open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Petrópolis

**Petrópolis** haꞌe táva oĩva Tetã Vrasil retãvore Rio de Janeirope. Ijyvyraꞌã 795,798 km2, ha hiꞌavaitakue haꞌe 278 881 ava, heꞌiháicha IBGE jepapa osẽvaꞌekue ary 2023.

Petrópolis haꞌe tetãvore Rio de Janeiro ha Vrasil-pegua távakuéra irairõꞌỹvévagui peteĩ, táva ituichakue mbyteguáva ha tuicháva apytépe. Upépe oĩ Laboratorio Nacional de Computação Científica, Ministério de Ciência, Tecnologia ha Inovação vrasilgua peteĩ tembikuaa jeheka renda. Ojekuaa oguerekoha heta muséo, ñohaꞌangao, ogusukuéra ha tembiapokuéra marandekogua ha jerehagua turíhmo rehegua. Avei ojejapo jepi heta arandupy jehu, haꞌeháicha Bauernfest ("kolóno alemaniaguigua vyꞌaguasu").

Ararova sỹi,  edifísio henyhẽnguéra marandekógui ha kaꞌaguy hetáva haꞌe vyꞌarã tuicha. Avei, ku táva oguereko seytor ñemuha ha servísio oñemýiva, avei ñemitỹ jejapo (koꞌýte yva ñemitỹ) ha mbaꞌeapopyha. Oñemopyenda Mburuvicha guasu Dom Pedro II oñepyrũha rupive, héra ou oñembojoajúgui lasioñeꞌẽ *Petrus* (Pedro) ha gresiañeꞌẽ ymaguare *Pólis* (táva), osẽva "Pédro Táva". Ojeꞌe jepi hese "Táva Ĩperiogua" haꞌehaguégui tenda Dom Pedro ohayhuvéva ovyꞌa haguã ha opytuꞌu . Ombaꞌapo sapyꞌami tetãvore tavusúramo ary 1894 ha 1902 mbytépe, Armáda Ñepuꞌã rupive. 

vínculo=Ficheiro:Avenida_Koeler_em_Petropolis-RJ.JPG|alt=|123x123pxAvenida Koeler
vínculo=Ficheiro:Palácio_Quitandinha,_Petropolis.jpg|alt=|192x192pxQuitandinha Ogusuvínculo=Ficheiro:Petrópolis.jpg|alt=|127x127pxPetrópolis Ovelíhkovínculo=Ficheiro:Catedral_de_Petrópolis_(edited).jpg|alt=|127x127pxPetrópolis Katedralvínculo=Ficheiro:President's_Summer_home,_Rio_Negro_Palace,_Petrópolis,_Rio_de_Janeiro.jpg|alt=|189x189pxRio Negro Ogusu 
## Manduꞌapy


Ñemohenda:Pindoráma táva
Tekorã mbohapygua

Papapykuaápe, **tekorã mbohapygua** heꞌise oñemyatyrõha jeporandu jotuichakue rehegua mbohapy tekotee () ojekuaáva ha peteĩ ndojekuaáiva () apytépe. Omohenda peteĩ *tysyikue* térã *jotuichakue jokuaa* () umi tekotee apytépe.

: *Tekorã mbohapygua haꞌe ñemonguꞌe ojejuhu hag̃ua tembirai* () *irundyha peteĩ jotuichakue rehegua ojeikuaávo ambue mbohapy*.

Tekorã mbohapygua ojekuaavéva haꞌe *tekorã mbohapygua hekopeteĩ hesete*, jepémo oĩ avei *tekorã mbohapygua hekopeteĩ* *guevi* ha *tekorã mbohapygua hekoheta*. Tekorã mbohapygua iporukuaaitereíva kasokuéra papapykuaaguápe ndahasýigui ojepuru ha oñekumby hag̃ua.

## Tekorã mbohapygua hekopeteĩ
*Tekorã mbohapygua hekopeteĩ*me, oñemopyenda jotuichakue jokuaa mokõi tekotee ojekuaáva apytépe ha, jaikuaáramo tekotee mbohapyha ‘X’, oñembopapapy tekotee irundyha **Y.** 

: 
   \begin{array}{ccc}
      A & \longrightarrow & B \\
      X & \longrightarrow & Y
   \end{array}


Jotuichakue jokuaa ikatu hesete térã guevi hína. Peteĩ tekotee hetave **A** reheguápe guarã oĩramo peteĩ tekotee hetave **B** rehegua, heꞌíta *hesete* ha, peteĩ tekokuaa hetave **A** rehegua ojokuaáramo peteĩ tekotee saꞌive **B** reheguápe, heꞌíta *guevi*.

### Tekorã mbohapygua hekopeteĩ hesete
derecha|260x260px
*Tekorã mbohapygua hekopeteĩ hesete* oñemopyenda peteĩ *jotuichakue* *jokuaa*, upévare pyaꞌe ojehechakuaa:

: 
   \frac{B}{A} =
   \frac{Y}{X} =
   k


**k** haꞌehápe  *jotuichakue [[pytaha]]*. Pe jotuichakue ojeguereko hag̃ua, **A** ojupiha reheve ojokuaaraꞌã **B** ojupiha jotuichakue upeichaguaitépe. Kóva ikatu ojehechauka kóicha:

: 
   \left .
      \begin{array}{ccc}
         A & \longrightarrow & B \\
         X & \longrightarrow & Y
      \end{array}
   \right \}
   \rightarrow \quad
   Y = \cfrac{B \cdot X}{A}


Upéi heꞌi **A** hína jotuicha hesete **B** ndive, **X** haꞌe **Y** ndive háicha, **Y ojojahápe** B **mboheta** X **rehe, oñembojaꞌóva A rehe.**
Toñemoꞌãmína oñeporanduha koꞌãva:Ko jeporandu oñeikumby kóicha: jokuaa hesete hína, oñeikotevẽta haguére, koty papapy tuichave jave, hetave pintúra, ha péva ojehechauka kóicha:

: 
   \left .
      \begin{array}{ccc}
         2 \; \text{koty} & \longrightarrow & 8 \; \text{litro} \\
         5 \; \text{koty} & \longrightarrow & Y \; \text{litro}
      \end{array}
   \right \}
   \rightarrow \quad

   Y =
   \cfrac{8 \; \text{litro} \cdot 5 \; \text{koty} }{2 \; \text{koty} } =
   20 \;litro


Koꞌápe ikatu ojehecha techapyrã tekorã mbohapygua hekopeteĩ hesete ojeporúva rehegua.


## Manduꞌapy

# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
Ñemohenda:Papapykuaa
São Miguel das Missões

**São Miguel das Missões** haꞌe táva Vrasil retãvore Rio Grande do Sulpe.

## Yvyrapekuaa
Ko munisípio pokõi idihtríto: São Miguel das Missões (mbyte), Campestre, Coimbra, Mato Grande, Rincão dos Moraes, São João das Missões ha São José.

## Táva rokẽguasu
centro|miniaturadeimagen|Okẽguasu oĩva táva jeikehápe.
São Miguel das Missões jeikeha rokẽguasu ári, ikatu omoñeꞌẽ léma *co yvy oguereco yara* ("Ko yvy oguereko jára"), ojehaíva guaraniñeꞌẽ ymaguaré‍pe.  Pe okẽguasu haꞌe temikuaveꞌẽ indíhena misiõ‍‍mekuérape.

Ojeꞌe Sepe Tiaraju okuaaukahague upe ñeꞌẽjoaju.

## Ehecha avei

* Misiõ Pokõi Táva
* Sítio Arqueológico de São Miguel Arcanjo
* Misiõ Yvyvore

## Manduꞌapy



Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Miguel Ángel Verón

**Miguel Ángel Verón Gómez** (José Domingo Ocampos, Tetãvore Ka'aguasu, 28 jasyrundy 1968) avakuaatyhára, mbo'ehára, ñe’ẽkuaahára ha ñe'ẽmbohasahára. Yvy Marãe’ỹ Fundación omyakã ha’e. Oike Guarani Ñeꞌẽ Rerekuapavẽ-pe. Oike *Ñeꞌẽ. Revista de Investigación Lingüística y Cultural*.

## Tembiapo ojeporavóva
*  (A. Petronilo ndive).
*  (Perla Álvarez ha J. Rodríguez ndive).
* 
* 
* 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Ñemohenda:Avakuaaty
Ñemohenda:Ñe’ẽkuaahára
Ñemohenda:Ñe'ẽasahára
Ivoti

**Ivoti** (avañeꞌẽ "*yvoty*"-gui) haꞌe peteĩ táva Tetã Vrasil retãvore Rio Grande do Sul​pe. Imunisípio​pe oiko 25 068 ava (ary 2021).

Ko munisipalidápe oĩ heta tapicha heꞌýi alemaniaygua ha avei hapõygua.

## Manduꞌapy


Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Resende (Rio de Janeiro)

**Resende**  haꞌe peteĩ táva Tetã Vrasil retãvore Rio  de Janeirope. Imunisípiope oiko 133 244 ava (áño 2021).

Resende haꞌe peteĩ tuꞌã mbaꞌeapopyha, áuto apoha, kuarepoti moambueha, mbaretekue atomogua ha turíhmo rehegua. Upépe oĩ komplého kapajuha umi tuichavéva ko yvy ape ári apytépe ha tuichavéva Latinoamérikape, Academia Militar das Agulhas Negras. Hiꞌaperaꞌã haꞌe 67 km2 ha haꞌe peteĩha akadémia kapajuha Vrasílpe ombokatupyrýva *ofisial ñorairõmegua*kuérape. Resende imbaꞌeguasu tetãmeguápe ha oherakuã hetatetãmeguápe oĩgui Ñandyratarã Atomoguigua Mbaꞌeapopyha, apopyha Indústrias Nucleares do Brasil mbaꞌéva, haꞌe añoite ikatúva omboapiꞌi uránio tetãme.

## Manduꞌapy


Ñemohenda:Pindoráma táva
Megascops

***Megascops*** ha'e peteĩ guyra jeheguaty umi strigidaekuéra rehegua. Ko'ãva oikove Amérika tuichakuepe, ha oguereko 24 ambue jehegua ojekuaáva.
## Ta'ãngakuéra

File:Megascops nudipes-Mucarito-Screech Owl of Puerto Rico Second Bird.jpeg|*Megascops nudipes* Puerto Rríkope
File:Megascops nudipes Owlet Mucarito-Screech Owl of Puerto Rico.jpeg|*Megascops nudipes* ta'ýra
File:Megascops nudipes-Mucarito-Screech Owl of Puerto Rico.jpeg|*Megascops nudipes* peteĩ yvyra Hlãmboján ári.


## Ehecha avei

* Guyra
* Urukure'a
* Strigidae

Ñemohenda:Urukure'a
Pándaro

**Pándaro** (*Pandarus*) ha’e peteĩ avatee Homéro *[[Ilíada]]* rehegua, oñorairõva yvyrapã ha hu’y rehe. 

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Ñeꞌẽpy

**Ñeꞌẽpy** (gresiañeꞌẽ  *λέξημα*-gui, *λέγω* "heꞌi"-gui, chugui kahtillañeꞌẽme *lexema*) haꞌe peteĩ ñeꞌẽ pehẽngue iñambueꞌỹva, oguerekóva heꞌiséva ohasáva.

Ñemohenda:Ñe'ẽkuaaty
Jokuaaraiha

**Jokuaaraiha** () peteĩ jokuaa mokõi papapyaty apytépe, peteĩ eleménto oñembohekopyréva oĩhápe peteĩteĩ eleménto ambue atyguápe g̃uarã.

Ojehai jokuaa mboyraiha kóicha:

f \colon X \to Y \,

Jokuaaraiha omboheko mokõive ko'ã ñemohenda:

# **Teko**: Peteĩteĩ *X* mbaꞌekuaarã ojoaju *Y* mbaꞌekuaarã ndive, heꞌiséva, \forall x\in X,\ \exists y\in Y\ \backslash \ (x,y)\in f.
# **Tape ojehechakuaáva**:  aty *X* peteĩteĩ eleménto ojoaju aty *Y* peteĩnte eleméntope, heꞌiséva, upérõ (x,y_1)\in f \land (x,y_2)\in f \Rightarrow y_1 = y_2.

Opaicha jokuaa, oguerekóva eleménto x\in X ha hendive ojoajúva peteĩnte eleménto y\in Y, ha'e f(x)=y\, (jokuaaraiha ekuasiõ), (x,y)\in f hekoviávo.
Ñemohenda:Arandupykuaaty
Jokuaa

**Jokuaa** () ha'e *ojohegua mokõi mba'e apytépe*, papapykuéra, tapichakuéra térã katu távakuéra apytépe, mbaꞌéichapa ombaꞌapo ojojupe, mbaꞌéichapa oiko ojoehe**.**

Jokuaa mokõi papapyaty apytépe – peteĩ atýpe oĩ peteĩ eleménto ojemoañetéva peteĩva añoite ambue atýpe, opaite eleméntope g̃uarã – oñembohéra jokuaaraiha ().
Ñemohenda:Arandupykuaaty
Ao poꞌi

miniaturadeimagen|267x267px|''Ao poꞌi''.
***Ao poꞌi*** (ehpañañeꞌẽme heꞌiséva "*tela fina*" térã "*prenda delicada*") oheñói saary XIX-ha táva Jataꞌitýpe, opytáva tetãvore Guairápe, mbytegua Paraguái retãvorépe.

Oisãmbyhy jave José Gaspar Rodríguez de Francia, ohekuáiva diytadórramo Paraguái ary 1813 guive 1840 peve, oñemboty tetãkorapy ikatu hag̃ua oñangareko tetã hekosãsoha. Ko apoukapy omombyte ojereruha apopyre ambue tetãgui, omosã kuñanguéra oikotevẽ haguã ombovyvyha mandyju ikatu haguã opyaha, oaojegua ha ojapo opáichagua ao ijeporu peteĩñoitépe guarã. Ko aógui oiko ñepyrũha *ao poꞌi* teete herakuãitéva rehegua. Ohasávo ára, ko aóichagua oñembosakoꞌive oñemoĩ rupi aojegua opaichagua, pyekýi,ẽkaheju, *festón* ha téynika katupyrymi puntokruh.

Ñepyrũrã, *ao poꞌi* ndoguerekói aojegua ha ojogua ao pehẽngue peteĩháichape. Hakatu, ára rembiasáicha, tuicha oñemoporãve aojegua. Ko tembiapoporã ndahaꞌéi ojeporúva añónte oñemonde hag̃ua javegua upepegua añónte, hakatu avei ohupyty herakuã ha oiko chugui peteĩ artesanía apopyre oñembohepyvéva Paraguáipe. Añetehápe, ojegueraha hetaiterei tetãme haꞌeháicha Arhentína, Vrasil, Ehpaña, Itália, Alemánia, Auhtrália, Tetãvore Joajukuéra, hambaꞌe.

## Jeporu tavarandúpe
Tavarandu paraguaipeguápe *ao poꞌi* ojeporu heta, ojejapo jave pólka paraguái jeroky ha opaichagua vyꞌaguasúpe, umíva apytépe tetã rekosãso momanduꞌa ha ambue jehu arandupypegua moherakuãmbyre.

## Joajuha okapeguándi

* Ao Poꞌi Guarani Raity.
* Instituto Paraguayo de Artesanía kuatiarogue teete. Ao Poꞌi.
* Artesanía Paraguaya.
* Ao Poꞌi rehegua (ingleñeꞌẽme).
Ñemohenda:Paraguái arandupy
Ñemohenda:Guarani
Ñemohenda:Ao
Tierra Adentro

miniaturadeimagen|309x309px|Tierra Adentro.
**Tierra Adentro** niko pupoty aty paraguai​gua tavarandu latinoamerika​pegua rehegua, omotenondéva Daniel "Dani" Meza. Hupytypyrã hína *ipurahéi rupive avakuéra remiandúpe oguahẽha*.

Tierra Adentro oñepyrũ ary 2014 ha oñehenói mokõi jey ikaturãngue hag̃ua ohupyty Latin Grammy, ñemohenda *Tavarandu Purahéi Álvũ Iporãvéva*pe, ary 2020, Aguije reheve, ha 2023, Ayvu reheve.

## Aty rapicha

* Luis Duarte: ahyꞌo ha mbaraka. 
* Dani Meza: ahyꞌo ha mbaraka. 
* Rodrigo Pereira: akordeõ, tekrádo ha ahyꞌo. 
* Ariel Escurra: váho. 
* Beto Barrios: vatería.

## Purahéi herakuãva

* Aguije 
* Jopara 
* Fiesta Patronal 
* Viajando Voy 
* Javyꞌa Paraguáipe 
* Tapére

## Manduꞌapy


## Joaju okapeguándi

* https://web.archive.org/web/20250311105134/https://www.tierraadentro.com.py/ – kuatiarogue tee (kahtillañeꞌẽ​me).

Ñemohenda:Puraheihára Paraguaigua
Juiz de Fora

**Juiz de Fora**  haꞌe peteĩ táva Tetã Vrasil retãvore Minas Geraispe. Imunisipalidápe oiko 565 764 ava (ary 2024).

Ñemohenda:Pindoráma táva
Federico Andahazi

**Carlos Federico Andahazi** (Vuenosáire, 6 jasypoteĩ 1963) apytu'ũkuaaty katupyrytee ha ñe’ẽpapára Argentinagua.

## Hembiapokue
* *El anatomista* (1997)
* *Las piadosas* (1997) 
* *El príncipe* (2000)
* *El secreto de los flamencos* (2002)
* *Errante en la sombra* (2004)
* *La ciudad de los herejes* (2005)
* *El conquistador* (2006)
* *Pecar como Dios manda. Historia sexual de los argentinos* (2008)
* *Argentina con Pecado Concebida. Historia sexual de los argentinos 2* (2009)
* *El libro de los placeres prohibidos* (2012)
* *Los amantes bajo el Danubio* (2015)
* *El equilibrista* (2017)
* *La matriarca, el barón y la sierva* (2019)
* *Las huellas del mal* (2022)
* *Psicódromo* (2023)
* *Mares de furia* (2025)

## Joaju
 
## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Argentinagua
São Borja

**São Borja**  niko peteĩ táva Tetã Vrasil retãvore Rio Grande do Sul​pe, Ysyry Uruguái rembeꞌýpe. Oĩ Vrasil ha Arhentína retãkorapýpe. Imunisípio​pe oiko 59 768 ava (ary 2021).

Táva oñemoapuꞌãva ary 1682 paꞌi hesuita​kuéra, táva peteĩha Misiõ Pokõi Táva​ramo. Ko munisípiope oheñóikuri Vrasil retãruvichakue Getúlio Vargas ha João Goulart. Upérõ, Léi tetãvorepegua 13.041/2008 ohenói São Borja "Tetãruvicha Yvy"-ramo. 

## Manduꞌapy


Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Ñanduti (mombe’upy)

Ñanduti (mombe’upy)     

Ñanduti ha’e peteĩ mitãkuña ñande ypykuéra, oikóva ipehẽnguekuéra ndive peteĩ ysyry rembe’ýpe, henyhẽva guyra ha yvotýgui.Ko’ẽ vove ikyvykuéra opu’ãva jepi voi ojapo tembiapo ogapypegua, omongu’i avati, oikutu pira térã omba’apo hikuái yvyráre. Ñanduti katu iñate’ỹeterei ha ikerana, kuarahy yvatéma jepi opu’ãva. Upéi oñembosarái hapichakuéra ndive, ha oipo’o yva aju ha,Ituakuéraje ajaka apoha, peteĩ ára osẽ oho hikuái mombyry oñemu hağua imba’erepyre, ha ohasa hikuái peteĩ ka’aguy, Ñanduti oho avei hendivekuéra py’aguapy ha vy’ápe.

Pe tapére ha’e py’ỹi opyta ohóvo, itúva ha ikyvykuéra he’i jepi chupe ani hağua opyta tapykuépe.

Oukuévoma ka’aruete upéicha jey ojapo; ipehẽnguekuéra oñemotenonde ha ha’e katu oguata mbeguekatu hapykuerikuéra.

Kuarahy oñepyrũma okañy mbeguekatu ha upéicha oğuahẽ pyhare. Ñanduti avei ohechakuaa oğuahẽmaha pyhare. Oñehendu umi mymba ka’aguy ñe’ẽ ha upéva omongyhyje chupe, ñe’ẽnguekuéra katu ndojekuaavéima, mombyry opyta tapykuépe. Oguata pe ka’aguýre, upéi ikane’õ ha upemarõ oheka moõpa oke hağua. Ohendu umi jaguarete sapukái ha oturuñe’ẽ umi mbói. Ñanduti okyhyjeiterei ha oñepyrũ hasẽ. Upe riremínte oñandu sapy’a ijati’y ári omoĩva ipo. Ka’aguy Jarýi osẽ chupe. ¡Chepytyvõ, Chepytyvõ!, ojerure chupe Ñanduti. Upe kuñakarai he’i chupe: ani hağua mymbakuéra ojapo hese  ivaíva, ojapotaha chugui peteĩ ñandu’i. Ha upéicharõ okañytaha umi mymbakuéragui.

Ñanduti upe guive oñepyrũ omba’apo, opa chugui pe ate’ỹ oguerokóvami ha oipyaha umi mba’e

Ijojaha’ỹva porãgui, araka’eve ojehecha’ỹva’ekue mamove.

Kane’õ  ha topehýi ojapyhy chupe, ha ha’e ohendúnte gueteri jaguarete sapukái: upemarõ omba’apo

Jey márõ ojapo’ỹhaguéicha hekovépe.

Okañýma pe jasy ha ko’ẽ ohóvo, kuarahy iñapysẽ mbeguekatu ohesapévo pe ka’aguy. Ñanduti ndaha’evéima”ñandu’i” oikojeýma chugui mitãkuña ñande ypykuéra ñemoñare.

Ojere jey upéi hógape pya’e, opyta’ỹre pe tapére. Oğuahẽ rire hógape omombe’u ojehu’akue chupe, ha oñepyrũ ombo’e ipehẽnguekuérape “Ka’aguy Jarýi” omboe’akue chupe. Ñanduti okakuaa ha ombo’e imemby ha umi hemiarirõme ojapo hağua pe mba’e iporãitéva, hérava Ñanduti.

Pedro Moliniers arandukágui

Ñemohenda:Mombe'ugua'ukuéra guarani
Jokupytyha El Pardo-pegua (1761)

**Jokupytyha El Pardo-pegua** haꞌe peteĩ ñeꞌẽmeꞌẽ dipromasiapegua ofirmavaꞌekue ára 12 jasyporundy ary 1761, tetãvore portugal ha ehpáñapegua, upépe ojapouka oñemboykeha ary 1750 Jokupyty Madripegua. Umi mbaꞌe omoheñóiva ko kuatiahaipyre pyahu haꞌe umi apañuãi ombohováiva sapa (*década*) 1750 pukukue ohupyty haguã *korapyrai* Portugual ha Ehpaña yvyraꞌã ñembyamerikapekuéra peteĩ yvyrupa tuicha ha hiꞌavaꞌíva; pe ojeheróva Guarani Ñorairõ, haꞌéva umi indíhena ha hesuitakuéra pokõi táva Misiõ Kuarahyresẽ gotyogua Ysyry Uruguáigui ñembohovái oheja haguã upe tenda ikatu haguã oñemeꞌẽ Portugálpe; ha omano, mokõi ary mboyve, rréi ehpañagua Fernándo VI-ha, ojupívo rréi Kárloh III-ha rire, ojapoukáva ñeꞌẽmeꞌẽnguéra portugalkuéra ndivegua rechajey opaichagua.

## Manduꞌapy

## Joajuha okapeguándi
* Colección de los tratados, Convenciones Capitulaciones, armisticios.
* Tratados, convenios y declaraciones de paz y de comercio.

Ñemohenda:Tembiasakue
Horacio Quiroga

**Horacio Silvestre Quiroga Forteza** (heñóikuri ára 31 yasypakõi ary 1940-pe, táva Salto, Uruguái retãme - 13 jasykõi, ary 2015-pe, táva Vuenosáire). Ñe’ẽpoty haihára, mombe’uhára ha haira’ãhára. 

## Hembiapokue
Jehaipyrekuéra ojehaíva guare: 
* *Diario de viaje a París* (Testimonio y observaciones, Ed. Páginas de Espuma, Montevideo, 1900)
* *Los arrecifes de coral* (Prosa y verso, El Siglo Ilustrado, Montevideo, 1901)
* *El crimen del otro* (Cuentos, Ed. Emilio Spinelli, Buenos Aires, 1904)
* *Los perseguidos* (Relato, Ed. Arnaldo Moen y Hno., Buenos Aires, 1905)
* *Historia de un amor turbio* (Novela, Ed. Arnaldo Moen y Hno., Buenos Aires, 1908)
* *Cuentos de amor de locura y de muerte* (Cuentos, Soc. Coop. Editorial Ltda., Buenos Aires, 1917)
* *Cuentos de la selva* (Cuentos infantiles, Soc. Coop. Editorial Ltda., Buenos Aires, 1918)
* *El salvaje* (Cuentos, Soc. Coop. Editorial Ltda., Buenos Aires, 1920)
* *Las sacrificadas* (Cuentos escénicos en cuatro actos, Soc. Coop. Editorial Ltda., Buenos Aires, 1920)
* *El hombre muerto* (cuento), Diario porteño La Nación, Buenos Aires, 1920)
* *Anaconda* (Cuentos, Agencia Gral. de Librería y Publicaciones, Buenos Aires, 1921)
* *El desierto* (Cuentos, Ed. Babel, Buenos Aires, 1924)
* *Los desterrados* (Cuentos, Ed. Babel, Buenos Aires, 1926)
* *Pasado amor* (Novela, Ed. Babel, Buenos Aires, 1929)
* *Suelo natal* (Cuentos, Ed. Crespillo, Buenos Aires, 1931)
* *Más allá* (Cuentos, Soc. Amigos del Libro Rioplatense, Buenos Aires - Montevideo, 1935)
* *A la deriva* (cuento, 1907)

## Joaju

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Uruguaigua
Ysyry Piripuku

**Ysyry Piripuku** ha’e peteĩ ysyry Ñemby Máto Gyrósome, Pindoráma.

Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Yvyty Itakuruvy

**Yvyty Itakuruvy** peteĩ yvyty michĩva hína opytáva Tetã Paraguái Retãvore Sentral mbyteñembýpe, ha Yvype Ypoa ypýpe. Ko puꞌã Yvytypanemanguéra rehegua. Ijyvate niko 90 métro yguasu yvatekue ári.

Ñemohenda:Paraguái yvyapekuaa
Ñemohenda:Tetãvore Sentral
Santo Ângelo

**Santo Ângelo** haꞌe peteĩ táva Tetã Vrasil retãvore Rio Grande do Sul​pe. Imunisípio​pe oiko 76 917 ava (ary 2021).

Ko táva oñemoheñói ary 1706 rredusion hesuíta *Santo Ángel Custodio*ramo. Haꞌékuri pokõiha táva Mision Pokõi Táva apytépe, Guarani Apytepegua Mision Hesuita​kuéra rehegua.

## Manduꞌapy


Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Táva hiꞌArapoty Akóiva

**Táva hiꞌ[[Arapoty]] Akóiva** () ikatu oñeꞌẽ koꞌã távare:

* Addis Abeba, Etiopía – ijyvatekue 2 355 m; Köppen ararova ñemohendáicha, yvyyvate tropikoguypegua *Cwb*;
* Arequipa, Peru – ijyvatekue 2 329 m; desiérto roꞌysã (ikãmíva) *BWk*;
* Arica, Chíle – ijyvatekue 0 m; desiérto haku (ikãva) *BWh*;
* Caracas, Venesuéla – ijyvatekue 900 m; savána tropikopegua *Aw*;
* Cidra, Puérto Rríko – ijyvatekue 580 m; tropikoguypegua  (yvyyvate) *Cf*;
* Cochabamba, Volívia – ijyvatekue 2 560 m; yvyyvate tropikoguypegua *Cwb*;
* Cuernavaca, Méhiko – ijyvatekue 1 630 m; tropikoguypegua imonsonmíva *Cwa*;
* Đà Lạt, Viehnam – ijyvatekue 1 500 m; Yvy yvate subtropical *Cwb*;
* Dali, Chína – ijyvatekue 1 963 m; yvyyvate tropikoguypegua imonsónva *Cwb*;
* Jarabacoa, Tavakuairetã Dominikapegua – ijyvatekue 520 m; savána tropikopegua *Aw*;
* Kunming, Chína – ijyvatekue 1 900 m; yvyyvate tropikoguypegua *Cwb*;
* Medellín, Kolómbia – ijyvatekue 1 495 m; savána tropikopegua *Aw*;
* Quito, Ekuador – ijyvatekue 2 850 m; yvyyvate ekuatorpegua *Cfb*;
* Santa Cruz de Tenerife, Ehpáña – ijyvatekue 0 m; arahakuete mediterraneopegua *Csa*;
* Trujillo, Peru – ijyvatekue 30 m; desiérto haku (ikãva) *BWh*.
São Nicolau (Rio Grande do Sul)

**São Nicolau**  peteĩ táva Tetã Vrasil retãvore Rio Grande do Sul​pegua hína. Imunisípio​pe oiko 5 153 ava (áño 2021).

Ko távape Pa'i Roque González omoheñói rredusion hesuíta *San Nicolás*ramo áño 1626, Guarani Apytepegua Mision Hesuíta​kuéra rehegua. Táva heñoijey áño 1687, Misionpegua Siéte Táva apytépe.

## Manduꞌapy


Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Tupanciretã

**Tupanciretã** (avañeꞌẽ "*[[Tupãsy]] retã*"-gui) haꞌe peteĩ táva Tetã Vrasil retãvore Rio Grande do Sulpe. Imunisípiope oiko 25 068 ava (ary 2021).

## Manduꞌapy


Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Ysyry Yjuy

**Ysyry Yjuy** haꞌe peteĩ ysyry oĩva tetãvore Rio Grande do Sulpe. Ysyry Yjuy ryru yrapekuaapegua ohasa 37 munisípio pype, hi'avaita opaichagua ñeha'uvõ ha'éva 342 000 ava. Ikoordinasiõ niko 27,966° Ñ (S); 55,337° KR (O).

Haꞌe ojehekuavóva Ysyry Uruguáipe, osyrýva Ysyry Lapráta ryrúpe ha, upégui, Paraguasu Atrántikope.

## Manduꞌapy
Susi Delgado

**Susy Delgado** tekoñepyrũ San Lorenzo, Paraguái, 1949-pe. Ha’e peteĩ ñe’ẽ morãngára, escribana ha kuatiapovára paraguáigua, ojekuaáva hembiapokue ohechauka ha omoĩva guaraní ñe'ẽ ryepýpe. Oñepyrũvo mitã, ohechakuaa literatura ha cultura paraguaya. 

Ha’e Victoria Garcete ha Félix Delgado rajy, hogaygua ijegua’ỹ ha omomba’eguasu ñemo’arandu ha teko yma rehegua, umíva ombohayhu guarani ñe’ẽ ha ñe’ẽ povãmbyre rehe.

Oñemo’arandu *Comunicación Social-*pe ha ojejapo hembiapokue karaiñe'ẽ ha guaraniñe'ẽ-pe, ombojoajúva ẽguerekóvo mbo’ehára ñe’ẽpyre artístiko ha’eñóva. Ijehegua oñembohasa hína “Tataypýpe” ha “Pyhare Mymba”. 

Oguerovy’a heta ombopopegua hembiapo ojapóva ha’e oñehenói "Maestra del Arte" gobierno paraguayo-pe. Hembiapo ohechauka Paraguay teko rechaka ha teko okára rehegua.

Mohu’a:

Susy Delgado, hogaygua rapo, tepyaty ha mborayhu tetã rehe oiko chugui ñe’ẽpapára tuichavéva ñane retã, hembiapo guarani ñe’ẽ ha ñe’ẽ morãngára teko rechaka rehe ojehechauka hína Paraguay.

Ko’ã mba’e oreñanduka heta tekojerovia ha ñe’ẽme’ẽ ñane Paraguái rehe.

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Paraguáigua
Sumire

**Sumire** ha‍ꞌe peteĩ téra haponñe‍ꞌẽ‍me ojeporúva kuñáme g̃uarã. Ko téra he‍ꞌise pytãrovy térã pytãũ ha ikatu ojehai *菫*, *すみれ* térã *スミレ*.

Ñemohenda:Téra
Ñemohenda:Hapõ
Ñeꞌẽ kyhyjehápe

**Ñeꞌẽ kyhyjehapegua** niko peteĩ ñeꞌẽngue oĩva kyhyjehápe okañy haguã umi oñeꞌẽva omanóvo térã oñemoambuévo oñeꞌẽ haguã ambue ñeꞌẽnguépe. Ñeꞌẽ ñemokañy ojehu pe ñeꞌẽ ndoguerekovéima jave oñeꞌẽva heñoi guivegua ha chugui oiko "ñeꞌẽ omanóva". Avave ndaikatúiramo oñeꞌẽ pe ñeꞌẽme mbaꞌeveichavérõ, oiko chugui peteĩ "ñeꞌẽ oñehundívaꞌekue". Ñeꞌẽ omanóva ikatu gueteri oñehesaꞌỹijo gravasion térã jehaipyre rupive, hakatu omanóma térã oñehundíma hína ndahaꞌéiramo hembýva oñeꞌẽ katúva. Jepémo ymaite guive ñeꞌẽnguéra oñehundi yvypóra rembiasakue pukukue javeve, koꞌág̃aite ñeꞌẽnguéra oĩva kyhyjehápe omano pyaꞌeve, glovalisasion, migrasion tuicha, arandupy ñemoambue, império rape, mokolónia rape pyahu ha ñeꞌẽ jejuka (*linguicidio*) rupi.

## Mandua'py

Ñemohenda:Ñe'ẽ
Suruku'a

**Suruku’a** oĩ umi guyra *Trogonidae* hérava apytépe ha jajuhu Argentina, Brasil, Paraguái ha Uruguáipe. Oje’e hese ndaiporiha  Paraguáipe guyra ha’éicha iporãva, nda’ijojahái.

Suruku’a ho’u vicho’i ovevéva opaichagua vevépe ijurúpe ojagarráva. Ho’u avei sevo’i ha yva hamba’e. Ojehupapo hag̃ua ojo’o haityrã takuru tujakuépe térã kupi’i raitykue oĩva yvyra tujukuére térã ojo’o túna máta pirukue. 

Peteĩ Mauricio Cardozo Ocampo purahéipe ha’e imandu’aha suruku’áre, jepe upépe ha'e ogueropahéi peteĩ kuñataĩme.

Aristóbulo Domínguez ajapo vaekue peteĩ músika hérava avei suruku'a piánope oñembopu vaerãva. Upéinte Narciso Ramón Colmán ha Héctor L. Barrios omboverso pe músika, ha ombohéra hikuái "Kuarahy oike jave".

## Mandu'apy

Ñemohenda:Guyra
Takuru

**Takuru** haꞌe peteĩ táva ha munisípio Vrasil retãjere Mbyte-Kuarahyreike‍pegua, oĩva tetãvore Mato Grosso do Sul‍pe. Oguereko, portugalñeꞌẽ ndahaꞌéinte, avei guaraní‍m‍e i‍‍ñeꞌẽteé‍ramo.

## Avañeꞌẽ ha portugalñeꞌẽ ñeꞌẽtee ykereguáramo
Peteĩ Léi Raꞌã () oñemoneĩvaꞌekue ára 24 májo 2010-pe ojapo avañeꞌẽ ñeꞌẽtee munisipiopeguáramo, portugalñeꞌẽ ykére. Tesãi servísio opaichagua hopytáva ha kampáña mbaꞌasy mboyke rehegua omeꞌẽvaꞌerã marandu guarani ha portugalñeꞌẽme. Takuru Tavarekuái () oipytyvõ ha omokyreꞌỹarã guarani mboꞌepy mboꞌehaópe ha munisípio *medio de comunicación*kuérape. Omopyenda avei ndaikatuiha oñeroyrõ avavépe ñeꞌẽ tee oiporúva rehe, ha ojeporu ha oñemombaꞌevaꞌerãha guaraniñeꞌẽ moambuepyre, haꞌéva kajova, ñandeva, ha mbya.

Takurúgui oiko mokõiha munisípio Vrasílpe omoneĩva teépe ñeꞌẽ ypyháicha (indíhena). Pe ñeꞌẽ ojeapoha ñeꞌẽteéramo oipytyvõ avei umi inmigránte paraguaigua oikóva Takurúpe.

## Joajuha okapeguávandi

* https://www.cidade-brasil.com.br/municipio-tacuru.html

## Manduꞌapy

Ñemohenda:Pindoráma táva
Pukahao

Oñembohéra **pukahao** opa ava aty hembiapohápe omoĩva opaichagua jehechauka vy’arã, ikatúva oike upe apytépe umi omombe’úva pukarã, pukaharakuéra, umi opóva yvatégui, mymba oñembokatupyrýva, pupotyhára, jerokyhára, oguatáva sã ári yvate guive, ojapóva paje, umi omongu’éva maniki isã rupive ha avei ambue ava ojapóva opaichagua mba’e ombovy’a hag̃ua hechaharakuérape.

Ñemohenda:Tembiapo
Doytor Moisés Santiago Bertoni

izquierda|miniaturadeimagen|Jeikeha Moisés Bertoni-pe Rrúta PY08 rupive.
**Doytor Moisés Santiago Bertoni** niko peteĩ Paraguái táva ha táva opytáva kuarahyreike gotyo Tetãvore Kaꞌasapápe. Itáva mbyte opyta 260 km Paraguaýgui.

## Tembiasakue
Ary 1880 rupi, ojejapo Estación Sosa, opytáva peteĩ rráma Kaꞌasapa ha Juty mbytépe. Ára 27 húlio áño 1931-pe, omombaꞌeguasúvo jehekahára tuicháva suisaygua Moisés Bertoni (1857-1929), peteĩ Poder Ejecutivo Apouka No 40.843, ofirmávaꞌekue Tetãruvicha José P. Guggiari, omoambue Estación Sosa réra Doctor Moisés S. Bertoni-pe.

Peteĩha *junta administrativa* oime kuri Tuvicha Carlos Antonio López Guerrero, Sixto Real ha Basilicio Núnez ndive, ha tekovia Guillermo Flores ha Daniel Duarte.

## Yvyapekuaa
Moisés Bertoni opyta 260 km ñembykuarahyresẽ gotyo táva Paraguay, Kaꞌasapa ha Juty mbytépe. Yvate kuarahyresẽ gotyo oĩ Yvytyrysýi Kaꞌaguasu ha meséta vrasilpegua mbytegua, upe tendáre ijyvate mbovyve 400 métrogui, oĩ sérro ijyvatéva ita areníhca pytã ha yvytypaꞌũ ipypukúva oguahẽ meve Ysyry Parana ypýpe. Opa ko yvy oñemoheꞌõ Ypety, hekokue niko umi kaꞌaguy tropikoguypegua oñemopyendáva yvy *laterítico* ha kaꞌaguy vrasilmegua jepyso.

Oĩ ondulado, ha ñemby kuarahyreike gotyo oĩ peteĩ yvype tuicháva, Tevikuary yvypéva, Ysyry Tevikuary ha ijyvykuꞌi Tevikuarymi mbytépe. Koꞌã área ijyvatevéva ojejahoꞌi sedimento ndahiꞌaréi orekóva permeabilidad michĩva opermitíva oñemoakãrapuꞌã estuario tuicháva, área pantano ha espacio abierto oñembohetavehápe pindo, formación herbácea iñasãiva, arbusto ha yvyramáta aislado. Ysyrypa niko Ysyry Paraguái ysyry.

## Ararova
Takukue mbytegua niko 21&nbsp;°C, tuichavéva arahaku jave 37&nbsp;°C ha saꞌivéva araroꞌy jave, 1&nbsp;°C. Oĩ peteĩ tetãvoréva okyvehápe, upévare ko yvyrupa iporãiterei ñemitỹ ha tymba rekópe guarã.

## Virureko
Tembiapo tenondegua tymba reko ha ñemitỹ hína. Oĩ tuicha ñemitỹ eukalíto, yvyra sítriko ha takuareꞌẽ. Avaita pehẽngue oikóva Ysyry Tevikuarymi rembeꞌýre ombaꞌapo pirakutúpe ojehegua tembiꞌurã ha ñemurã, koꞌýte munisípio táva mbytépe.
izquierda|miniaturadeimagen|Moisés Bertoni jokohakue  (jokohakue hérava Sosa), Ferrocarril Carlos Antonio López okañýva rehegua.

## Mbaꞌyrujere
Oĩva 260&nbsp;km táva Paraguay guive. Oĩ heta mbaꞌyru emprésa, La Yuteña, La Guaireña, Expreso Paraguay, ohasáva heta aravo orekóva jererape Paraguay ha Enkarnasion peve PY08 ndahiꞌaréi oñemboahfáltova rupive.

## Arandupy
Táva mbytépe, tren jokoha niko turíhta pyꞌareraha. Oytúvre jave ojejapo patróno ára vyꞌarã  oñemombaꞌeguasúvo Santa Teresa de Jesús, oimehápe tembiapo saraki, kavaju ñani, vakame ñorãirõ ha sortíha, ha vyꞌarã hérava Isla Susũ, oimehápe temiporãhára tavaygua, tetãygua ha ambuetetãygua. Peteĩ vyꞌarã ymarekopegua hérava "*jineteada*" (mónta) oñemotenonde opa 24 fevréro Compañía Santa Teresa-pe, oimehápe opavave asosiasion tetãme.

## Manduꞌapy

## Arandukaita

* *Geografía Ilustrada Paraguay rehegua* . Asunción: Arami Distribuidor, 2007. ISBN 99925-68-04-6 .
* *Geografía Paraguay rehegua* . Asunción: Editorial Hispana Paraguay, primera edición, 1999. 

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Ka'asapa
São Lourenço do Sul

**São Lourenço do Sul** niko peteĩ táva Tetã Vrasil retãvore Rio Grande do Sul​pegua . Imunisípio​pe oiko 43 501 ava (áño 2021).

Ko távape oñemopu'ã áño 1858, kolonia alemania​ygua São Lourenço-ramo. 

## Manduꞌapy


Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Chokora morotĩ

**Chokora morotĩ** ha’e peteĩ tembi’u ojejapóva kuvuasu ñandy, asuka ha kambýgui.

Ñemohenda:Chokora
Kuchu'iguyguy

**Kuchu'iguyguy** niko guyra oĩva umi ***Caprimulgidae*** hérava apytépe. Ko'ãva apytépe jajuhu avei yvyja'u, luiryevu ha ñakunda. Oĩ he'íva ko'ãvape guyra ate'ỹ. G̃uaig̃uingue hérava avei Urutau ojogua kuchu'iguyguýpe, jepe oĩ umi guyra ***Nyctibiidae*** hérava apytépe.  

Kuchu'iguyguy ñahendu oñe'ērõ pyharekue ha ñasaindy jave. Oñe'ẽ jave ha'ete ku héra he'íva. Okaru pyharekue. Ovevépe ojagarra vicho'imimi ovevéva. Arakue katu ikatu jahecha oñenórõ yvýpe, ha hasy jahecha. Ñañembojávo oñenoháme opu'a oveve mbykymi ha upéi ojeity yvýpe. Peteĩcha opa ko'ã guyra tuicha ijuru. Kuchu'iguyguy morotĩve yvyja'úgui. Pa'i José Sanchez Labrador na'imanduaguasúi ko'ã guyráre, ha **urutau** omoĩ yryvu apytépe. Ndaje he'ise uru (yryvu) ta'u. Jaikuaa jepe urutau ndo'uiha hapicha guyra térã tymba re'õngue yryvu ho'úva.

Tapicha ijiruguasúvare oje'émiva ñakunda, tuicha ijurúgui.

### Mandu'a hese purahéipe térã ambue tembiapópe
**[[Juan B. Matto Godoy]]** imandu'a hese kóicha**:**

Kuchu’iguyguy ajuhúva’ekue pe nde raitymi

reñeno ipype upe nde rete morotĩ asy,

nde pepomimi hokypu ramo porãite avei

che ajapichy, háime che tavy, che pirĩmbaite.

Akóinte oiko che ñe’ã karãi pe techaga’u

asẽ aguata aha roheka rohechasete,

ndýi pe che py’a nde rupaguemi ahecha osaingo,

hese ojepyaha yvyra rogue, ñandu renimbo.

Cuchu’iguyguy mba’épane nde anga rereko

ajeve reiko pytữrnby vove nerasẽ asy,

oĩmépa avei ne rembiayhumi oveve oho

ndereja neaño reñohẽ  haguã  pe nde resay.

Ahendu vove upéicha reĩme hi’ãitéva chéve

aha romoirữ  pe che kunu’ữ  ndéve tame’ẽ,

anive haguã  angata vai  oiko nde kutu.

**Los Autenticos Nativos Carapegueños** imandu'a avei kuchu'iguyguýre petei purahéipe hérava "Kuchu'iguyguy ñe'ẽ".

## Mandu'apy

Ñemohenda:Guyra
Krasnodar

**Krasnodar** (rrusiañe'ẽme: *Краснодар*) ha'e pe tuichavéva tavaguasu opa Ñemby Rrúsiape. Ymave héra **Ekaterinodar** (rrusiañe'ẽme: *Екатеринодар*) ary 1793 guive 1920 peve. Oĩ amo 100 km Para Hũgui. Ary 2025-pe, ko táva oguereko 1.154.885 tapicha. Ojehero Rrúsia Ñemby tavusu ramo.

## Ta'anga

Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg
Медакадемия Краснодар Russia.JPG
2022. Краснодар DSC 9475.jpg
View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg
Здание гостиницы централь 03.JPG
Екатерина Великая. Монумент.JPG
Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg
Дом Шарданова Б. Б. Краснодар Russia 06.JPG
2023-10-22. Краснодар DSC 7534.jpg


## Mandua'py

## Joaju

* 

Ñemohenda:Rrusia táva
Ñakurutu hatĩ morotĩva

Upe **Ñakurutu hatĩ morotĩva** (**Lophostrix cristata**), ha'e peteĩ guyra strigidae. Kóva ha'e upe año jehegua upe jehepehẽ año *Lophostrix* pegua. Oikóve Ñembyamérika ha Mbyteamérika tuichakueré.

Ñemohenda:Urukure'a
Katalúña (ñe’ẽpoty)

**Katalúña** ha’e peteĩ ñe’ẽpoty avañe’ẽme, David Galeano Olivera rembiapokue, ojehaiva’ekue Katalúña ñemohekosãso ñeha’ã ary 2017-rõ guare.

## Mandu’apy

Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre
Crax fasciolata

**Mytũ**, **moitu** térã **muitu** (***Crax fasciolata***) ha’e peteĩ guyra, ryguasu joguaha, ojejuhúva heta ka’agýre Arahentína, Mborívia, Pindoráma ha Paraguáipe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Guyra
Ponta Porã

**Ponta Porã** ha’e peteĩ táva pegua Ñemby Máto Gyróso, Pindoráma-pe. Oike tembe’y táva paraguaigua Pedro Juan Caballero ndive, tetãvore Amambay-pe

*https://www.citypopulation.de/en/brazil/regiaocentrooeste/admin/mato_grosso_do_sul/5006606__ponta_por%C3%A3/

Ñemohenda:Ñemby Máto Gyróso táva
Tipi

Peteĩ **tipi** (ojehaíva avei *tepee* ha *teepee*) ha’eva’ekue peteĩ óga michĩ oiporúva umi Yvate Amérika ava teete, iñepyrũrãme ojejapova’ekue yvyra ha mymba pirégui.

Ñemohenda:Óga
Italiañe’ẽ achegety

**Italiañe’ẽ achegety** (italiañe’ẽme: alfabeto italiano) ha’e peteĩ achegety ojeiporúva ijehai hag̃ua italiañe’ẽ.

Iñepyrũrãme, oguerekova’ekue 21 tai; 5 pu’ae (a, e, i, o, u) ha 16 pundie. Uvei, oñemoĩngeve 5 tai pyahu (J, K, W, X ha Y), ikatu hag̃ua ojehai umi ñe’ẽ oúva ambue ñe’ẽgui.

Ñemohenda:Achegety
Milo J

**Camilo Joaquín Villarruel** ( Morón, 25 jasypa ary 2006-pe), ojekuaáveva chupe temiporã reheguape **Milo J** ramo**,** ha'e peteĩ puraheihára ha purahéi apoha Arahentína pegua. Ohupyty pe jehechakuaa guasy oguenohẽ rire upe purahéi "Milagrosa", oikóva mba'eguasu TikTok- pe. Jasykõi ary 2023-pe, oguenohẽ pe purahéi " Rara vez " upe purahéi apoha Taiu ndive, ohupytýva umi 100.000.000 rasa ñembopu umi pyendavusu internet-pe.

Ára 25 jasypo ary 2021-pe, Milo J oñepyrũ upe purahéi "Tus vueltas" rupive. Ára 13 jasyporundy ary 2023 jave, oguenohẽ upe ije-EP ypykue, *[[511 (Milo J PE)|511]]*, oguerekóva irundy purahéi trap ha peteĩ interludio. Upe rire, ára 30 jasyporundy 2023-pe, oguenohẽ pe ipeteĩha purahéi aty pegua, *[[111 (purahéi aty Milo J pegua)|111]]*, kóvape ojapo hendive Yami Safdie, Yahritza y su Esencia, Nicki Nicole ha Peso Pluma.

Upérire, ára 11 jasypokõime ary 2024-pe, oguenohẽ imokõiha purahéi aty, *[[166 (purahéi aty Milo J pegua)|166]]*, kóvape opurahéi avei Morad, CRTrap ha Kelo Ke hendive. 

Ára 12 jasyporundy ary 2025-pe, oguenohẽ pe purahéi aty *166 (deluxe) Retira*, umívape oĩ purahéi ojapova Bhavi, Cerounno, Munic HB, ha Tini Stoessel ndive. 

Ary 2025-pe, osẽ upe ta'ãngamýi Arahentínagua *Homo Argentum*, Guillermo Francella osẽguasuvape. 

Ára 25 jasyporundype ary 2025-pe oguenohẽ upe imbohapyha purahéi aty, *La vida era más corta*, umíva apytépe opurahéi Trueno, Soledad, Akriila, Paula Prieto, Radamel, Cuti ha Roberto Carabajal, Silvio Rodríguez ha Mercedes Sosa ndive. Ko purahéi aty ohechauka tenonderãite pe Tavarandu arahentínagua ha hetã rapo rehegua.

Ñemohenda:Puraheihára
Ñemohenda:Tekove Argentinagua
Los Tres Sudamericanos

**Los Tres Sudamericanos** térã **Los 3 Sudamericanos** ha'e peteĩ mbopuha'aty mbohapy pegua paraguáigua, oñemopyendaba ary 1959-pe Alma María Vaesken, Johnny Torales ha Castro Darío Martínez rupi, ko ipahagua oheja ko aty ary 1984-pe ha Dioni Vezquez hendaguépe. 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Puraheihára Paraguaigua
Alma María Vaesken

**Alma María Vaesken Ruíz** (22 jasyporundy ary 1936, Paraguay, Paraguái), ha'e peteĩ puraheihára paraguáigua, ojekuaa chupe ha’égui hague peteĩ puraheihára Los Tres Sudamericanos pegua.

Ñemohenda:Puraheihára Paraguaigua
Ka'i jepopete

**Ka'i jepopete** (***Jacaranda mimosifolia***) hérava karaiñe'ẽme *jacarandá*, yvyra subtropical Lamiales tekovetýpe, Bignoniaceae juehepehẽme, *Jacaranda* jueheguatýpe oúva Ñemby Amerikapegua ha oñemitỹ ipoty pytãngýre.

## Mandua'py


Ñemohenda:Yvyra
Leõ marítimo

**Leõ marítimo** ha'e umi mymba okambúva pinniped ojehechakuaáva oguatakuaa irundy ipy rehe, ipy tenondegua puku, apysa okapegua ojehecharamóva, ipire mbyky ha hũ ha hocico ha mandibula tuicháva. Umi foca de piel ndive, ha'ekuéra oike juehepehẽ Otariidae-pe.

Ñemohenda:Okambúva
Tetãvorekuéra Joaju mbokapú Venesuélape 2026 pegua

Pe **Tetãvorekuéra Joaju mbokapú Venesuélape** avei oje'eva chupe «**Apo Apoukapy Teetéva**» () ha'e peteĩ Ñorairõha aporã osẽ porãva'ekue ojejapyhy haguã  Nicolás Maduro-pe. Ojehu ára 3 jasyteĩ ary 2026 jave oñembokapuvo Karáka, Venesuéla tavusu.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Venesuéla
Mburuvi Rrúsia

thumb|Mburuvi Rrúsia ary 1867 jave

**Mburuvi Rrúsia** (rrusiañe'ẽme: Rossíyskaya Imperiya), hérava avei Tetã Ruso Guasu, haʼe vaʼekue peteĩ *[[monarquía]]* absoluta oĩva Eurásia yvate gotyo.

Ko mburuvi ohapykuéri vaʼekue Tetã Ruso Zárpe (*Zarato Ruso*, 1547–1721), ha oikove vaʼekue ary 1721 guive, Pedro pe Tuicháva omoneĩ rire *título imperial*, ary 1917 peve, upe jave *Febrero Revolución* rire ojeʼe hag̃ua república.

Ijyvatéva hag̃ua ipekue ary 1800 paha mbyte rupi, Mburuvi Rrúsia haʼe vaʼekue mbohapyha mburuvi tuichavéva opaite tembiasakue yvy ape ári (ohasávo chupe Mburuvi Britáña ha Mburuvi Mongolia añoite), térã pe imperio moderno tuichavéva oĩva peteĩ yvy rehepaite.

Ipuʼakáva hag̃ua hag̃uaite ary 1800 paha paha rupi, Mburuvi Rrúsia oguereko vaʼekue amo 22,8 millón *kilómetro cuadrado*, heʼiséva amo peteĩ poteĩ yvy ape rehegua. Upéicha rupi, haʼe vaʼekue mbohapyha imperio tuichavéva tembiasakue ryepýpe, Mburuvi Britáña ha Mburuvi Mongolia rire.

*Censo poblacional* ary 1897-pe, haʼéva peteĩnteva ojejapóva mburuvi pukukue jave, ohechauka 125,6 millón tapicha oikóva mburuvi ryepýpe.

Ñemohenda:Rrúsia
Vístula

thumb|Vístula ysyry ñembyaty ysyryryru
**Vístula** (poloniañeʼẽme: *Wisła*, alemãñeʼẽme: *Weichsel*) haʼe Poloña retã ysyry ipukuvéva, ha avei ysyry porundyha ipukuvéva Európa-pe, oguerekóva 1.047 kilómetro pukukue.
[thumb|left|140px|Vístula [delta mapa]]

Ñemohenda:Ysyry Európa pegua
Ñemohenda:Polóña
Flandes

thumb|Flandes Flandes Europa yvy ape ári

**Flandes** (neelándañe'ẽme: *Vlaanderen*) ha’e Véyhikagua yvypóra ñe’ẽme’ẽva yvyporéva tetãygua yvy’ápe ha peteĩ región Véyhikagua-pe. 

Flandes iñembojojáva hína, ha omoĩmaite Véyhikagua yvypóra yvytu kuarahy ári. Tetãygua 45% rembiapo ha’eve’ỹi hag̃ua, péro 2024 ary rupi tuicháva mitãnguéra ha avei ambue yvypóra oĩ ko yvy ári. Flandes yvy mbytekuéra ha *fertile*-kuéra omyengovia, ha oguereko tuicháva mitãnguéra oikóva.

thumb|left|Flandes

Ñemohenda:Véyhika
Dialékto

**Dialékto** ha'e peteĩ ñe'ẽ rehegua oñeñe'ẽva peteĩ tendápe térã peteĩ aty apytépe. Umi dialecto oñembojoja'ỹ ñe'ẽ tenondeguáre (ñe'ẽ oficial) térã ambue dialékto-kuérare iñe'ẽryapu, iñe'ẽpehẽ ha sapy'ánte avei iñe'ẽsyry (gramática) rupi.

## Mba'épa ojapo peteĩ dialékto
Umi oñe'ẽva dialékto ijoguáva ikatu oñohenduka ha oñoñe'ẽkuaa. Umi mba'e iñambuéva ojehendúma, péro jepi ndaha'éi tuichaite ha ikatu gueteri oñoñe'ẽ.

Peteĩ ñe'ẽ rehegua ojeherópa "dialékto" térã "ñe'ẽ" ndoikói iñambuéva rupi añónte. Tembiasakue, política ha teko avei oñemomba'e. Peteĩ ñe'ẽ rehegua oñembo'éramo mbo'ehaópe, oguerekóramo ijehai ijeheguíva ha ojepurúramo aranduka ha ñe'ẽpapápe (kuatia ñe'ẽ), ojehero "ñe'ẽ" ha ndaha'éi "dialékto".

## Techapyrã

### Guaraní Ñemerikasuápe
Umi ñe'ẽ guaraní Ñemby Amerikasuápe ohechaukákuri mba'éichapa umi tenonde'ỹi ha'e hatã'ỹ:

Peteĩ oñe'ẽva Paraguáigui ohenduka peteĩ oñe'ẽva Voríviagui, péro ndoikuaái opa ñe'ẽ. Guaraní paraguái ha'e ñe'ẽ oficial ha oñembo'e mbo'ehaópe. Ambue ñe'ẽ reheguakuéra oñeñe'ẽ añónte ha ndoguerekói jehai peteĩchagua.

### Español heta tetãme
Español oñeñe'ẽ 20 tetã hetavépe. Peteĩteĩva oguereko mba'e ijeheguíva:

Opavave oñe'ẽva español ikatu oñohenduka. Péro oĩ heta ñe'ẽ he'iséva mba'e ambue tetã ambuépe, térã ndojekuaái. Upéva ikatu omoñembyasy térã omoñangekói sapy'ánte.

### Epañañe’ẽ ha poytugañe'ẽ
Epañañe’ẽ ha poytugañe'ẽ ou lasioñe'ẽ-gui. Ha'ekuéra ojogua, ha umi oñe'ẽva peteĩva ohenduka ambue ñe'ẽgui. Péro ojehero mokõi ñe'ẽ ambuéva, oguerekoháre peteĩteĩva itembiasakue puku ijeheguíva, itetã, iaranduka ha ijehai rehegua ñembohekorã.

## Ñe'ẽmbyky
Pe tenonde'ỹi dialecto ha ñe'ẽ mbytépe ndaha'éi hesakã opa jave. Ndaha'éi mba'éichapa ojogua térã ojoavy mokõi ñe'ẽ rehegua añónte. Avei tuichamba'e oguerekóramo ijehai ijeheguíva, imbo'ehao ha ojekuaa porãramo.

Ñemohenda:Ñe'ẽkuaaty
Delta

[thumb|Nilo delta ha [Sinai ta'ãnga yvate guive]]
thumb|Nilo delta mapa

**Delta** térã **ysyry juru rakãnga** ha'e peteĩ yvy oĩva ysyry juru-pe, moõ ysyry oñemoheta heta ysyry'íramo oguahẽ mboyve para térã y guasúpe.

## Mba'éichapa oiko
Ysyry ogueraha yvy, yvykuarahy ha mba'e ambue hendaguére. Oguahẽvo para rendápe, ysyry oñemboapu'a ha iñaranduka. Upépe ysyry ombotyva umi mba'e oguerúva ha oñemoheta heta ysyry'íramo. Ko yvy pyahu ojogua peteĩ abaniku térã peteĩ "Δ" (Gyrésiañe'ẽme létra *delta*, upévare héra "delta").

## Techapyrã
* Nilo ysyry delta (Ehípto-pe): Delta ojekuaavéva yvy ape ári
* Vístula ysyry delta (Polóña-pe): Upépe oiko va'ekue umi menonita ruso

## Jehechakuaa avei
* Ysyry
* Para
* Yvy

Ñemohenda:Ysyry
Alemañañe'ẽ yvateʼỹgua menonita

**Alemañañe'ẽ yvateʼỹgua menonita** (*Plautdietsch*), haʼe peteĩ dialekto alemã oñeʼẽva umi menonita ruso konservadórva atykuéra, hetave Amérika Latína-pe. Haʼe peteĩva umi heta dialekto alemã yvateʼỹgua apytépe.

Ypykuépe, Plautdietsch oñeʼẽ vaʼekue Vístula ysyry delta-pe, peteĩ tendápe koʼág̃a Polóña rehegua, péro upe arykuérape oĩ vaʼekue Prusia retãme, peteĩ tetã alemãñeʼẽ ojepuruvéva, umi tapicha oñemigra mboyve Rrúsia-pe.

thumb|left|Plautdietsch ñepyrũha ypykue oĩ vaʼekue taʼãngamýi yvate gotyo akatúa aképe, upe tenda ojeʼeha ''Niederpreußisch'', ''Danzig'' akatúa gotyo hag̃uaite.

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Transnistria

**Transnístria**, hérava avei **Pridnestróvia** (rúso: Приднестровье), ha iñe'ẽ oficialme **Pridnestróvia Moldávia Repúblika** (PMR), ha'e peteĩ tetã oĩva Európa yvypa'ũme. Opa tetã ONU-pegua ohechakuaa Transnístria-pe Moyndávia retãme, ha kóva ndojekuaái tetã independiénte-ramo. Itáva guasu ha'e Tiraspol.

Transnístria oñemohenda ysyry Dniéster ha Ukyáña pa'ũme. Upe yvy ituicháva 3.500 km² ha oĩ 367.776 tapicha (2024 jave).

## Tembiasakue

### Ñepyrũ
1924 jave, Joaty Soviétiko omoheñói Moldávia ASSR (República Autónoma) UkyáñaSSR-pe. Tiraspol ha'ekuri itáva guasu 1929 guive 1940 peve.

1940-pe, upe jave Joaty Soviétiko ojopy Besarábia Rrumáña-gui Mólotov-Ribbentrop trato rapykuéri, oñemoheñói Moldávia SSR (República Socialista Soviética) Besarábia ha Transnístria yvy rupive.

### Independéncia rehegua
1990 jasypokõi 2-pe, Transnístria omombe'u iñindependéncia Moldávia-gui, Soviético Unión oñembyai aja. Ko'ã tiempo-pe Moldávia oñeha'ã ojuaju Rrumáña ndive, ha upe ojapo Transnístria-pe oĩva ñe'ẽ rúso-pe oñe'ẽva okyhyje.

1992-pe oiko peteĩ ñorairõ'i Moldávia ha Transnístria pa'ũme. Rrúsia mbarete oipytyvõ Transnístria-pe, ha ko'ág̃a peve oĩ soldado rúso 1.500 rõ ko tetãme.

## Político
Transnístria oguereko ipresidénte ha iparlamento (*Soviet Supremo*), oguerekóva 43 tendaguasu. Ko'ág̃a presidente ha'e Vadim Krasnoselsky (2016 guive).

Mba'éichapa tetã autónomo oiko, Sheriff empresa tuichavéva oñangareko Transnístria economía ha política rehe. Obnovléniye (Renovación) partido, Sheriff rembiapokue, ha'e partido tuichavéva.

Mamove tetã ONU-pegua ndojekuaái Transnístria. Añoite Osetia del Sur, Abjasia ha Artsaj (Nagorno-Karabaj) ojekuaa hesekuéra.

## Yvypóra
Transnístria-pe oĩ tapicha heta ñemohendaha guive:
* **Rúso**: 33,8%
* **Moldávo/Rumáno**: 33,2%
* **Ucranio**: 26,7%
* **Ambue**: 6,3%

Hetave tapicha oñe'ẽ rúso-pe, ha'e ñe'ẽ guasu tetã administración-pe. Moldávo ojehai alfabeto cirílico-pe, ndaha'éi alfabeto latino-pe, Moldávia ha Rrumáña-pe ojehaíva.

## Economía
Transnístria economía oñemopyenda fábrica tuichakuéra rehe, ojejapo hague Soviético tiempópe: acero fábrika Rîbnița-pe, munición fábrika Bender-pe ha vino fábrika Tiraspol-pe.

Rrúsia oipytyvõ heta Transnístria-pe; oñeha'arõ 70% estadovirúgui ou Mosku-gui. 2022-pe, Ukyáña oñorairõ Rrúsia ndive ñepyrũ rire, Ucránia omboty ipaũ Transnístria ndive, ha kóva ojapo heta apañuãi economía-pe.

Iviru ha'e **rublo transnistriáno** (PRB). Ko viru ndoguerekói ISO códigováicha ha ndojepuruikuaái tarjeta crédito-pe.

## Táva guasukuéra
* Tiraspol - táva guasu, 133.000 tapicha rõ
* Bender (Tighina) - táva tuicha, Dniéster ysyry ambuévo gotyo
* Rîbnița
* Dubăsari
* Slobozia

## Jerovia
Hetave tapicha ha'e cristiano ortodoxo. Ambue religión oguereko apañuãi ojeregistra hag̃ua. Testigo Jehová-kuéra ha musulmán oguereko problema tetã tuvichakuéra ndive.

## Juajuha okápe
* Transnístria gobierno página 

Ñemohenda:Tetã Europagua
Anabaptista

**Anabaptista** (alemáñ-pe: *Täufer* térã *Wiedertäufer*) ha'e peteĩ kristiano aty oñepyrũva'ekue Európa-pe, ary 1525 rire. Oñepyrũ Alemáña ha Yvypa'ũ Guýpe (Países Bajos) oñeñe'ẽhápe.

Anabaptista-kuéra oguerovia ñemongarai oĩ porãha añoite tapicha omombe'úramo ijehegui ijeroviaha Kristo rehe, ha ojerure oñemongarai hag̃ua. Kóva ha'e peteĩ jerovia tuichavéva hesekuéra. Ndogueroviái mitã'i ñemongarai, mitã'i ndaikatúi gueteri oikũmby ha oiporavo ijehegui.

Anabaptista-kuéra oñemongu'e guasu tetã iglésia-kuéragui, protestánte ha katóliko, sa ary XVI guive. Mba'érepa: ijerohaiva'ekue Tupã ñe'ẽngue ryru (Bíblia) iñambuéva tetã iglésia rembiaporã-gui. Anabaptismo ndaha'éi araka'eve iglésia oficial mamove tetãme. Upévare oñorairõ opa ára jerovia ñembojesaréi reheve.

Ojepe'a hag̃ua ñemongu'e ha ñemboyke-gui, heta jey ojegueraha térã oho ambue tetã oñemomirĩvéva hesekuéra, Rrúsia-pe ha Amérika-pe avei.

## Jerovia
Anabaptista ypykuéra ohai ijerovia 1527-pe, hérava "Schleitheim Jerovia Mombe'u". Uperire, 1632-pe, ohai "Dordrecht Jerovia Mombe'u", ko'ág̃a menonita ha amish oguerekóva.

Hetavéva anabaptista oguerekoreko Hesúgui je'e Yvyty Ári-pe (Matéo mokoĩha guive sa pokõiha peve). Upépe Hesú ombo'e:

*Ani reñuãndúke
*Ani rejuka
*Ani remboyke
*Ani reñe'ẽ hatã
*Ani rejepuru mbarete
*Ani reñorairõ
*Ani reike tetã rekove tuichávape

Anabaptista-kuéra ohechakuaa ha'ekuéra Tupã Rekoha pygua ypy, ndaha'éi ko yvy pegua. Oñeha'ã oiko Hesú rembiapo rapykuéri.
Anabaptista-kuéra oñeha'ã oñemomirĩ, oñemoñu'ã, ojerure ñemboguevi, ha ndojepurúi mbarete. Kóva héra "Gelassenheit" alemáñ-pe.

Anabaptista-kuéra oikũmby Ñe'ẽ Marangatu Pyahu omombe'úha: ñepysyrõ ha upéi ñemobautisa. Mitã'i ndaikatúi oñepysyrõ ha oheja iangaipa. Upévare mitã'i ñemobautisa ndoikói porã. Anabaptista ypykuéra ndoguerekoséi "anabaptista" réra, he'i mitã'i ñemobautisa ndahaéiha ñemobautisa añetegua. Hesekuéra, ñemobautisa peteĩha ha añeteguáva ha'e tapicha omombe'úramo ijehegui ha ojerure.

## Anabaptista aty-kuéra
Menonita, amish ha huterita ou anabaptista ypykuéragui. Opavave oguerovia mba'e peteĩchagua, jepémo oiko ambuéva. Oĩ hetaichagua: ymaguaréicha oikóva guive ko'ág̃aichaguáva peve.

Ymaguaréicha oikóva (conservador): menonita rúso mbykymíva, menonita antiguo ha amish. Ko'ãva ndoguerekói mba'e pyahu: ka'aru'o (auto), ta'ãnga resa (TV), ñeñe'ẽrenda térã ambue.

Mbytegua: menonita rúso hetavéva ha amish Beachy. Oguereko ijerovia yma guáicha, jepémo oipuru ka'aru'o ha mba'e pyahu.
Ko'ág̃aicha oikóva (moderno): Mennonite Church USA ha iglésia ojejapo va'ekue misión rupive. Ko'ãva ndaha'evéi ambuéva protestánte-gui, bautista térã Asamblea de Dios ramígua.

Ñemohenda:Hesu rape
Ñemongarai

[thumb|Ñemongarai ñapytĩ rupive [Ysyry Hordã-pe.]]

**Ñemongarai** ha'e peteĩ kristiano rembiapo marangatu. Ojejapo ikatu y oñemoakãre (oñeñatyky akãre), térã tapicha oike yvy ypýpe, mbykymínte térã opaiterei. Ymaguáre ojejapo mbohapy jey, Tupã Mbohapy Marangatu rehegua peteĩ-peteĩva. Upe jave, oñeñe'ẽ ñemongarai ñe'ẽngue marangatu.

Ñemongarai oĩma Ñe'ẽngue Pyahu Marangatu ára guive. Iglésia aty ambuéva oguereko jerovia ambuéva ñemongarai rehegua: mba'épa oñeikotevẽ, mba'éichapa ojejapo, ha mba'épa oiko upéi. Ñemongarai ikatu he'ise tapicha oike kristiano atýpe, térã omombe'u opavavépe ijerovia.

Iglésia hetavévape ñemongarai ha'e mba'e marangatu tuichavéva. Ñe'ẽngue Marangatúpe oñeñe'ẽ Huã Bautista Ñe'embukupegua omongaraiva'ekue Hesú-pe Ysyry Hordã-pe.

Peteĩ porandu tuichavéva ha'e: oñemongarai vaerãpa mitã'i térã tapicha tuichakuéra añoite? Ko porandu ha'e tuicháva peteĩ-peteĩva iglésiape, anabaptista (mongaraijeyhára) ha bautista (mongaraihára) atýpe.

Ñemohenda:Hesu rape
Tiraspol

**Tiraspol** (rrumañañe’ẽme kiríliko: *Тираспол*, rrusiañe'ẽme: *Тирасполь*) haʼe Transnistria tavusu hag̃ua de facto. De jure, haʼe Moyndávia pe táva mokõiha tuichavéva; ko tetã ohecha gueteri Transnistria hendive hag̃ua.

Tiraspol oĩ Dnister ysyry kuarahyresẽ gotyo yképe. Haʼe peteĩ táva universitaria, tembikuaaty, tembieskuela ha viru renda.

Ary 2010-pe oguereko amo 150.000 rupi tapicha. Táva Bendery ha Slobodseja, ha avei heta tendaguasu hiʼãvape, ojapo hendive peteĩ aglomeración urbana oguerekóva amo 350.000 tapicha.

Ñemohenda:Táva