open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
José Wilker

**José Wilker de Almeida** (Juazeiro do Norte, 20 jasypoapy ary 1944-pe — Rio de Janeiro, 5 jasyrundy ary 2014-pe) ha'e akue peteĩ karai mba'eapohára, omotenondéva, omombe'úva, téle hechaukahára ha ta'angamýi ñemohendahára Pindorama retãgua.

## Hembiapo ára jehasáre
### Ta'angambyrýpe
#### Mba'eapohára

#### Omotenonde

### Ta'angamýi
* 1965 - *[[A Falecida]]*
* 1966 - *[[Paixão (1966)|Paixão]]*
* 1967 - *El Justicero* .... El Rato
* 1968 - *A Vida Provisória*
* 1970 - *[[Estranho Triângulo]]*
* 1971 - *[[Os Inconfidentes]]* … Tiradentes
* 1973 - *Deliciosas Traições de Amor*
* 1974 - *Amor e Medo*
* 1975 - *Ana, a Libertina*
* 1975 - *O Casal*
* 1976 - *Confissões de uma Viúva Moça*
* 1976 - *[[Dona Flor e Seus Dois Maridos (1976)|Dona Flor e Seus Dois Maridos]]*
* 1976 - *[[Xica da Silva (ta'angamýi)|Xica da Silva]]
* 1977 - *Diamante Bruto*
* 1978 - *A Batalha dos Guararapes
* 1978 - *[[O Golpe Mais Louco do Mundo]]*
* 1979 - *[[Bye Bye Brasil]]*
* 1980 - *[[O Incrível Monstro Trapalhão]]*
* 1980 - *[[Bonitinha mas Ordinária ou Otto Lara Rezende]]*
* 1981 - *[[Fiebre Amarilla (ta'angamýi)]]*
* 1981 - *[[Los Crápulas]]*
* 1982 - *[[O Rei da Vela]]* 
* 1982 - *[[O Bom Burguês]]*
* 1984 - *[[São Bernardo (1984)|São Bernardo]]*
* 1984 - *[[Jango (filme)]]*
* 1985 - *[[Fonte da Saudade]]*
* 1985 - *[[O Homem da Capa Preta]]*
* 1986 - *[[Baixo Gávea]]*
* 1986 - *[[Besame Mucho]]*
* 1987 - *Leila Diniz*
* 1987 - *[[Um Trem para as Estrelas]]*
* 1989 - *[[Dias Melhores Virão]]*
* 1989 - *Mentira* ....
* 1989 - *Doida Demais*
* 1989 - *Solidão, uma Linda História de Amor*
* 1990 - *[[Filha da Mãe]]*
* 1992 - *[[Medicine Man]]*
* 1994 - *Josué de Castro, Cidadão do Mundo*
* 1996 - *Pequeno Dicionário Amoroso]]*
* 1996 - *Delicado]]*
* 1997 - *For All - O Trampolim da Vitória*
* 1997 - *[[Guerra de Canudos (ta'angamýi)|Guerra de Canudos]]* .... Antonio Conselheiro
* 2000 - *[[Villa-Lobos, Uma Vida de Paixão]]*
* 2002 - *[[Dead In Water]]*
* 2002 - *[[Banquete]]*
* 2003 - *Maria - Mãe do Filho de Deus*
* 2003 - *[[O Homem do Ano]]*
* 2004 - *Onde Anda Você?*
* 2004 - *Redentor'
* 2004 - *Viva Sapato!*
* 2005 - *O Piadista*
* 2005 - *Olga Del Volga*
* 2005 - *O Guia do Mochileiro das Galáxias*
* 2006 - *Canta Maria* .... [[Virgulino Ferreira da Silva|Lampião]]
* 2006 - *O Sonho de Inacim*
* 2006 - *O Maior Amor do Mundo*
* 2008 - *Casa da Mãe Joana*
* 2008 - *Sexo com amor?*
* 2008 - *Romance*
* 2009 - *Embarque Imediato*
* 2010 - *O Bem Amado*
* 2010 - *Elvis e Madona*
* 2011 - *Tancredo, a Travessia* (documentário) .... [[Narrador]]
* 2011 - *"Kreuko" em *Mundo Invisível**
* 2011 - *A Melhor Idade*
* 2013 - *Giovanni Improtta*
* 2013 - *Casa da Mãe Joana 2*
* 2013 - *Isolados*

== Mandu'apy ==


== Joaju ==
* [https://web.archive.org/web/20130820121813/http://www.colmagno.com.br/teatromagno/Entrevista_Wilker.htm Entrevista com José Wilker]
* [https://web.archive.org/web/20120710114154/http://memoriaglobo.globo.com/Memoriaglobo/0,27723,GYP0-5271-229552,00.html José Wilker em *Memória Globo'']
* José Wilker no Filmow

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Joia Rara

***Joia Rara*** (Karaiñe'ẽme: *Una Joya Escondida*) ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 16 jasyporundy ary 2013-pe ha opa ára 4 jasyrundy ary 2014-pe, tembiasagua'u *[[Flor do Caribe]]* rire ha *[[Meu Pedacinho de Chão]]* mboyve, 173 ñembyaty kuéra ndie. Ohai Duca Rachid, Thelma Guedes ha Thereza Falcão, oipytyvõ jehaípe Manuela Dias, Luciane Reis, Camila Guedes, Alessandro Marson ha Newton Cannito, omotenonde Paulo Silvestrini, Joana Jabace, Enrique Diaz, Fábio Strazzer, o motenonde pavẽ Amora Mautner ha Ricardo Waddington , kóva ha'e 82ha "tembiasagua'u 6PM aravóre" ohasáva *Rede Globo* rupive.

Mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e akue Bruno Gagliasso, Bianca Bin ha Mel Maia; Carolina Dieckmann, Domingos Montagner, Thiago Lacerda, Rafael Cardoso, Nathália Dill, Luiza Valdetaro, Ana Cecília Costa, Mariana Ximenes, Ricardo Pereira, Letícia Spiller, Caio Blat, Ângelo Antônio ha Cláudia Ohana ojapóva ava tenondegua rire, Ana Lúcia Torre, Miguel Rômulo ha Leopoldo Pacheco ojapóva ava gua'u ñaña José de Abreu (ojapóva rire ava gua'u porã tembiasagua'u ipahápe) ha Carmo Dalla Vecchia ojapóva ava gua'u ñaña avei.

Omombe'u mborayhu Franz (Bruno Gagliasso) ha Amélia (Bianca Bin) orekóva, hákatu, kuimba'e viru hetáva ha kuña mborayhúva, heta tapicha ojokose chupekuéra; upe tembiasa ohasa ary 1948-jave, táva Rio de Janeiro-pe, ha omombe'u avei Vuda rape jehasa, Vuda jeroviaha jehasa Nepal retãme ha Brasil retãme.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2013
Ñemohenda:2014
Além do Horizonte

**Além do Horizonte** ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 4 jasypateĩ ary 2013-pe ha opa ára 2 jasypo ary 2014-pe, tembiasagua'u *[[Sangue Bom]]* rire ha *[[Geração Brasil]]* mboyve, 173 ñembyaty kuéra ndie. 

Ohai Carlos Gregório, Marcos Bernstein ha Ricardo Hofstetter, oipytyvõ jehaípe Victor Atherino, Giovana Moraes, Carla Faour, Melanie Dimantas ha Sérgio Marques, omotenonde Carlo Milani, André Câmara, Flávia Lacerda ha Pedro Peregrino, omotenonde pavẽ Gustavo Fernandez ha Ricardo Waddington , kóva ha 83ha "tembiasagua'u ohasáva 7PM aravóre" Rede Globo pegua.

Mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e akue Juliana Paiva, Rodrigo Simas, Thiago Rodrigues. Mariana Rios, Vinicius Tardio, Laila Zaid, Flávia Alessandra, Alexandre Borges, Rodrigo Simas, Christiana Ubach, Alexandre Nero, Sheron Menezzes, Igor Angelkorte, Rômulo Estrela, Day Mesquita, Maria Luísa Mendonça, Caco Ciocler, Cláudia Jimenez, Letícia Colin, Cássio Gabus Mendes, Yanna Lavigne, Marcello Novaes, Antônio Calloni ha Carolina Ferraz.

Omombe'u vy'apavẽ jeheka, mborayhúre ha ñembojoajúre, umi mitãrusu ohekase ipehẽngue oñemongañýva ha oho Amazonas ka'aguýpe jejuhurã ipehẽnguenguéra ohóva vy'a jeheka.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2013
Ñemohenda:2014
Meu Pedacinho de Chão

***Meu Pedacinho de Chão*** (Avañe'ẽme: *Che Retã Pehẽnguemi*) ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo, ko tembiasagua'u ijejapojey, peteĩháme ojejapo ary 1971 ha omombe'u tembiasa ojoguami ko tembiasápe. Oñepyrũ ára 7 jasyrundy ary 2014-pe, tembiasagua'u *[[Joia Rara]]*, 100 ñembyaty kuéra ndie orekóta. Ohai Benedito Ruy Barbosa, imemby ndie Edilene Barbosa ha hemimeno Marcos Barbosa ndie. "Kóva ndaha'éi peteĩ jejapojey", he'i haihára Benedito Ruy Barbosa oñe'ẽvo *[[Meu Pedacinho de Chão (1971)]]*, "Che katu aimo'ã akue ajapojey ko tembiasa, añepyrũvo katu, apy'amongeta upéicha: ko'ãga che rekosãsóva ha che añe'ẽkatu mba'éichagua che añe'ẽse. Ko tembiasagua'u ndojoguai porã tembiasagua'u ary 1971-pegua, ava tee gua'u héra kuéra ha táva héra mante ojogua", he'i haihára, upe ára ohai peteĩháme ndoikatúiva ohaiséva. 

Mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e akue Bruna Linzmeyer, Irandhir Santos, Johnny Massaro, Osmar Prado, Juliana Paes, Rodrigo Lombardi, Antônio Fagundes, Bruno Fagundes, Geytsa Garcia ha Tomás Sampaio.

Omombe'u táva michĩ gua'u hérava Santa Fé jehasa, peteĩ mbo'ehára kuñataĩ porãmi oguahẽ oñemoarandu mitãnguéra ha ojuhu peteĩ táva tindy ha jejapose'ỹ ohasa asy sapy'a mburuvicha Epaminondas rupive ndaipotáiva táva reko oñemomba'eguasu.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2014
Varvado

**Varbado** (ingleñe'ẽme:*Barbados*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva peteĩ ypa'ũme yguasu Karíve pegua, paraguasu Atlántikope. Umi karai Epáña megua oguahẽraẽ ko tendápe amo saro'y XVI jave, oñemomba'e ko ypa'ũ rehe ha opyta Mburuvi Epáña poguýpe upe guive. Saro'y XVII jave oguahẽ va'ekue umi karai Ingyatérra pegua, oñemoba'e hikuái hese ha omoĩ Tavetã Joaju poguýpe ary 1966 meve, ohupytúvo isãso. Upe arýpe oike ONU ñembyatýpe ha ''Mancomunidad de Naciones''-pe. Ipype oikove amo 304&nbsp;139 tapichakuéra, haimete opavave niko ijerovia Lutéro rapépe. Iñe'ẽ tee niko ingleñe'ẽ.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Gobierno de Barbados (en inglés)
* Información de la OMS sobre Barbados
* Perfiles de países de la FAO: Barbados
* Access Barbados (en inglés)
Juliana Paes

**Juliana Couto Paes** (Rio Bonito, 26 jasyapy ary 1979-pe) ha'e peteĩ kuña mba'eapohára ha modélo Pindorama retẽ pegua.

## Hembiapo
### Ta'angambyrýpe

### Ta'angamýi

### Ñoha'ãnga

## Jopói

## Mandu'apy

## Joaju
* 
* Internet renda tee

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Jacques de Molay

**Jacques de Molay** heñóikuri Molay, Hyãsia-pe, ary 1243-pe ha hogaygua ha’eva’ekue kuimba’e ha kuña ipoguasu ha hekokatéva Borgoña-pe. Itúva niko Juan, karai Lonvy-ygua. Jacques Bernard de Molay, ojekuaavéva Jacques de Molay-pe, ha’ehína *[[Orden del Temple]]* térã *Caballeros Templarios* ruvicha guasu paha. Ary 1265-pe Jacques, táva Beaune, Hyãsia-pe, oikékuri Kirito Rembiguái Mboriahu Atyhápe (upéi herava’ekue Salomón Opy Ñangarekohára), ojeherovéva hikuái Opy Ñangarekohára térã Opygua Atyha, avei ojeheróva Tupâ Ñorãirõhára; ha’éva peteĩ ñorãirõhára aty ojepytasóva Tupã rayhupápe ha hérape oñemoĩva Pápa poguýpe ha oñeha’ãva’ekue oñangareko Catolico-kuérape g̃uarã Salomón Opy oĩva Herusalẽ-me, musulman-kuéra oguerekoséva ipoguýpe.

Ary 1293-pe, Jacques-gui oikókuri pe Atyha Ruvicha Guasu omanonguévo Thibaud Gaudín ára 16 jasyrundy ary 1292-pe. Jacques de Molay ha’ékuri 23º ha upekuévo Opygua Atyha ruvicha paha.

Ary 1293 guive ary 1305 peve De Molay omotenondékuri heta ñorãirõ Musulman-kuéra ndive ha upeichahápe ary 1298-pe oikejepékuri Herusalẽ-me; upépe, ary 1299-pe, táva Emesa ypýpe, omosẽkuri Malej Nacer-pe, ha’éva Ehipto-ygua. Ary 1300-pe Jacques de Molay ha iñirũnguéra Opygua Atyhapegua ojeitýkuri táva Alejandría ári ha haimetete ho’a ipopekuéra ha Cristiano-kuéra poguýpe táva Tartus (Siria yrembe’ýpe oĩva).

Ary 1307-pe, Pápa Clemente V, Beltran de Goth ha Felipe IV, ku Iporãva, ha’éva Hyãsia mburuvicha; ojokouka Jacques de Molay-pe ha omoinge chupe ka’irãime he’ívo hese oñembohoryhague Kurusu Marangatúre, ohepyme’ẽhague “angaipa pysyrõ”, ojeroviáre ambue mba’ére ndaha’éiva Cristiano rekopegua ha ojeroviáre ambue Tupãre ndaha’éiva Cristiano rekopegua. De Molay -heta jejahéi ha ñembypoti rire- he’íkuri umi mba’e añetehague jepémo upéi he’íkuri ijapuhague, heta oñenupãguinte omoneihague; opa umi mba’ére ojehapýkuri chupe hekovére ára 18 jasyapy ary 1314-pe, tupãovusu Notre Dame renondépe, París-pe. Upe mboyve, Jacques he’ijeýkuri ijapuhague ha na’añeteiha umi mba’e ojeva’ekue hese, avei he’íkuri Opygua Atyha hekomarangatuha ha ipahápe oñe’ẽngai umi hese ha ijatyha rehe ojahéivare.

## Joajy
*Templarios, Jacques de Molay el último Templario
*Video homenaje a Jacques de Molay

## ***
*http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/jacques-de-molay-guaran-me Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Willis tuicha

**Willis tuicha** (ingyaterrañe'ẽme: *Willis Tower*) héra tee ***Sears Tower***, ha'e peteĩ óga yvateite orekóva 442 métro  ha hi'anténare 527 métro ohupytu, opyta Chikago-pe, Illinois retãvore. Ojejogapopávo, Willis tuicha óga yvatevéva opaite yvórape, ohasa World Trade Center hi'yvatekue táva Nueva York pegua, ha 20 ary aja niko óga yvatevéva pavẽgua. Imétro 442 (ojepapa'ỹ hi'anténa), ku Willis tuicha óga yvateve mbohapyha Amérika-gui, CN Tower ha One World Trade Center rire, ha óga yvateve mokõiha Tetã peteĩ reko Amérikagua-gui, One World Trade Center rire Nueva York pegua, ohasa 27 métro pe Trump International Hotel and Tower, opytáva avei Chikago-pe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Chikago hóga yvateve
Mbenĩ

**Mbenĩ** (hyãsiañe'ẽme: **Bénin**, hérava ymaguare **Dahomey**), héra tee **Tavakuairetã Mbenĩ** (hyãsiañe'ẽ: *République du Bénin*), ha'e niko peteĩ tetã opytáva Áfrika kuarahyreike gotyo. Ijerére ojejuhu kuarahyreike gotyo Togo retãme, kuarahyresẽ gotyo Niheria retã ha Vurukina Faso retã ha Níher yvate gotyo ojejuhu. Opaite nunga tekove oikóva ipype oĩ Yjere Mbenĩ yrembe'ýre. Itavusu ha'e táva Porto Novo, hákatu iporokuái oĩ táva Cotonou, táva tuichavéva. Mbenĩ hi'ape renda nunga 110.000 km2, ha ipype oguereko 9,05 sua tapicha kuéra. Mbenĩ iviru ñemono'õ ou ñemitỹ pegua.

Iñe'ẽ tee niko hyãsiañe'ẽ. Hákatu, oĩ umi ñe'ẽ ambuéva oñeñe'ẽva avei, pe "fõ ñe'ẽ" ha joruvá ñe'ẽ katu oñeñe'ẽva py'ỹi. Róma ikatóliko rape ijeroviaha guasuvéva, ha upei islã, pe vudu ha Lutero rape.

Kolónia Hyãsia pegua ymaguare, hérava akue "*Dahomey*", tavetã Dahomey oikógui akue hendápe ko'ãgagua, ku tetã ohupytu akue isãso ára 1 jasypoapy ary 1960-pe, Tavakuairetã Dahomey héra rupi. Ary 1975-jave, oñembohéra jey Tavakuairetã Mbenĩ.

## Mandu'apy

## Joaju

* Gouvernement du Benin sitio oficial (en francés)
* Jefe de estado y miembros del gabinete (en inglés)
* CIA - The world factbook - Benin, página de la CIA sobre Benín.
* Benin en *UCB Libraries GovPubs* (en inglés)
* Perfiles de países de la FAO: Benin
Aon Center (Chikago)

**Aon Center** (200 East Randolph Street, hérava ymaguare **Amoco Building**) ha'e peteĩ óga yvateite opytáva Chicago-pe, Illinois, Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe, omoha'anga ijejogapo umi atyvete jogapokuaaha Edward Durell Stone ha Perkins and Will, ha ojejogapopa ary 1974-pe. Orekóva 83 píso ha 346 m yvatekuére, Chikago hóga yvatevéva mbohapyha, Willis Tower rire ha Trump International Hotel and Tower.

## Mandu'apy

## Joaju

* Aon Center en CTBUH Skyscraper Center
* Lista de inquilinos del Aon Center – Empresas situadas en el 200 East Randolph Street, Chicago IL

Ñemohenda:Chikago hóga yvateve
AT&T Corporate Center

**AT&T Corporate Center** ha'e peteĩ óga yvateite opytáva Chikago távape, Illinois. Ku tetãvore hóga yvateve 5ha ha Tetã peteĩ reko Amérikagua hóga yvateve 10ha, oguerekógui 60 píso ha 307 métro yvatekuére.

Ojejogapo jasyporundy ary 1986 guive jasyrundy ary 1989 peve, ha oguereko ipype American Telephone & Telegraph Company hóga Chikago távape.

## Mandu'apy

## Joaju
* Arqhys AT&T Corporate Center
* Imagen 3D de AT&T Corporate Center y el Edificio USG, Galería Google 3D

Ñemohenda:Chikago hóga yvateve
Óga yvateite

**Óga yvateite** () ha'e peteĩ óga tuicha yvateiterei ha oguerekóva ipype heta tapicha.

Iñemohendapyre yvatekuére, ha ojejogapo oipururã porãve yvýpe, pirapire rekóre ha jeheca porãre.

## Ehecha avei
* Óga yvateite ituichakuére
* Paraguái hóga yvateite tuichakuére

Ñemohenda:Óga
Ñemohenda:Jogapokuaa
John Hancock Center

**John Hancock Center** ha'e peteĩ óga yvateite opytáva Chikago távape, Illinois, Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe. Orekóva 100 píso ha 344 métro yvatekuére, karai apokuaaha ytágua omoha'angáva ku óga yvate hérava Fazlur Khan ha jogapokuaahára Bruce Graham, atyvete *Skidmore, Owings and Merrill* pegua, ojejogapopa ary 1969-jave, ha niko óga yvateve mokõiha opa yvýgua. Chikago hóga yvateve irundyha ha Tetã peteĩ reko Amérikagua hóga yvateve poteĩha, Willis tuicha rire, Trump International Hotel and Tower, Aon Center, pe Empire State Building ha One World Trade Center táva Nueva York pegua. Ipype oreko mba'apo renda ha karurenda.

## Mandu'apy

## Joaju

* SkyCraper Page



Ñemohenda:Chikago hóga yvateve
One World Trade Center

**One World Trade Center**, hérava ymaguare **Freedom Tower** térã **Sãso Óga yvate**, ha'e peteĩ óga yvateite ojejogapo Lower Manhattan, Nueva York, Tetãvore Joapykuérape, umi jogapokuaahára Thomas Boada ha David Childs ojapo. Ko óga tuicha hepykue 2000 sua dólar, World Trade Center hóga yvateite tuichavéva, omyengovia umi Torres Gemelas ymaguare, ojeitypa vaihápe ñorairõme ára 11 jasyporundýpe 2001 jave.

Ary 2014 jave oñemopu'ãmba, ohupyty 541 métro, ko óga yvateite ha'e mba'e yvypóra ojapo tuichavéva 7ha yvy ape ári, Burj Khalifa rire, oguerekóva 828 métro yvatekuére, Tokyo Skytree oguerekóva 634 métro, Shanghái Hóga Yvate Mbytégua oguerekóva 632 métro, Abraj Al Bait Guasu oguerekóva 601 métro, pe Kãtõ téle hóga yvate oguerekóva 600 métro ha CN Tower oguerekóva 553,33 métro. Ko óga yvatekue oguereko peteĩ he'iseha, 541 métro niko 1.776 pie, ha umi papapy ha'e Tetãvore Joapykuéra isãso ary (4 jasypokõi ary 1776-pe). Ha avei, hóga ahoja ohupyty 417 métro yvatekuére, umi Torres Gemelas imétro ymaguare. Ára 30 jasyrundy ary 2012 jave ko óga yvateite ohupyty tee 387 métro ha Nueva York hóga yvatevéva niko upe guive, ohasa Empire State Building oguerekóva 381 métros yvatekuére.

Héra yma peteĩháme **Freedom Tower** (avañe'ẽme niko he'ise: *tekosãso róga yvate*), ára 26 jasyapy ary 2009 jave oñemoambue héra upéva ko'ãgaguáicha.

## Mandu'apy

## Joaju

* La Torre de la Libertad se blinda
* Así será la Torre de la Libertad
* El futuro 'skyline' de Nueva York
* Nota de prensa de la Autoridad Portuaria de Nueva York y de Nueva Jersey, en el que comunica el primer alquiler y el cambio de nombre de Torre de la Libertad a One WTC -en inglés-
* Newsday, Freedom Tower name changed to One World Trade Center -en inglés-

Ñemohenda:Táva Nueva York hóga yvateve
Empire State Building

**Óga tuicha Empire State** (ingyaterrañe'ẽme: *Empire State Building*) ha'e peteĩ óga yvateite oĩva Tape 5ha ha West 34th Street-pe, táva Nueva York-pe, Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe. Héra ou tetãvore Nueva York ojembohero. Óga yvateve opa yvóra 40 ary aja, ojejogapopa ary 1931 guive ary 1972 peve, ojejogapopa pe óga yvateite World Trade Center. Ojeitypa rire vaihápe ñorairõme ára 11 jasyporundýpe 2001-pe umi *Torres Gemelas*, ku óga yvateite *Empire State* táva Nueva York hóga yvatevéva jey, ha upei ohasa hese pe One World Trade Center ára 30 jasyrundy ary 2012-jave, ha Empire State yvateve mokõiha.

## Mandu'apy

## Joaju

* Sitio oficial
* Sobrevuele el edificio EmpireState utilizando imágenes y la API de GoogleMaps
* Información y fotografías del Empire State y su observatorio de la ciudad
* Representación tridimensional del Edificio Empire State
* Webcam del Empire State en tiempo real

Ñemohenda:Táva Nueva York hóga yvateve
Burj Khalifa

**Burj Khalifa** (برج خليفة, avañe'ẽ tai taíre jehasa: *Vurj Halifa*, opa ñe'ẽme tai taíre jehasa: **Burj Khalifa**, AFI:bʊɾʤ χalifæ), ha'e peteĩ óga yvateiterei opyta Nduvái távape, Aravia Emiryvy Joajúpe. Oguereko 828 métro yvatekuére, ha'e opa yvy hóga yvatevéva.

Hérava yma ojejogapóvo **Burj Dubái** (برج دبي,*Óga yvate Nduvái*), tapicha kuéra oñepyrũ ojogapo ára 21 jasyporundy ary 2004-pe, ha ojepe'a tee oñepyrũ hag̃ua tembiapo ha jeikove ipype ára 4 jasyteĩ ary 2010-pe.

Ára 21 jasypokõi ary 2007-jave, atyvete hechaukaha Emaar Properties he'i, Burj Dubai héra yma, ohasa Taipei 101  yvatekuére  509 métrore, opaite yvy hóga yvatevéa ha opaite yvypóra rembiapo yvatevéva ojejapóva.  Ára 17 jasyteĩ ary 2009-jave ku Burj Khalifa ohupytu yvatekue tee (828 métro).

## Mandu'apy

## Joaju

* Burch Jalifa.com

Ñemohenda:Nduvái hóga yvateve
Ícono óga yvate

**Torre Ícono** (avañe'ẽme: Ícono óga yvate) ha'e Paraguái retã hóga yvatevéva, oĩva táva Paraguaýpe, oguereko 137 m yvatekuére ha 37 píso.

## Mandu'apy

## Joaju
*Sitio oficial de la Torre Ícono
*Skyscrapercity, apartado Torre Ícono
*Torre Ícono del Galería 3D de Google

Ñemohenda:Táva Paraguay hóga yvateve
Ñemohenda:2013
Takape

**Takape** térã **nupãha** ha'e peteĩ mba'e po'i pokokáicha, yvyra jejapopyre, kuarepoti térã ambue mba'e hatã, peteĩva ijapýragui ituichavéva ha ojepurúva ñorairõme, ymaguarépe ojepuruvéva heta tetãme, guarani kuéra oipuru avei imboka teéicha, ha heta ñemoñare ambuéva Amerikagua oipuru va'ekue ñorairõme.

## Mba'e ohechaukáva ha he'iseha
Takape ha leõ pire ha'e *Heracles* (Hércules) heko tee ñorairõme, umi mba'eporãme kuarahyreikegua.

Vuda rapépe, takape niko umi *Dvarapala* ñemoñare imboka tee.

Tupã Visnu pópe, he'ise arandu rekoteéva ha tupã Kali pópe, ohechauka ára mbaretekue, ohundipáva opa mba'e ombohovái hese.

Ñemohenda:Mboka
Tetã Chile Momorãhéi

[thumb|right|320px|Tetã [Chile Momorãhéi]]

;**Tetã [[Chile]] Momorãhéi** 

;**Ohaiva:**   Eusebio Lillo 
;**Ñe'ẽ poty:**  Ramón Carnicer

## 


:**Dulce Patria, recibe los votos**
:**con que Chile en tus aras juró**
:**que o la tumba serás de los libres** 
:**o el asilo contra la opresión.**

I 
:Ha cesado la lucha sangrienta;
:ya es hermano el que ayer invasor; 
:de tres siglos lavamos la afrenta 
:combatiendo en el campo de honor. 
:El que ayer doblegábase esclavo 
:hoy ya libre y triunfante se ve; 
:libertad es la herencia del bravo, 
:la Victoria se humilla a su pie.

II 
:Alza, Chile, sin mancha la frente; 
:conquistaste tu nombre en la lid; 
:siempre noble, constante y valiente 
:te encontraron los hijos del Cid. 
:Que tus libres tranquilos coronen 
:a las artes, la industria y la paz, 
:y de triunfos cantares entonen 
:que amedrenten al déspota audaz. 

III 
:Vuestros nombres, valientes soldados, 
:que habéis sido de Chile el sostén, 
:nuestros pechos los llevan grabados; 
:los sabrán nuestros hijos también. 
:Sean ellos el grito de muerte 
:que lancemos marchando a lidiar, 
:y sonando en la boca del fuerte 
:hagan siempre al tirano temblar. 

IV 
:Si pretende el cañón extranjero 
:nuestros pueblos, osado, invadir; 
:desnudemos al punto el acero 
:y sepamos vencer o morir. 
:Con su sangre el altivo araucano 
:nos legó, por herencia, el valor; 
:y no tiembla la espada en la mano 
:defendiendo, de Chile, el honor. 

**V**
:**Puro, Chile, es tu cielo azulado,**
:**puras brisas te cruzan también,**
:**y tu campo de flores bordado**
:**es la copia feliz del Edén.**
:**Majestuosa es la blanca montaña**
:**que te dio por baluarte el Señor,**
:**y ese mar que tranquilo te baña**
:**te promete futuro esplendor.**

VI 
:Esas galas, ¡oh, Patria!, esas flores 
:que tapizan tu suelo feraz, 
:no las pisen jamás invasores; 
:con su sombra las cubra la paz. 
:Nuestros pechos serán tu baluarte, 
:con tu nombre sabremos vencer, 
:o tu noble, glorioso estandarte, 
:nos verá, combatiendo, caer. 


## Mandu'apy


## Ambuére joaju

* Tetã Chile Momorãhéi (MIDI)

Ñemohenda:Chile
Eirara

**Eirara**, térã **eira** (***Eira barbara***) ha'e peteĩ mymba okambúva juehegua so'o'uha oikove ka'aguýpe, Méjiko iñemby gotyo guive Argentina retã meve.

Eirara hete ipukukue ha ituichakue 58 gotyo 75, huguái 42 cm.ipohyikue 5 kg. Iñakã guasu, hetyma kuéra ipuku. Hague mbyky, hũ térã hũngy.

Ho'u mymba'i okambúva, anguja, akuti, kuatirana, mymba otyryrýva ha guyra kuéra. Ho'u avei yva kuéra. Oikove añóre térã atýre. Oiko yvyramáta kuápe térã yvy kuápe. Eirara kuña oreko 2 gotyo 4 memby ary arýpe.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Okambúva
Aratĩnga

**Aratĩnga** (***Aratinga***) ha'e peteĩ guyra jueheguaty oikove Amérikape, juehepehẽ tu'ĩ (Psittacidae) aty pegua.

Héra ypy ou avañe'ẽgua ha tupi ñe'ẽgua, *[[araka|ara]]* he'iséva tupi ñe'ẽme araka ha *tĩnga* niko he'ise itĩ michĩ.

## Aratĩnga juehegua kuéra
Guyrañehesa'ỹijo Atykatuete Hetatetãgua he'i oiko ko'ã juehegua:
* *[[Aratinga auricapillus]]*, perico dorado
* *[[Aratinga jandaya]]*, cotorra Jandaya
* *[[Aratinga maculata]]*
* *[[Aratinga nenday]]*, ñanday
* *[[Aratinga solstitialis]]*, cotorra solar o cotorrita del sol
* *[[Aratinga weddellii]]*, lorito pico negro
* †*[[Aratinga labati]]* (ndoikovéima), perico de Guadalupe

## Mandu'apy

## Joaju
Ñanday tee

thumb| ''Aratinga jandaya''

**Ñanday tee** (***Aratinga jandaya***) ha'e peteĩ guyra juehegua, juehepehẽ umi tu'ĩ (*Psittacidae*) pegua. Oikove ka'aguy Brasil yvate kuarahyresẽ gotyo.

Ndotuichái ha ndomichĩri, huguái puku, ohupytu 30&nbsp;cm ipukukue. Iñakã, hi'ajúra ha ipy'a sa'yju pytã, ha huguái hovyũ, hague hovy ha sa'yju. Ipy ha itĩ hũngy , hesa hũ, peteĩ apu'a morotĩ ojere hese.

Ñandy tee kuña ha kuimba'e ojogua. Iñe'ẽ pararã ha hatã.

## Mandu'apy

## Joaju

* Cotorra Jandaya en BirdLife Species Factsheet.

Ñemohenda:Aratĩnga
Wilson óga yvate

**Torre Wilson** (avañe'ẽme: Wilson óga yvate) ha'e peteĩ óga tuicha oĩva táva Paraguaýpe, Paraguái retãme, Eligio Ayala tapére, Constitución ha Brasil tape mbytére. 

Ojejogapo ary 1993-jave ha oguereko 107 metro yvatekuére ha 31 píso; mokõipa ary nunga ha'e va'ekue aja Paraguái hóga yvatevéva.

Ko'ãga, Paraguái hóga yvatevéva ha'e Ícono óga yvate, ha ku óga yvate imokõiha.

## Joaju
* Torre Wilson en la Galería 3D de Google
* Skyscrapercity Torre Wilson

Ñemohenda:Táva Paraguay hóga yvateve
Ñemohenda:1993
Trump International Hotel and Tower (Chikago)

**Trump International Hotel and Tower**, hérava avei **Trump Tower Chicago** ha ojekuaavéva hendápe **Trump Tower**, ha'e peteĩ óga yvateite jeikove hag̃ua ha *hotel* jepururã opytáva Chikago táva mbytépe, Illinois retãvore, Tetãvore Joapykuérape. Karai jogapokuaahára omoha'angá ku óga yvate hérava Adrian Smith atyvete Skidmore, Owings and Merrill pegua. Oguereko 98 píso, ha ohupyty 423 métro hi'anténare, 357 métro hóga ahojáre yvatekuére ohupyty.

Chikago hóga yvateve mokõika Willis Tower rire, Tetãvore Joapykuéra hóga yvateve mbohapyha, ohasa umívare pe óga yvateite One World Trade Center táva Nueva York pegua.

## Mandu'apy ha marandu'i
;Marandu'i

;Mandu'apy
 

## Joaju

* Trump International Hotel & Tower Chicago Sitio web oficial del hotel
* Trump International Hotel & Tower Chicago Sitio web oficial de la inmobiliaria 
* Trump Organization Sitio web oficial

Ñemohenda:Chikago hóga yvateve
Vidas em Jogo

***Vidas em Jogo*** ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava RecordTV.

## Mandu'apy


Ñemohenda:RecordTV Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1988

**Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1988 táva Seúl-pe** ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 24ha ojejapóva ára 17 jasyporundy guive ára 2 jasypa peve ary 1988-pe, táva Seúl-pe, Yvykorea retã itavusu. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.

Ñembyaty ojapo 237 ñeha'ã ha 23 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 8.391 jetepysohára (6.197 kuimba'e kuéra ha 2.194 kuña nguéra) oúva 159 tetãnguéra pegua. Ku ñembosaraipavẽ paha ojejapóva Ñorairõ Ro'y ojejapóvo.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ Arahakúpe
Ñemohenda:1988
Ñemohenda:Yvykorea
Seúlu

**Táva Tenondegua Seúlu** (hangúlu: 서울특별시, hanja:서울特別市) hérava avei **Seúlu** (hangúlu:서울), ha'e Yvykorea itavusu, pe tavakuairetã reñói guive ary 1948-jave, Korea itavusu marandekóva hetave 600 ary guive ha táva oguerekovéva tapicha kuéra ipype Korea yvyapy pegua. Ha'e tenda sãmbyhyha tee Yvykorea ipype. Oĩha yvate kuarahyreike pe tetãme 50 kilómetro-pe opyta pe tenda ñorairõ'ỹ omboja'o mokõi Korea. Pe ysyry Hã ohasa távape.

Ary 1988-jave, ára 17 jasyporundy guive ára 2 jasypa peve ary 1988-pe, ojejapo Seúlupe Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1988, ñembosaraipavẽ mokõiha ojejapóva akue Asia itávape, ha peteĩha ojejapóva akue Yvykorea retãme.

Ñemohenda:Táva Yvykoreagua
Yvate Koréa

**Koréa Tetarã Retã Jekopytyjojáva** (koreañe'ẽme: 조선 민주주의 인민 공화국, *Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk*) ―ojeikuaavéva **Yvate Koréa** oñemoingoe hag̃ua Ñemby Koréagui, ha'e peteĩ tetã Ásia pegua.

Opyta yvate gotyo Koréa yvyapýpe, ijerére ojejuhu kuarahyresẽ ha yvate China Tekoha Tetã, para Hapõ ha para Sa'yju imbytépe, ojejuhu yvate kuarahyresẽite gotyo Rrúsia, ñemby gotyo ojejuhu Ñemby Koréa ha kuarahyreike gotyo ojejuhu para Sa'yju.

Koréa Mburuvi oisãmbyhy akue opa Koréa yvyapýre, Hapõ oñembojára hese peve, Ñorairõ Rrúsia-Hapõ ary 1905 rire. Ary 1945 ―Mokõiha Ñorairõ Guasu rireite― pe Koréa yvyapy oñemboja'o mokõi pehẽnguépe, peteĩva Joaty Soviétiko pegua ha ambuéva Tetãvore Joapykuéra pegua. Ary 1948-jave, mokõi pehẽngue ohupyty sãso ha mokõiva oñembojarase akue opaite pe Koréa yvyapýre, ha upévare oñepyrũ pe Koréa ñorairõ ary 1950-jave. Ko'ãga peve oñorairõ, hákatu ndaipóri jejuka.

## Mandu'apy

## Joaju

* Web oficial de la República Popular Democrática de Corea
* Web oficial del Ministerio de Relaciones Culturales de la RPDC
* Corea de Hoy
* Naenara
* Jóvenes estadounidenses en Pyongyang.
Koréa yvyapy

**Koréa yvyapy** ha'e peteĩ yvyapy opytáva kuarahyresẽ gotyo Ásia-pe, para Sa'yju ha para Hapõ mbytépe, ijerére ojejuhu yvate gotyo China Tekoha Tetã ha Rrúsia ha ñemby gotyo ojejuhu Koréa ypo'i, omboja'óva Hapõ retã ha ko yvyapy. Ipype oĩ mokõi tetã: Ñemby Koréa ha Yvate Koréa.

Ñemohenda:Asia
Ñemohenda:Yvykorea
Ñemohenda:Yvatekorea
Huã Páulo II

**Karol Józef Wojtyla**, ojeporavova’ekue Pápa ára 16 jasypa ary 1978-pe, heñóikuri Wadowice távape, Polóña retãme, ára 18 jasypo ary 1920-pe. Ha’éniko pahague Karol Wojtyla ha Emilia Kaczorowska ñemoñare apytépe.

Omohu’ã rire iñemoarandu mitãrusumbo’ehaópe Wadowice-pe, ary 1938-pe oikékuri Mbo’ehaovusu Jagellónica-pe, Cracovia-gua. Nazi guaranikuéra ombotýrõ pe Mbo’ehaovusu ary 1939-pe, mitãrusu Karol omba’apókuri (1940-1944) peteĩ itaraitýpe ha upéi kímika apoharóga Solvay-pe ikatuhag̃uáicha oikove ha ani hag̃ua ojereraha Alemania retãme. Ary 1942 guive, oñandu oikoseha pa’írõ ha oike pa’irã mbo’esyrýpe Cracovia Pa’irãróga Guasúpe -ohekoñemíva- oisãmbyhýva Pa’iruvichaite Adam Stefan Sapieha. 

Ñorairõ rire, ombojoapy iñemoarandu Cracovia Pa’irãróga Guasúpe, ojepe’ajeýva, ha upéicha avei oike oñemoarandu Tupãkuaaty Mbo’esyrýpe Mbo’ehaovusu Jagellónica-pe, oiko peve chugui pa’i, Cracovia-pe, ára 1 jasypateĩ ary 1946-pe. Upéi Papaporavoha Sapieha omondókuri chupe Roma-pe oikohaguépe chugui tembikuaajára tupãkuaatýpe (1948), ha upevarã oiporavókuri hembiapovusu mba’ekuaarãrõ “Jerovia Huã Kurusugua rembiapópe”. Umi ary rupi, arapytu’u aja, omyasãikuri Tupã ñe’ẽ polakokuéra apytépe oikóva Hyãsia, Bélgica ha Holanda-pe. Ary 1948-pe ojevy Polonia-pe, Niegowìć tupãópe, Cracovia rembe’ýre, ha upéi San Florián-me, táva ryepýpe. Upéi oiko mbo’ehárarõ Cracovia Pa’irãróga Guasúpe ha Tupãkuaaty Mbo’ehaovusúpe, Lublin-me. Ára 4 jasypokõi ary 1958-pe, Pápa Pío XII ojapo chugui Pa’iruvicha Pytyvõhára Cracovia-pe ha ha’etéva Ombi-pe. Oñemboaje pa’iruvichavetérõ ára 28 jasyporundy ary 1958-pe Wawel (Cracovia) Tupãovusúpe, Pa’iruvichaite Eugeniusz Baziak po rupive. Ára 13 jasyteĩ ary 1964-pe Pápa Páulo VI ojapókuri chugui Cracovia Pa’iruvichaite, avei ojapóva chugui Papaporavohára ára 26 jasypoteĩ ary 1967-pe.

Ojeporavókuri Pápa ára 16 jasypa ary 1978-pe ha ára 22 jasypa omoñepyrũ hembiapo Páparamo ko arapy tuichakue javeve. ***Huã Páulo II*** ohaíkuri 5 aranduka: “Cruzando el umbral de la esperanza” (jasypa 1994); “Don y misterio: en el quincuagésimo aniversario de mi sacerdocio” (jasypateĩ 1996); “Tríptico romano” (jasyapy 2003); “¡Levantaos! ¡vamos!” (jasypo 2004) ha “Memoria e identidad” (jasykõi 2005). Ára 13 jasypo ary 1981-pe, Peru Marangatu Okarusúpe, oĩkuri ojapíva chupe ojukahag̃uáicha. Omanókuri Roma-pe, arapokõi 2 jasyrundy ary 2005-pe. Benedicto XVI ojapókuri chugui marangaturã ára 1 jasypo ary 2011-pe Peru Marangatu Tupãoruvichápe; ha Pápa Francisco katu ojapo chugui marangatu arateĩ 27 jasyrundy ary 2014-pe.

## Joaju
*1988 - OÑE’ẼKURI GUARANI ÑANE RETÃME
*PERFIL BIOGRÁFICO DE JUAN PABLO II
*Third pilgrimage of John Paul II to Poland, Institute of National Remembrance

## ***
*https://web.archive.org/web/20141023100852/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/juan-xxiii-y-juan-pablo-ii-nuevos-santos-marangatu-pyahu Ohai Guaraníme: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Pápa
Ñemohenda:Tekove Poloñagua
Huã XXIII

thumb|200px|Pápa Huã XXIII
**Angelo Giusseppe Roncalli** heñóikuri ára 25 jasypateĩ ary 1881-pe Sotto il Monte-pe, Bérgamo tetãpehẽ, Italia retãme; ha’éniko irundyha paapy joyke’y apytépe. Upe arapevoi oñemongaraíkuri.

Ary 1892-pe oikékuri Bérgamo Pa’irãrógape, oñemoaranduhaguépe avakuaatykuéra, arandupykuaaty ha mokõi ary tupãkuaatýpe. Upépe, orekórõ parundy ary, oñepyrũkuri ohai tembipytu rehegua, omoirûva’ekue chupe hekove pukukuépe, ha oñembyatyva’ekue “Peteĩ ã rembihai”pe. Ára 1 jasyapy ary 1896-pe, Bérgamo Pa’irãróga ruvicha, Luigi Isacchi, omoinge chupe Franciscano Pa’i’ỹva Atýpe, oñemboajehaguépe ára 23 jasypo ary 1897-pe. 1901 guive 1905 peve oikókuri chugui temimbo’e Roma Papambohapeha Pa’irãróga-pe.

Chugui oikókuri pa'i ára 10 jasypoapy ary 1904-pe, Tupão Santa María in Monte Santo, Piazza del Popolo, Róma-pe. Ary 1915-pe, Italia oikérõguare ñorairõme, oiko chugui guarini tasyogua. Opávo ñorairõ, omoheñóikuri “Temimbo’e Róga”, omyasãiva Tupã ñe’ẽ mitãrusukuéra apytépe. Ary 1919-pe oikókuri chugui Pa’irãróga ruvicha tembipytuguigua.

Ary 1921-pe omoñepyrũ hekove vore mokõiha, Marangatu Rendápe. Benedicto XV ohenóikuri chupe Roma-pe omotenonde hag̃ua Paparã Rembiapoha Aty Guasu Jerovia Myasãi rehegua. Oho avei, Táva Vatikano rérape, Vugaria, Tuykia ha Gyresia-pe. Oñepyrũvo Yvóra Ñorairõ Mokõiha, ha’e oĩkuri Gyesia-pe, ijaku’ipava’ekue ñorairõkuéra rupive. Ombyatýkuri marandu oikuaaukáva mba’éichapa ha moõpa oĩ hikuái umi ñorairõhára oñemonambiva’ekue ha peichahápe avei oipysyrõkuri heta Hudíope. Ára 6 jasypakõi ary 1944-pe Pío XII ojapo chugui Paparerapegua Parĩ-pe. Ára 12 jasyteĩ ary 1953-pe oiko chugui Papaporavohára ha ára 25 katu oiko chugui Tupãretãpehẽruvicha Venecia-pe.

Omanóvo Pío XII, ojepovarókuri Pápa pyahúrõ ára 28 jasypa ary 1958-pe ha hérakuri ***Huã XXIII***. Po ary pukukue oĩkuri Páparamo ha maymáva ohechakuaákuri hekove ha hembiapópe ha’eha túva marangatu. Ndahekojejapói, hapicha rechakuaa, ipy’aguasu ha omỹiva rehegua, ohapykueho añetékuri Hesukiritópe ohógui umi ka’irãime oĩva rendápe, oñandúgui hasykatúvape, oñangarekoporãgui taha’eha’évape ou ha oho’ỹre chupe mba’e tetãmegua térã mávarepa ojeroviakatu ha oñanduka maymavaitépe túva reko añete. Ohenóikuri Roma Tupão No’õvusu, omoingo Atyvusu ohechajeýva’erã Tupão Léi Guasu, ohenói avei Vatikano II Joajuvusu Pa'iamandaje. Huã XXIII omanókuri ára 3 jasypoteĩ ary 1963 ka’arúpe. Huã Páulo II ojapókuri chugui marangaturã ára 3 jasyporundy ary 2000-pe Peru Marangatu Okarusúpe; ha Pápa Francisco katu ojapo chugui marangatu arateĩ 27 jasyrundy ary 2014-pe.

## ***
* https://web.archive.org/web/20141023100852/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/juan-xxiii-y-juan-pablo-ii-nuevos-santos-marangatu-pyahu Ohai Guaraníme: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Pápa
Ñemohenda:Tekove Italiagua
Ypo'i Korea

**Ypo'i Korea** (Kánji Koreañe'ẽme: 大韓海峽, *Daehanhaehyeop*) ha'e yhape kuarahyreikégua ojejuhúva upe yguasúpe omboja'óva yvyapy Korea ha peteĩ ypa'ũ Hapõ pegua hérava Kyūshū, oñembojoaju avei para Hapõ ha para China Kuarahyresẽ. Ku ypo'i uperiregua ypo'i Tsushima, mokõiva imbytépe opyta ypa'ũ Tsushima, heta Korea ha Hapõ oipurúva iñemúre.

Tetã Yvykorea-pe oĩ hetaiterei ygarata rupa opytáva ku ypo'i hi'aguĩ, Busán, Jinhae ha Masan umi tuichavéva. Heta ygarata hápe ohasa opa ára oñembojoajúvo Busan-Fukuoka térã Busan-Shimonoseki.

Ñemohenda:Asia
Ñemohenda:Yvykorea
Ñemohenda:Hapõ
Korea

**Korea** (koreañe'ẽme: 한국 - hanguk térã 조선 - joseon) he'ise umi tapicha aty oikovéva Korea yvyapýpe omboja'óva mokõi tetãme, pe Korea Tekoha Tetã Jekopytyjojáva (hérava avei *[[Yvatekorea]]*) ha Tavakuairetã Korea (ojekuaáva avei *[[Yvykorea]]*).

Ku tetã Korea ymaguare opyta opaite Korea yvyapýpe, ha ohasáva 1000&nbsp;km yvate guive ñemby peve. Ijerére ojejuhu yvate gotyo China Tekoha Tetã ha Rrusia, kuarahyresẽ gotyo ojejuhu para Hapõ, ha upe rire oĩ tetã ypa'ũ Hapõ. Korea oreko ijérére 3200 ypa'ũnguéra.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
* Yvatekorea
* Yvykorea
* Korea yvyapy
* Korea ñorairõ
* Ñembovo Koreape

## Joaju

* Guía Oficial de Turismo de Corea: spanish.visitkorea.or.kr (Spanish)
* Hapkidoeh.com
* Spanish.Korea.net (Corea hoy, desde historia a idioma coreano).
* Asiapacific.cl (Cámara de Comercio Asia Pacífico Chile).
* Web oficial de la República Popular Democrática de Corea
* Nanenara en español

Ñemohenda:Asia
Para Hapõ

**Para Hapõ** ha'e peteĩ y pehẽngue guasu opytáva paraguasu Py'aguapýpe oĩha ypa'ũnguéra Hapõ pegua, kuarahyresẽ gotyo, ha yvyrusu Asia, kuarahyreike gotyo. Y ape ha'e 978 000 km².

Ijerére ojejuhu, kuarahyresẽ gotyo, umi ypa'ũnguéra Hapõ retãgua Hokkaidō, Honshu ha Kyushu, ha ypa'ũ Sajalín (Rrusia-pegua); ha, kuarahyreike gotyo, yvyapy Korea ha tetã Rrúsia.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Yguasu paraguasu Py'aguapýpe
Ñemohenda:Hapõ
Ñemohenda:Yvykorea
Ñemohenda:Yvatekorea
Koréa (myesakãrã)

__DISAMBIG__
**Koréa** ikatu he'ise:

## Yvýre ha tembiasakuére
* Pe tetã ymaguare Asia kuarahyresẽ pegua oñemboja'óva ary 1945-pe hérava **[[Korea|Koréa]]**.
* Umi mokõi tetã ojejapóva Mokõiha Ñorairõ Guasu ipaha rire ary 1945-pe: **[[Yvatekorea|Yvatekoréa]]** ha **[[Yvykorea|Yvykoréa]]**.
* Pe **[[Ñembovo Koreape|Ñembovo Koréape]]**, omboja'óva mokõi tetãme.
* Umi mokõi tetã oñorairõvo: '''Koréa ñorairõ'''.
* Pe **[[Korea yvyapy|Koréa yvyapy]]**, oguerekóva ipype umi mokõi tetã.
* Pe **[[Korea ypo'i|Koréa ypo'i]]**, peteĩ y hasaha ombojoajúva para Hapõ ha para China Kuarahyresẽ.
* Amo **[[Mburuvi Korea|Mburuvi Koréa]]**, peteĩ tetã guasu ou Mburuvi Joseon rire.
* Pe **[[Korea yjere|Koréa yjere]]**, peteĩ yjere oĩha yvate gotyo para Sa'yjúpe, China ha Yvatekoréa mbytépe.
* Amo **[[Korea renda ñorairõ'ỹ|Koréa renda ñorairõ'ỹ]]**, Yvatekoréa ha Yvykoréa rembe'y.
* Pe **[[Tekuái ñemoĩ tekotevẽva Tetã Korea pegua|Tekuái ñemoĩ tekotevẽva Tetã Koréa pegua]]**, peteĩ porokuái oñemoĩva China rehe Hapõ iñembojaravo Koréape.
* Upe **[[Hapõ iñembojára Koreape|Hapõ iñembojára Koréape]]**, Mburuvi Hapõ oñembotuichávo, ary 1910 guive ary 1945 peve.
* Pe **[[Korea ñemopeteĩjey|Koréa ñemopeteĩjey]]**, ombojoajuséva mokõi Koréa peteĩme.
* **[[Korea (India)|Koréa (India)]]**, peteĩ táva India pegua, Koréa tavaty itavusu, tetãvore Chhattisgarh-pe.

### Ambue jepuru

* **[[Korea Tekoha Tetã Jekopytyjojáva|Koréa Tekoha Tetã Jekopytyjojáva]]**, he'isejojáva Yvatekoréa.
* **[[Tavakuairetã Korea|Tavakuairetã Koréa]]** térã **[[Ñembykorea|Ñembykoréa]]**, he'isejojáva Yvykoréa.

## Ambuéva
* **[[Korea (mba'asy)|Koréa]]**: umi mba'asy pámo ombyaíva apytu'ũ, umi: **[[Korea Huntington|Koréa Huntington]]** ha **[[Korea Sydenham|Koréa Sydenham]]**.
* **[[Korea (jeroky)|Koréa]]**, peteĩ jeroky Gyresia pegua.
* ***[[Masacre en Corea]]***, peteĩ ta'anga ojapo Pablo Picasso.
Korea yjere

**Korea yjere** (chinañe'ẽme: 朝鲜湾/朝鮮灣) ha'e peteï yjere oĩha yvate gotyo para Sa'yju guive, China Tekoha Tetã ha Korea Tekoha Tetã Jekopytyjojáva imbytépe, amo Liaodong yvyapy omboja'o Korea yjere ha para Vohai.

Umi tetãvore osãmbyhýva Korea yjer hembe'y ha'e: pehẽngue kuarahyresẽgua tetãvore Liaoning pegua, China Tekoha Tetã pegua; ha pehẽngue kuarahyreikégua, Sinŭiju Renda Sãmbyhyha Poravopyre ha umi tetãvore Yvatekorea pegua hérava P'yŏngan Yvatégua, P'yŏngan Ñembýgua ha Hwanghae Ñembýgua.

Ysyry Amnok (Yalu), omboja'o China ha Yvatekorea rembe'y upépe, osẽ Korea yjerépe, Dandong (China) ha Sinŭiju (Yvatekorea) imbytépe.

Ñemohenda:Asia
Ñemohenda:Paraguasu Py'aguapy
Ñemohenda:Chína Tetarã Retã
Ñemohenda:Yvatekorea
Para Sa'yju

**Para Sa'yju** (chinañe'ẽme:黄海 - koreañe'ẽme: 황해) amo paraguasu Py'aguapy pehẽngue, para Kuarahyresẽ Chína ipehẽngue yvategua, kuarahyresẽ gotyo Ásia-pe.

Ojejuhu Chína Tetarã Retã ha Korea yvyapy (Yvatekorea - Yvykorea) mbytépe. Héra ou umi yvyku'i heta oĩva upépe ha ombopara sa'yjumi ýpe, yvyku'i oúva pe ysyry Sa'yjúgui, *Huang he*. Ojeikuaava avei hérape, Yvykorea mante, para Kuarahyreikegua ramóicha.

Upe yjere guasu oĩva yvate gotyo para Sa'yjúgui oñembohéra para Vohai (hérava ymaguare *yjere Zhili*). Upépe osẽ ysyry Sa'yju.

Upe yjere Korea, Chína Tetarã Retã ha Yvatekorea imbytépe, yvate kuarahyresẽ ngotyo, oĩ avei para Sa'yjúpe.

Ary 2007 aja, Chína Tetarã Retã ojuhu peteĩháme heta itakyra para Sa'yjúpe.

Ñemohenda:Yguasu paraguasu Py'aguapýpe
Ñemohenda:Asia
Ñemohenda:Chína Tetarã Retã
Ñemohenda:Yvykorea
Santa Cruz (óga yvate)

**Santa Cruz** ha'e niko óga yvatevéva táva Porto Alegre-pe, 34 písore ha 107 métro ohupyty. Ojejogapo ary 1950 guive 1960 peve.
http://img49.echo.cx/img49/9430/santacruz13mu.jpg
## Mandu'apy
* Zero Hora, 26 jasyapy - 2001, k.rogue.&nbsp;31

Ñemohenda:Porto Alegre hóga yvateve
Mirante do Vale

**Mirante do Vale** (avañe'ẽme he'ise *Ñu Ma'ẽha*) ha'e peteĩ óga yvateite opytáva táva São Paulo imbytépe. Oguereko 170 metro ha Pindorama hóga yvatevéva ary 1960 guive. Oĩ Avenida Prestes Maia-pe ha ojejogapo ary 1950 guive 1960 peve. Oguereko 51 píso. 

Ñemohenda:Táva São Paulo hóga yvateve
Rio Sul Center

**Rio Sul Center** ha'e peteĩ óga yvateite opytáva táva Rio de Janeiro-pe, Pindorama retãme. Rio de Janeiro hóga yvatevéva ha Pindorama hóga yvatevéva mbohapyha, ohupyty 163 metro yvatekuére ha oguereko 48 píso. Ojejogapopa ary 1982-pe.

## Joaju
* '''Rio Sul Center''' en el Sitio Emporis

Ñemohenda:Táva Rio de Janeiro hóga yvateve
Mba'epytu

**Mba'epytu** () ha'e peteĩ tetakue mba'erekogua taku, takuvy térã to'ysã ñeñandu rehegua, ikatu oha'ã mba'e mba'epytu ra'ãha rupive. Mba'epytu rupive ikatu jaikuaa mba'éichapa pe ararova, iporãpa térã ivaípa.

Ohechauka umi ta'ãha "*Celsius*" rupive térã "*Kelvin*" rupive, ára haku térã ára ro'y jekuaarã, arapytúre térã ambue mba'e omosarambi taku ha to'ysã.

## Arandukapurupyre
* 

## Joaju

* http://books.google.es/books?id=mjvKG4BJ0xwC&dq=grado+celsius+es&source=gbs_navlinks_s Título: QuÍmica i. Editor: EUNED ISBN 9968-31-626-1, 9789968316262
* Conversor online entre unidades de temperatura: Kelving, grado Farenheit y grado Celsius (en español)

Ñemohenda:Ararova
Mba'epytu ra'ãha

**Mba'epytu ra'ãha** () ha'e peteĩ tembiporu oha'ã mba'epytu, ararova rembikuaápe. Ojejapórõguare guive heta oñemoambue ha oñembopyahu.

Itamembeykúgui ijapopyre umi mba'epytu ra'ãha iñepyrũre, itamembeyku (*mekúrio*) niko oñembovu oñembyakúvo ha upévare ojepuru heta ojejapo hag̃ua mba'epytu ra'ãha.



Ta'ãnga:Clinical thermometer 38.7.JPG|Itangecha mba'epytu ra'ãha mba'asýpe guarã.
Ta'ãnga:Digitales Fieberthermometer 2.jpg|Mba'epytu ra'ãha pyahu mba'asýpe guarã.
Ta'ãnga:Termógrafo.JPG|Peteĩ mba'epytu hesa'ỹijoha, ku mba'e oha'ã ha omoĩ kuatiápe mba'epytu ñemoambue.



## Joajuha

* Los tipos de termómetros y su historia

Ñemohenda:Tembiporu
Tekoveapỹi

thumb|Pe ''Escherichia coli'' rekoveapỹi ra'anga.
**Tekoveapỹi** () ha'e mba'emi oikovéva oĩha opaite tekove, ka'avo ha mymba. Oĩ mymba oguerekóva peteĩ tekoveapỹi mante (umi vatéria) ha oĩ mymba oguerekóva hetére hetaiterei tekoveapỹi (umi mymba okambúva, pira, guyra ha yvypóra avei).

Oĩ mokõi tekoveapỹi ñemohendapy: umi tekoveapỹi prokarióta (umi vakytéria pegua) ha umi tekoveapỹi eukarióta (umi mymba pegua ha ka'avo pegua).

## Arandukapurupyre
* 
* 

## Joaju

* Libro online sobre biología celular Ingyaterrañe'ẽme

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Geração Brasil

***Geração Brasil*** (Ojehai ta'angápe: ***G3R4Ç4O BR4S1L***) ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 5 jasypo ary 2014-pe, tembiasagua'u *[[Além do Horizonte]]* rire, 150 ñembyaty ikatu oreko.

Ohai Filipe Miguez ha Izabel de Oliveira, oipytyvõ jehaípe Daisy Chaves, Isabel Muniz, João Brandão, Lais Mendes Pimentel, Paula Amaral ha Sérgio Marques, omotenonde Allan Fiterman, Thiago Teitelroit, Oscar Francisco ha Giovanna Machline, omotenonde pavẽ Maria de Médicis ha Natália Grimberg, ha Denise Saraceni avei.

Mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e Murilo Benício, Cláudia Abreu, Chandelly Braz, Humberto Carrão, Isabelle Drummond, Renata Sorrah, Luís Miranda, Lázaro Ramos, Taís Araújo, Ricardo Tozzi, Fiuk, Débora Nascimento, Leandro Hassum, Joaquim Lopes, Aracy Balabanian, Luiz Henrique Nogueira, Titina Medeiros ha Miguel Roncato.

Omombe'u karai mba'ereta oho jey Brasil-pe oheka hag̃ua mitãrusu ikatu oipytyvõ hese hembiapóre, ku karai ojapo heta mba'e pyahu mba'aporekokuaáre ha rogagua omba'apo télepe.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2014
Satúyno ku'asãnguéra

thumb|Satúyno ku'asãnguéra aty.
**Satúyno ku'asãnguéra** ha'e umi 7 yvóra ku'asã aty ojeréva Satúyno rehe, ary 1610 karai Galileo Galilei ohecharaẽ chupekuéra. Mba'e apu'a yvytimbo kangýgui ijapopyre.

## Mandu'apy


## Joaju

* Imágenes de los Anillos de Saturno obtenidas por la Sonda Cassini.

Ñemohenda:Satuyno
Mburuvicharape

**Tavakuairetã mburuvicharapépe** térã **mburuvicharape** () ha'e pe tekuái reko ojejapóva tavakuairetãme, iléi guasu ojokuái peteĩ tekuái ñemohenda, pe Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje, Tetã Tekojoja Ruvicha, ha pe Mburuvicha Tetãgua, pe léi guasúpe oĩ avei mba'éichapa pe tetã oñemopyenda, umi tetãygua oiporavo va'erã hetã mburuvicharã, ndaha'éi Tendota atýra amandaje oiporavóva. Pe tavakuairetã jekopytyjojáva mburuvicharapépe ojekuaavéva ko'ãgagua ha'e Tetãvore Joapykuéra Amerikagua.

## Tetãnguéra mburuvicharapépe

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 



## Ehecha avei
* Amandajerape
* Mburuvichavy rape
* Mburuvicharape pyahu

Ñemohenda:Tekuái reko
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Porokuái peteĩme

**Porokuái peteĩme** () ha'e peteĩ tekuái reko peteĩ Tetã pegua imburuvicha ha'éva:
* Peteĩnte ha ha'eño (ymaguare oĩ avei *porokuái mokõime*, *porokuái mbohapýpe*, *porokuái irundýpe* ha ambuéva.
* Jeikove ajáva.
* Ñemoĩpy ñemoñare rupive (porokuái ñemoñarégui).

Tetã oporokuáiva peteĩme hérava *tavetã* ().

## Ehecha avei
* Tavetã
* Mburuvi

Ñemohenda:Tekuái reko
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Tekuái reko

**Tekuái reko** () ha'e mba'éicha peteĩ tetã oñemohenda ha oporokuái, mba'éicha iléi guasu ojokuái ha omohenda iporokuái ipype, mba'éicha oñesãmbyhy peteĩ tendápe. Tekuái reko oñemoambue tetã tetã rupive ha ára jehasa pukukue rupive.

Oĩ tetã iléi guasu ojokuái peteĩ tekuái ñemohenda rupive, pe Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje, Tetã Tekojoja Ruvicha, ha pe Mburuvicha Tetãgua, pe léi guasúpe oĩ avei mba'éichapa pe tetã oñemopyenda, umi tetãygua oiporavo va'erã hetã mburuvicharã, ndaha'éi Tendota atýra amandaje oiporavóva, tetã kóicha oñembohéra tavakuairetã mburuvicharapépe (*república presidencialista*); oĩ avei umi tetã oporokuáiva peteĩme hérava tavetã, tetãnguéra iporokuái milíko, ha ambuéva.

## Joajuha
*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Jokuaikuaa
Tavetã

**Tavetã** () ha'e peteĩ tenda ñesãmbyhypyre porokuái peteĩme.

Ko'ãga oĩ heta tavetã reko, porokuái peteĩme rupive, oĩ umi tavetã oporokuái peteĩme léi guasúre térã oporokuái peteĩme amandajére, upépe Mburuvicha guasu ndoporokuáiriete, umi tavetã oporokuái peteĩme léi guasúre térã oporokuái peteĩme amandajére Mburuvicha guasu oporokuaietéva joajuhápe peteĩ Tendota atýra amandaje michĩ ndive ha umi tavetã oporokuáiva peteĩme pavẽ, karai mburuvichavete pavẽ rupive (*rey*).

## Ehecha avei
* Tavetã Joaju
* Porokuái peteĩme pavẽ

Ñemohenda:Tetã
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Mburuvichavy rape

Tavakuairetã **mburuvichavy rapépe**, hérava avei **tavakuairetã mokõirekuái** () ha'e pe tavakuairetã oñesãmbyhy Tetã Ruvicha mboja'opyre, peteĩ tendota jeporavopyre (*presidente*), ha peteĩ sãmbyhyhára peteĩha (*primer ministro*) jeporavopyre Tetã Amandaje rupive. Tavakuairetã mburuvichavy rapépe pe tendota ha pe sãmbyhyhára peteĩha oporokuái joajuhápe. 

Mburuvichavy rape oñemoambue tetã tetãme.

## Tavakuairetã mburuvichavy rapépe
Umi tavakuairetã oñesãmbyhy mburuvichavy rapépe:


* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


## Ehecha avei
* Tekuái reko
* Mburuvicharape
* Tetã

Ñemohenda:Tekuái reko
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Uráno ku'asãnguéra

thumb|Uráno ku'asãnguéra.
**Uráno ku'asãnguéra** ha'e yvóra ku'asã aty ojeréva Uráno rehe. Mba'e apu'a yvytimbo ha yrypy'a kangýgui ijapopyre. Ára 10 jasyapy ary 1977-pe karai James L. Elliot, Edward W. Dunham, ha Douglas J. Mink ohecharaẽ umi ku'asã.

Ary 2009 guive ojekuaa Uráno oreko 13 ku'asã. Uráno guive imombyrykuére ha'e umi ku'asã héra 1986U2R/ζ, 6, 5, 4, α, β, η, γ, δ, λ, ε, ν ha μ. Ikatu ojehecha ambue apu'a yvytimbóva michĩ ha pererĩ umi ku'asãnguéra tee apytépe. 

## Joajuha
* Anillos de Urano por NASA: Exploración del Sistema Solar. *En inglés*.
* Datos de la nasa sobre los anillos de Urano *En inglés*
* Noticia: Hubble Discovers Giant Rings and New Moons Encircling Uranus – Comunicado de prensa del Telescopio Espacial Hubble (22 de diciembre de 2005. *En inglés*)

Ñemohenda:Urano
RecordTV

**RecordTV** ha'e hína peteĩ ta'angambyry mbohasáva Pindoramagua. Japopapyre ary 1953-pe.

## Herakuã Tembiasagua'ukuéra
* Vidas em Jogo

Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva Pindoramagua