba'asy, pe ohasa'asýiva ikatu hekokangy, hesaraireíva, ipochyreíva ha iñapytu'ũ sarambíva.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Apytu'ũ mba'asy
Mba'e mba'aporã

**Mba'e mba'aporã** niko opamba'e jaipurúva jajapo hag̃ua mba'ekuéra ñañemuséva, umíva apytépe oĩ pirapire, kokue, mba'eapopyha, tembipuru ha mákina ha oimeraẽ mba'e ambuéva umi mba'apohára oipuru va'erã.

Umi mba'e mba'aporã ikatu tapicha opaichagua mba'e, opaichagua hendáicha. *[[Capitalismo]]* niko oĩramo mba'e mba'aporã tapicha pópe, pe ohepyme'ẽkuaáva térã pe apoñemyakãhára. Avano'õ *capitalista*-pe oĩ mba'erepyenda, tapichakuéra oñemuhápe mba'ekuéra. Oĩ avei avano'õ *[[Ñemoirũrape|socialista]]*, umi mba'apohára oikohápe mba'e mba'aporã jára ramo térã tetã oñemomba'e hese.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembiporu
Madagascar (ta'angamýi)

***Madagascar*** ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 2005-me ha omotenonde Eric Darnell ha Tom McGrath.

## Mba'eapohára

* Ben Stiller ojapo Alex
* Chris Rock ojapo Marty
* Andy Richter ojapo Mort
* David Schwimmer ojapo Melman
* Jada Pinkett Smith ojapo Gloria
* Sacha Baron Cohen ojapo King Julien
* Cedric the Entertainer ojapo Maurice
* Tom McGrath ojapo Skipper
* John DiMaggio ojapo Rico
* Chris Miller ojapo Kowalski
* Christopher Knights ojapo Private
* Conrad Vernon ojapo Mason

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ta'angamýi 2005 pegua
Ñemohenda:Ta'angamýi ingleñe'ẽme
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra ra'angamyikuéra
Ndaragõ

Ndaragõ (epañañe’ẽme: *dragón*, oúva lasioñe’ẽgui ***draco***, ha kóva gyresiañe’ẽgui ***δράκων*** *((drákon))*, «mbói») ha’e peteĩ mymba mombe’ugua’ukuaaty rehegua, oĩméva heta tavarandúpe orekóvo heta ta’ãnga.
miniaturadeimagen|Peteĩ ndaragõ ipepóva oindyvúva tata.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Marangatu Agustín

**Marangatu Agustín** hérava avei **Agustín Hipóna megua** térã **Aurelio Agustín Hipóna megua** (Tagaste, 13 jasypateĩ 354-Hipóna, 28 jasypoapy 430), ha'e akue peteĩ fue un haihára iñarandúva ojeroviáva Hesu rapére ha tupãkuaatýre oñemoarandúva. Oike rire Hesu rapépe, oiko chugui Hipóna pa'i guasu, táva ojejuhúva Áfrika vore yvateguápe. Hekove pukukue aja, hetaite mba'e ohai jeroviapy ha tupãkuaaty rehegua. Hembiapokue herakuãvéva niko Marangatu Agustín Ñemombe'u (13 aranduka ha'e ohai hekove rehegua) ha Ñandejára Táva (22 aranduka oipytyvõva Hesu rape jeroviáre ipu'aka hag̃ua umi oñemoĩséva hese).

## Mandua'py

## Joajuha

Ñemohenda:Hesu rape
Mangu

**Mangu** (karaiñe’ẽme: *mangú*) ha’e peteĩ tembi’u aranduymagua ha teete oje’úva Tavakuairetã Ndominikaguápe. Oje’u avei Ekuadórype, upépe, ko tembi’u héra *tigrillo*, Kóta Rríkape héra *angú*, Kúva ha Panamápe *fufu*, ha Perúpe, *tacacho*. Mangu ojejapo pakova hi’aky purégui.
[miniaturadeimagen|Mangu [Tavakuairetã Ndominikagua|ndominikagua.]]

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tembi'u
Pumbotuichaha

Peteĩ **pumbotuichaha** (karaiñe’ẽme: *micrófono*) ha’e peteĩ mba’e jeike rehegua ojeipurúva oñemoambu’e hag̃ua ñekoni ipúva tendyrýpe ha ojuehe.
miniaturadeimagen|Pumbotuichaha ''Shure Brothers 55s''.

## Mandu’apykuéra
https://glosbe.com/es/gn/micr%C3%B3fono

https://web.archive.org/web/20220309022553/http://descubrircorrientes.com.ar/2012/index.php/diccionario-guarani/2-espanol-guarani/1449-letra-m

Ñemohenda:Tembiporu
Ñemohenda:Pupoty
Aokigahára

**Aokigahára** (青木ヶ原?), hérava avei **Para yvyragua** (樹海 *Jukai*?), ha’e peteĩ ka’aguy orekóva 35 km², oĩméva Hujisãme (富士山? *Fujisan*), «api’i samurái mónte»), Jamanachi ha Chisuóka huvichanda mbytépe.
miniaturadeimagen|Aokigahára ka’aguy.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Hapõ
Hujisã

Hujisã (karaiñe’ẽme: *Monte Fuji*, ha hapoñe’ẽme 富士山 *((Fujisan))*, «api’i samurái mónte») ha’e peteĩ yvyrata ha pe Hapõ retãgua mba'erechaukaha.
miniaturadeimagen|Hujisã.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Hapõ
Ñemohenda:Yvyrata
Jeanne d'Arc

**Jeanne d'Arc** térã, ojeheroháicha karaiñe'ẽme, **Juana de Arco**, ojehero chupe avei **Kuñataĩ Orleans pegua** (Hyãsiañe'ẽme: *La Pucelle d'Orléans*; Domrémy, h. 1412-Ruan, 30 jasypo 1431), ha'e akue peteĩ kuñataĩ chokokue ojegueromandu'a ipy'aguasuitereíva ramo Hyãsia retãme omba'apo haguére Sa Ary Ñorairõ pahápe. Juana omombe'u ohecha hague pe *[[Arcángel Miguel]]*, Marangatu Margaríta ha Katalína Alehandiría pegua, umíva ndaje he'i chupe oipytyvõ va'erãha karai Carlos VII-pe omosẽ hag̃ua umi Ingyaterragua Hyãsia yvy apekuégui opapotávo pe Sa Ary Ñorairõ. Carlos VII niko ne'ĩra oiko chugui hetã mburuvichavete, ha'e omondo Juana pe ñorairõhápe táva Orleans-pe, ñorairõhára aty ambuéva ndive, upépe niko Ingyatérra ondyrypáma ha oguahẽ rire Juana ohasánte 9 ára ha Hyãsia ogueropu'aka pe távape. Upe rire, Hyãsia pya'eite oñepyrũ ipu'aka Ingyatérra rehe ha upéicha CarlosVII ikatu ojupi Hyãsia mburuvichavete ramo táva Reims-pe. Upéva niko omokyre'ỹ porãite Hyãsia retãyguakuéra ha oipytyvõ chupekuéra ogueropu'aka hag̃ua hikuái pe ñorairõ.

Ára 23 jasypo 1430 jave, peteĩ aty Hyãsiagua oñemoirũ va'ekue Ingyatérrare omoĩ Juana ka'irãime ha upéi ogueraha chupe umi Ingyaterragua rendápe, upépe pe pa'i guasu Pierre Cauchon oñe'ẽ vaiete hese. Upe rire he'i hikuái iñangaipaha dúke Juan de Bedford ojuka chupe tatápe táva Ruan-pe ára 30 jasypo 1431 jave, orekónte 19 ary.

Ary 1456 jave, pápa Calixto III ojerure tojehecha porãve umi mba'e oje'e va'ekue Juana rehe, oikuaa porã hag̃ua mba'érepa oñeñe'ẽ vaiete hese, upe rire omoañete Juana niko iñangaipa'ỹha ha ojapo chugui peteĩ *[[mártir]]*. Saro'yXVI jave, oiko chugui *Liga Católica* mba'erechaukaha ha 1803 guive ojegueromandu'a chupe Hyãsia retã mba'erechaukaha ramo, upéva niko Napoleón Bonaparte ojerure. Oñemongarai chupe 1909 jave ha ojejapo chugui peteĩ marangatu 1920 jave. Juana de Arco niko peteĩ umi Hyãsia jerovia rerekua ha ojehechakuaa chupe peteĩ kuña herakuãitéva ramo, hembiasakue omokyre'ỹva tavarandu ha arandupy.

## Notas

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua