open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Don Quijote de la Mancha

thumb|200px|Don Quijote de la Mancha
***Don Quijote de la Mancha*** ha'e peteĩ tembiasagua'u ohai karai Españaygua Miguel de Cervantes Saavedra. Osẽ ipehẽngue peteĩ ary 1605 iñepyrũme ha ombohéra *El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha*, ha'e peteĩva umi tembiapokue tenondeguaitégui karaiñe'ẽ iporãhaipyre ha opaite ñe'ẽporãhaipyre, ha peteĩva umívagui oñembohasáva heta ñe'ẽme. Ary 1615-jave osẽ ipehẽngue mokõi oñembohérava *El ingenioso caballero don Quijote de la Mancha*.

Ñemohenda:Tembiasagua'u karaiñe'ẽme
Peteĩ

thumb|250px|right|Peteĩ
**Peteĩ** (1) ha'e papaha oúva mokõi mboyve mba'eve rire.

Ñemohenda:Papaha
Ingyatérra

**Ingyatérra** (ingleñe'ẽme, *England*) ha'e peteĩ tetã oĩva Tavetã Joajúpe. Ijyvy apekue ha'e ypa'ũ Vyretáña Guasu pehẽngue ñembygua ha mbytegua, ojejuhuhápe ko ypa'ũme Ekósia ha Gales, oĩ avei ijyvy apekuépe 100 ypa'ũ imichĩvéva, techapyrãme ypa'ũnguéra Sorlingas ha ypa'ũ Wight. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Ekósia ha kuarahyreike gotyo Gales —oñomohembe'y yvy rupi—, yvate kuarahyreike gotyo ojejuhu para Irilánda, ñemby kuarahyreike gotyo para Sélta, kuarahyresẽ ngotyo para Yvate ha ñemby gotyo Mancha ypo'i. Ingyatérra apekuépe oiko 84% opaite Tavetã Joaju retãyguakuéra hetakuégui ha iviru remimono'õ hetakue ohupyty amo 85% opaite Tavetã Joaju PIB-gui.

Ko yvy pehẽngue ko'ãgagua ojejuhuhápe Ingyatérra, oiko chugui ymaite guive avano'õ opaichagua rekoha, ojapo amo 35.000 ary guive, hákatu héra ou anglokuéra pegua, peteĩ umi Heymáña retamágui, oho hikuái ypa'ũme ha opyta upépe amo saro'y V ha VI aja. Omoheko peteĩ hikuái hetãnguéra ha tavakuéra ary 927-pe ojapo hag̃ua tetã peteĩ ha ary 1500 guive, saro'y XV aja, oñepyrũrõguare umi jeho mombyry ojapo Európa retãnguéra oho hag̃ua Amérikape, Ingyatérra oñembotuicha ha okakuaa, iñarandupy ha heko tee oñemuasãi oparupi. Ojehecha oñepyrũ ha okakuaa ko tetãme pe Ingleñe'ẽ, anglikáno jerovia ha Ingyatérra reko me'ẽ —heta tetã oparupi oipuru akue heko me'ẽ ypykatu rupáicha— upéicha avei amandajerape (peteĩ tekuái reko oporavóva mburuvicharã tendota atýra amandaje rupive ha ojokuái hese) ojeipuru tetã rekuái rekóicha heta tetãme.

Tavetã Ingyatérra —upe Tekorã Rhuddlan pegua rupi, ary 1284-pe ojejapóva, omoĩ avei ijyvy apekuépe Gales retã— ha'e akue peteĩ tetã hekosãsóva ary 1707 peve, oñembojoajúvo Ekósia retãre upe Kuatia Joajurã rupive, ojapo hag̃ua Tavetã Vyretáña Guasu. Ary-pe 1801 Tavetã Irilánda oñembojoaju Tavetã Vyretáña Guasúre ha upéicha ojapo hikuái Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Irilánda pegua 1922 peve. Irilánda oñemosãso ha oñemboja'o rire, oiko chugui Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Yvate Irilánda pegua.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Página oficial del gobierno del Reino Unido
Cháko Ñorairõ

**Cháko Ñorairõ** ha'e akue peteĩ ñorairõ oñorairõhápe Paraguái ha Volívia, oñepyrũ jasyporundy ary 1932-pe ha opa jasypoteĩ ary 1935-pe, oñemomba'e haguére Yvate Cháko. Kóva oreko sa'i ava ha iñama'ỹ, ha upévare mokõi tetã nomoĩporãi hembenguéra ha ndojekuaaporãi Cháko ha'e Paraguái térã Vorívia mba'e. Vorívia ndaipu'akái Pacífico Ñorairõme (1879), uperire omomba'e ramo Cháko rehe, kóva ha'e hape paraguasu Atlántiko gotyo, Paraguái ysyrýre. Avei oñeimo'ã'akue oĩha itakyra yvyguýgui oúva; péicha he'i *Standard Oil Co.* Amérika Retãvorekuéra Joaju-gua oĩva Volívia-pe.

## Opa ñorairõ
miniaturadeimagen|Hose F. Estigarribia ha Enrrike Peñarada ompopa ñorairõ.
[miniaturadeimagen|[Eugenio Martínez Thedy (Uruguái), Luis Alberto Riart (Paraguái), Tomás M. Elío (Volívia) ha Kalo Saavedra Lamas (Arahentína).]]
Pe ára pukukue, umi mba'e oheja vai ha omanóva retakue ombopochyve Volívia retãygua kuérape, ñorairõharakuéra añoite oimo'ã oreko ramo hikuái hetave ára ha pirapire ikatuha gueteri ipu'aka hikuái, ha katu ko oje'éva ha’eva’ekue ojapo gua'u noñeme'ẽséi hikuái. Jasypokõi 1935 jave, Volívia ondyrývo ysyry Parapetí rehe, *coronel* Árgel Rodríguez he'i oñeikotevẽha 50.000 kuimba'e ha 500 kamiõ oguahẽ haguã, hetaiterei mboka ha pirapire omantene haguã tembiapo ñorairõha hi'arevéva.

***<small>karaiñe'ẽme</small>***

Ára 12 de jasypoteĩ ary 1935 jave, Vuenosáire (Arahentína)-pe, ojejapo Jekupytyha Py'aguapyrã oimehápe peteĩ ñe'ẽme opa hekópe ñorairõ, upéva oñemopyenda va'ekue umi tenda oguahẽva upe jave peve umi oñorairõva.

**<small>''karaiñe'ẽme''</small>**

18 jasypoteĩ ary 1935-pe, Puesto Merino-pe, opytáva avave yvýpe Villamontes rapére, oiko peteĩha aty mokõive ehérsito ruvichakuéra apytépe. Sencillez general paraguayo Estigarribia ojoavy umi decoración, cinturón ha látigo ogueraháva general boliviano Peñaranda.

***<small>Karaiñe'ẽme</small>***

## Ehecha avei
*Cháko
*Cháko Paraguái

Ñemohenda:Tembiasakue

Ñemohenda:Paraguái
Ñemohenda:Volívia
Ñemohenda:1932
Ñemohenda:1933
Ñemohenda:1934
Ñemohenda:1935
Ñemohenda:Paraguái ñorairõnguéra
Ñemohenda:Volívia ñorairõnguéra
Európa

**Európa** (***Paramboypýi***) ha'e peteĩ yvyvusu oĩva upe yvyvusu guasu Eurásiape, opytáva umi *paralélo* 36º ha 70º mbytépe, yvate gotyo ñande Yvy pehẽnguépe. Európa yvy rembe'y ojekuaavéva ha'e pe opytáva kuarahyresẽ mbytépe gotyo yvy pehẽngue yvatéva, ojejuhu yvate gotyo paraguasu Árktiko ha ñemby gotyo ojejuhu upe para Yvy mbytépe. Kuarahyreike gotyo ojejuhu paraguasu Atlántiko; kuarahyresẽ gotyo ojejuhu pe yvyvusu Asia, omboja'óva umi yvyty Urales, pe ysyry Ural, pe para Káspio, pe yvytyrysýi Káukaso, pe para Hũ ha umi ypo'i *Bósforo* ha *Dardanelos*.

Európa ha'e yvyvusu michĩvéva mokõiha, ijyvy apekue ha'e 11&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km2. Oguereko ipype heta tetãnguéra hekosãsóva, pe guasuvéva ha'e Rrúsia ha pe michĩvéva ha'e Táva Vatikano. Ha umi mokõi tetãnguéra ha'e avei pe oguerekovéva tapicha kuéra ipype (Rrúsia) ha pe oguereko sa'ivéva tapicha ipype (Vatikáno). Európa ha'ehína irundyha yvyvusu orekovéva tapicha kuéra ipype, Asia, Áfrika ha Amérika rire, ogureko 739.000.000 tapicha.

Európape oñepyrũ opaite Yvy kuarahyreike rembiapo tee. Saro'y XVI guive, heta tetã Európa pegua ipu'akaitéva, oñembojára rire (saro'y XVII - XVIII pukukuévo) heta tendápe Áfrikape, Amérikape, Ásiape, ha upéi amo Oseaníape. Pe Ñorairõ Guasu Peteĩha ha pe Ñorairõ Guasu Mokõiha omomichĩ Európa ñemotenonde ha pu'aka, ha upéi Tetãvore Joapykuéra ha Joaty Soviétiko oñemotenonde. Upe Ñorairõ Ro'y ojapo umi mokõi tetã guasuvéva ha omotenondevéva (EEUU - URSS) omboja'o Európa "mongoraha hatã" rupive (*cortina de hierro*). Európa ombojoajúvo oñepyrũ pe Európa Ñemoñe'ẽrenda ha pe Európa Joaju kuarahyreike Európape.

## Tetãnguéra
Umi tetã hekosãsóva opytáva Európa, héra tee avañe'ẽme.

Oĩva avei umi tetã ha tenda hekosãsóva nunga, umíva tetãnguéra hekosãsóva tee ojekuaavy tekosãso ko'ã tetãgua. Ndaipóri umíva oĩha hekopete ONU-pe:

## Mandu'apy
Alemáña

**Alemáña** térã **Alemánia** (alemaniañeꞌẽme: *Bundesrepublik Deutschland*), héra tee niko **Tavakuairetã Joatypyre Alemánia**, haꞌe peteĩ umi mokõipa poteĩ tetã hekosãsóvagui oĩva pe Európa Joajúpe. Tavakuairetã joatypyre oguatáva amandaje rape rupive, jekopytyjojápe. Itavusu niko Verlĩ. Ijapekuépe oñemohenda papoteĩ tetãvore joatypyre (*Bundesländer*) ha ijerére ojejuhu yvate gotyo pe Para Yvategua, Ndinamárka, Suésia (y rupive) ha Para Váltiko; kuarahyresẽ gotyo Polónia ha Chékia; ñemby gotyo Áuhtria ha Suísa; ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Frãsia, Luysembúrgo, Vélhika ha Tetã Iguypekuéra. Alemania yvy apekue hína 357.022 km²  ha hiꞌararova oikoe ha iñambue ary pukukuévo. Oĩ amove 83 sua tapicha oikóva ko tetãme, upéicha pe tetã hetavéva tapicha oĩhápe umi Európa Joaju retãnguéra apytépe, upéicha avei pe tetã mbohapyha hetavéva pytagua oĩhápe. Tetãvore Joapykuéra rire, Alemánia niko mokõiha ovasehápe tapichakuéra tetã ambuévagui.

Umi ñeꞌẽngue *alemán* ha *Alemania*  oguahẽ akue lasioñeꞌẽme upe ñeꞌẽ ymaguare Hermánia megua rupive *allmanis* (oñembojoajúvo *all* heꞌiséva ‘mayma’ ha*man* heꞌiséva ‘yvypóra’, upéicha hína, ‘mayma yvypóra’); karai rromagua marandekóre oñemoarandúva héra Amiano Marcelino ohai peteĩháme *Alamannia* amoite saroꞌy IV aja oñeꞌẽ hag̃ua Heymáña retãnguéra ojoajúva rehegua. Umi Rróma Mburuvi pegua oipuru ave katu ã ñeꞌẽngue ombohéra hag̃ua alamãnguéra retã (ndahaꞌéiva *alemanekuéra*), Hermánia retã hiꞌaguĩvéva Rróma Mburuvípe. Upe guive ojeipuru ko ñeꞌẽngue ombohéra hag̃ua ko tetã tuichakue. Ary 962 guive, Alemáñnia rekohakuéra oĩ Rróma ha Hermánia Mburuvi Marangatu apyteitépe, upéicha oiko 1806 meve. Saroꞌy XVI pukukue aja, oiko ko tetã vore yvateguágui ojehuhápe pe Ñemyatyrõ oñemoĩva.

Peteĩ tetã hekosãsóva koꞌãgagua ramo, heko peteĩva oikóvo pe Hyãsia ha Purúsia ñorairõ amo 1871 aja. Oiko rire pe Ñorairõ Guasu Mokõiha, Alemánia nási rehe ipuꞌakárõguare umi tetã oñoirũva, oiko Alemániagui mokõi tetã iñambuéva, pe Tavakuairetã Joatypyre Alemáña ha pe Tavakuairetã Jekopytyjojáva Alemánia, ojoaju jey hikuái 1990-pe, hoꞌárõguare pe Berlin mongoraha.

Alemánia niko Tetãnguéra Joaju, OTAN, G-7 ha tetãnguéra G4 atyguáva. Tetã imbaꞌehetavéva irundyha pe *[[PIB nominal]]* rupive, ha pe mbaꞌehetavéva Európa retãnguéra apytépe. Imbaꞌeguasuite pe ojeiporavohápe Európa mbaꞌe ha ijekopyty porãite tetãnguéra ambuéva rehe. Herakuã porã omotenondévagui tembikuaaty mbaꞌe ha pe omboypýva mbaꞌe pyahu.

## Tetãvorekuéra
Alemánia haꞌe peteĩ tavakuairetã joatypyre ha oguereko 16 tetãvorekuéra.





## Manduꞌapy

## Joajuha

* Portal web de deutschland.de y "DE Magazin Deutschland"
Kuatia Ñepyrũha

Kuatiarogue Poravopyre






Taꞌanga poravopyre










Ojehuvaꞌekue   jave






Reikuaápa...










Vikipetã rehegua








__NOTOC____NOEDITSECTION__
Pedro Juan Caballero (táva)

**Pedro Juan Caballero** ningo peteĩ tetã opytáva 532 km mombyry Paraguáigui. Ha'e Amambái departamento táva guasu. Upépe oiko 80000 ava. Opyta ojovái peteĩ tetã hérava Ponta Porã (Vrasil). Ko tetã oreko 106 ary. Oñejogava'ekue ary 1899 pe, peteĩ laguna hérava Ponta Porã ykére.

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Amambái
Epañañe’ẽ

**Ehpañañeꞌẽ**, **karaiñeꞌẽ**, térã **kahtillañeꞌẽ** (ehpañañeꞌẽme: *español* térã *castellano*) haꞌe peteĩ ñeꞌẽ Europa pe ojeipurúva ojehesaꞌýijo haguã ambue avakuéra upe rupi guáva. Ha'e avei peteĩ ñeꞌẽ Tetãnguéra Joaju rehegua.

Kuatiahaipyre ypykue karaiñeꞌẽme ojejuhu sa ary XI-hápe.

Ára Mbytegua guýre, Kahtílla jokuairape opuꞌã Ivéria yvy gotyo, upeicha rupi opuꞌã iñeꞌẽ: áravegui oipeꞌavaꞌekue yvýre iñepyrũrã, oparei haguépe mosárave ha aravekuéra ñeꞌẽ, ha upéi ñeꞌẽmboꞌe yvy Leõ ha Aragõ, ápe oñepyrũ omuña karaiñeꞌẽ leõñeꞌẽ ha aragõñeꞌẽme, upéicha rupi koꞌãga oikomíntema ã ñe'ẽ.

Haimete péicha, karaiñeꞌẽ omboguevi vahkoñeꞌẽme, ha avei yvy gotyo, katalã ñeꞌẽme. Sa ary XV-ha pahápe, oñepyrurõ guare avei ñeꞌẽ oñembopyahu, karaiñeꞌẽ isarambive ohupytýgui amerikagua yvy.

Ivérika yvýpe, ojehecha porã mokõi ñeꞌẽjoavy, jepeve ikatupyry hikuái: yvate ha yvy gotyo. Karaiñeꞌẽ ojepurúva Európape oĩ hetaichagua: yvategua, Kahtílla la Viéha gotyo, jepeve Madrípe imbarete iñeꞌẽ, yvategua avei.

## Manduꞌapy


## Joajuha okapeguándi

Ñemohenda:Karaiñe'ẽ
Ñemohenda:Epáña ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Paraguái ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Arahentína ñe'ẽnguéra
Luisõ

[miniaturadeimagen|333x333px|Luisõ – Muséo Ramón Elías, [Kapi'atã|Kapiꞌatã]]
**Luisõ** (karaiñeꞌẽme: **Luisón**) haꞌe peteĩ mymba jaguápe ojoguáva. Kóva ivai, hesa overa hendy ha hague hũ. Pyharepytépe araapy ha arapoteĩme osẽ oheka tekekue. Hesa pytã ha hyakuã vai.

Umi imemby kuimbaꞌe haꞌéva pokõi apytépe, pe memby pokõihágui jeko oiko Luisõ oikóvove mitãrusu.

## Mombeꞌuguaꞌu
Luisõ haꞌe Tau ha Kerana memby pokõiha, kóva ári hoꞌa pe mbaꞌe vai oguerekóva umi itajyrakuéra. Héra omondyꞌi vaieterei. Kóva oĩme umi tekove ha mano rape mbytépe. Kóva haꞌe pe vícho omongyhyjevéva umi pokõi mombeꞌuguaꞌu apytépe.

Umi ambue mombeꞌuguaꞌukuéra oñangareko itakúva ha mbaꞌeheta rehe, oñangareko mymbakuéra ha kaꞌavo ha kaꞌaguýre. Ambue oĩ omondáva mitã ha ombotavy ha hoꞌúva, Luisõ haꞌe pe ivaivéva peꞌava apytépe, ndaipóri mbaꞌeve ivaivéva umi guaraníme guarã ko mombeꞌuguaꞌu vaietégui.

Ojereko pyhare pytepe jave araapy ha arapoteĩ Luisõ osẽ, oñemombaꞌe umi tavakuérare, tekoha ha tavaguasúre, Luisõ oheja pe itekove yvypóraicha oiko hag̃ua chugui peteĩ jagua ivaietereíva, haꞌi haꞌimbéva ohekáva umi teꞌongue ikatu hag̃ua oñemombo hiꞌári ha hoꞌu hag̃ua hoꞌo. Pyharekuepytépe osẽ oheka yvyporakuérape ojapo hag̃ua chuguikuéra Luisõ, kóva ojapo hag̃ua ohasa ãra koꞌãva retyma guyꞌipi térã ohereꞌi ãra chupekuéra isyvápe. Jagua aty oikojepi hapykuéri ha oñarõ chupe mombyrýgui okyhyje haguére chugui. Peteĩ mbaꞌe ne oiko hendive.

## Ojehechaháicha
Luisõ ojere mombeꞌuguaꞌúpe ha umi heꞌíva "ojehechaha Luisõme" heꞌi haꞌeha peteĩ jagua tuicháva, ivaietereíva, ipire hũva, ipoꞌíva, imbaretéva, ha 3 ikuãva ipýpe, oguatáva irundy ipýpe, ndoguerekóiva huguái, hesa pytãva tuguýicha ha iñakãrague yvypóra mbaꞌeichaguáva.

Luisõ osẽ pyharekue umi 11:00 ha 12:00 pyharekuepytépe, osẽ oho tyvytykuérape hoꞌu hag̃ua umi omanóva retekue ha soꞌo, avei kokuépe hoꞌuhápe ryguasu ha tekaka, ha katu hembiꞌu ohayhuvéva, yvypóra mitãraꞌy.

## Mburuvicha guasu ha ñemongarai
Paraguái ha Arhentínape oĩ peteĩ jepokuaa umi oikóva upépe ojerure mburuvicha guasu tetãmegua omongarai hag̃ua imemby pokõiha ani hag̃ua heñói peteĩ Luisõ, ko jepokuaa oñepyrũ ojejapo 1907 guive, hake mboyve heta ogapegua ojuka imemby pokõiha okyhyjégui ku añaretãygua oikóva Paraguáipe.

## Ehecha avei
*Ao ao
*Jasy Jatere
*Teju Jagua
*Mbói Tuꞌĩ
*Kurupi
*Moñái
*Tau
*Kerana
*Mombeꞌuguaꞌu
*Ñande Ypykuéra

## Manduꞌapy
Ñemohenda:Mombe'ugua'ukuéra guarani
Ñemohenda:Paraguái mombe'ugua'ukuéra
Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Teju Jagua

**Teju jagua** hete ojogua teju tuicháva, ha oreko pokõi térã peteĩ jagua akã. Kóva haꞌe Tau ha Kerana memby tuichavéva, térã ijypykue, mombeꞌuguaꞌu guaraninguérape. Hete tuichágui ndaikatúi oipuru mbaretekue haꞌe orekóva ha ndaikatúi okuꞌe porã.

## Jasy Jateréndi
**[[Jasy Jatere]]** haꞌe ipehẽngue imitãvéva, upéva oraha eira ha yvaꞌa ichupe ikatu haguã hoꞌu, oipytyvõ ichupe ikatu haguã hoyꞌu ha osẽ okápe upeipi ikatu haguã omaña upeipi.

## Mombeꞌuguaꞌu
**Teju jagua** oiko peteĩ itakuápe oiméva Yvyty Jaguarónpe, ápe haꞌe oñatende pe *plata yvyguy*, ha hesãnguéra omombo tatatĩ, haꞌe ijuky Tupã oipota oiko ichugui upéicha, ndaikatui okuꞌe porã orekohague pokõi jagua akã ha avei hete teju mbaꞌeichagua. Oikotevẽ tuicha ityvýra michĩvéva Jasy Jatere rehe.

Ñemohenda:Mombe'ugua'ukuéra guarani
Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Ñemohenda:Paraguái mombe'ugua'ukuéra
Mbói Tu'ĩ

miniaturadeimagen|180px|Mbói Tuꞌĩ
**Mbói tuꞌĩ** haꞌe Tau ha Kerana memby mokõiha. Haꞌe peteĩ mombeꞌuguaꞌu paraguaigua oúva ñande ypykuéragui, kóva haꞌe peteĩ mbói tuicháetereiva ha iñaka katu tuꞌĩ akã.

## Ojechaháicha
Mbói tuꞌĩ haꞌe peteĩ mymba hete haꞌéva mbói rete ha peteĩ tuꞌĩ akã. Tuichaiterei hína, ipuku ha ivai, ndoguerekói pepo ha oguereko mokõi retyma. Peteĩ huꞌã imbareteiterei ha iku osapukái hatãiterei, ha huguái ipuku ha imbarete.

## Ehecha avei

* Ñande Ypykuéra
* Paraguái mombeꞌuguaꞌukuéra
* Tau
* Kerana
* Mbói tata

Ñemohenda:Mombeꞌuguaꞌukuéra guarani
Ñemohenda:Paraguái mombeꞌuguaꞌukuéra
Ñemohenda:Mombeꞌuguaꞌu
Moñái

**Moñái** ha'e hina Tau ha Kerana memby mbohapyha. Mbohapy hague, umi ñu ha yvytu jara, ipokovivare ija'éva ha mondahare avei oñangareko.

Ñemohenda:Mombe'ugua'ukuéra guarani
Jasy Jatere

miniaturadeimagen|Jasy Jatere - Museo Ramón Elías, Capiatá
**Jasy jatere** kóva haꞌe Tau ha Kerana memby irundyha, guarani mombeꞌuguaꞌu hína. Ojeꞌe ko mitãꞌígui yvágaicha hesa hovy asýva ha kuarahy mimbícha iñakãrangue saꞌyju. Michĩ ramo oñe mbotavy jepe mborayhu añetégui henyhẽ, ha oguahẽvo asajepyte osẽ omosarambi yvoty ropéicha, mborayhu eirete. Ojeꞌe hese opívo oikoha opa rupiete ha ipópe ogueraha kaꞌa rakã pehẽngue.
Ojeꞌe avei hese oimeraẽ ojotopáro hendive ogueraháta mombyry chupe ha are rire opoíta ichugui ha pe tapicha opytáta itavyete uperire ha ojapoarã.

Ogueru jepi mitã iñermánope Ao ao ári ikatu hag̃uáicha hoꞌu chupekuéra. Avei ogueru eíra ha yva ijoykeꞌy tuichavéva Teju Jagua-pe ikatu haguã hoꞌu.

Ñemohenda:Mombe'ugua'ukuéra guarani
Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Ñemohenda:Paraguái mombe'ugua'ukuéra
Ao ao

[alt=Ao ao - Museo Ramón Elías, Capiatá|miniaturadeimagen|376x376px|Ao ao – Muséo Ramón Elías, [Kapi'atã|Kapiꞌatã.]]
**Ao ao** niko Tau ha Kerana memby ñemoñare poteĩha, mombeꞌuguaꞌukuéra guarani mboꞌépe. Ojeꞌe niko Ao ao oikoha kure kaꞌaguýicha, aty-atýpe oñondive, ha okaruha yvypóra roꞌóre. Upévare oiko tapia koꞌãva rapykuéri.

## Mombeꞌu
Ao Ao ndaje ojogua ovechápe ha iñaka katu ojogua kurépe. Ko téra Ao Ao ou pe ikueꞌi ojehenói háicha ao-ao-ao. Avei kóva haꞌe peteĩ mymba hoꞌúva yvypóra, heta imemby ha haꞌéicha iñarõ. Haꞌe noikotevẽi iñirũrã oñemuña haguã. Ao Ao niko hína umi yvyty Paraguái pegua jára.

Ao Ao ojogua ovechápe ikatu hag̃ua ombotavy yvypórape hoꞌu haguã chupe. Avei imbaretetereígui oity yvyra máta haꞌeñoꞌite, ojejapíramo mbokaápe nomanói, ha hatĩ hakua ha ipuku. Oĩramo ojupíva yvyra rakãre ani hag̃ua Ao Ao hoꞌu chupe, haꞌe oñemoĩ ojoꞌo pe yvyra rapo oity hag̃uáicha pe yvyra ha upéicha hoꞌu pe yvate oĩvape. Pindo ojupívare katu mbaꞌeve ndojapói, upéva Tupã ohovasa haguére, hiꞌagui okaru haguére  Hesu imitãꞌípe ohórõ guare Ehítope.

## Ehecha avei
*Teju jagua
*Mbói Tuꞌĩ
*Moñái
*Jasy Jatere
*Kurupi
*Luisõ

Ñemohenda:Mombeꞌuguaꞌukuéra guarani
Kurupi

miniaturadeimagen|Kurupí ra'anga
**Kurupi** ha'e Tau ha Kerana memby po, guarani mombe'ugua'u mbo'epype. Kóva ha'e peteĩ kuimba'e ikarapeva itie'ỹva oikóva asajepytepe ka'aguyre kañyhápe. Osẽvo ka'aguykuai oñepyrũ oheka ha omuña kuñanguérape osẽva asajerei hógagui.

Ñemohenda:Mombe'ugua'ukuéra guarani
Ñemohenda:Paraguái mombe'ugua'ukuéra

## Mombe'ugua'u
Kurupí ha'e peteĩ mombe'ugua'u Paraguáigua oúva ñande ypykuéragui. kóva ha'e pe poha Tau ha Keraná ta'yra. 

Ojereko sapy'ánte umi kuñatai osẽvo hógagui asajekue reri, ikatu ojejuhu Kurupí ndive. Umi kuñangúera okañysẽvo Kurupígui ojupi'ãra yvyra yvateva akã ari térã ojepo'iva arã ype térã ysyrype,  hake Kurupí ndojupikuaai yvyra akãme ha ndo'ytakuaai. Kurupí oja'arravo peteĩ kuñãme omboporeno rairõme chupe ha katu avei ombohygeguasu chupekuéra. Kurupí ojetopavo kuimba'e ndive, kóva omuña ichupe katu hag̃ua ojuka chupekuéra.

Kurupí ha'e peteĩ tekove oñangarekóva ka'aguyre ha umi mymbakuérare, ani umi yvypóra oguahẽ ha ojuka pe'avape. Kóva katu ombohygeguasuvo peteĩ kuñame pe mutã oñeheñóita pokõi jasy pukukue oñembohygeguasu rire pe isy, pokõi ára rire kóva omano.

## Mandu'apy
Yvypóra

***Homo sapiens*** (*[[Lasioñe'ẽ|latín]]* ñe'ẽme: 'ava arandu'), hérava avei **yvypóra**, **ava** térã **tapicha,** mymba *primate* oĩva *[[Catarrhini|Primates]]* tekovetýpe ha *[[Hominidae]]* juehepehẽme, oúva África-pegua. Yvypóra ndahaguéi, oguata mokõi pýre ha iñaranduete. Yvypóra apytu'ũ ituichaite hetépe guarã, kóvare oñemoporãve iñeimo'ã katupyry ojoja heko rehe, ojapo ha oipuru tembiporu, ha ojapo avano'õ ñemohenda ha tetãngatu hag̃ua. 

Yvypóra ojojaite iñirũre ha oimesejoa ojuehe, kóicha ikatu omopu'ã ava atýra joaju, oĩ ogaygua, irũ aty, ha tetã. Yvypóra jokuaa omoheñói heta tekotee, avano'õ apoukapy, ñe'ẽ, ha yma aporeko, omboysajáva avano'õ. Yvypóra hetaite oikuaasepa, péicha omoheñói tembikuaaty, mba'aporekokuaa, kuaarayhu, mombe'ugua'u, jeroviapy, ha ambue tembikuaa retakue; ojehesa'ỹijo avei avakuaa, avano'õ rembikuaaty, marandeko, apytu'ũkuaa, ha pohãnokuaa. 2025 jave, haimete oikove 8 su sua yvypóra arapýpe.

Marandeko rupive, ymaite guive, yvypóra oguata mombyry (*nómadas*), omymbajuka, ha omono'õ hi'upyrã (*cazadores-colectores*). Yvypóra reko ag̃agua oñepyrũ 160 000 térã 60 000 ary mboyve. Ñepu'ã ''neolítico'' oikoraka'e heta tenda ambuépe, oiko ypy peteĩháme Kuarahyreike Ásiape 13 000 ary mboyve, ha omoheñói ñemitỹ ha tavakuéra; kóicha ikatu okakuaa tetãngatu ha yvypóra retakue ha mba'aporekokuaa ñemoambue. Upe guive, heta tetãngatu opu'ã ha ho'a, heta arandupy ha mba'aporeko kakuaa omoambuetévo yvypóra reko.
Arahentína

**Arahentína** térã **Ayhentína** (Karaiñe'ẽme **República Argentina**; avañe'ẽme **Arahentína Tavakuairetã** térã **Ayhentína Tavakuairetã**) ha'e peteĩ tetã ojejuhúva Ñemby Amérika. Ijykére oĩ yvate gotyo Paraguái ha Volívia, yvatekuarahyresẽ gotyo Pindoráma, kuarahyreike ha ñemby gotyo Chíle ha kuarahyresẽ gotyo Uruguái ha Paraguasu Atlántiko.

## Arahentína ñemboja'o ha tetãyguákuéra
Arahentína tetã yvy oñemboja'o 23 Tetãvore ha peteĩ Táva Hekosãsóva Vuenosáire, ha'eva avei itavusu. Ijivy pukukue ha'e: 2.780.400 km², hyepýpe oiko 45.808.747 ava - he'i Instituto Nacional de Estadísticas y Censos (INDEC) jasypoteĩ 2023.

## Tembiasakue
Arahentínaygua omosẽ'akue jokuáigui virrey Epáñagua Baltasar Hidalgo de Cisneros ha upéi ha'ekuéra ojapo Primera Junta 25 jasypo 1810. Uperire 9 jasypokõi 1816-pe oguerosapukái Declaración de la Independencia táva San Miguel-pe opytáva Tucumán-pe. Epáña omonei Arahentína Sãso 21 jasyporundy 1863.

## Tekotevẽ tavusu

* Vuenosáire
* Salta
* Rrosário
* Córdoba
* Mendoza
* Parana
* Mar del Plata
* Neuquén
* Taragui
* Santa Fe
* Posadas
* Tucumán
* Formosa
* La Plata
* Ushuaia

## Arahentína Tetãvorekuéra

## Ta'anga

Image:ViñedoCafayate.jpg|*Cafayate*, Salta
Image:Aconcagua, 2019.jpg|*[[Aconcagua]]*
Image:Iguacu-004.jpg|*[[Chororo Yguasu]]*
Image:Pilares Fundamentales - Joaquín Jesús Mántaras 1.jpg|*Santa Fe*
Image:Selva-misionera.JPG|*[[Misiones (Argentina)|Misiones]]*
Image:San_Ignacio_Miní.jpg|Ruinas jesuíticas de San Ignacio Miní, Argentína, ypýpe Ruinas jesuíticas de Jesús y Trinidad, Paraguái
Image:Perito Moreno Glacier panorama.jpg|Ro'yrupa Perito Moreno, Patagoniape
Image:Microcentro,_Buenos_Aires_(40774240522).jpg|*Buenos Aires*
Image:Tango-Show-Buenos-Aires-01.jpg|*Tango jerokyhakuéra*
Image:Erythrina crista-galli2.jpg|*[[Anai]]*
Image:Nueva Córdoba.jpg|*Córdoba*
Image:Argentinean_asado.jpg|*Asado* (So'o mbichy) Argentíno 
Image:Rosario_desde_el_aire.jpeg|*[[Rrosário (Arahentína)|Rrosário]]* 
Image:View_from_the_Golf_course_at_Llao_Llao.jpg|Neuquén, Argentína
Image:Vista_a_las_torres_más_altas_de_la_Ciudad_de_Mendoza..JPG|*Mendoza*
Image:Resistencia_Montage.jpg|Rresisténcia, Cháko, Argentínape
Image:La Boca Malbec.jpg|Víno argentíno
Image:Formosa_skyline_from_river.jpg|Formósa, Argentína, Ysyry Paraguaygui


## Mandu'apykuéra

## Joajuha
* Álbum de Estampillas
Madrid

**Madrid** táva ha'e Epáña tava guasú. Iñepyrũme ha'evaekue peteí árabe táva. Alfonso VI de Castilla oñemotenonde hesé 1083 pe. 1561 pe oñepyrũ tavaguasú Felipe II oga guasú.

Ñemohenda:Epaña táva
Amérika

**Amérika** térã **"Awya Yala"** ningo yvyvusu ojeipysóva paraguasu Árktiko guive paraguasu Antártiko peve. Ipukukue rupi, 42.000.000 km², opyta mokõihápe yvyvusukuéra apytépe. Hete oñemboja'o irundy hendápe: Amérika Yvateogua, Amérika Mbyteogua, Antillas ha Amérika Yvyogua.

## Hera ypy

Ko yvyrusúpe ningo oñembohéra raẽ "América"-icha peteĩ kuatia Cosmographiae Introductio Európa-pe ohaíva'ekue Mathias Ringmann, oñe'ẽ jave yvýre ojuhúva Cristóbal Colón. Ypykuéra ombohéra ichupe "Awya Yala", he'iséva "Yvy ityarõ etéva". Ko ñe'ẽ ou te'ýikuéra hérava Kúna Panama-gua ha ojerureva'ekue ojeipuru hag̃ua mburuvicha aimara Takir Mamani.(1)

## Amérika Hembiasakue
Jepéramo oñeimo'ã avakuéra ou raẽ Amérika-pe Sivéria-gui 12-14.000 ary Beringia Yvyvovo rupi ko'ãga heta hetave tembikuaahára oimo'ã ndaupéichai ojuhúgui heta mba'e ohechaukáva ikatuha avakuéra ou América-pe ymave guive.

Mbohapy sa ary oipu'aka rire Európa América-pe oñepyrũ oñemosãso, tenonderãme umi pa'apy colonia Amérikayvateogua, ary 1776. Péicha heñói tetã USA. Uperire ary 1804-pe umi tembiguái Áfrikagua oĩva Hyãsia poguýpe oñemopu'ã avei omombyta hag̃ua ambue tetã pyahu hérava Haiti.

Ary 1811 oñepyrũ oñemosãso avei ambue tavakuéra oĩva Epáña poguýpe. 1811-pe isãso Paraguái, 1816-pe isasõ Arahentína ha hera Provinsias Joaju Río Plata-gua, 1818-pe isasõ Chíle, 1819-pe isãso Kolómbia, Perũ ha Venesuéla, Ary 1822 isãso Méhiko upeo Peteĩha Mburuvi Méhiko, Panama ha Tavakuairetã Ndominikagua, ha Tavakuarairetã Federal Mbyteamérika-gua, ha Pindoráma hera Pindoráma Mburuvi Poytuga-gui.

## Tetãnguéra hekosãsova

## Mandu'apy

Ñemohenda:Amérika
Volívia

**Volívia** térã **Mborívia**, herateéva **Tetã Hetãte'ýigua Mborívia** (, , ) ha'e peteĩ tetã ojejuhúva Ñembyamérika kuarahyreike mbytépe. Ko Tetã oguereko porundy tetãvore, itavusu ha'e Sukere. Vorívia porokuái renda ha'e pe távaguasu La Pas ha pe táva tuichaveva ha'e Santa Kru Sierra pegua. Yvate gotyo ha kuarahyresẽ gotyo oĩ Pindoráma; kuarahyreike gotyo Peru ha Chíle, ha ñemby gotyo oĩ Arahentína ha Paraguái.

Vorívia oguereko peteĩ yvy tuichakue 1.098.581 km² ha 12 169 501 tapicha he'iháicha pe censo 2023 pegua.





## Ta'anga

Image:Puerta_del_Sol_Símbolo_de_Tiwanaku_-_Bolivia.jpg|Aimarañe'ẽme: *Tiwanáku* (Kuarahy Okẽ), Yvytyrysýi Andes, Volívia.
Image:Panorama_de_la_Isla_del_Sol_y_el_Lago_Titicaca_(La_Paz_-_Bolivia).jpg|Ypa Titikáka
Image:Altiplano.jpg|*Altiplano* Voliviaygua
Image:LagunaChiarKhota2013.jpg|Tetãvore La Paz (Volívia)
Image:Palace_of_gov,_la_paz.jpg|Volívia
Image:Flickr_-_archer10_(Dennis)_-_Bolivia-133.jpg|Voliviaygua Aimara ava 
Image:Isla_del_Pescado,_Salar_de_Uyuni.jpg|Volívia
Image:Niños_ejecutando_una_tarkeada.jpg|Volívia
Image:Salteñas_(Plaza_Mayor)-2011-01.JPG|*Salteña* Voliviaygua
Image:Sairecabur_chain_from_co_colorado_to_vn_sairecabur.jpg|Andes Voliviaygua
Image:Edificios_de_la_paz_en_Cotahuma.png|La Paz, Volívia
Image:Banner of the Qulla Suyu (1979).svg|*Wiphala*
Image:Mi_Teleférico_-_Linea_Naranja.jpg|La Paz, Volívia
Image:Amazonia_boliviana_desde_el_aire.jpg|Paranaguasu Ka'aguy (Amasónia), Pando Yvate Volívia
Image:Carnaval_de_Oruro_dia_I_(60).JPG|*Carnaval de Oruro*
Image:Boliviana_de_Aviación_(BoA)_Boeing_767-300ER_(CP-2881)_at_Miami_International_Airport.jpg|*Boliviana de Aviación BoA*, Miami pepo'atãrupa, Tetãvore Joapykuérape
Image:Vista_de_Cochabamba_desde_el_Cerro_San_Pedro.jpg|*Cochabamba*
Image:Lama_glama_Laguna_Colorada_2.jpg|*Laguna Colorada* (¨Ypanunga Pytã¨), Voliviaygua Ovecharana
Image:Santa Cruz Photomontage.jpg|Santa Cruz de la Sierra
Image:Tereré_en_San_Rafael_de_Velasco,_Chiquitanía,_Santa_Cruz,_Bolivia..jpg|Terere Voliviaygua, Tetãvore Santa Cruz
Image:Vista_panoramica_de_la_ciudad_de_Sucre.png|Sucre
Image:Llaucha_...caliente....llaucha!!!_(3762805119).jpg|El Alto, La Paz
Image:Wikipedia-logo-v2-gui.png|Voliviaygua Vikipetã
Image:OBELISCO_DE_YACUIBA.JPG|Jakuygua, Tetãvore Tarija, Mborivia
Image:Pique_macho.jpg|Voliviaygua *Pique Macho*
Image:P7231047.JPG|Voliviaygua Guarani, Charagua, Tetãvore Santa Cruz


## Mandu'apy


Ñemohenda:Volívia
Uruguái

**Uruguái** (), héra tee **Tavakuairetã Kuarahyresẽygua Uruguái** (), ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva Ñembyamérika pegua, oĩva ñemby kuarahyresẽ gotyo ko yvyrusúpe.

Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Pindorama ha kuarahyreike gotyo ku tetã Arahentína. Kuarahyresẽ gotyo oreko hembe'y paraguasu Atlántiko rehe ha ñemby Río de la Plata rehe. Ijapekue hína 176&thinsp;215&nbsp;km², apekue rupive Uruguái hína pe tetã michĩve mokõiha, tetã Surinam rire. Ary 2011 jave, umi Uruguái retãygua hína 3,29 sua tapicha, upévare iñemoiha 10ha umi tetãnguéra Ñembyamérika pegua, umi tetãygua hetakuére.

Uruguái niko peteĩ tavakuairetã mburuvicharapépe oñemboja'óva 19 tetãvore ha 89 táva. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e hína Montevideo, orekóva 1,3 sua tekovekuéra ipype, ha umi táva ojeréva Montevideo ndive ojeipapa 1,7 sua tapichakuéra, ha'éva 53% opaite Uruguái retãygua. Uruguái oipytyvõ akue omoñepyrũ hag̃ua upe Tetãnguéra Joaju aty, Mercosur, OEA, upe UNASUR ha G77 avei.

Apekue ko'ãgagua Uruguái retã pegua ojeikuaa va'ekue *Banda Oriental* réra rupive —orekóva ipype avei pehẽnguemi upe tetãvore Pindoráma pegua Rio Grande do Sul ko'ãgágua—. Oñembohérava upéicha ijapekue oĩva kuarahyresẽ ngotyo ysyry Uruguay pegua ha ha'e va'ekue upe yvy ikuarahyresẽvéva Río de la Plata Virreirenda pegua. Ára 27 jasypoapy ary 1828 pegua ojejapo jekupytyha omoñepyrũ tetã hekosãsóva.

Uruguái ha'eha upe tetã orekovéva tapicha ohaikuaáva ha omoñe'ẽkuaáva ipype opaite Amérika Latína-pe, ONU he'iháicha.

## Héra ypy

Tavetã España ojajo aja ikolónia Amérikape oñembohéra akue Uruguái Banda Oriental-háicha ha, umi arykuéra peteĩha tekosãso ñorairõ jave, oñembohéra Uruguái upe *Provincia Oriental*-háicha. 

Poytuga ha Pindoráma oñemomba'e aja Uruguái apekue (1816-1828) oñembohéra chupe *Provincia Cisplatina*. Ojejapóva Uruguái iLéi guasu peteĩha ary 1830-pe, oñemoĩ ko ysyry Uruguái réra tetã pyahúpe, upévare oñembohéra chupe *Estado Oriental del Uruguay* karaiñe'ẽme. Ha ipahápe Uruguái Léi guasu ary 1918 pegua, oñemoĩ ko téra tee ko'ãgagua.

Ára ohasa jave, ko tetã ojeikuaa Uruguái mante, ñe'ẽ oúva avañe'ẽ pegua, ha orekóva heta he'iseha:

* *Uru ysyry retã* térã *Uru ysyry*. Umi guyra'i hérava uru rehe, oikovéva ysyry Uruguái hembe'ýre. Upéicha, avañe'ẽme: *uru*; *gua*, «pegua»; ha *y*, «ysyry», uru pegua ysyry.
* *Jatyta ysyry*. Oúva ko ñe'ẽ avañe'ẽ pegua *urugua*, he'iséva 'jatyta oikóva ýpe', ha *y*, 'ysyry', ysyry Uruguái oikovégui hetaite jatyta, térã urugua kuéra. 
* *Guyra ysyry*. Upe ñe'ẽpehẽ *uru* he'ise hína guyra —urutáu, yryvu, javuru— ha *guay* «ysyry».

## Uruguái táva
Uruguái retã oreko 89 táva, 25 orekovéva 20 000 tapichakuéra ary 2011 jave.




## Ta'anga

Ta'ãnga:Collage Landmarks of Montevideo.jpg|Montevideo
Ta'ãnga:CerroBatovi.jpg|Yvyty Mbatovi, Takuarembope
Ta'ãnga:Punta del Este Skyline - 200120-0171-jikatu-Pano.jpg|Punta del Este
Ta'ãnga:Mate amargo y tortas fritas.jpg|*Mate uruguayo con tortas fritas*
Ta'ãnga:Uruguay fans Russia 2018.jpg|Uruguáipegua kuéra
Ta'ãnga:Chivito1.jpg|Chivíto Uruguáigua


## Mandu'apy

## Joaju
* Official website

Ñemohenda:Uruguái
2

**2 ([[Papaha Rómapegua|II]])** ha'e peteĩ ary oñepyrũ akue peteĩ arateĩ térã arakõi.

## Oiko'akue

### Áfrika

* Juba II Mauritáña pegua oactua asesor ramo Cayo Cesar-pe Ayméña-pe. Kóva oiko aja oikuaa Glaphyra-pe, princesa Capadocia Alejandro de Judea hembireko akue, Herodes Arquelao hermano, etnarca de Judea; ha ohayhu chupe.

## Heñõi
## Mano

Ñemohenda:Ary 1 - 99
3

## Tembiasa
### Kuarahyresẽ Asia
* Mburuvicha Juri Kogurio pegua omoambue itavetã tavusu, Jolbon Ógambarete pegua Gungnae Ógambarete-pe.

### Europa
* Menneas oñemoambue Aqueronte Atena pegua.
* Mburuvicha César Augusto ombopyahu isãmbyhy ambue 10 ary míve.

## Mba'ekuaa ha Mba'ereko
* Yvyrajere jejuhupyre, China retãme.
* Mava Galileape oñeñepyrũ oipuru Rroma jogapo reko.

## Teñõi
* Pablo de Tarso: apóstol cristiano.
* Ban Biao, historiador chino.
* María Magdalena.
* Tiberio Claudio Balbilo, astrólogo greco-egipcio.

## Mano

Ñemohenda:Ary 1 - 99
Su

**Su** (Karaiñe'ẽ: *mil*) ha'e peteĩ papapy ojojáva sa pa jeýre. Ojehai péicha: 1.000.

Ñemohenda:Papaha
Lituáña

thumb|right|200px

Oĩ ko **Lituaña** Europape tetã.

* Ñe'ẽ: lituañañe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: Vilñus.
Tekove

**Tekove** niko ha'e peteĩ teko omoingoéva mba'erekokuaa retekuéra oguerekóva tekovekuaa mba'ekuéra, ndoguerekóivagui. Oĩ tekove opaichagua, ha'éva ka'avo, mymba, pira, urupe ha hetave ambuéva. Tekovekuaaty ha'e niko upe tembikuaaty iñangaturãvéva oha'ỹijóva tekove. Upe rupi, tekove rembiasáre oiko teñói, ñemongakuaa, ñemongaru, ñemoña ha mano.

Ndaikatúiramo jepe jaikuaaite, ojehecha oĩ tekove ñande Yvýpe amo 3700 sua ary guive, oĩramo jepe umi ñehesa'ỹijohára he'íva ikatu amo 4250 sua ary guive, térã amo 4400 sua ary guive, he'iháicha peteĩ kuatia ñemoarandurã oñemosarambíva *[[Nature]]* rupive.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Polóña

**Polóña** (poloñañe'ẽme: *Polska*) —ha'etehápe, **Tavakuairetã Polóña** (*Rzeczpospolita Polska*)— ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩ kuarahyresẽ gotyo Mbyte Európape, ojejuhúva Európa Joajúpe.

Ijerére ojejuhu yvate gotyo para Váltiko ha óblast Kaliningrado (Rrúsia oñembojára chupe), yvate kuarahyresẽ gotyo Lituaña, kuarahyresẽ gotyo Vielorrúsia, ñemby kuarahyresẽ gotyo Ukyáña, ñemby gotyo Chekía ha Elovákia ha kuarahyreike gotyo ojejuhu tetã Alemáña. Itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype ha'e Varsóvia (1.729.000 hab.) opytáva kuarahyresẽ-mbytépe ku retãme. 

Polóña rendakue oguereko heta ñu guasu yvate gotyo ha yvytyrysýi heta ñemby gotyo. Itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype ha'e Varsovia, Mazovia retã itavusu ymaguare, heta tapicha kuéra poláko he'i ramo jepe, táva Krakóvia itenondevéva, ha Posnania, tapicha kuéra poláko itavusu tee, Polóña ypykue.


Ta'ãnga:2005-09 Białowieski Park Narodowy 3.jpg|Vista del Bosque de Białowieża.
Ta'ãnga:Ratusz2noc.jpg|Breslavia - Távaroga
Ta'ãnga:Lisi Jar.jpg|Yvytypa'ũ 'Lisi Jar' Polóña retãme.
Ta'ãnga:Landscape Bohoniki Podlasie Poland.jpg|Podlaquia renda tee.
Ta'ãnga:PolandSzczecinPanorama.JPG|Óder, Szczecin.


## Mandu'apy

## Joaju

#### Ambuéva
* Poland.gov.pl — Portal del Ministerio de Asuntos Exteriores de la República de Polonia (karaiñe'ẽme)
Perũ

**Perũ,** ) ha'e peteĩ tavakuairetã oĩva Ñembyamérikape. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Kolómbia ha Ekuator; kuarahyresẽ gotyo Pindoráma; ñemby kuarahyresẽ gotyo Volívia; ñemby gotyo Chíle; ha kuarahyreike gotyo Paraguasu Py'aguapy. Perũ oreko heta tekoha, yvytyrysyi Andes, ka'aguy Amasónia-pe, yvyku'ipa renda ha yvyty pa'ũnguéra. Hyepýpe oĩ 36.000.000 ava kuéra, oñe'ẽ karaiñe'ẽ ha ambue ñe'ẽ ypygua, kechuañe'ẽ ha aimarañe'ẽ avei. Oguereko hembe'ykuéra Paraguasu Py'aguapy rehe. Ko tetã oguahẽ kuri isãsome Epáña-gui ary 1824-pe.

## Táva tenondegua
* Lima
* Cusco
* Arequipa
* Trujillo
* Piura
* Iquitos
* Puno
* Ayacucho
* Cajamarca
* Huancayo
* Chachapoyas

## Mandu'apy


## Joajuha
Yasir Arafat

thumb|Yasir Arafat ''(1999)''
**Yasir Arafat** (1929-2004) ha'e kuri Palestinagua mburuvicha ha Fatah partido myakãhára. Oñorairõ Israel reheve. Omano Parĩpe.

Ñemohenda:Paletína
Ñemohenda:Jopói Nobel Py'aguapyguigua
Fatah

**Fatah** ha'e partido político Palestinagua ojoajúvae'kue Yasir Arafat ndive. Oñorairõ Israel reheve.

----
* Fatah's Intellectual office website
* Al-Krama (Fatah kuatiañe’ẽ)
* Fatah mokõi hova (from www.omedia.org)

Ñemohenda:Paletína
Óga

thumb|250px
**Óga** ha'e pe tenda oikohápe tekove kuéra terã yvypóra, terã avakuéra ipehẽnguenguéra ndive. Ko ñe'ẽngue reheve oñembohéra jepi avei mymba-tekoha, oikohápe tymbakuéra, taha'e sarigue, térã oikóva ñande pa'ũme. Yvypóra ojapo ambuéichagua óga oiko hag̃ua arapýpe: upéicha opa tetãme jahechakuaa óga oikoéva ojuehegui. Ikatu oikoe ojuehegui ta'angarehe, ojejapoháicha, terã umi mba'eypy ojeipurúva ipype, térã ituichakuérupi, terã hepykuérupi, terã moõpa oñemohenda (okáragua óga, távagua róga), térã máva g̃uarãpa: hoga'ỹva peg̃uarã, ipirapiretáva peg̃uarã, mboriahúvapeg̃uarã.


Ñemohenda:Jogapokuaa
Kuri'ytýva

60px|left

**Kuri'ytýva** (poytugañe'ẽme: *Curitiba*) hína peteĩ táva Pindorama retãme, ha'éva tavusu tetãvore Paraná pegua. Héra ou avañe'ẽgui "kuri'ytyva" ha ohasa poytugañe'ẽme *Curitiba*.
Ko távape oĩ 1 828 092 tapicha kuéra (ary 2010 jave) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 430.9 km2 nunga. Upepe ojejapo akue Húvol Tembiesarái Yvypavẽ ary 2014 jave. 

* Tavayguakuéra: 1 948 626 (2020)
* Densidad: 4 479,2 hab./km²
* Superficie: 435,036 km²
* Gentilicio: *Kuri'ytývano*

## Ta'ãnga

Ta'ãnga:Bus Stops 3 curitiba brasil.jpg|
Ta'ãnga:Museu Oscar Niemeyer 2 Curitiba Brasil.jpg|
Ta'ãnga:Rua xv curitiba.jpg|
Ta'ãnga:Southern Brazil in the Winter.jpg|
Ta'ãnga:Universidade Federal do Parana 3 Curitiba Parana.jpg|
Ta'ãnga:Ópera de arame - Curitiba.jpg|
Ta'ãnga:PacoDaLiberdadeCuritiba1.JPG|
Ta'ãnga:ParkParqueTanguaCuritiba.jpg|


## Ambuére joaju
* https://web.archive.org/web/20210524124755/https://www.curitiba.pr.gov.br/ 
* http://curitiba-brazil.com

Ñemohenda:Parana (tetãvore) táva
Mormón Kuatiañe'ẽ

100px|right
**Mormón Kuatiañe'ẽ** ha'e peteĩ kuatiañe'ẽ ojeporuva Hesukrísto Tupao Marangatukuéra Arapahapegua-pe. Ha'e Amérika profetakuéra jehai ñembohasa inglés-gui. Ko tupao yvypóra, herava *Mormónkuéra* ko kuatiañe'ẽgui, oporu ko kuatiañe'ẽ Biblia hendive.

Pe aty 1823-pe, peteĩ ángel ojehechauka kuimba'e mitã Hose Smith Estados Unidos-pe Estado de Nueva York-pe. Ko ángel he'i "ha'eha pe maranduhára oñemboúva chupe Tupã renondégui, ha héra ha'eha Moroni." He'i avei "oĩha peteĩ kuatiañe'ẽ oñeñongatuva'kue, ojehíva pláncha oroguigua ári, ome'ẽva peteĩ ñemombe'u umi oikove yvyva'ekue kóva ko continente árigui, ha moõguipa ou ypyraka'e hikuái. Avei he'i oĩha ipype evanhélio ijapyra'ỹva paha, pe Salvador ome'ẽ haguéicha umi oikove ypyva'ekuépe."

"Pe tembiasakue ymaguare upéicha osẽva'ekue yvyguýgui peteĩ tavayguakuéra ñe'ẽramo oñe'ẽrõguáicha yvytimbo guive, ha oñembohasa peteĩ ñe'ẽ pyahúpe pe Tupã don ha pu'aka rupive pe ñe'ẽ marangatu ohechaukaháicha, oñemoherakuã ypy inglés-pe ary 1830-pe ha oñembohéra 'The Book of Mormon.'"

Ko kuatiañe'ẽ pehengue oñembohasa ypy avañe'ẽme ary 1982-pe ha oñembohéra *Mormon Kuatiañe'ẽ Pehengue*, katu ary 2009-pe oñembohasapajey ha oñembohéra "Mormón Kuatiañe'ẽ."
[miniaturadeimagen|[Mormón Kuatiañeʼẽ rysýi oñembohasáva ambue ñe´ẽme|Mormón Kuatiañe'ẽ oñembohasáva opáichagua ambue ñe'ẽme.]]

## Ehecha avei
* Mormón Kuatiañeʼẽ rysýi oñembohasáva ambue ñe´ẽme
* Hose Smith

## Mandu'apy

## Joaju
* Mormón Kuatiañe'ẽ
* Mormón Kuatiañeʼẽ rysýi oñembohasáva ambue ñe´ẽme
*  Mormon Kuatiañe'ẽ ojeikuaukáma Avañe´ẽ me

Ñemohenda:Mormón Kuatiañe'ẽ
Ñe'ẽte

miniaturadeimagen|Ñe'ẽ
**Ñe'ẽte** (), térã **ñe'ẽ**, ha'e pe mba'epu oipurúva tekovekuéra oñemongeta hag̃ua oñondive peteĩ atýpe. 

* TEKOVETY REMIMBA'E. Ñe'ẽ jára ha'e avano'õ, tekovety, pe "*sociedad*" ja'éva karaiñe'ẽme. Oñeñe'ẽ hag̃ua, tekotevẽ pe ñemongeta. Ñemongeta ha'e upéicha, pe tembiapo oĩva ñe'ẽ apyteretépe ñemogeta rehe oñepyrũ ñe'ẽ. 

Ha ñemongetápe, ñaikotevẽ mokóĩ tekove: pe máva opoíva ñe'ẽ ha'e oñe'ẽva: ha ku ojapysakáva, ohendúva, tenduhára. Jareko upéicha ñe'ẽpoihára ha ñe'ẽrenduhára. Mombykýpe, jareko poihára ha renduhára.

Ha ndaha'éi niko peteĩ mba'epu ñónte, ha'e katu peteĩ Mba'epù osẽva peteĩ tekovégui ambue tekovépeg̃uarã. ha'e ava-rembiapo, tekove rembiapo. Ha pe mba'epu oroja ipypé peteĩ te'ise (significado): upéva rehe ha'e peteĩ ñe'ẽ.
oreko'ỹramo he'iséva, ha'eramo peteĩ mba'epu reínte, nda ha'ei ñe'ẽ. Ha'e katu upeicha, Ferdinand de Saussure he'iháicha, peteĩ mbokuaukaháva (signo) orekóva Te'isepy (significado) ha te'isepu (significante), peteĩ ta'anga ipúva (imagen sonora), ha peteĩ temimo'ãpy akãreñóiguáva (concepto mental).

Téra opáichagua oñehenói hag̃ua yvypóra, mymbakuéra mba'ekuéra, temi'andu ha mba'eikóva térã ojejapóva.
Ñe'ẽita aty jaipurúva ñañemongeta ha jahai hag̃ua peteĩ tetãme térã tavayguakuéra apytépe.
Ypakarai (táva)

**Ypakaraí** oĩ ñembýpe tava Paraguái retãme. Oĩhína tetãvore Central-me. Ko távape oiko 18.000 ava (2002 ary).

Ñemohenda: Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Sentral
Mbujapey

**Mbujapey**, ha'e peteĩ taváre Paraguái retãme oĩmeva tetãvore Paraguari-pe. Opyta 182 Paraguaygui, Paraguái tavusu. Tetã ñemby kuarahyresẽ gotyo, ha oĩme umi ysyry tevikuary ha ysyry tevikuary-mi.

Kóva ha'e pe mokõiha táva tuicháveva tetãvore Paraguaripe, ñemby gotyo oĩ ysyry tevikuary-mi, ombojo'ava chupe tetãvore Misionesgui ha tetãvore Ka'asapagui.
## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Paraguari
Pirãi

thumb|260px
**Pirãi** ha'e ojeheroháicha heta pira juehegua okaruetereíva ha jepivénte so'o ho'ukuaáva (imitãrõ térã sapy'ánte ikatu ho'u hikuái mba'e opaichagua ndaha'éiva so'o). Pirãi oiko umi ysyry akúvape Ñemby Amérikape. Ko'ãva oñemohenda tembikuaaty rupive upe atýpe hérava *[[Serrasalminae]]*, ko atýpe oĩ avei pira ambuéva ndo'ukuaáiva so'o. Pirãi rete tuichakue amo 15 térã 25&nbsp;cm, jepémo sapy'apy'a ikatu ojejuhu umi ohupyty 34&nbsp;cm térã hetave.

## Héra ypy
Ko ñe'ẽ pirãi ou oñembojoajúvo *[[pira]]* ha *[[Tãi|rãi]]*. debido a que en guaraní no se repiten sílabas, el compuesto daría *pira'ai*, que, castellanizado, derivaría en «piraña». Otros atribuyen el origen del nombre al Tupinamba ñe'ẽ ou **piráña**, ojepurúva Epañañe'ẽme ha sapy'ánte avañe'ẽme avei, he'ise "pira hãiva".

## Pirakuéra juehegua hérava pirãi
* *[[Pygocentrus]]*

:* *[[Pygocentrus cariba]]*
:* *[[Pygocentrus nattereri]]*
::* *Pygocentrus nattereri ternetzi*
:* *[[Pygocentrus piraya]]*
* *[[Serrasalmus]]*
:* *[[Serrasalmus altispinis]]*
:* *[[Serrasalmus altuvei]]*
:* *[[Serrasalmus aureus]]*
:* *[[Serrasalmus brandtii]]*
:* *[[Serrasalmus calmoni]]*
:* *[[Serrasalmus compressus]]*
:* *[[Serrasalmus eigenmanni]]*
:* *[[Serrasalmus elongatus]]*
:* *[[Serrasalmus geryi]]*
:* *[[Serrasalmus gibbus]]*
:* *[[Serrasalmus gouldingi]]*
:* *[[Serrasalmus hastatus]]*
:* *[[Serrasalmus hollandi]]*
:* *[[Serrasalmus humeralis]]*
:* *[[Serrasalmus irritans]]*
:* *[[Serrasalmus manueli]]*
:* *[[Serrasalmus marginatus]]*
:* *[[Serrasalmus medinai]]*
:* *[[Serrasalmus nalseni]]*
:* *[[Serrasalmus neveriensis]]*
:* *[[Serrasalmus rhombeus]]*
:* *[[Serrasalmus sanchezi]]*
:* *[[Serrasalmus serrulatus]]*
:* *[[Serrasalmus spilopleura]]*
* *[[Pristobrycon]]*
:* *[[Pristobrycon aureus]]*
:* *[[Pristobrycon calmoni]]*
:* *[[Pristobrycon careospinus]]*
:* *[[Pristobrycon eigenmanni]]*
:* *[[Pristobrycon maculipinnis]]*
:* *[[Pristobrycon striolatus]]*
* *[[Pygopristis denticulata|Pygopristis]]*
:* *[[Pygopristis denticulata]]*
* *[[Catoprion mento|Catoprion]]*
:* *[[Catoprion mento]]*

## Mandu'apy

Ñemohenda:Pira
Piraruku

**Piraruku** (***Arapaima gigas***), hérava avei **pirauruku**; ha’e peteĩ pira tuicha ojejuhúva juehepehẽ arapáima (*[[Arapaimidae]]*) ryepýpe. Ko pira oiko Peru, Ekuatóry, Pindoráma, Kolómbia, Venesuéla, Gujána, Surina, Mborívia, Tailándia ha Malásia y he’ẽme.thumb|260px|Piraruku (''Arapaima gigas'').
Héra ou tupi-guaraniñe’ẽgui "*pira*" ha "*[[uruku]]*" (yvyra ojeipurúva icuhugui ha’ỹi oñembosa’y hag̃ua).

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Kėdainiai

**Kėdainiai** ha **Ketáiñai** oĩ ko táva tetã Lituaniape, tetãvore Kaunas-pe. Oĩ ypýpe ysyry Nevėžis. Oĩ po tupao, mokõi sinagoga ha peteĩ minaret táva Kėdainiai-pe. 

Oikovéva: 31.224


file:Kedainiai15. 2007-05-06.jpg|Tape tuja távape
file:Nevezis008.JPG|ysyry Nevėžis
file:Kėdainių minaretas 3.JPG|Minaret
File:Rotušė Kėdainiai.JPG|Tuja róga burmistro-gua


Ñemohenda:Lituaña táva
Jasyteĩ

thumb|Venceslao, 1390-1400, ''Jasyteĩ''.
**Jasyteĩ** () Arapapaha Gyregoriopegua jasy peteĩha (1).

## Joaju

Ñemohenda:Jasyteĩ
2007

**2007** - ary

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Oscar Safuan - 28 jasypo
* Edda de los Ríos - 13 jasypoteĩ
* Hugo Rodríguez-Alcalá - jasypoteĩ
## Joaju

----

...2006-2007-2008...
Jasyrundy

**Jasyrundy** () ha'e Arapapaha Gyregoriopegua ijasy irundyha arygua. Orekóva 30 ára.

## Joaju

Ñemohenda:Jasyrundy
Jasypo

**Jasypo** () ha'e hína jasy poha arýgua upe arapapaha Gyregoriopegua ipype ha oguereko 31 ára; hákatu Rróma arapapahápe *Maius* ha'e akue jasy mbohapyha, jasyteĩ ha jasykõi opytágui ary ipahápe.

## Tembiasa
 
* Ára 1 jasypo ary 1886-pe, táva Chicago-pe (Tetã peteĩ reko Amérikagua) oñepyrũ peteĩ tembiapo jokoha guasu ojeruréva 8 aravo omba'apo hag̃ua, ára ha ára, imba'apohápe, ha upévare ojeporavókuri  1 jasypo Mba'apohára Ára, ojegueromandu'ávo umi mba'apohára ojejukava'ekue.  
* Epáña retãme, Sy Ára oñemboarete peteĩha arateĩ jasypógui, ha ambue retãme Amérikagua oñemboarete arateĩ mokõiháme jasypógui. El Salvador, Guatemala ha Méhiko omboarete 10 jasypópe, ha Paraguái retãme oñemboarete 15 jasypópe, Volívia oñemboarete 27 jasypo ha umi Karíve retãme (República Dominicana ha ambuéva) oñemboarete arateĩ pahaguépe jasýgui. Nikaraguape oñemboarete 30 jasypópe. 
* Ára 3 jasypo oñemboarete Ñemomarandu Hekosãsóva Ára, ONU rupive.
* Ára 5 jasypo oñemboarete Oporomomembýva Ára.
* Ára 5 jasypópe Hapõ retãme oñemboarete Mitã Ára. 
* Ára 14 ha 15 jasypópe oñemboarete Paraguái hekosãso ára. 
* Ára 15 jasypo oñemboarete Ñemoñare Ára, ONU rupive.
* Ára 15 jasypo oñemboarete Méhikope ha Kolombia avei upe Mbo'ehára Ára. 
* Ára 24 jasypo ary 1822-pe ojejapo upe Ñorairõ Pichincha táva Quito-pe, ha oñemosãso Ekuator. 
* Ára 25 jasypópe oñemboarete Afrika Ára, ONU rupive.
* Ára 25 jasypópe oñemboarete Argentina retãme upe Jasypo Ñemopu'ã omoñepyrũ Argentina. 
* Ára 31 jasypo oñemboarete Petỹ'ỹ Ára, ONU rupive.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Jasypo
Jasypoteĩ

**Jasypoteĩ** (), ha'e hína jasy poteĩha arýgua upe arapapaha Gyregoriopegua ipype ha oguereko 30 ára; hákatu Rróma arapapahápe *Iunius* ha'e akue jasy irundyha, jasyteĩ ha jasykõi opytágui ary ipahápe.

## Tembiasa

* Ára 5 jasypoteĩ, ojegueromandu'a Tekoha jeporu porã ára. 
* Ára 17 jasypoteĩ ojegueromandu'a Túva Ára ku El Salvador  ha  Guatemála retãme.
* Ára 19 jasypoteĩ ojegueromandu'a Túva Ára ku Kolómbia retãme.
* Ára 20 térã 21 jasypoteĩ ha'e, Yvy pehẽngue yvate pegua, arahaku ñepyrũ, ha Yvy pehẽngue ñemby pegua, araro'y ñepyrũ. 
* Ára 21 jasypoteĩ ha'e hína Ary Pyahu Aymara Volivia retãme. 
* Ára 23 jasypoteĩ ojegueromandu'a Túva Ára ku Nikarágua retãme. 
* Ára 24 jasypoteĩ, ojegueromandu'a San Juan Ára. 
* Ára 24 jasypoteĩ, oñemboarete upe Inti Raymi térã Kuarahy Arete, opa tapichakuéra oiko Ándes yvytyrysýipe, Perũ retãme. Oñemboarete táva Cusco-pe. 
* Arateĩ mbohapyha ko jasýpe oñemboarete Chile, Panama, Paraguái, Argentina, Perũ, Costa Rica, Kolómbia, Ekuator, Méhiko ha Venesuéla retãme ku Túva Ára.
* Ára 24 jasypoteĩ ary 1821-pe oiko upe ñorairõ Carabobo, imba'eguasuite táva Caracas hekosãsorã, upéicha avei Venesuéla hekosãsorã.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Jasypoteĩ
Jasyporundy

**Jasyporundy** () Arapapaha Gyregoriopegua ijasy 9, oguereko 30 árakuera.

## Joaju

Ñemohenda:Jasyporundy
Jasypoapy

**Jasypoapy** () ha'e irundy jasy arygua. Oguereko 31 ára. Arapapaha Gyregoriopegua ijasy 8.

## Joaju

Ñemohenda:Jasypoapy
2005

**2005** - ary

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Augusto Roa Bastos - 26 jasyrundy

## Joaju

----

...2004-2005-2006...
Almazán

thumb|300px|Almazán tupao

**Almazán** táva tetã Epáñame, Sória retāminíme.

Oikovéva: 5.727

Ñemohenda:Epaña táva
Pu'ae aty Guaraníme

**PUꞋAE ATY GUARANÍME (''GRUPOS VOCÁLICOS EN GUARANI'')**

**PUꞋAE ATY**
# Puꞌae ñemohenda ipusẽháicha rupi (*vocales según su intensidad*);
# Puꞌae aty (*grupos vocálicos*).

### Puꞌae ñemohenda ipusẽháicha rupi
Hesakã hagua ñandéve puꞌae aty, tekotevẽ jaikuaa porã avei máva mávapa umi puꞌae atã ha puꞌae kangy, ñane ñeꞌẽte Guaraníme.
*Puꞌae atã: 	a – ã – e – ẽ – o – õ
*Puꞌae kangy: 	i – ĩ – u – ũ – y – ỹ

### Puꞌae aty
Guarani ñeꞌẽtépe niko jaguereko pakõi (12) puꞌae, katuete jajuhútava – heta ñeꞌẽme – hyapúrõ mokõi térã mbohapy ojoapykuéri. Ko mbaꞌe ojehúramo jaꞌekuaa oĩha upépe puꞌae aty. 

Umi puꞌae aty ñambohyapúvajepi ñeꞌẽpehẽme ñamohendakuaa kóicha:
*2.1. Pukõi (*diptongo*);
*2.2. Puapy (*triptongo*);
*2.3. Pukõiꞌỹ (*hiato o adiptongo*).		

**2.1. Pukõi**

Koichagua puꞌae aty ojehu mokõi puꞌae -ojehaíva ojoykére peteĩ ñeꞌẽme- oñemoñeꞌẽpehẽvo ohojeýrõ hikuái oñondive. Peichahápe muanduhe (hai térã pureko) ojehekuavo katuete puꞌae atã ári. 

Jaꞌekuaa avei pukõi oiko hagua jaguerekovaꞌerã:
*Puꞌae atã (imuanduhéva) + puꞌae kangy
*Puꞌae kangy + puꞌae atã (imuanduhéva)
*Puꞌae kangy (imuanduhéva) + puꞌae kangy

Pukõime puꞌaekuéra oñemohendakuaa, techapyrãrõ, kóicha:

Mokõi puꞌae atã ohóva ojoapykuéri ñeꞌẽpehẽme, arakaꞌeve nomoheñóiva pukõi.

**2.2. Puapy**

Koichagua puꞌae aty ojehu mbohapy puꞌae oñemoñeꞌẽpehẽvo ohojeýramo oñondive. Umi mbohapy puꞌae oñemohendavaꞌerã kóicha:

Puꞌae kangy + puꞌae atã (imuanduhéva) + puꞌae kangy

Aipóramo, Puapýpe puꞌaekuéra oho ojoapykuéri, techapyrãrõ, kóicha:

*uai (tu / guái)  -   (jo / kuái)
*uei (guéi)  -  (ndo / guéi)

**2.3. Pukõiꞌỹ**

Ko mbaꞌe ñahesaꞌỹijoporãve hagua, ñambojaꞌóta mokõime:

**2.3.1. Mokõi puꞌaeguigua**

Heta ñeꞌẽme jajuhúta mokõi puꞌae ojoapykuéri jehaípe, ága ñamoñeꞌẽpehẽvo ndahyapumoꞌãi hikuái mokõivéva peteĩ ñeꞌẽpehẽme. Ko mbaꞌe héra ***pukõiꞌỹ***.

Péicha jave pe muanduhe (hai térã pureko) ojehekuavo puꞌae kangy ári. Techapyrã:
	
		
**2.3.2. Mbohapy puꞌaeguigua**

Oĩmimi avei ñeꞌẽ ojojuhuhápe mbohapy puꞌae ojoapykuéri jehaípe, ága ñamoñeꞌẽpehẽvo ndahyapumoꞌãi hikuái mbohapyvéva peteĩ ñeꞌẽpehẽme. Ko mbaꞌépe oñembohéra avei Pukõiꞌỹ.

Péicha jave pe muanduhe (hai térã pureko) ndojehekua-vói puꞌae atã ári, ỹramo ñeꞌẽpehẽme ojojuhu puꞌae hendapeꞌỹ. 		

Techapyrã: 		
*uaa (kua / a)
*uay (Pa / ra / gua / y)

## Manduꞌapy
*Ohai David Galeano Olivera (GUARANI ÑEꞋETE HA ARANDU ANAMANDAJE).

Ñemohenda:Avañe'ẽ
Ñe'ẽpuporã Guaraníme

**ÑEꞋẼPUPORÃ GUARANÍME (EUFONÍA GUARANI)**

Ñeꞌẽpuporã (*eufonía*) niko aporeko (*técnica*) ojepurúva sapyꞌapyꞌa ikatuhaguáicha mayma ñeꞌẽ hyapu katu, porã, rory, hekopete, ha anitéi hyapu vai, pohýi ha hendapeꞌỹ. 

Guaraníme pyꞌỹi jaipuru ñeꞌẽpuporã ñambohyapúvo umi taipu tĩgua (ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ, g, m, mb, n, nd, ng, nt, ñ). 

Techapyrã:

## Manduꞌapy
*Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI)

Ñemohenda:avañe'ẽ