open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tembikuaa

**Tembikuaa** térã **mba'ekuaa** ha'e jaikuaávo ha hesakãmbaitévo ñandéve taha'e ha'éva mba'e añeteguáva, marandu, yvypóra térã mba'e jajapokuaáva. Opaichaguágui ikatu ñaguenohẽ tembikuaa, upe ojehechavéva hína jehechakuaa térã ñeñandukuaa, ha'éva jaiporúvo ñane remiandu jaikuaa hag̃ua ñande rekoha. Ambuéva katu jepy'amongeta, mandu'a, tembiechauka, tembikuaaty kundaha, tekombo'e ha jepokuaa.

Jaipyguarávo arandupykuaaty rupive tembikuaa ha mba'ekuaa, jaiporu ko hérava *[[epistemología]]*, kóva ko ohesa'ỹijóva mba'épa oikuaa yvypóra, mba'éichapa ohupyty hembikuaa ha mba'épa he'ise jaikuaávo peteĩ mba'e.

Tembikuaaty katu opamba'e jajapóva jaikuaa hag̃ua ñande rekoha ha ñañemoaranduve hag̃ua, upe niko ojejapo va'erã ñehesa'ỹijo ha ñeporandu rupive. Kóva ko tembikuaa oiporúva tembikuaaty rape, ku aporeko he'íva jaikuaa porã hag̃ua peteĩ mba'e ñamaña hekopete va'erã hese, jaheka va'erã hekotee, ñaha'ã chupe ha jajapo va'erã hese kuaara'ã, upéicha ikatu jahupyty techaukapy hesakãva ha ikatu ñañemoaranduve hese.

## Arandupykuaaty
Arandupykuaatýpe, ojeipyguara tembikuaa *[[epistemología]]* rupive ha opaichaguápe oñeikũmby.

Techapyrã, oĩ ko *[[empirismo]]* he'íva ñaguenohẽnteha tembikuaa ñande rembiasakuégui, opamba'e jajapógui. Umi oikuaaukáva ko ñeimo'ã, ha'eháicha John Locke ha David Hume, omombe'u ñande ñanereñói nandieteha, jaikuaa'ỹre mba'eve, ha opamba'e jaikuaa ñaguenohẽ ñane remiandu (taha'e ha'éva jahechávo, japokóvo térã ñahendúvo). Oĩ avei upe *[[racionalismo]]*, oikuaauka va'ekue René Descartes ha Baruch Spinoza, ko'ãva he'i tembikuaa añetetéva ndoúi ñande rembiasa térã ñande remiandúgui, ou va'erã katu jepy'amongetágui ha kuaarapégui, upéichante jaikuaáta tesakã porãme iñañeteha.

Oĩ *[[construtivismo]]*, kóva ko he'íva yvypóra ojapo hembikuaarã ha ojepy'amongeta hembiasakue rupive oikuaa hag̃ua mba'épa he'ise ichupe opamba'e. Ko he'i avei jajehekombo'e ha jajepokuaa va'erã ñande rekoháre. Ha upéi oĩ upe *[[pragmatismo]]*, ñeimo'ã he'íva jaiporukuaa va'erãha ñane rembikuaa, ndajaiporukuaáirõ ndaha'éi tembikuaa añetetéva. Umi oikuaaukáva ko ñeimo'ã, ha'eháicha William James ha John Dewey, he'i ñane remimo'ã ha ñande jerovia iñañeteteha ikatúramo jaiporu ñande rekovépe.

Ko'ã ñeimo'ã ijoja'ỹ omombe'úvo mba'épa tembikuaa ha mba'éichapa ikatu jahupyty ñane rembikuaarã.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Arandupykuaaty
Añetegua

**Añetegua** ha'e opamba'e oikóva térã ojehúva ha ndaha'éiva mba'e oñeimo'ãnteva. Tembiasakue añetehápe oiko va'ekue, marandu oñemombe'úva japu'ỹre, oimeraẽ mba'e javegua térã oime va'ekue ja'e iñañeteguaha.

Añetegua niko ha'e ojeikuaávo umi mba'e oĩháicha, ndaha'éivo jehechaseháicha térã ñaimo'ãháicha. Marãve ndoikói ndaikatúiramo ñaikũmby térã jahecha, ndaha'éi iñañetegua'ỹha nahesakãiramo ñandéve.

Ikatu jaikuaave mba'e he'iseitépa añetegua ñañemoarandúvo tekokuaaty rupive (*ontología* térã jeikokuaaty), kóva ko arandupykuaaty vorekue oipyguaráva jeiko ha ñeime, ohekávo mba'épa he'ise ñande rekove ha mba'eichaitépa yvypóra rekopy tee.

## Arandupykuaaty
Jahecháramo arandupykuaatýpe, opaichaguápe ikatu ñaikũmby ko añetegua. Añetegua reko (*realismo*) hína ñeimo'ã he'íva opamba'e oikoha, avave ndojesarekói jepe, oiko gueteri, taha'e ha'éva mba'ekuéra avave ndohechái, nohendúi térã noñandúi, techapyrãme: porãngue oikónte peteĩ tapicha ikatu ohecha peteĩ mba'e iporãva chupe, hákatu, karai arandu ohóva añetegua reko rehe ikatu he'i porãngue oiko gueteri, natekotevẽi avave ohecha chupe.

Upéicha, jahero upéva "añetegua tee" (*realidad objetiva*), ha'e ñande rekoha ha arapy oĩháicha, oiko ijeheguiete ha natekotevẽi jahecha, ñahendu térã ñañandu. Techapyrã, peteĩ yvyty oĩ oĩháicha, natekotevẽi yvypóra térã ambuéva ojesareko hag̃ua hese. Jepivénte oje'e añetegua tee ha'eteha tembikuaaty reko, mokõiva oheka mba'e ha'eháicha ha tembikuaaty rupive oñeha'ãmba oñeikũmby tesakã porãme mba'eitépa mba'ekuéra ha mba'éichapa ojehu.

Añetegua ijysajakuaa'ỹva (*realidad subjetiva*) ha'e ojeikuaávo mba'ekuéra ñande remiandu rupive, jahechávo, ñahendúvo térã japokóvo peteĩ mba'e ha upéi jajepy'amongeta ñaikũmbývo hese. Añetegua ijysajakuaa'ỹva ou ñane rembiasa, jerovia, remiandu ha rembiechágui, ndaha'éi ijojapa opavavépe. Techapyrã, ñamoĩ peteĩ pakova mesa ári, ikatu ñamaña ambue hendáicha hese, oĩramo tesape iporãva, hesãiramo ñande resa, ha mba'éichapa reñandu jepe pakova rehe. 

Kóva hína mba'e tuichaitéva heta arandupykuaatýpe, ha'eháicha temimo'ã reko (*idealismo*) ha jeikogua reko (*existencialismo*). Temimo'ã reko he'i opamba'e oikóva oĩ ñane akãme ha opamba'e jahecháva niko ñane remimo'ãnguéra. Jeikogua reko katu he'i añetegua ijoja'ỹha ha ijysajakuaa'ỹha, oĩ ñandéve ja'e hag̃ua mba'épa jajapóta ñande rekovére. Ndaha'éi oĩha mba'e añetegua peteĩetéva, ñande katu jajapo va'erã ñane mba'e añeteguarã.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Arandupykuaaty
Tatambogueha

Peteĩ **tatambogueha** ha’e peteĩ tembiporu ojeipurúva oñembogue hag̃ua tata. Ko tembiporu ryru ojejapopyre kuarepotígui ha oñembosa’y pytãme.

Opa tasyo, mbo’ehao, ñemuha, ha ambuéva; oguerekova’erã peteĩ tatambogueha.

## Mandu’apykuéra

## Ehecha avei

* Tatamboguehára

Ñemohenda:Tembiporu
Asturias-leõñe’ẽ

**Asturias-leõñe’ẽ** (Asturiañe’ẽme: *Asturlleonés, asturianolleonés, llionés, mirandés, cántabru  térã estremeñu*) ha'e peteĩ ñe'ẽ osẽhague yma Lasioñe'ẽgui. Ko ñe’ẽ oñe’ẽ amo 700.000 tapicha rupi. Epáñape ko ñe’ẽ oñeñe'ẽve Asturias, Castilla y León, Cantabria ha Extremadurape, ha Poytugape oñeñe’ẽ Miranda de Duerope.
Ñemohenda:Epáña ñe'ẽnguéra

## Tendakuéra oñeñe’ẽhápe ñe’ẽ

* Asturias
* Castilla y León
* Cantabria
* Extremadura

* Miranda de Duero 

Ta'ãnga:Mapo de la disvastiĝo de la asturleona lingvo.png


## Ñe'ẽndy

## Ñe’ẽ’atykuéra
miniaturadeimagenAsturiañe’ẽ oguereko 7 ñe'ẽ'aty:
* Leõñe’ẽ 

*  Asturiañe’ẽ Mbyte
* Asturiañe’ẽ Kuarahy resẽ gotyogua
* Mirandañe’ẽ
* Gallicia-asturiañe’ẽ
* Cantabriañe’ẽ térã montañañe’ẽ
* Extremadurañe’ẽ
Falañe'ẽ (Jálama)

[miniaturadeimagen|Kartél [Epañañe’ẽ ha Falañe’ẽme]]
**Fala** (Falañe'ẽme: *Fala*) ha'e peteĩ ñe'ẽ "románse" (Osẽhague yma Lasioñe'ẽgui), subgrupo Galisia-portugués pegua, oñeñe'ẽva municipio San Martín de Trevejo, Eljas ha Valverde del Fresnope, opavave oĩva Jálama Vallepe, yvate kuarahyreike gotyo Epáña retãvore Cáceres, Poytuga rembe'y ykére ha Salamanca retãvore rembe'y.

Oñembohéra opaichagua: **fala de xálima**, **xalimés**, **xalimegu**, **mañegu**, **a fala d'acá**, **a nosa fala** ha **chapurráu** ( Valverdepe) térã, umi oipytyvõva teoría ojoajúva fala ha galisiañe'ẽ, **galisiañe'ẽ Extremadura** térã **Galisia-Extremeñoñe'ẽ**. Ñañamindu'u oĩha ijerére Alto Extremeño rembe'ýpe, umíva apytépe El Rebollar ñe'ẽ Salamanca-pe, ojehecha jepi leõñe'ẽ. 
Ñemohenda:Epáña ñe'ẽnguéra


## Ñe'ẽndy
Kuñaruguysẽ

**Kuñaruguysẽ** térã **mba'asyguejy**, oje'e avei **periódo** (Epañañe'ẽgui: *período mentrual*), ha'e osẽ javérõ kuña ndahyeguasúiva rakógui mba'erykue tuguýicha, jasy ha jasy, 2-7 ára pukukue javeve. Ndaha'éi tuguy añoite osẽva, ojehe'a tako ry ha membyryru ahoja (*endometrio*) rekoveapỹi reheve. Ko mba'erykue tuguýicha ohechauka ko ára pukukue hérava ñembojere kuñaruguysẽ rehegua (*ciclo menstrual*) ha upe rupi ojeikuaa kuña membyryru oĩmbamaha memby ñemoñarãme guarã.

Tuichaitépe ojehecha yvypóra kuñáva, jepémo heta avei ojehu umi ka'i ha karaja yvypóra jueheguáva, ha'éva umi ka'i itĩnguýva (*[[Catarrhini]]*), umi ka'i yvypóraicha (*[[Hominoidea]]*, aty oñemohendahápe yvyporakuéra) ha umi ka'i itĩnguasúva (*[[Platyrrhini]]*). Imba'asy guejy avei umi mbopi kuñáva ha peteĩ musaráña juehegua. Ambue mymba okambúva katu, techapyrã mbarakaja, jagua, leõ ha ambuéva, ko membyryru ahoja nosẽi ha opyta ojoaju jeývo membyryru rehe.

Kuñaruguysẽ ha'e osẽvo mba'e omboapéva membyryru, hérava membyryru ahoja (*endometrio*), kóva ko ojejapóva ñembojere kuñaruguysẽ rehegua ára pukukue javeve ha ojejapo omohenda hag̃ua peteĩ kuña tupi'aky mitãrã oñemoñáva (*óvulo fecundado*). Ñembojere kuñaruguysẽ rehegua pahápe ojejapo ko membyryru ahoja, ára vorekue ojeheróva "tupi'aky mitãrã apo rireguáva" (*postovulatoria*), ndaipóriramo mba'e omoheñóita mitãrã membyryru ryepýpe, osẽta kuña rako rupive opaite membyryru apekue. Upéva oiko mokõi térã amo pokõi ára pukukuévo ha kuña ikatu hyerasy.

Kuña imba'asy guejyraẽ oiko mboyve chugui kuñataĩ, térã ikuñataĩ aja, ha opa iñambuévo umi tajyguery (*hormona*) kuña retépe, upéva oñembohéra kuñaruguysẽpa térã kuñaruguysẽ'ỹve (*menopausa*). Kuña hyeguasúvo, naimba'asy guejýi avei. Mba'erykue retakue osẽva jepivénte ikatu ohupyty 50 térã 60 *mililitro*.

Kuñanguéra oñeñangareko opaichaguápe imba'asy guejývo oñemopotĩ hag̃ua, ikatu oiporu hikuái tembiporu oipe'áva tuguy, kaso'i omokãva térã ambue ao pehẽ ombohypáva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tete
Subgrupo galisia-poytugañe'ẽ

[derecha|miniaturadeimagen|535x535px| Ñe'ẽ ha ñe'ẽ'aty osẽva'ekue Poytugagua ñe'ẽ galicia-gui [Európa|Európape :]]
Umi ñe'ẽ Galisia-poytugañe'ẽ omoheñói peteĩ aty michĩ lingüístico aty Ibero-Romance Kuarahyreike ryepýpe, oikehápe ko'ã ñe'ẽ: 

* **[[Galisiañe'ẽ]]**(España) .
** **Eonaviego** (España) .
* **[[Peroñe'ẽ|Poytugañe'ẽ]]** (Portugal) .
** **Judeo-Portugués** (†) (Internacional) .
* **[[Falañe'ẽ (Jálama)|Fala]]** (España) (Ndaha'éiva oficial) .

Ñemohenda:Páginas con traducciones sin revisar
Ypa'ũnguéra Baleares

**Ypa'ũnguera Baleares** (Katalúñañe'ẽme: Illes Balears) ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva uniprovincial Epáña pegua, ojejapóva umi ypa'ũ ypa'ũ Balear pegua . Oĩ hikuái para Mediterráneope, kuarahyresẽ gotyo pe Península Ibérica rembe'ýpe. Itavusu ha'e Palma .

Ñemohenda:Epaña
Ñemohenda:Ypa
Tetãvore hekosãsóva Valensiagua

**Tetãvore hekosãsóva Valensiagua** (Valensiañe'ẽme: *Comunitat Valenciana*) ha'e peteĩ Tetãvore hekosãsóva Espáña pegua opytáva kuarahyresẽ gotyo Península Ibérikape.

## Manduapy


Ñemohenda:Epaña
Sundañe’ẽ

**Sundañe’ẽ** ha’e peteĩ ñe’ẽ Malásia-Polinésia ñe’ẽnguéra rehegua oguerekóva 32 sua ñe’ẽhára Jávape, Indonésia.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ñe'ẽ
Py'aguapy

**Py'aguapy** ha'e oikopávo jekupytyhápe ha noñombohováivo ñorairõme térã nonõmyangekóiri. Ñañe'ẽrõ jaiko oñondivepávo rehegua, py'aguapy jepivénte he'ise ndaipóri jave oñombohovai vaíva (techapyrã mokõi tetã oñorairõva) ha tapichakuéra ikatu oikojoa kyhyje'ỹre. Ñañe'ẽrõ katu peteĩme guarã rehegua, he'ise jaikóvo pochy'ỹre ha ñaneakãguapy, ndaipóri jave jehayhu'ỹ ha py'aro.

Jeroviapy opaichagua yvy ape ári ombo'e py'aguapy imba'eguasuiteha. Upéicha avei, jokuaikuaahápe jepivénte ojeheka toiko hag̃ua py'aguapy tetãnguéra apytépe.

## Ñe'ẽ ypy
Guarani ñe'ẽme, py'aguapy ou oñembojoajúvogui "py'a" (ápe he'ise ñane apytu'ũ térã ñane remiandu heñoiha) ha "guapy" (ápe ndaha'éi japytávo apykápe, he'ise katu ñanekirirĩha ha ñaneangapyhyha), upévare ikatu ojehechakuaa peteĩ temiandu ramo ha sapy'ánte ikatu he'ise akãguapy. Oñeñe'ẽsérõ py'aguapy opavavépe guarã, ikatu oje'e "jokupyty" térã "ñorairõ'ỹ".

Ambue ñe'ẽme, ha'éva techapyrã Epañañe'ẽ, Poytugañe'ẽ, ingleñe'ẽ, Hyãsiañe'ẽ ha heta ambue oúva Európagui, oiporu ñe'ẽngue oúva Latinañe'ẽgui (*pax*), upe ikatu he'ise "py'aguapy, jekupytyha, ñorairõ'ỹ".

Ko'ã ñe'ẽme oĩ oiporu va'ekue "py'aguapy" oñomomaiteívo, tuichaitépe ombohaságui hikuái iñe'ẽtépe upe ñe'ẽngue "*[[shalom]]*", oúva Evréo ñe'ẽgui ha ojeiporuitéva Ñandejára Ñe'ẽme ha hudío jeroviápe, oje'e ou ñe'ẽngue yma he'iséva 'ñemyenyhẽmba, ñemoĩmbaite'. *Shalom*, ha *salaam* araveñe'ẽme, ikatúramo jepe he'ise "py'aguapy", ndaha'éi upéva añónte, he'ise avei tekojoja, tesãi porã, tekokatu, pireporã, tekoayhu, akãrapu'ã ha ojeiporúvo ñemomaitei ramo, he'ise "mba'eteko" ha "jajoecháta".

## Mandu'apy

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Tajyguery

**Tajyguery** térã ***hormona*** ha'e mba'ereko osẽva ñande rete rekoveapỹigui ha ojeiporu omomba'apo hag̃ua tekoveapỹi ambuéva. Tajyguery niko umi oikuaaukáva ñande rete pehẽngue mba'éichapa omba'apo va'erã, upéva ojapojoa ypykatu hajyguéva ndive (*sistema nervioso*), jepémo umi tajyguery oike ñande rete tajygue tyepývo opoíva mba'erykue ypykatúpe (*sistema endocrino*).

Tajyguery ojejapo umi tajygue tyepývo opoíva mba'erykuépe (*glándulas endocrinas*), ko ñe'ẽ *endocrino* he'ise ojepoíva mba'erykue tuguýpe. Tuichamba'e ko'ã tajyguery ombohekóvo ñande rete heko.

## Yvypóra rete
Ojehechakuaa oĩha yvypóra retépe amo 50 tajyguery opaichaguágui, umíva apytépe ko'ãva niko ojeikuaavéva:
* *Adrenalina*: ombopya'eve ñane korasõ, ombopukuve ñane pytuhẽ rapekuéra ha omomichĩ ñande ruguy rape'i.
* *Estrógeno*: ome'ẽva kuñáme hekotee ha omomba'apo iperiódo.
* *Insulina* térã teteasukary: *páncreas* (perykã térã teteasukarupa) ryepýpe ojejapóva, oipytyvõ ñande rete toiporu porãve teteasuka (*glucosa*).
* *Melatonina*: ñanemonge ñanembopytu'úvo.
* *Prolactina*: oipytyvõ tojejapo hag̃ua kamby kuña kámame omomemby rire.
* *Progesterona*: omomba'apo kuña periódo ha oipytyvõ tyeguasúpe.
* *Serotonina*: ñanembohory ha ñanemboheko porãve.
* Tajyguery ombokakuaáva: ñanepytyvõ jakakuaa porã hag̃ua, ombopuku ha omombarete ñande kangue.
* Tajyguery ombokuaru'ỹva térã *antidiurético*: omba'apo ñande pitikiri'ípe ha omboheko y ha tuguy ñande retépe.
* *Testosterona*: ome'ẽva kuimba'épe hekotee ha ojejapo kuimba'e rapi'ápe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tete
Islã suníta

**Islã suníta** térã **islã súna rapépe** ha'e Islã jerovia vorekue tuichavéva, amo 87-90% opaite musulmã retakuégui oguerovia hese. Imbo'epy oñemopyendave Máoma, iñirũnguéra ha hemimbo'ekuéra rekovépe. Ko héra ou oguerovia ave upe "*[[Sunna]]*" térã "Súna" rehe, Korã ykére, upe Súna hína mbo'epy ha ñe'ẽ arandu ojegueroviáva ha'eha Maóma mba'e apopyre. Islã sunítape ikatu jajuhu mbo'epy ha jeguerovia opaichaguágui, jepémo oĩ mba'e ojokupytýva ha'éva: oguerovia hikuái hekokatuha umi irundy oúva Maóma rire (Abu Bakr, Úmar ibn al-Jattab, Uthmán ibn Affán ha Ali ibn Abi Tálib), ha he'i hikuái musulmã ambuéva omoinge jerovia teépe mba'e ndaha'éi ijypykuégui. Oñepyrũ oiko jekupyty'ỹ umi musulmã suníta ha chiíta apytépe ndaipy'apeteĩrigui oiporavo hag̃ua mávapa ou va'erã Maóma rire, upe guive hetave ojohekoavyve.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Islã
Gísa Pirámide Guasu

**Gísa Pirámide Guasu** ha'e Ehíto pirámide tuichavéva ha oiko va'ekue faraõ Húfu retekue oñemoĩhague ramo, oisãmbyhy Ehíto rehe Ñemoñanga Irundyha javeve upe Tavetã Tujápe (amo ary 2589 a. C. guive 2566 a. C. peve). Oñemopu'ã va'ekue amo ary 2600 a. C. rupi, 27 ary pukukuévo, ko pirámide ha'e upe tujavéva umi pokõi tembiechapyrã yvóra ymaguare pegua apytépe ha peteĩetéva añoite ko ára peve ikatu jahecha. Oĩ hesa'ỹijohára he'íva ha'ehague karai arandu Hemiunu ko pirámide jogapokuaahára, jepémo ndaikatúi ñamoañete upéva.

Ojejapopávo, ijyvatekue ohupyty 146,7 *[[metro]]* ha opyta mba'e yvatevéva yvypóra ojapo va'ekue 3 800 ary pukukuévo. Ára ohasávo, ho'a ita morotĩ sỹi ojaho'íva ko pirámide ha upévare ko'ágã ohupytýnte 138,8 *metro*. Hopyta ojapo peteĩ irundykejoja ijyke ohupytýva 230,3 *metro*. Hyepýpe ojejuhu mbohapy koty, peteĩ iguýpe ndojejapopáiva ha mokõi ijapytépe oñemoĩhague mburuvichavete ha hembireko retekue.

Ary 1979-pe Unesco ohechakuaa ko pirámide ha hendaha ojejuhuhápe, ha'éva Gísa tyvytyguasu, peteĩ tekopy tee yvypóra reko pegua ramo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ehíto
Ñemohenda:Ehíto Ymaguare
Reggae

***Reggae*** (oje'e guaraníme oje'eháicha Epañañe'ẽme "rrege") ha'e pupoty oñepyrũ va'ekue Hamáikape arykuéra 1960 jave. Kóva he'ise avei Hamáika pupoty tee javeguáva ha pupoty umi osẽ va'ekue Hamáika ha oho ambue tetãme mba'e. Peteĩ purahéi ojeikuaauka ary 1968 jave ha ojapo umi Toots and the Maytals, "Do the Reggay", ha'e oiporuraẽ ko ñe'ẽgue *reggae*, upe rupive oñembohéra pupoty koichagua ha ojeikuaapa oparupi yvy ape ári. Jepémo jaiporu "Reggae" ñañe'ẽsérõ jeroky ha purahéi opaichagua Hamáika mba'éva, añetehápe oñepyrũkuévo *reggae* he'isete pupoty heta mba'e oguenohẽ va'ekue *[[mento]]* (ambue Hamáika pupoty tee), *[[jazz]]* ha *[[rhythm and blues]]* (Amérika Retãvorekuéra Joaju pupoty tee), upe jehe'águi osẽ umi pupoty reggae mboyveguáva ha'éva *[[ska]]* ha *[[rocksteady]]*. Reggae usually relates news, social gossip, and political commentary.

Reggae pupoty ha Rastafari ojoajuite, kóva ko Hamáika jeroviapy oñepyrũ va'ekue arykuéra 1930 jave ha omomba'eguasúva Áfrika rekotee. Oñepyrũ riremi Rastafari, reggae pupoty herakuãvévo omyasãi oparupi upe jeroviapy rekombo'e ha marandu.

Reggae oñemyasãi heta tetãre yvy ape ári, jepivénte oñembojehe'ávo pupoty ambuéva reheve. Amérika Latína tuichakuévo hetaite oñemosarambi Reggae ojeipurahéivo Epañañe'ẽ ha Poytugañe'ẽme. Tavetã Joajúpe avei heta ojehecha arykuéra 1960 guive ha upégui ohasa heta tetã Európape. Reggae Áfrikape oñemokyre'ỹite Bob Marley oho rire oikuaa Simbávue ary 1980 jave.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'epu porã
Gísa tyvytyguasu

**Gísa tyvytyguasu** ha'e Ehíto rendaha ojejuhuhápe Gísa Pirámide Guasu, Kefrén Pirámide, Miseríno Pirámide, Gísa Ra'angajehe'a Guasu ha opaite umi ogakue ijerekuévo. Umíva oñemopu'ã va'ekue Ñemoñanga Irundyha javeve upe Tavetã Tujápe (amo ary 2600 a. C. guive 2500 a. C. peve). Ko tyvytyguasúpe ojejuhu avei heta tupão ha mba'apoharakuéra rekoha upe aja ojeiporu va'ekue.

Gísa tyvytyguasu oĩ Tave'ỹ Kuarahyreikegua rembe'ýpe, amo 9 km kuarahyreike gotyo ysyry Nílo guive upe táva Gísape ha amo 13 km ñemby kuarahyreike gotyo Káiro guive. Kóva ojapo vorekue yvatevéva upe tendaha guasu orekóva 160 km2 ha ojeheróva Piramidekuéra Ñuguasu, ojehechakuaáva Unesco rupive peteĩ tekopy tee yvypóra reko pegua ramo, ary 1979 guive.

Gísa Pirámide Guasu ha Kefrén Pirámide ha'e umi tuichavéva oñemopu'ã va'ekue ha oiko chugui mba'e rechaukatee Ehíto pegua.



Ta'ãnga:Kheops-Pyramid.jpg|Gísa Pirámide Guasu 
Ta'ãnga:Pyramid of Khafre and Sphinx, Giza, Greater Cairo, Egypt.jpg|Kefrén Pirámide
Ta'ãnga:Cairo, Gizeh, Pyramid of Menkaure, Egypt, Oct 2005.jpg|Miseríno Pirámide
Ta'ãnga:Great Sphinx of Giza May 2015.JPG|Gísa Ra'angajehe'a Guasu



## Mandu'apy

Ñemohenda:Ehíto
Ñemohenda:Ehíto Ymaguare
Hip hop

***Hip hop*** térã ***rap*** ha'e pupoty heñói va'ekue Amérika Retãvorekuéra Joajúpe umi tapichakuéra pirehũva apytépe oikóva tavapýpe hérava Bronx amo Táva Nueva York-pe arykuéra 1970 javeve. Ojejapo purysýi jojávagui (*ritmo*) jepivénte oñembojehe'áva rrapéo purahéi reheve, ha'éva oñemongetávo opurahéi ha osegi aja purysýi jojávare. Ko pupoty ou upe ojeheróva *hip hop arandupýgui*, ojejapóva irundy mba'égui ha'éva: rrapéo, DJ/scratching (mba'epujere mbopuha oiporúva), *[[break dance]]* (jeroky) ha *[[graffiti]]* (ta'anga ha jehai ojejapóva ogykére).

Ko pupoty oñepyrũ arykuéra 1970 jave, oñemoherakuãvévo umi arete ha vy'aha guasu ojejapóva tavapýpe Nueva York-pe, tuichaitépe tapichakuéra pirehũva apytépe oiko va'ekue Bronx-pe. Umi vy'ahápe, DJ kuéra ombopu purahéi ojeikuaaitéva oiporúvo mokõi mba'epujere mbopuha ha peteĩ purahéi jehe'aha, upéicha ikatu hikuái ombojehe'a oipotaháicha mokõi purahéi. Ary 1979 javénte oguahẽ ko pupoty ta'angambyry ha puhoépe, heta ohechagíva hese ha ndohechakuaái ichupe peteĩ pupoty teéva ramo.

Arykuéra 1980 ha 1990 pahápe tuichaiterei ojeikuaa oparupi ko pupoty ha herakuãve ohóvo, oñepyrũ avei ojehecha oñembojehe'aha ambue pupoty rehe ha'éva neo soul, nu metal ha R&B. Jepivénte hip hop puraheikuéra omombe'u ijapohára rekove, rembipota ha rekoha rembiasa'asy. Trap ha mumble rap ha'e pupoty heñói va'ekue hip hop-gui ha ko'ãga oñehenduite oparupi avei.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'epu porã
Pu

**Pu** ha'e mba'eryrýi oñemyasãiva ñekoni ipúva ramo ohóvo yvytu, mba'e atã térã mba'e rykue rupive ha ikatúva ñahendu. Opaite mba'epu ñahendukuaa ojejapo oryrýivo umi *[[molécula]]*, techapyrã, oĩrõ peteĩ ombotáva angu'a, upe oryrýita ha omomýita yvytu *molécula*-kuéra ohóvo peteĩ ñekoni ipúva ramo oguahẽ meve ñande apysápe, upépe omboryrýi ñande apysakua ha oiko mba'epúgui mba'e hajyguéva amo apysa pypeguápe, upe rire umi "mba'e hajyguéva" oho ñane apytu'ũme pe tajygue ñehendurã rupive, ha upéicha ikatu jaikuaa pe ñahendúva. Umi ñekoni ipúva ndohokuaái nandiguasúpe, upe he'ise arapýpe ndaikatúi ñahendu mba'eve.

Oĩ avei pu ndaikatúi ñahendu, ñahendukuaánte umi pu oĩva *[[decibelio]]* rechaukahápe, 10 dB (*decibelio*) ha'ete pyhare okápe, 40 db ojogua oñeñe'ẽmbeguévo, 100 dB ha'ete ama ha yvytu vai ha 140 db katu aviõ ovevévaicha. Jepivénte ojehechakuaa yvypóra ohenduha umi mba'epu ojejuhúva 20 ha 20&nbsp;000&nbsp;Hz apytépe (*[[hercio]]*), hákatu ndaha'éi upeichaite opavavépe guarã (techapyrã, oĩ he'íva ikatu ohenduha mba'epu ohupytymíva 12&nbsp;Hz), ha ojeikuaa porãite ñandetujavévo sa'iveha ñahendúta. Umi mba'epu ohasáva 20&nbsp;000&nbsp;Hz ojehero "purasa" (*ultrasonido*) ha isa'ivérõ 20&nbsp;Hz-gui oje'e "puguy" (*infrasonido*). Mymbakuéra katu ohendu ambueháicha: mbarakaja 100-32&nbsp;000&nbsp;Hz; tapi'itĩmbuku 16-12&nbsp;000&nbsp;Hz; mbopi 1000-150&nbsp;000&nbsp;Hz térã anguja 70-150&nbsp;000&nbsp;Hz. Techapyrã ojeikuaaitéva hína umi jagua (40-46&nbsp;000&nbsp;Hz), ohendukuaa hikuái mba'e yvypóra ndaikatúiva.

Pu ikatu oñemohenda porã ojejapo hag̃ua ichugui pupoty, ha'éva tembiapoporã ojejapóva oñemohendávo pu ha kirirĩ, oñemboajévo mba'epuporã, pujoyvy ha purysýi apoukapykuéra. Ymaite guive yvypóra ojapo ha oiporu pupoty mendahápe, jerokyhápe, ñembo'e ha jeguerohory hag̃ua, upéicha ojehecha heta tavarandúpe ha arandupýpe yvy ape ári.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'erekokuaa
Pu'aka

**Pu'aka**, mba'erekokuaápe, ha'e mba'e ojehúva oñemoambuévo mba'éichapa omýi peteĩ mba'e ambuéva, ikatu ombopya'eve, omombegue, omombia térã omohundi peteĩ mba'e. Pu'aka nde'iséi mbaretekue, kóva ko ohechaukáva mbovýpa pu'aka ikatu omoheñói peteĩ mba'e ha mbovýpa omomba'apóta upe pu'aka rupive. Jepivénte ojeiporu tai F oñemoha'anga hag̃ua pu'aka.

Upe Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua, ha'éva oikuaaukáva mba'éichapa oñemba'eha'ã hekópe, he'i pu'aka oñeha'ã newton rupive ha ikatu jaiporu tai N ñamoha'anga ichupe, kóva ojegueromandu'a hag̃ua Isaac Newton hetaitégui omba'apo mba'erekokuaápe, tuichaitépe mekánika rembikuaápe. Peteĩ newton ha'e mbovýpa pu'aka oñeikotevẽ oñemoag̃e hag̃ua 1m/s² rehe peteĩ mba'e orekóva 1kg másagui.

Umi pu'aka iñambuéva omba'apokuaa mba'ekuéra iñambuévape avei. Techapyrã, mbaretepyte (*gravedad*) ha'e pu'aka omba'apóvante umi mba'e orekóva mása, ha'eháicha kuarahy, jasy ha ñande Yvy. Techapyrã ambuéva ha'e tendyryñohasa pu'aka (*fuerza electromagnética*), omba'apóva umi mba'e orekóva apakuavohýi hendyry ipype (*carga eléctrica*), ha'eháicha umi tovendy (*electrones*) ha tumingue'a apyte'a (*núcleo atómico*).

Pu'aka omoambue mba'éichapa oĩ mokõi mba'e, ombojopurukávo ko'ã mba'e. Oĩ irundy pu'aka ypýva, ha'éva:
* Jopuru mbarete: kóva rupive ojoaju umi mba'e oikojoáva tumingue'a apyte'ápe, ha'éva katuindy (*protones*) ha morõndy (*neutrón*), hese'ỹre ndaipóri mba'eve.
* Tendyryñohasa pu'aka: kóva ko omba'apóva umi mba'e orekóva apakuavohýi hendyry ipype (*carga eléctrica*), kóva rupive ikatu oñomboja térã oñomombyry hikuái.
* Jopuru kangy: kóva rupive oñehundi umi mba'eku'i tumingue'ápe randipytu rupive (*radiación*), upéicha ikatu ojapo peteĩ morõndýgui (*neutrón*) peteĩ katuindy (*protones*), noguahẽkuaái mombyry ha ikatu omoambue umi mba'eku'i heko.
* Mbaretepyte: kóva ikatu jahecha oĩvo mokõi mba'e imása oñombojaitýva ha ojogueraháva. Ojehechavéva umi mbyja ha yvóra amo arapýpe, ojereháicha hikuái.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'erekokuaa
Makatéro

**Makatéro** ha'e tapicha ovendéva mba'e opaichagua, jepivénte oñemoĩvo tape ykére térã oguatávo tavaguasu rapekuéra rupive oikuave'ẽvo mba'e ovende va'erã.

Ovende hikuái mba'e opaichagua, tuichaitépe umi ndatuichaitéva ha ikatúva ojegueraha oparupi. Jahecha umi ovendeha tembi'u (yva, ka'avo, mahe'ẽ, chipa, mbujape, sángui ha ambuéva noñembyaireíriva), ao (akã, py ha po rehegua, térã ambuéva imichĩva) ha tembiporu'i (mba'e kombutadóra ha pumbyrýpe guarã, CD, DVD, jeguaka, inimbo ha ambue heseguáva).

Ko ñe'ẽngue makatéro ou makáte (ha'éva ñemu ha makatéro rembiapo), makáte katu ou Poytugañe'ẽgui ojeiporúva Brasil-pe, *mascate*, upe oñeguenohẽ tavaguasu árave réragui "*Mascate*" (Makáte), ko távagui ouraẽ umi ñemuhára oñemoĩva tape ykére Brasil tuichakuévo sa'ary XVII jave ha ojeiporu itáva réra oñembohéra hag̃ua ichupekuéra. Avañe'ẽme avei upéicha oiko va'ekue ha ko ára peve ojeiporu "makáte" ha "makatéro", Poytugañe'ẽme ojeiporúva Brasil-pe katu ojeiporu ñe'ẽngue ha'éva *camelô*.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Apoha
Tetãygua ñorairõ

**Tetãygua ñorairõ** ha'e oñombohováivo ñerairõhápe ha mbaretépe mokõi térã hetave tetãyguakuéra aty tetã peteĩetéva ryepýpe. Jepémo oĩ mba'e opaichagua ikatúva omoheñói peteĩ tetãygua ñorairõ, ko'ãva mokõi umi ojehechavéva:

# Oĩrõ mokõi térã hetavéva aty ndaipy'apeteĩriva, taha'e ha'éva ndoiporavokuaái mba'éichapa oñemboguata hekópe hetã térã ndoikuaái mávapa oisãmbyhy va'erã. Avei oĩrõ mokõi térã hetave aty ojoikuaikuaáva (*partido político*) ha jeporavo guasu rire ndaipy'apeteĩri, ikatu omoñepyrũ hikuái ñorairõ.
# Oĩrõ tetãvore térã tetãygua aty ojeiséva hetãgui ha ojaposéva hetãrã pyahu. Tapichakuéra ikatu omosãso hetãvore, omoheñóivo hetãrã, térã ikatu oipe'ase itavakuéra tetã ambuéva poguýpe, oĩ avei ohekáva toiko hetave sãso hetãvorépe ha sapy'ánte ndojeiséi hetãgui. Tetã ruvichakuéra jepivénte nome'ẽreiséi hetã yvy ha upéicha ikatu omoñepyrũ ñorairõ.

Tetãygua ñorairõ ikatu hi'areite ohasávo heta ára pukukuévo, avei heta omanóva ha ikañýva chugui opamba'e. Ára Javegua aja, Áfrika tuichakuévo ojehecha ñorairõguasu tetãnguéra ryepýpe, sa'ary XX aja heta tetã ohupyty isãso ha oiko jekupyty'ỹ ndoikuaáigui hikuái mávapa oisãmbyhy va'erã. Ko'ã ñorairõ ojehero umi "Ñorairõ Tesaráipe", noñeñe'ẽi jepígui hesekuéra ha oñeñe'ẽnte oikóvo mante jejuka guasu, oikohaguéicha Rruánda ñorairõme.

## Techapyrã
* Ingyatérra retãygua ñorairõ (1642–1651)
* Tetãvorekuéra Joaju retãygua ñorairõ (1861–1865)
* Méhiko Ñepu'ã (1911–1920)
* Rrúsia retãygua ñorairõ (1917–1921)
* Chína retãygua ñorairõ (1927–1949)
* Epáña retãygua ñorairõ (1936–1939)
* Vienã ñorairõ (1955–1975)
* Seilãu retãygua ñorairõ (1983–2009)
* Síria retãygua ñorairõ (2011–ko'ãga peve)

### Paraguáipe
Paraguáipe avei ojehecha oikohague ñorairõguasu tetãyguakuéra apytépe, ko'ãva heta ombohasa'asy Paraguáipe:
* Ñepu'ã 1891: Kóva tetãygua ñorairõ oñombohováivo kolo'o ha liberal-kuéra. Tetã rekuái ohenonde'a ha osẽ ipu'akávo, upéicha ho'a umi kolo'o.
* Ñorairõ 1904 térã Liberal Ñepu'ã: Ko ñorairõ aja, oñombohovái jey va'ekue liberal ha kolo'okuéra. Ipu'aka umi liberal ha oiko tetã ñesãmbyhýpe ary 1940.
* Ñorairõ 1911-121: Kóva ko oikohague ñombohovái liberal-kuéra apytépe, oñorairõ umi Gondra omyakãva ha aty ambuéva.
* Ñorairõ 1922-1923: Kóva ko oiko va'ekue jasypo 1922 guive jasypoteĩ 1923 peve. Mburuvichakuéra ha milikokuéra oñombohovái, oñepyrũ oikokuévo ñepu'ã heta ñorairõhára ruvicha apytépe tetã kampáñame, Partido Liberal vorekue oipytvõva. Umi oñemopu'ã va'ekue oñembohéra "sáko mbyky" ha oñemoĩ tetã mburuvichakue Eduardo Schaerer yképe. Ambue katu, umi tetã rekuái yképe oñemoĩ va'ekue oñembohéra "sáko puku" ha omyakã Manuel Gondra ha José P. Guggiari. Ipahápe, Ayala aty (Gondristas) ohenonde'a ipu'akakuévo umi sáko mbyky rehe.
* Ñorairõ 1947: Hérava avei "Pynandi ñorairõ", oiko va'ekue jasyapy guive jasypoapy peve ary 1947 jave. Kóva ojejuhu umi ivaivéva Paraguái marandekópe, hetaitégui omano va'ekue ha ou va'erã tetã ambuéva oipytyvõ hag̃ua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembiasakue
Hindi-urdu ñe'ẽ

**Hindi-urdu ñe'ẽ** térã ***hindustani*** ha'e ojeheroháicha mokõi ñe'ẽ ojoguaitéva ha ojeiporúva Ásiape, ha'éva urdu ha hindi. Kóva niko Indo-Irã ñe'ẽnguéra atýpe ojejuhúva, upe aty tuichavéva mba'e ha'éva Indoeurópa ñe'ẽnguéra. Oñeñe'ẽ Pakitãme ha Índia vorekue yvategua, mbytegua ha yvate kuarahyreikeguápe, oñe'ẽkuaa amo 833 sua tapichakuéra. Ojehecha avei oñe'ẽha sa'ive Fíji, Gujána, Malásia, Trinidad ha Továgo ha Surinã. 

Urdu ha'e ha hindi ojoguaite, ha añetehápe, ko'ã mokõive ñe'ẽnguéra ojukupyty ñe'ẽhápe. Ojoavy ñe'ẽ hendapývape: urdu (hetaive oñe'ẽva musulmãnguéra), oguereko ñe'ẽ hendapýva oĩháme hetaiterei ñe'ẽ pyahu oiporúva Péysia ñe'ẽ ha araveñe'ẽgui ha ojehaíva achegety nastaliq-pe (oúva araveñe'ẽgui avei), hindi ñe'ẽ hendapýva (hetaive oñe'ẽva hindu-kuéra) oiporúva ñe'ẽ ikatéva sánskrito-gui ha ojehai achegety devanágari-pe. Ko mba'ére, umi tenda ikatevaháre, ojeiporuhápe ñe'ẽ hendapýva, híndi ha urdu-kuéra ikatu ndojukupytýi oñondive mba'e ndoikóiva tenda peicharei ñomongetaháme.

Urdu ha hindi ha'e peteĩ ñe'ẽnguéra aty reheguánte (*diasistema*), ha'éva ko ojeheróva *hindustani* térã hindi-urdu ñe'ẽ. Oñemoha'eño ohóvo iñe'ẽ ypyguágui amo sa'ary X d. C. aja. Arapa'ũ sultanato Delhi-gua aja ha Mongólia Mburuvi aja (1526-1858), upe rire ojehe'ava'ekue hese hetaiterei ñe'ẽ pyahu Péysia ñe'ẽgui (ha'erupi ñe'ẽ tee), araveñe'ẽgui (ñe'ẽ ojeiporúva Tupã jeroviapýpe) ha sa'ive, ñe'ẽnguéra túrkika-gui (oñe'ẽva avakuéra sãmbyhyhára ikatéva). 

Pakitãme urdu oñemyasãi mbarete oparupiete jahechakuaáramo oiporuha iñe'ẽ ñepyrũguáramo 7,5% añónte tavaygua apytépe, penjavi rapykuéri (45%), pásto (15%), sindi (14%) ha saraiki (11%). Índiape, ha'éramo jepe ñe'ẽ tee ambuéndi tetãvorekuéra apytépe ha ojeiporu mbo'ehaópe ko'ã tetãvorépe, taha'e apopyrã tekombo'e rehegua térã marandu myasãihakuérape oñemotenondeve híndi hendapýva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽ
Ñemboyke

**Ñemboyke** ha'e oĩvo tapichakuéra aty omoha'eñóva ha ojapo'i umi hesegua'ỹvape, omoheñóivo tekoavy, ñemosẽ, ñesãmbyky térã oporoporavo rrása, piresa'y, jeroviapy, meña/meña jekuaauka téra tetã ha tekoha ypy rupive. Ñemboyke ikatu oiko oñemomba'evesévo térã oñemomichĩsévo tekoiterape yvypórape guarã, upéicha oiko joja'ỹ tapichakuéra apytépe. Yvypóra Tekoiterape Kuaaukaha Pavẽ he'i oñeñangareko va'erãha opavave rehe ani hag̃ua oĩ ñemboyke taha'e ha'éva.

Jepivénte umi oñemboykéva ha'e umi mbovyvéva, umi ojapóva aty ndatuicháiva ha ohasa'asy teko joja'ỹme.

Oparupi ikatu jahecha mba'e oporomboykéva, taha'e ha'éva tavarandu, jepokuaa, tetã ñesãmbyhy ha léi, jahecha voi jepe umi tapicha he'ihápe ivaiha ko ñemboyke. Oĩ tetã oñeha'ãmbáva ohekávo toiko hag̃ua teko joja umi ohasa'asýmava apytépe, upéicha omoheñói ñemboyke mba'eporã ohekáva, ha'éva oipytyvõsévo umi mbovyvévape. Techapyrã, tetã ikatu ojapo léi kuóta rehegua, upéicha oĩ va'erã mbovy tapicha oiporavóva hikuái, he'írõ oĩ va'erãha opaite tetã remimoĩmbyre 50% ikuñáva, upéicha ojejapóta.

Upeichaite jahecha heta tetãme Amérika Latína tuichakuévo, Volívia, Kóta Rríka, Ekuatóry, Méhiko, Perũ ha Panama oreko léi he'íva oĩ va'erãha 50% ikuñáva; Ondúrape ojeiporavo 40% ary 2012 jave ha ojupi va'erã ojehupyty peve teko jojaite. Tavakuairetã Ndominikagua  ha Uruguái he'i iporãmaha 33%. Brasil, El Salvador ha Haiti oreko 30%. Ipahápe, ha kuóta michĩvéva reheve, jareko Paraguái, orekóva léi he'íva iporãha 20%.

Ñemboyke heñói oĩ ohecháva oĩha ndaheseguáiva ha oñeimo'ã iporãveha umi ndaheseguáigui, upe rire ikatu ojoaju tapichakuéra ambuévare oimo'ãva ha'e oimo'ãháicha.

Umi jahechavéva oñemboykevaha ha'e kuña, tapicha rekojoparaita, tapicha ikatupyry ambuéva, ijorivapy ndojeikuaaitéva, ikarai ha ikuñakaraietémava ha pytagua, jepémo ikatu oĩ ñemboyke opavavépe guarã.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Avano'õ
Yrape Suez

**Yrape Suez** ha'e peteĩ yrape yvypóra ojapo va'ekue toiko hag̃ua ygarata hasaha ramo, ojejuhu Ehítope ha ombojoaju para Yvy mbytépe (*Mediterráneo*) ha parapyte Suez, oĩva para Pytãme, ohasávo upe yvyjyva hérava avei Suez. Ojejapopa rire ko yrape, oiko yvy hérava Sinaígui peteĩ yvyapy pyahu, upéicha ojapo avei mba'e omohembe'yitéva Áfrika ha Ásia. Ipukukue ohupyty 193km oñemyasãivo amo Ygarupa Saíd guive, *Mediterráneo* rembe'ýpe, amo Suez peve, para Pytã rembe'ýpe. Ary 2020 pukukuévo, hetave 18&nbsp;500 ygarata ohasa ko yrapére (amo 51,5 ára ha ára).

Ojajepo 1859 ha 1869 apytépe, omyakãvo Fernando de Lesseps ha Louis Maurice Adolphe Linant de Bellefonds. Ko yrape Ehíto mba'e 1956 guive, ojeipuruite ojegueraha hag̃ua itakyra Európape ha oñeñemu pya'eve tetãnguéra apytépe.

Jepémo oĩ va'ekue ko yrape Ehíto rekuái poguýpe, heta umi Europagua oikóva ijára ramo jasypokõi 1956 meve, oikórõguare Ehíto mburuvicha Gamal Abdel Nasser omoĩmbaite hetã poguýpe, upe rire oñepyrũ Sinai ñorairõ oikóva jasypa ha jasypateĩ 1956 aja.

Ary 2014 jave, Ehíto oñepyrũ omoporãve ko yrape ombopukuvévo peteĩ ivorekue orekóva 35km, upéicha ipya'evéta ojehasa hag̃ua hese.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ehíto
Ñemohenda:Yrape
Taipu

**Taipu** ha'e umi tyapu ojapóva ñe'ẽpehẽ. Ñe'ẽpukuaa hína ñe'ẽkuaaty vorekue oipyguaráva taipu rembiapo ñe'ẽtépe.

Yvy ape ári ha mayma ñe'ẽtekuéra apytépe oĩ hetaiterei tyapu ha umíva apytépe jajuhukuaa ha ñamohendakuaa umi tyapu peteĩ ñe'ẽtépente ojepurúva. Ojehúvo upe mba'e tyapúgui oiko taipu, ha'éva aipórõ tyapu peteĩ ñe'ẽtépe ojepuru ha ojepurukuaáva. Upéicha rupi ombojoavy avei pu'ae (*vocal*) pundiégui (*consonante*). Pu'ae ipu ha'eñóva, ijeheguirei, ndahasyiete oje'e hag̃ua, kóva hína taipu mirĩ (*fonema sencillo*). Pundie katu oikotevẽ ambue taipúre -pu'aémante va'erã- ipukatu hag̃ua, ha'eñorei hasyeteve oje'e hag̃ua, kóva hína taipu rypy'ũ (*fonema complejo*).

Avei ohechauka hag̃ua mokõi tyapúgui oikoha mokõi taipu peteĩ ñe'ẽtépe oñemyengovia va'erã, peteĩ ñe'ẽme, peteĩ tyapu ambuére ha ñe'ẽ he'iseha ypýva iñambuérõ, omoambuérõ ñe'ẽ he'iséva, upéicha jave tyapúgui oiko añetehápe taipu. Techapyrã, tyapu [e] ha [o] oiko taipu ramo guarani ñe'ẽme jarekógui ñe'ẽ ha'eháicha /perere/ ha /pororo/ he'ise ndaijojáiva ha ojoavýnte ko'ã mokõi tyapu rehénte.

Pundie ikatu oñemohenda ojejapoháicha ñande juru térã ahy'ópe (*punto de articulación*), upéicha jareko: tembegua, tembehãigua, kũ renondegua, tãi mbytegua, tãigua, juru kambuchigua, juru kambuchi riregua, kũ karapãgua, apekũgua, apekũguygua, ahy'otĩgua, ahy'orokẽgua ha ahy'opy'agua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽkuaaty
Ñe'ẽpehẽ

**Ñeꞌẽpehẽ** haꞌe tyapu oñemoĩjoáva ojapo hag̃ua peteĩ ñeꞌẽ. Ipype ikatu jajuhu taipu opaichagua, haꞌéva umi tyapu peteĩ ñeꞌẽtégui. Opaite ñeꞌẽ ojejapo peteĩ jepe ñeꞌẽpehẽgui.

Ñeꞌẽpehẽteĩva niko umi ñeꞌẽ peteĩnte ñeꞌẽpehẽ oreko, haꞌeháicha guarani ñeꞌẽme "sy", "pe", "nde", "che" ha eꞌpañañeꞌẽme "*no*", "*sí*", "*la*", "*voz*" ha heta ambuéva. Orekóramo hetave ñeꞌẽpehẽ ojehero vaꞌerã ñeꞌẽpehẽitáva ha ikatu jaipory peteĩ kyta (.) térã taiky mbytegua (-) ñambovosévo ñeꞌẽpehẽnguéra, umíva apytépe jajuhu, techapyrãme guarani ñeꞌẽme, "va.ka", "ña.nde", "mba.ra.ka.ja". Guarani ñeꞌẽme jajuhúnte ñeꞌẽpehẽ ojejapóva pundiégui iñepyrũme ha puꞌaégui ipahápe, ndajuhumoꞌãi umi opáva pundiépe, oikoháicha eꞌpañañeꞌẽme (*re.loj*, *pan*, *mar*) térã heta ambuévape.

Oĩ ñeꞌẽte oirekóva ñeꞌẽpehẽnguéra oikuaaukáva mbaꞌéichapa ojeiporúvaꞌerã muanduhekuéra, techapyrã, guarani ñeꞌẽme noñemoĩrivaꞌerã muanduhe puꞌatã ñeꞌẽpehẽ pahápe (techapyrã, ojehaívaꞌerã "vaka", ndahaꞌéi "vaká"), ha oĩramo ñeꞌẽpehẽ tĩgua ojeiporúvaꞌerã muanduhe tĩgua.

Heta ñeꞌẽte yvy ape ári oiporu ñeꞌẽpehẽ ohai hag̃ua, oiporu rangue achegety, haꞌeháicha hapõñeꞌẽ. Añetehápe, upe jehai oiporúva ñeꞌẽpehẽ itujavéva achegetýgui, ojejuhu mbaꞌe ojehai vaꞌekue koichagua amo ary 2800 a. C. táva Úrpe, Suméria mbaꞌéva.

## Manduꞌapy

Ñemohenda:Ñe'ẽkuaaty
Akãrasy

**Akãrasy** ha'e asýpe oñemyangekóivo oimeraẽhápe ñane akãme térã ñande rovápe.

Jahecha py'ỹieterei oparupi tapichakuéra iñakãrasyha. Ñehesa'ỹijo rupive, oje'e amo 50% opaite tapicha retakuégui oikóva Yvy vorekue kuarahyreikeguápe iñakãrasyha peteĩ jey jepe peteĩ ary pukukuévo, jepémo 20% añoite umi iñakãrasy vaiete hekove pukukuévo.

Akãrasy ndaha'éi mba'asy, ha'e katu mba'asyapypẽ ikatúva ou heta mba'égui.. Mba'e ikatu ñanemoakãrasy apytépe jajuhu ndajay'úivo, ñanekane'õitévo, ndajake porãivo, ñandepy'ajopývo, jaiporúvo pohã térã *droga* ambuéva, oikévo ñande retépe víru oporombohasýva, ñahendúvo tyapu mbaretete, ñanetĩpa'ãvo, oñembyaimívo ñane akã, ja'u pya'eitévo térã ja'úvo mba'e ro'ysãite, ha jarekóvo apañuái ñane rãi térã ñane tĩre.

Jaipe'a hag̃ua akãrasy jahecha va'erãraẽ mba'épa omoheñói akãrasy, jepémo jepivénte ojeiporu tasymbogueha.

Ojehechakuaáramo jepe jepivénte umi mba'e omoakãrasýva ndaha'eiha mba'e aréva ha vaietéva, sapy'apy'a ikatu ou mba'asy vaígui ikatúva oporojuka.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'asy
Ñemongaru vai

**Ñemongaru vai** ha'e ndajakaru porãivo ha noguahẽi ñande retepýpe umi *[[nutriente]]* oikotevẽva. Ikatu avei oiko jakaru vaírõ, ho'uitévo tembi'u nahesãiriva ha ombyaikuaáva ñande rete.

Ñemongaru vai ojehecháva tetãnguéra naimboriahúivape jepivénte oiko tapichakuéra ohechagígui mba'e ho'úva ha hembi'u oñemopyenda umi hi'upy naiporãiva ja'uitérõ rehe (ha'eháicha umi avatimirĩ, arro ha asukágui ijapopyre), kyra ha ñandyry yvypóra ojapóva. Ko'ã "tembi'u pyahu" omyengovia ha omboyke tembi'u tee opaichagua, jepivénte tembi'u tee iporãve ñande retépe. 

Ñemongaru vaígui ikatu ou mba'asy opaichagua, odependéva mba'épa ja'uiterei, mba'épa ja'u'i térã mba'épa ndaja'úi. Mokõichagua oĩ:
* Oĩrõ tapicha sa'imiete okarúva ha hetépe noguahẽi *nutriente* oikotevẽva. Kóva ojehero avei "ñemongaru'i". 
* Oĩrõ tapicha okaruitéva, jepémo naiporãi ha nahesãiri hembi'u ndoguerekóigui *nutriente* oĩ va'erã tembi'úpe.  

Tesãi Arapygua Atyguasu he'i ñemongaru vai ha'eha mba'e tuichavéva ikatu oporombohasa'asy yvy ape ári. Ñemongaru porã rupivénte ojehecha ikatuha oñepytyvõite. Umi mba'e oipytyvõ hagẽva apytépe ha'e oñeme'ẽvo hasývape *[[micronutriente]]* ho'u hag̃ua tembi'u ku'i térã tembi'u oñemohu'ũmby ramoguáicha, térã oñeme'ẽvo tembi'ujoapy (*suplemento dietético*). 

Umi mba'e oipytyvõva heta ára pukukuévo apytépe jajuhu oñemoporãvévo ñemitỹ ndaiporihápe tembiporu ha mákina omongakuaaite koga'a ha hekópe oñemoguahẽvo y oñemitỹhápe. No obstante, los programas del Banco Mundial suelen restringir los subsidios públicos de los gobiernos locales a los agricultores y el uso de fertilizantes es contestado por algunos grupos de defensa del medio ambiente.

Yvypóra oikotevẽ tembi'u mbarete ha hesãi, ho'u va'erã mba'e opaichagua ha'éva so'o, ka'avo, yva, kamby ha heseguáva, umívagui oguenohẽ mayma *[[nutriente]]* (eleménto kímiko ñande rete oiporukuaáva omba'apo porã hag̃ua).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñemongaru
Seváda

**Seváda** térã **avatiryku** ha'e kapi'i ra'ỹigui ojejapóva hu'itĩrã ha kaguyjúi. Kóva ojejuhu umi koga'a okakuaáva araro'y pukukuévo apytépe ha oñemono'õ arapoty jave, oñemitỹhápe ha oikoháicha avatimirĩ (*trigo*), ojekuaa oĩ amo 1.300 seváda juehegua, umi ojekuaavéva apytépe jareko *tremesina* ha *castellana*.

Seváda hína kapi'i hu'itĩrã oñemitỹvéva 5ha. Mba'eguasuite yvypóra ha mymba rembi'úpe, ikatu jajapo heseve mbujape, machika (térã máchika, hu'itĩrã Ñemby Amérikape ojeiporúva) ha jey'urã opaichaguáva, ha'eháicha kaguyjúi (*cerveza*), *[[whisky]]* ha *[[ginebra (jey'urã)|ginebra]]*. Seváda ra'ỹi avei ojeiporu pohã ñana ramo, oje'e oipe'akuaaha akãnundu, py'arasy ha mba'e vai ambuéva. Mymbáme guarã, jepivénte ojeiporu kure rembi'urã ramo.

Tetãnguéra oñeñemitỹvehápe niko Rrúsia, Hyãsia, Alemáña, Autarália ha Epáña.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ka'avo
Senténo

**Senténo** térã **avatipiru** ha'e kapi'i ra'ỹigui ojejapóva hu'itĩrã. Ko ka'avo ojejuhu avatimirĩ (*trigo*) atýpe ha ojoguaite sevádape.

Oñeñemitỹ ojeiporu hag̃ua ha'ỹingue yvypóra ha mymba rembi'u ramo, ikatu jajapo heseve hu'itĩ, mbujape ha jey'urã oporomonga'úva ha'éva kaguyjýi, káña, *[[vodka]]* ha sapy'ánte *[[whisky]]* avei. Hykue ojeiporu avei pohã ñana ramo. Ojeiporu oñemongaru hag̃ua mymbakuérape jahape ramo.

Ko ka'avo ou yvy ko'ãga ojehero Irã, upe guive oñemosarambive yvy ro'ysã rupi. Tetãnguéra oñeñemitỹvehápe niko Alemáña, Polóña, Rrúsia ha opa umi ambuéva Európa kuarahyresẽyguápe. Okakuaa porã avei Chína vorekue yvatevogua, Kanatã, Amérika Retãvorekuéra Joaju ha Ñemby Amérikape, Arahentína ha Brasil-pe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ka'avo
Ñe’ẽkurusu

Peteĩ **ñe’ẽkurusu** térã **ñe’ẽngurusu** ha’e peteĩ arahasarã ojehai ha oñemohendahápe taikuéra peteĩ tendápe, oñemongurusúva ijoaju hag̃ua ambue tai ndive omoha’ãngávo peteĩ ñe’ẽ.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Apoha
Meña

**Meña** ha'e opamba'e ojapóva umi mba'e oikovévagui kuimba'e térã kuña ha upéicha omboguata toñemoña hag̃ua hikuái.  Oikóramo mokõi tekove jueheguáva ome'ẽva ADN iñemoñarekuérape g̃uarã, ha'e ñemoña poreno rupive, upe aja oñembojoaju umi tekoveapỹi ha'éva gaméto. Jaikuaa hag̃ua mba'épa imeña, jahecha va'erã mba'épa gaméto omoheñoikuaa: meña kuimba'éva ojapo gaméto kuimba'éva (mombary, oĩhápe umi *espermatozoide* térã mombary ra'ỹi) ha umi meña kuñava katu ojapo gaméto kuñáva (tupi'aky mitãrã). Umi mba'e oikovéva omoheñoikuaáva gaméto kuimba'éva ha gaméto kuñáva ojehero imeñakõiva (*hermafrodita*).

Kuña ha kuimba'éva ikatu ojogua hetépe térã ohekoavyite, ha'eháicha yvypóra, mymba okambúva ha guyra, umíva ikatu jaikuaa jahechávo ikuña térã ikuimba'épa.

Meña niko mba'e tekovekuaaty ojeipyguaráva, mba'eguasuite ñemoñáme, taha'e ha'éva yvypóra, mymba, pira térã ka'avópe guarã. Jepémo, jaipyguarávo yvypóra meñareko (*sexualidad humana*), jajuhúta meña oike mba'e ohechaukáva mba'eichapaite yvypóra, ha'éva meña rekotee (*identidad sexual*), kóva hína mba'e yvypóra reko ohechaukáva ha ijykére jajuhu avei meña jehechakuaa (*identidad de género*), meña jekuaauka (*expresión de género*) ha meñareko jechauka (*orientación sexual*).

Meña avei ojeiporu tembikuaaty ambuévape, ñe'ẽtekuaápe jepivénte omoambue tero ha heta ñe'ẽ nomombe'úi ikuña térã ikuimba'épa, ojeiporúnte oñemohendávo ñe'ẽnguéra, techapyrã, Epañañe'ẽme *la silla* (apyka) imeña kuñáva, jepémo nde'iséi ikuñaha pe apyka, he'ise ojeiporu va'erã umi ñe'ẽ ikuñáva ojeiporuháicha. Avei avarekokuaatýpe, meña nde'iséi tapichakuéra ikuña térã ikuimba'épa, he'ise katu mba'éichapa ojehechakuaa yvypóra ha mba'épa umi tembiapo oje'e kuña térã kuimba'e mba'éva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Kurepi

**Kurepi** ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeipurúva Paraguáipe oñembohero hag̃ua umi avápe oguerekóva ijypy Arahentíname.
=Ypy=
Ko ñe’ẽ oguereko ijypy Guarini Guasúpe, ñe’ẽnguéra kure ha pire joajúgui.
=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Paraguái arandupy
Yva rykue

**Yva rykue** ha'e mba'erykue oimeraẽva oñeguenohẽva ojejopývo ha oñeñamívo yva térã ka'avo. Yva rykue jahechavéva hína umi narã, limõ, limasutĩ, anana, guavirana'a, arasa, tomáte, pomélo, mburukuja ha sándiagui ijapopyre.

Jepivénte ojehecha ñemuhápe umi oñemoingémava limétape, umíva ohasa va'erã mákina ha tembiporu ambuévare ikatu oipe'a chugui umi *[[Nutriente|inutriente]]*, upévare iporãve umi ógape ojejapóva térã oñeñamiramóva yvágui, oñembojehe'e'ỹre asuka reheve.

Yva rykue tee oguerekóva heta *nutriente* ha vitamína iporãitéva ñande retépe guarã, techapyrã, narã rykue henyhẽmba vitamína C-gui. Heta tetãme jajuhu léi oñangarekóva ani hag̃ua ojehero "yva rykue" umi mba'erykue jehe'águi ijapopyre, techapyrã, oñembojoparávo sa'imi yva, y, asuka ha mba'e kímiko ani hag̃ua oñembyairei upe jehe'a, umíva niko ndoguerekopái *nutriente* ha nahesãimbái. 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jey'urã
Saite'o

**Saite'o** ha'e yvypóra omoambuévo mymba térã ka'avo saite reko oiporu hag̃ua ichupekuéra, upe hetaite ára jave oiko va'erã ha ndaha'éi opaite mymba térã ka'avo ikatúva ojehesaite'o.

Yvypóra omono'õ mymba saite ha ka'avo ka'aguy ha oñongatu ichupekuéra omongakuaávo ha oñangarekóvo hesekuéra, ohasávo ára ikatu oñemoambue mymba ha ka'avokuéra. Umi mymba ha ka'avokuéra odepende umi yvypóra oñongatúvare, ha oñemoambue toiko ichuguikuéra iporãvéva yvypóra oipuru hag̃ua. Ko ñemoambue oiko yvypóra oiporavóvo mba'e mymbápa omoheñóita umi mymbara'y oúva, upéicha oiporavo mba'épa ojehasáta umi mymba pyahúvape.

Saite'o peteĩha ka'avo rehegua oiko yvypóra oiporura'ẽ jave ñemitỹ. Mymbakuéra apytépe katu, yvypóra omongakuaaraẽ jagua, heta ára rire, mbeguekatuhápe, omongakuaa ovecha ha kavara, ha upéi vaka ha kure.

Ka'avokuéra ojesaite'ómava ha'e ñemitỹ ha koga'a opaichagua térã ka'avo jaiporúva ñambojegua hag̃ua ñande róga. Mymbakuéra katy, yvypóra oiporu hembi'urã, omomba'apo hag̃ua ichupekuéra térã ojapo hag̃ua ijaorã ichugui, avei ikatu oñeñongatu hógape imymba'i ramo.

## Ka'avo
Mba'e peteĩha ohechaukáva ka'avo ha yva ojehesaite'o hague oúva avatimirĩ (*trigo*) ojejuhu va'ekue heta tava'i ymaguareitévape, amo Ásia vore ñemby kuarahyreikeguápe. Oje'e oikohague upéva amo ary 10.500 ha 10.100 Kirito mboyve. Mesopotámia, Ehíto ha Índia ha'e yvypóra oñemitỹraẽ hague ojepy'amongeta rire mba'éichapa ojapóta ikoga'arã. Avei ojehechaite Ñemby Amérika yvytyrysýi Andes ha Méhiko rupi.

Ndaha'éi oñepyrũjoa va'ekue oparupi ñemitỹ, oñemoakãrapu'ã ijehegui heta hendápe iñambuéva ára. Ndaha'éi avei ijojapa umi ka'avo, yvypóra oiporúgui oĩmava hekohápe. Techapyrã, umi ojekuaavéva apytépe, Ñemby Amérika tuichakuévo ojehesaite'o jety, kinóa, avati, mandi'o, manduvi ha petỹ. Yvate ha Mbyte Amérika pukukuévo oĩ ky'ỹi, yvy'a, tomáte, kuvuasu ha andai.  Európa ha Ásiape katu jajuhu seváda, avatimirĩ, senténo, arro, remolácha, úva ha tarumaite. Áfrikape ikatu ja'e sándia, mamóne, sevói ha mángo. Umíva apytépe jajuhu avei pohã ñana opaichagua ha ka'avo ojeiporúva ao apopyrã.

## Mymba
Yvypóra omongakuaa jagua ohesaite'o rire jaguaru ojapo amo 30.000 ary. Jagua oipytyvõ yvypórape opaichaguápe, taha'e ha'évo oñangarekóvo hekoháre, ohekávo hembi'urã térã omomýivo karréta. Ko ára peve, yvypóra omoambue oipotaháicha jagua reko.

Mbarakaja avei heta ára ojapo ojehesaite'o. Oñeñemitỹ raẽkuévo, tapichakuéra oñepyrũ avei ohesaite'o ovecha, kavara ha ovecharana, ha upéi kure ha vaka. Ambue mymba hetaite ára ojapo ojehesaite'ómava apytépe jareko mymbakandu, chavurro ha kavaju.

Guyrakuéra apytépe jajuhu ryguasu, mytũ guasu, ype ha pykasu. Yvypóra omoambue avei pira ha tymbachu'i, ha'eháicha umi eiru eirete apoha.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Pomeráña

**Pomeráña** (alemáñañe’ẽme: *Pommern*; poloñañe’ẽme: *Pomorze*) ha’e peteĩ yvytenda Európape, ojejuhuva’ekue yma Purúsia poguýpe, ko’ág̃a oñembovóva mokõime, Alemáña ha Polóñare. Ary 1945 peve, ko yvytenda ha’eva’ekue Alemáña mba’e añónte. 

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Alemaña
Ñemohenda:Polóña
Jurakareñe’ẽ

**Jurakareñe’ẽ** ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva Mborívia mbytépe, ava jurakare rehe. Ary 2000 guive, jurakare ñe’ẽ ha’e peteĩ ñe’ẽtee Mboríviape.

Sa’ary xx ñepyrũme, oñemoag̃ui ko ñe’ẽ oguerekohague 2.500 ñe’ẽhára. Uvei, ko papapy oguejyhína pya’e, umi jurakare imitãrusuvéva ndoikuaaveihaguére iñe’ẽ ypy.

=Mandu’apykuéra=

Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Flamenco

***Flamenco*** ha'e pupoty ha jeroky Epáña megua oñembojera va'ekue Andalusíape, tuichaitépe Cádiz rendahápe ha umi ygarupa imba'évape, ha'éva San Fernando, Jerez de la Frontera (ojejuhuhápe mba'e ojehairaẽva ko tembiapoporã rehegua), Sevílla ha umi táva ipýpe ha'eháicha Lebrija ha Utrera, Huelva, Granada ha Córdoba upéicha avei heta yvýpe Región de Murcia, Castilla-La Mancha ha Extremadura rupi. Ojekuaaite ipurahéi (ojeheróva *cante flamenco*), mbaraka ryapu ha ijeroky rupive.

Ko *flamenco* ko'ãga jaikuaa oñepyrũkuri amo sa'ary XVIII jave ha ndojeikuaaitéi mba'éichapa oñepyrũ. Jepivénte ojeguerovia heñoihague oñembojehe'ávo Andalusía tavarandu ha hitanokuéra rekotee. Andalusía katu yvy ojehechahápe tapichakuéra ijypy opaichaguágui ha iñarandupy hekohetáva.

Jasypateĩ 2010 jave Unesco ohechakuaa ichupe Yvypóra reko rembiejakue ramo.

Oñemoherakuã porãite Amérika tuichakuévo ha ojehecha oikoha mbo'ehao ha jeroky aty oparupi Arahentína, Brasil, Kóta Rríka, Kúva, El Salvador, Guatemála, Méhiko, Panama, Puerto Rríko ha Venesuéla-pe. Upéicha avei ojehechaite Hapõ ha Chíname.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'epu porã
Novára

**Novára** (italiañe’ẽme: *Novara*) ha’e peteĩ tavaguasu Novára retãmini rehegua, Piamóntepe. Oñemoag̃ui oguerekohague 101.609 tavaygua, ary 2021 jave.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Itália táva
Tailandiañe’ẽ

**Tailandiañe’ẽ** (tailandiañe’ẽme: *ภาษาไทย*) ha’e Tailándia ñe’ẽtee ha ava tainói ñe’ẽ ypy.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Maoriñe’ẽ

**Maoriñeñe’ẽ** (maoriñe’ẽme: *te reo māori*) ha’e peteĩ Polinésia ñe’ẽ oñeñe’ẽva Selánda Pyahúpe, ava maori rehe.
## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Oseania ñe'ẽnguéra