Tibagi

Tibagi (téa **Tyba'y** avañe'ẽme) táva  Pindoramagui (téa Vrasilgui) koápe tetãvore Parana ha ko mirĩ táva 200km Kuri'ytýva. Ojekuaa guáicha *"iporavéva mirĩ táva Pindoramagui"*. Ha'e osasu'akue arýpe 1872. Oreko távayguakuéra 19.983 ava javeve oheka 2010-pe. 
295px|thumb|Táva Tyba'y

## Héra ñepyrũ
Ñe'ẽ ojapo mandu'a yrysýpe Tyba'y, mba'e osasu'a *Campos Gerais*-pe, okurusu yvy távagui ha opoi iy Paranapanéma yrysýpe. Héra tapo ha'e itupiñe'ẽ, *"tibagy"*: tyba+y - karaiñe'ẽme *"mucha água"* teva poytugañe'ẽme *"muita água"*.

## Hembiasa
Ha’e itembiasa ohechauka mboyve japogue tendape, Tyba'y yrysy henda jejokuáikuéra ha *bandeirantes* tape, ko guataavakuéra oraha py’aguasukuéra ipýpe okárape.

Tyba'y yrysy orekokue itaju ha hepy itakuéra marandu omboguerukue henda avakuéra ndive ndahasýi tembiasosẽ otemimo'ã tendape. Upéi sanpabloguakuéra tapeguasu, henda kuri'ytývaguakuéra oguatakue tapeguasu tendagui, jepe mba’eve óga téa táva japo pépe.

Javeve *Provicia de Misiones* (1585-1896) yvy ra'anga tembiasagui ha tetãnguéragui, hesuava (*jesuita*) pa’ikuéra  ojapokue henda *“reducciones”* taju Tetã Guayrape (ko ára Tetãvore Parana) ha kóva mba’e Españagui  javeve *de [[Jekupytyha Tordesillas pegua|Tratado de Tordesillas]]* - mba’e Poytuga ha España oteraguapykue arýpe 1494. Oimeraẽ *reducciones* ha’e jogapopapyre tembe’ype Tyba'yyrysygui ha, japo táva ha porombo'e Hesu Kirito rupi ko añetegua pa’ikuéragui. *Reducciones de San José*,  *San Javier* ha *Encarnación* orekokue guasu tembiasa.

Tenonderã ava tyba’ygua ojukue *[[São Paulo]]*pe ha, ha’e ihasýva ha aruru henda arýkuperape  ñemomba'engue tendape, peve poravopapyre táva anãtegua tenda.

Guasu tenonderã távagui, Antonio Machado Ribeiro máva ojapokue Táva Tyba’y. Ha’e peteĩ sãopaulogua ha og̃uahekue ndive ha’e iogaygua. Ha’e kompáyre ha tembiapohára guasu yvy jára tendagui, José Felix da Silva Passos. Ko jára mitãkuñã Onistarda ha’e karai, orekokue irundy kuã asúpe pope ha pa akatúa po, avei jekutu tetyma mba’e po’ỹ. José Felix rairõ *vítima* japopyre ha’e ikuñã, máva oroyrõgue karai. Ko kuñã mbopagapapyre porojukáva *Comarca de Castro*-pe. Ne'ĩra arýpe 1808 ñyrõ kuatia'arandu ojukue ha'e ikaraipe.

Ha'ekuéra iyvy amo *Alegre* yrysype, okurusukue pa Tyba'y ha og̃uahekue *Cástro*pe. Ha'e *Monte Alegre* (Hory Ka'aguy), *Fortaleza* (Itaokyke), *Bela Vista* (Porã Hecha) ha ambuekuéra oñemboyvy jára. Omba'apokue mba'éicha mburuvichágui oúva akãava ha ekombo'eha akãava *Castro*pe, ha omba'apokue tuvicha mohendagui Piraí ha *[[Furnas]]*pe. Jere 1796, José Felix angirũ oñandukue Oñemboyvy *Fortaleza*pe, kóa 17km ko'ãgagua táva. Brígido Alvares ndopotai ha'e iangirũ nepytyvõ jere ha'e ihóga *[[Castro]]*pe. Peteĩ ary rire ombohu'y ha'e ihesape ha akã yvyra rakã michĩme okẽme *Fazenda Fortaleza*. Jehepy oñemboyvyjára omohendakue ha'e itembiapoava Antonio Machado Ribeiro ñeha'ã ava kaingánge apoha, ha'ekuéra máva tapiã okovekue amo yvype. [...]

## Tetãnguéra

Táva oreko pa 3.108,746&nbsp;km² yvy, ha'e iguasuve táva paranagua ha oreko 10 rembe'y tavakuéra. Oreko 1,5597% yvy tetãvoregui paranagua, 0,5516% yvy tetãmirĩgui ha 0,0366% pa yvy vrasilgua. 
### Távayguakuéra

; Oheka informasõ - 2006

**Opavave: 20.714**
* Tavaguasu: 5.814
* Okaraygua: 14.900
* Karai: 10.518
* Kuñã: 10.196

*[[Índice de Desenvolvimento Humano]]* (IDH-M) - Papaha Yvypóragui Aguerojera: 0,686
* IDH-M Viru: 0,615
* IDH-M Tekove ára: 0,668
* IDH-M Tekombo'e: 0,774

## Roja
### Yrysy

* Tibagi
* Iapó
 
### Tapeguasu

* BR-153 - Transvrasilgua tapeguasu
* PR-340 - *Francisco Sady de Brito* (Tyba'y Telémako Bóybape) ha *Guataçara Borba Carneiro* (Tyba'y Kásturope) tapeguasu
* BR-376 - Kafé tapeguasu

## Turismo
### Porã tenda kuaape
* Yvotyty Tetãvoregui *[[Guartela]]*
* Ysyry *Ingrata*
* *Itaytyba Ecoturismo*
* Ytororõ *Dora*
* Ladeira do Paredão
* *Risseti* yvotyty
* Safari's Farm
* *Puxa-Nervos* ytororõ
* Marangatu Rosa ytororõ
* Tyba'y yrysy
* *Hermitão* tape

### Arandukuaa ha tembiasa tenda

* Livroróga Avagui Távagui
* Iñepyrũme Tupão *[[Nossa Senhora dos Remédios]]* (téa Tupãsy Pohãnguéra)
* Ojehuhague Tujamba'eróga Távagui Akãavaguasu *Edmundo Mercer Junior* 
* Mburuvicha Róga Itaiteve
* Teatro Távagui
* *Carnaval* Tyba'ygua

### Ta'angambyry
Tyba'y oguereko ta'angambyry mbohasahára katuete:

* 56 - RPC / TV Esplanada (Rede Globo) - Ponta Grossa / PR
* 54 - TV Pampa (Rede TV) - Porto Alegre / RS
* 44 - RIC TV (Rede Record) - Curitiba / PR
* 39 - TV Esporte Interativo - Rio de Janeiro / RJ
* 35 - TV Guará (Rede Massa / SBT) - Ponta Grossa / PR
* 33 - Rede Mercosul - Curitiba / PR
* 29 - TV Educativa - Ponta Grossa / PR
* 27 - TV Canção Nova - Cachoeira Paulista / SP
* 19 - Ulbra TV - Porto Alegre / RS
* 17 - TV Bandeirantes - Curitiba / PR
* 15 - Rede Vida - São José do Rio Preto - SP
* 12 - RPC / TV Esplanada (Rede Globo) - Ponta Grossa / PR
* 10 - TV Guará (Rede Massa / SBT) - Ponta Grossa / PR
* 08 - TV Tarobá - Rede Bandeirantes - Cascavel / PR
* 12 - RPC / TV Esplanada (Rede Globo) - Ponta Grossa / PR
* 10 - SBT - São Paulo / SP

### Puhoe
; Tyba'y renda puhoembohasahára.

* AM 700 - Rádio Capital do Papel (Jovem Pan AM) - Telêmaco Borba
* AM 740 - Rádio Placar - Ortigueira
* AM 900 - Rádio Sant'ana (Rede Aparecida) - Ponta Grossa
* AM 1080 - Rádio Clube (Rede Bandeirantes de Rádio) - Ponta Grossa
* AM 1130 - Rádio Castro - Castro
* AM 1230 - Rádio Harmonia (Sistema Globo de Rádio) - Telêmaco Borba
* AM 1300 - CBN Ponta Grossa (CBN) - Ponta Grossa
* AM 1330 - Rádio Jaguariaíva - Jaguariaíva
* AM 1430 - Rádio Central - P. Grossa
* AM 1550 - Radio Itay - TIBAGI

* FM 89,5 - Tribuna FM - Apucarana
* FM 90,3 - Estilo FM - Imbituva
* FM 90,7 - MZ FM - Ponta Grossa
* FM 91,9 - Colinas FM - Ibaiti
* FM 93,1 - Rede Aleluia - Ponta Grossa
* FM 94,7 - Mix FM Ponta Grossa
* FM 97,3 - Rádio T (Telêmaco Borba) 
* FM 99,3 - Mundi FM - Ponta Grossa
* FM 99,9 - Rádio T (Ponta Grossa)  
* FM 100,5 - Vale do Sol FM - Santo Antônio da Platina
* FM 102,7 - Rádio Antena Sul FM - Castro
* FM 103,5 - Jovem Pan 2 FM Ponta Grossa
* FM 88,7 - Rádio T - Faxinal
* FM 89,7 - Massa FM Campos Gerais

### Marandukuatia, arapokõindykua ha arakua

; Tibagi Marandukuatia

* A Gazeta de Tibagi (extinto)
* Folha da Cidade - edição Tibagi

; Tibagi renda Marandukuatia

* Página Um- Castro
* Correio do Vale - Tel. Borba
* Gazeta Alternativa - Tel. Borba
* Jornal da Hora - Tel. Borba
* Folha da Cidade - Tel. Borba
* Expresso Notícias - Tel. Borba
* Diário dos Campos - P. Grossa
* Diário da Manhã - P. Grossa
* Jornal da Manhã - P. Grossa
* A Boa Nova - P. Grossa
* Jornal Negocião - Tel. Borba

; Ambue Marandukuatia

* Gazeta do Povo - Curitiba
* Folha de Londrina

## Mandu'a


## Ambue Tenda
* Página da prefeitura
* Informes sobre o turismo local

Ñemohenda:Parana (tetãvore) táva