open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Steve Jobs

thumb|200px|Steven Jobs

**Steven Paul Jobs** heñói táva San Francisco, tetavore Kalifórnia, 24 jasykõi ary 1955-pe, ojiekuaave Steve Jobs-ramo, ñemukuaahára ha ipu’akapáva Informáticakuaa reheguápe, avei ñembosaraikuéra Estados Unidosgua. Ha’e ambue ñopytyvõme omopyenda ha oisambyhy Apple Inc. ha pirapire hetave omoĩva The Walt Disney Company-pe.

Omopyenda Apple ary 1976-me iñangirũ mitãrusugua ndive, hérava Steve Wozniak, hógape, oñeñongatuhápe mba’yrumỹi. Apple II omoherakuã chupe, ojekuaa opa rupiete, péicha osẽ Time rogue apereguápe ary 1981-me. Upérõ oguereko 26 ary ha hetáma ipirapire, osẽporã haguére bolsa de comercio ary ohasava’ekuépe. Og̃uahẽ ary 1980 ha hendive ambue compañía ombohovakéva hembiapo computadoras personales reheguápe, upéva avei ogueru apañuãi hembiapópe. Ha’e he’i oñembopyahuva’erãha: péicha ary 1984-pe onohẽ Macintosh 128K, ojeguereko primera computadora personal-ramo oipurúva peteĩ interfaz de computadora puruhára rehegua (GUI) ha peteĩ Mouse línea de comandos myengoviárõ. Apple, ha’e omopyendava’ekue, sambyhyhakuéra omoapañuãi chupe, oñemosẽ "Apple Computer" ary 1985-pe.

Upémarõ Jobs ohepyme’ẽmba acciones oguerekóva, peteĩ oheja. Upe arýpe oñeme’ẽ chupe "Medalla Nacional de Tecnología", ome’ẽva chupe tendota Ronald Reagan.

Ary 1997 ojevy jey Apple-pe, upérõ ohasa asýva, oguereko apañuãi pirapire rehegua, ha upépe opyta isambyhyhárarõ 24 jasyporundy 2011 peve. Ambue arahakúpe Apple oñemotenonde Exxon rehe, oguereko haguére hetave pirepire ko yvyapeári.

Ary 1990-pe omoambue peteĩ empresa ojoguáva Lucasfilm-gui, ha ombopyahu ta’anga rehegua omyasãivo "Toy Story". Ko mba’e omoĩ chupe tenondetépe Disney-pe, oguereko haguére hetave pirapire ha’eño. Ko ary omano haguépe ipirapire hetakue ohupyty 8.300 sua dolar ha omohenda chupe 110-pe umi hetave pirapire oguerekóva apytépe, omobe’uháicha kuatiapyre Forbes.

Avei hembiapo ombojoapývo Apple-pe ombopyahu industria musical rehegua: onohẽ iPod ary 2001-me ha ary 2003-pe tienda online ovendeha puraheikuéra ha iTunes rehegua, pokõi arýpe oñemu 10.000 sua purahéi ha oñemomba’e ha’eñoite purahéikuéra "en línea" (online) rehe, ojehepyme’ẽva 0,99 dólar, purahéi oñemboguejýpe peteĩteĩ. Registro de patentes apytépe, Tetã peteĩ reko Amérikagua-yguápe, 317 patentes oĩ Apple rérape. 

Omano Palo Alto, Kalifórnia-pe, 5 jasypa 2011-me. 

## ***

Ombohasa Matilde Galeano, Guarani ñe’ẽasahára

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Piraru

**Piraru** ha'e peteĩ mymba okambúva parapeguáva. Ituichakue ikatu ohupyty 20&nbsp;m ha 3&nbsp;toneláda ipohyikue upe piraru tee michĩmi (*Caperea marginata*), ha amo 34&nbsp;m ha 190&nbsp;toneláda upe piraru hovy techapyrãme (*Balaenoptera musculus*), mymba tuichavéva oĩ ñande Yvýpe.

## Joaju

Ñemohenda:Okambúva
Kyjachuroto

thumb|280px|Kyjachuroto memby.
**Kyjachuroto** () ha'e peteĩ mymba okambúva oiko para ho'ysãvame, kyja ojoguáva.

Ñemohenda:Okambúva
Európa kyja

**Európa kyja** (***Lutra lutra***) ha'e hína peteĩ mymba okambúva ha so'ónte ho'úva. Hete ipo'i ha ipuku, hetyma mbykymi, itĩ péva ha iñakã tuicha hína. Hete pukukue ohupyty amo 62 ha 69&nbsp;cm ha huguái ohupyty 37 amo 42&nbsp;cm, ipohyikue amo 11&nbsp;kg hína). Hague hũngy ha mbykymi, ijahy'o ojehecha hague morotĩ.

Ko mymba ho'u kururu, ju'i, ha opaichagua pira imichĩva.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Okambúva
Rio Grande do Sul

thumb|right|200px|Poyvi Rio Grande do Sul rehegua.
[miniaturadeimagen|279x279px|[Sepe Tiaraju, ñorairõhára guarani, táva São Miguel das Missões renondépe.]]
[thumb|right|200px|[Misiõ Hesuíta.]]
**Ñemby Ysyry Guasu** ha'e peteĩ umi 27 tetãvorekuera ojapova Tetã Pindoráma-pe. Ojejuhu Pindoráma Ñembýpe, yvate gotyo oĩme tetãvore Santa Catarina, tetã Arhentína kuarahyreike gotyo ha Uruguái ñemby gotyo, ojajuhu avei Paraguasu Atlántiko kuarahyresẽ gotyo. Yayry Guasu Ñemby-pegua oreko hína hy'epýpe 497 táva ha oguereko peteĩ yvy 281.737 km². Ko tetãvore tavusu ha'e táva Porto Alegre ha isãmbyhyhára ha'e hína Eduardo Leite 2023 guive 2027 peve. Ko tetãvore oguereko 11.466.630 ava, ary 2021.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Torres.jpg|
Ta'ãnga:Missoes.jpg|
Ta'ãnga:Salto yucuma.JPG|
Ta'ãnga:Pq eólico.jpg|
Ta'ãnga:Lagonegro3.jpg|
Ta'ãnga:Lago Negro, Cidade de Gramado, Brasil 2006.jpg|



## Ehecha avei
*Ysyry Guasu Ñemby-pegua távakuéra
*Porto Alegre
*Pindoráma Tetãvorekuéra
*Sepe Tiaraju
## Mandu'apy
Akonkágua

thumb|260px|Yvyty Akonkágua

**Akonkágua** ha´e hína yvyty yvatevéva opa Amerikape ha ohupity 6.962 métro Para ari hu´ãme. Opyta Argentina, tetãvore Mendózape. Yvytyjupihára kuéra Hyãsiaygua Pierre Lesueuer, Adrien Dagory, Edmond Denis, Robert Paragot, Lucien Berardini ha Guy Poulet ha´ekuéra ava peteiha ojupihague hu´ameve ary 1957-pe.

Ñemohenda:Yvyapekuaa
Ñemohenda:Argentina
Éverest

**Éverest** hína yvyty yvatevéva opaite Yvýpe, oĩ Ásiape, Chína ha Nepal oñomohembe'yhápe, upe yvytyrysýipe ojeheróva Himaláia. Ohupyty 8.848 métro para ári hu'ãme.

Ñemohenda:Himalaia
Ñemohenda:Nepal
Ñemohenda:Tivet
Beirut

thumb|260px|Beirut

**Beirut** térã **Veiru** ha´eva hína tavusu tetã Lívano. Oĩ Para yvy mbyte rembe´ype.

Oguereko 1.700.000 tavayguakuéra (2007).

Ñemohenda:Lívano táva
Yvytyrysýi Andes

thumb|250px|Yvytyrysyi guasu Andes
thumb|250px|
**Yvytyrysyi Andes** ha´e hína Yvytyrysyi aty oĩha Yvyamérikape. Ijyvyty yvatevéva ha´e Yvytyru´ã "Akonkágua" (6.962 métro Paraguasu ári).

Ñemohenda:Yvytyrysyi
Ñemohenda:Argentina
Ñemohenda:Chile
Ñemohenda:Volívia
Ñemohenda:Perũ
Ñemohenda:Ekuator
Ñemohenda:Kolómbia
Ñemohenda:Venesuéla
Sukre

**Sucre** ha'e niko tavusu tetã Volívia, ha Tetãvore Chuquisaca itavusu. Oikovéva hína ipype 300.000 tavayguakuéra (ary 2007-pe).

Ñemohenda:Volívia táva
Rio de Janeiro

**Rio de Janeiro** ha'e peteĩ táva Vrasilpe. Ha´eva tavusu tetãvore Rio de Janeiro. Ko távape oĩ 6 323 037 ava (ary 2010). Upepe ojejapota mundial de futbol ary 2014 jave.

## Ambuére joaju
* http://www.rio.rj.gov.br/
* http://www.camara.rj.gov.br
* http://WikiMapia.org/#lat=-22.945115&lon=-43.295059&z=12&l=9&m=s&v=2
Mboka

**Mboka** (Karaiñe'ẽme: *Arma*) niko ojeipuruha oporoñongatu térã oporojuka hag̃ua. Avei ojeporu ojejapi hag̃ua mymbakuéra.
Ikatu jajuhu heta mbokaguáicha : Mboka atómiko, mbokakuéra ñorairorã, mbokakuéra kímiko, Tembipukuéra, mboka piripipi, Kañõ, Hu'y, Mimbuku hamba´e.
Mimbuku

**Mimbuku** (Karaiñe'ẽme: *Lanza*) ha´e hina mba´e porokuturã avakuéra oipurúha oñemoã térã oñeñangareko hag̃ua ojeupe. Ojeporu avei ojuka hag̃ua mymbakuéra.

Ñemohenda:Mboka
Tepyno

**Tepyno** (Karaiñe'ẽme: *Flatulencia, pedo*) hína mba´etĩmbo inéva ñanderete rehegua osẽha tevikuágui.

Ñemohenda:Ñepohãno
Lisimbã

**Lisimbã** ha`ehína táva guasu Poytuga gui. Ko távape oiko 545 245 ava.

## Tenda Porã Lisimbã-pe


Ta'ãnga:Ponte25Abril1.jpg
Ta'ãnga:Tranvía de Lisboa.JPG

Ta'ãnga:Torre de Belem 20050728.jpg
Ta'ãnga:Pavilhão de Portugal 4.JPG

Ta'ãnga:Vasco de Gama bridge side.jpg
Ta'ãnga:TerreiroDoPaco01.JPG

Ta'ãnga:Parlamento April 2009-1a.jpg
Ta'ãnga:Praça Dom Pedro IV (Rossio).jpg


Ñemohenda:Poytuga táva
Guéi

thumb|250px

**Guéi** (Karaiñe'ẽme: *Buey*) ha´e hína vakakuimba'e kapõva, ojeiporúva kokuerembiapokuéra peguara.

Ñemohenda:Okambúva
Pindoráma retãvorekuéra

**Pindoráma retãvorekuéra**, umíva ha'e 26 tetãvore ha peteĩ tavusu ha'éva Vrasília, oñondive ojapo hikuái Tetã Pindoráma.
miniaturadeimagen|Pindoráma Tetãvorekuéra.

## Tetãvore

Ñemohenda:Pindoráma
Tetãvore Rio de Janeiro

thumb|right|200px|Poyvi Rio de Janeiro
thumb|right|200px|Táva guasu Rio de Janeiro

**Rio de Janeiro** ha'e peteĩ tetãvore oĩva Pindoramape. 
* Tavayguakuéra: 15 993 583
* Távayguakuéra: 43 696,054 Km
* Táva guasu: Rio de Janeiro
* Ambue táva: São Gonçalo, Niterói, Petrópolis.
São Páulo (tetãvore)

thumb|right|200px|Poyvi São Paulo
thumb|right|200px|Tape Tetãvore São Paulope

**São Paulo** ha'e peteĩ tetãvore gui Vrasilpe. 
* Tavayguakuéra: 41 252 160
* Távayguakuéra: 248 209,426 Km
* Táva guasu: São Paulo
* Ambue táva: Guarulhos, Campinas, Osasco, Mogi das Cruzes, São José dos Campos, Ribeirão Preto, ha ambue.
Jejy'y

**Jejy'y** ***(Euterpe edulis)*** () ha'e peteĩ yvyra jueheguaty oúva Pindo jueheguagui, Paraguái, Volívia, Perũ, Pindoráma ha Arahentína (tetãvore Misionespe) retãygua, oñeheñóiva umi yvy ñai'ũva ha hykueva ha kuarahy resape ndohupytýihápe. Kóva ha'e peteĩ pindo oñeguenohẽ hagui pe jejy'y. Ojekyhyjeva oñehundivo, upevare ndojehejai ojeguenohẽ heta tetãme.

Ñemohenda:Pindo
Albahaca

thumb|210px
**Albahaca** (, ) peteĩ ñana.

Hogue ha hu’ãngue ipotýva oreko mba'e omboguapy tembi’u, tyepy yvytúpe guarã, ojoko py’a jere, oporomokamby, hu’úpe
guarã, oipe’a ñandehegui mba’e rasy, ombovevúi mba’e andu.  

Mba’épepa ndoúi: Naiporãi ho’u hyeguasúva, imemby kambúva, mitã 6 ary mboyve, ipy’a hasýva (*gastritis*), hyekue aíva, hyéva (hepoti ykúva), epilepsia ha Parkinson oguerekóva.

Hogue ha ha’ÿingue oñemoĩ peteĩ kuimbe’i (*cucharadita*) renyhẽngue peteĩ tepýpe guarã, oje’u mbohapy térã irundy tepy peteĩ árape ojekaru rire. Okáguio ojepuru ojejohéi hag̃ua mba’asy terã oñemoĩ hag̃ua hi’ári mandyju térã ao potĩre..

## Enlaces


Ñemohenda:ka'avo
Chikória morotĩ

thumb|210px
**Chikória morotĩ** (, ) peteĩ ñana Europagua.

Hogue ha hapo oreko mba'épa ojapo omboha’eve ha omboguapy ñande py’a, ñanemonguaru, ñanemoñeĩ hu’ũ kangymi,
omopotĩ ñande ruguy, omomba’apo kyre’ÿve ñande py’a. 

Hogue ha hykuere hi’upy porã ha avei pohã iporãva py’ápe guarã, mba’asy ictericia héravape (“tiricia”: mba’asy ñanembosa’yjúva). Avei iporã ñeĩ atãme guarã ha omohesãi hag̃ua ñande ryekue ani ituju. Iporã avei kanguerasy ha kangue juajuha rasýpe guarã, “artritis” heiha, po ha py ruru, kyra rekópe guarã. Iporã ikatukue javeve ja’u ensaládape.

## Enlaces


Ñemohenda:Ka'avo
Akirũ

**Akirũ** ha'e peteĩ tetãvore Pindorámape. 
* Tavayguakuéra: 924 458 hab
* Táva guasu: Rio Branco
* Ambue táva: Rio Branco

thumb|200px|Akirũ poyvi.

## Ta'anga

Ta'ãnga:RioBrancoAcreBRA.jpg|Táva Rio Branco
Ta'ãnga:PanoCZS.jpg|Táva Cruzeiro do Sul, Akyrýpe
Ta'ãnga:Cachoeira_Encantada_na_Serra_do_Divisor.jpg|Akyry, Pindorámape


Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Alagoas

thumb|right|200px|Poyvi Alagoas
[thumb|right|200px|Yrembe`y [Maceiope]]

**Alagoas** ha`e peteĩ tetãvore Vrasilpe. 
* Tavayguakuéra: 3 120 922 
* Táva guasu: Maceio
* Ambue táva: Maceio

Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Belo Horizonte

**Belo Horizonte** (Avañe'ẽ: Arapaha Porã) ha`ehína táva Pindoramape, ha´eva tavusu tetãvore Minas Gerais. Ko távape oĩ 2 513 451 ava (ary 2016). Upepe ojejapo akue mundial de futbol ary 2014 jave.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Vetustanew.jpg|
Ta'ãnga:Raul Soares 3.JPG|
Ta'ãnga:Belve1bh.jpg|
Ta'ãnga:Pracatiradentes.JPG|

Ta'ãnga:Contorno.JPG|
Ta'ãnga:Boaviagem.JPG|
Ta'ãnga:ParquedasMangabeiras01.jpg|



Ñemohenda:Pindoráma táva
Rróma papapykuéra

**Rróma papapykuéra** oñepyrũ va'ekue Rróma Mburuvípe. Ko'ãva rupi ojehechaukáva papapykuéra umi tai Rróma peguáicha. Ndaipóri va'ekue papapy "mba'eve" rechaukarã (*cero*).

Ñemohenda:Papaha
Guyrapu

**Guyrapu** (***Procnias nudicollis***), hérava Paraguái ha Argentina-me *pájaro campana* térã *campanero meridional* guyra Passeriformes tekovetýpe, Cotingidae juehepehẽme, *Procnias* jueheguatýpe. Oiko Ñemby Amérika mbyte kuarahyresẽ gotyo, Mata Atlántica-pe. Oñembosa'i hekoha ñembyaígui ha ojejapígui hymba ogapypegua haguã. Guyrapu Paraguái guyrã tetãygua 2004 guive.

## Ñemyasãi ha tekoha
Oiko tenda guasu Brasil kuarahyresẽ gotyo (Alagoas ñemby, Rio Grande do Sul ha tetãpy guio ha Mato Grosso do Sul ñemby), Argentina yvatekuarahyresẽ gotyo (Misiones ha Corrientes pehẽnguemi) ha Paraguái kuarahyresẽ gotyo (Concepción peve). Guyrapu ndoikovéi ndaje Brasil yvatekuarahyresẽ ka'aguy rembýpe, ysyry San Francisco yvate gotyo, ojekuaahaguépe. Ikatuve rehechahápe niko Brasil ha Paraguái (hetave Kanindeju, San Pedro ha Amambái), heta'ive Argentina-me. Oñeimo'ã guyrapu guyra ováva Brasil ñembykuarahyresẽ gotyo, ha katu mba'éicha ova ndojekuaaporãi ha ikatu ijetu'u. Argentina-me ikatu rehecha guyrapu jasypokõi ha jasyporundy javénte, Misiones-pe, upéva he'ise ikatúnte ova pe tetãme. Oñeimo'ã opytaha Paraguái yvatekuarahyresẽ gotyónte, ojehechaitehápe tenda mombyry gotyo.

Oikove yvyra ru'ãme ha ka'aguy subtropical ha tropical rembe'y he'õme, Mata Atlántica-pe, avei restinga; ováva ikatu oiko avei táva okarusúpe. 1800 m peve, yvateterei oveve ovávo, oñomoirũ yvatete ha ohasa araro'y guýpe.

## Techaukaha
Ipy hũngy, ipyguy sa'yju, hesa oĩ hova yképe ha hesa ra'ỹi hũ. Kuimba'e ha kuña oñemboja'o porã, ituichakue ha isa'y iñambue. Ko ñemoambue oñepyrũ ary peteĩha rire ha ohupytývo meña kakuaa.

Kuimba'e oguereko 28 cm ha 200 g, imorotĩ, hova ha ijahy'o haguemi, ipire hovy. Kuña oguereko 26 cm ha 150 g, iñakã hũngy, ijatukupe sa'yky ha hye sa'yju. Ary mbohapyha jave, hague okakuaapa. Oñemoirũ arapoty ha arahaku jave.

## Ñembosa'i
Guyrapy ko'ág̃a ivulnerable, he'i Unión Internacional para la Conservación de la Naturaleza (IUCN).

www.salvemoslos.com.py Guyra campana rehegua momarandu.

Ñemohenda:Guyra
Khirlepposi

**Khirlepposi** oĩ ko itáva ha'ehína tetã Rrúsiagui. Oĩ ko peteĩ guasu távagua Yvype. Oreko ve 380 oikovéva.

Ñemohenda:Rrusia táva
Espírito Santo

[thumb|200px|Poyvi Espírito Santo he'íva "''Trabalha e Confia''", [Poytugañe'ẽ|poytugañe'ẽme he'ise "*Emba'apo ha Ejerovia*"]]
thumb|right|200px|Vitória
left|thumb|250px|Vila Velha
**Espírito Santo** ha`e peteĩ tetãvore Pindoramáre 
* Tavayguakuéra: 10 914 128
* Táva guasu: Vitória
* Ambue táva: Vila Velha

Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Amapa

thumb|right|200px|Poyvi Amapa

**Amapa** (Poytugañe'ẽme: *Amapá*) ha'e voi peteĩ tetãvore Pindoráma retãgui. 
* Ava hetakue: 668 689 
* Tavusu: Macapa
* Táva guasu ambuéva: Macapa

Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Minas Gerais

thumb|right|200px|Poyvi Minas Gerais

**Minas Gerais** (Avañe'ẽ: Itakanduatykuéra Maymáva) ha`e peteĩ tetãvore Vrasilpe. 
* Tavayguakuéra: 20 997 560 (2016)
* Táva guasu: Belo Horizonte
* Ambue táva: Belo Horizonte, Contagem, Uberlândia, Montes Claros, Governador Valadares, Varginha etc.

## Vea También
*Yvytyrysyi Mantiqueira

Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Vitória

**Vitória** táva Vrasilpe, ha´eva tavusu tetãvore Espírito Santo. Ko távape oĩ 1 409 939 ava (ary 2010). 

## Ta'ãnga

Ta'ãnga:Vitoria-ES11.jpg|
Ta'ãnga:Vitória - Goiabeiras (Espírito Santo) Airport.jpg|
Ta'ãnga:Ilhadoboi.jpg|
Ta'ãnga:Orla de Vitoria.JPG|
Ta'ãnga:Praia_em_Vitória-ES,_Brasil.jpg|
Ta'ãnga:VitoriaOldTownHouses.jpg|
Ta'ãnga:Terceira Ponte2.jpg|


Ñemohenda:Pindoráma táva
Kañõ

**Kañõ** ha´eva hína mboka tatágui puku oñemomboha ita apuáva mbokapuha ikua guive.

Ñemohenda:Mboka
Ñe'ẽpoty Piraretã

*Ñe´ẽpoty (Poesía)*

**Piraretã**

Yvate Piraretã remombe´úvo.
Ojupime mba´epu ndoguejyvéi.
Ndoikuaavai gueteri nomarandúvo.
Arapýre taiñasai che purahéi.

Hechapy, techapyrã, jecharamóme.
Rerekóva ndejehe tomomarã.
Ipy´apè piro´y oñakaky´one.
Oguahẽva pe nde y rehe omaña.

Pyhare ku ojeka jajaipáva.
Isyrýpe pe yvága vera.
Ha iku´i mbyja tuichaicháva.
ojapivo piky akãhatã.

Ha imimbi ñaimo´ã ohypyipáva.
Kogaty,umi kokue porãita.
Ñemo´ã ñasaindype opukava.
Ha yvytu ijapytepe oguata.

Ha ga´u temityngue hovyũhaicha.
Ipeky mba´apohára juayhupa.
Tetãyguápe taiporã ñeporãháicha
Tyvatã, py´aguapypegua vy´a.

Ñañuã,jepoeyhu,omeñe´ẽme.
Ajoja tosapukái heko rasy.
Anivetei ho´upa hy´ai´yetere.
Chuguikuerea ambue pe hemity.

Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre guaraníme
Morangu Aguara oturuñe'esero guare ynambúicha

Morangu (Fabula)

**"Aguara oturuñe´esero guare ynambúicha"**

Aguara´i ha Ynambu, oiko ñure ovy´a, tiempore oiko hendie Aguara, ha peteĩ árape he´i chupe Ynambu:
-	Nahániri che irũ Ynambu – he´i chupe.
-	Aikuaasénte mba´eichaitépa nde retuñe´ẽ po´i, he´i jey chupe ha´e.
-	Nde, amigo Aguara returuñe´ẽ po´isévõ embovyvy nde juru ha eheja michĩmi retuñe´ẽ po´i, he´i jey chupe ha´e.
-	Ha guéno, he´i chupe, oho Aguara ha ombovyvy ijuru haé oturuñe´^etavo osopaite hi´ilo ijuru rehegua ha he´i rangue: -pi….pi…. osẽ chupe.
-	Kã…kã…guã…guã.

Nelson Barrios  

Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre guaraníme
Morangu Kuimba'e ha Tahýi

Morangu (Fabula)

**"Kuimba´e ha Tahýi"**

Oñapymiro peteí yga ha povavéra umi hyepýpe oĩva´ekue ndive, peteĩ kuimba´e y rembe´yguio ohechapava´ekue upe oikóva he´i ijupe: - Oĩ vaiete piko upe yvága ojapóva, ipochy haguére peteĩ angaipovóra ndive, oinupã ha ojukapa opavavéva heko porãvape avei,upévako oĩ vai vaicha chéve.

Upéva he´i aja, peteĩ tahýi ojupiva´ekue ohóvo hetymare ojopi chupe, upévare ha´e ipochyeterei ha ojapo hagua hese, upe tahýi rehe,osẽ ojukapaite opaite tahýi oguatáva guive upe ijerere. Upe rireminte osẽ oñemoĩ haperãme peteĩ yvagapóra marangatu ha apokóvo ijati´yre oporandu chupe:
-Reikumbýmapa ko'anga mba'érepa upe yvága ojapo kuimba'ekuéra rehe upe ojapóva, nde rejapoháicha tahýikuera rehe.

Nelson Barrios

Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre guaraníme
Tadeo Zarratea

**Tadeo Zarratea** (Táva Juty, ary 1946) haꞌe ñeꞌẽngára, mombeꞌuhára ha ñeporohaꞌãhára paraguaigua. Omoñepyrũvaꞌekue hembiapo ñeꞌẽporãhaipyrépe "Kalaíto Pombéro" rupive, ohairamoguare yma ary 1981.

Upe rire oguenohẽvaꞌekue, ary 1989, "Arandu Kaꞌaty", 22 mombeꞌurã mbykymi aty. Koꞌãva apytépe umi ojekuaavéva hína: "Elfinadorã" ha "Tio Rréi kasokuerakue". Carlos Martinez Gamba heꞌi "Elfinadorã" oĩha umi mombeꞌurã paraguaipegua iporãvéva apytépe.

Ñeporohaꞌã hembiapokuéva ohecháma añerrepresenta ramo "Mitã reko marã", mitãnguera mbovyꞌaharã ohaivaꞌekue, ha "Karai Xuande", tetãyguára jehopa guasu rãimbore ohechaukáva.

Ñemombeꞌu hembihaikuéva ogueroikevaꞌekue Feliciano Acosta iñarandukápe "Kai rekovekue", ha hemimbohasapyre guaraníme mombeꞌurãnguéra opa rupiete ojekuaáva oime "Morangu"-pe, Natalia Krivoshein de Canese rembiapopy. Guaraniñeꞌẽ jekuaaukápe ojeporuvaꞌerãva hembiapokue hína: "*Gramática Elemental de la Lengua Guaraní*", ha umi hapicha heko irũve ndive oguenohẽvaꞌekue katu "Avañeꞌẽ" ha "Jaleéna guaraníme" Tadeo Zarratea omoimbaite voi tiempo oproivihague hembiapokue ñembohasa ambue ñeꞌẽme. Kalaíto Pombéro niko tembiasaguaꞌu ypykue Guarani ñeꞌẽme, ha avei tenondére opavaite Amerika ñeꞌẽme.

## Tembiapokuéra
 
*  
* 
*  (Natalia Krivoshein de Canese ha Feliciano Acosta Alcaraz ndive)
*  (Feliciano Acosta Alcaraz ndive)
*  
*  (Natalia Krivoshein de Canese ndive)
*  (Feliciano Acosta Alcaraz ndive)
* 

## Manduꞌapy


## Joajuha okapeguándi
* Tadeo Zarratea – WorldCat.

Zarratea, Tadeo
Zarratea, Tadeo
Klu River Plate (Paraguái)

**Klu River Plate (El Kelito)** ha'e peteĩ klu Paraguaigua vakapipopoha'ã oĩ tava mburicao Asuncióngua. Oĩ Segunda División ko'ag̃agua. 

Heñói 15 jasyteĩ 1911-pe, moñepyrũhára ha'e Don Teodoro Berkemeyer; Oñepyrũ Dr. Cecilio Báez rógape. Ary pe ndoha'ãi ñembosaráipe, ha 1913 pe raẽ oha'ã. Osẽ mbohapyha, ha henonde'a Cerro, Nacional ha Guaraní-pe, 1919-pe osẽ mokõiha ha opyta Cerro rapykuéri henonde'ava, avei oha'ã Olimpia, Libertad, Guaraní, Nacional, Atlantida, Sastre Sport ha Marte Atlético. Upe rire osẽ jey mokõiha 1926 ha 1930-pe.

River Plate ndahenonde'áiva, ha oreko aty povavopyre porã ojehecharamóva, ijapytépe oĩ Moncho Rodríguez (1959 pe ha'e omoinge 17 arcokuápe), Clemente Rolón (1973-pe ha'e omoinge 15), Arsenio Meza, Pedro Fernández, Amancio Mereles, Gato Fernández, Arsenio Valdez, Búfalo García, Adolfo Lazzarini, Francisco Riveros, Atiliano Fernández, Alicio Solalinde ha hetave.

'Oñembohéra "El Kelito" ojegueruhaguére heta yvyrape ojeipurúva oñembotyhag̃ua kánchape okobra jeikeha.'

## Mandu'apy

Ñemohenda:CONMEBOL
Ñemohenda:Paraguái Klukuéra
Vakapipopo (Mombe'urã)

* Rehecha hag̃ua jetepyso hérava vakapipopo: Vakapipopo (Jetepyso)

**Vakapipopo** peteĩ koꞌẽme ndaje oĩ hína peteĩ mitãrusu hérava William, haꞌe oguereko 19 ary ha opáramo imboꞌehao. Haꞌe imitãꞌi, ha iguápo, ikatupyry avei, itesapara haꞌe hína iñemoarandu, iñakane akue mbo'ehaope.

Isy katu he'i chupe oike haguã mbo'ehao guasúpe. Ombopyꞌárõ voi chupe oho haguã mbo'ehao guasúpe, William katu nopenái hese. Isy oguereko peteĩ hiꞌupy ñemuha, William ombaꞌapo hendive.

Ko mombeꞌurã oiko hína Inglatérrape ary 1874. Sapyꞌánte Willian itekoreiete, ha imoꞌã pépe haꞌeño. Ha opyhy mokõi pyao ombojoꞌa mokõivéva. Ha oséma peteĩ apuaꞌi,  ombojoꞌa jey ambue pyao ha péicha oho hína.

Ha ojapo, haꞌeño peteĩ apuꞌa tuichava ombohérava **“vakapipopo”**. Ha'e oñembosarái ha'eño, ha upéi ombombe'u iñangirukuérape ha ha'ekuéra avei oñembosarái hendive. Ha peícha hína heñói avei ko jetepyso hérava **[[húvol]]** térã **fúꞌvol**. 

*Lucio Rodriguez Rembiapokue - Colegio Presbiteriano Cerritos* 

Ñemohenda:Jetepyso
Budapest

**Budapest** téra **Vudapé** ha´eva hína távaguasu tetã Europapegua Hungyria. Ipype oĩkove 2,38 millõ tavayguakuéra.
Ijapytére oñani yrysy Danúvio, ysyry mokõiha pukuvéa Europa-pe.

centro|miniaturadeimagen|alt=|300x300px


Ñemohenda:Hungyria táva
Danúvio

[thumb|250px|Danúvio [Serbiape]]

**Danúvio** ha´eva ysyry Europapegua. Oñepyru alemañape ha ose Para Hũme délta rehe oñanívo 2.888 kilómetro.

Ñemohenda:Ysyry Európa pegua
Ñemohenda:Alemaña
Ñemohenda:Áuteria
Ñemohenda:Elovakia
Ñemohenda:Hungyria
Ñemohenda:Kyoasia
Ñemohenda:Sevia
Ñemohenda:Rrumáña
Ñemohenda:Vugária
Ñemohenda:Moyndávia
Ñemohenda:Ukyáña
Rubén Enciso Yegros

**Rubén Enciso Yegros** heñóikuri Tava Puerto Pinasco, Cháko, Paraguai retãme; ára 7 jasyrundy ary 1932-pe. Itúva niko karai Simeón Enciso (t), ha isýkatu kuñakarai Froilana Yegros de Enciso. Rubén Enciso Yegros rembireko mokõiha niko Ivonne Lalane, ha’éva Francia-ygua ñemoñare. Mokõi ita’ýra: Rubén Rene (40), omba’apóva peteĩ Viruópe; ha Rubén Raúl (37), ha’éva tetã mba’apohára.

Karai Rubén Enciso Yegros ou’ypýkuri Tavaguasu Paraguaýpe ary 1943-pe, orekórõguare 11 ary, ipaíno Karai José Félix Galeano ndive (ha’éva Maneco Galeano, mba’epu’apohára herakuãporãitéva, ramói). Upéi ary 1946-pe, ha’e ha itúva, isy ha hogayguakuéra ovapaite hikuái Tavaguasu Paraguaýpe ha oiko sapy’aimi hikuái óga oĩva tape General Caballero ári haimete Eusebio Ayala (Tahachiro 7ª Paraguaygua ypypete). Ko’ág̃a oiko upépe peteĩ ijoyke’y. 

Upe rire, ova hikuái Táva Luque-pe ha upépe oikórõguare, oĩ jave mbo’esyry mokõiháme, mitãrusumbo’ehao Manuel Domínguez-pe, oñepyrũkuri ohai iñe'ẽpotymimi. Imandu’a mba’éichapa imbo’ehára castellano-pegua ojerurémi chupekuéra ohai hag̃ua hemiandu hekoha rehegua (ama, ysyry ha ambue mba’e rehegua). Uperiremínte upe imbo’ehára omomorã umi hembiapomimi ha omoakãrakúvo chupe he’íkuri chupe akóinte ohai hag̃ua. Upéicha oñepyrũ’ypýkuri ohai ñe'ẽpoty ha ojapo mba'epurory. 

Ko’ág̃a, heta umi hembiapokue ohaíva Guarani ha castellano-pe, oñehendumeme ha ojehecharamo. Umíva apytépe jajuhukuaa ko’ãva: “Che rúpe g̃uarã purahéi”, “Imposible, imposible”, ha “Paraguaya de pies descalzos”. Ipy’arory ha ijuruvyrei imandu’ávo iñirũnguéra: Neneco Norton, Juan B. Mora, Chono Duarte, Dionisio Villamayor, Angel Acuña, Agustín Barboza ha ikompái Américo Pérez Peña-re.

Karai Rubén ko’ag̃a oguereko hóga tape Manuel Dominguez 961-pe (Tavaguasu Paraguaýpe). Jepémo ndohechaporãvéi, oiko vy’apópe ha akóinte iñapytu’ũroky ku’ekatu. Kóva ha’e peteĩ jehechakuaa kytomi peteĩ Karai Guasúpe, peteĩ Mbo’ehárape, peteĩ tapicha okarayguápe, akóinte omyasãiva kane’õ’ỹre ñande reko. Ha’éniko peteĩ tekove hekokatúva, hekopotĩva, ndahekojejapóiva ha nomomba’eguasúiva mba’eta. Karai Rubén Enciso Yegros niko peteĩ techapyrã mitã, mitãrusu ha opavavetévape g̃uarã. 

## **
*Ohai: David Galeano Olivera

Yegros
Marie Curie

**Marie Salomea Sklodowska Curie**, ojeikuaavéva **Marie Curie**-ramo, heñóiva’ekue 7 jasypateĩ 1867-me, Varsovia, Polonia-pe, química ha física Polonia-ygua, upéi oñemohetã pyahu francés-ramo. Omotenonde radiactividad rehegua ñehesa’ỹijo, ha’e raẽteve oipyhy mokõi premios Nobel ha mbo’ehára kuña peteĩha oikéva Universidad de Paris, ombo’e hag̃ua. Táva Varsovia-pe heñói ha oiko ohupyty peve 24 ary. Upéima ary 1891-pe oho Parĩ-pe ombojoapývo iñemoarandu. Omopyenda Instituto Pierre Curie, imembykuña héra Irene Joliot-Curie, iména ndive oipyhýva avei Premio Novel oñondive, avei imembykuña ambue héra Eva Curie.

Oñepyrũ iñemoarandu Facultad de Ciencias Matemáticas y Naturales, Universidad de la Sorbona ary 1891-me. Upe guive Marie oñembohéra pyahu Marie Sklodowska, jepéramo ha’e ijehegui oñemoarandu mbarete, omombarete ñe'ẽ francés, matemáticas ha física, oñembojoja hag̃ua iñirũnguéra ndive.

Licenciatura Físca-pe ha’e itenonde ijatýpe, ary 1894 ohupyty kuatia’atã Licenciatura Matemáticas rehegua, upévape osẽ mokõiha ikatupyryvéva apytépe. Ikatuhag̃ua ohepyme’ẽ iñehekombo’e facultad-pe ohupyty peteĩ beca Fundación Alexandrowitch-pegua. Omenda Pierre Curie ndive, omanóva 11 ary rire, hendive ary 1895 ñehesa’ỹijo rupive oikuaa Rayos X ha upéi ary 1896 oikuaa radiactividad natural. Pierre he’i Marie-pe ojapo hag̃ua tesis doctoral ko mba’epyahu ojuhúva hikuái.

Elsa Neumann Alemania-ygua añónte upérõ oipyhy kuatia’atã Doctora rehegua, ha’e upéva oikuaa ha upévare oñeha’ã ojapo avei tesis. Oiporavo ñe’ẽrã tesis-pe g̃uarã, oipyhy “Naturaleza de las radiaciones que producían las sales de Uranio”, 25 jasypokõi 1903-pe omyasãi hembiapo, hérava “Investigaciones sobre las sustancias radiactivas”, ohupyty Kuatia’atã Doctora rehegua ha mención Cum Laude reheve.

Iména omano rire ohupyty cátedra Física rehegua, Universidad la Sorbona-pe, ohejáva iména, opavave oha’arõ imbo’epy, upe ára peve ndojehechái kuña ombo’éva universidad-pe, upérõ ha’e oñe’ẽ radiactividad rehe. Oikórõguare Primera Guerra Mundial ha’e he’i ikatuha ojejapo radiografía móvil, umi pysyrõhárape g̃uarã. Ary 1921-me og̃uahẽ Estados Unidos-pe, oñeha’ãrõhápe tory reheve, oho upépe ohekávo pytyvõ pirapire rehe tembikuaarekarã.

Ohechakuaa oĩha físicos ha productores de cosméticos apytépe umi oipurúva material radiactivo ohechakuaa’ỹre hapykuere.
Ojapyhy chupe mba’asy hérava anemia aplástica, opyta ohechave’ỹre, ojeguerovia upéva oiko hese omba’apo haguére radiactividad rehe, upérõ ne’irã ojeikuaa ha’eha mba’evai. Oñeñotỹ París-pe.

Imembykuña Eva Curie, periodista, pianista omba’apóva mitãnguéra rehehápe ohai isy rekove rembiasa Madame Curie oñemyasãiva Hyãsia, Inglaterra, Italia, España, Estados Unidos ha ambuépe ary 1937-me, osẽ best-seller-ramo.

## ***
*Ohai Matilde Galeano, Ombohasa Guaraníme

Curie
Tuguyasuka

thumb|270px|Tuguyasuka Yvype

**Tuguyasuka** niko peteĩ mba'asy vai (heko'aréva, ndojekuaáiva araka'etépa opáta ha ndaikatúiva oñepohanõ), ha'éva apañuãi guasu ko yvy ape ári; ombyai, omomarãva ñande rete reko. Tembi'úgui -oikéva ñande retépe- oikova'erã teteasuka, ha'éva ñande rete mongu'eha. Pe teteasuka ohasa ñande ruguýpe, ha upépe teteasukary oipytyvõ oike hag̃ua umi tekoveapỹipe. Umi huguyasukáva retépe, peteĩva ko'ã mokõi mba'égui ndoikói: teteasukarupa nomoheñói térã sa'i omoheñói teteasukary (Tuguyasuka 1); térã umi tekoveapỹi ñande retepegua o'apo'i teteasukary heñóiva ñande retépe (Tuguyasuka 2).

Ko mba'asy rupive ñande rete ndaikatúi omoheñói térã ndaikatúi oipuru hekopete pe teteasukary ha upehaguére ñande rete ndaikatúi ojapo asuka ha aramirõ omoingovéva ñande retépe. Mba'asyapypẽ apytépe jajuhukuaa: kuaru py'ỹi, y'uhéi, ñembyahýi py'ỹi, tete pohyikue guejy, tete kane'õ ha jesareko meg̃ua. Avei ikatu ome'ẽ po ha py jehýi, gue'ẽ ha py'arasy, hechaporã'ỹ, ai reipa ha kuera mbegue mba'asykuéragui. Ko'ã mba'asyapypẽ ojoavy ombaretekuépe.

Tuguyasuka ñemohenda. Oĩ mokõichagua tuguyasuka. ***Tuguyasuka 1***, oikotevẽva teteasukarýre oñembohéra avei Mitãrusu tuguyasuka, oñepyrũgui mitã'ikuéra apytépe (jepémo oipyhykuaa kakuaávape). Ñande rete nomoheñóigui teteasukary, kóvagui hasykatúva ojekutúva'erã ára ha ára ome'ẽ hag̃ua hetépe upe teteasukary oikotevẽva. 10%-gui sa'ive umi orekóva koichagua tuguyasuka. ***Tuguyasuka 2*** katu ojapyhy kakuaávape, omoheñóiva teteasukary, ág̃a katu sa'i térã ndo'aporãiva ñande retépe. Teteasukary ndaikatúi oipytyvõ teteasukápe oike hag̃ua umi tekoveapỹipe. Kóva oipyhýjepi tapichakuérape ohupytývo 40 ary. 

Eñeñangarekóke hi'upyrãme. Ikatug̃uáicha jareko pe teteasuka hendaitépe tekotevẽ jakarukuaa ha jakaru porã ha ñañangarekova'erã asuka, aramirõ ha mba'eñandy ñamoingéva ñande retepýpe hi'upy rupive. Upéicha avei tekotevẽ ñañeñangareko guari mboy'úpe ha avei juky purúpe. Ñane rembi'úpe oĩva'erã hi'upyrã hesãiva, yva ha umi mba'e oipytyvõtava ñande py'ápe omboguapy porã hag̃ua ha pya'e umi tembi'u; upéicha avei ñamongu'eva'erã ñande rete ani hag̃ua ñandekyra.

OMS he'i ko'ag̃aite oĩha haimete 220 sua tapicha huguyasukáva, ikatúva hetave ndojejapóiro mba'eve ha 2030 ikatúva oñembojo'a. Haimete 80% omanóva tuguyasukágui oikókuri tetã imboriahu térã imboriahu ryg̃uatãvape.

14 Jasypateĩ - Tuguyasuka Ára. Ko jeromandu'a ñavõ arygua ojejapójepi ikatuhag̃uáicha opavavéva ñaikũmby porã umi apañuãi oguerúva hendive tuguyasuka, avei jaikuaa hag̃ua ára ha ára hetaiteveha umi hasykatúva upévagui ha mba'éichapa ñamboykekuaa upe mba'asy. Tuguyasuka Ára Arapýpe, heñóiva Tuguyasuka Tetãita Aty ha Tesãi Arapygua Atyguasu (OMS) rupive, ojegueromandu'a ára 14 jasypateĩ jave ojehecharamóvo Frederick Banting ara reñói, omba'apova'ekue kane'õ'ỹre Charles Best ndive ha 1922-pe ojuhuva'ekue teteasukary, oipytyvõmbaretéva umi huguyasukáva pohãnóme.

Ñemohenda:Mba'asy
Mombe'urã

**Mombe'urã** () ha’e peteĩ tembiapo ñe'ẽporãhaipyre rehegua mbykýva, oñemombe’úva térã ikatúva avei ojehai ha upéi oñemoñe’ẽ. Ha’e peteĩ ñemombe’u mbyky ha añetegua’ỹva. Avateekuéra ndahetái ýrõ peteĩnte, umíva ikatu yvypóra térã mymba. Peteĩ mba’érente ojerepa umi oikóva ipype.

Jaguereko Mombe’urã Tavaygua (Cuento Popular) umi oñembohasáva ñe’ẽ rupivénte ñémoñarenguérape, ndojehaíri kuatiáre. Ambue katu Mombe’urã Ñe’ẽporãhaipyréva (Cuento Literario) ko’ãva ha’e umi oñembokuatiáva.

## Mombe'urã reko

* Mombe’uregua. (*Narrativo*) Oiko umi jehupyre ñembohysýire.
* Añetegua’ỹ. (*Ficción*) Jepémona sapy’ánte ikatu oñe’ẽ añeteguáre, iporãve hag̃ua opoiva’erã añeteguávagui.
* Ñe’ẽchaukáva. (*Argumental*) Ojeipyahávo ojehechakuaava’erã umi oikóva ha mba’érepa oiko. Avei hetepýpe jajuhu ñepyrũmby, mbyte ha ipaha.
* Ñe’ẽchaukateĩ. (*Única línea argumental*) Peteĩ mba’ére añónte oñeñe’ẽ.
* Ojerembytévo. (*Centrípeto*) Opa mba’e oĩva mombe’urã ryepýpe ojekopa upe ñe’ẽchaukapy rehe.
* Avateeteĩ. (*Un solo personaje principal*) Oĩramo jepe ambue ava peteĩmente ojehupa opa mba’e.
* Mba’e’apoukateĩ. (*Unidad de efecto*) Ñe’ẽpotýicha avei noñemondohoiva’erã. Oñemoñe’ẽ térã oje’eva’erã ñepyrũmby guive ipaha peve ani opa kyre’ỹ.
* Mbyky. (*Brevedad*) Ndaikatúi ipuku.

## Hetepy

Mombe’urã retepy niko kóicha: Ñepyrũmby, Mbyte ha Paha.
* Ñepyrũmbýpe jaikuaa jahávo umi avateépe, moõpa oiko ha opa mba’e ñaikotevẽtava ñaikũmby porã hag̃ua.
* Mbytépe oñepyrũ umi apañuãi ñande py’araháva ikatúva sapy’ante opa porã térã ombotyaive umi oikóva ipype.
* Pahápe umi apañuãi ñemyatyrõ, ýrõ katu oñemyesakã umi mba’e ñemimby.

## Mombe’urã rekotevẽmby

# Avakuéra. (*Personajes*) Ha’e umi oñemombe’úva apohára.
# Jehupyre. (*Hechos*) Ha’e umi avatee ojapóva.
# Tenda. (*Lugar*) He’i ñandéve moõpa oiko.
# Ára. (*Tiempo*) Katuete ymaguare.

## Moõgui osẽ
* es.wikipedia.org

Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre
Ñe'ẽpyahu

**Ñe’ẽpyahu** () ha’e umi ñe'ẽ osẽ térã ojepuru ramóva peteĩ ñe’ẽtépe.

## Ñe’ẽpyahu ñemohenda

# Ysaja rupigua Ñe’ẽpyahu. (*Neologismo de forma*) Oiko oñembojoapývo ñe’ẽ oĩmavavoi peteĩ ñe’ẽme, ha upekuévo iñambue ijysaja. Techapyrã: ñe'ẽkuaaty, avakuaaty, ñe'ẽtekuaa, apykahai, ogykehai.
# He’iséva rupigua Ñe’ẽpyahu. (*Neologismo de sentido*) Ko mba’e ojehu oñemoambuévo pe he’iséva peteĩ ñe’ẽ oĩmavavoi peteĩ ñe’ẽme. Techapyrã: kavaju (jeja’o), tĩso'o (ñenupã), kũremói (vare’a), tãirasy (tapicha ay).
# Pytagua ñe’ẽngue. (*Extrangerismo*) Ko’ãva ha’e umi pytagua ñe’ẽ oikéva peteĩ ñe’ẽtépe. Techapyrã: ovecha, kavara, kavaju, aramirõ, arapaho, aramboha.
# Ñe’ẽ kachiãi. (*Barbarismo*) Ha’e umi ñe’ẽ oje’e térã ojehai vaíva, ikatu avei ou ambue ñe’ẽgui. Techapyrã: oĩai (oĩ avei), amooto (amo gotyo), ndie (ndive).

## Ñe’ẽpyahu ñemoheñói

# Ñe’ẽjoapyete. (*Composición*) Kóvape oñembojoajúva ñe’ẽmanteva’erã. Techapyrã: jagua+rete, pira+pire, apyka+hai, ta'anga+mbyry.
# Pehe’ãmbyre. (*Derivación*) Oñembojoapy ñe’ẽpehẽtai mboyvegua térã upeigua, peteĩ ñe’ẽrapóre. Techapyrã: mbo’erã, mbo’epy, ñembo’e, temimbo’e, mbo’ehára.
# Ñe’ẽpehẽtaipuru. (*Parasíntesis*) Jaipurúramo umi mokõivéva jahechamava’ekue oñondive. Techapyrã: jaguarete’i, pirapireo, mbo’ekuaahára, mbo’erekokuaahára.
# Taiñepyrũ puru. (*Acronimia*) Ñambojoajúramo umi tai omoñepyrũva peteĩ ñe’ẽ. Techapyrã: karaiñe’ẽme: Laser, Radar. Guaraníme ndaipóri gueteri.
# Pujogua. (*Onomatopeya*) Ñaha’ã jave tekoha rehegua tyapu. Techapyrã: pararã, perere, piriri, pororo, pururũ, pyryrỹi, guiriri, guarara.
# Ñe’ẽpurukapy. (*Préstamo*) Ko’ãva ha’e umi ñe’ẽ oúva pytagua ñe’ẽtégui ha oikéva ambuépe. Techapyrã: ovecha, kavara, kavaju, aramirõ, arapaho, aramboha.

## Techapyrã ñe'ẽpyahu avañe'ẽkua

## Moõgui osẽ
* Wikipedia Enciclopedia Libre.

Ñemohenda:ñe'ẽkuaaty
Primero de Marzo

**Primero de Marzo (yma Colonia Chako'i)** ha'e peteĩ tenda opytáva tetã Paraguái yvyvópere Kordilléra-pe; opyta 100 km pe tenda Paraguay-gui, oguereko 7.000 tavayguárupi ha 13 yvy ñemboja'opy. Ysyry Yaguy ohasa ijyvýrupi. Oguereko 10 mbo'ehao, umíva apytépe oñemomba'etuichavéva apytépe oĩva **Mbo'ehao Niño Jesús**.

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Cordillera
Ao parapara'i

**Ao parapara´i**, (karaiñeeme: *uniforme o ropa camuflada*) hína ao heta sa´ygua omondeha polisia téra milíko kuéra ka´aguy rehe ani ojehecha hag̃ua ichupekuéra.

Ñemohenda:Ao
San Pedro de la Paz

thumb|275px|right|San Pedro de la Paz táva
**San Pedro de la Paz** táva Chilepe. Ko távape oiko 80.447 (ary 2002).

## Ambuére joaju
* Municipalidad de San Pedro de la Paz

Ñemohenda:Chile táva
Apaxco

200px|thumb|Apaxco kuairóga
200px|thumb|Iglesia de San Francisco de Asís
**Apaxco**, ha'e peteĩ táva Méhiko pegua. Tavayguakuéra: 25.080 ava.

## Tekotevẽ kapilla
* Apaxco de Ocampo
* Coyotillos

Ñemohenda:Méhiko táva
Peru Moliniers

**Pedro Moliniers** heñóikuri ára 29 jasypoteĩ ary 1936-pe, Zavala-kue, ko’ág̃a hérava táva Fernando de la Mora.

Pedro Moliniers oikékuri mitãmbo’ehao itavaguápe ha omohu’ã imitãrusumbo’ehao Táva Paraguaýpe. Ary 1958-pe omohu’ã iñemoarandu ñoha'ãnga rehegua ha oiko ichugui ñoha’ãngahára. Upéi, ary 1975-pe oiko ichugui Guarani Ñe’ẽ Mbo’ekuaahára ha upéva ohupytýkuri ISL-pe, aty peteĩháme. Pedro Moliniers ombo’ejepékuri Guarani ñe’ẽ hetaiterei hendápe, umíva apytépe, Tavaguasu Mitãrusu Mbo’ehaópe, avei Instituto Superior de Lenguas, Idelguap, Escuela Municipal de Locución Radial ha Televisiva-pe.

Ary 1978-pe omoheñóikuri, hemimbo’ekuéra ndive, Guarani Ñe’ẽ ha Reko Aty Tavaguasu Mitãrusu Mbo’ehaópe ha ary 1985-pe omoakãkuri pe amandaje omoheñoiva’ekue GUARANI ÑE’Ẽ HA REKO ANAMANDAJE. Avei omoheñói ha heta ary omoakã Guarani Ñe’ẽ Mbo’ehára Aty ñane retãmegua.

Pedro Moliniers ohai mbohapy aranduka heta oipytyvõva mbo’eharakuérape: “Guarani peteĩha”, “Guarani mokõiha” ha “Guarani mbohapyha”. Avei ohai Guaraníme “Perurima rembihasakue” ha Modesto Romero Cueto ndive ombohasa Avañe’ẽme ha ohai “Jurumy’ỹi”, “Tetãygua resay”, “Paje”, “Pombéro Ra’y” ha “Aña rymba”. Omoheñói ha oisãmbyhýkuri Modesto Romero Cueto ndive ñoha’ãnga aty hérava “Moliniers-Romero Cueto” ha oñondive omyasãi ñoha’ãnga Guaraníme 35 ary rasami, ñane retã pukukue javeve.

Pedro Moliniers niko peteĩ mbo’ehára ojehecharamóva ha oñemomba’eguasúva ha ha’eva’ekue techapyrã heta Guarani ñe’ẽ mbo’ehárape g̃uara. Heta oñorairõkuri Guarani rayhupápe ha hatã ojepytasókuri ñane Avañe'ẽ ñemombaretépe.

Pedro Moliniers omanókuri ára 1 jasypakõi ary 1997-pe, táva Paraguaýpe.

## ***
* Ohai: David Galeano Olivera http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/a-14-a-os-de-la-muerte-del-mbo-eh-ra-pedro-moliniers 

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Tataupa

**Tataupa** tera "**tinamu tataupa**" (Latinañe'ẽme: *Crypturellus tataupa*, ha Karaiñe'ẽme "inambú" ) ha'éva guyra Ñemby Amérika pegua. Oikovéva ka'aguýre ha noimei gueteri "tesaparápe".

Ñemohenda:Guyra
Hueypoxtla (táva)

200px|thumb|Hueypoxtla kuairóga
200px|thumb|Hueypoxtla tavao
**Hueypoxtla**, ha'e peteĩ táva Méhiko pegua. Tavayguakuéra: 33.080 ava.

## Tekotevẽ kapilla
* Hueypoxtla
* Santa María Ajoloapan

Ñemohenda:Méhiko táva
Hualpén

**Hualpén** táva Chilepe. Ko távape oiko 88.046 (ary 2004).

## Ambuére joaju
* Municipalidad de Hualpén

Ñemohenda:Chile táva
Ka'apiky

**Ka´apiky** (Latinañe'ẽme: *Parietaria debilis* G. Foster) ha´eva Pohã ñana yvyamérikapegua hoguekuéra rovyũva. Ojeiporúva tererépe.

Ñemohenda:Ka'avo
Tymba'aty

**Tymba'aty** () ja’e umi mymbakuéra oikóva peteĩ hendápe rehe, peteĩ arapa’ũme ha ikatúva jajuhu peteĩ tekorãndýpe (*Ecosistema*). 

## Ñemohenda

Opaichagua ha hetaiterei rupi mymbakuéra oĩva ko arapýpe, umi oñemoarandúva ko’ã mba’épe ojoavy hikuái ñemohendápe. Oĩ omohendáva kóicha: Mymba saite, mymba ypegua, mymba okambúva, mymba ombo’áva ha mba’e. Oĩma katu ijapytepekuéra hypy’ũvéva, ha katu umi ojepuruvéva ha’e pe oñemohendáva mba’éichapa omýi, ko’ãva ikatu hetymarundy térã mokõi. Ikatu avei oñemohenda, mba’éichapa hete rupive, ko’ãva katu oñemboja’o ikanguéva ha ikangue’ỹvape. Avei oñemohenda moõpa oiko rupive, ko’ãvahína yvypegua térã ypegua, Amo hapópe, ikatúnte avei oñemohenda ojehechakuaávo mba’épa ho’u, ko’ãva ha’e, ho’úva so’o, ka’avo térã ho’úva opaite mba’e. Péicha jahecháma mba’éichapa oñemohenda mymbakuéra ha iporã jahechakuaa oĩha mymba ikatúva oike heta apytépe, upéicha rupi peteĩva ikatu ha’e mymba ikanguéva, ho’úva ka’avo, hetymarundýva ha omokambúva imemby, oñemohendakuaa heta apytépe.

Iporã jaikuaa ikatuha ñambyaty mymbakuéra mbohapypa (30) aty rupi ha ko’ãva oñemboja’o jey heta hendáicha, upéicha rupi ijetu’u mymbakuéra ñehesa’ỹijo, jepémona oĩ opaichaguarei.

Peteĩ ñemohenda ndahasyietéva niko pe ñamboja’óva mymba ikanguéva ha ikangue’ỹvape. Ikangue’ỹva oñemboja’ojey: Hetekuapáva (*Porífedos*), Hetekuateĩva (*Celentéreos*), Yso (*Gusanos*), Syrymbe (*Moluscos*), Hetekui'ĩva (*Equinodermos*) ha Hetymaetávape (*Miriápodos*).

Ikanguéva katu oñemboja’ojey: pira, mbói, otyryrýva, guyra ha okamby'úvape. (Amo hapópe oñemboja’ojey ho’úva so’o, ho’úva ka’avo, ovevéva, ypeguáva ha ka’ikuéra.)

## Paraguái rymba’aty

Paraguái Rymba’aty (*Fauna Paraguaya*) ha’e umi mymba opáichagua oikóva ñane retã tuichakue javeve ryepýpe.

Paraguái Rymba’atýpe jajuhu peteĩsasu (100.000) mymba ikangue’ỹva, mokõisa mbohapypa (230) pira, irundypa poteĩ (46) mbói, sa (100) mymba otyryrýva, poteĩsa poapypa (680) guyra ha peteĩsa poteĩpa pokõi (167) mymba okambúva.

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Jaku

**Jaku** (Karaiñe'ẽme: *Pavo montés* o *pava de monte*) ha´eva hína guyra ñembyamérika pegua haguekuéra hũva. Oikovéva ka´aguýre ha ho´úva vichokuéra ha upéicha. 

Ikatu jajuhu mokoi espésie:
*Jaku poi (*Penelope superciliaris*). Ko´a guyraguáicha ndaipóri Uruguáipe.
*Jaku guasu (*Penelope obscura*)

Ñemohenda:Guyra
Guyrakuéra réra guaraníme, tembikuaatyguápe ha karaiñe'ẽme

Ko'ãva ha'e umi guyra héramavavoi guaraníme. Oñembohysýi achegety rupive héra guarani rehe ha upéi ijykére oĩ héra tembikuaatyguigua ha ipahápe héra karai ñe'ẽmegua.

## Lista de Fauna Paraguay
Lista de FaunaParaguay.com:

## Mandu'apy
Cristina Fernández de Kirchner

thumb|260px|Cristina Fernández de Kirchner
**Cristina Elisabet Fernández de Kirchner** (La Plata, 19 jasykõi 1953) ha'e peteĩ ojokuaikuaáva ha ñe'ẽngára Argentína pegua, ha'e akue Argentína retã ruvicha 10 jasypakõi 2007 guive 9 jasypakõi 2015 peve. Ára 10 jasypakõi 2019 guive ha'e hína ombyekovíava Argentína retã ruvicha.

Ha'e oheñói kuri 19 jasykõi ary 1953-pe,táva La Platape, Buenos Aires Tetãminipe. Ary 2003-pe iména Néstor Kirchner, omanohague ary 2010-pe, ojupi ko tendotáramo Argentína ha ary 2007-pe ojupi ha'ete tendotáramo pe tetãme. Ary 2011 ipu'aka kuri jeýma hetã jeporavo ruvicharãme ha oisãmbyhy ary 2015 peve.

## Mandu'apy

## Joajuha
* Biografía de Fernández de Kirchner en el sitio web del Senado de la Nación Argentina.
* Biografía por CIDOB.

Ñemohenda:Mburuvicha Argentinagua
Ñemohenda:Ñe'ẽngára
Amasóna (tetãvore)

**Amasóna** ha'e peteĩ tetãvore umi 26 tetãvore apytepe ha tavusu Vrasília ojapo Tetã Pindoráma. Itavusu ha'e Manaos, olimita yvate gotyo pe tetã Venesuéla, noroeste gotyo umi tetãnguera Perũ ha Kolómbia ndive, noroeste gotyo tetãvore Roroimã, sureste gotyo Máto Gyróso ndive, kuarahyresẽ gotyo Para ndive, ñemby gotyo Rodõnia ndive ha suroeste Akirũ ndive. Kóva oguereko 1 559 159 km² upevare ha'e pe tetãvore tuichave Pindoráma retame ha Amérika-pe, ha avei mokõiha michiveva oguereko tapicha km² re 2,57 hab/km². Amasóna ha'e peteĩ umi 9 tetãvore Pindoráma-gua oiva amasónia-pe: Para, Rondônia, Amapa, Akirũ, Máto Gyróso, Roroimã, Mbarãñana ha Tukãtĩ.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Amazonia-moradia.jpg| 
Ta'ãnga:Amazon Manaus forest.jpg| 
Ta'ãnga:Pico da Neblina.jpg| 
Ta'ãnga:Jaguar head shot.jpg| 
Ta'ãnga:Teatro Amazonas.jpg| 
Ta'ãnga:Manaus vista do rio.jpg| 



## Ehecha avei

* Pindoráma retãvorekuéra
* Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2019-pe
* Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2020-pe
* Amasóna
* Amasóna (Perũ)

## Mandu'apy
Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Bahia (tetãvore)

thumb|right|200px|Poyvi Bahia
thumb|right|200px|Salvador de Bahía

**Bahia** ha`e peteĩ tetãvore Vrasilpe. 
* Tavayguakuéra: 3 538 359
* Táva guasu: Salvador
* Ambue táva: Feira de Santana, Vitória da Conquista, Comaçari, Itavuna, Juazeiro.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Salvador-CCBY-5.jpg| 
Ta'ãnga:Edificios na Av. Tancredo Neves.jpg| 
Ta'ãnga:Vale do Pati.jpg| 
Ta'ãnga:Itaparica, Brazil.jpg| 
Ta'ãnga:07010104.jpg| 
Ta'ãnga:PelourinhoBahiaBrazil 01.jpg| 



Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Ingleñe'ẽ

**Ingyaterrañe'ẽ** (**Ingyaterrañe'ẽme:** *english*) ha'e peteĩ ñe'ẽ germániko kuarahyreike oñeñe'éva hetaiterei retãme ývype.

Ingyeñe'ẽ oñeheñóiva ñe'ẽ oguahẽva saro'y V jerére Vyretáña Guasu; anglóñe'ẽ, sahoneñe'ẽ, ha jútoñe'ẽ rupive, táva germániko oĩva Alemaña ha Ndinamayka rembe'ýpe. Péicha oñepyrũ rupi ikatu jahecha ko árape frisõñe'ẽ ha váho alemãñe'ẽ ha inglesñe'ẽ jojogua. Inglesñe'ẽ kuatiahaipy ñepyrũ oĩ ary 700 rupi.

Jepe maymáva yvyguasúre oñeñe'ẽ ingyeñe'ẽ, Tavetã Joaju Vyretáña Guasu, Ekósia, Gáles ha Irilándagua Tavetã, Amérika Retãvorekuéra Joaju renondépe, ko ñe'ẽ ojepuru oparupiete tekojokuái ha mba'e repy rembipuru ramo. Ha oñembo'e rupi ápe ha pépe katuete oikemimi ñe'ẽtee arapypegua pa'ũme.

Avañe'ẽme Jaiporúva avei joparápe heta ñe´enguéra ouha ko'a ñe'egui:"CD" (oje'e "sidi"), "Shopping" (ñemuha guasu) ha upéicha. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ.

* Tavetã Joaju (Ingyaterra)
* Kanada
* Índia
* Yvyáfrika
* Retãvorekuéra Joaju
* Autarália
* Selánda Pyahu

## Techapyrã

* Che = "I"
* Nde: "You"
* Ha'e: "He, she, it"
* Ñande, Ore: "We"
* Peẽ : "You"
* Ha'ekuéra : "They"

## Ñe'ẽtéva
* Ñe'ẽ: *To speak* (Che añe'ẽ: *I speak*)
* Ñembosarái: *To play* (Che añembosarái: *I play*)
* Japo: *To do* (Che ajapo: *I do*)

## Mandu'apy

## Joaju


Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Ñemohenda:Tavetã Joaju
Ñemohenda:Irilánda
Ñemohenda:Autaralia
Ñemohenda:Kanatã
Ñemohenda:Yvyafrika
Ñemohenda:Selánda Pyahu
Castro (Chile)

thumb|275px|right|Castro táva
**Castro** táva Chilepe. Ko távape oiko 39.366 (ary 2002). - 427,5 km²

## Ambuére joaju
* Municipalidad de Castro

Ñemohenda:Chile táva
Raminta

**Raminta** ha'éva hína porã téra mitãkuñagui ha kuñagui Lituañape. Raminta he'ise "py'aguapy, tekoguapy" lituañañe'ẽgua. 

Ára téragui: 6 jasyapy.

Ñemohenda:Tembiapo
Los Ángeles

**Los Ángeles** ha'e peteĩ táva Tetãvore Joapykuéra retãme. Ha'e táva tuichavéva hetãvoréme, Kalifórnia, ha táva tuichavéva mokõiha Tetãvore Joapykuéra retãme, Táva Nueva York rire. Ko távape oiko amo 3 792 621 tavayguakuéra, ojeipapaháicha ary 2010-pe. Los Ángeles oñepyrũ táva ramóicha ára 4 jasyrundy ary 1850-pe. Los Ángeles tavapykuéra herakuãite, umi ojeikuaavéva mbytépe oĩ Hollywood ha Santa Mónica.
Viamão

**Viamão** ha'ehína peteĩ táva Pindoráma retãme. Tetãvore Rio Grande do Sul-pe.

Ñemohenda:Viamão
Canoas

**Canoas** ha'ehína peteĩ táva Vrasil. Tetãvore Rio Grande do Sulpe.

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Igreja Evangélica Assembleia de Deus de Viamão

**Igreja Evangélica Assembleia de Deus de Viamão** (Karaiñe'ẽme: *Iglesia Evangélica Asamblea de Dios de Viamão*) (Avañe'ẽ: Tupão Ñandejára Amandaje Viamão pegua) ha'e tupao aty Hesu rapégui táva Viamão-pe oñemopyendáva, Pindoráma retãme, tetãvore Rio Grande do Sul-pe.

## Joajuha
* https://web.archive.org/web/20210831081019/https://www.adviamao.com.br/&#x20;Tupao&#x20;Assembleia&#x20;de&#x20;Deus&#x20;de&#x20;Viamão&#x20;ñandutípe.https://web.archive.org/web/20210831081019/https://www.adviamao.com.br/ Tupao Assembleia de Deus de Viamão ñandutípe.

Ñemohenda:Viamão
Calama

**Calama** táva Chilepe. Ko távape oiko 138.402 (ary 2002).

## Ambuére joaju
* Municipalidad de Calama

Ñemohenda:Chile táva
American Horror Story

**American Horror Story** ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, ñoha'ãngáicha ha omopirĩva, ojapo Ryan Murphy ha Brad Falchuk. Osẽ peteĩháme upe ára 5 jasypa ary 2011-pe, ta'angambyry ñembohasaha FX-pe. Oguereko 96 ñembyatykuéra.

Ko tekoha'ãngandy ipehẽngue peteĩ omombe'u Harmon ñemoñare rembiasa, ováva táva Los Angeles-pe, kuñakarai Vivian omomembykua rei rire ha iména Benjamin omohatĩ hese rire, hóga pyahu Los Angeles távape oguereko póra, máva omano hógape opyta ipýpe ha ndaikatúi osẽ. Ipehẽngue mokõi omombe'u tarova róga Briarcliff hembiasakue, ha máva omba'apo ha oĩva ko tarova rógape. Ipehẽngue mbohapy omombe'u kuña paje reko hembiasakue táva New Orleans-pe, Tetã peteĩ reko Amérikaguape. Ipehẽngue irundyha hérava *American Horror Story: Freak Show* ojejuhu táva Jupiter-pe, Florida retãvorépe, ha omombe'u ava hekopete'ỹ rembiasa, "ógapu'a rechaukaha" oĩva, amo ary 1950 jave, ha mba'épa umi tapicha ojapo omomba'apo hag̃ua ku ógapu'a. Ku pehẽngue poha, ary 2015 pegua, oñembohérava *American Horror Story: Hotel* ha ava tee ha'e Lady Gaga, kuña opurahéiva herakuã. Ipehẽngue poteĩha, *American Horror Story: Roanoke*, omombe'u ména ha hembireko rembiasa ova akue óga tuja okápe, heta póra ha mba'e vai oiko upépe. Ipehẽngue pokõiha, *American Horror Story: Cult*, omombe'u Tetã peteĩ reko Amérikagua rendota jeporavo upe jasypateĩ 2016-pe rembiasa ha ohechauka mba'éichapa peteĩ aty omongyhyje peteĩ táva michĩ.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Ñemohenda:FX Hekoha'ãngandy
FX

**FX** (**F**ox e**X**tended Networks) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuérape ojejuhúva. Oñepyrũ 1 jasypoteĩ 1994-pe.

Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua
Deimos

thumb|250px|Deimos

**Deimos** ko yvagarete ojeréva yvóra Jasytata guasu rehe, ha'e imbyguai. Ndaikatúi jaikove Deimos-pe ndaipóri haguére y ha yvytu avei upépe.

Ñemohenda:Márte mbyja'ekuéra
Nicanor Duarte Frutos

**Óscar Nicanor Duarte Frutos** heñói Coronel Oviedo, Paraguáipe, 11 jasypa 1956-pe. Ojupi mburuvicháro ára 15 jasypoapy ary 2003 pe, Luis Ángel González Macchi rire ha opa ary 2008 pe.

Nicanor Duarte Frutos
Kapiovi

**Kapiovi** arasẽme tava Argentina retãme. Oĩhína tetãvore Misiones-me. Ko távape oiko 3.335 ava (2001 ary).

Ñemohenda:Argentina táva
Siara

thumb|right|200px|Poyvi Ceara

**Ceara** ha`e peteĩ tetãvore Vrasilpe. 
* Tavayguakuéra: 8.450.527
* Táva guasu: Fortaleza
* Ambue táva: Fortaleza

Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Goia

thumb|right|200px|Goia poyvi.
thumb|right|200px| Goia Mburuvicha róga.

**Goia** (**Goiás**) ha`e peteĩ tetãvore Pindorámape. 
* Tavayguakuéra: 5.884.996
* Tavusu: Goiânia
* Ambue táva: Goiânia

Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Takamby irundyjoja

thumb|250px|Takamby irundyjoja
**Takamby irundyjoja** ha'e peteĩ ysaja ijyke irundýva ha hugua irundýva avei, ipype oñemoha'anga arã takambykuéra ijehai kare'ỹva ojehegui.

Ñemohenda:Papapykuaa
Hannah Montana

**Hannah Montana** ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetã peteĩ Amérikagua pegua, japopapyre Michael Poryes, Rich Correll ha Barry O'Brien rehe. Ohasa peteĩháme akue ta'angambyry mbohasáha Disney Channelpe ára 24 jasyapy ary 2006pe ha opa ára 16 jasyteĩ ary 2011pe. Oguereko 100 ñembyatykuéra ha 4 pehẽnguepekuéra (Temporadas).

## Ava tee
*Miley Cyrus: Miley Stewart/Hannah Montana
*Emily Osment: Lilly Truscott
*Mitchel Musso: Oliver Oken
*Jason Earles: Jackson Stewart
*Billy Ray Cyrus: Robby Ray Stewart
*Moises Arias: Rico Suave

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Ñemohenda:Disney Channel Hekoha'ãngandy
Disney Channel

**Disney Channel** ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Oñepyrũ ára 18 jasyrundýpe ary 1983-pe.

## Hekoha'ãngandy ta'angambyrýgui
* Liv and Maddie
* Hannah Montana
* Wizards of Waverly Place
* Phineas and Ferb
* Sonny with a Chance
* The Suite Life on Deck
* The Suite Life of Zack & Cody
* That's So Raven

## Joajuha
* Disney Channel henda tee Internet-pe
* Disney Channel Internacional

Ñemohenda:Disney Channel
Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua