open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hirohito

miniaturadeimagen|Mburuvicha guasu Hirohito

**Hirohito** ha'e akue mburuvicha guasu Hapõ Mburuvípe ary 1926 guive 1947 peve, upe rire ha'e mburuvicha guasu tetã Hapõ-me.

## Tembiasakue

### Hirohito Imitã
[miniaturadeimagen|Hirohito imitãrõ guare [1902-pe.]]
Hirohito heñói pe palacio Aoyama tokio-pe ary 1901-pe, Pe Mburuvicha guasu Yoshihito ha pe princesa Sadako memby, oñembohera chupe "*michi no miyi*" ("Principe Michi"), ojegueraha mombyry ituvákuerari imichiti'ove, ojejapohaicha pe tradición-pe. Ojemomarandu heta preceptorekuera ndive. Umi apytepe oha'ihuveva ha'e akue pe general Nogi Maresuke, peteĩ veterano ñorairõhara inacionalistaitereiva, ha'e ojuka hañoite omano rire mburuvicha guasu Meiji , 1912 oiko chugui pe principe heredero. 1908 rire 1914 peve oike peteĩ mbo'ehape Gakushuin, 1914 rire 1921 peve oike peteĩ mbo'ehara umi principe heredero muara. 1921 oho Európa-pe umi tetãnguera ohecha akue upepe ha'e Tavetã Joaju, Hyãsia, Véyhika, Itália, Paises bajos ha Táva Vaticano pegua. 1921-pe oiko chugui peteĩ regente ituvá hasy hague

## Ehecha avei

* Hapõ
* Aldolf Hitler

Ñemohenda:Tekove Hapõgua
Mba'ekuaarã joguerahaviárava pavẽ

**Mba'ekuaarã joguerahaviárava pavẽ** ha'e peteĩ mba'erekokuaa mba'ekuaarã oñe'ẽva mbaretepyte rehegua, ojapo ha omyesakã Albert Einstein ary 1915 ha 1916 jave, ko mba'ekuaarã jaipuru akói mba'erekokuaápe ñañemoarandu ha jaikuaave hag̃ua mbaretepytégui.

Ko mba'ekuaarã he'i ára ha pa'ũ ha'e mba'e oikóva oñondive, pe jahérova pa'ũ-ára, he'i avei tesape hína pe mba'e ipya'evéva arapýpe (ohupyty ohóvo 299.792.458 métro aravo'ivére), ha oĩ ramo mba'e omýiva pya'e ohupytývo haimete tesape pya'ekue, oñemombegue ára (ohupyty ramo tesape pya'ekue katu, ára opyta).

Ko Einstein rembiapo mboyve, ojeipurúnte Isaac Newton rembiapo ojeikuaa hag̃ua mbaretepytégui. Einstein omoherakuã riremi ko mba'ekuaarã, heta umi oñembohory vaieterei hese térã noñemboykéi hese.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'erekokuaa
Parapyte Ñorairõ

**Parapyte Ñorairõ** (karaiñe'ẽme: *Guera del Golfo*) (2 jasypoapy guive 18 jasykõi peve) ha'e akue peteĩ ñorairõ oñorairõhápe pe atýra ojapo akue Tetãnguéra Joaju, oĩhápe 34 tetã ha omyakãva Amérika Retãvorekuéra Joaju, pe tetã Iráke rovái, upe ondyry ha oñemomba'e haguére Tetã Kuáite rehe. Ko ñorairõ Iráke mburuvicha Sudam Huseín ombohéra "Ñorairõnguéra memete sy" ha avei ojeikuaáva "Tave'ỹ Aravai Ñorairõ" (*Operación Tormenta del Desierto*, karaiñe'ẽme). Avei oñembohéra **Parapyte Ñorairõ Mokõiha** ani ojejoguáiti umi ñorairõ oñorairõhápe Irã ha Iráke (1980-1988), ha pe Iráke Ñorairõ (2003-2011).

Kóva oñepyrũ Iráke ondyrykuévo Kuáite rehe, ára 2 jasypoapy 1990 jave. Uperire, Tetãvorekuéra Joaju ha umi tetãnguéra ambuéva pe atýra ojapo ONU pegua omondo ñorairõhára ha mboka Arávia Saudíta-pe, upe aja Iráke omombarete hembe'ykuéra. Pe ñorairõ omosẽséva Iráke ñorairõharakuéra Kuáite-gui oñepyrũ ojeitykuévo mboka guasu aviõgui ha ygaratágui ára 17 jasyteĩ 1991 jave, upéicha oiko 5 jasy pukukuévo. Upéi oñepyrũ ñorairõ ha ñendyry yvýre ára 24 jasykõi. ONU atýra ipu'aka ha upe niko mba'eguasuite ichupe, upe rupi ikatu oñemosãso Kuáite ha oñemotenonde Iráke yvy apekue gotyo. Opyta pe atýra ha noñorairõvéi ohasa rire 100 aravo oñepyrũ rire pe ñorairõ ha ñendyry yvýre. Iráke, Kuáite ha Arávia Saudíta rembe'ýpe mante oiko ko ñorairõ. Iráke omboveve mboka guasu  Arávia Saudíta rekoha ñorairõha ári ha Israel tavakuéra ári.

## Ipaha rire
Umi itakyra kua ojekapaite ha ombyai pe tave'ỹ Kuáite-pe.

Oiko pe itakyrágui oñeñohẽ va'ekue 300 kua henyhẽmbáva itakyrágui, kóva ombyai 40 sua toneláda yvyku'i ha yvy.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñorairõ
Ñorairõ Vokerón ha Sause

[miniaturadeimagen|[Uruguái ñorairõhárakuéra.]]
**Ñorairõ Vokerón ha Sause** ha'e peteĩ ñorairõ oiko akue Ñorairõ Paraguaigua, oiko akue 16, 17 ha 18 jasypoteĩ 1866-pe. Ape Paraguái ombohovaíUruguái, Arahentína ha Pindoráma Mburuvi-pe.

Ñemohenda:Ñorairõ Triple Alianza
Hans Kundt

miniaturadeimagen|Hans Kundt ta'anga
**Hans Kundt** ha'e akue peteĩ ñorairõhara Alemáña megua, upéva ha'e kuri Volívia-pe pe tembiechapyrã ñorairõha imba'e guasuvéva umi ary Cháko Ñorairõ mboyve.

## Tembiasakue
Kundt heñóiva’ekue ary 28 jasykõi 1869 Mecklemburgo-pe upérõguare Konfederación Alemáña Yvategua. 1902 oiko Capitán Estado Mayor-pe Mburuvi Alemáña pegua-pe. 1908 oguahe Volívia-pe, Isamal Montes Gamboa ha'e'aja mburuvicha guasu.

Ojekupyty porã Volívia Mburuvicha rehe ha umi ñorairõhára Volívia-guáre, 1911-pe, Eliodoro Villazón Montaño ha'e'aja mburuvicha guasu, Kundt oñepyrũ omohenda Volívia ñorairõharakuéra.

### Ñorairõ Guasu Peteĩha
Oñepurũ guare Ñorairõ Guasu Peteĩha 1914-pe, Kundt oime opytu'u Alemáña-pe.
Oñorairõ frente oriental-pe umi Rrusia Mburuvi ñorairõhara ndive, avei oñorairõ frente occidental-pe, oparire ñorairõ Kundt osẽ Alemáña ñorairõhágui.
### Volívia-pe
1921-pe ou jey Volívia-pe, apé ojere chupe oiko haguã Estado Mayor Volívia Ñorairõhara-pe ha Ministro Ñorairõ-pe. Upei oiko chugui Volívia-gua ha oñepyrũ omohenda porã jey Volívia ñorairõharakuera-pe omoñepyrũ akue 1911-pe. Kundt ojehayhu akue hake ha'e iñakãraku umi ñorairõharare ani hasy. 1923 oiko chugui Ministro Ñorairõ-pe. 1930 mbyte-pe Kundt oñemondo exilio-pe oity haguére mburuvicha Hernando Siles-pe.

## Ehecha Avei
*Volívia
*Cháko Ñorairõ

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Aramirõ

**Aramirõ** (Karaiñe'ẽme Almidón) ha'e peteĩ ojeipurúva ojejapo hag̃ua tembi'u.
miniaturadeimagen

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembi'u
Yvyty Kora

**Yvyty Kora** (karaiñe'ẽme *Cerro Corá*) ha'e peteĩ táva ha távare Paraguáipe, oĩva tetãvore Amambáipe. Ojejapo chupe peteĩ távare icha he'iháicha Ley 6555, oipe’ávo távare Huã Pedro Caballerogui michimi ijyvy.

## Mba'eguasu
Ko távare imba'eguasu umi Paraguáigua kuérape ápepy omanó kuri 1 jasyapy ary 1870-pe mburuvicha guasu Francisco Solano López ha ita'ýra Huã Francisco López Lynch, Ñorairõ Paraguaigua opahápe.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Amambái
Okẽ

**Okẽ** (Lasioñe'ẽme *porta*, ha karaiñe'ẽme *puerta*), ha'e peteĩ mba'e ojepurúva óga apópe, ojejapóva yvyrágui, itatĩmembégui térã itagechágui. Upéva oiko ikatu hag̃ua oñembovo haguã kotykuéra, ndahasýi oike ha osẽ hag̃ua. Kóvape katu oñemoĩ ñokẽndaha ha itasã oñemboty porãve hag̃ua.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Jogapokuaa
Marangatu Sofía

**Marangatu Sofía** térã ***Hagia Sophia*** (he'iséva "Arandu Marangatu") ha'e peteĩ tupão yma ''ortodoxo'', oikóva chugui peteĩ mekíta, ha upéi peteĩ muséo ha, ára 1 jasypoapy 2020 guive, oiko jey ichugui peteĩ mekíta táva Estambul pegua, Tuykía retãme.

Ojejapopa guive ko tupão ary 537-pe ary 1453 peve ojeipuru peteĩ tupão guasu *ortodoxo* visantíno ramo. Ho'a rire Constantinopla ha Mburuvi otománo oñemomba'e rire hese, oiko ko tupãogui peteĩ mekíta, upéicha oiko 29 jasypo 1453 guive 1931 meve. Ára 1 jasykõi 1935 oiko chugui muséo. Jasypokõi 2020,  Tuykía mburuvicha Recep Tayyip Erdoğan oikuaauka ára 1 jasypoapy 2020 guive oikótaha jey ko óga guasúgui peteĩ mekíta.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tuykía
Pedro pe Tuicháva

**Pedro I Rrúsia pegua** térã **Pedro I Alekséievich**, ojehero jepi avei ichupe **Pedro pe Tuicháva** (rrusiañe'ẽme: Пётр I, Пётр Великий, Пётр Алексéевич) ―Mosuku, 9 jasypoteĩ ary 1672 - San Petersburgo, 8 jasykõi ary 1725, Rrúsia―, ha'e akue peteĩ umi mburuvicha imba'eguasuvéva ha herakuãvéva Rrúsia rembiasakuépe apytépe, ha’éva ñemoñare Románov pegua.

Oisãmbyhy Rrúsia rehe 7 jasypo rire 1682, omano meve, ha ary 1696 mboyve oisãmbyhy ipehẽngue ykére, pe hasykatúva ha ikangýva Iván V Rrúsia pegua. Hembiapo rupive ombopyahu hetã ha omoinge hetã umi tetãnguéra poguasu apytépe Európa-pe.

Omenda Eudoxia Lopujiná rehe, ha'e omomemby ita'ýra peteĩha, omenda jey hembiguái rehe, oñembohéra Catalina I oisãmbyhy rirévo Pedro omano rire táva San Petersburgo-pe ára 8 jasykõi 1725 jave.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Rrúsiagua
Aviséna

**Ibn Sina**, oñembohasa latinañe'ẽ achegetýpe **Aviséna** ramo (amo ary 980-1037), ha'e akue peteĩ karai arandu, tembikuaatyhára, pohãnohára ha mbyjakuaahára Péysia pegua. Ohai amo 300 aranduka oñe'ẽva opaichagua mba'e, tuichaitépe arandupykuaaty ha pohanokuaa rehegua. 

Hembiapokue herakuãvéva ha'e pe *Ñemonguerái Aranduka* (peteĩ ñe'ẽryrupavẽ tembikuaaty ha arandupykuaaty rehegua) ha pe *Pohanokuaa ñe'ẽryru* (ñe'ẽryrupavẽ mba'asy ha ñepohano rehegua). Hemimbo'ekuéra ombohéra ichupe *Cheikh el-Raïs*, he'iséva 'iñaranduvakuéra ruvicha'.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove
Hyãsia Vichi pegua

miniaturadeimagen|Poyvy
**Hyãsia Vichi pegua** (Hyãsiañe'ẽme: *Régime de Vichy*) ha'e akue peteĩ tetã Európa-pe, ojapo akue Philippe Pétain, kóva ha'e akue peteĩ Alemáña Nási retã rembiguái, ary 1940 guive 1944 peve, oiko aja Ñorairõ Guasu Mokõiha (1939-1945), ha omyengovia Tavakuairetã Hyãsia yvy apekue ha ikolónia kuéra.

Oñemosãsokuévo ko tetã Alemáña nási poguýgui, arahakúpe ary 1944 jave, ''general'' De Gaulle ohechakuaa Hyãsia Vichi pegua «*imáu, imba'evegua ha itee'ỹha*» (*illégitime, nul et non avenu*), ha he'i Tavakuairetã Hyãsia araka'eve noñehundiriha.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Hyãsia rembiasakue
Georg Friedrich Händel

**Georg Friedrich Händel** (Halle, Brandeburgo-Prusia; 5 jasyapy 1685-Lóndyre; 14 jasyrundy 1759) ha'e akue peteĩ puraheiapohára Alemáña megua, oñemohetã Ingyatérra-pe, herakuãitéva ojekuaágui ichupe peteĩ imba'eguasuitéva ramo pupoty apópe, tuichaitépe pe pupoty varróko. Pupoty rembiasakuépe, Händel katu pe purahéi apohára peteĩha ojapo va'ekue ipurahéi ombovy'a umi henduhára rembipota añónte, nomba'apói ombovy'a hag̃ua umi imba'ehetávape, ojejapoháicha yma.

Ojehechakuaa ha'ehague Henry Purcell rekovia, hembiapokue rupive oñepyrũ ára ipyahúva Ingyatérra pupoty apópe.

Ipuraheikuéra apytépe oĩ 43 ópera, 26 oratório ha heta ambuéva, ojehechahápe pupoty Alemáña, Itália, Hyãsia ha Ingyatérra pegua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Ñemohenda:Tekove Ingyaterragua
Mbaretekue oñembopyahúva

**Mbaretekue oñembopyahúva** térã **mbaretekue ipotĩva** ha'e pe mbaretekue ndopavéiva yvypóra onohẽ rekohágui, ndopavéi ko mbaretekue taha'e ha'éva ituichaiteréigui térã oñemoĩ porã jeýgui. Ko mbaretekue ikatu ojeipuru tendyrýicha ha nombyaíri ñande rekoha, upévare oje'e ipotĩha. Ára ha ára ojeipuruve ha imba'eguasuve yvypóra rekópe guarã. Techapyrãme, pe yjoko yhendyrýva Itaipu, ysyry Paranáme, oĩva Paraguái ha Pindoráma retãme, ha'e mbaretekue oñembopyahúva moheñoiha, oñenohẽgui pe mbaretekue y osyrývagui.

Mbaretekue oñembopyahúva apytépe oĩ:
* Yvyty mbaretekue.
* Kuarahy mbaretekue.
* Y mbaretekue.
* Yvy rakukue mbaretekue.
* Y apeno mbaretekue.
* *Biomasa*.

## Ehecha avei
* Tekohatyai
* Yvy ñembyaku

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mbaretekue
Ñemohenda:Tekoha renda
Kiritóval Kolõ oguahẽrõguare Amérikape

thumb|290px|Kolõ oguahẽ Amérika-pe
**Kiritóval Kolõ oguahẽrõguare Amérikape** térã **ojejuhúrõguare Amérika** (karaiñe'ẽme: *Descubrimiento de América*) ha'e oguahẽkuévo ára 12 jasypa 1492 jave ha upépe Kiritóval Kolõ ha ijygaratakuéra yvyrusu Amérikape, Tavetã Epáña omondo va'ekue Kiritóval Kolõ Índia-pe (Ásia), ojuhu hag̃ua tape y rupive oñeguahẽ pya'eve hag̃ua upépe, añetehápe katu og̃uahẽ Amérika-pe, upéicha upe guive oñepyrũ umi Európagua oguahẽmba Amérikape.

Kiritóval Kolõ oguahẽ mboyve Amérikape, hetaite umi Amérika ypykue, ndaha'éiva Európagua. Umíva apytépe oĩ azteka, mája, guarani, ínka, mapuche ha heta ambuéva.

Ñemohenda:Amérika
Ñemohenda:Tembiasakue
Urânia Vanério

**Urânia Vanério de Argollo Ferrão** (Salvador, 14 jasypakõi 1811 — 3 jasypakõi 1849) ha'e akue peteĩ mbo'ehára, haihára ha ñe'ẽ ambuévagui mbohasahára Pindoráma megua. Imitãrõ ohecha oñorairõvo Poytuga ha Pindoráma ary 1822 ñepyrũme, oiko aja tetãvore Bahia sãso ñorairõ, upe rupive ohai pe ñe'ẽpoty herakuãva hérava "Lamentos de uma Baiana..." ("Peteĩ kuña Bahia-gua ñembyasy").

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Pindoramagua
Jejuka San Fernando-pe

**Jejuka San Fernando-pe** (karaiñe'ẽme Masacre de San Fernando), kóva oiko kuri 21 jasyporundy 1868-pe, oiko rire ñorairõ Ita Yvate, Ñorairõ Paraguáiguape, mburuvicha guasu Francisco Solano López ojukaukárõguare heta oĩvápe ka'irãime, mburuvichakuérape ha ñemoñarekuérape Paraguái pegua oimo'ãgui oitysehague ha oipe'asehague hikuái ichupe ñesãmbyhýgui, ombopa haguã pe ñorairõ.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Jejuka
Ñemohenda:Ñorairõ Triple Alianza
Karmen Parana pegua

miniaturadeimagen|Poyvy.
miniaturadeimagen|Ekúdo
**Karmen Parana-pegua** (karaiñe'ẽme *Carmen del Paraná*), kova ha'e peteĩ táva oiva Paraguái ñemby-pe, oime tetãvore Itapúa-pe, ko táva oime 330 km mombyry Paraguay-gui ha 35 km Enkarnasiõ-gui. Omanda mburuvicha guasu Kalo Toni López ha Maraino Roque Alonso ojejapó haguã 1843-pe.

## Tembiasakue
miniaturadeimagen|Peteĩ apokatuĩro Karmen Parana peguape.
Ko'ape kuri, pe 9 jasypoapy 1811-pe oiko ñorairõ Takuari, ysyry takuari rembe’ýpe (ko'ágã tukuari pararembe'y). pe mitã Pedro Ríos Arehentína-gua omano ko’ápe.

Karmen Parana pegua ojejapo 1843-pe, Kalo Toni López ha’e aja mburuvicha guasu. Peteĩ informe Paraguaygua he'i, ambue arýpe, okakuaávo tapichakuera Itapúa-pe (Enkarnasiõ), tetãrerekua ojapoka peteĩ táva pyahu. Oĩ peteĩ tenda oĩháme peteĩ oratorio oikotevẽva oñemyatyrõ, ha upépe oĩ pe tenda oñemopuʼã hag̃ua.

1857-pe oñemopu’ã hína kuri pe tupão, pe tupãope ko'ágãgua ikatu ojehecha ta'anga umi guaraníkuera ogueru akue Enkarnasiõ-gui.

Opu'ã rire Jacyretá apipe, Karmen Parana pegua omoambue tuichaiterei ijehecha umi tembiapo infraestructura okakuaa omotenondéva, pe avenida kostanera "sãso kuna" oguereko 3 pararembe'y, pe "Kompleho Poblacional Jasyreta", pe "Okarusu Municipal ñorairõ Takuari", ha hetaiterei tempiapo omoporãve ko távape.

## Yvyapekuaa
Peteĩ lugár ijyvatetereívape oñepyrũva ysyry Parana rembe’ýpe, ojupiva 80 m.s.n.s ha ojupi yvateve. región yvypegua oĩ Karmen Parana pegua, Enkarnasiõ, Kambyreta ha Koronel Vogado, tape guasu hidroeléctrica ohechaukáva ysyry Parana ha umi osẽva chugui, umi Ysyry Takuari ha hetave.

Ko táva tuichakue ha'e 300 km², oguereko 9682 ava 2023-pe. Olimitá yvate gotyo-pe  General Artigas ndive, ñemby gotyo-pe Ysyry Parana ndive omoja'ova chupe tetã Arahentína-gui, kuarahyresẽ gotyo San Huã Parana pegua ha Enkarnasiõ ndive ha kuarahyreike gotyo Koronel Vogado ndive.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Itapúa
Buenaventura Suárez

**Buenaventura Suárez** (3 jasyporundy 1679 - 24 jasypoapy 1750) ha'e akue peteĩ mbyjakuaahára, pa'i hesuíta misionéro ha tembikuaatyhára.

Oñemoarandu *[[Universidad Nacional de Córdoba]]*-pe ha upéi oho omba'apo tekoha hesuíta San Cosme ha San Damián rendápe, ko'ágã Paraguái mba'éva. Upépe omba'apo avei pohãnohára ha misionéro ramo. Herakuãite ojapohague tembiporu ohecha arapy oipurukuévo mba'e hekohágui, guaranikuéra ñepytyvõre, upéicha oiko chugui mbyjakuaahára peteĩha Ñemby Amérika pegua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Argentinagua
Auschwitz

**Auschwitz** ha'e akue koty'i oporojukáva atýra ha tekohakuéra Alemáña nási oporomba'apouka hatãme Ñorairõ Guasu Mokõiha pukukuévo, oñemopu'ã va'ekue Polóña yvýpe ha ipype oĩ Auschwitz I —tekoha manorã ypykuéva—, Auschwitz II-Birkenau —tekoha manorã ha koty'i oporojukáva aty—, Auschwitz III-Monowitz —tekoha oñemomba'apo hatãme IG Farben-pe guarã— ha 45 tekoha ambuéva. Karai nási Heinrich Himmler omyakã ha omotenonde Auschwitz.
 
Upéva ha'e va'ekue tekoha manorã nási tuichavéva, oñemondo hetave 1.300.000 tapicha upépe, umívagui 1.100.000 omano va'ekue, hetavéva umívagui ha'e hudío (90 %), ijapytépe oĩ aveihetaite poláko, komunísta kuéra ha heta umíva ijerovia jokuaikuaa asuguáre, tapicha hekojopara, hitanokuéra, tapicha ikatupyry ambuéva ha umi soviétiko oñemoĩ ka'irãme ñorairõ aja.

Oñepyrũ 20 jasypo 1940-pe ha opa ára 27 jasyteĩ 1945-pe, oikévove URSS ñorairõhára aty upépe, omosãsokuévo umíva oĩ va'ekue monambipyre ramo.

Ary 1947 oiko ko tekohágui peteĩ muséo oikuaauka hag̃ua Alemáña nási rembiapokue vai ha *[[Holocausto]]*. Unesco ojapo ko tendágui peteĩ yvypóra reko rembiejakue ary 1979-pe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Holocausto
Abu Nuwas

**Abū Nuwās al-Hasan Ibn Hāni al-Hakamī** (Ahvaz, Irã, 747-Bagdad, 815), ojeherónte **Abū Nuwās** térã **Abu Novas**, ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára árave ikatupyryitéva. Heñói Péysia-pe, ko'ágã tetã Irã yvy, itúva árave ha isy Péysia pegua. Ojegueromandu'a py'ỹinte Abu Nuwas tavarandúpe, techapyrãme pe mombe'ugua'u *[[Su ha peteĩ pyhare]]* oñe'ẽite chugui.

Hembiapokuépe oñe'ẽ pe oñe'ẽse rehegua, ohai chokokue rekove ha tavaguasu arandupy rehegua, heta ohai kaguy ha jey'urã oporomonga'úva, akãraku ha kuimba'e rayhu, ha mba'e haguyrõ rehegua, upévare heta umíva ojokose ha omboguese hembiapo. Techapyrãme, ary 2001 jave Ehítope ojehapy 6000 aranduka orekóva Abu Nuwas rembiapokue, umíva apytépe oĩ ñe'ẽpoty upéicha:

Omano rire, hembiapokue oñemono'õ umi karai arandu al-Suli ha Hamza al-Isbahani rupive. Ojeikuaa amo 13000 iñe'ẽpoty.

## tekove ha tembiapokuéra
Ituvá, Hani, Abu Nuwas ndoikuaáiva, oúva pe tribu árave Banū Sa'd-gui ha ha'e'akue peteĩ Marwan II ñorairõhara, ha isy Golban, ha'eva tejedora, ha'e kuri Péysia-gua, upévare oñe'ẽ imitãgui araveñe'ẽ ha péysiañe'ẽ.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára
Hesú Castillo

**Hesú Abdallah Castillo Molina** (Kalláo, 11 jasypoteĩ 2001) ha'e peteĩ vakapipopo oha'ãva Perũ megua. Oĩ Club Sporting Cristal atýpe, *defensa* ramo.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Tekove Perũgua
Momyiha

**Momyiha** térã ***motor*** ha'e peteĩ mákina oipurúva mbaretekue omongu'e ha omomýi hag̃ua peteĩ mba'e. Ko mbaretekue oipurúva ikatu ou tendyrýgui, mba'e ombyakúvagui térã mba'e kímikogui (jahero *[[combustible]]* térã "ñandyratarã" pe mba'e kímiko omýi hag̃ua), ikatu jajuhu momyiha oipurúva *combustible* mba'yrumýi ryepýpe, ha'éva gasolína, diésel térã etanol. Umi momyiha ymaguare katu oipuru yvypóra térã mymba mbaretekue, y osyry pya'éva, yvyty ha y timbo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembiporu
Charles Dickens

**Charles John Huffam Dickens** (Landport, Portsmouth, 7 jasykõi 1812-Gads Hill Place, 9 jasypoteĩ 1870) ha'e akue peteĩ haihára Ingyatérra pegua. Hembiapokuépe omoheñói tekovekuéra ko'ágã meve ojekuaaporãitéva ha heta umi ohechakuaa ha'eha pe haihára ikatupyryvéva ára pukukue vitoriáno. Herakuãite hekove pukukuévo umi aranduka ohaiva'ekue, ha ko ára peve heta oñemoñe'ẽ ha oñeñoha'ãnga hembiapokue.

Heta haihára ikatupyrýva omomba'eguasu Dickens-pe, umíva apytépe oĩ León Tolstói, George Orwell, G. K. Chesterton ha Tom Wolfe,  ohaikuaágui añetegua rekópe, oporombopukakuaágui, oñe'ẽkuaa porãitégui ha omombe'ukuaa hekópe yvypóra reko. Hákatu, Oscar Wilde, Henry James ha Virginia Woolf-pe naiporãitéi hembiapokue, he'i hikuái noñe'ẽporãiha tekove apytu'ũgui, ohai mbarete'ỹha ha temiandu henyhẽmbaha.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Ingyaterragua
Káña

**Káña** (karaiñe'ẽme: Caña) ha'e peteĩ téra oñeme’ẽva umi jey'urã oporomonga'úvape oúva tuakuare'ẽ térã eirete ha eíragui. Ko téra heta ojepuru Amérika Latínape, umi tetãnguera: Paraguái, Uruguái, Arahentína, Méhiko, Pindoráma, Ekuatóry ha avei Európape, Epáña retãme.
miniaturadeimagen|Kañakuéra

## Ehecha avei
* Kachása
* Karrulim

Ñemohenda:Jey'urã oporomonga'úva
Hapõ Mburuvi

**Hapõ Mburuvi** (Hapõñe'ẽme:大日本帝国) (1868-1947) ha'e kuri peteĩ tetã ko'ágã ha'éva Hapõ, ko mburuvi ojejapo Meiji ñemyatyrõ rire ary 1868-pe ha opa 1947-pe, mokõi ary opa rire Ñorairõ Guasu Mokõiha (1939-1945).

## Ehecha avei

* Hapõ
* Hapõñe'ẽ
* Ñorairõ Guasu Peteĩha
* Ñorairõ Guasu Mokõiha
* Hirohito
## Mandu'apy
Pindoráma Retãvorekuéra Joaju

**Pindoráma Retãvorekuéra Joaju** (poytugañe'ẽme: *Estados Unidos do Brasil*), ha'e akue peteĩ téra oñemoĩ akue Pindorámame ary 1889 guive 1968 peve, ko téra oñemoĩ ichupe ho'a rire Pindoráma Mburuvi 1889-pe.

## Tembiasakue

### Tavakuairetã Tuja (1889-1930)
Mburuvicha guasu Pedro II ndahaʼevéima mburuvicha guasu peteĩ ''golpe de Estado'' oiko akue 1889-pe, kóva ojapo mburuvicha guasu pyahu Deodoro da Fonseca-pe. Kóva oiko hague tetã omoĩ téra pyahu ha'éva **Pindoráma Retãvorekuéra Joaju**. Ary 1889 guive 1930 peve oñesãmbyhy jekopytyjoja léi guasúpe rupive.

Umi ary sa'ary XIX ypýpe, taperyva ñemu ohasa eiratãme, ha oiko chugui pe ovendevéva Pindorámagui tetã ambuévape. Kóva ombotuichave Pindoráma virureko ha hetaiterei yvypóra Európa-gua ou oiko Pindorámame, umi apytépe hetavéva ha'e umi Itália ha Alemáña megua.

Ko ára pukukue hérava "Tavakuairetã Tuja" opa 1930 oiko haguẽ peteĩ *golpe militar* omoĩva Getúlio Vargas-pe mburuvicha guasu pyahurã.

### Era vargas (1930-1945)
1930-pe peteĩ junta militar aisãmbyhy tetã-pe, ha oiko Getúlio Dorneles Vargas mburuvicha guasu pyahu. Kóva oiko hag̃ue umi clase mbytepegua ojupi ha umi taperyva rykuegua katu oguejyv.

## Ehecha avei

* Pindoráma
* Pindoráma Mburuvi
* Deodoro da Fosenca

## Mandu'apy

Ñemohenda:Pindoráma
Benito Mussolini

**Benito Amilcare Andrea Mussolini** (Predappio, 29 jasypokõi 1883-Giulino, 28 jasyrundy 1945), ojekuaa porãve ichupe **Benito Mussolini** ramo, ha'e akue peteĩ ñorairõhára, polítiko ha Itália mburuvicha guasu.

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Pakova'a

**Pakova'a** ha'e pakova máta yva oje'ukuaáva oparupi yvy ape ári, iñepyrũme okakuaa Ñembykuarahyresẽ Ásia-pe ha upéi oñemosarambi oparupi yvy hakumívare.

Yva ipuku ha ikarapãmíva, ipire sa'yju térã hovyũ. Ojeipuruite tembi'u apópe, ikatu ñambochyryry, ñambopupu térã ñambichy, ipýra avei oje'u, térã mahe'ẽicha.

## Joajuha

Ñemohenda:Yva
Kuarahyresẽ Mbytegua

**Kuarahyresẽ Mbytegua** ha'e peteĩ yvy pehẽngue Kuarahyreike Ásiape ha para Yvy mbytépe rembe'y kuarahyresẽyguápe, upéicha ojehero ko yvy ojejuhúgui Európa kuarahyresẽ gotyo ha pe yvy Kuarahyresẽ Mombyrygua kuarahyreike gotyo.

Ko yvy pehẽngue ipype ojejuhu Arávia Saudíta, Ehíto, Varéĩ, Chípere, Chípere Yvategua, Arávia Emiráto Joapykuéra, Iráke, Iran, Israel, Paletína, Horytáña, Kuáite, Lívano, Omã, Katára, Síria, Turykía, Jemẽ, Georgia, Ayméña ha Aservaijã.

## Joajuha

Ñemohenda:Asia
1810

**1810 (MDCCCX)** ha'e peteĩ ary oñepyrũ akue peteĩ arakõi.

## Heñói

### Jasyteĩ
27 jasyteĩ: Tomás Gomensoro Uruguái mburuvicha guasu 1872 guive 1873 peve.

### Jasyapy
1 jasyapy: Frédéric Chopin, compositor Polóña-gua.

### Jasypokõi
4 jasypokõi: Lorenzo Salvi, tenor Itália-gua

## Omano'akue
*Tomás Antônio Gonzaga 

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
Tekombo'e

**Tekombo'e** hína oiko tapichakuéra oñemoarandúvo ha oñembokatupyrývo tembikuaa ha mbo'eha rupive. Tekombo'e rupive oñembohasa tapichakuérape tembikuaa yvóra, tekove térã peteĩ tetã rehegua, upéicha tapichakuéra oikuaave ha ikatu oipuru porãve imba'ekuaarã.

Túva ha sy ikatu ohekombo'e iñemoñarekuérape hogaitépe, ohechaukávo ichupekuéra mba'éichapa iñakãporã va'erã, mba'épa ivaíva ha heta mba'e tekoporã rehegua. Mbo'ehára omoarandu hemimbo'ekuérape peteĩ mbo'ehaópe, upépe ombokatupyry ha oipytyvõ ichupekuéra oipuru porã hag̃ua hikuái tembikuaaty opaichagua.

## Joajuha

Ñemohenda:Tembikuaaty
Tetãvore Amasóna (Perũ)

**Tetãvore Amasóna** (karaiñe'ẽme Departemento del Amazonas), ha'e peteĩ tetãvore umi 24 tetãvore ha pe tavusu Líma ojapo Perũ retame. Iatavusu ha'e Chachapoyas ha itáva tuichaveva katu ha'e Vagua Guasu. Oguereko peteĩ yvy tuichakue 39 200 km², pe censo 2017-gua he'i oguerekoha 379 384 tapicha.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Perũ
Tekohakuaa

**Tekohakuaa** ha'e tekovekuaaty pehẽngue oipyguaráva mba'éichapa umi oikovéva ojokuaa ha oiko oñondive, mba'éichapa oiko hekohápe ha oipuru hekoha mba'ekuéra. Ohesa'ỹijo mba'épa oiko oikojoárõ tekovekuéra, ka'avo ha mymba opaichagua peteĩ tekohápe. Pe tekohápe oĩ umi mba'e hekove'ỹva, techapyrãme ararova térã yvy (yvyrekokuaa oipyguaráva), ha umi mba'e hekovéva oikojoáva upépe.

Ojehero tekorãndy oikojoávo ha omba'apojoávo mba'e hekove'ỹva ha mba'e hekovéva. Tekohakuaa rupive ikatu jaikuaa mba'éichapa ñande rekoha, upévare umi oikuaasevéva Yvy ñembyaku, tekoha jepuru vai térã jepuru porã oñemoarandu va'erã tekohakuaápe.

Ymaite guive yvypóra oñeha'ãmba oikuaavévo hekohágui, hákatu tekohakuaa heñói peteĩ tembikuaaty tee ramo omboypykuévo ko tembiapo pe tekovekuaatyhára Ernest Haeckel, Alemáña megua, ary 1866 jave.

## Mandu'apy
Síro pe Tuicháva

**Síro II pe Tuicháva** (amo 600 térã 575 Kirito mboyve – 530&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve) ha'e akue peteĩ mburuvicha guasu Péysia omboypýva pe Mburuvi akeménida (ha'éva pe Péysia Mburuvi peteĩha), ipu'aka rire Astiages rehe, Mburuvi médo sãmbyhyhára pahague (550&nbsp;K.&nbsp;m.) ha omyasãi hetã pokatu Mesopotámia tuichakuére. Ipoguýpe oĩ Mburuvi médo, Lídia ha Vavilónia, para Yvy mbytépe rembe'y guive pe yvytyrysýi Hindu Kush peve, upéicha omoheñói pe mburuvi tuichavéva ojeikuaáva upe peve. Ko mburuvi katu hi'are 200 ary pukukue, ho'a peve Alehándoro pe Tuicháva poguýpe.

Síro II pe Tuicháva oñangareko tetãnguéra ipoguýpe ohechakuaávo hekotee ha jeroviapy, upéicha ndahasýi ichupe oisãmbyhy porã hetã tavusúpe ha umi tetãyguápe avei iporãite ikatúgui hikuái oiko hekoteépe. Omohenda hetã *sátrapa* rupive, oñemboguata porãve hag̃ua, ha ojapo hetã tavusurã Pasargadae-pe. Tupã ñe'ẽngue ryrúpe oĩ peteĩ Síro rembiapokue, ohejárõguare hudiokuéra oho jey hetã teépe ha omomba'eguasu jey ijerovia.

Ojehechakuaa avei Síro II pe Tuichávape ohupytykuévo mba'eguasu tekoiterape, jokuaikuaa ha ñorairõkuaápe. Mburuvi akeménida pu'aka ha herakuã porã oguahẽ táva Aténa-pe, upépe umi Gyrésia Ymaguare retãygua oñemomba'e akeménida rekoteére ha omomba'eguasu Péysia arandupy.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mburuvicha
Guyra kuarahy Ásia pegua

**Guyra kuarahy Ásia pegua (Heliopais personatus)** ha'e peteĩ guyra hokóicha, Heliornithidae juehegua. Oikóva Ásia ñembýpe.

## Oiko hape
Ko guyra oiko Vienã-me, Láo, Tailándia, Kambója, Indonésia, Malásia, Vangalande ha Miama-pe. Oiko umi yno'õ ha ypápe. Ko'ágã ha'e peteĩ mymba ikatu sapy'ánte ndoikovéima.

## Ehecha avei

* Guyra
* Ypeky
* Ypekarapã
* Guyra kuarahy Áfrika pegua

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ypekarapã
Ñemohenda:Guyra juehegua
Guyra kuarahy Áfrika pegua

**Guyra Kuarahy Áfrikagua (Podica senegalensis)**, ha'e peteĩ guyra ypekarapã juehegua (Heliornithidae), oikóva Áfrika-pe.

## Oikoháicha
Ko guyra oiko umi ysyry ha ypápe. Oime areite yvýpe ha ýpe, ho'u tymbachu'i ha pira.

## Ehecha avei

* Ypekarapã
* Guyra kuarahy Ásia pegua
* Ypeky

Ñemohenda:Guyra
Ñemohenda:Ypekarapã
Mbohapy Mosketéro

**Mbohapy Mosketéro** (Hyãsiañe'ẽme: *Les trois mousquetaires*), ha'e peteĩ tembiasagua'u ojapo pe haihára Hyãsia pegua Alexandre Dumas, ombokuatia akue ''folletín'' rupive, jasyapy guive jasypokõi peve ary 1844 jave.
miniaturadeimagen
Ko tembiasagua'u oñe'ẽ Gascón rehe, oñembohérava d'Artagnan, peteĩ mitarusu oguerekóva 18 ary oho akue Parĩ-me oiko haguã ichugui peteĩ mosketéro (mboka puku oguarahakuaáva), ape umi mosketero añetetéva ha'e Aramis, Porthos ha Athos, ha'ekuéra hekópe oiko ko ñe'ẽme «peteĩ opavavépe g̃uarã ha opavave peteĩme g̃uarã», D'Artagnan oñorairõ hendive kuéra, hákatu opahápe oiko chuguikuéra rapicha.

Ñemohenda:Aranduka
Campeonato Ñembyamérikano Sub 20 2023

**Campeonato Ñembyamérikano Sub 20 2023** ha'e pe trigésima edición cemental tembiasakuepe, ha ojejapo Kolómbiape. Umi mitãrusu oñembosaráiva’ekue ko'ape ha'e umi oñeheñóiva 1 jasyteĩ ary 2003 rire ha 31 jasypakõi ary 2007 peve.
miniaturadeimagen
Ape oñeme'ẽ irundy puesto irundy tetãnguerape Ñemby Amérika-guape oho haguã Copa Mundial Sub 20 2023 ojejapotava Indonésia-pe jasypokõi guive Jasypoteĩ peve.

## Oha'ãva

## Ñeha'ã peteĩha
**Umi aravokuéra ha'e [[Kolómbia]] aravo ([[UTC-05:00|UTC-5]]).*
Hovype umi ohasava
### Aty A

* *Aty ndoha'ãiva:* *.*

* *Aty ndoha'ãiva:* .


* *Aty ndoha'ãiva:* *.*


* *Aty ndoha'ãiva:* *.*


* *Aty ndoha'ãiva:* 

### Aty B



* *Aty ndoha'ãiva:* *.*


* *Aty ndoha'ãiva:* *.*


* *Aty ndoha'ãiva:* .


* *Aty ndoha'ãiva:* *.*


* *Aty ndoha'ãiva:* *.*

## Mandu'py
Ñemohenda:CONMEBOL
Anna Rita Cerqueira

**Anna Rita Pereira Nunes** (Rio de Janeiro, 20 jasyporundy, ary 1998), ojekuaáva **Anna Rita Cerqueira** ramo, ha'e peteĩ ñoha'ãngahára herakuãva tetã Pindoráma megua.

## Hembiapo
### Ta'angambyry

### Ta'angamýi
### Cinema

## Mandu'apy


## Umi joajuha okapegua
* Anna Rita Cerqueira oĩva IMDb-pe
* Anna Rita Cerqueira pe Instagram-pe

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Paraguasu Py'aguapy Ñorairõ

**Paraguasu Py'aguapy Ñorairõ** ha'e peteĩ ñorairõ oiko akue 1879 guive 1884 peve, oñorairõhápe Chíle ombohovaikuévo Volívia ha Perũ-me. Kóva oiko paraguasu Py'aguapy rembe'ýpe, tave'ỹ Atakama-pe Perũ tavakuérape.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñorairõkuéra oikóva Amérikape
Ñemohenda:Chíle ñorairõkuéra
Ñemohenda:Volívia ñorairõkuéra
Ñemohenda:Perũ ñorairõkuéra
Paraguasu Py'aguapy Ñorairõ (myesakãrã)

**Paraguasu Py'aguapy Ñorairõ** ikatu ha'e ko'ãva ñorairõ:

* **[[Paraguasu Py'aguapy Ñorairõ (1937-1945)]]**, Hapõ ha Chína oñorairõkuévo, oiko aja Ñorairõ Guasu Mokõiha.
* **[[Paraguasu Py'aguapy Ñorairõ]]**, Volívia, Perũ ha Chíle oñorairõkuévo oikóva 1879 guive 1884 peve.
* **[[Epáña ha Ñembyamérika Ñorairõ]],** 1864 guive 1866 peve, Epáña, Chíle ha Perũ ñorairõ hérava Epáña-pe «Paraguasu Py'aguapy Ñoarirõ» térã «Paraguasu Py'aguapy Ñorairõ Peteĩha».
Manchukuo

**Manchukuo** (Chinañe'ẽme: 满洲国 térã 滿洲國, chinañe'ẽme hasyveva; Pinyinñe'ẽme: Mǎnzhōuguó ha Hapõñe'ẽme: 滿洲国), ha'e akue peteĩ tetã satelite ―niko avei sãsova― Hapõ Mburuvigui, kóva oĩ kuri 1932 guive 1945 peve Ásia-pe. Oime kuri ko'ãngá ha'eva Chína vorekue kuarahyresẽygua.

Ñemohenda:Chína rembiasakue
James Cook

**James Cook** (Ingyatérra, 7 jasypateĩ 1728 - Haguáii, 14 jasykõi 1779) ha'e akue peteĩ ygarata sãmbyhyhára, yvyra'anga apohára ha kapitã *[[Royal Navy]]* pegua (ygarataty ñorairõha Tavetã Joaju pegua). Cook ojapo yvyra'anga oĩmbaitéva ojehechahápe pe ypa'ũ Terranova oho mboyve mbohapy jey paraguasu Py'aguapýpe, upe aja oiko ichugui pe Europagua ohecha raẽ Autarália rembe'y kuarahyresẽygua ha ypa'ũnguéra Haguáii, upe aja avei ojere raẽ ygarupápe Selánda Pyahu rehe. 

Cook imitãrusu aja oike ygarata oñemúva atýpe ha upéi oho omba'apo Tavetã Joaju ygarataty ñorairõhápe 1755 jave. Oikokuévo pe Pokõi Ary Ñorairõ (1756-1763), ha'e omoha'anga kuatiápe ysyry San Lorenzo ñesẽha tuichakue, ku hembiapokue rupive imburuvichakuéra ohechakuaa ichupe. Upévare ary 1766 jave oñeme'ẽ ichupe oisãmbyhy hag̃ua pe ygarata hérava *[[HMB Endeavour]]* ha upéicha oho raẽ paraguasu Py'aguapýpe.

Ohasa aja paraguasu Py'aguapy rupive, Cook oguahẽ tenda araka'eve ni peteĩ Europagua ambuéva ndohupytyihápe, omoha'anga porãite kuatiápe Selánda Pyahu ha Haguáii yvy, upe peve ndaijojahái hembiapokue. Ombohéra ohokuévo yvykuéra ha ypa'ũ héra ndojeikuaáiva. Upe rupi ojehechakuaa Cook ikatupyryiteha ygarata ñesãmbyhýpe ha yvyra'anga apópe, ipy'aguasuiteha ha iñaranduha oisãmbyhykuaágui iñirũnguéra jehasa'asýre paraguasúpe. 

Cook omano 1779 jave, ohokuévo mbohapy jeýpe paraguasu Py'aguapýpe, ojejuka ichupe ondyrykuévo peteĩ Haguáii ypa'ũre, oñemomba'eségui pe ypa'ũ mburuvichavete rehe, Kalaniʻōpuʻu, peteĩ yga'i imba'éva oĩgui upe ypa'ũme. Hembiejakue ituichaite ha heta oipytyvõ tembikuaatýpe ha yvyapekuaápe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Tavetã Joajugua
Vokerón (Myesakãrã)

**Vokerón** ikatu ha'e umi:

## Tenda
* ''Tetãvore Vokerón'': Tetãvore Paraguái pegua oĩva chákope.
* ''Fortín Vokerón'': Peteĩ fortín Paraguáigua oiva akue chákope.
* Tavapy ''Vokerón'': Táva oĩmeva upe tetãvore Vokerónpe, chákope.

## Ñorairõ
* ''Ñorairõ Vokerón ha Sause'': Ñorairõ oikóva'ekue Paraguái Ñorairõme (1864-1870).
* ''Ñorairõ Vokerón'': Ñorairõ oikóva'ekue Cháko Ñorairõeme (1932-1935).
Gyresiañe'ẽ achegety

**Gyresiañe'ẽ achegety** (Gyresiañe'ẽme: το Eλληνικό αλφάβητο), ha'e umi 24 tai ojepurúva ojehai hag̃ua Gyresiañe'ẽ. Oñepyrũ amo sa'ary IX Kirito mboyve, ou henisiañe'ẽ achegetýgui.

Ko achegetýgui ou latinañe'ẽ ha Sirílo achegety, upévare ojoguaite ijehai. Ojepuruite tembikuaatýpe ha papapykuaápe ohechauka hag̃ua mbovýpa peteĩ mba'e (techapyrãme: π).

## Ehecha avei

* Gyresiañe'ẽ
* Achegety

## Mandu'apy

Ñemohenda:Achegety
Tetãvore Chiloe

**Chíloe** ha'e peteĩ tetãvore Chíle retame, kóva aimete oguerekopaite pe ypa'ũ aty Chíloe yvy, oguereko peteĩ yvy tuichakue 9181 km². Itavusu ha'e pe táva Kastro.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Chile
Solimã pe Momorãmbýva

**Solimã I**, ojekuaáva **pe Momorãmbýva** ramo térã ***Kanuni*** ramo, he'iséva *pe Tekojojahára* (Trebisonda, 6 jasypateĩ 1494 - Szigetvár, 6 jasyporundy 1566) ha'e akue peteĩ mburuvichavete oisãmbyhy Mburuvi Otománo-pe ary 1520 guive omano meve, ha peteĩ mburuvicha iñimportanteveva Európa-pe sa'ary XVI aja. Ogueraha Mburuvi Otománo-pe pe aravo iporãvéva hape. Ipoguype oisãmbyhykuévo hetã oĩ ipoguýpe amo 20-25 sua tapicha.

Oisãmbyhy hetãre itúva rire, pe mburuvicha Selim I, jasyporundy 1520 jave ha oñepyrũ oisãmbyhy ondyrykuévo tetãnguéra rehe Hesu rapépe oĩva Mbyte Európape ha para Yvy mbytépe rembe'ýpe. Ho'a táva Belgrado ipópe ary 1521 jave; amo 1522-1523 ho'a táva Rodas, ha upéi jasypoapy 1526 jave Solimán ohundipa Hungyria. Oñemosarambi avei hetã oñemomba'ekuévo Kuarahyresẽ Ag̃uigua rehe, omoĩ ipoguýpe pe táva Bagdad, ha heta yvy Yvate Áfrika-pe, oguahẽ meve kuarahyreike Arhélia-pe. Oisãmbyhy aja hetãre, ygaratakuéra otománo ojejuhu oparupi para Yvy mbytépe ha Para Pytãme.

Omyakãvo peteĩ mburuvi okakuaaitéva, Solimã omoporã tekome'ẽ omoambue hag̃ua avano'õ, tekombo'e, tekojoja apo ha tekoiterape. Solimã ikatupyryite avei ohaívo ñe'ẽpoty ha omba'apóvo itaju rehe ojapo hag̃ua jeguaka kate, ome'ẽ avei heta pirapire omokyre'ỹ hag̃ua hetã arandupy. Upévare omotenonde pe Mburuvi otománo «Ára pukukue Itajúgui» omokyre'ỹkuévo tembiapoporã, ñe'ẽporãhaipyre ha jogapokuaa.

Solimã oisãmbyhy 46 ary pukukuévo ha omano rire, ita'ýra Selim II oisãmbyhy Mburuvi Otománo-pe, ary 1566 guive.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mburuvi otománo
Aimarakuéra

**Aimarakuéra** (Aimarañe'ẽme: Aimara térã Aymara), ha'e peteĩ Ñemby Amérika ypykuekuéra aty oikóva tetãnguéra Vorívia, Perũ, Chíle ha Arahentína-pe.
miniaturadeimagen|Aimara oikohápe.
miniaturadeimagen|Aimarakuéra.
Oñembohéra avei hikuái "kollas" (karaiñe'ẽme: *collas*), jepémo ndaha'éi umi ypykue ambuéva ojeheróva avei kollas ha oikóva Arahentína ha Chíle yvatépe.
miniaturadeimagen

## Moõpa oiko hikuái

[miniaturadeimagen|Aimarakuéra [Vorívia-pe.]]
[miniaturadeimagen|Aimarakuéra [Perũ-me.]]
[miniaturadeimagen|799x799px|Aimarakuéra [Chíle yvatépe.]]

## Ehecha avei

* Aimarañe'ẽ

## Mandu'apy
Mbo'ehára

[miniaturadeimagen|[Adela ha Celsa Speratti, kúña mbo'ehára paraguáigua, viru guaraní-pe.]]
**Mbo'ehára** ha'e peteĩ kuimba'e térã kuña ombo'éva mitãnguerápe mbo'ehaópe térã ohekombo'éva tapicha ambuévape, ikatupyryitégui peteĩ tembikuaatýpe.

## Mbo'ehára Ára
Mbo'ehára Ára ojegueromandu'a umi tetãnguéra Amérika, Európa ha Ásia, Paraguáipe ko ára ho'a 30 jasyrundy, Amérika Retãvorekuéra Joajupe katu ho'a 2 jasypo, Taiuãpe ho'a 28 jasyporundy ha Epáñape ho'a 27 jasyporundy, Unesco omotenonde ojegueromandu'a va'erã ára 5 jasypápe.

## Tembiaporã tenondegua mbo’ehára
Umi mbo'ehára ojaposeveva, ha'e pe ohejaseva hendague mbo'eháraicha.

Ko'ãngá peteĩ tembiapo umi mbo'ehára ojapoveva ha'e pe opytyvõ umi temimbo'ekuérape katu haguã hikuái oñemomarandu ha'eñoite.
Ñemohenda:Apoha
Kã guasu

**Kã guasu** (mongóliañe'ẽme: xaɣan) ha'e peteĩ téra oipuru va'ekue umi Mongólia Mburuvi mburuvichakuéra. Ko téra oipuru umi ha'éva peteĩ kanáto térã mburuvi mburuvicha guasu, "*mburuvicha guasu mburuvichakuéra mba'e*".

## Ehecha avei

* Mongólia Mburuvi
* Mongólia
* Ásia
* Gengis Kan

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mongólia Mburuvi
Marçal Tupã'i

**Marçal Souza Tupã'i** (Máto Gyróso do Sul, Pindoráma, 24 jasyporundy ary 1920 - 25 jasypateĩ ary 1983, Pindoráma, Máto Gyróso do Sul) ha'e akue peteĩ mby'a ava Pindoramagua, heñói tetãvore Máto Gyróso do Sul,  Marçal ha'e akue peteĩ umi oñangarekovéva umi tekoiterape Amérika ypykuekuéra mba'éva Pindoráma retãme sa'ary XX mbytére.

Marçal heta oñorairõ ha oñangareko  ikatu haguã ojeheja umi yvy mby'akuéra mba'éva ha ani okañyti umi guaraní iñarandupy, arandupy okañy'indimeva ojeipuru hag̃ue umi ijyvykuéra, ha avei anive ojeapopyrãtee chupekuéra ojojaju haguã hikuái umi Pindoráma avano'õ ndive.

Ojehechakuaa ichupe peteĩ mby'a ruvicha ramo ha peteĩ omombe'ukuaáva mby'a rekotee ramo, upévare oiko ichugui peteĩ tembiechaukarã oikuaaukáva Pindoráma ypykuekuéra mbaretekue. Jepémo, ohasa'asy umi ombohováiva hese, upéicha oĩ ojuka ichupe 1983-pe ha'e katu oñemoĩ ani hag̃ua umi yvyjára mba'ehetáva ondyrypa ypykuekuéra yvy tee rehe Mato Grosso do Sul-pe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Pindoramagua‎
Kuarahyreike Európa

[miniaturadeimagen|320x320px|Európa kuarahyreikegua yvyra'anga. Isa'y [Hovyũ|hovyũva Tetãnguéra Joaju heiháicha. Hovyũ ikangyvévape jokuaikuaa he'iháicha.]]
**Kuarahyreike Európa** ha'e peteĩ vorekue Európa pegua. He'íko Tetãnguéra Joaju kóvape oĩha umi tetãnguera Alemáña, Hyãsia, Áuteria, Suísa, Véyhika, Luxemburgo ha Tetãnguéra Yvýi. Hákatu jokuaikuaahápe oñembohovai ichupe.

Oiko aja Ára Mba'ekuaáva oñepyrũ oje'e oĩha peteĩ Európa kuarahysẽygua térã Kuarahysẽ Európa, ha upévare oje'e ipahápe oĩha peteĩ Európa kuarahyreikegua ombohovai haguã chupekuéra.

Umi he'iseha ojeipuruvéva ha'e:

## Kuarahyreike Európa Tetãnguéra Joaju he'iháicha
Tetãnguéra Joaju he'i Európa kuarahyreikegua ojejapo porundy tetã, ha'éva:

* Alemáña
* Hyãsia
* Áuteria
* Suísa
* Véyhika
* Luxemburgo
* Tetãnguéra Yvýi

## Európa kuarahyreikegua jokuaikuaa he'iháicha
Oparire Ñorairõ Guasu Mokõiha, Európa opyta oñembojo'a mokõi pehẽ, peteĩ Európa kuarahysẽgua opytáva Joaty Soviétiko ha Pacto Varsovia pegua poguýpe, ha peteĩ Európa kuarahyreikegua opytáva Amérika Retãvorekuéra Joaju ha OTAN poguýpe.

Upévare jokuaikuaahápe oje'e Európa kuarahyreikegua ha'eha ko'ãva tetã:

* Alemáña
* Hyãsia
* Epáña
* Suésia
* Noruéga
* Suómi
* Itália
* Poytuga
* Andorra
* Malta
* Gyrésia
* Véyhika
* Luxemburgo
* San Maríno
* Táva Vatikáno
* Tetãnguéra Yvýi
* Ndinamáka
* Tavetã Joaju
* Irilánda
* Ilándia

## Ehecha avei

* Európa

## Mandu'apy


Ñemohenda:Európa
Yvate Chípere

**Tavakuairetã Turka Chípere Yvate pegua** (tuykiañe'ẽme: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti; gyresiañe'ẽme: Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου), ojeikuaa porãve ichupe **Chípere Yvategua** ramo, ha'e peteĩ tetã ojehechakuaa’ỹva oguerekóva ypa'ũ Chípere vorekue yvategua, oĩva para Yvy mbytépe vore kuarahyresẽyguápe, itavusu ha'e Yvate Nikósia (Lefkoşa).

## Mandu'apy


Ñemohenda:Chipre
Chípere (myesakãrã)

**Chípere** ikatu ha'e umi:

* Chípere. Tetã Ásia pegua, oĩva Para Yvy mbytépe.
* Chípere Yvategua. Tetã oĩva Ásia-pe, Para Yvy mbytépe.
* Ypa'ũ Chípere, ypa'ũ oĩva Para Yvy mbytépe, oguerekóva umi tetãnguera Chípere ha Chípere Yvategua.
* Chípere Vyretáña pegua, peteĩ protectorado Vyretáña Mburuvi pegua (1878-1914), ocupación militar (1914-1922), Kolonia Vyretáña Mburuvigua (1922-1960).
Maltañe'ẽ

**Maltañe'ẽ** (Maltañe'ẽme il-Malti térã l-ilsien Malti) ha'e peteĩ ñe'ẽ Európa pegua, oñeñe’ẽva Malta-pe, ha ambue tetãme ha’eháicha Itália, Hyãsia, Autarália, Amérika Retãvorekuéra Joaju, Kanada ha Tunísia. Kóva ingleñe'ẽ ndive ha'e Malta ñe'ẽtekuéra.
miniaturadeimagen|Maltañe'ẽ

## Ehecha avei

* Malta
* Európa Joaju
* Európa

## Mandu'apy


Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Pynandi

**Pynandi** ha’e peteĩ ñe'ẽ ojepurúveva oje'e hag̃ua umi ndoipurúiva pyryru.
[miniaturadeimagen|[Yvypóra oguetáva pynandi ha ohejava ipy rendague.]]
[miniaturadeimagen|[Mitã|Mitãnguéra ojerokyva pynandi ary 1872.]]Yvypóra ha'e umi oipuruvéva pyryru, jepémo oĩ mymba okakuaava ava ndive ha oipuruva pyryru ha'e ha'ichá umi kavaju, ha sa'ive mbarakaja ha Jagua. Oĩ mba'e porã ha mba'e vaí ojeiko hagué pynandi. Pyryry oñangareko py rehe ani oñekytĩ, oike chupe víru, ha ani oiko hese mba'e vaí. Avei umi sapatukuéra ikatu oipe'a ndepygui mbarete ha ombomichĩve pe iku'e. Umi oikóva ojeguata hagué pynandi ha'e pe ikatuha ojeguata porãve, ikatu oñemongu'e porãve, ha imbareteve.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Yvypóra
Mbokapu

Oñembohéra **mbokapu** pe oikóva oñembokapúrõ jave peteĩ mboka.
[miniaturadeimagen|220x220px|Peteĩ [kuimba'e ombokapu peteĩ mboka.]]Ñembokapu peteĩ mboka ha’e peteĩ ñembokatupyryve umi ñorairõhára ojapovéva, kóva oñembo'e umi mbo'ehao ñorairõ guápe, ha oñeha'ã mávapa ombokapu porãve.

ñemohenda:mboka
Ñemomarandu

**Ñemomarandu** niko oñembohasáramo marandu peteĩ omondova'ekuégui peteĩ ohupytysévape ojeporúvo peteĩ marandu myasãiha. Oĩ opaichagua marandu myasãiha ikatúva ojeporu:
*Mba'e jahecháva rupive (jaipurúvo ñande rete térã ñande po jahechauka hag̃ua pe jaipotáva)
*Mba'e ñahendúvare (ñañe'ẽvo ha japurahéivo)
*Mba'e ñañandúva rupive (hesatũ oipokóvo oikuaa hag̃ua henonderãgui)
*Mba'e ñahetũvare (jaikuaávo oĩmbáma tembi'u hyakuã porãgui)
*Mba'e jahaíva rupive (ñamoñe'ẽvo aranduka)

Upéicha, ñemomarandu opaichagua, oimeraẽ mba'e oñeñe'ẽva (peteĩ mba'e oje'éva techapyrãme) térã mba'e oñeñe'ẽ'ỹva (techapyrãme, peteĩ pukavy). Ndaha'éi yvypóra añónte oñemomarandukuaáva, mymbakuéra avei oñemomarandu.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Marandu
Móda

**Móda** (Hyãsiañe'ẽme: mode; lasioñe'ẽme: modus) ha'e umi ao yvypóra oñemondéva ha jeguaka oipurúva ára pukukuévo. Oike ipype mba'éichapa jaipuru ao peteĩ ára ha tendápe.  Móda rupive tapichakuéra oñembokate ha oñembojukyporã.

Móda katu ojoaju arandupy ha tavarandu ndive, hákatu ojoaju avei pe tetã rembiasakue ha ararova ndive. Techapyrãme, Paraguáipe ikatu ojeipuru ao pererĩ arahakuhápe, hákatu amo Suésia-pe ojeipuru va'erã ao anambusúva araro'yhápe.

Móda rekópe oike aokuéra, sapatu, opa mba'e oñemondéva ha mba'e ojeipurúva oñemoporã ha oñembojegua hag̃ua.

Tapichakuéra omba'apóva móda rechaukaha ramo ojeheróva modélo.

## Ehecha avei

* Ao
* Modélo

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñemonde
Majañe'ẽnguéra

Umi **majañe'ẽnguéra** ―térã **maja**―, ha'e peteĩ ñe'ẽnguéra aty oñeñe'ẽva Mbyte Amérika-pe, majakuéra iñe'ẽ tee. Umi tetãnguérape oñeñe'ẽvéva ko ñe'ẽ ha'e Guatemála, Velíse ha Méhiko vorekue ñemby kuarahyreikegua.
[miniaturadeimagen|Majañe'ẽnguéra [Guatemála, Méhiko, Velíse, Ondúra ha El Salvador-pe.]]

Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Ñemohenda:Majakuéra
Jake Wesley Rogers

**Jake Wesley Rogers** (oñeheñói 19 jasyrundy ary 1996 Springfield-pe) ha'e peteĩ puraheihára ha puraheiapohára Amérika Retãvorekuéra Joaju pegua.

## Tembiasakue
Rogers okakuaa Ozark tetãvore Misuri-pe, ape oguerekóvo guare 6 ary oñepyrũ ombopu kuaa mbaraka, uperire ohopyty oguere 12 ary oñepyrũ ombopu kuãytasã ha omboporãve pe iñe'ẽ

## Mba'e apu'a
* Eevrgreen (2017)
* Spiritual (2019)
* *Pluto* (2021)
* *LOVE* (2022)

## Ha'e rehegua

## Okapegua
* jakewesleyrogers.com
* 

Ñemohenda:Tekove
Ñemohenda:Puraheihára
Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Ñemohenda:Opurahéiva Tetãvore Joapykuéra pegua
Paraguái ñe'ẽnguéra

miniaturadeimagen|320x320px
**[[Paraguái]] ha'e peteĩ tetã ñe’ẽkõime**, itapichakuéra oñe’ẽkuaávagui karaiñe'ẽ ha avañe'ẽ, pe Tekotevẽ Tenonde Paraguái retã mba'e 1992 pegua ojapo ichupe peteĩ tetã ñe’ẽkõiva ha *pluricultural* (arandupy hetáva), ojapóvo karaiñe'ẽ ha avañe'ẽme ñe’ẽ tee Paraguái retãme. Umi 90% Paraguái retãyguakuéra oñe'ẽ karaiñe'ẽ ha 77%  oñe'ẽ avañe'ẽ, ha ijepuru opotahaícha Guarani Ñe’ẽ Rerekuapavẽ.

Umi oñe'ẽva karaiñe'ẽ katu, he'iháicha pe marandu 2020 pegua "*El español: una lengua viva"* pe mbo’ehao Cervantes pegua he'íva, Paraguáipe amo 68,2% (4.946.322) iñe'ẽ tee niko karaiñe'ẽ. Pe 31,8% (2.306.350) ohembýva katu sa'i oñe'ẽ karaiñe'ẽ, umíva ha'e umi avañe'ẽ iñe'ẽ tee hína. Amo 7,93% noñe'ẽkuaai karaiñe'ẽ, ko hetakue oguejýva umi 30 ary ohasava’ekuépe.

Peteĩ mba'e ojehayhu'etereiva Paraguái arandupype, ha'e pe oje'ipuru karaiñe'ẽ ha avañe'ẽ oñondive ko'ava ha'e Paraguái ñe'ẽnguéra tee; ha pe oñembojehe’a jopara (karaiñe'ẽme ojehá'i yopará), kóva haguére oje'e Paraguái ha'eha peteĩ umi tetãnguéra iñe’ẽkõiva añeteteva opaite yvýpe. Karaiñe'ẽ ha avañe'ẽ ambuepe, Paraguái retãme oñeñe'ẽ 19 ypykuéra ñe’ẽ, oñe'ẽva upéipi 50.000 tekove paraguáigua, avei oĩ 300.000 "Pindoráguáiokuéra" oñe'ẽva poytugañe'ẽ, ko'ava oiko Paraguái tetãkorapy Pindoráma ndive. Avei oñe'ẽ ko'ape Alemañañe'ẽ, Rrusiañe'ẽ, Chínañe'ẽ, Ukyañañe'ẽ, Araveñe'ẽ, hapõñe'ẽ, etc.

## Ehecha Avei

* Tekotevẽ Tenonde Paraguái retã mba'e
* Paraguái
* Avañe'ẽ
* Karaiñe'ẽ
* Ñe'ẽ
* Amérika ñe'ẽnguéra tee

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái
Rafael Orozco Maestre

**Rafael José Orozco Maestre** (Veserril, Kolómbia, 24 jasyapy ary 1954 – Varrakilla, Kolómbia, 11 jasypoteĩ ary 1992-pe) ha'e peteĩ purahéihára vallenáto pegua Kolómbiagua.

## Joaju

Ñemohenda:Tekove Kolombiagua
Cháko (myesakãrã)

**Cháko** ikatu ha'e:

## Yvy

* Cháko, tavapehẽ Amérika pegua oĩ hape umi tetãnguéra Paraguái, Volívia, Arahentína ha Pindoráma.
* Cháko Paraguáigua, Paraguái yvy tavapehẽ avei herava "Tavapehẽ Kuarahyreike", oĩme hape umi tetãvore Paraguáigua, Vokerón, Alto Paraguái ha Presidente Hayes.

## Ñorairõ

* Cháko Ñorairõ, ñorairõ oikóvakue Ñemby Amérika-pe, oñorairõ umi tetãnguéra Paraguái ha Volívia.

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Ñorairõ Ro'y Pyahu

**Ñorairõ Ro'y Pyahu**, **Ñorairõ Ro'y Mokõiha** térã **Ñorairõ Ro'y 2.0** (Ingleñe'ẽme: New Cold War terã Cold War II, Cold War Redux, Cold War 2.0, Second Cold War; Rrusiañe'ẽme: Вторая холодная война; Chinañe'ẽme: 第二次冷战) ha'e umi ñe'ẽ ojeipurúva ―ikatu haguã oñemomandu'a pe Ñorairõ Ro'y 1947 guive 1991 meve― ohechauka haguã umi ñorairõ jokuaikuaápe, ñesãmbyhy remimo'ãme, maranduha, avano'õme ha ñorairõme oikóva sa'ary XXI jave, kóva omohu'ã kuri pe ára pukukue ojeheróva "Ñorairõ Ro'y rire". Ko jehechapyrãgui ojehecha umi tetãnguéra imbaretéva oñembohováirõ; peteĩ ha'e Yvy vorekue Kuarahyreikegua ha OTAN (Amérika Retãvorekuéra Joaju ha Tavetã Joaju poguýpe, ape Európa Joaju ndojapoi mba'eve), umi ombohováivape Yvy vorekue Kuarahyresẽyguáre, Chína ha Rrúsia poguýpe.

Ñemohenda:Ñorairõ
Amasóna (myesakãrã)

**Amasóna** ikatu he’ise:

## Tetãvore

* Tetãvore Amasóna, tetãvore oĩva Perũ retãme.
* Amasóna (Tetãvore), tetãvore oĩva Pindoráma retãme.
* Tetãvore Amasóna (Venesuéla)

## Ka'aguy

* Amasónia, ka'aguy oĩhape umi tetãnguéra Pindoráma, Perũ, Kolómbia, Ekuatóry, Volívia, Venesuéla, Gujána, Surinẽ.

## Ka'aguy jekai
* Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2019-pe, Pindoráma ka'aguy amasónia-pe okai ary 2019-pe.
* Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2020-pe, Pindoráma ka'aguy amasónia-pe okai ary 2020-pe.

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Sa'ary I

**Sa'ary  ı. D. C** (**Sa'ary peteĩha [[Hesu]] rire térã sa'ary peteĩha Kirito rire**), ha'e peteĩ sa'ary oñepyrũva'ekue 1 jasyteĩ ary 1-pe ha opa 31 jasypakõi ary 100-pe.
[miniaturadeimagen|325x325px|[Yvy ra'anga (Amérika ỹgui).]]
[miniaturadeimagen|[Yvy ra'anga sa'ary I opakuévo.]]
Ko sa'ary aja Rróma Mburuvi ojoaju Európa Ñemby ha Kuarahyreike Európa, Áfrika Yvategua, Kuarahyresẽ Ag̃uigua Ásia-pe ha omoĩ ipoguýpe pe para Yvy mbytépe.

## Oikóva'ekue

### Ñorairõnguéra ha tetãrayhu
8-23: Wang Mang ojapo pe ñemoñanga Xin.

14: Omano Octavio Augusto, peteĩha Mburuvihára Rrómagua, osusede chupe pe ita’ýra padrastro Tiberio.

## Ehecha avei

* Sa'ary
* Ary 1
* Ary 100
* Su ary peteĩha

Ñemohenda:Sa'ary
Fernando Baez Sosa jejuka

[miniaturadeimagen|[Kuña|Kuña karai ojerurévo tekojoja Fernando remuara.]]
**Fernando Báez Sosa jejuka** ha'e peteĩ jejuka oikova'akue 18 jasyteĩ ary 2020-pe pe táva Villa Gesell-pe, tetãvore Vuenosáire, Arahentína. Pe ojejukava, peteĩ mitã rusu 18 ary orekóva, oñenupãva ha ojepyvoíva omano meve, peteĩ mitã rusukuéra aty osẽvo peteĩ jerokyhágui tapépe, oiko hag̃ue peteĩ ñorãirõ oikova'akue aravo'i kóva oiko mboyve jerokyha hyepýpe.

Ko jejuka pya'eterei ojeikuaa Arahentína ha Paraguái retãme kóva oiko rire, umi rede socialekuérape oñepyrũ ojekuaa umi ta'anga mba'eicha hikuái oinupã Fernando-pe omano meve. Kóva ha'e pe jejuka ojekuaa porãvéva Arahentína tembiasakue *criminal*-pe.

Ára 18 jasykõi ary 2020, ojejapo peteĩ ñehenói tetãmegua orekóva epicentro Congreso de la Nación Arahentína-pe, ikatu haguã oñeme'ẽ Fernando jejukape tekojoja.

6 jasykõi ary 2023-pe, po umíva apytépe oñeme'ẽ mbohapypa po ary ka'irãime pe'ava ha'e hag̃ue umi ojukava'akue Fernando-pe, ha mbohapýpe katu oñeme'ẽ papo ary ka'irãime hake pe'ava ndaha'éi umi ojukáva akue Fernando-pe, oipytyvõnte hikuái.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Jejuka
1813

**1813 ([[Papaha Rómapegua|MDCCCXIII]])** ha'e peteĩ ary oñepyrũ akue peteĩ arapoteĩ he'iháicha Gyregório arapapaha.
«1812-*1813*-1814»
## Oikóva'akue

### Jasyteĩ

* 8 jasyteĩ: Oñepyrũ myasãi porã omotenondéva Simón Bolívar.

* 31 jasyteĩ: Vuenosáirepe ojejapo pe mbosako'i Ary XIII pegua, peteĩha tetã  congreso Arahentína ko'ãngágua mba'e.

### Jasykõi

* 3 jasykõi: Hosé San Martín pegua ipu'aka umi Epáña ñorairõhárakuérare ñorairó San Lorenso-pe

## Heñóiva

### Jasyteĩ

* 21 jasyteĩ: John C. Frémont, ñorairõhára ha tembiasapyreitahára Amérika Retãvorekuéra Joajugua (f. 1890).
* 26 jasyteĩ: Huã Pablo Duarte, jokuaikuaahára Tavakuairetã Ndominikagua pegua (f. 1876).


Ñemohenda:Ary 1800 - 1899