open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Charles Darwin

**Charles Robert Darwin** (ára 12 jasykõi ary 1809-pe – ára 19 jasyrundy ary 1882-pe) ha'e akue peteĩ karai yvy rekove rembiasa ñehesa'ỹijohára Ingyatérra retã megua iñarandukápe hérava Tekove juehegua ypy he'i va'ekue  oñemoambueha mbeguemi ha ou peteĩ ypykue peteĩte opaite tekove juehegua oikovéva ha omanómava, jeporavo ha'ete rupive (kóva he'ise oñemoñave tekove térã mymba oiko arevéva, ojepokuaa porãvéva hekoháre). Darwin guive ojeguerovia yvypóra oñepyrũ karaja ñemoñare atyguáicha ramo. Ko'ãga peve ojejuhu gueterei ava'ypy kanguemimi ha mba'e'apokue omoañetéva Darwin remiandu.

Tekove ñemoambue oiko porã umi tembikuaatyhárape guarã Darwin rekove aja, hákatu imba'ekuaarã he'íva tekove oñemoambueha "jeporavo ha'ete" rupive ndojehechakuaai iporãha ramo ary 1930 peve, upe rire oiko mba'e añetete ramo omohenói va'ekue heta tekove juehegua. Ko'ãgaite Darwin rembiapo ojehechakuaaitéva tekovekuaatýpe omyesakãkuaaitégui mba'érepa oiko hetaiterei tekove juehegua opaichagua.

## Ehecha avei
* Tekovekuaaty ñemohenda
* Tekovemohendaha
* Yvypóra ñemoambue
* Tekove ñemoambue

## Mandu'apy

## Joaju

;Karaiñe'ẽme:
* Texto completo en 'pdf' ''El origen de las especies'', en 3 tomos, Espasa Calpe, 1921, 'Biblioteca de traductores' traducción de Antonio de Zulueta
* Fundación Charles Darwin. Fundada en 1959 -UNESCO/Unión Mundial para la Conservación- Conservación de los ecosistemas de las islas Galápagos

Ñemohenda:Tekove Tavetã Joajugua
Salt Lake City

miniaturadeimagen|Salt Lake City
**Salt Lake City**, sapy'apy'a oñemombyky jepi pe héra **Salt Lake** térã **SLC**-pe, ha ha'e pe tavusu ha tavaguasu itavayguakúera hetavéva pe tetãvore Utah-pegúape. Pe ary 2013 jave oguahe pe itavayguakúera 191.1180 rupi, pe tavaguasu opyta Salt Lake City ijerére, oguerekóva itavayguakúera oñondivepa 1.140.483 pe ary 2013 rupi guive.

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra táva
Silvio Pettirossi

**Silvio Pettirossi** (ára 16 jasypoteĩ ary 1887-pe - ára 17 jasypa ary 1916-pe) -  herakuãitéva Paraguáigua.

Ára 17 jasypateĩ ary 1914 jave, Silvio Pettirossi, mbovevehára herakuãitéva ñane retãygua, omoañetékuri iveve peteĩha ñane retãme, táva Paraguay yrupápe, López Ogavusu renondépe, ipepo'atãme, oherova'ekue Paraguay, ha'éva peteĩ Deperdussin T Peteĩme g̃uarã. Pe vy'aguasu ndoikopái pepo'atã mba'ejereha oñembyaihaguére. Upe rire, Silvio Pettirossi ohupyty jehechakuaa guasu ára 5 ha 6 jasypakõime ojapokuévo jeveve ijojaha'ỹva Sajonia Ygarupápe ijatyhaguépe 15.000 tapicha rupi.

Silvio Pettirossi heñókuri Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme, ára 16 jasypoteĩ ary 1887-pe. Itúva herava'ekue Antimo Pettirossi, ouva'ekue Italia retâgui; ha isýkatu herava'ekue Rufina Pereira Doldán. Ha'ekuéra oguerekókuri 6 ñemoñare, umíva apytépe, Silvio. Imitãme, orekórõ 8 ary, ohova'ekue táva Spoleto, Italia retãme, ha oikékuri peteĩ Guarini Mbo'ehaópe, upépe oĩmavoíkuri ijoyke'y peteĩ, hérava Alfredo. Italia-pe oikojepékuri 15 ary omboty peve ha upéi ojevy Paraguay retãme ha oikékuri guarini atýpe. Oreko jave 27 ary omendákuri Sara Usher rehe.

Ojevývo Italia-gui, Pettirossi omba'apókuri Pytagua Rerekua rógape, oĩva táva Buenos Aires-pe. Argentina Pepo'atã Mbovevehára Mbo'ehaoojapóvajepi veve jehechauka Palermo Okarusúpe, upépe Silvio Pettirossi ojañepyrũkuri pepo'atãre ha avei upépe oikuaa'ypýkuri Jorge Newbery-pe ha'eva'ekue Pettirossi mongaraihare jevevépe. Newbery niko omoakãrakúkuri Pettirossi-pe oho hag̃ua Francia retãme ojehekombo'e hag̃ua jevevépe. Pettirossi ohova'ekue ára 4 jasypa ary 1912-pe ha oikékuri Deperdussin Pepo'atã'apoha Mbo'ehaópe, upépe Pettirossi pya'e ojehecharamo ikatupyrýgui pepo'atã vevejeguápe. Umíva apytépe, opytã mandu'arãme, peteĩ jeho París guive Burdeos peve, ipukúva 760 km, henyhẽvavevejeguágui ha mba'era'ã ijetu'úvagui, ha'e ojapóva ohasa jave ñavõ táva ári, oĩva upe hapépe.

Ary 1914-pe, Silvio Pettirossi ojapókuri heta veve jehechauka Táva Rio de Janeiro, Brasil retãme. Ijehechauka paha Brasil retãme ojechákuri 200.000 tapicha, umíva apytépe, Brasil retã ruvicha, Hermes da Fonseca. Upe arýpe avei ojapo jehechauka Uruguay retãme, upéi Chile retãme ha Argentina retãme. Ojevývo Paraguay retãme, oúvo ygarata “Formosa”-pe, ohupytývo Villeta Ygarupa, oguejýkuri omomaitei hag̃ua tapichaetaitápe oñembyatyva'ekue ohecha hag̃ua chupe ha upéi og̃uahẽvo Táva Paraguaýpe tapichaita ohupíkuri chupe ijati'y ári ha ogueraha hikuái chupe itúva róga peve. Ary 1915-pe ohókuri Táva San Francisco, Estados Unidos retãme, oikohaguépe peteĩ jehechauka guasu oĩhaguépe heta mbovevehára katupyry.

Silvio Pettirossi omanókuri Táva Buenos Aires-pe, ára 7 jasypa ary 1916-pe, orekorõguare 29 ary, oveve ha oha'ã aja umi myatyrõ ojejapova'ekue ipepo'atãme. Ojehechakuaávo chupe, Táva Paraguay pepo'atãrupa (oĩva Táva Luque-pe) ogueraha héra joheipyre.

## Mandu'apy
* Ohái: David Galeano Olivera https://web.archive.org/web/20151015235352/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/silvio-pettirossi-guaran-me

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Tembi'u Paraguai

**Tembi'u Paraguái** :

Andai kamby

Avati pororo: palomitas de maiz

Bife Koygua: bife campesino

Kavure

Ka'i-Ku'a

Caldo ava : Caldo del indio

Caldo o sopa blanca

Chastasca

Chicharõ

Chicharõ hu’itĩ 

Chipa avati kesu

Chipa kandói

Chipa guasu
Chipa mulita

Chipa so’o

Choclo

Fideo pupu

Guiso popo 

Ka'i Ladrillo : postre a base de dulce de miel y mani

Kurapepẽ

Kururu : postre a base de galleta o pan duro y miel negra

Locro de carne seca

Locro ipokue

Locro morotĩ

Mandi'o

Mbaipy avati

Kure mbaipy : polenta con carne de cerdo

Mbaipy so’o piru : polenta con carne seca

Mbaipy so’o: polenta con carne

Mbeju

Pan hũ : postre 

Pastel mandi’o

Pajagua maskáda

Perera kamby 

Pira chyryry: pescado frito

Pirón

Puchero

Rrevíro

Rora kamby

Saporo : Poroto

So’o hu’ũ

So’o ku’i

So'o apu'a jukysy

So'o josopy

Sopa paraguya

Sopa paraguya "karai"

Sopa paraguya "palaciega"

Vori vori morotĩ

Vori-vori de gallina

Jopara

Ype rova: cara del pato

## Rei’u jangua
Ka’ay kamby mbokaja : mate dulce de coco

Ka’ay he’ẽ : mate dulce de yerba y azucar

Ka’ay ro : mate amargo de yerba

Ka’ay manduvi: mate dulce de mani

Terere

## Mandu'apy

## Joaju
*

Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1974

**FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1974** (*Fußball-Weltmeisterschaft 1974*, Alemañañe'ẽme) ha'e akue upe tetãnguéra vakapipopo ñembosarái kuimba'e rehegua 10ha ojapo FIFA, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojejapo Kuarahyreike Alemáñape, ára 13 jasypoteĩ guive ára 7 jasypokõi meve ary 1974-pe. Ipu'akaitéva ha'ékuri tetã Kuarahyreike Alemáña ha ipu'akavéva mokõiha niko Tetãnguéra Yvýi.

## Result
### Peteĩha
#### Aty 1

#### Aty 2

### Aty 3

*15 Jasypoteĩ 1974 16:00 -  0-2 
*15 Jasypoteĩ 1974 16:00 -  0-0  Vugaria
*19 Jasypoteĩ 1974 19:30 -  Vugaria 1-1 
*19 Jasypoteĩ 1974 19:30 -  0-0 
*23 Jasypoteĩ 1974 16:00 -  Vugaria 1-4 
*23 Jasypoteĩ 1974 16:00 -  3-0 

### Aty 4

* 3-1(0-0)  Haiti
* 3-2(2-0) 
* Haiti 0-7(0-5) 
* 1-1(1-1) 
* 4-1(2-0)  Haiti
* 2-1(2-0) 

## Irundyha

### Aty A

#### Aty B

### Mbohapyha
* 0-1(0-0) 

### Paha
* 1-2(1-2)  Kuarahyreike Alemáña

## Ipu'akáva

## Umi Gol
#### 7 gol
*  Grzegorz Lato

#### 5 gol
*  Andrzej Szarmach
*  Johan Neeskens

#### 4 gol
*  Johnny Rep
*  Ralf Edström
*  Gerd Müller

#### 3 gol
*  Dušan Bajević
*  Rivelino
*  Kazimierz Deyna
*  René Houseman
*  Johan Cruyff
*  Paul Breitner

#### 2 gol
*  Joe Jordan
*  Héctor Yazalde
*  Emmanuel Sanon
*  Wolfgang Overath
*  Jairzinho
*  Stanislav Karasi
*  Ivica Šurjak
*  Roland Sandberg
*  Joachim Streich

#### 1 gol
*  Bernhard Cullmann
*  Rainer Bonhof
*  Jürgen Grabowski
*  Uli Hoeneß
*  Martin Hoffmann
*  Jürgen Sparwasser
*  Peter Lorimer
*  Gianni Rivera
*  Romeo Benetti
*  Pietro Anastasi
*  Fabio Capello
*  Jerzy Gorgoń
*  Ramón Heredia
*  Carlos Babington
*  Rubén Ayala
*  Miguel Ángel Brindisi
*  Sergio Ahumada
*  Dragan Džajić
*  Josip Katalinski
*  Vladislav Bogićević
*  Branko Oblak
*  Ilija Petković
*  Hristo Bonev
*  Ricardo Pavoni
*  Valdomiro
*  Theo de Jong
*  Ruud Krol
*  Rob Rensenbrink
*  Conny Torstensson

#### Gol ''en contra''
*  Colin Curran -  Kuarahyresẽ Alemáña-pe guarã
*  Roberto Perfumo -  Italia-pe guarã
*  Ruud Krol -  Vugaria-pe guarã

## Ñemoĩ pahague

## Joaju

Ñemohenda:Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ
Ñemohenda:1974
Ñemohenda:Alemaña
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1970

**FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1970** (*Copa Mundial de Fútbol de 1970*, karaiñe'ẽme) ha'e akue pe IX (9ha) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojejapóva FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojapo Méhiko, ára 31 jasypo guive ha ára 21 jasypoteĩ meve ary 1970 jave. Ipu'akavéva ha'eva tetã Pindorama, mbohapyha jey opu'akáva, ha ipu'akavéva hekovia ha'eva Italia.

## Peteĩha
### Aty 1

### Aty 2

### Aty 3

* 1-0(0-0) 
* 4-1(1-1)  Tchekoslovakia
* 2-1(0-1)  Tchekoslovakia
* 1-0(0-0) 
* 3-2(2-1) 
* 1-0(0-0)  Tchekoslovakia

### Aty 4

* 3-2(0-1) 
* Kuarahyreike Alemaña 2-1(0-1) 
* 3-0(0-0) 
* Kuarahyreike Alemaña 5-2(2-1) 
* Kuarahyreike Alemaña 3-1(3-1) 
* 1-1(1-0) 

## Ñembosarái pahágue
#### Irundýva

#### Mokõiva

#### Ipu'akáva mbohapyha

#### Paha

## Ipu'akáva

## Umi Gol
#### 10 gol
*  Gerd Müller

#### 7 gol
*  Jairzinho

#### 5 gol
*  Teófilo Cubillas

#### 4 gol
*  Anatoliy Byshovets
*  Pelé

#### 3 gol
*  Rivelino
*  Uwe Seeler
*  Luigi Riva

#### 2 gol
*  Wilfried Van Moer
*  Raoul Lambert
*  Ladislav Petráš
*  Javier Valdivia
*  Florea Dumitrache
*  Tostão
*  Alberto Gallardo
*  Gianni Rivera
*  Roberto Boninsegna

#### 1 gol
*  Ildo Maneiro
*  Juan Mujica
*  Víctor Espárrago
*  Luis Cubilla
*  Geoff Hurst
*  Allan Clarke
*  Allan Mullery
*  Martin Peters
*  Dinko Dermendzhiev
*  Hristo Bonev
*  Asparuh Nikodimov
*  Todor Kolev
*  Dobromir Zhechev
*  Héctor Chumpitaz
*  Roberto Challe
*  Angelo Domenghini
*  Tarcisio Burgnich
*  Houmane Jarir
*  Maouhoub Ghazouani
*  Reinhard Libuda
*  Franz Beckenbauer
*  Karl-Heinz Schnelinger
*  Wolfgang Overath
*  Kakhi Asatiani
*  Vitaliy Khmelnytskyi
*  Alexandru Neagu
*  Emerich Dembrovschi
*  Javier Fragoso
*  Juan Ignacio Basaguren
*  Gustavo Peña
*  José Luis González
*  Tom Turesson
*  Ove Grahn
*  Mordechai Spiegler
*  Clodoaldo
*  Gérson
*  Carlos Alberto

#### Gol ''en contra''
*  Javier Guzmán -  Italia-pe guarã

## Ñemoĩ pahague

## Joaju

Ñemohenda:Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ
Ñemohenda:1970
Ñemohenda:Méhiko
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1966

**FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1966** (*World Cup 1966 - England*, ingyaterrañe'ẽme) ha'e va'ekue pe VIII (8ha) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojejapóva Ingyaterra retãme, Tavetã Joajúpe, ára 11 jasypokõi guive ha 30 jasypokõi meve ary 1966 jave, ko ha'e peteĩha jey Ingyaterra ojapo peteĩ FIFA Tembiesarái Yvypavẽ. Ipu'akavéva ha'e va'ekue tetã Ingyaterra ha ipu'akavéva hekovia ha'e va'ekue Kuarahyreike Alemaña.

## Peteĩha
### Aty 1

### Aty 2

### Aty 3

* 2-0(1-0)  Vugaria
* 3-1(1-0) 
* 3-1(1-1) 
* 3-0(2-0)  Vugaria
* 3-1(2-0) 
* 3-1(2-1)  Vugaria

### Aty 4

* 3-0(2-0) 
* 2-0(1-0) 
* 1-1(0-1) 
* 1-0(0-0) 
* 1-0(1-0) 
* 2-1(1-1) 

#### Irundýva
* 1-0(0-0) 
* Kuarahyreike Alemaña 4-0(1-0) 
* 2-1(1-0) 
* 5-3(2-3) 

#### Mokõiva
* Kuarahyreike Alemaña 2-1(1-0) 
* 2-1(1-0) 

#### Ipu'akáva mbohapyha
* 2-1(1-1) 

#### Paha
* 4-2 Prorr.(2-2,1-1)  Kuarahyreike Alemaña

## Ipu'akáva

## Umi Gol
#### 9 gol
*  Eusébio

#### 6 gol
*  Helmut Haller

#### 4 gol
*  Ferenc Bene
*  Franz Beckenbauer
*  Valeriy Porkujan
*  Geoff Hurst

#### 3 gol
*  Luis Artime
*  Roger Hunt
*  Bobby Charlton
*  José Augusto
*  José Torres
*  Eduard Malofeyev

#### 2 gol
*  Igor Chislenko
*  Kálmán Mészöly
*  Rubén Marcos
*  Uwe Seeler
*  Pak Seung-Zin

#### 1 gol
*  Sigfried Held
*  Lothar Emmerich
*  Wolfgang Weber
*  Pelé
*  Garrincha
*  Tostão
*  Rildo
*  Anatoliy Banishevskiy
*  Enrique Borja
*  Gérard Hausser
*  Héctor de Bourgoing
*  Pirri
*  Manuel Sanchís Martínez
*  Amancio Amaro
*  Josep María Fusté
*  António Simões
*  Sandro Mazzola
*  Paolo Barison
*  Pedro Rocha
*  Julio César Cortés
*  René-Pierre Quentin
*  János Farkas
*  Pak Doo-Ik
*  Li Dong-Woon
*  Yang Seung-Kook
*  Ermindo Onega
*  Georgi Asparuhov
*  Martin Peters

#### Gol ''en contra''
*  Ivan Vutsov - -pe guarã
*  Ivan Davidov - -pe guarã

## Ñemoĩ pahague

## Joaju

Ñemohenda:Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ
Ñemohenda:1966
Ñemohenda:Ingyatérra
Mitã tekoiterape

**Mitã tekoiterape**

Ára 20 jasypateĩ ary 1959-pe, 78 tetã oĩva Tetãita Joajúpe omboaje hikuái Mitã tekoiterape ñe'ẽme'ẽ ha'éva avei tetãita rembiecharã ha oñemopyendáva Ginebra ñe'ẽme'ẽ Mitã Tekoiterape rehegua, oñemboajeva'ekue ára 28 jasykõi ary 1924-pe. Ára 20 jasypateĩ ary 1989-pe, Tetãita Joaju omboaje Tetãita Ñe'ẽme'ẽ Mitã Tekoiterape rehegua, oguerekóva 54 akytã.

Mitã rekoiterape ñe'ẽme'ẽ ary 1959 guare niko he'i mitã ha'eha “yvypóra ikatúva oje'apokatu hetépe, iñapytu'ũme, hekohápe, hekopýpe ha hekopytúpe, tekosãso ha tekorechapyrãme”.

Umi 10 akytã oĩva ipype ojeko ko'ã tekoiterapére:
# Tekoiterape oporomborekojojáva, omboyke'ỹva avavépe ipiresa'y, ijeroviakatu, iñe'ẽ, hetã, imeña ha hemiandu polítika reheguáre.
# Tekoiterape oñangarekoporãva mitã mongakuaáre: hete, iñapytu'ũ ha hapicha apytépe.
# Tekoiterape orekóvo peteĩ téra ha peteĩ tetã hi'arareñói guive.
# Tekoiterape akóinte oguereko hag̃ua hi'upyrã ha pohãnohára ñangarekokatu oikotevẽ jave.
# Tekoiterape ohupytývo tekombo'e ha ñeñangareko porã tohupyty mitã iñapytu'ũ térã hete marãvape.
# Tekoiterape ohupyty hag̃ua túva, sy ha hapichakuéra ñembojerovia ha mborayhu.
# Tekoiterape oñembosarái hag̃ua ha ija hag̃ua tekombo'e ojehepyme'ẽ'ỹvape.
# Tekoiterape oĩ hag̃ua tenondépe oĩ jave pytyvõ taha'e ha'ehápe.
# Tekoiterape oñeñangareko hag̃ua hese anítei ho'a jehejarei, teko ñaña ha tembiguái rekópe.
# Tekoiterape okakuaávo ñeikûmbyrekópe, gueropu'akareko, tekoayhu tetã apytépe ha joyke'yreko opavavéndi.

## Joaju
* Rehechasérõ MITÃ MBORIAHU, ehesakutu ko'ápe
* Remoñe’ẽsérõ “Míralo bien” ehesakutu ko’ápe

## ***
* Ohai: David Galeano Olivera https://web.archive.org/web/20160305141656/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/derechos-del-ni-o-mit-tekoiterape

Ñemohenda:Mitã
Ñemohenda:Tekoiterape
Amérika Tetãita Atyvusu

thumb|Amérika Tetãita Atyvusu
**Amérika Tetãita Atyvusu**, ikatu oñembohasa avañe'ẽme avei **Amérika Tetãnguéra Joaju** (Ha'etehápe oñemombyky **OEA**, umi tai ou *Organización de los Estados Americanos*, karaiñe'ẽ megua) ha'e peteĩ atyvusu heta tetãgua oĩva Amérika yvyrusúpe oñepyrũva ára 8 jasypo ary 1948-pe, ha'e hag̃ua peteĩ amandaje guasu oiporavóva tekuái mba'e heta tetãme guarã, ojapo hag̃ua peteĩ ñemongeta hekokatúva opa tetã ndive ha ombojoaju porãme hag̃ua Amérikape. Amérika Tetãita Atyvusu oñemoñe'ẽ omba'apóva omombarete hag̃ua py'aguapy reko, kyhyje'ỹ reko ha omoporã hag̃ua jekopytyjoja, omotenonde hag̃ua umi yvypóra tekoiterape, ha opytyvõ hag̃ua tekoha ha viruremono'õ ñemoporã Amérikape guarã. Iñe'ẽnguéra tee hína karaiñe'ẽ, poytugañe'ẽ, ingyaterrañe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ.

Amérika Tetãita Atyvusu róga oĩha Washington D. C. távape, Tetã peteĩ reko Amérikaguape. Oguereko avei heta óga momba'aporã opa tetã oĩva ijatýpe. Amérika Tetãita Atyvusu ipype oĩ hína 35&nbsp; tetãnguéra.

## Mandu'apy

## Joaju

* Página oficial de la OEA
* http://www.jornada.unam.mx/2011/06/02/mundo/026n1mun
* La Organización de Estados Americanos en Haití: ¿Monitoreo electoral o intervención política?, de Center for Economic and Policy Research, noviembre 2011

Ñemohenda:Amérika
Ñemohenda:Teko me'ẽ
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1934

**FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1934** (*Campionato Mondiale di Calcio 1934*, italiañe'ẽme) ha'e akue vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua mokõiha ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojejapo akue Itália retãme, ára 27 jasypo guive ha ára 10 jasypoteĩ meve ary 1934 jave, opa tembiesarái ojapova tavusu Montevideo. Ipu'akáva ha'e akue Itália ha  ipu'akáva mokõiha ha'e akue Chekia-Elovakia retã. Irundy tetã ndopytáiva Európa mante oha'ã akue: Argentina, Pindorama, Tetã peteĩ reko Amérikagua ha Ehipto, tetã peteĩha Afrika pegua oha'ã va'ekue.

## Peteĩha

#### Aty 16

### Irundýva

### Mokõiva
* Italia 1-0(1-0) 
* Tchekoslovakia 3-1(1-0)  Alemaña

### Ipu'akáva mbohapyha
* Alemaña 3-2(3-1) 

### Paha
* Italia 2-1 Prorr.(1-1, 0-0)  Tchekoslovakia

## Ipu'akáva

## Umi Gol
#### 5 gol
*  Oldřich Nejedlý

#### 4 gol
*  Edmund Conen
*  Angelo Schiavio

#### 3 gol
*  Raimundo Orsi
*  Leopold Kielholz

#### 2 gol
*  José Iraragorri
*  Abdulrahman Fawzi
*  Géza Toldi
*  Giovanni Ferrari
*  Giuseppe Meazza
*  Sven Jonasson
*  Bernard Voorhoof
*  Johann Horvath
*  Ernst Lehner
*  Antonín Puč

#### 1 gol
*  Isidro Lángara
*  Luis Regueiro
*  Leônidas
*  Pál Teleki
*  Jenő Vincze
*  György Sárosi
*  Kick Smit
*  Leen Vente
*  André Abbeglen
*  Willy Jäggi
*  Aldo Donelli
*  Ștefan Dobay
*  František Svoboda
*  Jiří Sobotka
*  Ernesto Belis
*  Alberto Galateo
*  Knut Kroon
*  Gösta Dunker
*  Jean Nicolas
*  Georges Verriest
*  Matthias Sindelar
*  Anton Schall
*  Josef Bican
*  Karl Zischek
*  Karl Sesta
*  Stanislaus Kobierski
*  Otto Siffling
*  Karl Hohmann
*  Rudolf Noack
*  Enrique Guaita

Ñemohenda:Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ
Ñemohenda:1934
Ñemohenda:Itália
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1950

**FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1950** (*Campeonato Mundial de Futebol 1950*, poytugañe'ẽme) ha'e akue tatãnguéra vakapipopo ñembosarái kuimba'erehegua irundyha ojapo FIFA, upe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojejapo akue Pindoráma retãme, ára 24 jasypoteĩ guive ha ára 16 jasypokõi meve ary 1950-pe. Ipu'akáva ha'e akue Uruguái (mokõiha jey) ha  ipu'akáva mokõiha ha'e akue Pindoráma retã.

## Peteĩha
### Aty 1

### Aty 2

### Aty 3

* 3-2(2-1) 
* 2-2(2-1) 
* 2-0(1-0) 

### Aty 4

* 8-0(4-0) 

### Mokõiha
#### Pahaguépe

## Ipu'akáva

## Umi Gol
#### 8 gol
*  Ademir

#### 5 gol
*  Óscar Míguez

#### 4 gol
*  Estanislau Basora
*  Telmo Zarra
*  Chico
*  Alcides Ghiggia

#### 3 gol
*  Juan Alberto Schiaffino
*  Stig Sundqvist
*  Karl-Erik Palmér

#### 2 gol
*  Baltazar
*  Jair
*  Zizinho
*  Hasse Jeppson
*  Sune Andersson
*  Jacques Fatton
*  Željko Čajkovski
*  Kosta Tomašević
*  Atilio Cremaschi
*  Riccardo Carapellese
*  Silvestre Igoa

#### 1 gol
*  Alfredo
*  Maneca
*  Friaça
*  Rajko Mitić
*  Tihomir Ognjanov
*  Stjepan Bobek
*  Stan Mortensen
*  Wilf Mannion
*  Gino Pariani
*  Joe Gaetjens
*  Frank Wallace
*  Joe Maca
*  Ermes Mucinelli
*  Egisto Pandolfini
*  Héctor Ortiz
*  Horacio Casarín
*  Atilio López
*  César López Fretes
*  René Bader
*  Charles Antenen
*  George Robledo
*  Andrés Prieto
*  Fernando Riera
*  Ernesto Vidal
*  Julio Pérez
*  Obdulio Varela
*  Bror Mellberg

#### Gol ''en contra''
*  José Parra Martínez -  Pindoráma-pe guarã

## Ñemoĩ pahague

Ñemohenda:Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ
Ñemohenda:1950
Ñemohenda:Pindoráma
Henri de Toulouse-Lautrec

**Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec** (Albi, 24 jasypateĩ ary 1864-pe - Saint-André-du-Bois, 9 jasyporundy ary 1901-pe), ojekuaavéva chupe **Toulouse Lautrec**, ha'e akue peteĩ mboparahára ha mboha'angahára Hyãsia megua omohechaukáva ha'agápe pyharére jeiko táva Parĩme saro'y XIX pahápe. Oĩ umíva mbopy'arasa riregua rape (*postimpresionismo*) pegua mbytépe.

## Hembiapo
### Ta'anga

Lautrec rue des moulins, the medical inspection 1894.jpg|*La inspección médica* (1894).
Henri de Toulouse-Lautrec 055.jpg|*Oscar Wilde*.
Henri de Toulouse-Lautrec 047.jpg|*Monsieur Boileau* (1893)
Henri de Toulouse-Lautrec 044.jpg|*Maxime Dethomas* (1896)
(Albi) Louis Pascal 1893 - Henri de Toulouse-Lautrec - Musée Toulouse-Lautrec.jpg|*Monsieur Louis Pascal* (1893)
(Albi) Rousse (La Toilette) - 1889 - Henri de Toulouse-Lautrec - Musée d'Orsay, Paris.jpg|* Rousse (La Toilette) * (1889)
Henri de Toulouse-Lautrec Jane Avril.jpg|*Jane Avril* (1892)
Lautrec jane avril dancing 1892.jpg|*Jane Avril dansant* (1892)
Toulouse-lautrec yvette guilbert.jpg|*Yvette Guilbert* (1894)
Toulouse-Lautrec - La Goulue arrivant au Moulin Rouge.jpg|*La Goulue arrivant au Moulin Rouge* (1892)
(Albi) Femme qui tire son bas 1894 - Toulouse-Lautrec - Musée Toulouse-Lautrec MTL.177.jpg|*Femme qui tire son bas* (1894)
Get lautrec 1889 the laundress.jpg|*La Blanchisseuse* (1884-1888)


File:Portrait de Suzanne Valadon par Henri de Toulouse-Lautrec.jpg|*Suzanne Valadon*.
File:Henri de Toulouse-Lautrec 025.jpg|*Au Moulin de la Galette* (1889)
File:Henri de Toulouse-Lautrec 005.jpg|*Bal au Moulin Rouge* (1890)
File:Lautrec at the moulin rouge 1892.jpg|*Au Moulin Rouge* (1892)
(Albi) Au Salon de la rue des Moulins - Henri de Toulouse-Lautrec 1894 MTL.inv181.jpg|*Salon Rue des moulins* (1894)
File:Alone.jpg|*Seule* (1896)


### Ñemohechaukaha

File:Lautrec moulin rouge, la goulue (poster) 1891.jpg|*Moulin rouge - La Goulue* (1891)
File:Lautrec reine de joie (poster) 1892.jpg|*Reine de joie* (1892)
File:Lautrec ambassadeurs, aristide bruant (poster) 1892.jpg|*Aristide Bruant dans son cabaret*
File:Lautrec jane avril at the jardin de paris (poster) 1893.jpg|*Jane Avril dans les Jardins de Paris*
File:Henri de Toulouse-Lautrec 019.jpg|*Divan japonais* (1892-1893)
File:Lautrec babylone d'allemagne (poster for 'the german babylon') 1894.jpg|*Babylone d'allemagne* (1894)


File:Lautrec la troupe de mlle eglantine (poster) 1895-6.jpg|*Troupe de Mlle Églantine*
File:Lautrec the photographer sescau (poster) 1894.jpg|*Sescau Photographe* (1894)


## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* Lévêque, Jean-Jacques: *Henri de Toulouse-Lautrec*. París: ACR PocheCouleur, 2001. ISBN 2-86770-146-5.

## Joaju

* VÍDEO BIOgrafía del maestro del Moulin Rouge
* Henri de Toulouse-Lautrec. Fotos y Biografía

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Alessandro Bordini

[miniaturadeimagen|Alessandro Bordini [Paraguái retãme]]
[miniaturadeimagen|Alessandro Bordini [Aeropuerto Internacional Silvio Pettirossi|Táva Paraguái Pepo'atãrupa Silvio Pettiróssi-pe]]
**Alessandro Bordini** ha'e peteĩ mitãkuimba'e Italiaygua ohecha'ỹva  ohóva ha'eñorei opa yvyape'árire peteĩ yvyra morotĩmi ha hi-íPhone reheve.

Heñóivaekue ára 8 jasypoapy ary 1985-pe Tetãvore Veróna-pe. Ha'e peteĩ umi yvyra mbojeguahára ra'y. Ohasa imitãrusu aja pe mbo'ehaópe, ñembosarái ha opa mba'e hekopegúape heta tapicháicha. Osẽ rire mbo'ehaógui, oñepyrũ  omba'apo ára pukukue itúva ndive ha oguerekóvo 21 ary  oguahẽ oikuaa pe imborayhu tuichavéva: ha'éva pe *paracaidismo*. Mbohapy ary ome'ẽ  rire opa imbaretekue ha opa oguerekomíva ohasa peteĩ  jehusapy'a ivaietereíva rehe  ojepoikúevo yvategui; ha katu nda'ipu'akái hese pe ñemano, terãmo opyta ndohechavei. Peteĩ ary oĩ rire umi tasyo ha oñemyatyrõjey haguamẽ oho ohendu peteĩ *seminario* ome'ẽva'ekue pe kuña Franciaygua Michelle J. Noel umi pu'aka oguerekóva pe apytu'u  ha pe hekove, peteĩve  jey, upéicha oñemo'ambue.
  
Oñeha'a aja  oikojey ijeheguiete teko kyre'ỹme,  ohechakuaa pe py'aporã oguerekova umi mbohapy ary oútava  ohasa guive pe ojehuva'ekue rehe hese rapykúeri ha osẽ oho ha'eño opa yvy'ape'árire oikuaauka haguã pe ha'e oguahẽva'ekue oikuaa.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Italiagua
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1938

**FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1938** (*Coupe du monde de football de 1938*, hyãsiañe'ẽme) ha'e akue vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua mbohapyha ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojejapo akue Hyãsia retãme, ára 4 jasypoteĩ guive ha ára 19 jasypoteĩ meve ary 1938 jave. Ipu'akáva ha'e akue Itália, opu'aka rire Hungyria retã pahápe 4:2 rupive, upévare Itália ha'e peteĩha tetã ipu'akáva mokõiháme. Ko tembiesarái ojejapo upe Mokõiha Ñorairõ Guasu mboyve, upe rire ndojejapokatúi ary 1950-pe Pindorama retãme (FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1950).

## Peteĩha

#### Aty 16

#### Irundýva
* 1-1 Prorr.(1-1, 1-0) 
* 2-0(1-0) 
* 8-0(4-0) 
* 3-1(1-1) 
* 2-1(0-1) 

#### Mokõiva

#### Ipu'akáva mbohapyha
* 4-2(1-2) 

#### Paha
* 4-2(3-1) 

## Ipu'akáva

## Umi Gol
#### 7 gol
*  Leônidas

#### 5 gol
*  Gyula Zsengellér
*  György Sárosi
*  Silvio Piola

#### 4 gol
*  Ernst Wilimowski
*  Gino Colaussi

#### 3 gol
*  André Abegglen
*  Héctor Socorro
*  Gustav Wetterström
*  Harry Andersson
*  Arne Nyberg
*  Romeu
*  Perácio

#### 2 gol
*  Jean Nicolas
*  Ștefan Dobay
*  Oldřich Nejedlý
*  Pál Titkos

#### 1 gol
*  Josef Gauchel
*  Wilhelm Hahnemann
*  Eugen Walaschek
*  Alfred Bickel
*  Vilmos Kohut
*  Géza Toldi
*  Silviu Bindea
*  Iuliu Baratky
*  José Magriñá
*  Tomás Fernández
*  Émile Veinante
*  Oscar Heisserer
*  Hendrik Isemborghs
*  Pietro Ferraris
*  Giuseppe Meazza
*  Arne Brustad
*  Roberto
*  Friedrich Scherfke
*  Josef Košťálek
*  Josef Zeman
*  Vlastimil Kopecký
*  Tore Keller
*  Sven Jonasson

#### Gol ''en contra''
*  Ernst Lörtscher -  Alemaña-pe guarã
*  Sven Jacobsson -  Hungyria-pe guarã

Ñemohenda:Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ
Ñemohenda:1938
Ñemohenda:Hyãsia
Paulo Coelho

**Paulo Coelho** (Rio de Janeiro, 26 jasypoapy ary 1947-pe) ha'e peteĩ haihára ha momaranduhára Pindorama pegua. Ojekuaa chupe peteĩ umíva haihára guasuvéva pegua Pindorama ñe'ẽporãhaipyre ko'ãgagua. Oĩ avei Pindorama Poytugañe'ẽ Amandaje ipype.

## Hembiapo
### Ta'angamýi
* Os Mansos
* Quebrando o Tabu
* Raul - O Início, o Fim e o Meio
* As Aventuras de Agamenon, o Repórter
* Não pare na pista

### Aranduka
* 1974 - *O Teatro na Educação*
* 1982 - *Arquivos do inferno*
* 1986 - *Manual prático do vampirismo*
* 1987 - *O Diário de um Mago*
* 1988 - *O Alquimista*
* 1990 - *Brida*
* 1992 - *As Valkírias*
* 1994 - *Na Margem do Rio Piedra Eu Sentei e Chorei*
* 1996 - *O Monte Cinco*
* 1998 - *Veronika Decide Morrer*
* 2000 - *O Demônio e a Srta. Prym*
* 2003 - *Onze Minutos* -
* 2005 - *O Zahir* -
* 2006 - *A Bruxa de Portobello*
* 2008 - *O Vencedor Está Só*
* 2010 - *O Aleph*
* 2012 - *Manuscrito Encontrado em Accra*
* 2014 - *Adultério*
* 2014 - Fabulas (Mitãme guarã)

### Jehai
* 1994 - *Maktub*
* 1995 - *Frases*
* 1997 - *O Manual do Guerreiro da Luz*
* 1999 - *Palavras essenciais*
* 2001 - *Histórias para pais, filhos e netos*
* 2004 - *O Gênio e as Rosas*
* 2008 - *O Livro dos Manuais*
* 2009 - *Ser Como o Rio que Flui*

### Aranduka omoambuéva
* 1991 - *O Dom Supremo* - (Henry Drummond)
* 1998 - *Brida - Omoambue tembiasagua'u ta'angambyrýguire
* 1999 - *Cartas de Amor do Profeta* - (Khalil Gibran)
* 2009 - *Veronika Decide Morrer* - Omoambue ta'angamýire

=== Aranduka oñe'ẽva Paulo Coelho rehe ===
* 2008 - *O Mago* - [[Fernando Morais]] (biografia do autor)
* 2010 - *O Estudante do Coração* - Luis Carlos de Morais Junior, Rio de Janeiro, Quartica.
* 2013 - *Alquimia o Arquimagistério Solar* - Luis Carlos de Morais Junior, Rio de Janeiro, Quartica Premium.
* 2013 - *O Estudante do Coração - segunda edição, revista e ampliada* - Luis Carlos de Morais Junior, Rio de Janeiro, Litteris.
* 2014 - Não pare na pista - Carolina Kotscho (Roteiro do filme que levou o mesmo nome)

== Mandu'apy ==


== Ver também ==
* [[Sociedade Alternativa]]

== Joaju ==
* [https://web.archive.org/web/20060425215319/http://www.paulocoelho.com.br/ Página oficial]
* [https://web.archive.org/web/20201009231207/https://paulocoelhoblog.com/ *Blog* oficial]
* [http://colunas.g1.com.br/paulocoelho/ Seu *blog'' no G1]

Ñemohenda:Tekove Pindoramagua‎
Milton Hatoum

**Milton Assi Hatoum** (Manaos (Amazonas) 19 jasypoapy ary 1952-pe) ha'e peteĩ karai haihára, ombohasáva mombe'u poytugañe'ẽme ha peteĩ mbo'ehára Pindorama pegua. Ojekuaa Hatoum hína peteĩ umíva haihára guasuvéva pegua Pindorama ñe'ẽporãhaipyre ko'ãgagua.

Ombo'e ñe'ẽporãhaipyre upe Universidade Federal do Amazonas (UFAM) ha Mbo'ehaoguasu Califórnia táva Berkeley pegua. Ohai irundy mombe'ugua'u: *Relato de um Certo Oriente* (Amo Kuarahyresẽ Retã Mombe'u), *Dois Irmãos* (Mokõi Joyke'y), *Cinzas do Norte* (Yvate Tanimbu) ha *Órfãos do Eldorado* (Umi tyre'ỹ Tavajúgui). Iñarandukakuéra oñeñemu porã ha Pindoramape oñeñemuve 200.000 ha oñembohasa 8 tetãme.

Hatoum omombe'u ijehaípe umi óga hekope'ỹ ha ombojoguami jokuaikuaa rekóre.

## Mombe'ugua'u
* *Relato de um Certo Oriente* (romance). São Paulo: Cia. das Letras, 1989.
* *[http://pt.wikipedia.org/wiki/Dois_Irm%C3%A3os_(romance) Dois Irmãos]* (romance). São Paulo: Cia. das Letras, 2000.
* *Cinzas do Norte,  2005
* *Orfãos do Eldorado*. São Paulo: Cia. das Letras, 2008;

== Mombe'urã ==
* *A cidade ilhada* (Livro de Contos). São Paulo: Companhia das Letras, 2009.

=== Ñembohasa ===
* [[Gustave Flaubert|Flaubert, Gustave]]. *Um coração simples*. In:Três contos. [Por: Milton Hatoum & Samuel Titan Jr.]. São Paulo: Cosac & Naify, 2004. (Trois contes).
* Said, Edward. *Representações do intelectual*. [Por: Milton Hatoum]. São Paulo: Companhia das Letras, 2005. (*Representations of the intellectual*).
* Sand, George. *Esperidião*. [Por: Milton Hatoum]. In: Contos de horror do século XIX, Companhia das Letras, São Paulo, 2005. (*Spiridion*).
* Schwob, Marcel. *A cruzada das crianças*. Edição bilingüe (português/francês). São Paulo: Iluminuras, 1988. (*La croisade des enfants*).

== Mandu'apy ==


== Joaju ==
* Pellegrini, Tânia. [http://muse.jhu.edu/journals/lusobrazilian_review/v041/41.1pellegrini01.htm Milton Hatoum e o regionalismo revisitado], muse.jhu.edu.
* [http://www.literalmagazine.com/english_post/viaje-sin-fin/ Viaje sin fin de Milton Hatoum]
* Escuela De Letras [https://web.archive.org/web/20100926074542/http://www.escueladeletras.com/actualidadliteraria/ver_noticia.php?id=3020 El tiempo y el río]: Milton Hatoum en España.
* Diferença e alteridade em *Cinzas do Norte'', de Milton Hatoum https://web.archive.org/web/20160304032838/http://www.ufsj.edu.br/portal-repositorio/File/Vertentes34/Shirley%20Carreira.pdf
*  Site oficial do autor

Ñemohenda:Tekove Pindoramagua‎
Jekopytyjoja tee

**Jekopytyjoja tee** () ha'e peteĩ tekuái reko umi tetãygua ojokuáiva peteĩ tetã amandaje rupive. Umi amandaje tetãygua pegua rupive ikatu ojapo teko me'ẽ ha tekorã pyahu opa tetãme guarã térã peteĩ yvy vorépe guarã ha ikatu oiporavo mávapa omba'apóta tetã mba'ekuéra rupive. Jekopytyjoja tee ombohovái ku jekopytyjoja tee'ỹ térã oporombuekoviáva, upe oporombuekoviáva ohejágui sa'i tapicha poravopyre tatãygua rupive omba'apo tetãre ha oiporavo chupekuéra rangue.

Ko'ãga heta tetã omba'apo jekopytyjoja tee térã ombojopara kóva upe jekopytyjoja oporombuekoviáva ndive, Suisa retã techapyrãme, ku retã ojapo heta tetãygua amandaje oiporavo hag̃ua mba'épa ojejapóta ha oiporavo tetã raperã, Tetã peteĩ reko Amérikagua avei, hákatu omba'apo jekopytyjoja oporombuekoviáva rupive. Hyãsia ha España retã ombojopara avei umi mokõi jekopytyjoja reko oiporavo porãve hag̃ua hetã raperã.

## Mandu'apy

## Joaju
* Centro de Investigaciones sobre Democracia Directa (C2D), Universidad de Zurich, Suiza.
* Democracia directa. Suiza, un sistema político único.
* Foro Mundial sobre Democracia Directa
* Initiative & Referendum Institute (IRI), Europa
* Democracia Directa en Latinoamérica

Ñemohenda:Jekopytyjoja
Fiódor Dostoyevski

**Fiódor Mijáilovich Dostoyevski** (rrusiañe'ẽme: Фёдор Михайлович Достоевский) (Mosku, 11 jasypateĩ ary 1821-pe - San Petersburgo, 9 jasykõi ary 1881-pe) ha'e peteĩ haihára guasu Mburuvi Rrúsia pegua, iñe'ẽporãhaipyre ohesa'ỹijo yvypóra apytu'ũkuaaty opaichagua jokuaikuaa rekópe, tekohápe ha arandupýpe Rrúsia avano'õre saro'y XIX jave.

Ojekuaa chupe peteĩ umi haihára tenondeguaitéva opaite Yvýgui apytépe. Upe karai arandu Walter Kaufmann he'i va'ekue ku aranduka ohai Fiódor Dostoyevski ojehero *Koty yvyguy ñemombe'u* (ary 1864 pegua), ojehai upe ahy'opu ñembyasýva rupive «kuimba'e yvyguýgua» hera'ỹva, ha'e hína «ñemohendaite porãvéva jeikogua rekópe guarã (karaiñe'ẽme oje'eha *existencialismo*) ojehai va'ekue». He'i avei upe haihára Auteria pegua hérava Stefan Zweig ku haihára Rrúsiagua ha'e «upe oikuaaporãvéva yvypóra arandupy». 

Fiódor Dostoyevski rembiapo, ojehai ramo jepe saro'y XIX jave, ohechauka ha omoha'anga avei ñande reko ko'ãgagua.

## Mandu'apy

## Joaju

* Selección de textos electrónicos de Dostoyevski del Proyecto Digital de la Penn Library (ingyaterrañe'ẽme)
* Textos completos de algunas obras de Dostoyevski en su idioma original

Dostoyevski
Ñemohenda:Jeikogua reko
Jekopytyjoja oporombuekoviáva

**Jekopytyjoja oporombuekoviáva** térã **Jekopytyjoja tee'ỹ** () ha'e peteĩ tekuái reko umi tetãygua oiporavohápe imburuvicharã ombuekovia hag̃ua chupekuéra ha ojokuái hag̃ua. Umi mburuvicha ohechauka tetã ningo hekosãsoha ha ojokuái peteĩ tekuái ñemohendáre, pe Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje, Tetã Tekojoja Ruvicha, ha pe Mburuvicha Tetãgua, opaite umíva ombyekovia ava kuérape, umi mburuvicha oporombuekoviáva ojapo avei teko me'ẽ ha tetã rekorã. Umi tetãygua oiporavo ramo jekopytyjoja rapépe tetã rekuái raperã ojekuaa oĩ peteĩ jekopytyjoja oporombuekoviáva.

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* 

Ñemohenda:Jekopytyjoja
Friedrich Nietzsche

**Friedrich Wilhelm Nietzsche** (Röcken, táva Lützen hi'aguĩ, ára 15 jasypa ary 1844-pe-Weimar, ára 25 jasypoapy ary 1900-pe) ha'e akue peteĩ karai arandupykuaatyhára, ñe'ẽpapára, mba'epu porã apoha ha ñe'ẽkuaahára Alemaña retãygua, ojekuaa chupe ha'e peteĩ umi karai arandu tenondeguaitéva apytépe oĩ saro'y XIX pegua.

Ohaieterei ava rembiapóre, jeroviáre ha yvy kuarahyreikégua arandupykuaaty rehe, umi arandupykuaaty imba'etee rupive, ha umi apytu'ũ rekotee rupive (mba'épa oĩ porã ha mba'épa oĩ vai yvypórare). Hembiapo kuéra omoambue heta tembiapokue oúva rire tupãkuaáre, avakuaatýre, arandupykuaatýre, avarekokuaatýre, apytu'ũkuaatýre, jokuaikuaáre, ñe'ẽpotýre, tembiasagua'úre ha ñe'ẽporãhaipyrére.

Friedrich Nietzsche opy'amongeta akue avei mba'épa ojapo Ára Mba'ekuaáva (karaiñe'ẽme oje'e *ilustración*) opaite upe saro'ýpe, iñe'ẽnguére he'íva «Tupã omanóma», ha Nietzsche omano rire, ko ñe'ẽngue ohekome'ẽ heta karai arandu rembiapópe.

Oĩ ramo jepe umíva he'i Nietzsche rembiapo he'iseha ndaha'epái mba'échapa oñe'ẽva hákatu ha'e hekóre ha iñe'ẽ pererĩre, ha'e hína peteĩ haihára oñepyrũ akue, ombojogua'ỹva, peteĩ jeikove jehecha omohendajey akue mba'éichapa opy'amongeta yvypóra saro'y XX pegua.

Saro'y XX imbytére, ojekuaaporã Nietzsche-pe arandupykuaaty ko'ãgaguágui ha omyasãigui jeikogua reko ñeimo'ã.

## Mandu'apy

## Joaju

* SEDEN, Sociedad Española de estudios sobre Friedrich Nietzsche
* Nietzsche en castellano 

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Ñemohenda:Jeikogua reko
Ka'iguasu

Umi **ka'iguasu** (jueheguaty ***Gorilla***) ha'e ka'i juehegua ho'úva ka'a ha ka'avo, oikovéva umi ka'aguy Mbyte Afrika pegua, ha'e niko ka'i tuichavéva opa yvy apére.

Imba'ekuaa, oguata irundy ipóre hákatu ikatu oguara mokõi ipy. Umi kuimba'e ijyvatekue ha'e 1,65 gotyo 1,75 metro ha ipohyikue 140 gotyo 200 kilogramo. Umi kuña pohyikue ha'e niko kuimba'e pohyikue imbytére.

Ka'iguasu ho'u ningo yva, ka'avo, yvyra togue ha yvyra ra'y, hákatu oikotevẽrõ, ka'iguasu ho'u avei tymbachu'i, yso ha ambue mymba michĩ.

## Ehecha avei
* Ka'i
* Ka'iporo

## Mandu'apy

## Joaju

* S.O.S Gorilla El proyecto en internet para ayudar al Gorila de Montaña

Ñemohenda:Okambúva
Alberto Santos Dumont

**Alberto Santos Dumont** (20 jasypokõi ary 1873 - 23 jasypokõi 1932) ha'e akue peteĩ karai Pindorama pegua oñepyrũ pepo'atã ñemoarandu, ojuhu tembiporu pyahu ha omosẽ tenonde tembikuaatýpe.

Santos Dumont ha'e akue kuimba'e peteĩha oveve peteĩ pepo'atã rupive, ñemýiha ombovevéva rupi; oĩ umi tetãnguéra he'íva upe joyke'y Wright oveve peteĩháme ára 17 jasypakõi ary 1903-pe. Hákatu, Santos Dumont ha'e akue kuimba'e peteĩha oveve peteĩ tape tee oñemohenda mboyve, heta kuimba'e arandu ohecha aja. Ára 23 jasypa ary 1906-pe, oveve 60 metro ha ijyvatekue ohupyty 2 gotyo 3 metro yvýgua ipepo'atã heraha 14-bis rupive, upe ñu heraha *Bagatelle* táva Parĩme. Peteĩ jasy rire, oveve jey heta tekove omaña aja, oveve 220 metro ha ijyvatekue ohupyty 6 metro. Pepo'atã 14-bis jeveve ha'e akue peteĩha oñemoañete Hyãsia Jeveve aty rupive, peteĩ mba'e ipohyivéva yvytúre opa Európape ha peteĩha mba'yrumýi oveve tee iñemyiháre.

Iñemoñare mba'eheta ha kafe ñemitỹre omba'apo porã, upévare Dumont oñemoarandu porãve táva Parĩme.

Santos Dumont róga reñói oĩ táva Santos-Dumont-pe (Minas Gerais) (Santos Dumont herakuãre oñembohéragui ku táva), amo 240 km tavusu Belo Horizonte pegua ha amo 220 km táva Rio de Janeiro pegua. Hóga ko'ãga hína peteĩ muséo ha Dumont hóga táva Petrópolis-pe avei.

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* Revista ''Isto É'', 23 de octubre de 1997 (poytugañe'ẽme)
* El padre de la aviación contra los "Wright" (poytugañe'ẽme)
* Personajes de la Fuerza Aérea Brasilera (poytugañe'ẽme)

## Joaju

* Los esquis motorizados de Santos Dumont
* De cómo Santos Dumont hizo inventar el reloj pulsera
* Enciclopedia Virtual de Diseño Brasilero
* Santos Dumont
* Obra de teatro sobre Santos Dumont
* Old Postcards from Brazil Santos Dumont - tarjetas postales antiguas

*‎
Ava apopyre arandu

**Ava apopyre arandu** () haꞌe peteĩ aporeko oipurúva heta tembikuaaty ha papapykuaa ojapo hag̃ua arandu imbaꞌeteéva, ohesaꞌỹijóva ha oipapáva omohenda hag̃ua marandu ha mbaꞌe apopymeꞌẽ, ombaꞌapo hag̃ua yvypórape guarã. Omoheñói mbaꞌe pyahu ojoguáva ava apytu'ũre oheka hag̃ua mbaꞌe porãvéva. Heta kuꞌekavoña hiꞌava apopyre arandu hína.

Ojepuru heta ava apopyre arandu kombutadórape ha rrovópe.

## Mandu'apy

## Joajuha okapeguándi

* Luis Piscoya, “Lógica e inteligencia artificial”.
* Una nueva tecnología percibe la información antes de que llegue al consciente.

Ñemohenda:Mba'aporekokuaa
Ka'iporo

**Ka'iporo** térã **orangutã** ha'e peteĩ ka'i jueheguaty hague pytã ha ijyva puku. Ijyvatekue ikatu ha'e 2 metro ha umi kuimba'e ipohyikue ikatu ohupyty 120 kilo. Oikove Malásia haIndonesia retãme. Ko ñe'ẽngue *orangutã* ou malásiañe'ẽ pegua *Orang Hutan* ha he'ise *ka'aguypóra*.

Ka'iporo ho'u heteiterei yva opa ára, ho'u avei togue hovyũ ha ambue ka'avo.

## Mandu'apy

## Joaju

* Orangutan Cultures Online
* Borneo Orangutan Survival
* Orangutan Foundation de Biruté Mary Galdikas

Ñemohenda:Okambúva
Kaguyjúi

**Kaguyúi** () ha'e peteĩ jey'urã ryjúi ha ro oporopiguýva, ndoñemondykýiva, opaichagua hu'itĩrã ijapopy ha ýre ojehaguino.

Opaichagua isa'y, pytã guive hũ meve, ojepurúgui heta hu'itĩrã ambuéva.

## Ehecha avei
* Kachása

## Mandu'apu

## Joaju

* Preparación del mosto Infográfico 1

Ñemohenda:Jey'urã oporomonga'úva
Ajutyrõka

**Ajutyrõka** () ha'e peteĩ ao pehẽngue mba'epe puku ha po'i ojepurúva kamisáre, oñeñapytĩporã ajúrare ojehecha porãve ha aokate ndive, kuimba'e oipuruve.

Ajutyrõka jepuru oñepyrũ ojaho'i hag̃ua kamisa votõnguéra. Heta tendápe mba'apohára oipuru va'erã ajutyrõka, umi tekojoja rógape techapyrãme. 

## Mandu'apy


## Joaju

* El lenguaje de las corbatas
* Cómo vestir la corbata

### Ajutyrõka akytã
* Nudo simple
* Nudo doble
* Nudo medio windsor
* Nudo pequeño

Ñemohenda:Ao
Avarekotee

**Avarekotee** () ha'e pe oĩháme oñondive mokõi mba'e; teko oñegueroheñóiva ha teko ojehupytýva jeikoha rehe ojapóva peteĩ avágui tapicha hekotee ha ha'eñónteva, apytu'ũkuaaty ñemoarandu he'i avarekotee ha'e peteĩ temiandu aty, tekotee aty ha jepokuaa aty oĩva peteĩ tekove apytu'ũme ha ohekome'ẽ opaite tekove jeporavo ha jeiko reko.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Arandupykuaaty
Apopyme'ẽ

**Apopyme'ẽ** () ha'e opa mba'e oikoha ojekuaarã peteĩ tekógui, mba'égui ha tekovégui. Mba'ekuaarã oñekotevẽva ha oñeme'ẽva. Kombutadórape ojepuru heta, apopyme'ẽ rupive omba'apo heta kombutadóra mba'e, ñandutiguasúpe (*interne*) avei omba'apo apopyme'ẽ rupive, oñembyaty ha oñemohenda omoporã hag̃ua umi ñanduti jepovyvyhára.

## Joaju
* Datos Gráficos: Web que permite generar gráficos a partir de datos del Instituto Nacional de Estadística.
* GraficandoDatos.com: Tienda on-line de gráficas para uso digital e impreso. Servicio de producción de gráficas a la medida para empresas y particulares.

Ñemohenda:Marandu
Marandu

**Marandu** () ha'e mombe'u añete jekupytyrã ojehasa ahy'opúre térã kuatiáre, mba'ekuaarã aty oñemohendáva hekopete oporomyesakãporã hag̃ua. Marandu añetegua va'erã, hesakã porã ha mbyky.

Peteĩ marandu tee ombohovái va'erã ko'ã porandu:

***Mba'épa** ojehu?
***Mávape** ojehu?
***Mba'éichapa** ojehu?
***Araka'épa** ojehu?
***Moõpa** ojehu?
***Mba'érepa** ojehu?

## Ehecha avei
* Marandu'asãihára Ára

## Arandukapurupyre
* Teun Adrianus van Dijk, La noticia como discurso: Comprensión, estructura y producción de la información, Ediciones Paidós Ibérica, Barcelona (1980), ISBN 847509-622-0.
* Miguel Rodrigo Alsina, *[http://books.google.es/books?id=67V8dYK0f6oC&printsec=frontcover&dq=La+construcci%C3%B3n+de+la+noticia+alsina&hl=es&sa=X&ei=Zn7EUZLpNOPD0QHXyoGoDw&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=La%20construcci%C3%B3n%20de%20la%20noticia%20alsina&f=false La construcción de la noticia]*, Paidós, Barcelona, 1996, ISBN 84-493-1824-6.

## Joaju

* ¿Cómo redactar bien una noticia?
Teteñeko'õi

**Teteñeko'õi** () ha'e pe py'atarova, pochyreko ojehupytýva mba'apoiterei rupi térã ipukuetereíramo peteĩ tembiapo, oñemohechauka upe kane'õ'asy avei, umíva heteñeko'õíva omba'apo sa'i ha vai.

Umíva tekove omba'apoitereíva ñemuháme ha ndopytu'ũporãiva ikatúne heteñeko'õi, umíva omba'apo heta ha porãiterei mboyve, ha hekopochy hembiapo heta.

## Mandu'apy
 

## Joaju
* El burnout profesional
* ''Burnout en el Colectivo Docente''
* Investigación y Formación sobre el Síndrome de Burnout en Salud Pública en Chile

Ñemohenda:Mba'asy
Mba'ekuaarã

**Mba'ekuaarã** () ha'e peteĩ apopyme'ẽ aty ñemohendapyre ojapóva peteĩ marandu omohechaukáva mba'e pyahúva ambue tekovépe. Ñande rete opa ára oipyhy mba'ekuaarã, tesáre, apysáre, jurúre, tĩre ha pire rupive, ha upei umi mba'ekuaarã oho apytu'ũme oñemohenda hag̃ua.

Opaite apopyme'ẽ ojepyhýva ha oñemohendáva omoambue mba'épa ojekuaáva ha upéva omomba'apoporã umíva oipyhýva ku mba'ekuaarã pyahu.

## Joaju

* Información en ''La Enciclopedia de Ciencias y Tecnologías en Argentina''.
* ''información y referencia''.

Ñemohenda:Marandu
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014 - Paha

FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014 ipahaite oñembosarái akue ára 13 jasypokõi upe ñeha'ãrenda Maracaná, táva Rio de Janeiro-pe. Pahápe oñoñembosarái umi tetã Alemaña ha Argentina, ohasáva pahápe ipu'aka rire Vrasil ha Tetãnguéra Yvýi. Oñoñebosarái aja ndojejapói gol, árapahague Alemaña osẽ tenonde ha ojapo peteĩ gol, upévare ipu'aka irundyha FIFA Tembiesarái.

## Ñombohovái

## Yma guive
El siguiente cuadro muestra el historial de enfrentamientos en ediciones anteriores de la Copa Mundial de la FIFA entre los equipos que disputaron la final del mundial.




## Mba'éichapa oguahẽ hikuái pahápe

Ñemohenda:FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014
Mburikarana

Oñembohéra **mburikarana** () umi mbohapy mymba sakandu para oikovéva Afrika yvyrusúpe, oĩ ku Mburikarana tee, ku Mburikarana guasu ha ku Mburikarana yvytýgui; umíva mymba ojuehegua mburika ha kavaju.

Ho'u kapi'i, yvyra rogue, yva ha yvoty, hetyma irundy, hague hũ ha morotĩ. Ojekuaa katuete umi mburikarana ha'e mymba hũ haipyre morotĩre, ha ipy'a morotĩmba.

## Mandu'apy

## Joaju

* Migración de las Cebras 
* Horse Tigers – Zebras (ingyaterrañe'ẽme)

Ñemohenda:Sakandu
Brigitte Bardot

**Brigitte Anne-Marie Bardot** (Parĩ, Hyãsia, 28 jasyporundy 1934 – omano ára 28 jasyporundy 2025-pe) , jekuaáva **Brigitte Bardot** ha'e peteĩ mba'eapohára, opurahéiva ha modelo Hyãsiapegua.

## Joaju

* Fondation Brigitte Bardot
* Brigitte Bardot bio.

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Tito García

**Héctor Armando García Castromán**, ojeherovéva **Tito García**, heñoi'akue ára 16 jasyporundy ary 1946-pe, táva Rancagua, Chile retãme. Oguereko jave 8 ary og̃uahẽkuri imbo'ehaópe peteĩ titereguigua aty ha upéva omoheñóikuri imborayhu umi ta'ãnga'i isãva rehe. Opávo upe aty ohókuri hógape ha oñepyrũkuri ojapo ita'ãngamimirã, ijarýi pytyvõ reheve.

Omohu'ãvo iñemoarandu mbytepegua, Tito García oikékuri Chile Mbo'ehaovusúpe oñehekombo'e hag̃ua ñoha'ãngápe, upépe -iñirũnguéra ndive- omoheñói ha oisãmbyhýkuri Conjunto Teatro Nacional de Marionetas. Tito García ojapókuri ñoha'ãnga hetaiterei henda rupi, upe hetã okaháre. Ary 1978-pe, oĩ jave Bolivia retãme omba'apohaguépe ta'ãngambyry ha ñoha'ãngaópe, Bolivia retã ruvicha pyahu ohejákuri chupe ha iñirũnguérape mba'apo'ỹre. Upémarõ, osẽkuri upégui ha oho hikuái omba'apo Brasil retãme. Ohasávo umi ára, og̃uahẽ avei ijapýpe pe sãso oñeme'ẽva'ekue chupekuéra oiko hag̃ua upe tetãme, upémarõ ombopyahujey hag̃ua upe sãso oñomoĩkuri peteĩ ñe'ẽme ou hag̃ua sapy'ami -ary 1978-pe- Paraguái retãme, upe jeju sapy'aiterã amo hapópe hi'are haimete 37 ary.

Ojapo rire ñoha'ãnga 20 ara pukukue Táva Paraguay Ñoha'ãngaópe, Tito García oikékuri ñomongetápe Ta'ãngambyry 9 motenondeharakuéra ndive ha karai Ricardo Sánchez rehe ae, oĩva upe ta'ãngambyry motenondehára apytépe, Tito omoñepyrũkuri hembiapo hérava “El mundo fantástico”opytava'ekue mandu'arãme. Ta'ãngambyry 9-pe omba'apókuri 8 ary, upéi ohasákuri Ta'ãngambyry 13-pe ha upépe ojapókuri hembiapo hérava “Tatetito”, 7 ary pykukue javeve.

Hekove pukukue javevépe Paraguái retãme, Tito García ojehayhukakuaákuri opavavére ha hembiapokuéra katu ohupytýkuri opavave jepopete henyhẽva mborayhúgui. Oguerahákuri hembiapo “Mundo Fantástico” hetaiterei táva rupi. Upéicha avei, omba'apojepékuri heta ñoha'ãngápe, umíva apytépe “Como llegar a viudas sin morir en el intento”, “Pluto”, “Arsénico y encaje antiguo” ha “Esperando la carroza”. Avei, ombo'ékuri Instituto Superior de Bellas Artes (ISBA)-pe.

Peteĩva iñe'ẽgue hetave apytépe “Máva itenondéta... jagua térãpa mbarakaja” opytáma mandu'arãme ñane retãygua apytépe.

Tito García omanókuri táva Paraguaýpe, Paraguái retãme; ára 26 jasyteĩ ary 2015-pe.

## ***
*TITO GARCÍA, GUARANÍME Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Marãmbotayga

**Marãmbotayga** () ha'e peteĩ ygarata vevúi ha tuicha porã ojeipurúva ñorairõ ýpe, ymaguare umi marãmbotayga oipuru yvytu oguata y rupi ha yvyra vevúi ijejapógui oguata py'aeverã.

Ko'ãga umi marãmbotayga kuarepoti hatã ijejapógui ojeipuru ohundi hag̃ua ygarata ambuéva, yga yguypegua ha oipytyvõ hag̃ua umi ygarata guasuvéva ñorairõme.

## Ehecha avei
* Ñorairõ Yga rehegua

## Joaju

* Notas de la Fragata Libertad de la Armada Argentina
* Fragatas de la Armada Española actualmente en servicio

Ñemohenda:Ñorairõ Jereraha
Platõ

**Platõ**(gyresiañe'ẽme: Πλάτων) (Atena térã Egina, *ca.* 427 Kirito mboyve - 347 Kirito mboyve) ha'e akue peteĩ karai arandupykuaaty ñemoaranduhára Gyrésia Ymaguare pegua, Sócrates remimbo'e ha Aristóteles mbo'ehára. Ary 387 omoñepyrũ Atena Ñemoarandu Róga, peteĩ mbo'ehao guasu oiko 900 ary omano Platõ rire, upe Ñemoarandu Rógape oho karai Aristóteles oñemoarandu hag̃ua arandupykuaaty amo ary 367 Kirito mboyve, ha oiko 20 ary Platõ ndive. Platõ ombo'e heta upe Atena Ñemoarandu Rógape ha ohai, ñemongeta rekóicha, opa mba'e rehe, ohai heta mba'e arandupykuaaty jokuáigui, tekoporã ñemoarandu, apytu'ũkuaaty, avakuaaty arandupykuaaty rupive ha hetaiterei tembikuaaty ambuéva; ojapo avei heta tembiapo jokuaikuaápe.

Platõ oñemombareteiterei opaite arandupykuaaty rembiasakue, hembiapo rupive oñemoarandu ko'ãga ko tembikuaaty mbo'ehaópe.

## Ehecha avei
* Jekopytyjoja
* Arandupykuaaty

## Jehaimi

## Joaju

Ñemohenda:Tekove Gyrésia Ymaguare pegua
Tymbachu'i

Umi **tymbachu'i** (**Insecta**) ha'e peteĩ mymba michĩ jueheguasã oguerekóva mokõi hatĩmi po'i iñakãme, poteĩ py ha mokõi pepo (oĩ umíva ipepo'ỹ ave). Héra ou umi mokõi ñe'ẽ "tymba" he'iséva mba'e oikovéva ha "chu'i" he'iséva michĩetereíva.

Umi tymbachu'i ha'e mymba aty oguerekovéva juehegua, tymbachu'i juehegua hetakue ohasa opaite umi mymba ambuéva juehegua hetakue, ha ojekuaa oĩ hetaiterei umíva tymbachu'i yvypóra ne'ĩra ombohéra.

Opa rendápe ojejuhu ko'ã tymbachu'i, ýpe ha paraguasúpe oiko avei tymbachu'i sa'imi. Oĩ avei mymba oiko yvýre ojoguáva umi tymbachu'i, hákatu ndaha'éi hikuái, umi ambu'a, ñandu ha japeusaroto ndaha'éi tymbachu'i, ipyhetávagui ha ipepo'ỹgui.



Ta'ãnga:Bush Cockroach.jpg| Tarave
Ta'ãnga:Cuban Odonata a.JPG| Ñahatĩ
Ta'ãnga:Oxysternon-conspicillatum male.jpg| Lembu
Ta'ãnga:Alfonso benayas - Avispa (by).jpg| Káva
Ta'ãnga:Paraponera clavata.jpg| Tahýi
Ta'ãnga:Anopheles stephensi.jpeg| Ñati'ũ



## Mandu'apy

## Joaju

* Tree of Life, Insecta; filogenia de los insectos
* Comunidad virtual de entomología

Ñemohenda:Mymba ipy poteĩ