open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teresa de Calcuta

**Agnes Gonxha Bojaxhiu**, ojekuaavéva **Teresa de Calcuta** ramo, heñoiva’ekue ára 26 jasypoapy ary 1910-pe, táva Skopje (Skopie), ko’ág̃a oĩva Yvate Masendóña retãme. Tupãrembiguái ojapóva India-gui hetã mokõiha. 12 ary ombotýrõguare oike *Congregación Mariana de las Hijas de María*-pe, upépe oñepyrũraka’e oipytyvõ umi oikotevẽvévape.

18 ary ombotýrõguare oheja hetã ha ohókuri táva Dublin, Irlanda retãme, ha upépe oike *Congregación de Nuestra Señora de Loreto*-pe. Oikoségui tupãrembiguáirõ India-pe, osẽ oho Bengala-pe ha upépe oñemoarandu mbo’ehararã ha oiporavo héra
pyahurã: Teresa. Ombo’ejepékuri *St. Mary’s High School*, Calcuta-pe, ary 1948 peve. Upe arýpe Tupão ruvicha Roma-pegua omoneĩ imba’ejerure ha upe guive oñepyrũ omba’apo umi imboriahuvéva apytépe.

Ary 1950-pe Teresa de Calcuta omoheñóikuri pe aty hérava *Congregación de las Misioneras de la Caridad*, omboajeva’ekue ary 1965-pe Túva Marangatu Papa Pablo VI. Umi oikéva ko atýpe ombojoapy iñe’ẽme’ẽ jepiveguápe peteĩ mba’eve: omba’apo ha oipytyvõvetaha umi imboriahu apĩvape ha pya’eterei oñemopyenda hikuái India tuichakue javevépe ha haimete 100 tetãme ko yvy apére. Teresa de Calcuta omba’apo avei membykua ha tekojuka ñembotovépe, omoirũvo Túva Marangatu Juan Pablo II remiandu moañetépe.

Ary 1972-pe, Teresa de Calcuta ohupytýkuri jopói guasu hérava *Premio de la Fundación Kennedy*, ha ary 1979-pe oñeme’ẽkuri chupe *[[Premio Nobel de la Paz]]*, ha pirapire upéva rehegua ha’e ome’ẽmbaitékuri umi imboriahúvape. Ary 1986-pe og̃uahẽ
hendápe Juan Pablo II, Nirmal Hidray térã Korasõ Marã’ỹ Rógape, ha’e omoheñóiva Calcuta-pe ha ojekuaavéva Omanombotaitéva Róga ramo. Ipahápe, Teresa omanókuri, táva Calcuta-pe, ára 5 jasyporundy ary 1997-pe, korasõ mba’asýgui.

## 23 porandu Teresa de Calcuta
# Máva pe ára iporãvéva? – Ko ára
# Mávapa pe mba’e hasy’ivéva? – Javy
# Mávapa pe mba’e hasyvéva? – Kyhyje
# Mávapa pe jejavy tuichavéva? – Rejehejarei ndejupe
# Mávapa opaite mba’e vai rapo? – Chentesereko
# Mávapa pe mba’e ñanembopy’aroryvéva? – Mba'apo
# Mávapa pe tekombotapykueha? – Ñeñandu’i
# Mávapa umi mbo’ehára ikatupyryvéva? – Mitãmimi
# Mávapa pe tekotevẽ peteĩha? – Ñomongeta
# Mávapa pe mba’e ñanembovy’apavẽva? – Ñepytyvõ ambuépe
# Mávapa pe mba’e hekopytũvéva? – Mano
# Mávapa pe tekomarã ivaivéva? – Ay
# Mávapa pe tekove hekoñañavéva? – Pe ijapúva
# Mávapa pe mba’e’andu iky’avéva? – Py’aro
# Mávapa pe jopói iporãvéva? – Ñyrõ
# Mávapa pe temikotevẽ tuichavéva? – Ogapy
# Mávapa pe tape ipya’evéva? – Tape ikare’ỹva
# Mávapa pe mba’e’andu tuichavéva? – Py’aguapy
# Mávapa pe mo’ãha hekoañetevéva? – Tekokyre’ỹ
# Mávapa pe tekombohoryha tuichavéva? – Mba’e apopyre porã
# Mávapa pe mba’e ipu’akapáva ko yvórape? – Jerovia
# Mávapa umi tekove ñaikotevẽvéva? – Tuvakuéra
# Mávapa pe mba’e iporãvéva opaitéva apytépe? – Mborayhu

## Joaju
* Rehendusérõ 23 porandu Teresa de Calcuta mba’e, ehesakutu ko’ápe
* Rehendusérõ Teresa de Calcuta-pe oñe’ẽ jave, ehesakutu ko’ápe

Ñemohenda:Tekove
Ñemohenda:Jopói Nobel Py'aguapyguigua
Petỹ'ỹ Ára

thumb|200px

Ára 31 jasypo ñavõ arygua OMS (Tesãi Arapygua Atyguasu) ogueromandu’a **Petỹ'ỹ Ára** Yvórape, ikatuhag̃uáicha opavave jahechakuaa mba’asykuéra ikatúva ojapyhy ñande rete japitamemérõ petỹ ha ikatuhag̃uáicha avei ñamba’apo ñambogue hag̃ua upe mba’e vaiete ko yvy ape árigui. Pe petỹ ojepitáva niko ha’ehína pe mba’e -oĩva tenda mokõihápe- oporojukavéva ko yvy ape ári, tuguyjupi rire oĩma ha’e, ha –pe mba’e ivaivéva- hese ae, pa tapicha kakuaapyrévagui, omanójepi peteĩ.

Tesãi Amandaje Arapygua omoheñóikuri pe Petỹ’ỹ Ára Yvórape ary 1987-pe ohesape’ávo opavavetépe mbeguekatúpe petỹ puru ñande’aho’ipaha ohóvo ha avei opavave jaikuaa hag̃ua mba’eichaitépa pe petỹ ojepitáva ojukakuaa oimeraẽvape. Ko ára jegueromandu’a niko ojepuruva’erã oparupiete oñembohasa hag̃ua opaichagua marandu tesape’arã petỹ ojepitáva rehegua ha upekuévo ojekuaauka hag̃ua OMS kuatiaguasu petỹ ojepitáva rehegua. Petỹ ojepitáva ha’ehína mba’asykuéra apytépe upe ikatúva oñehenonde’a ha oñemboyke taha’eha’éva tekohápe, tekombo’e rupive. 

## Petỹpuru

Petỹguigua mba’e’apo ojehero opaite mba’e ojejapóva petỹ memetégui térã oguerekóva michĩmi jepe ha ojepurúva ojepita, ojepyte, ojesu’u téra oñehetũ hag̃ua. Opavavénte oguereko nikotína, mba’e ñanemoakãnga’upáva ha ñanembojepokuaavaíva ipurúpe. Jaipurúma guive hasýma upéi japoi hag̃ua ichugui.

Petỹ puru (pita, pyte, su’u, hetũ) niko pe omoheñoivéva umi mba’asy ijetu’uvéva, umíva apytépe japeusamba'asy, pyti'a ha korasõ mba'asy vai. Upeichavérõ jepe, ára ha ára, heta hetave oĩ oipurúva ko mba’e vaiete. Oĩma heta tetã oguerojeráva opaichagua léi petỹ puru rehegua, umíva apytépe, oĩ he’íva mba’eichaitépa oñembohasava’erã marandukuéra petỹ rehegua, oje’ehápe mávapa ikatu ojogua ha oipuru, ha moõ moõrupipa ikatu ojepita.

## Apytu'ũroky ñanesãso hag̃ua petỹgui

Apytu’ũroky Ñanesãso hag̃ua Petỹgui niko oñemopyenda jasypokõi ary 1998-pe ohesape’a hag̃ua opavavetévape petỹ puru ñande’aho’iha ha mba’épa jajapo ha jaipuruva’erã ñamboyke hag̃ua upe mba’e vaiete. 

TFI oipotávaniko oñemboguejyve ha oñembogueve ohóvo mba’asy ha mano oikóva petỹ puru (pita, pyte, su’u, hetũ) rupive ha, upekuévo, pe tembiapo guasu rupive ñañangareko hag̃ua tekoresãire ko’ág̃a ha tenonde gotyo. Upéva jajapórõ, upéi nañambyasymo’ãi pety puru rapykuere ky’aite taha’eha’ehápe: tesãi, avano'õ, tekoha ha mba’erepýpe. Petỹ puru ojuka ipuruhárape ha avei upe oipuru’ỹvape.

## Joaju
*Leer original en OMS
*Rehechasérõ “Moatatĩ sa’ive, tekove pukurã”, ehesakutu ko’ápe

Ñemohenda:Arete
Pachuca de Soto

200px|thumb|Pachuca Táva

**Pachuca de Soto** ha'e peteĩ táva oiko Méhiko-pe. Tavayguakuéra: 294.134 ava.

## Tekotevẽ kapilla
* San Antonio el Desmonte
* El Huixmi

Ñemohenda:Méhiko táva
Puebla de Zaragoza

**Puebla de Zaragoza**, ha'e peteĩ táva Méhiko pegua, tetãvore Puebla itavusu. Ogureko 1.692.181 tavayguakuéra.

## Tekotevẽ kapilla
* Analco
* Payuca

Ñemohenda:Méhiko táva
Talcahuano

thumb|165px|right|Talcahuano
**Talcahuano** ha'e niko peteĩ táva ojejuhu Chíle retãme. Ko távape oiko 158.345 ava (2020 arýpe).

## Ambuére joaju
* Talcahuano.cl
*  thno.info
* ASMAR - Astillero de Talcahuano

Ñemohenda:Chile táva
Teodoro Fernández

thumb|right|260px|Lolo Fernández

**Teodoro Oswaldo Fernández Meizán** ha’éniko heñóikuri (* San Vicente de Cañete, 20 jasypo 1913-gua - † Lima, 17 jasyporundy 1976-gua) oĩ ko Perũpe,. Teodoro Fernández niko ha’eva’ekue vakapipopora’ãhára ojehecharamoveva’ekue 1930 guive haimete 1950 peve. Hekove pukukue javeve Teodoro Fernández ojeherókuri heta hendáicha; péicha, oje’e chupe: Lolo, el Cañonero, el ídolo. Opavavénte ohecharamo ha omomba’eguasu pe ikatupyry vakapipopo ñeha’ãme.

## Tembiasakue
* Universitario de Deportes

## Ojoajúva okápe

* Biografía de Lolo Fernández
* Lolo, cañonero eterno del fútbol peruano
* Lolo Fernández, el caballero del gol
* El Gran Cañonero Lolo Fernández
* Hija de Lolo Fernández: “A él podía borrársele cualquier cosa, pero nunca su ‘U’” 
* Polca Lolo Fernández (Video)
* Entrevista realizada a Lolo Fernández Parte 1 (Video)
* Entrevista realizada a Lolo Fernández Parte 2 (Video)

Ñemohenda:Tekove Perũgua
Aguapeaso

**Aguapeaso** (), ha’e guyra *Jacanidae* ojoatygua, oikóva jepi yvyapasusũ oĩva Sudamérica ha Panama tetãme.

## Yvu


Ñemohenda:Guyra
Ajajái guyra pytãngy

thumb|200px

**Ajajái guyra pytãngy**/**Ajajái guyratĩ pytã** (), ha’e guyra oikóva yvyapasusũ oĩva tetã Estados Unidos ha Sudamérica-pe.

Ajajái guyra pytãngy ha‘e peteĩ guyra ijyvatéva 71 cm. Ijuru puku, ipe okakuaa ha ijapu’áva hakuahápe. Ijuru ha iñakãpire nandi, hovyũ sa’jununga. Hague haimete opaite rupi pytãngy, péicha vei ho’o.

Oñemohenda Orinoco yvytuaku gotyo, yvyturo’ysã gotyo Caicara yvyturo’ysã meve. Ñu, ka'aguy ijyvyapasusũ oĩháme ha yparágui iñag̃uĩva.

Okaru omomỹivo ijuru puku ápe ha pégotyo ytujuhápe ha y naipypukuihápe.

Japeusa, vícho, yso, jatyta, kururu, pira, ñunundi’a ha opáichagua ta’ỹi.

## Yvu


Ñemohenda:Guyra
Justo Villar

thumb|200px|Justo Villar

**Justo Wilmar Villar Viveros** niko heñóikuri táva Cerrito, Paraguái retãme, ára 30 jasypoteĩ ary 1977-pe. Itúva héra Justo Solano Villar ha isýkatu héra Analía Viveros de Villar. Justo omenda Nilsa Alarcón rehe ha oguereko hikuái mokõi ñemoñare: Tobías Wilmar ha Yamila María. Oiko mboyve chugui vakapipopora’ãhára (mangara’ãhára), ha’e omba’apojepékuri heta ambue mba’épe: ñanirýihára, oga’apohára, yvyrara’ãhára, ñemitỹhára ha pirakutuhára. Vakapipopora’ãme ha’e oñepyrũkuri Sol de América-pe, Paraguay retãmegua, ára 10 jasyapy ary 1996-pe, ijaty (Sol de América) itenondehaguépe Libertad rehe (3 - 0). 

Ever Hugo Almeida niko upe oisãmbyhyñepyrũva chupe. Ary 2001-pe, Justo Wilmar Villar oñehepyme’ẽkuri ha ohasa Libertad-pe. Upépe ohupytýkuri iñirũnguéra ndive pe ñeha’ãru’ã ary 2002 ha 2003-pe, Gerardo Martino ñesãmbyhy rupive, ko’ág̃a oisãmbyhýva Paraguái retã atyha poravopyre.

Ary 2004 mbyte rupive, oho Argentina retãme, oha’ãvo Newell's Old Boys-pe, táva Rosario-pe, ha ohupytýkuri ñeha’ãru’ã upe arýpe. Upérõ Justo Villar ojeporavókuri pe mangara’ãha ha’evévarõ. 19 mangañeha’ãme oñemoingékuri 11 jey hese.

Ary 2008 mbyte rupi, Justo Villar oho España-pe oha’ãvo Real Valladolid-pe.

Ary 2009-pe, ojeporavókuri chupe umi pa mangajokoha ojokovéva apytépe, ko yvy ape ári.

Paraguái atyha poravopyre ndive oho Arapygua Ñeha'ãru'ãme oikova’ekue ary 2002-pe Corea ha Japón retãme. Ary 2006 oho Arapygua Ñeha’ãru’ãme oikova’ekue Alemania retãme. Upéicha avei, oĩkuri Venezuela-pe, ary 2007, upépe oñeha’ãroguare Amérika Ñeha'ãru'ã, ha ko’ág̃a oha’ãhina Amérika Ñeha’ãru’ã oikóva Argentina retãme, ko ary 2011-pe. Oha’ãporãitereígui pe ñeha’ãru’ãme, ojeporavóma chupe Amérika Mangajokohárõ.

Ko ary 2011-pe -opávo ko Amérika Ñeha’ãru’ã- Justo Villar opytáta Argentina-pe, oha’ãvo Estudiantes de la Plata-pe.

## ...
*Rehendusérõ Justo Villar-pe, ehesakutu ko’ápe
*Rehendusérõ “Adelante Albirroja”, Lorenzo Alvarez mba’e; ehesakutu ko’ápe
*Rehechasérõ “Paraguay – Brasil”, ehesakutu ko’ápe
*Rehechasérõ “Paraguay – Venezuela”, ehesakutu ko’ápe

Ñemohenda:Vakapipopo oha'ãva Paraguáigua
Nelson Antonio Haedo Valdez

thumb|200px

**Nelson Antonio Haedo Valdez** niko heñóikuri táva San Joaquín, tetãpehẽ Ka'aguasu, Paraguái retãme; ára 28 jasypateĩ ary 1983-pe. Itúva héra Antonio Haedo ha isýkatu Silva Valdez de Haedo. Nelson omendákuri Martynka Mescheder rehe ha oguereko hikuái mokõi mitã: Nelson Samuel ha Noemí Beata. Imitã guive oikosékuri vakapipopora’ãhárarõ. Mitã’i okaraygua hekópe, Nelson okakuaa hogaygua ndive, mborayhu pa’ũme. Oñepyrũkuri oha’ã vakapipopo (manga) Paraguaýpe, Tembetarýpe. Nelson omombe’újepi heta ohasa’asyhague ourõguare Paraguaýpe ha okehájepi Tembetary apykajere guýpe.

Ary 2001 opa mboyve, Nelson Haedo oho Alemania retãme oha’ãhag̃uáicha Werder Bremen-pe. Hesãi ha oñangarekoporãgui hetére ohasaporãmbaite umi temira’ã oñemoĩva’ekue chupe ha upehaguére omboguapy heraguapy kuatiáre ha opytáma katu Werder Bremen-pe. Ary 2003 guive oha’ãmakuri Alemania ñeha’ãru’ã guasúpe. Ary 2006-pe, Nelson Haedo ohasákuri oha’ã Borussia Dortmund-pe. Upépe oĩrõguare ohechauka opavavépe ikatupyryha ha pya’évoi héra oñepyrũ herakuã mbarete ko yvy ape ári.

Paraguái atyha poravopyre ndive Nelson Haedo Valdez oha’ãkuri Arapygua Ñeha'ãru'ã, oikova’ekue Alemania-pe, ary 2006-pe; ha upéicha avei, ary 2010-pe, oha’ãkuri Arapygua Ñeha’ãru’ã, oikova’ekue Sudáfrica-pe. Avei, Paraguay atyha poravopyre rupi oha’ãkuri Amérika Ñeha'ãru'ã oikova’ekue Venezuela-pe, ary 2007-pe; ha ko’ág̃a, ary 2011, oha’ã Amérika Ñeha’ãru’ã oikóva Argentina retãme.

Opa rire Arapygua Ñeha’ãru’ã oikova’ekue Sudáfrica-pe, ary 2010-pe, Nelson Haedo Valdez oho España-pe ha upépe oha’ã ko’ag̃aite peve Hércules CF-pe. Upépe oñepyrũkuri oha’ã ára 11 jasyporundy ary 2010-pe ha omoinge mokõi jey Barcelona rehe ha omona yvýre Barza-pe, hógape: Camp Nou-pe.

## ...
*Remoñe’ẽsérõ: “NELSON HAEDO DIJO: YO SOY GUARANGO Y ESTOY ORGULLOSO DE ESO”; ehesakutu ko’ápe
*Ko’ápe Nelson Haedo oñe’ẽ Guaraníme
*Rehechasérõ “Nelson Haedo Valdez goleador con el Hércules”; ehesakutu ko’ápe
*Rehendusérõ purahéi ojejapova’ekue Nelson Haedo-pe; ehesakutu ko’ápe

Valdez
USB

**Universal Serial Bus** (Apopyme'ẽ ombohasapavẽva), ojekuaave pe ñe'ẽmbyky **USB**, ha'e inimbo ombohasáva apopyme'ẽ mokõi tembipuru kombutadóragui, ombojoaju ha ombojoapypa oiko porã hag̃ua. IBM omoñepyru ypy guive pe kombutadóra, jepémo ohasáma heta ára, naiñambuéi gueteri ijeporupýpe oiko porã rupi.

Pe ombojoajúva mouse, impresora téra kuãrendaty ndive sa'i iñambue. Jepémo ko'a imbojoajuha ojeporu gueteri hekopete pe teclado, mouse téra módem rehe, itapykuéma ohóvo ñambojoajúta jave umi ipya'evéva, ikatúva ha'e video digital ha mba'e.

## USB Universal Serial Bus, téra canal serial universal
Kóva ojeporu ojeike ha oñese pya'eve hagua,ikatútava oipytyvo umi dispositivo ko'ága peve oikoteveva'ekue petei tarjeta rehe ijeporura omombegueveva'ekue chupe, ha'e rupi tembiporu oñeikotevetereíva dispositivope guara petei tarjeta.

## Tenda ha viru jeporukuaa
Umi mbojoajuha USB rupive ko'agaite peve peteinteva ojeporu pe plácare ha ambue mouse ohohápe, ikatúta ñambojoapypa opaite dispositivo jaguerekóva, teclado, guive módem peve, ohasávo mouse, impresora, parlante, monitor,  scanerkuéra, cámara digital, video plotters ha mba'e, oguerekóma guive pe ñande Pc oñemohenda hagua peteitei ha péicha henda porave ha sa'i ojehepyme'eta.

Upéicha avei heta dispositivo apytépe oima ndojeporuvéimava, tenondera oñembohysyiva'ekue avei hembypátama ñane komputadoragui, ikatuhápe avei ojeipe'aite pe placa téra tarjeta dispositivo ryepýpe ha'ekuaáva impresora, mouse, jestick ha mba'e.
Ojehechakuaáicha, ha'e petei tembiporu jaiporukuaáva ñande rekovépe herakuaháicha avei PnP (Plug and Play ramo) (renchufa ha reiporu). Ikatu rembojoaju téra reipe'a “hakukuére” umi periférico, remoñepyru téra rembogue'yre ne komputadora.

Ñemohenda:Mba'aporekokuaa
Tekoha jeporu porã

## Tekohapegua jeporu porã

Ñangareko he’ise jeporu are opa mba’e oĩva ko yvýpe.
Techapyrã: y, yvy, yvyra, tymba ha itaita.
Umi mba’e oĩva yvy apéreningo imba’erepy  ñepyrũmby ha ko’ã mba’e  jeporu vai he’ise  ñemomborei mba’erepy. Oñema’ẽramo opa mba’e 
porãitáre, marã’ỹme oike avei ojeheja pe oĩháichaite
ka’aguy,yvyra ha mymba oĩva ipype reheve, ha umi 
oñeñorãirõ hague tetã rayhupápe avei.

## Ka’aguy ñangareko

 

Jareko areséramo yvyra oĩva ka'aguýpe, tekotevẽ ñañangareko mbohapy mba'ére: Iñepyrũrãitépe, ñañangarekova'erã umi yvyra ra'ýre anítei oipyhy ichupekuéra tata, yso, ha mba'asy. Tata niko jepevérõ ombyaipaite umi ka'aguy, ha'e avei peteĩ tembiporu ojeiporúva oñeñangareko hag̃ua hese jesarekópe porã. Oĩvoi yvyra oĩkotevẽva tata hoky porãjevy hag̃ua. Umi mymba'i, ja'e porãsérõ umi mbíra, mberu, kuri'y raso ha umi mba'asyeta kakuaa omomarã ka'aguy. Upéicha ramojepe, oñeñangareko katuíramo umi mba'asy reruháre, ñemyatatĩ sapy'amimi, pepo'atã rupive, yvyra ñekytĩ hekópe porã ha ojeguyru tembiapokue osẽ porãve ko'ẽ ko'ẽre.

Ojoaju mba'éichapa oñekytĩ pe yvyra oĩva guive (ñekytĩmbaite) yvyra okakuaapapyre ojeporavóvaraẽ ojeity mboyve (ñekytĩ poravópe) ndive, ha ñemboka'aguy, taha'e heñóiva ojehegui térã yvyra ra'y oñeñotypyre. Mba'eichaitépa oñekytĩmba térã oñemopy'ỹi upe ñekytĩ niko oguerekova'erã hesa renondépe ka'aguy jeguereko are peverãicha. Upe ñangareko he'ise avei tojeporupaite pe yvyra ojeitýva. Arandu ojeguerekómava ko'ág̃a rupi yvyra ku'ikue jejopy térã yvyra ñekytĩ pererĩete, ko'ág̃a ojeporupa hakãngue jepe, yvyra naiporãiva, yvyra ipo'íva ndaikatúiva oñembo'i perẽrĩ, ha umi oñembohérava yvyra vai.

## Kapi’ipe yvy jeporu porã

 

Ikatu hag̃ua jaiporu are kapi’ipe yvy, tekotevẽ, mbyterénte rupi toñeñoty, pe arýpe oñeikotevẽvagui,
umi kapi’i mymbápe g̃uarãva, tove  tokakuaa ha  toñemuña umi ka’avo hesãiva.
Upéicha avei, pe yvy pehẽngue ejeguerekóva ári oñemongakuaa’arã mymba ipu’akaháicha hesénte, ha ojehejáva’erã okaru ára rendaitépe ome’ẽháicha pe kapi’ipe oje’éva. Jaguereko areséramo kapi’ipe  tekotevẽ jaguereko peteĩ apopyrã, mymba ñemongaru rehegua,tove ta’imbarete tapiaite ha toñemyatyrõ umi tenda hypava’ekue, jehejarei rupive térã ñañoty haguére kapi’ipe mymba rembi’urã jeporavo porãpyre.
Oñemohenda mbaretéramo jepe ko’ã apopyrã,  hetaiterei yvykapi’ipe tetã mba’éva  oĩ ojeporu vaipáva.

## Mymbáre ñeñangareko

 

Ikatu hag̃uáicha jaguereko are opáichagua mymba, tekotevẽ oñemoañete tembi’u ha añuvã opáichagua mymba  oĩvape g̃uarã, pe  tenda eñeñe’ẽva apytépe.
Mokõi mba’e vai rehe oñemoĩ hína opa mba’e ypy  oĩva ko yvýpe: oñembyaipa hekove renda, ñemitỹ, yvypóra rekoha  okakuaáve ha yvy oñemboja’o michimichieterei, ojehupi hag̃ua umi mymba rekove  tetã mba’éva. 
Ñemu ikatu’ỹme guyra rague, mymba ratĩ, raĩngue, 
ryekueha mba’e,oheja hetápe oñehundipa hag̃uáichamavoi. Mymba ka’aguyningo peteĩ  mba’e ypy jepururã  ñeporãva,virupurukuaa ha vy’arã,ikatúva ojehupi tembiapo ñangareko porã rupive.
Mymba jejuka hendapete ikatu ojesareko umi oñemuña hetaitereímava rehe, omanomba’ỹre, uveikatu ojesareko ponóiteke hetaiterei hikuái 
pe tenda oikohápe.

Ñemohenda:Tekohakuaa
Ñamandu

**Ñamandu**, hérava avei **Ñanderuvusu** ha **Ñanderu pa-patenonde**, guarani rape jeroviaha tenondegua, oparupi oikóva, pu'akapáva ha opave'ỹva. Oiko yvágape ha mby'a guarani rape jeroviaha he'i Ñamandu ojapo Yvy ha opa oĩva hi'ári yvy ape rupi.

"Jechaka mba’ekuaa reve oguero-jera.

Oãmy vy ma,

o yvára py mba’ekuaa gui,

o kuaa-ra-ra vy ma

ayvu rapyta rã i oikuaa ojeupe.

Ayvu rapyta rã i oikuaa ma vy ojeupe,

o yvára py mba’ekuaa gui,

o kuaa-ra-ra vy ma,

mborayú rapyta rã oikuaa ojeupe.

Ayvu rapyta-rã i oguero-jera i mavy,

mborayu peteï i oguero-jera i mavy,

o yvára py mba’ekuaa gui,

o kuaa-ra-rá vy ma

mba’e a’ã rapyta peteï i oguero-jera.

yvy oiko eỹ re,

pytü yma mbyte re,

mba’e jekuaa eỹ re mba’e-a’ã peteï i oguero-jera ojeupe."

## Joaju okapeguávandi
*| Estudios Guaraníes I “Ñamandu Py’a Guachu” Dominique TEMPLE 2006

Ñemohenda:Guarani jerovia
Cogito ergo sum

**Cogito ergo sum** niko peteĩ ñe'ẽnga he'iséva **Ajepy'amongeta, upéi aime**.

He'i René Descartes (1596-1650), hembiapokuépe hérava *Principia philosophiae (1641)* (Arandupykuaaty rekorãnguéra).

## Joaju okapeguávandi
*https://web.archive.org/web/20171011132856/http://www.datamex.com.py/guarani/neenga/neejoapy_latineeme.html

Ñemohenda:Ñe'ẽnga
Eppur, si muove

**''Eppur, si muove** (E pur si muove)* ha'e peteĩ [[ñe'ẽnga]], he'ise *'Opáichavo, oku'e''' 

Galileo Galilei, 1633 (1564-1642) he'iakue.

## Joaju okapeguávandi

*https://web.archive.org/web/20171011132856/http://www.datamex.com.py/guarani/neenga/neejoapy_latineeme.html

Ñemohenda:Ñe'ẽnga
Eureka

***¡Eureka!*** (gyresiañe'ẽme: εὕρηκα/ héurēka) ha'e peteĩ ñe'ẽnga he'ise **Ajuhúma!** 

Arquímedes de Siracusa (287-212 Kirito mboyve) he'i akue.

## Joaju okapeguávandi
* https://web.archive.org/web/20171011132856/http://www.datamex.com.py/guarani/neenga/neejoapy_latineeme.html

Ñemohenda:Ñe'ẽnga
Mens sana in corpore sano

**Mens sana in corpore sano** ha'e peteĩ ñe'ẽnga, he'ise **Apy'ã resãi tete resãime** 

Juvenal, *Satira X, 356* (Decimus Junius Juvenalis, 60-130) he'iakue.

## Joaju okapeguávandi
*https://web.archive.org/web/20171011132856/http://www.datamex.com.py/guarani/neenga/neejoapy_latineeme.html

Ñemohenda:Ñe'ẽnga
Islã

**Islã** (áraveñe'ẽme: الإسلام, **) hína jerovia he'íva oikónte peteĩ Tupã, heko tee ha ijeroviapy ou ku aranduka marangatu hérava Korã, ipype he'i «Ndaipóri Tupã ituichavéva Alágui ha Muhámad hína imomaranduhára paha». Ko ñe'ẽngue áraveñe'ẽ oúva, *Allah*, ojehaíva Ala guaraniñe'ẽme, he'ise Tupã térã Jeroviaha Guasu.

Umíva Islã roviahakuéra oñembohérava musulmã. Ha'ekuéra ojerovia Maóma (Muhámad) ha'e akue Tupã imomaranduhára paha, Tupã ombo'u chupe ha ombopa iñemomarandu.

Ikatu oĩ amo 1.500 sua musulmã opaite Yvy ári. Islã hína upe tupãrape orekovéva tapicha jeroviahára ipype, Hesu rape rire.

Islã oñepyrũ ary 622-pe, táva Méka-pe ko'ãga oĩva Aravia Saudíta retãme.

## Islã Paraguáipe

Paraguáipe oĩ amo 2.750 Islã roviahakuéra. Ha'ekuéra ou Lívano pegua, Ehípto ha ambue tetã pegua. Oĩ 5 Islãróga guasu Paraguái retãme, táva Paraguaýpe, Encarnación, Pedro Juan Caballero ha Ciudad del Este-pe.
Korã

thumb|Korã áraveñe'ẽme
**Korã** (karaiñe'eme: *Corán*) ha'éva kuatiañe'ẽ marangatú Relihion Islãmegua. Ko'a ko kuatiañe'ẽ ojehaíva'ekue áraveñe'ẽme ha oguerekóva 114 vore ijapytépe.

## Enlaces externos
* http://www.elcoran.net/ Korã online 

Ñemohenda:Islã
Pindoráma sãso

thumb|300px|Ta'anga ojapo karai Pedro Américo héra "''Independência ou Morte''" (Sãso térã ñemano!).
**Pindoráma sãso** rembiasa oñemyasãi ary 1821 guive ary 1825 peve, opávo Pindoráma isãsóvo. Táva Rio de Janeiro-pe oñembyaty reraguapy ojejerurehápe Don Pedro topytánte hag̃uã Brasil-pe. Ko kuatia oñemog̃uahẽ Don Pedro-pe 9 jasyteĩ 1822-me, ko tembiapo ojapo José Clemente Pereira, ha'éva Cámara de Senadores myakãhára Rio de Janeiro-pegua. Péicha pe Príncipe Regente ndojapói omondóva ichupe Cortes-pegua ha opyta Brasil-pe. Ko mba'e ojapo oñandu haguére pe temiandu oĩva upérõ omyakãva José Bonifácio de Andrada e Silva. Ko mba'e oñemomarandu Don Pedro-pe 24 jasypakõi 1821-me ha oje'e ojehechavaiha Corte Lisimbã-pegua rembiapo. Don Pedro omyasãi kuatiahai "Gazeta de Río de Janeiro", 8 jasyteĩ 1822-me, ha hetápe omomỹi. Pa ára rire José Bonifácio ha aty ohóva hendive omog̃uahẽ terarysýi karai principe oikuaa hag̃ua. Upe árape Don Pedro oñe'ẽmondo José Bonifácio opyta hag̃ua ministro del Reino ha pytagua rehegua, ko mba'e omombareteve tetãyguakuérape, ojupi haguére peteĩ rapái, araka'eve upéva ndoikói'akue. Joyke'ykuéra Andrada, José Bonifácio, Antõnio Carlos ha Martim Francisco, herakuã mbarete polítikokuéra apytépe ha tavayguakuéra renondépe.

Péicha jasypópe pe ñokarãi imbaretevéma Don Pedro ha Corte-kuéra apytépe. Upévare principe regente oñe'ẽmondo: opa mba'e ojejaposéva Brasil-pe katuete oguerahava'erã “tojejapóke” che aheraguapýva, péva he'ise Brasil hekosã nungáma ohóvo, ko mba'e ha'e ojapo haguére 13 jasypópe, Senado Cámara Río de Janeiro-pegua ombohéra chupe ha ipehẽnguekuérape “Brasil pysyrõhára opaite árape”.
Oñehenói ojejapo hag̃ua Convención Constituyente (Ñembyaty ojapo haguã consitucion tetãngua) ojehechakuaa hag̃ua tekotevẽha ñemosãsóre. Ohasávo jasy ojehecha opavave temiandu, péicha Pedro oho Sao Paulo-pe oikuaa hag̃ua okaraygua oĩmbápa pe ojeipotáva ndive. Ojevývo Río de Janeiro, 10 jasypondýpe oñemog̃uahẽ ichupe mokõi kuatiañe'ẽ peteĩva José Bonifácio, ojeruréva omondoho hag̃ua jekupyty metrópoli ndive, ha ambue hembirekógui María Leopoldina, he'íva ha'e omoirũha ministro mba'e rembipota. Upépe Pedro ojere omaña iñirũnguéra rováre ha he'i “Che irũnguéra Corte portuguesas ñandeguerekose ipoguýpe ha jejahéipe. Ko ára guive jajehekýi chuguikuéra. Ndaipóri mbe'eve ñanemoirũva gueteri hendivekuéra” oipe'a brazalete hovy ha morotĩva Portugal rechaukaha, ha ombojoapy “Peipe'a brazalete pende jyvágui che irũnguéra. Ñamomaitei Sãso, Portugal poguýgui ñesẽ, ha espada ipópe he'i jey “Che ruguýre, cheréra, ha Tupãre, añe'ẽme'ẽ Brasil-pe ame'ẽva'erã : Sãso térã ñemano! Péicha Brasil oñemosãsõ Portugal-gui 7 jasyporundy 1822-me. 

## Mandu'apy
* Ombohasa guaraníme Matilde Galeano.

## Joaju

Ñemohenda:Pindorama rembiasakue
Mombe'ugua'u

**Mombe'ugua'u** () ha'e peteĩ ñemombe'u térã jehaipy rembiapo ñe'ẽporãhaipyre rehegua, oñemombe'úva oñeha'ã hag̃ua ombohovái umi mba'e iñypytũ, hypy'ũ, ojehecha'ỹ ha ojeikuaaporã'ỹva, jepémo upéicha heta ogueroviáva. Omembe'u umi avatee kuéra añetegua'ỹva rembiasa guasu, taha'e ha'éva tupãnguéra, póra kuéra, mymba kuéra ijoguaha'ỹva ha heta ambuéva.

Opaite mombe'ugua'ukuéra oĩ niko apytu'ũguigua tavarandúpe.

Guarani mombe'ugua'u hetáva, ijapytépe ojeguereko omombe'úva "ñande ypykuéra rehokue", ha mba'éichapa Tau ha Kerana ári ho'a peteĩ ha'uvõ. Imemby pokõi mba'e ome'ẽva vy'a'ỹ, kyhyje, tasy, tasẽ, ñembyahýi, y'uhéi ha mano.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre
Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Matilde Galeano

**EGIDIA MATILDE GALEANO DE AGUIAR**, heñói 4 jasyapy 1963-pe, táva Fernando de la Mora, Tetãpehẽ Central, Paraguaýpe. Omendáva karai Eugenio Aguiar-re, ha imemby mbohapy, Maria Eugenia, Willian Ernesto ha María Makarena.
Oñemoarandu mbo’ehao “Villa San Francisco”, Paraguaygua.

Upéima oiko chugui Mbo’ehára Guarani ñe’ẽmegua, Instituto de Educación Superior Ateneo de Lengua y Cultura Guarani. Ombojoapy Curso de Actualización en Didáctica y Educación Bilingüe. IES Ateneo de Lengua y Cultura Guarani.

Mbo’esyry Inglés ñe'ẽme. Centro Cultural Paraguayo Americano – Conversation Three peve.

Osẽ Licenciada Guarani Ñe’ẽmgua oipysyrõ tesis “Táva Aregua Marangatukuéra jeromandu’a-Fiestas Patronales de Aregua”. Universidad Nacional de Asunción. Facultad de Filosofía- Instituto Superior de Lenguas-pe.

Ojapo uperire Maestría en Lengua y Cultura Guarani oipysyrõ haguépe tesis “Ñoha’anga guarani, iñepyrũ, hembiasa ha atykuéra omba’apóva ipype”, Instituto de Educación Superior Ateneo de Lengua y Cultura Guarani. 

Ha’e avei Ñe’ẽasahára Guarani-Castellano; Castellano-Guarani. Matrícula N° 979. Corte Suprema de Justicia. Poder Judicial-pegua.
Omohu’ã mbo’esyry ha oiko chugui Doctora en Lengua y Cultura Guarani. Upérõ oipysyrõ Tesis “ Táva Aregua Yvy’apera’anga, hembiasa ha itavarandu”, ojehepyme’ẽva 5 Cum Lade. Ikane’õ’ỹre ombojoapy Posgrado en Terminología y Traductología de Lengua Guarani ha
Posgrado Universitario en Cultura Guarani. Ombo’e Guarani Ñe’ẽ 7ha mbo’esyry. Esc. Básica Nº 86 “Domingo Martínez de Irala”-Aregua.  1º, 2º y 3º mbo’esyry mbo’ehararã “Colegio Parroquial Medalla Milagrosa”. Táva Fdo de la Mora, Ary 2001-2002 Mbo’ehára Educación Bilingüe, Cultura Indígena, ha Práctica Educacional. Instituto de Educación Superior Ateneo de Lengua y Cultura Guarani- Róga Tee. Fernando de la Mora. Ary 2004-2006. Mbo’ehára Guarani Ñe’ẽ, Nivel Medio, Colegio Nacional San Lorenzo, Colegio Nacional Taciana Villalba, Colegio Nacional José Dolore González, Mbo’ehára Tercer Ciclo-gua, Escuela San Juan Bautista, opavave táva San Lorenzo-gua. Sambyhyhára Regional Ateneo-Aregua. Mbo’ehára Guarani Ñe’ẽ, Facultad de Ciencias Exactas y Naturales (FACEN-UNA), Universidad Nacional de Asunción.

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Mby'a

**Mbya** ha'e ypyaguakuéra aty oikovéva Paraguái, Arhentína, Uruguái ha Vrasílpe. Ko'ã ypykuéraguaicha oguereko 25.000 ava opárupi. Ha'ekuéra oñe'ẽ peteĩ Avañe'ẽguáicha hérava "Ayvu".

Techapyrã:

Ñemohenda:Ava
Méka

thumb|250px|right|Petei roviahá oñembo´e Ka´ávape, Mékape .
**Méka** ha´eva táva tetã Arávia Saudítape. Méka ojehecha avei peteĩ táva marangatu ramo Islã-pe.

Ñemohenda:Aravia Saudíta táva
Arávia Yvyapy

thumb|Yvyapy Aravia.
**Arávia** (áraveñe'ẽme: شبه الجزيرة العربية) herava avei **Árave Yvyapy**, ha'e peteĩ yvyapy tuicha oĩ Asiape. Aráviape oĩ pokõi tetã ha 70.000.000 tetãyguakuéra nunga.

*: 1.960.582 km² - 24.300.000 tetãyguakuéra
*: 665 km² - 670.000 tetãyguakuéra
*: 83.600 km² - 3.500.000 tetãyguakuéra
*: 527.970 km² - 20.000.000 tetãyguakuéra
*: 17.818 km² - 2 596 799 tetãyguakuéra
*: 212.460 km² - 3.000.000 tetãyguakuéra
*: 11.437 km² - 770.000 tetãyguakuéra
Chinañe'ẽ

thumb|upright=1.5|Chinañe'ẽ yvype

**Chinañe'ẽ** (中文) ko'a ñe'ẽ oñañe'ẽva tetã China Tekoha Tetãme, Taiguã ha Singapur-pe. ojehaíva ta'ãngáre. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ.

Jehecharã:
* 頭 Akã
* 丹 Pytã 
* 愛 Mborayhu

Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Chína Tetarã Retã
Ñemohenda:Taiuã
Ñemohenda:Singapúra
Tetãvore Misiónes (Arahentína)

**Misiones** tetãvore Argentina-pe. Itavusu hérava Posadas.

Távayguakuéra: 1.097.829 ( censo 2011)
Gobernado : Hugo Mario Passalacqua

Ñemohenda:Argentina
Ñemohenda:Arahentína tetãvorekuéra
Torres Gemelas ojeitypárõguare, 11 jasyporundýpe

thumb|250px

**TORRES GEMELAS OJEITYPÁRÕGUARE, 11 JASYPORUNDÝPE**

Ary 2001, 11 jasyporundýme red yihadista Al Qaeda, oñemomba’e irundy aviõnguérare oraháva ipype heta ava, oity hag̃ua irundy tendápe ha’ekuéra oiporavómava upe áramboyve, nomomba’éi mba’eve ha mavavépe, péicha ojuka hikuái upérõ 3000 ava ha 6000 opyta vai, oitypa World Trade Center, Nueva York-pe, Pentágono oĩva Estado de Virginia avei heta mba’e ojoka, oity ha ojekáva. Ko oikóva ombohape ñorairõ Afganistán-pe ojejapóva uperire, Estados Unidos ha oñemoĩva ijykére ohero ko ñorairõme “Guerra contra el terrorismo”.Upe red yihadista Al-Qaida-ygua oĩ 19, oñemboja’óva irundy secuestradores atýpe, aty peteĩteĩme oĩ ombovevekuaáva aviõ. Ko mba’e vaiete oikóva’ekue ojehero 9-11, péicha ojeikuaa heta tetã rupive.

Irundy aviõnguérare oñemomba’e ohórõ estado de Kalifórnia gotyo Aeropuerto Internacional de Boston, Aeropuerto Internacional Washington-Dulles ha Aeropuerto Internacional Libertad Newark-pegua. Umi irundy aviõnguéra ohóva’erã estado de Kalifórnia gotyo, mbohapy Los Ángeles gotyo ha irundyha San Francisco gotyo, upévare henyhẽte combustible 91.000 litros ha 65.455 kg ogueraha. Umi mokõi raẽteve oike mokõive Torres Gemelas World Trade Center rehe, mbohapyha ho’a Pentágono-pe Condado de Arlington naimombyrýiva Washington DC-gui ha irundyha ho’a peteĩ ñúme Shanksville Pensilvania-pe.

Heta ava ohóva ipype ha tripulación-pegua ohenói celular rupive, omombe’úvo oĩha heta ava aviõ ryepýpe oñemomba’éva hese. 
Oñehendu jeyjey oñemombe’úva’ekue, ha umi ava oñemomba’éva’ekue aviõnguéra rehe ojuka azafata, peteĩ ava oimerãéva térã peteĩ piloto-pe. Avei oje’e oipuru hague peteĩ spray ombopyta hag̃ua opavave cabina primera clase-pe. Avei oje’e oñemongyhyje hague opavavépe oje’évo ichupekuéra oĩha peteĩ mba’eokapúva aviõ ryepýpe, ág̃akatu American Airlines 77-pe upéva ndojejapói. Ojeguerovia japúnte hague upe oje’éva. 

Aviõ irundyhágui ojejuhu caja negra, ojehechakuaa upépe avakuéra ohóva aviõme oikuaávo ambue aviõnguéra oike hague umi Torres Gemelas rehe, oñorãirõ hendivekuéra ha upémarõ umi oñemomba’éva’ekue aviõ rehe omomỹi aviõ omondýi hag̃ua chupekuéra. Upéima Al Qaeda myakãhára Khalid Shaikh Mohammed he’i pe aviõ ho’ava’erã kuri Congreso Estados Unidos-pegua ári.

Ko’ã mba’e vaiete omongyhyje joaite Estados Unidos-yguápe. Upe ára marandu oñehendúva ha ojehecháva iñambue ojoehegui, ndojeikuaavéima mávapa añetegua. 

## ...

**Matilde Galeano (ñe’ẽasahára)
Marandu: wikipedia**

Ñemohenda:Tembiasakue
Ñemohenda:Táva Nueva York
Ñemohenda:2001
11 jasyporundy

Ára **12 jasyporundy** ha'e ára 254ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 255ha umi ary hekope'ỹme. Umi 111&nbsp;ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
*

## Mano
*

## Joaju

Ñemohenda:Jasyporundy
Maóma

thumb|240px

**Muhámad** (محمد), avei oje'e hese "Maóma", oheñóikuri táva Mékape,tetã Aráviape, ary 570 térã 571-pe. Ha'e ombo'eva'ekue tupãrape Islã ha tupã omboguejyvakue hese ikuatiañe'e marangatu hérava Korã, ndaje.

Ñemohenda:Tekove
Ñemohenda:Islã
Mapúche

**Mapúche** ha'e avano'õ Ñemby Amérika ypykuéva, ymaite guive oiko Chíle ha Arahentínape.

Ñemohenda:Argentina
Ñemohenda:Chile
Klu Sol de América

Upe  ***Klu Sol de América*** (avañe’ẽme: *Amérika kuarahy*) ha’e peteĩ ñoa’ãngatu ñembohysýi oñemopu’ãva’ekue 1909 Paraguáipe, ojeikuaa hetavéva ijatyporavopyrére oñembosaráiva mangapy.

## Ojoajúva oka gotyo
*futbolsudamerica.com (Epañañe’ẽme).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái
Ñemohenda:CONMEBOL
Guarani rekoha Argentina-pe

**Guarani rekoha Argentina-pe oĩ**: tetãvore  Misiones, Salta ha Jujuy-pe. Misiones-pe oĩ Mbya ojepapaha porundysu rupi (8.000), Salta ha Jujuy-pe oĩ Ava Guarani ha Tapiete, oñondivepa ojepapa samokõipasu rupi (120.000), avei tavusu Buenos Aires-pe oĩ peteĩ *Ava Guarani* rekoha Villa 31-pe ojepapa mokõipa. Ko'ã tekohápe opavave oiporu iñe'ẽtee ha ijapytepekuéra oĩ heta mbo'ehára ohekombo'eva mitãnguérape hekohápe ha avei mbo'ehaópe.

Tekoha Misiones (Argentina)-pe:

*Tekoha arandu
*Peruti

Ñemohenda:Guarani
Ñemohenda:Argentina
Ñemohenda:Tembiasakue
Herusalẽ

thumb|100px|left
thumb|250px|Islã tupão Herusalẽ-pe

**Herusalẽ** hína tavusu tetã Israelpegua. Paletína avei ojerure hese itavusurã, he'ihái hembiapoukapýpe, upéicha oñemboja'o ko táva ha oiko ko Kuarahyresẽ Herusalẽ. Herusalẽ táva marangatu Hesu, Moise ha Islã rape. Upépe oĩ Salomõ tupãokue ha avei Islã tupão (térã meskíta) "Al-aqsa". Amo 993.200 tavayguakuéra oiko ipype.

Ñemohenda:Herusalẽ
Mayor Julio D. Otaño

**Mayor Julio D. Otaño** hína táva tetãvore Itapúape, Paraguáipe. Oĩ 5 kilometro ysyry Paranágui ha ojetopáva táva argentinagua Eldorado-renondépe, ha oguereko heta comercio hendive. Avei oñeñotýva heta Sóha ha mandi'o ijerére.

Ñemohenda: Paraguái tava
Yvyty Perõ

**Yvyty Perõ** ko yvytyru`ã ha`e yvyty ijyvatevéva tetã Paraguáipe, oĩ tetãvore Guairápe. Ijyvatekue oguahẽ 842 métro.

Ñemohenda:Paraguái yvyapekuaa
Ñemohenda:Tetãvore Ka'asapa
Ñemohenda:Tetãvore Guaira
Teresina

**Teresina** ha'ehína peteĩ táva Vrasil, oĩ kurahyresẽ tetã retãme. Teresina oĩko peteĩ távagua ve guasu táva yvy. Ko távape oiko 893 246 ava (2007 ary).

Ñemohenda:Pindoráma táva
Ano

**Ano** ha'e hína guýra Ñemby Amérika pegua, haguekue hũva ha oikóva atýre. Oĩva ano michĩ ha ano guasuvéva. Ha'e ho'úva yvakuéra, yso, tarave ha tymbachu'i.

Ñemohenda:guyra
Ava Guarani

**Ava guarani** ha´éva ypyguakuéra aty Guarani oikovéva hína tetã Argentína, Paraguái ha Volíviape.Héra ambue ha´éva hína guarani "chiriguáno". Ko´ãga, oĩ 21.000 ava guaranikuéra Argentinape, 37.000 Volíviape ha avei 1.000 Paraguáipe. Ha´ekuéra oñe´e peteĩ dialecto guarani ha upea ko´aga ñe´e ofisial Volíviape karaiñe´e ha ambue ñe´enguéra ypygua ndive. 

Ñe´e techapyrã:

Avañe´e   ha     Avañe´e oñe´éva Avaguaranikuéra

*Aguahẽ  -    avãe
*ahapy    -   aápy
*ahayhu  -    aáyu
*tupã    -    túnpa
*ava     -    áva
*Ñande   -    Jánde

Ñemohenda:Guarani
Tóva

250px|thumb|right|Ava Tóva ysyry Pilcomayo-gua

**Tóva** (Iñe`eme: "q'om" ) ha`e ypyguakuéra aty oiko Cháko guasùpe, Argentina (20.600 ava) ha Paraguáipe (700 ava). Héra ou Avañe'ẽgui "tova guasu".

San Francisco de Asís ha’e atykuéra reratee oĩva Cerrito-pe ha oĩméva Hermanos Franciscanos de la Tercera Orden Religiosa ñangareko poguýpe. Ko’áğa ojehero ambueháichama Toba-Quon ñe’ẽme. Río Verde ha’e peteĩ téra añonte oĩva Cerrito atýpe. Atykuéra Toba Quon Km. 180, Km. 146, Km. 186, tape Transchaco-pegua ha’e ko’ã tapichakuéra pehẽnguemínte ha Avapapy aja oĩva’ekue upépe. Hekoypy rembiasa hypy’ũ ha ndaijojái ambue ndive, ojehecharamoite, ijehe’a noñeme’ẽigui péichante. Iñe’ẽ ha hekoypykuaa, he’iháicha Dra. Branislava Susnik. Omba’apo rire, okárape, estancia ñangarekoháramo, oñembyaty hikuái irundy tava’ípe ojekuaaitéva, Región Oriental-pe, Villa del Rosario ag̃uíme ha mbohapy hembýva y otras tres Benjamín Aceval-pe. Iguerova hypy’ũitéva oñemoñe’ẽkuaa Chase - Sardi. 1990. Togue 183-pe. He’iháicha Hermano Burkhard Handel, Toba Qom oñemboheko mbohapy aty tuichávape, ojeipapa’ỹre aty’i oĩva akóinte, kóva ha’e: Rosario, Chaco ha Cerrito-pegua. Tendakuéra oĩháme ha’e: San Antonio, Virgen del Rosario, Estancia Loma Clavel, Región Oriental-pe. Presidente Hayes: Colonia San José, San Francisco de Asís - Cerrito. Km. 180, Km. 146, Km. 186, Río Verde, Región Occidental-pe.

## Joaju

* Ohai: Matilde Galeano, Guarani Meme: TOBA QUON

Ñemohenda:Ava
Jujuy

thumb|200px|Tilcara rape
thumb|border|210px

**Jujuy** tetãvore Arahentínape. Itavusu héra San Salvador de Jujuy.

Távayguakuéra: 672.260 (2010).

thumb|left|200px


File:Cerro de los siete colores.jpg|
File:Pucará de Tilcara 01.JPG|
File:Camino a Villa Nougues (Tucumán).jpg|
File:Jujuy-Capital-P3110030.JPG|


## Ojoajúva oka gotyo
* jujuy.gov.ar (español)
* turismo.jujuy.gov.ar (español)

Ñemohenda:Argentina
Tetãvore Sálta

thumb|Salta

**Salta** tetãvore Argentina-pe.Itavusu hérava Salta.

Távayguakuéra: 	1.333.365 (2015)

## Ojoajúva oka gotyo

* salta.gov.ar (español)


File:Salta-Square2.jpg
File: Cable Car to the Cerro San Bernardo - Salta - Argentina.jpg
File: Argentine vineyard and mountains..jpg
File:Tour to the Quebrada de las Conchas.jpg
File: Quebrada de las Flechas - Argentina.jpg
File:Iruya 1.jpg
File: Salinas Grandes 052.JPG
File:Cachi 01.jpg
File:Camino a Cachi.jpg
File:Tren a las nubes cruzando Viaducto la Polvorilla.jpg|mba'yru kuarepoti araíre
File:Bandera_de_la_Provincia_de_Salta.svg
File:Provincia de Salta (Argentina).svg


Ñemohenda:Argentina
Ñemohenda:Arahentína tetãvorekuéra
Posadas

**Posadas** hína tavusu tetãvore Misiones (Arhentína)-pegua oĩmeha Ysyry Parana rembeꞌýpe. Upépe oĩ *aeropuerto internacional* ha mboꞌehaorusu UNAM (*Universidad Nacional de Misiones*) avei. Opytáva 1.003 kilómetro tavusu Buenos Airesgui ha 350 km tavusu paraguaipegua Paraguaýgui.

## Joajuhava okapeguándi
* www.posadas.gov.ar (español)

Ñemohenda:Argentina táva
Kuri'y

**Kuri'y** (Latinañe'ẽme: *Araucaria angustifolia*) (Karaiñe'ẽme: *Pino misionero*) hína peteĩ yvyraguáicha Ñembyamérikaguáva. Ikatu ojejuhu ko yvyra Pindorama, Misiones-pe (Aragentina) ha tetãvore Alto Parana-pe (Paraguái). Ypyguakuéra omono'õ ha ho'u kuri ha'yi. Héra ambuéva "Pino Parana".

Ñemohenda:yvyra
Eldorado

**Eldorado** táva Argentinapegua. Oĩ Ysyry Paranarembe´ype ha oguereko 47.556 tavayguakuéra. Ha´e táva mbohapyha guasuvéva Misiones (Argentina)-pe. Opyta 207 kilómetro Posadasgui ohóvo ruta nacional n° 12 rupi. Oñemoheñói kuri ko táva Ary 1919 jave.
miniaturadeimagen|izquierda
Ñemohenda:Argentina táva
Araveñe'ẽ

**Araveñe'ẽ** térã **[[Arávia]] ñe'ẽ** ha'e hína ñe'ẽ Ásia ha Áfrika pegua. Oĩ amo 550.000.000 oñe'ẽkuaáva Yvy apekuépe. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ. Árave ha'e ñe'ẽ semítika itujavéva mayma ko'ãgagua ñe'ẽ pa'ũme, péicha, hi'aguĩvéva semítiko ñepyrũgui. Péva aravekuéra ñe'ẽ ñepyrũ, oikóva Arávia yvykũme. Oĩ ñe'ẽporã jehaipyre sa ro'y VI guive ha ha'e ñe'ẽ Korã ojehaihague, kuatiañe'ẽ marangatu musulmã mba'éva. Iñemyasãi sa ro'y VII guive, tenda heñoihague guive, ojoaju mbarete yvága rape islã rehe ha avei aravekuéra tahachi mbaretére, omyasãiva hekopohýi Áfrika yvate tuichakuére. Oipuru araveñe'ẽ achegety ohai hag̃ua.

Araveñe'ẽ ñe'ẽhára hetakue ha'e Arhélia retãme 24.300.000, Ehíto  retãme 65.900.000, Israel retãme 2.045.000, Lívano retãme 3.450.000, Lívia retãme 5.300.000, Marruéko retãme 20.900.000, Palestína retãme 3.085.000, Síria retãme 16.600.000, Túne retãme 9.400.000 ha Tuykía retãme oĩ 1.200.000 ñe'ẽhára.

## Ñe'ẽndymi
* **قط** (qiTT) mbarakaja
* **قهوة** (qahwa) kafe
* **لغة** (lugha) ñe`ẽ
* **ماء** (maa’) y
* **موز** (muuz) pakova
* **و** (wa) ha
* **واحد** (waaHid) peteĩ
* **المال** (al-maal) pirapire
* **بيض** (beyD) tupi`a
* **ثلاثة** (thalaatha) mbohapy
* **حصان** (HiSaan) kavaju
* **حليب** (Haliib) kamby
* **خبز** (khubz) mbujape

## Mandu'apy
Mburuvicha Róga

thumb|250px

**Mburuvicha Róga** ha'e óga oikovehápe tendota Paraguáigua. Oime Paraguaýpe.

Ñemohenda:Paraguái ta'ãnga'ita
Pa'i

thumb|Pa'i katóliko.
[thumb|Pa'i [Etiopía retãygua.]]

**Pa'i** hína upe tapicha ombo'éva jeroviapy, oporohechauka mba'éichapa ojejapo va'erã oiko hag̃ua jerovia rekópe. Hesu rapépe, pa'ikuéra oporombo'e Ñandejára rehegua ha mba'éichapa ojeikove va'erã Tupã rembipotápe.

## Joajuha

Ñemohenda:Jerovia
Mbita'i

**Mbita´i** (karaiñe'ẽ: *sarpullido*) síntoma osẽva oñemopa´ãmba haguére glandula ry’airi kuéra jaguereko ñande pire rehe. Oseva ára haku jave.

Ñemohenda:Mba'asy
San Miguel ára

**Barrio San Miguel (Aregua tavaitépe)**

San Miguel Arcángel ha’e San Gabriel ha San Rafael ndive, umi mbohapy Tupãpysyrõhára oñeñe’ẽvagui Aranduka marangatúpe. Santa Iglesia ome’ẽ San Miguel-pe tenda iporavopyréva ha ohero chupe “Príncipe de los espíritus celestiales”, “milicia celestial myakãhára”. Héra he’ise “Mávapa Tupãicha”. Aña oryrýi ohendúvo héra ikatupyry, imbarete ha ojapokatúgui Tupã he’íva ichupe. Hembiapo tuichavéva ha’e ojapóva, ñanenohẽ mba’evai poguýgui. Ndaha’éi ku jaiko aja yvy’ape’árinte San Miguel oñangarekoha ñane ã rehe, katuete oĩ ñanendive pe aravoitépe, jajehekýi vove ñande retégui, jaha hag̃uáicha yvágape. Upe aravópe ndaje Aña ñandeguerahase hendive ha San Miguel oñangareko ani hag̃ua upe mba’e ojehu.

San Miguel ndaje oñangareko ani hag̃ua, ñaña, mba’evai ojapyhy máva oñemoĩva ipoguýpe rehe.

**Táva [[Aregua|Areguápe]]:** Pa’i Felix Fontini ogueruka ary 1956-me San Miguel ra’anga, Italia-gui, yga rupi. Uperõ tupãomirĩ (oratorio) noĩmbái gueteri, upévare ha’anga opyta, Ña Aparicia Soto viuda de Bogado rógape. Tembiapo oñepyrũ 1956-me ha opa 1958-pe. Nda’arei San Miguel ra’anga ojegueru Argentina-gui, oñeme’ẽ jopóirõ. Ko tava’i ymave herava’ekue  Itao. Pe tenda oĩhápe ko’ág̃ite peve ha’e ojehecharamorã, itakuápe ojejapo.

**Hi’ára jeromandu’a:** Aty comisión-pegua omba’apo ary pukukue, ohechávo mba’épa ikatu ojejapo osẽ porãve hag̃ua San Miguel ára jeromandu’a. Ojejapo ichupe novenario ha upe 28 jasyporundy  jave ojegueraha tupão Tupãsy La Candelaria peve misa-pe g̃uarã.
Pe tenda oñemoĩhápe chupe ojegueroguata hag̃ua ijeguakapa yvotýpe, tape umíva henyhẽ piririta-gui, ogakuéra ipotĩmba ha puraheijoápe ojegueraha.

Upe árape oiko festival, karuguasu oñeipepirũhape chakore Roque Espínola ha Antero Aquino, avei oiko tembi’u paraguái jehepyme’ẽ, ka’aru jave chocolate mitãnguérape g̃uarã ha oñembojopói chupekuéra haiha, kuatiahai, oñemono’õva’ekue ary pukukuépe.

**Ohai [[Matilde Galeano]], Ñe’ẽasahára Guarani-Castellano**

Ñemohenda:Ára
Takuarembo

200px|thumb|Takuarembo.
**Takuarembo** (Karaiñe'ẽme: *Brote de bambú*) hina toky osẽ takuárarapógui.

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Ñemohenda:Tembi'u
Pitikiri'i

**Pitikiri'i** (Karaiñe'ẽme: *riñón*) ha'e ñande rete rehegua omopotĩha ñande ruguy ha upépe avéi ojejapo kuaru. Kuaru hína tykue ky'áva opyta pe ñemopotĩ rire. Jaguerekóva mokõi pitikiri'i: peteĩ ñande rete'ykepe ha ambuéva yke ambuépe. Hákatu ikatu jaikove peteĩ año pitikiri'ínte ndive.

Ñemohenda:Tete
Mbyja Pytã

thumb|Mbyja pytã.
**Mbyja Pytã** (mba'ehero: ) ha'e peteĩ yvóra opytáva ñande Yvy ykére. Ko yvagamba'e oguereko mokõi jasy ijerére hérava Fobos ha Deimos.

*
Jasy

thumb|right|260px|Jasy ojehechaháicha arapýpe, Jasy ojehecha peteĩ apu'a morõti ha hũ kangymícha, oguereko ijapére heta kuára guasu.
**Jasy** (mba'ehero: ; karaiñe'ẽ: Luna) ha'e hína mbyguai peteĩva ojeréva ñande yvóra Yvy rehe. Yvypóra ndaikatúi oikove Jasy apépe, ndaipóri haguére y ha arapytu upépe.

Mba'yrumýi arapyguigua Joaty Soviétiko pegua hérava "Lunik 3" onohẽ ta'anga peteĩha jasy rova ñemígui. Kuimba'e peteĩha og̃uahẽ kuri Jasýpe ko karai Neil Armstrong ary 1969-pe. Ha'e oho mba'yrumýi arapyguigua Tetãvore Joapykuéra pegua héra "Apolo 11"-pe.

## Ehecha avei
* La luna, karaiñe'ẽme

Ñemohenda:Mbyjakuaa
Tekakapa'ã

**Tekakapa'ã** jaguereko ñanderekakapa´ã (Karaiñe'ẽme: "Estreñimiento") jakakarõ hasýpe tepoti ikã ha hatãhaguére. Ñanderekakapa´ãramo ja´u va´erã tembi´u oguerekoha heta fibra.

Ñemohenda:Mba'asy
Taitetu

**Taitetu, taytetu** térã **tatéto** (latiñe´ẽme: *pecari tajacu térã Tayassu tajassu*) niko kure saite oikóva ka'aguýre. Paraguáipe oje'e avei chupe kure'i, ha upéva upe térape ojekuaave. Kure'i jajuhu  Amérika tuichakue.

Kure'i oiko atyatýpe, ikatu oĩ oñondive 2 guive 20 peve hamba'e. Ikeha jajuhu yvyra rapoguýpe térã yvykuápe. Ho'u hikuái opa mba'e: yva, ka'avorapo, anguja, ha oime raēichagua vícho'ikuéra.

Kure'i, tagua ha tañykãtĩ ojoguapa ha peteĩcha hi'yta hikuái. Kure'i michĩve tañykãtĩgui ha ipañuélo morotĩ.

Ñemohenda:Okambúva
Manguruju

**Manguruju** (***Zungaro zungaro***) ha'e pira guáicha Ñembyamérikapegua oikovéva Ysyry Parana ha Ysyry Paraguái rehe.
Ikatu oguahe 1,5 métro ipukukuépe.

Ñemohenda:Pira
Rafael Correa

thumb|200px|Correa (2007)

**Rafael Correa** hìna (Oheñõi 6 jasyrundy 1963 jave, táva Guayaquilpe, Ecuador-pe) mburuvicha teta Ecuadorygua ary 2007-guive.

Ñemohenda:Mburuvicha Ekuador-pegua
Lívano

thumb|200px|Poyvy

miniaturadeimagen|Beirut
**Lívano** (Áraveñe'ẽme: لبنان Lubnān) ha'ehina tetã Asiaygua. Oguereko hembe`y Para yvy mbytepe rehe. Ijykére jajuhu tetãnguéra Israel (ñembygotyo) ha Siria (kuarahyresẽ gotyo).

Itavusu hèrava Beirut.

Ko`a tetãme ikatu jajuhu heta Tupãrape: Oiva hina Hesu rape roviahakuèra (40% avakuéragui) ha Islãrape roviahakuéra (ojapo 54%) avei.

Lívano oguahẽ kuri isãsõ Hyãsiagui ary 1943-pe.
Porto Alegre

**Porto Alegre** ha'e peteĩ táva Pindorama retãmegua upe tetãvore opytavéva ñemby gotyo Pindoramagua itavusu, Rio Grande do Sul. Porto Alegre yvy pehẽngue ha'e hína 500&nbsp;km² apekue, ijyvy ape oguereko heta ysaja, yvyty, yvy guy ha peteĩ ypa guasu, upe Kua'yve (*Lago Guaíba* poytugañe'ẽme). Opyta 2 027 km táva Brasília pegua, tetã tavusu.

Táva oñepu'ã oguahẽvo tekove kuéra umi Ypa'ũnguéra Asóre pegua, amo ary Saro'y XVIII jave. Amo Saro'y XIX jave, oguahẽ heta tapicha oúva Alemaña ha Itália pegua, ou avei España, Afrika, Poloña ha Lívano pegua. Oñembotuicha pya'e ha ko'ãga oguerekove 1,4&nbsp;sua tapicha tavayguakuéra. Tavaguasu Porto Alegre oguereko ramo jepe heta apañuái, oĩ avei umíva mboriahu oikovéva tapỹime, hepyeterei oikove porã hag̃ua, heta tapicha kyraiterei e ha opitaeterei avei,, óga y hevorakue oñemoporã va'erã, ha hekoha oñeñangarekoporãve va'erã.

Hákatu, oguereko heta jopói guasu omohechaukáva Porto Alegre ha'e peteĩ umi táva porãvéva Pindoramaguigua, oikove hag̃ua, omba'apo ha omoñemu hag̃ua, oñemoarandu ha ohasaporã hag̃ua, ava sa'i umíva ndorekói hembiaporã ha ha'e peteĩ táva hekopete oñemoñemu hag̃ua, ha ojehechakuaa chupe táva imba'ehetáva upe Pricewaterhouse Coopers rupive.

Porto Alegre avei ha'e peteĩ táva oguereko heta yvyramáta umi hapére ha ha'e peteĩ umíva aranduvéva Pindoramaguigua, heta tekove osẽ itávagui ha oho Porto Alegre-pe omba'apo hag̃ua, oñemoarandu ha oikove hag̃ua. Ary 2014 ojejapo táva Porto Alegre-pe upe FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014 ha heta tetã oha'ã upépe. Ku táva osẽ tenonde avei hembiapóre, heko tee hetáva, ha oñemomba'eguasu imba'eporãre, jetepyso ha tembikuaaty rupive, oguereko avei tavarandu heta ha óga guasu tuja oñemohechaukaitéva.

## Ta'ãnga


Ta'ãnga:Margs vista da rua siqueira campos.jpg|
Ta'ãnga:Cais Mauá - armazéns e guindastes.jpg|
Ta'ãnga:Arco-expedicionario2.jpg|
Ta'ãnga:Por-do-sol em Porto Alegre, vista da Ilha da Pintada.jpg|
Ta'ãnga:Vista parcial da Praça da Alfândega.jpg|
Ta'ãnga:Edifício União.jpg|
Ta'ãnga:Praçamontevidéu.jpg|
Ta'ãnga:Praça-da-matriz-pano.jpg|
Ta'ãnga:Centro de Porto Alegre visto do Guaíba.jpg|


## Mandu'apy

## Joaju

*da Prefeitura|4=. portoalegre.rs.gov.br Porto Alegre Tavao Ñanduti Kuatiarogue
*da Cidade de Porto Alegre|4=. observapoa.com.br Porto Alegre Ñemañaha
*Alegre WikiMapia-pe

Ñemohenda:Porto Alegre
Yno'õ Y Vera

**Yno'õ Y Vera** hína Yno'õndy Taragui Tetãminipe. Guasuvéva umi Yno'õnguéragui ha´e "laguna del Yvera" ha mokõiha guasuvéva ha´e "laguna de la luna". Upepe oi heta mymbaguáicha ka ka´avoguáicha upévare ary 1983-pe ojejapo "Reserva Natural Provincial" ( 13 000 km²)oñeñangareko hagua ko yvyvore.

Ñemohenda:Argentina
Ñemohenda:Yno'õ
Yvytyrysyi Mbarakaju

**Yvytyrysyi Mbarakaju** ha`eva hina Yvytyrysyi Paraguáipe oĩva ko tetã ha Vrasil apytepe. Oĩva yvatévo ha kuarahy resẽ gotyo. Upepe oi reserva nacional de Mbarakaju oguereko 64.405 hectárea.

Ñemohenda:Paraguái yvyapekuaa
Ñemohenda:Tetãvore Kanindeju