open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Golf

***Golf*** ha'e jetepyso oñeha'ãva manga'i ha yvyrapuku reheve ojehekávo oñemoinge hag̃ua manga'i heta yvykua'ípe peteĩ ñu guasu ári, upéva ojejapo va'erã sa'i "manga ñembota" ikatuháicha.

*Golf* ndaha'éi umi ambue jetepyso manga oiporúvaicha, umíva niko oreko hekorã he'íva mba'éichapa henda ñeha'ãrã, *golf* katu ñu guasúpe oñeha'ã va'erã, ha'ãhára oñemoĩ ñu guasu ñepyrũhápe ha omoguahẽ va'erã imanga'i peteĩ yvykuápe, ijapytépe ojuhúta mba'e ombojutu'úva opaichagua, ha'eháicha y, kapi'i ndapéiva, yvyku'i, yvyramáta, ita kuruvi ha ambuéva, ohenonde'akuaa va'erã umíva ha ipu'akáta sa'ive ombotárõ imangapy. Jepivénte ñu guasu oreko 9 térã amo 18 yvykua.

Ekósiape oñeha'ãraẽ *golf* jaikuaaháicha ko'ãga, amo sa'ary XV jave, jepémo ndaikatúi jaikuaaite mba'eichaitépa oñepyrũ va'ekue. Ko ára peve, ikatu jajuhu hetaite *golf* ñu guasu oparupi Ekósiape, tetã ambuéva oñeha'ãitehápe ko jetepyso ha'e Selánda Pyahu, Autarália, Irilánda, Kanada, Gales, Amérika Retãvorekuéra Joaju, Hapõ ha Ingyatérra. Nda'areiete ojehecha avei ojekuaaveha Chína Tetarã Retãme.

Oike jey ko jetepyso umi Ñembosaraipavẽme, 112 ary noñeha'ãvéi rire, oñeha'ã jey Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2016 Río de Janeiro-pe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jetepyso
Samoañe’ẽ

**Samoañe’ẽ** (samoañe’ẽme: *Gagana Samoa*) ha’e peteĩ Malásia-Polinésia ñe’ẽ oñeñe’ẽ hetavéva Samóa, Amérika Samóa ha Selánda pyahúpe.

Ñemohenda:Oseania ñe'ẽnguéra
Jyakãngua

Peteĩ **jyakãngua**, oñembohérava avei **hácha** térã **ácha** (karaiñe’ẽgui, *hacha*); ha’e peteĩ tembiporu haimbe, oguerekóva peteĩ ýva ojejapopyréva yvyrágui, oikytĩva ñeinupa rupive.

Ko tembiporu ojeiporu oñeikytĩ hag̃ua jepe’a, ojeyty hag̃ua yvyramatakuéra térã oñemymbajuka hag̃ua. Ymave, jyakãngua ojeipuruva’ekue avei ñorairõnguérame.

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Tembiporu
Chamorroñe’ẽ

**Chamorroñe’ẽ** (chamorroñe’ẽme: *Chamoru*) ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva Guã ha Mariana Yvate ypa’ũme, oñeñe’ẽhápe ingyaterrañe’ẽ ndive.

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Oseania ñe'ẽnguéra
Movimañe’ẽ

**Movimañe’ẽ** ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva Jakuma retãminíme, Mborívia retãme. Oñemoag̃ui oguerekohague 1.400 ñe’ẽhára, ary 1994 jave. 

Ary 2000 guive, ko ñe’ẽ ha’e peteĩ ñe’ẽtee Mboríviape. 

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Ikurríña

**Ikurríña** (eusukadiñe’ẽme: *ikurrina*) ha’e upe téra oñeme’ẽva Eusukádi poyvípe, ojeipurúva 1936 guive.

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Epaña
Ñemohenda:Poyvi
Blues

***Blues*** (ingleñe'ẽgui, "ñembyasy") ha'e pupoty ha purahéi oñepyrũ va'ekue Amérika Retãvorekuéra Joajúpe vorekue ñembyvoguápe, sa'ary XX oñepyrũmikuévo. Heñói umi ipirehũva apytépe, umi mba'e opurahéivagui hikuái tupãópe (ojehero va'ekue upe pupoty *[[spiritual song]]*), omba'apohápe, taha'e ha'éva umi ñu sapukái (*field hollers*) térã tembiapo purahéi (*worksongs*) térã purahéi ambuévagui oñeguenohẽva umi ñe'ẽpoty yma Ingyatérra, Ekósia ha Irilánda pegua.

Ikatu jahecha Kuarahyreike Áfrika rembiejakue *blues* pupotývo jaipyguarávo hyapu, techapyrã, umi ojeheróva "blues puvorekuéra" (*blue notes*), ha'éva mba'epu ojepurahéiva yvateve térã guyve hekopeguágui, ha umi "ñehenói ha ñembohovái", ha'éva mokõiva opurahéiva, peteĩ ohenóiva ha ambue ombohováiva. Ambue katu oñembopuháicha mbaraka, *blues* pupotýpe oñembopu heta temiandu jehechaukápe, upéicha oñehendu tyapu yvate ha tuicháva, ko oñembopuháichagui heta oñeguenohẽ *[[rock]]* oñemoheñóivo.

*Blues* puraheikuéra jepivénte ohechaukave temiandu omombe'u rangue tembiasa, umi temiandu oñehendukavéva niko ñembyasy, angata ha jepy'apy heñói jepínteva mborayhúgui.

Ova guive umi omoheñóiva ko pupoty, omyasãi oparupi Amérika Retãvorekuéra Joajúpe ha yvy ape ári, upévare ikatu jajuhu *blues* iñambuéva térã oñembojehe'ámava. Ko pupotýgui heñói heta ambuéva, umi ojekuaavéva hína *[[jazz]]*, *[[rhythm & blues]]*, *[[hip hop]]*, *[[ska]]*, *[[reggae]]*, *[[rock and roll]]* ha *rock*. Upéicha avei sapy'ánte ikatu ñahendu oñembojehe'ávo pupoty *[[country]]* ha *[[pop]]* reheve.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'epu porã
Rugby

***Rugby*** ha'e jetepyso oñombohováivo mokõi aty peteĩteĩ orekóva 15 ha'ãhára, oiporu hikuái manga karẽmi ha oha'ã ñu ári. Oĩ avei oha'ã ambueháicha, aty ikatúva oreko 7 térã 13 ha'ãhára. Oñepyrũ Ingyatérrape sa'ary XIX jave, mbo'ehaópe táva Rugby pegua, ha upe guive oñemyasãive umi tetã oiko va'ekue Tavetã Joaju poguýpe.

Ko'ãga oñeha'ã oparupi, jepémo oñembojerave umi tetãme Vyretáña ypa'ũnguérape (Ekósia, Gales, Ingyatérra, Irilánda ha Yvate Irilánda), upéicha avei ojekuaaite Arahentína, Autarália, Fíji, Hyãsia, Itália, Hapõ, Selánda Pyahu, Samóa, Yvyáfrika, Tónga ha Uruguáipe.

Oñeha'ã va'erã ñu hakamby irundyjojáva ári, ijyke tuicháva ndohasava'erãi 100 metro ha ijyke michĩva 70 metro. Ijyke michĩ rire oĩ "hupytyrã rendaha" térã "*in-goal*", ipukukuéva ikatu ohupyty 10 térã 22&nbsp;m, ijapytépe oĩ va'erã mokõi yvyrapo'i yvate oñembo'yjoáva 5,6&nbsp;m mombyrykuépe ha ojoajúva peteĩ yvyrapo'i ambuéva ojuasáva hesekuéra 3&nbsp;m yvatekuépe, ojapóvo peteĩ H ra'anga. Upépe niko *gol* ojejapohápe.

Atykuéra oñombohovái mbaretépe ha jepivénte ikatu oñehungami, upéicha jepe, ha'ãhára ndoiporúi ao mo'ãha térã oñangarekokuaáva hese, ojeiporuháicha jetepyso ambuéva jahechahápe ñeha'ã mbarete. *World Rugby* niko atyvete ohekome'ẽva ko jetepyso, sapy'ánte oĩ oha'ãva ambueháicha ha nosegipáiva umi tembiapoukapy tee.

Sa'ary XX ñepyrũme, *rugby* oike irundy jey Ñembosaraipavẽme, upéi osẽ ha oikejeýnte Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2016 Río de Janeiro-pe, upe ñeha'ã ''rugby'' 7 ramo.

*Rugby* niko jetepyso oñemomba'eitehápe tembiapoukapy ha tekorã, upéicha avei oñemokyre'ỹ toiko hag̃ua jekopyty ha ñemoirũ umi aty oñombohováiva apytépe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jetepyso
Perone

**Perone** ha’e peteĩ tetyma kangue puku, oguerekóva ijojaha mokõive tetymáme ha hova mbohapýva (okapegua, hyepypegua ha kupegua).
miniaturadeimagen|Perone ra’ãnga.

=Mandu’apykuéra=
Ñemohenda:Kanguekue
Ñembosaraiha

**Ñembosaraiha** ha'e mba'e oimeraẽva jaiporúva ñanembovy'a hag̃ua jahugávo térã ñañembosaráivo. Jepivénte oñeme'ẽ mitãme guarã, jepémo ikatu jajuhu umíva mymba'ípe guarã, tuichaitépe jagua ha mbarakajápe. Arykuéra 1970 mboyve, jajuhuve va'ekue ñembosaraiha kuarepoti térã yvyrágui ijapopyre, ko'ãga katu jahechave umi apỹipengágui (*plástico*) ijapopyre. Ñembosaraiha mitãme guarã mbytépe jajuhu manga, oga'i, mba'yrumýi, tapicha'i.

Ñembosaraiha oiporúvo, mitãnguéra ikatu oñemoaranduve, oikundaha hekoha ha oñemoirũ mitãnguéra ambuévare, tuichamba'e hekópe okakuaa hag̃ua.

Umi ymavéva jajuhu ita ha yvyra'ígui ijapopyre, ha'eháicha umi ojejaporaẽva Ehíto Ymaguarépe. Gyrésia Ymaguare ha Rróma Mburuvípe ojeiporúmava mba'e ambuéva ha umi mba'ehetavéva oreko hógape koty'i mitãnguérape guarã ojejuhuhague ñambosaraiha opaichagua. When Greek children, especially girls became adults, it was required to sacrifice the toys to the gods. On the eve of their wedding, young girls around fourteen would offer their dolls in a temple as a rite of passage into adulthood.

Ndaha'éi mitãnguera ha mymba'ípe guarã añónte, avei oĩ ñembosaraiha opaichagua ojejapóva kuña ha kuimba'épe, taha'e ha'éva umi ojeiporúva jetepysohápe, arahasarã ramoguáicha térã umi jopyhýpe guarã. ỹũ

## Joajuha

## Mandu'apy

 
Ñemohenda:Tembiporu
Guara

**Guara** (***Dusicyon australis***) ha’eva’ekue peteĩ mymba okambúva, ho’úva so’o, oikova’ekue Malvíname.
[miniaturadeimagen|Guara ñemoha’ãnga, [John Gerrard Keulemans rembiapokue.]]

Ko mymba ojejoguaitereiva’ekue aguara guasúpe, upévare, umi gáucho kurepi ombohéra ichupe *aguara*, ha upe ñe’ẽ ñemombykýgui opyta *guara* herarã.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Jaguapehẽ
Ysyry Viru

**Ysyry Viru** (karaiñe’ẽme: *río Virú*) ha’e peteĩ ysyry ojejuhúva Viru retãminíme, Perúpe.

Ñemohenda:Ysyry Perũme
Emília-Rromáña

**Emília-Rromáña** (italiañe’ẽme: ***Emilia-Romagna***; emiliañe’ẽme: ***Emélia-Rumâgna***; rromañañe’ẽme: ***Emîlia-Rumâgna***) ha’e peteĩ yvytenda umi mokõipa yvytendágui omoha’ãngáva Itália Tavakuairetãme. Itavusu ha itavaguasu itavayguavéva ha’e Mbolóña.
miniaturadeimagen|Emília-Rromáña peteĩ mápape.

=Mandu’apykuéra=
Ñemohenda:Itália
Mbolóña

**Mbolóña** (italiañe’ẽme: ***Bologna***; boloñañe’ẽme: ***Bulåggna***) ha’e Emília-Rromáña tavusu, Itáliape. Ko tavaguasu, opytáva ysyry Reno ha Savéna mbytépe, oguereko 394.369 tavaygua (ary 2021).

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Itália táva
Kerandiñe’ẽ

[miniaturadeimagen|Mápa ohechukáva umi ñe’ẽ oñeñe’ẽva’ekue [Amérika|Amérikape]]
**Kerandiñe’ẽ** (karaiñe’ẽme: ***idioma querandí***) ha’e peteĩ ñe’ẽ omanopyréva, oñeñe’ẽva’ekue Arahentíname, ava kerandi rehe.

## Techapyrã
* *Assaganoup o zoba* (‘Jasy penemoñembyasýta upévare’)
* *Caudy caudy vvuahiph gomálat* (‘Tovamokõi, tovamokõi, rojukava’erã’)

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Pirambu (pira)

**Pirambu** (***Anisotremus surinamensis***) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva jueheguaty *Anisotremus* ryepýpe.

Ñemohenda:Pira
Pomóna

Rróma mombe’ugua’ukuaatýpe, **Pomóna** (lasioñe’ẽme: ***Pomona***) ha’eva’ekue yva, yvoty ha yvotyty sypã.

Ko sypã réra ou lasioñe’ẽgui *pomum*, he’iséva yva; upévare oñembohero ichupe *Patrona pomorum*, yva kuñakarai.

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Koroñe’ẽ

**Koroñe’ẽ** ha’e peteĩ ñe’ẽ ojejuhúva ary 2008 jave, oñemoag̃uiva oguerekoha 800 térã 1.200 ñe’ẽhára Índiape. Ko ñe’ẽgui ojeikuaa sa’i, ndojehaíri ha iñe’ẽharakuéra oguerekóma heta ary.

Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Nupãkuaa

**Nupãkuaa** térã ***arte marcial*** ha'e mayma aporeko ha jepokuaa ohekáva ñande rete ñemongu'e hag̃ua ñañeñangarekóvo térã ñainupãvo oiméne ñanerairõsévape. Nupãkuaa ndaha'éi ñerairõ rei, oiporu katu tekombo'e ha arandu ymaite ojejapóva, upéicha ohekombo'e jaiko porãve hag̃ua ha ani ñañonupãrei.

Yvy ape tuichakuévo oĩ nupãkuaa opaichagua, jepivénte ndoiporúi hikuái mboka térã ambue tembiporu ikatúva oporojukarei, avei osegi hekópe hekorã ha hekombo'e yma. Ásiape jajuhuve umi ojekuaavéva, umíva apytépe ikatu ja'e karáte, judo, hapkido, krav maga, kung fu, muay thai, taiji quan, jujutsu, kempo ha gatka, jepémo hetaite ambuéva oĩ. Ambue ojekuaaite avei ha ndoúi Ásiagui niko ko'ãva: sambo Rrúsia pegua, box, wrestling, kickboxing, capoeira ha jiu-jitsu Brasil pegua. Oĩ avei nupãkuaa Amérika ypykue mba'eteéva, ijapytépe jajuhu yaomachtia, yaotiliztli, ñenupã tarahumára ha mani Yvate Amérika pegua, aipenkuit, huka-huka, idjassu, ñenupã marajoára, makulele ha xondaro guarani Ñemby Amérika pegua.

Ko'ãga jahechave tapichakuéra ojapóva nupãkuaa ohekávo oñemoporãve hesãi, oñembokatupyryve térã oñeñangareko hag̃ua.

Ko ñe'ẽ *arte marcial* ojeiporu heta ñe'ẽtépe ha ou latinañe'ẽgui ha he'ise "Márte rembiapoporã". Márte ha'e va'ekue tupã ñorairõ ha ñangarekoha Rróma Ymaguare pegua, upévare ojeiporu ko téra *arte marcial* ymaite guive oñembohéra hag̃ua mayma ñeha'ã oñenupãhápe ñorairõme. Kuarahyresẽ Ásiape katu ojeiporu *wushu* ha ñe'ẽ ambuéva heseguáva, upéva avei he'ise "ñorairõ rembiapoporã".

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jetepyso
Go

**Go** ha'e peteĩ mesa'i ñembosarái mokõiva oñombohováiva oha'ã ojepy'amongetávo mba'épa ojapóta ohenonde'a hag̃ua. Oñemoheñói Chíname ojapove 2500 ary. Ymakuévo Chíname ojehechakuaa chupe peteĩ tembiapoporã ramo. Umi aranduka tujavéva omombe'úva ko ñembosaráigui ha'e umíva Konfúsio mba'éva.

Ñañembosarái hag̃ua ñamoĩ va'erã ita'ikuéra hũ ha morotĩ peteĩ mba'epe ijyke irundýva ári. Peteĩteĩ ha'ãhárape oñeme'ẽ va'erã peteĩ sa'y (hũ oñepyrũ) ha oñemoĩ rire ita'i ndaikatúi oñemoambue. Jepémo, ha'ãhára ambuéva ikatu oipe'a peteĩ térã hetave ita'i omoĩmba ramo ijerére ita'i isa'y ombohováiva. Ñembosarái hupytyrã ha'e oñemomba'e va'erã hetave 50% mesa'i rendahágui, ha'éva mba'epe ijyke irundýva orekóva 19×19. Oñemomba'e hag̃ua mesa'i rendahágui ha'ãhára ojapo va'erã peteĩ korapy'i oiporúvo ita'i isa'y peteĩva.

Ha'etéramo jepe ndahasyiha ko ñembosarái, ojejuhu umi hupy'ũvéva apytépe. Ary 2016 jave, AlphaGo oiko kombutadóra rembiaporu peteĩha ramo ohenonde'araẽ peteĩ tapicháre ipu'akapámava ha'ãhára ambuévare yvy ape arigua.

Go ojekuaaite Kuarahyresẽ Ásia tuichakuévo, hákatu mbeguehápe oñemoherakuã tetãnguéva ambuévape. Og̃uahẽ Európape Hapõ rupive, upévare tuichaitépe ojehero ichupe Go, oúva Hapõñe'ẽgui *igo*. Amo ary 2008 jave, oĩ hetave 40&nbsp;000&nbsp;000 go ha'ãhára yvy tuichakuévo, tuichaitépe Ásiape. La Federación Internacional de Go cuenta con 74 países miembros.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembiapo
Ndinamakañe’ẽ

**Ndinamakañe'ẽ** (Ndinamakañe'ẽme: *Dansk*) ha'e peteĩ ñe'ẽ nórdiko, okorrespondéva peteĩ aty germániko ñe'ẽ, katu, indoeuropeoñe'ẽ rogaygua pegua. Oñeñe'ẽ amo 6 sua tapicha, ha ha'e Ndinamáka ñe'ẽ tee ha cooficial Ypa'ũnguéra Feroepe. Jepémo oñeñe'ẽ avei Kyoẽlándiape (avei território danés), ndaha'éi oficial.
Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Ndinamáka
Noruegañe’ẽ

**Noruegañe'ẽ** (Noruegañe'ẽme: *norsk* [ʂːk] térã [nɔrsk]) ha'e peteĩ ñe'ẽ nórdico oñeñe'ẽvéva Noruega retãme, upépe ha'e peteĩ ñe'ẽ tee. Suesiañe'ẽ ha Ndinamakañe'ẽ ndive, noruego ojapo peteĩ continuo dialectal umi variante regional ha local rehegua sa'ive térã sa'ive oñentendekuaáva ojupe.

 

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Noruéga
Suesiañe’ẽ

**Suesiañe'ẽ** (Suesiañe'ẽme: *svenska*) ha'e peteĩ ñe'ẽ germániko Európa yvate gotyo, oñe'ẽva 9 ha 14 sua tapicha. Hetave iñe'ẽhára oiko Suésia, Hĩlándia ha Ypa'ũ Ålandpe, upépe ha'e ñe'ẽ tee. Suesiañe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ nórdiko, ha'eháicha Ndinamakañe’ẽ, Noruegañe’ẽ, Ilandiañe'ẽ ha faroéñe’ẽ. Umi ñe'ẽ nórdiko ha'e peteĩ aty michĩva umi ñe'ẽ germaniko, ha'éva peteĩ ñe'ẽkuaaty ñemoñare ojekuaáva indoeuropeo ñe'ẽ ramo . Suesiañe'ẽ, ambue ñe'ẽ nórdiko-icha, osẽ nórdiko tuja-gui, oñeñe'ẽva'ekue Escandinavia retãme, Vikingo ára jave. Suesiañe'ẽ ningo tuicha oñentende peteĩ oñeʼẽva Noruegañe’ẽ térã Ndinamakañe’ẽ.
Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Suésia
Ypa'ũnguéra Feroe

**Ypa'ũnguéra Feroe**  (Feroeñe’ẽme: *Føroyar* ; ndinamákañe'ẽme:, Færøerne, he'iséva "ypa'ũ ovecha ra'y") ha'e peteĩ tetã ypa'ũ Európa pegua . Oguereko peteĩ tetã omoheñóiva reko, Gyroẽlándiaicha, Tetãvore Ndinamaka, ojejapóva peteĩ ypa'ũ michĩvagui oĩva Atlántico Yvate gotyo, Tavetã Joaju, Noruéga ha Ilándia mbytépe . Ko ypa'ũ oguereko peteĩ yvy pehẽngue 1393 km2  ha 50000 tapicha oikóva, umíva apytégui 20 rupi&nbsp;000 oiko itavusu, Tórshavn, ha ijyvy okaháre. Ndaha'éi Europa Joajupe .

Ñemohenda:Európa ypa'ũnguéra
Sinfonía

***Sinfonía*** ha'e purahéi aty pupoty hekoporãitéva mba'e ojejapóva oñembopu hag̃ua peteĩ mbopuvaatýpe. Jepivénte ikatu ojehero guaranietépe "**puraheity**", jepémo oike upe ñe'ẽnguépe purahéi aty opaichaguáva.

Ko ñe'ẽngue *sinfonía* yma guive he'ise heta mba'e, ojeiporuraẽ guive Gyrésia Ymaguarépe, amo sa'ary XVIII pahápe oñepyrũ he'ise ko'ãgaguáicha: pupoty rembiapokue jepivénte ivorekue hetáva (irundy). Tuichaitépe ojehecha oñemoambuehague ohóvo tekoporãite ymaguare reko pupoty térã *clasicismo* (arykuéra 1750-1820), py'aitegua reko pupoty térã *romanticismo* (arykuéra 1820-1900) ha pupoty arandu javegua ára pukukue rupive.

Mbopuvaaty tuichakue avei ndaha'éi ipeteĩetéva, jepivénte ojehecha oñembotuichaveha ára jehasávo. Ojejapo tembipu isã rupive oñembopúvagui (ravel, ravel guasu, mbaraka guasu ha váho), ojepejúvo oñembopúvagui ha ipire atã rupive oñembopúvagui, oñemboatývo ojapojoa hikuái 30 térã 100 tembipu.

Oĩ avei *sinfonía* ojepurahéiva, ha'eháicha *[[Sinfonía 9ha (Beethoven)|Sinfonía 9ha]]* ojapo Ludwig van Beethoven. Umi ojeikuaavéva niko Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart ha Beethoven mba'éva. 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'epu porã
Mesa'i ñembosarái

**Mesa'i ñembosarái** ha'e oimeraẽ ñembosarái oiporúva mba'epe'i oñeha'ã hag̃ua hi'ári ha ta'anga'ikuéra oñemongu'éva. Mokõi térã hetave oñombohovái, ojepy'amongetávo mba'épa ojapóta ohenonde'a hag̃ua térã ikatu oity po'a ohupyty hag̃ua ohupytyséva.

Oĩ mesa'i ñembosarái opaichagua, umi jajepy'amongetaite ñañembosarái hag̃ua (ha'eháicha irundykejojaty ha go), umi ndahasýiva (tateti ha heseguáva) ha umi hembiasagua'u pukuitéva (ha'eháicha *[[Dungeons & Dragons]]*).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembiapo
Pupoty arandu

**Pupoty arandu** ha'e oimeraẽ pupoty oiporúva aporeko rypy'ũva ha opaichaguáva ijapohápe, upéicha avei hekópe ojehai va'erã oñembopu hag̃ua, upévare ndojoguái tavarandu pupotýpe. Yvy vore kuarahyreikeguápe jepivénte oñembohéra pupoty hekoporãitéva térã *música clásica*, jepémo ikatu jajuhu pupoty arandu oparupi yvy tuichakuévo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'epu porã
Kanóa

Peteĩ **kanóa** (tainoñe’ẽgui) ha’e peteĩ yga michĩ omýiva yvypóra pu’aka rupive. Ko’ã yga ipe hetépe, ipuku ha hakua henondépe ha kupépe.

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Ygarata
Mamboreta

**Mamboreta** (***Mantis religiosa***) ha’e peteĩ mymbachu’i *Mantidae* juehepehẽ rehegua. Herakuã heta yvyrusúpe, og̃uahẽva’ekue Yvate Amérikape Európa guive 1899-pe, peteĩ ygarusúpe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tymbachu'i
Moraviañe’ẽ

**Moraviañe’ẽ** ha’e upe téra ojeipurúva oñembohéra hag̃ua umi ñe’ẽme oñeñe’ẽva Moráviape, Chékia. Oñemoag̃ui oĩha 108.000 moraviañe’ẽhára Chékia Tavakuairetãme (ary 2011).

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Chekia
Sirionoñe’ẽ

**Sirionoñe’ẽ** (sirionoñe’ẽme, *mbia cheë*), oñembohérava avei **mbiañe’ẽ**; ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva Mboríviape, ava siriono rehe. Ko ñe’ẽ ha’e peteĩ tupi-guaraniñe’ẽ (atyguy II), oñeñe’ẽva Mbéni retãvorépe.

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Feroeñe’ẽ

**Feroeñe'ẽ** (Feroeñe'ẽme: *Føroyskt*) ha'e peteĩ ñe'ẽ ypa'ũ Nórdiko Kuarahyreikegua, oñe'ẽva amo 48 000 tapicha Ypa'ũnguéra Feroepe ha 12 000 Ndinamakape . Ha'e peteĩva mokõi ñe'ẽ nórdiko ypa'ũme (ambuéva ha'e Ilandiañe'ẽ). Mokõive ñe'ẽ oguereko iñepyrũ nórdiko yma guarégui, oñeñe'ẽva'ekue Península Escandinaviape umi vikingo arape. Jepémo ojehaívape oguereko heta mba’e ojoguáva, pe pronunciación tuicha ombojoavy chupekuéra. Umi oñeʼẽva pe Feroeñe'ẽ katu ndahasýi ontende ha, opa mbaʼe ári, olee Ilandiañe'ẽ.
Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Guéndigo

miniaturadeimagen|Guéndigo ñemoha’ãnga
**Guéndigo** (***Wendigo***) ha’e peteĩ ãngue ñaña Tetãvorekuéra Joaju ha Kanada ava ypy mombe’ugua’ukuaatýpe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Sinto

**Sinto** térã **chinto** ha'e Hapõ jeroviapy tee. Vúda rape ykére, ha'e peteĩ umi mokõi jeroviapy tuichavéva upe tetãme. Ndaipóri peteĩete oisãmbyhýva ha ombo'éva ko jeroviapy, upévare ojehecha ndaijojapaiha umi ogueroviáva hese.

Ko jeroviapýpe oñemomba'eguasu tupãnguéra ha póra oikóva tekohápe, taha'e ha'éva yvyty guasúpe térã ysyrýpe, Hapõñe'ẽme oñembohéra ichupekuéra *[[Kami]]*. Oĩ kami peteĩ tendáre mante oñangareko térã oñemomba'e va'erã hekohaitépe, ambue katu oparupi ikatu ojejuhu, ha'eháicha Amaterasu, Kuarahy kami.

Chinto tuichaitépe ojejuhu Hapõ tuichakuévo, upépe oĩ amo 100.000 tekoha oñemomba'eguasuhápe opavavéva ikatu oike, jepémo ikatu jajuhu ogueroviáva hese ambue tetãme avei. Hetavehápe, kóva niko Hapõ jeroviapy tuichavéva, upe rire ou Vúda rape. Hetave tetãyguakuéra oguerovia Chinto ha Vúda rapére, tuichaitépe oikóvo umi vy'aguasu ha arete.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Hapõ
Ñemohenda:Jerovia
Ava tĩmbu

**Ava tĩmbu** ha’eva’ekue peteĩ Amérika ava aty ypy oikova’eku’e ysyrykuéra Karakaraña ha Koronda jerére Európa ava og̃uahẽrõ guare (sa’ary XVI), ko’ág̃a ha’éva Arahentína yvytenda.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ava
Ysyry Karakaraña

**Ysyry Karakaraña** (karaiñe’ẽme: *río Carcarañá*) ha’e peteĩ ysyry Arahentíname. Héra ou ñe’ẽnguéra *[[karakara]]* ha *aña* joajúgui, uvei, sa’ary xviii guive sa’ary xix peve, ojeikuaava’ekue *Desmochado* réra guýpe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ysyry Arahentínape
Ñe’ẽryru

Peteĩ **ñe’ẽryru** ha’e peteĩ tembiapo ombyatýva ñe’ẽnguéra ha ohechukáva mba’épa he’ise, mba’éichapa ojehai, mba’éichapa oñemoñe’ẽ térã moõguipa ou. Oĩ opaichagua ñe’ẽryru omyesakãva mayma ñe’ẽ ñe’ẽndy, oĩháicha avei ñe’ẽryru oguerekóva mokõi térã hetave ava ñe’ẽ hyepýpe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ñe'ẽ'asa
Ñemohenda:Ñe'ẽkuaaty
Kaikove

**Kaikove** (***Mimosa polycarpa***) ha’e peteĩ ka’avo iñuatĩva, oguerekóva poty pytã ha yva michĩ. Ko ka’avo herakuã hoguére, ha’etéva ipirupáva ojepokórõ hese.
miniaturadeimagen|Kaikove rogue*Mimosa* jueheguatýpe ojejuhu avei morivivi (*Mimosa pudica*), ambue ka’avo ombopirugua’úva hogue kaikovéicha.

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Ka'avo
Umbu

**Umbu** (***Spondias tuberosa***) ha’e peteĩ yvyramáta heñóiva Pindorámape, ome’ẽva peteĩ yva michĩ ipire hovyũ térã sa’yjúva ojeipurúva ojejapo hag̃ua jey’urã.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Yvyra
Morivivi

**Morivivi** (***Mimosa pudica***) ha’e peteĩ ka’avo heñóiva Amérika ka’aguýpe, herakuãva ombotyhaguére pya’e hogue ojepokórõ hese, kaikovéicha. Ko ka’avo oñemoĩnge avei ambue yvyrusúpe.
miniaturadeimagen|Morivivi ñemoha’ãnga.
## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ka'avo
Guapiti

**Guapiti** (***Cervus canadensis***) ha’e peteĩ mymba okambúva ojejuhúva guasu juehepehẽme, oikóva Yvateamérika ha Ásiape.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Okambúva
Gáita

Peteĩ **gáita** ha’e peteĩ yvytu rembipu herakuãva Ekósiape, oguerekóva peteĩ sambikua oñeñongatuhápe mbopuhára arapytu oñemosẽva kuára rupive ipu hag̃ua.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembipu
Ñemohenda:Ekósia
Ponasi

**Ponasi** (***Hamelia patens***) ha’e peteĩ ka’avo iñuatĩva, hosãva, heñóiva Yvateamérika guive Ñembyamérika peve, ára hakuhárupi. Ipoty, pytã ha pytãyju, oñembopupu ýpe ha ojeipuru pohãicha.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ka'avo
Guaguasi

**Guaguasi** (***Zuelania guidonia***) ha’e peteĩ yvyramáta yvate ojejuhúva Yvateamérika ha Mbyteamérika ka’aguyre, ome’ẽva poty morotĩ ha yva puku. Ijyvyra kangy ojeipuru oga’apohápe ha ijape ha ijaysy ojeipuru pohãme g̃uarã.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Yvyra
Hakembo

**Hakembo**, ojeikuaáva avei **«ita, kuatia, jetapa»** réra guýpe; ha’e peteĩ mitã ñembosarái herakuãva hasy’ỹhaguére. Oñeme’ẽ hag̃ua ko ñembosarái, oñeikotevẽ mokõi térã hetave ñembosaraihára, ha’ekuéra oipuruva’erã ipo omoha’ãnga hag̃ua peteĩ ita, peteĩ kuatia, térã peteĩ jetapa, upéicharõ:

* Ita igueropu’aka jetapáre.
* Jetapa igueropu’aka kuatiáre.
* Kuatia igueropu’aka itáre.

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Tembiapo
Anamu

**Anamu** térã **mukura ka’a** (***Petiveria alliacea***) ha’e peteĩ ka’avo heñóiva Amérika yvyrusúpe, hosãva, ha ipoty morotĩva. Ko ka’avo hyakuã áhoicha ha ojeipuru pohã ñanáicha.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ka'avo
Ynambu chororõ

**Ynambu chororõ** térã **tataupa michĩ** (***Crypturellus parvirostris***) ha’e peteĩ mymba ojejuhúva Ñembyamérikape.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Guyra
Potosi

**Potosi**, herateéva ***Villa Imperial de Potosí***; ha’e tetãvore herajojáva tavusu ha Mborívia tavaguasu ijyvatevéva. Ko tavaguasu oguereko 240.966 tavaygua (ary 2012).

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Volívia táva
Amapa yvyramáta

**Amapa yvyramáta** (***Parahancornia fasciculata***) ha’e peteĩ yvyramáta yjyvotýva *Apocynaceae* rehegua.

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Yvyra
Toy Story

***Toy Story*** ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 1995-me ha omotenonde John Lasseter. Imba'eapohára tenondegua ha'e Tom Hanks, Tim Allen, Annie Potts, John Ratzenberger, Don Rickles, Wallace Shawn ha Jim Varney.

## Mba'eapohára

* Tom Hanks ojapo Woody
* Tim Allen ojapo Buzz Lightyear
* Don Rickles ojapo Mr. Potato Head
* Jim Varney ojapo Slinky Dog
* Wallace Shawn ojapo Rex
* John Ratzenberger ojapo Hamm
* Annie Potts ojapo Bo Peep
* John Morris ojapo Andy Davis
* Erik von Detten ojapo Sid Phillips
* Laurie Metcalf ojapo Mrs. Davis
* R. Lee Ermey ojapo Sergeant
* Sarah Freeman ojapo Hannah Phillips
* Penn Jillette ojapo TV Announcer
* Joe Ranft ojapo Lenny / Magic 8 Ball / Mike / RC
* Jeff Pidgeon ojapo Squeeze Toy Aliens / Mr. Spell / Robot
* Jack Angel ojapo Shark / Rocky Gibraltar / Snake

## Mandu'apy

## Joajuha

* 

Ñemohenda:Ta'angamýi 1995 pegua
Ñemohenda:Ta'angamýi ingleñe'ẽme
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra ra'angamyikuéra
Su peteĩ pyhare

***Su peteĩ pyhare*** ha'e aranduka ojejapo araveñe'ẽme oñemboatykuévo Ára Mbytegua jave mombe'urã, mombe'upy ha káso árave.

Oñembohekopa heta ára pukukuévo, ohaívo ha omba'apóvo haihára ha ñe'ẽasahára opaichagua ou va'ekue Kuarahyreike, Mbyte ha Ñemby Ásiagui, ha Yvate Áfrika. Heta umi oñemombe'úva ko arandukápe ha'e va'ekue ijypýpe ñemombe'u oñembohasáva tavayguakuéra apytépe umi tetã Kalifáto Mbohapyha ha Ehíto Mamelúko-pe, ambue katu, tuichaitépe upe ogueraháva ñemombe'ukuéra ambuéva, ou peteĩ aranduka tujavévagui tetã Péysia pegua, ha'éva "Su mombe'upy", upe katu oreko ijapytépe heta jehaipy oñeguenohẽ Índia ñe'ẽporãhaipyrégui. 

Oñepyrũ omombe'úvo mburuvichavete Shahriar rembiasa rehegua, ha'e oikuaa ikyvy rembireko omoakãratĩ ichupe, upe rire oikuaa hembireko avei omoakãratĩ ichupe. Otĩ ha oñepyrũ ojukapa umi hembireko pyahu, ohasa rire peteĩ pyhare oikojoaraẽ hikuái, oikuaa peve hembiguái rajýpe Sherezade. Ko kuñataĩ pyhare ha pyhare omombe'u Shahriar-pe tembiasa pyahu ha nomombe'upái og̃uahẽ meve pyhare ambuéva, upéicha mburuvichavete ndojukaséi ichupe oikuaaségui mba'éichapa opáta hembireko ñemombe'u. Upéicha oiko 1001 pyhare pukukuévo. Ko tembiasagua'u ryepýpe oike opa umi mombe'upy ha mombe'urã ambuéva.

Ko arandukágui oĩ jeikuaauka opaichagua, umíva oreko mombe'upy nog̃uahẽiva 1000-pe ha ambuéva oreko 1001 térã hetave, tuichaitépe ojehecha oñemombe'úva ñe'ẽsyrýpe, jepémo oĩ avei ijapytépe ñe'ẽpoty ha purahéi.

Sapy'apy'a oñeimo'ã oĩ joajuhápe *Su peteĩ pyhare* ndive heta mombe'upy ambuéva (ha'eháicha «Aladíno» ha «Ali Vava ha umi 40 mondaha), jepémo ndajajuhúi umíva aranduka árave teépe, ñe'ẽasahára Antoine Galland ombojoapy chupekuéra heta ára rire.

## Marandumi

## Mandu'apy

Ñemohenda:Aranduka
Tupã peteĩre jerovia

**Tupã peteĩre jerovia** ha'e jerovia he'íva oĩha peteĩ tupã añónte. Kóvape oike opa umi ogueroviáva oĩha peteĩ opamba'e ipoguýpe orekóva, ojapo opamba'e, ojejerovia va'erã hese ha oñemomba'eguasuva'erã chupe, oikuaáva opamba'e, ipu'akapáva opamba'ére, oiméva opárupi ha ipaha'ỹva. Ikatu avei ojehero ***monoteísmo***, ñe'ẽ oúva Epáñañe'ẽgui, upe katu oñeguenohẽ Gyresiañe'ẽgui: μόνος *monos* he'iséva ‘año’, ha θέος *theos* he'iséva ‘Tupã’.

Tupã peteĩre jerovia ha'e oñemomba'eguasúvo tupã peteĩetévape ha he'i ndaiporiha ambuéva, ndaha'éi ojehechakuaávo ikatuha oĩ tupã ambuéva (upe katu ojehero *monolatrismo*), avei ndaha'éi ojehechakuaávo ikatuha iporã tapichakuéra ambuévape toñemomba'eguasu tupã ambuévape (upe katu ojehero *henoteísmo*).

Jeroviapykuéra ojeikuaavéva ha'éva tupã peteĩre jerovia niko ko'ãva: Hudío jerovia, Hesu rape, Deísmo, fe drusa, Islã, Vahai, Cao Dai, Síki jerovia, Soroátoro jerovia, Mandéo jerovia, Rastafari ha Seichō-no-Ie, upéicha avei oĩ umi osẽ va'ekue Indu jeroviágui, ha'éva *[[Shaivismo]]* ha *[[Vaishnavismo]]*.

Umi itujavéva apytépe ojejuhu faraõ Akenatón omoñepyrũrõguare Atón jerovia oisãmbyhykuévo Ehíto Ymaguare rehe (1348 guive 1346 meve Kirito mboyve).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jerovia
Rock Dog

***Rock Dog*** ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra ha Chína retãgui ojejapo 2016-me ha omotenonde Ash Brannon. Imba'eapohára tenondegua ha'e Luke Wilson, J. K. Simmons, Eddie Izzard, Lewis Black, Kenan Thompson, Mae Whitman, Jorge Garcia, Matt Dillon ha Sam Elliott.

## Mba'eapohára

* Luke Wilson ojapo Bodi
* J. K. Simmons ojapo Khampa
* Eddie Izzard ojapo Angus Scattergood
* Lewis Black ojapo Linnux
* Sam Elliott ojapo Fleetwood Yak
* Kenan Thompson ojapo Riff
* Mae Whitman ojapo Darma
* Jorge Garcia ojapo Germur
* Matt Dillon ojapo Trey
* Liza Richardson ojapo Radio DJ
* Ash Brannon ojapo Ian
* Will Finn ojapo Floyd

## Mandu'apy

## Joajuha

* 

Ñemohenda:Ta'angamýi 2016 megua
Ñemohenda:Ta'angamýi ingleñe'ẽme
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra ra'angamyikuéra
Ñemohenda:Chína ra'angamyikuéra
Achachairu

**Achachairu** (***Garcinia humilis***) ha’e peteĩ yvyramáta, pakuri joguaha, ome’ẽva peteĩ yva pytãju ha he’ẽ iróva. Ko yvyramáta oñeñoty heta Mboríviape.
## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Yvyra
Surniinae

Umi **Surniinaekuéra** (**Surniinae**) ha'e peteĩ juehepehẽguy upe juehepehẽ strigidaekuéra rehegua. Kóva oguereko 10 juehegua, umi'a apytepekuéra ndaiporivéima peteĩ.
## Nungakuéra
* *[[Aegolius]]* Kaup, 1829	 
* *[[Athene]]* Boie, 1822 
* *[[Glaucidium]]* Boie, 1826
* *[[Heteroglaux]]* Hume, 1873 
* *[[Micrathene]]* Coues, 1866
* *[[Ninox]]* Hodgson, 1837
* *[[Sceloglaux]]* † Kaup, 1848
* *[[Surnia]]* Dumeril, 1805
* *[[Uroglaux]]* Mayr, 1937
* *[[Xenoglaux]]* O'Neill & G. R. Graves, 1977

## Ehecha avei

* Strigidae
* Ninoxinae
* Striginae
* Urukure'a
* Guyra

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Ninoxinae

Umi **Ninoxinaekuéra** (**Ninoxinae**) ha'e peteĩ strigidae juehepehẽguy, umi urukure'akuéra tekovety pegua. Kóva oguereko mbohapy jueheguaty, mokõi oikove gueteriva. Umi kóva jueheguatykuéra apytegui peteĩ jueheguaty oguerekóva peteĩ juehegua ndaipóri veima, upéva ha'e upe Urukure'a pukaguy (Sceloglaux albifacies).

## Jeheguaty ha jeheguakuéra

* Sceloglaux Albifacies
** Urukure'a pukaguy
* Uroglaux Dimorpha
** Urukure'a taguato Ginéa Pyahu pegua
* Ninox

## Ehecha avei

* Strigidae
* Surniinae
* Urukure'a
* Uroglaux Dimorpha
* Sceloglaux Albifacies
## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Urukure'a taguato Ginéa Pyahu pegua

Upe **Urukure'a taguato Ginéa Pyahu pegua** (**Uroglaux dimorpha**); kóva ha'e peteĩ juehegua upe juehepehẽ Strigidae pegua, umi urukure'akuéra pegua. Kóvo ha'e añóite upe oĩva upe juehegua ***Uroglaux*** ryepype. Ko'ãva oikóve upe ypa'ũ Ginéa Pyahupe. Kóva ndoguerekói jeheguaguy.

## Techaukaha
Ko’ãva haimete jepive ojejuhu ka’aguy ijyvatévape térã upe ka’aguy galería savana ijyvatévape. Ko Urukure'a papúo ojetopa sapy'a 1500 m (4900 py) yguasu ári. Hesa sa'yju ha ityvyta morotĩ. Hu'ã hũ kangy. Umi kuimba’ekuéra tuichave umi kuñágui, péva ha'e peteĩ mba’e sa’ieterei ojehecha umi urukure'akuéra apytepe.

ndahetái ojekuaa ko jueheguagui.

## Ehecha avei

* Strigidae
* Urukure'a
* Ninoxinae
* Surniinae
* Ninox
* Striginae

Ñemohenda:Urukure'a
Urukure'a pukaguy

Pe **Urukure'a pukaguy** (**Sceloglaux albifacies**) ha'e peteĩ juehegua opamava umi guyrakuéra urukure'akuéra pegua, upe juehepehẽ strigidae pegua, kóva ha'e akue upe omyakãva'ekue upe jueheguaty Sceloglaux-pe. Oikóve akue Selánda Pyahupe, jepemo opa upe sa'ary xx ñepyrũkuevo. oĩ te’õngue ojeguerahava'ekue upe Apokatuĩro Vyretañagua, upepe ojejapo peteĩ mombe'u osẽva’ekue ary 1845-pe. Oñembohéra Whēkau maoríñe'ẽme. 

## Techaukaha
Oguereko akue peteĩ 38&nbsp;cm pukukue ha ha ipohýi 600&nbsp;g. Hague katu sa'y yvysa'y ha sa'yju'i, ha oguereko peteĩ kytarysýi yvysa'y hũ. Umi ipepo ha huguai oguereko kytarysýi yvysa'yju. Hetyma puku, ha hague paite, ha umi'a katu sa'y sa'yju pytã. Upe apu'a hovapegua katu morotĩ tesa ári ha iguype, hesa katu sa'y yvysa'y ha oguereko peteĩ apu'a hũ mbytepe.

Pyharekue pytepe oñepyrũ osapuka'i, ha umi'a heta he’i jey; ha ojogua umi jagua sapuka'ipe. Ha’ete ku opukavyva, ha upegui ou uoe itera *"Nínox Pukaguy"*.

Ko'ava oiko akue umi ka'aguype, yvy nandipe; jepemo oho umi tenda yvate ha ijita hetavape, okañy ha ojapo hag̃ua ha'ityrã.

## Mba'eichápa opa
Ko'anga peve ndojekuaái mba'éichapa opa, oje'e opa oñemo'inge hague ambue mymba upe yvy ha'e oikohápe. Avei umi mba'asy oguerova umi Európagua ikatu rape oporojuka pe'ãvape.

Heta oĩ vaʼekue og̃uahẽrõ guare umi európagua ary 1804 jave. Jepemo ary 1840 g̃uãra opa potaitema hina kuri, ha ary 1889 g̃uãra katu upe rufifacies opa upe ypa'ũ yvategua gotyope. Jepemo ojehecha ary 1930 peve oje'e.

Upe ypa'ũ Ñembypegua areve oikove, ary 1914 peve oje'e South Canterburype, jepemo oje'e ary 1960 peve ojehechaha.

## Tekove
Umi urukure'a pukaguy oiko hikuái umi tenda itajuhápe, sa’i oky reheve. Avei umi ypa'ũ yvate gotyo pegua oiko umi tenda oĩháme kaʼaguy tuichava. heta mba’e ho’u hikuái ha'eháicha umi guyra michĩveva, anguja ha mymbachu’ikuéra. Oje'e ko'ava ojukaha yvype naha'eivo ovevevo.

Ko'ava ojekuaa umi o'indymbúhaguére umi kangue ho'uva'ekue. Umi'a ha'e heta mba'e ojejapo hag̃ua umi ñemoarandu paleontológica Selánda pyahu-pe umi Pleistoceno tardío ha pe Holoceno.

Avei umi Sceloglaux albifacies ojapo ha'ityrã umi itakuape ha ka'aguype, Ko’ãva ko’ãva oñembohetave jasyporundyme ha jasypape.

Og̃uahẽrõ g̃uãre umi Anguja polinesio Selánda Pyahu-pe, umi'a omboguejy umi mymbakuéra ho'uva'ekue ko'ãva urukure'a, jepemo ko'ãva oñepyrũ ho’u ko'ãva angujape.

Strigiphilus ha'e peteĩ mba'asy umi nínox pukaguy oguerekóva.

## Ehecha avei

* Guyra
* Urukure'a/Strigiformes
* Strigidae
* Ninoxinae

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Striginae

Umi **Striginaekuerá** (**Striginae**), ha'e peteĩ juehepehẽguy umi strigidaekuéra pegua, kóva ha'e peteĩ guyra urukure'a. Ko'ãva oikóve umi yvyvusukuéra Európa, Ásia, Amérika ha Áfrikape. 

## Jeheguakuéra
* *[[Striginae]]*
***[[Aútillo Palaú pegua|Pyrroglaux]] (Urukure'a Palau pegua)*
***[[Urukure'a aútillo|Otus]]*
***[[Urukure'a aútillo tova morotĩva|Ptilopsis]]*
***[[Ñakurutu Salomõ pegua|Nesasio]]*
***[[Asio]]*
***[[Psiloscops]]*
***[[Gymnoglaux]]*
***[[Megascops]]*
***[[Lophostrix]]*
***[[Pulsatrix]]*
***[[Jubula]]*
***[[Suindá|Strix]] (Suindá)*
***[[Ciccaba]]*
***[[Ñakurutu|Bubo]] (Ñakurutu)*
***[[Nyctaetus]]*
***[[Scotopelia]]*
***[[Ketupa]]*
## Ehecha avei

* Urukure'a
* Strigidae
* Ninoxinae
* Surniinae

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Tupã hetávare jerovia

**Tupã hetávare jerovia** ha'e ojegueroviávo ndaiporiha tupã peteĩnteva ha oñemomba'eguasu heta tupãme. Ikatu jahecha hetaveha umi jeroviapykuéra ojegueroviahápe oĩha heta tupã he'i tupãnguéra ha'eha hekoha motenondehára, techapyrã, Kuarahy, Jasy, yvytu, paraguasu ha oimeraẽ mba'e ikatu ojehu hekohápe térã marandekópe, ikatu oiko hikuái ijeheguiete térã oiko tupã omoheñoikuaáva ñemoñare ramo. Heta avei umi ogueroviáva tupã hetávare apytépe ohecha tupãnguéra hete yvyporaguáicha ramo jepémo ndaha'éi upéicha Ehíto Ymaguare jerovia ha Indu jerovia.

Tupã hetávare jerovia ombohovái tupã peteĩre jerovia, ha'éva oñemomba'eguasúvo tupã peteĩetévape ha he'i ndaiporiha ambuéva. Umi ogueroviáva heta tupãre jepivénte ndogueroviái ijojapaha, sapy'ánte jahecha umi omomba'eguasuvéva peteĩva térã mokõivape. Ambue katu omomba'eguasuve peteĩme ha sapy'ánte omomba'eguasuve ambuépe ára jehesávo.

Karai arandu David Hume he'i tupã hetávare jerovia ha'e va'ekue *ojeguerovia raẽvéva yvyporakuéra apytépe.* Añetehápe jepive oiko Kuarepotiju'atã Ára ha Itakandua Ára pukukuévo oñepyrũ meve Abraham jeroviapykuéra (Hudío jerovia, Hesu rape, Islã). Umi ojeikuaavéva niko Gyrésia Ymaguare jerovia ha Rróma Ymaguare jerovia, oñembogue rire hikuái, oiko Heymáña mombe'u yma ha ambue jerovia ndahetáiva.

Techapyrã ambuéva marandeko pukukuévo ha'e Ehíto, Gyrésia, Rróma, sélta térã yvatevogua (*nórdico* térã *germánico*), Európa ha Yvate Áfrikape, avei oiko techapyrã ramo umi jeroviapy Amérika pegua, ha'eháicha inka, mája, mehíka, guarani ha hetaite jerovia ha mombe'u yma ambuéva. 

Ndaha'éi ára ohasámavape añónte jahecha tupã hetávare jerovia, ko'ágã jepe ojehechakuaa: umi tuichavéva ha'e Chína jeroviapy tee, indu jerovia, sinto Hapõ megua ha *[[santería]]*.

Avei ojeiporu ñe'ẽ «*politeísmo*» oúva Epañañe'ẽgui ha oñeguenohẽ Gyresiañe'ẽgui *poli* ‘heta’, ha *theos* ‘tupã’; he'ise, ‘heta tupã’.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jerovia
Ñembohetejey

**Ñembohetejey**, ikatu ojehero **teñoijey** ramo, ha'e ojegueroviávo yvypóra rete añónte omano ha ivorekue ndahetéiva (ánga) heñói jeýta hete pyahurãme. Hetavéva umi ogueroviáva ñembohetejey rehe, he'i araka'eve nomanomo'ãi yvypóra ánga ha noñemboguemo'ãi ndaiporivéima jave hete, oguerovia hikuái ánga oñembohasaha mitã térã mymba heñoiramóvape ha araka'eve ndopái.

Ñembohetejey imba'eguasu umi Índia jeroviapykuérape (umívape ojehero *punarjanma*), ha'éva Indu jerovia, Vúda rape, Jain Dharma, Táo mbo'e ha Síki jerovia. Avei ikatu ojehecha oikóvo opaichaguápe umi jerovia esotériko (po'a ohekáva mba'e ogueroviávare), ha'eháicha heta jerovia oñeguenohẽ Hudío jeroviágui, Wicca ha heta jerovia ypykuéva Amérika ha Autaráliape. Gyrésia Ymaguare pukukuévo ikatu avei jahecha umi karai arandu oñe'ẽ va'ekue ánga ñembohasa térã heñói jey, jajuhuháicha Pitágora, Sócrates ha Platõ rembiapokuépe.

Abraham jeroviapykuéra jepivénte ndogueroviái oĩha ñembohetejey, ndaha'éirõ umi jerovia oñeguenohẽ va'ekue ichuguikuéra ha oñemomombyry hape ymágui, ha'eháicha techapyrã kávala.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jerovia
Ninox

**Ninox** ha'e peteĩ meña upe juehepehẽ strigidae rehegua. Kóva oguereko 36 juehegua. Ko'ãva ojejuhú Ásia ha Oseanía-pe. Ko'avape oñembohéra **Urukure'a Taguato**, oje'e upe juehegua Urukure'a Taguato Yvate Gotyogua (S''urnia ulula'') ndaha'éi ko meñapegua.

## Jueheguakuéra
Ojekuaa umi 36 juehegua:
* *[[Ninox rufa]]*  – nínox pytãguy;
* *[[Ninox burhani]]*  – nínox Togian pegua;
* *[[Ninox strenua]]*  – nínox Guasu;
* *[[Ninox connivens]]*  – nínox sapukáiva;
* *[[Ninox rudolfi]]*  – nínox Sumba pegua Tuicha;
* *[[Ninox boobook]]*  – nínox autaráliagua;
* *[[Ninox rotiensis]]*  – nínox Roti pegua;
* *[[Ninox fusca]]*  – nínox Timor pegua;
* *[[Ninox plesseni]]*  – nínox Alor pegua;
* *[[Ninox novaeseelandiae]]*  – nínox maorí;
* *[[Ninox scutulata]]*  – nínox yvysa'y;
* *[[Ninox japonica]]*  – nínox japõgua;
* *[[Ninox randi]]*  – nínox chókora;
* *[[Ninox obscura]]*  – nínox Hume pegua;
* *[[Ninox affinis]]*  – nínox Andamán pegua;
* *[[Ninox philippensis]]*  – nínox Lusõ;
* *[[Ninox spilocephala]]*  – nínox Mindanaogua;
* *[[Ninox mindorensis]]*  – nínox Mindorogua;
* *[[Ninox spilonotus]]*  – nínox Romblón pegua;
* *[[Ninox rumseyi]]*  – nínox Sevú pegua;
* *[[Ninox leventisi]]*  – nínox Kamiguin pegua;
* *[[Ninox reyi]]*  – nínox Sulu pegua;
* *[[Ninox ochracea]]*  – nínox okráseo;
* *[[Ninox ios]]*  – nínox Vermého;
* *[[Ninox squamipila]]*  – nínox molukéño;
* *[[Ninox hantu]]*  – nínox Vuru pegua;
* *[[Ninox hypogramma]]*  – nínox Halmahera;
* *[[Ninox forbesi]]*  – nínox tánimbar pegua;
* *[[Ninox natalis]]*  – nínox de la Christmas;
* *[[Ninox theomacha]]*  – nínox papú;
* *[[Ninox meeki]]*  – nínox Manu pegua;
* *[[Ninox punctulata]]*  – nínox marã;
* *[[Ninox variegata]]*  – nínox Vismark pegua;
* *[[Ninox odiosa]]*  – nínox Vyretañagua Pyahu pegua;
* *[[Ninox jacquinoti]]*  – nínox Salomõ pegua;
* *[[Ninox sumbaensis]]*  – nínox Sumba pegua michĩva.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Urukure'a
Ninox rufa

Pe **Urukure'a pytãguy** (**Ninox rufa**) ha'e peteĩ juehegua umi guyra Strigiformekuéra pegua, upe Juehepehẽ Strigidae. Ko'ãva oikove Ginéa Pyahu ha Autéraliape. Upe téra Urukure'a Pytãguy oñeme’ẽ chupe umi kakuaáva sa’y pytãguy hague.
## Techaukaha
### Ojehechaháicha

Ko urukure'a pytãguy oguereko 46 ha 57&nbsp;cm pukukue, ha peteĩ pepo ñemongu’e ohopytyva umi 100 térã 120&nbsp;cm. Umi kuñakuéra imichĩve, ko'ãvapy oguereko 700-1050&nbsp;pohýikue, umi kuimba'ekuéra katu 1050-1300&nbsp;puhýikue. Ha’ekuéra oguereko peteĩ akã michĩva oñembojojávo hete rehe, jepemo umi kuimba'ekuéra akã iñakã chipeve ko'ãvagui. ijajúra ha hetẽ yvategua sa'y pytãguy. Upe Hova sa'y yvysa'y ha avei upéicha upe ijajura mbyte, pyti'a ha umi hetẽ iguýpegua katu sa'y Kanéla ha Kréma. hu'ã katu hũ ha hesa sa'yju.

### Hesegua
Kóva ningo otĩ ha okañyse umi oiva ijykepeguagui, jepemo ikatu oataka okyhyjeramo. Ha’ekuéra ojapo purahéi umi ñemongakuaa aravo jave añoite. Haimete opavave pyharegua, ha opyta ha'itype oke haguã.

### Hembi'ukuéra
Ko'ãva ho'u umi mymbachu’ikuéra guive umi mymba okambúva peve, ha'eháicha upe Aguara oveveva. Ko'ãva ho'u umi ambuja oguerekóva peteĩ 5 guive 15 gramokuéra peve guive umi marsupialkuéra arvoríkola peve, upe Pósum kyguá ruguái yvate gotyo pegua (oguerekóva 1100 guive 2000&nbsp;gramos peve). Ko Ninox rufa ho'uve umi imitãvevape. Umi mymba okambúva apytepe ho'uva kóva oĩ umi: *[[Pteropus scapulatus]]*, *[[Pteropus alecto]]*, *[[Phascogale tapoatafa]]*, *[[Trichosurus arnhemensis]]*, *[[Petaurus breviceps]]*, *[[Mesembriomys gouldii]]*, *[[Conilurus penicillatus]]*, *[[Isoodon macrourus]]*, *[[Rattus tunneyi]]*, *[[Rattus colletti]]*, ha hetave. Avei ho'u umi guyra michĩveva chugui, ha'eháicha umi Talégalo Rreinguardt pegua ha upe Gua'a erylerto.

## Tekoha
Pe Urukure'a Pytãguy oguereko hetaiterei tapichakuéra. Ko'ãva oiko Ginéa Pyahupe, Autarália yvaté gotyo, ha avei umi ypa'ũkuéra Arú ha Guaigéo (Indonésia). Auteráliape ojetopa upe Arnhém Yvype, Kimbérleiskuéra yvate gotyo ha upe Kávo York península kuarahyresẽ gotyope, ha avei upe táva Mákai Keensland kuarahyresẽ gotyope. Kóva ha'e añoite upe Auterália ñakurutú tropical. Ndojekuaái mboýpa oĩ, jepemo ojeguereko sa’i ojejuhuha.

Ko'ãva oiko umi ka'aguy hykueva ha umi oĩva ko'ãva kotape. Avei ko'ãva ikatu oiko umi savana hykuevape ha umi ypa'ũ'i yvy hykuevape.

## Subjuehegua
Ojekuaa 5 Subjuehegua, ko’ãva ha’e:  
* *[[Ninox rufa rufa]]* (Gould, 1846)
* *[[Ninox rufa aruensis]]* (Schlegal, 1866)
* *[[Ninox rufa humeralis]]* (Bonaparte, 1850)
* *[[Ninox rufa meesi]]* (I.J. Mason & Schodde, 1980)
* *[[Ninox rufa queenslandica]]* (Matthews, 1911).

## Ehecha avei

* Urukure'a
* Strigidae
* Ninoxinae
* Ninox

## Mandu'apy
Ñemohenda:Urukure'a
Ninox strenua

Upe **Nínox Rovusto** (***Ninox strenua***), ha'e peteĩ guyra jehegua, umi estrigiformekuéra pegua, upe Juehepehẽ Strigidae. Ko'ãva oikove Auterália Kuarahyresẽ gotyo ha Ñemby kuarahyresẽ gotyo. Kóva ha'e upe ñakurutú tuichaveva oĩva Auterália retãme. Oikove umi yrembe'y ha upe Yvyty Ryru Guasu Mboja'o, sapy'a avei oĩ 200&nbsp;km mombyry yrembe'ygyi.
## Techaukaha

Ko nínox mbarete hesa sa'yju, kóva hagué oguereko peteĩ kytarysýi V ra'anga hũngyva. Tetyma katu sa'yju kangy. Ipysape imbareteterei. Kóva ha'e upe urukure'a tuichaveva umi "Urukure'a Taguato" kuéra apytepe. Kóva oguereko peteĩ 45 cm guive 65 cm pukukue peve, ha ipepo katu ohupyty hikuái 112 guive 135 cm peve. Ndojoguái umi ambuépe ñakurutúkuérape, upe Kuimba'e Ipohýive pe kuñágui, kóva oguerekopy 1.15 guive 1.7 kg peve, ha sa'i hetave upe kuñágui oguerekóva 1.05 guive 1.6 kg peve. Oĩ he'iva ko'ãva ikatuha ohupyty umi 2.2 kg kuéra.

### Tekove

Umi yvy oikohápe ko guyra ha'e upe Eungella guive Kueenslánd ñemby gotyope umi yvykuéra yvategua Viktória ha upe Yvyty Burr oĩ South kuarahyreike gotyope. Avei ojejuhu heta hendápe Auterália retãme. haimete jepivegua umi yrembe'y Gales Pyahu Ñemby Gotyo ha Viktória.

Mokõi haimete jepive ojejuhu oñondive, ko'ãva oikóve yvy tuichaitereívape. Ojapo ha'ityrã umi jasykuéra jasypo guive jasyporundy peve, umia ojapo yvyra kuape umi 8 guive 30 m peve yvy ári. Ojapo ha'ityrã umi mba’e kuegui ha yvyra rogué tujava. Hupi'akuéra morotĩ kangy ha ombo'a peteĩ terã mokõi rupi'a umi jasy jave ha sapy'a ombo'a mbohapy.

### Tekoha

kóva oikove umi ka’aguy yvyty rehegua, oĩva umi yrembe'ype, yvyrembe'y, ka'aguy guasu, yvytymi nandiva, okarusu okaraygua térã tavayguáva ha yvotyty.

## Ta'anga

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Akaraguasu

**Akaraguasu** (***Astronotus ocellatus***) ha’e peteĩ pira ojejuhúva Ñembyamérikape, Kolómbia, Mborívia, Peru ha Pindoráma ysyrýpe.
miniaturadeimagen|Peteĩ akaraguasu.

## Héra
Alberto Chirif he’iháicha, ko pira réra ikatu ou peteĩ tupi-guaraniñe’ẽgui, ikatu omaguañe’ẽgui, *akarawasu*; térã kukamañe’ẽgui, *akaratsu*.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Ninox philippensis

**Nínox Lusõ** térã **Ñakurutú Taguato Lusõ** (***Ninox philippensis***), avei oje'e chupe **taguato Filipínagua** térã **Nínox** **filipínagua**, ha'e peteĩ urukure'a juehegua umi Strigidae juehegua pegua.

Filipína oikóve Filipína ypa'ũkuéra retãme . Ha'e peteĩ guyra isa'y yvysa'yva ha morotĩva.

## Tekoha
Ojetopa opa ypa'ũ aty filipína ndaha’éiramo ypa'ũ Paiuã ha umi ypa'ũ ijikeregua. Pe nínox filipínagua ojetopa umi ka'aguy hykuevape umi 1800 m yvate, jepemo oha'yhuve umi ka'aguy oĩva 1000 m s. n. m.

Kóva ojapo ha'ityrã jasykõipe, ombo'a umi yvyra akã kuape. Ho'u mymbachu’ikuéra ha ambuja.

## Subjuehegua
Oje'ikuaa umi Subjueheguakuéra:
* *[[Ninox philippensis centralis]].*
* *[[Ninox philippensis philippensis]].*
* *[[Ninox philippensis ticaoensis]].*

Ñemohenda:Urukure'a
Alemáña rerakuéra

Ojejuhuhaguére Európa mbytépe, heta tetãma juavy pa’ũme; ha oguerekohaguére peteĩ tembiasakue puku oñemopeteĩ mboyve, Alemáñame ojeikuaa heta réra guýpe ojuavyetereíva oñondive. Techapyrãicha, alemañañe’ẽme, Alemáña héra *Deutschland*; rrumañañe’ẽme, héra *Germania*; ha poloñañe’ẽme, héra *Niemcy*.

## Alemáña réra ambue ñe’ẽme

* Alemañaña’ẽ: *Deutschland*
* Aravañañe’ẽ: *Gjermania*
* Chinañe’ẽ: 德意志 (*Déyìzhì*), o 德國 (*Déguó*)
* Eteremaurañe’ẽ: *Alemaña*
* Galisiañe’ẽ: *Alemaña*
* Italiañe’ẽ: *Germania*
* Karaiñe’ẽ: *Alemania*
* Koreañe’ẽ: 독일 (獨逸/Dogil/Togil)
*Letoñañe’ẽ: *Vācija*
*Lituañañe’ẽ: *Vokietija*
* Rrumañañe’ẽ: *Germania*
* Tailandiañe’ẽ: เยอรมนี (*Yerramani*), เยอรมัน (*Yoeraman*)
* Vyroñe’ẽ: *S'aksamaa*

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Alemaña
Eteremaurañe’ẽ

**Eteremaurañe’ẽ** (eteremaurañe’ẽme, *estremeñu*; karaiñe’ẽme, *extremeño*) ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva Eteremaúrape ha umi yvytenda ojejuhúva ijerére. Ko ñe’ẽ heñói lasioñe’ẽgui, upévare, peteĩ eteremaurañe’ẽ ñe’ẽhára ha peteĩ karaiñe’ẽ ñe’ẽhára ikatu oñoikũmby oñondive.
## Techapyrã

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Ñemohenda:Epáña ñe'ẽnguéra
Antonio Machado

**Antonio Machado Ruiz** (Sevilla, 26 jasypokõi 1875-Colliure, 22 jasykõi 1939) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Epáña megua, upe karia'yvéva umi omotenonde va'ekue *[[generación del 98]]* apytépe.

Hembiapokue oñepyrũrõguare, oho ohohaguéicha ikyvy Manuel, ko'ãgagua reko rupive (*modernismo*), upe rire oñemoambue ojehechavévo hemiandu mba'eherokuaa rupive ohomívo sapy'ánte py'aitegua rekóre (*romanticismo*), upéva katu oñemboheko peteĩ ñe'ẽpoty yvypóra rekópe, peteĩ ykére, ha ñe'ẽpoty omañáva tekovére, ambue ykére.

Ojehecha va'ekue umi Institución Libre de Enseñanza remimbo'e katupyryvéva apytépe, akóinte ogueraha hendive imbo'ehao remimo'ãnguéra. Omano ambue tetãme, oheja va'erã rire hetã, Epáña retãygua ñorairõ aja.

## Hembiapokue ára jehasáre
Ojeikuaaukahaguéicha, Machado rembiapokue:

### Ñe'ẽpoty
* 1903 - *Soledades: poesías*
* 1907 - *Soledades. Galerías. Otros poemas*
* 1912 - *Campos de Castilla*
* 1917 - *Páginas escogidas*
* 1917 - *Poesías completas*
* 1917 - *Poemas*
* 1918 - *Soledades y otras poesías*
* 1919 - *Soledades, galerías y otros poemas*
* 1924 - *Nuevas canciones*
* 1928 - *Poesías completas (1899-1925)*
* 1933 - *Poesías completas (1899-1930)*
* 1933 - *La tierra de Alvargonzález*
* 1936 - *Poesías completas*
* 1937 - *La guerra (1936-1937)*

### Ñe'ẽrysy
* 1936 - *Juan de Mairena (sentencias, donaires, apuntes y recuerdos de un profesor apócrifo)*
* 1957 - *Los complementarios* (recopilación póstuma a cargo de Guillermo de Torre publicada en Buenos Aires por Editorial Losada).
* 1994 - *Cartas a Pilar* (edición de G. C. Depretis, en Madrid con Anaya-Mario Muchnik).
* 2004 - *El fondo machadiano de Burgos. Los papeles de AM* (edición de A. B. Ibáñez Pérez, en Burgos por la Institución Fernán González).

### Ñoha'ãnga
(Manuel Machado ndive)
* 1926 - *Desdichas de la fortuna o Julianillo Valcárcel]]*
* 1927 - *Juan de Mañara]]*
* 1928 - *Las adelfas]]*
* 1930 - *La Lola se va a los puertos*
* 1930 - *La prima Fernanda*
* 1932 - *La duquesa de Benamejí*
* 1932 - *Teatro completo, I*, Madrid, Renacimiento.
* 1947 - *El hombre que murió en la guerra* (homenaje en Buenos Aires)

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Españagua
Urukure'a hague guasuva

Upe **Urukure'a hague guasuva** (***Xenoglaux loweryi***) ha'e peteĩ urukure'a juehegua upe strigidae juehepehẽ pegua. Kóva oĩ Perũ retãme. Kóva ha'e añóite upe juehegua oĩ upe jeheguaty ***Xenoglaux-pe***. 

## Techaukaha

Ko urukure'a oguereko peteĩ pukukue ohupytyva umi 13-14&nbsp;cm ha ipohýi umi 48&nbsp;g rupive. Kóva ha'e peteĩ umi urukure'a michĩvéva oĩva opa yvype. Umi Tamaulipa Kavure (Glaucidium sanchezi) ha upe Urukure'a saguarokuéra pegua (Micrateno whitneyi) añoite oguereko peteĩ pukukue michĩmiva ojoguáva kóva mba'évape.

Kóva rague sa’y yvysa'y aimete paite, ha umi ijytyvyta ha ityvyta morotĩ. Hesa tuicha ha sa'y yvysa'y-pytãju. Ndorekóiramo jepe mbotyha inambipe, umi tague hova rehegua ojepyso iñakãgui, ha upéicha rupi ha’ete oguerekóva iñakãrague puku. Upe téra ogueraháva upe ijueheguaguy año rehegua Xenoglaux he'ise "ñakurutũ noĩporãmbáiva", ha kóva oñemo'i chupe umi hague oguerekóva hovape rupi.

## Tekoha
Upe X. loweryi oikove upe Yvytyrysýi Andespe, peteĩ tenda michĩvape, umi tetãvorenguéra Amasóna ha Sã Martín yvykuérape, Perũ retã yvate gotyope.

Kóva oĩ añóite umi ka'aguy aratĩmbope, oguerekóva heta ambue ñañandy ha ka'avo. Kóva oĩ umi 1890-2200 m. s. n. m yvate.

## Ehecha avei

* Urukure'a
* Guyra
* Surniinae
* Strigidae

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Urukure'a saguarokuéra pegua

**Urukure'a saguarokuéra pegua** (***Micrathene whitneyi***), ojekuaáva avei epañañe'ẽme umi téra rupive **tecolote enano**, **tecolotito enano**, **mochuelo duende**, **Búho enano**; ha'e peteĩ urukure'a juehegua upe strigidae juehepehẽ pegua, kóva oikove Retãvorekuéra Joaju kuarahyresẽ ñemby gotyo ha Méhiko mbyte ha yvate gotyope.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a