open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tomás Antônio Gonzaga

**Tomás Antonio Gonzaga** (Miragaia, Oporto, 11 jasypoapy ary 1744 — Ypa'ũ Mosambike, 1810) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára, teko me'ẽhára ha jokuaikuaa mba'apohára Poytuga pegua omba'apo Pindoráma Kolóniape. Ojekuaa chupe ha'eha ñe'ẽpapára guasu ymaguare ha ko'ãga avei oñemoarandu hese mbo'ehaópe ha mbo'ehaovusúpe hembiapokue guasu *[[Marília de Dirceu]] rehe.*

## Hekove
Oheñói Mirangaia, táva Poytuga heraha Oporto hi'aguĩ. Itúva ha'e akue João Bernardo Gonzaga oúva Pindoráma ha isy Tomásia Isabel Clark Poytuga pegua iñemoñare Ingyaterra pegua. Isy omano ha'e oguereko aja peteĩ ary, oho itúva ndive táva Pernambuco ary 1751-pe ha upei oho Bahía-pe, upépe oho Hesuíta Mbo'ehaópe. Ary 1761 oho jey Poytugápe oñemoarandu hag̃ua teko me'ẽ Coimbra Mbo'ehaovusúpe. Omba'apo teko me'ẽre heta ary Poytugápe ha Pindorámape. Upépe oikuaa kuñataĩ Maria Doroteia Joaquina de Seixas Brandão, "mymba rerekua Marília" oñemohechauka heta jey iñe'ẽpotýme.

Opyta aja Minas Gerais-pe, ohai Cartas Chilenas, ñe'ẽpoty ombohorýva ha kuatiañe'ẽicha. Oho jeývo Bahía-pe ary 1786, omenda Maria Doroteia rehe mokõi ary rire. Itujágui ha ndamba'ehetáigui, Doroteia ñemoñare ndopotái upe ñemenda.
left|thumb|Ñe'ẽpapára Poytuga-Pindoráma pegua Tomás Antônio Gonzaga ra'anga.
He'i chugui oñepu'ãséva Inconfidência Mineira térã Conjuração Mineira joaju (ñepu'ã omosãsoséva akue Brasil-pe) karai Cláudio Manoel da Costa, Silva Alvarenga, Alvarenga Peixoto ha ambuéva ndive. Oñemoĩ chupe ka'irãme ary 1789, mbohapy ary táva Río de Janeiro-pe. Upépe ohai heta ñe'ẽpoty. Ary 1792 oñemondo chupe Mosambikepe.

Upe arýpe osẽ kuatiápe táva Lisimbãme *Marília de Dirceu *ipehẽngue peteĩha con 33 versos.

Ary 1799-pe  osẽ pehẽngue mokõiha *Marília de Dirceu pegua*. Gonzaga imomorãmbyrã umi ñe'ẽpapára Casimiro de Abreu ha Castro Alves rupi. Guapyha 37 upe Pindoráma Ñe'ẽ Amandaje pegua oguereko Gonzaga héra.

Imba'eheta ha imba'eguasu osẽvo va'erã Pindorámagui. Omba'apo Mburuvíre ambue tetãme. Omano amo ary 1809 térã 1810.

Hembiapokue tenondegua ha'e Tratado de Direito Natural, Marília de Dirceu ha Cartas Chilenas.

## Iñe'ẽporãhaipyre rekotee
Tomás Antônio Gonzaga ñe'ẽpoty ohechaukaite umi tekokuéra ymaguare: umíva mymba rerekua rehegua, tekoha ha ñu rehegua. Ohechauka avei heta jehai py'aite guive, temiandu ha'e oñandúva ha ñeimo'ã ha'e pegua, omombe'uanga Pindoráma ape ha henda porã.

## Mandu'apy



## Joaju
* Perfil no sítio oficial da Academia Brasileira de Letras (en portugués)
* Tomás Antônio Gonzaga 
* Tomás Antônio Gonzaga - Biografía 
* Poemas 
* Texto de ''Marília de Dirceu'' en el proyecto Gutenberg
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Pindoramagua
Francisco de Goya

[thumb|''Francisco de Goya ra'anga'' (1826), [Vicente López Portaña|Vicente López ojapo.]]
thumb|Francisco de Goya Heraguapy.
**Francisco de Goya y Lucientes** (Fuendetodos, provincia de Zaragoza, 30 jasyapy ary 1746-Burdeos, Hyãsia, 16 jasyrundy ary 1828) ha'e akue peteĩ ñemoha'ãnga apohára ha ta'ãngakarãi apohára Epáña megua. Hembiapokue opaichagua ñemoha'ãnga apykayvate guive ha tápiare peve, ta'ãngakarãi ha ta'ãnga kuatiáre. Opa umi mba'eporãme omokakuaa peteĩ "teko pyahu" omoñepyrũkuévo upe tembiapoporã ñemyasãi hérava py'aitegua reko (*romanticismo*). Goya mba'eporã omoñepyrũ upéicha katu ku ñemoha'ãnga ko'ãgagua, ha ojeikuaa chupe ha'éva upe omoñepyrũ tape pyahu ñemoha'ãngápe saro'y XX pegua.

Oñemoarandu mbegue rire itávape ñemoha'ãnga hekopete apópe ha varróko rekópe, oho Itália retãme ary 1770-pe, upépe ohechakuaa ha oñemoarandu ñemoha'ãnga rape pyahúre, opa mba'e oñemoarandu upépe oipuru oho jeývo Madrid-pe, peteĩ mba'e rococó rekópe avei.

Peteĩ mba'asy pochy ombopy'akangy chupe ary 1793 guive ha upe rire Goya oñepyrũ ojapo ta'ãnga pyahuvéva ha ipy'aite guive.

Hembiapokue ohechauka avei mba'éichapa ojehasa asy upe aja, Epáña ñorairõ guasu pukukuévo, heta ta'angápe oĩ umi ipy'aguasúva omano va'ekue hetãre, techapyrãme umi ñemoha'ãngápe hérava "*Los desastres de la guerra*", avañe'ẽme he'ise "Ñorairõ ñembyai guasu".

Hembiapokue paha ha tuichavéva niko heta ñemoha'ãnga ñandyrýgui ijapopyre ojapo va'ekue hóga tápiare ("*Quinta del Sordo*"), ta'angakuéra hérava Ñemoha'ãnga hũ.

## Mandu'apy



Ñemohenda:Tekove Españagua
Apykayvate

thumb|Mokõi apykayvate 'H'
Peteĩ **apykayvate** ha'e peteĩ tembiporu yvyrágui ombojekóva térã ojoko kuatia guasu ha ambuéva hi'ári, ojeipuru heta oñemoha'ãnga hag̃ua ha ojapo mba'eporã. 

Ymaguareite guive ojeikuaa ojeipúruva apykayvate ojapo ta'ãnga hag̃ua.Oĩ mbohapy apykayvate, upe ojogua tai H ojeikuaave, oĩ upe oguereko yvyra po'i mbohapy ojuasáva ha hatã ha upe ambuéva michĩ ojeipurúva mesa ári.

Ñemohenda:Tembiporu
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1962

**FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1962** (*Copa Mundial de Fútbol de 1962*, karaiñe'ẽme) ha'eva pe VII (7°) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojapo Chile, guive 30 jasypo ha 17 jasypoteĩ peve ary 1962. Ipu'akavéva ha'eva tetã Pindorama ha ipu'akavéva hekovia ha'eva Tchekoslovakia.

## Peteĩha
### Aty 1

### Aty 2

### Aty 3

### Aty 4

## Ñembosarái pahague
#### Irundýva
* 10 Jasypoteĩ 1962 14:30 -  Tetã peteĩ reko Soviétiko 1-2 
* 10 Jasypoteĩ 1962 14:30 -  0-1  Tchekoslovakia
* 10 Jasypoteĩ 1962 14:30 -  Pindoráma 3-1 
* 10 Jasypoteĩ 1962 14:30 -  Kuarahyreike Alemaña 0-1 

#### Mokõiva

#### Ipu'akáva mbopyha
* 16 Jasypoteĩ 1962 14:30 -  1-0 

#### Paha
* 17 Jasypoteĩ 1962 14:30 -  Pindoráma 3-1  Tchekoslovakia

## Ipu'akáva

## Umi Gol
#### 4 gol
*  Flórian Albert
*  Valentin Ivanov
*  Dražan Jerković
*  Garrincha
*  Vavá
*  Leonel Sánchez

#### 3 gol
*  Lajos Tichy
*  Milan Galić
*  Adolf Scherer
*  Amarildo

#### 2 gol
*  Jaime Ramírez
*  Jorge Toro
*  Eladio Rojas
*  Ron Flowers
*  Viktor Ponedelnik
*  Igor Chislenko
*  José Sasía
*  Uwe Seeler
*  Giacomo Bulgarelli

#### 1 gol
*  Francisco Zuluaga
*  Germán Aceros
*  Marcos Coll
*  Antonio Rada
*  Marino Klinger
*  Luis Cubilla
*  Ángel Cabrera
*  Rolf Wüthrich
*  Heinz Schneiter
*  Mário Zagallo
*  Pelé
*  Zito
*  Héctor Facundo
*  José Sanfilippo
*  Aleksei Mamykin
*  Jozef Štibrányi
*  Václav Mašek
*  Josef Kadraba
*  Josef Masopust
*  Josip Skoblar
*  Vojislav Melić
*  Petar Radaković
*  Bobby Charlton
*  Jimmy Greaves
*  Gerry Hitchens
*  Albert Brülls
*  Horst Szymaniak
*  Joaquín Peiró
*  Adelardo Rodríguez
*  Ernő Solymosi
*  Georgi Solokov
*  Bruno Mora
*  Isidoro Díaz
*  Alfredo del Águila
*  Héctor Hernández

## Ñemoĩ pahague

## Ambuére joaju

* Copa 1962 en RSSSF.com

Ñemohenda:Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ
Ñemohenda:1962
Ñemohenda:Chile
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1954

**FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1954** (*Championnat du Monde de Football*, hyãsiañe'ẽme) ha'e akue pe V (5ha) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojejapóva FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ.

## Peteĩha
### Aty 1

### Aty 2

### Aty 3

### Aty 4

## Ñembosarái pahague
#### Irundýva

## Ipu'akáva

## Umi Gol
#### 11 gol
*  Sándor Kocsis

#### 6 gol
*  Josef Hügi
*  Erich Probst
*  Max Morlock

#### 4 gol
*  Hans Schäfer
*  Ottmar Walter
*  Helmut Rahn
*  Robert Ballaman
*  Miguel Borges
*  Nándor Hidegkuti
*  Ferenc Puskás

#### 3 gol
*  Óscar Míguez
*  Juan Hohberg
*  Suat Mamat
*  Burhan Sargun
*  Léopold Anoul
*  Theodor Wagner
*  Ernst Stojaspal
*  Nat Lofthouse
*  Fritz Walter
*  Zoltán Czibor

#### 2 gol
*  Praga
*  Didi
*  Julinho
*  Péter Palotás
*  Mihály Lantos
*  Ivor Broadis
*  Julio Abbadie
*  Juan Alberto Schiaffino
*  Alfred Körner
*  Ernst Ocwirk
*  Lefter Küçükandonyadis

#### 1 gol
*  Baltazar
*  Djalma Santos
*  Miloš Milutinović
*  Branko Zebec
*  Obdulio Varela
*  Javier Ambrois
*  Bernhard Klodt
*  Alfred Pfaff
*  Richard Herrmann
*  József Tóth
*  Giampiero Boniperti
*  Egisto Pandolfini
*  Carlo Galli
*  Amleto Frignani
*  Benito Lorenzi
*  Fulvio Nesti
*  Henri Coppens
*  Jean Vincent
*  Raymond Kopa
*  José Luis Lamadrid
*  Tomás Balcázar
*  Erol Keskin
*  Mustafa Ertan
*  Jimmy Mullen
*  Dennis Wilshaw
*  Tom Finney
*  Jacques Fatton

#### Gol ''en contra''
*  Jimmy Dickinson - -pe guarã
*  Raúl Cárdenas -  Hyãsia-pe guarã
*  Ivica Horvat -  Kuarahyreike Alemaña-pe guarã
*  Luis Cruz - -pe guarã

## Ñemoĩ pahague

## Ambuére joaju

Ñemohenda:Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ
Ñemohenda:1954
Ñemohenda:Suísa
Johann Wolfgang von Goethe

**Johann Wolfgang von Goethe** /ˈjoːhan ˈvɔlfɡaŋ fɔn ˈɡøːtə/ (Fráncfort del Meno, Hesse, 28 jasypoapy ary 1749-Weimar, Turingia, 22 jasyapy ary 1832) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára, tembiasagua'u haihára, mombe'upyrusu haihára ha tembikuaatyhára Alemáña megua oipytyvõ va'ekue omoñepyrũ hag̃ua upe py'aitegua reko (*romanticismo*), ombotuichaite ko tembiapoporã ñemyasãi hérava py'aitegua reko. He'iháicha karai George Eliot, Goethe ha'e akue «Alemáña ñe'ẽporã haihára tuichavéva... ha kuimba'e yvoragua añetete pahague oguata va'ekue Yvy ape ári».

Hembiapokue (ha'éva tembiasagua'u, ñe'ẽpoty, mombe'u omopirĩva ha kuatiañe'ẽ tembikuaaty hekopete'ỹva rehegua), hembieja pukuite tembiaporã ambuéva opaichaguápe, taha'e ha'éva umi haihára apytépe térã umi purahéi apohára, ñeimo'ãhára ha mba'eporã apohára oúva rire, ndaikatúiva ojepapa tuicha mba'e ojapo Alemáña arandupýpe. Hembiasagua'u hérava *Wilhelm Meister* oĩ tysýipe ojapo Arthur Schopenhauer orekóva umi tembiasagua'u porãvéva ojehaíva'ekue,  *[[Tristram Shandy]]*, *[[La Nouvelle Heloïse]]* ha *[[Don Quijote de la Mancha|Don Quijote]] *yképe. Herajoapy ombohéra upe Goethe-Institut, atyvete omyasãiva Alemáña rekotee opa rendápe.

## Mandu'apy

## <span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">Arandukapurupyre</span>
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Joaju

* La metamorfosis de las plantas comentado por Rudolf Steiner
* Obras de Goethe: texto, concordancias y lista de frecuencia

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Ñembosa’y

[miniaturadeimagen|[Monalísa ñembosa'y ojapo vakue Leonardo da Vinci, kóva niko peteĩ umi ñembosa'y ojeikuaavévagui Yvy ape ári.]]
**Ñembosa’y** ha'e tembiapo porã ojeipuruhápe pinĩ (mba'e rykue ombosa'ýva) peteĩ mba'eatã ári ojejapo hag̃ua ta'anga. Ko tembiapo porã apohápe ikatu jaipuru aporeko opaichagua ha sa'y jehe'a. 

Ñembosa'y ha'e hína ta'anga apo ymaguareitéva ha peteĩ tembiapo porã iteéva. Opaite tetã térã avano'õ oguereko hekopy teépe ha iñarandupýpe ñembosa'y opaichagua ohechaukáva imarandeko ha hembiasakue, ijeroviapy ha itavarandu, pe omombe'uséva hekovégui; upévare yvypóra ombosa'y opaichagua ohechauka hag̃ua hembiapo.

Ko'ágã katu, jajuhu ñembosa'y umi koty rechaukahápe (muséo techapyrãme), oĩhápe tembiapo herakuãvéva.

## Hembiasakue
Ymaguareite guive jaikuaa yvypóra ojapoha ñembosa'y opaichagua, taha'e ha'éva itakuápe térã mba'eatã ambuévape. Ohasávo arykuéra, yvypóra omoporã iñembosa'y apo ha ojuhu tembiporu pyahu oipytyvõva chupe ombosa'y porãve hag̃ua.

Európape ha Yvate Áfrikape ikatu jajuhu ñembosa'y itujavéva itakuápe, umi ñembosa'y yvypóra ojapo va'ekue ohechauka mymba ha yvypóra ojapíva mymbápe.

Ehíto Ymaguarépe ojejuhu heta ñembosa'y tápiare, umi óga yvatépe yvypóra ojapo va'ekue ojapo amo 5.000 ary, umi pirámide, upépe oĩ ñembosa'y ohechauka mba'éichapa oikove avakuéra upekuévo, kuatiáre avei ojejapo ta'ãnga opáichagua, Rróma ha heta táva ymaguare Rróma Mburuvi pegua oguereko avei hogakuéra tápiare ñembosa'y yvypóra ojapo ombojegua hag̃ua hekoha.

## Mandu'apy

## Joajuha
Tupãsy María Rósa Rovasapyre

**Tupãsy María Rósa Rovasapyre**, ojekuaavéva ***Tupasy Rósa Rovasapyrépe***, ojehechaukañepyrûkuri ary 1947-pe Montichiari-pe, ha'éva peteĩ tava'i oĩva Italia yvate gotyo. Pierina Gilli, heñoiva'ekue ára 3 jasypoapy ary 1911-pe ha omba'apóva hasykatuvarerekuárõ, niko upe ohecha'ypyva'ekue upe Tupãsýme, tasyo omba'apohápe. Upe mba'e ojehúkuri arapoty árape ary 1947-pe. Piernina niko ohechákuri upe Kuñakarai porãitépe oñemondéva ao pytãũme ha iñakãhoja morotĩva ha ipyti'a katu ojekutúva mbohapy kysepukúpe. Hova mimbipáva katu ityre'ỹ ha hesaymimi otykytyky yvýre. Hembemimi ojepe'ákuri he'i hag̃ua “ñembo'e, ñembyasy ha myatyrõ” ha upéi okirirĩ.

Ambue jehechauka oikókuri arateĩ 13 jasypoteĩ ary 1947-pe, tasyópe jey. Tupãsy María ojehechaukákuri peteĩ ao morotĩre ha umi mbohapy kysepukurãngue oguerekókuri mbohapy rósa poty: morotĩ, pytã ha itajusa'y. Pierina oporandúkuri chupe mávapa ha'e ha ombohovái chupe “Chéngo Tupãsy ha pende Sy. Ñandejára chembou amoheñói hag̃ua peteĩ tekojerovia pyahu. Che ha'e opavavépe peñembo'érõ chéve pene korasõ mbytete guive, añangarekoha penderehe. Ajerure peẽme ára 13 ñavõ jasygua pegueromandu'a Maria árarõ. Ajerure avei ára 13 jasypokõigua pegueromandu'a hag̃ua Rósa Rovasapyrépe”. Rósa morotĩ ha'ehína ñembo'e pytu, rósa pytã ha'ehína myatyrõ pytu ha rósa itajusa'ýva katu ha'ehína ñembyasy pytu.

## Rósa Rovasapyrépe ñembo'e
Tupãsy María Rósa Rovasapyre 
Ndéve amog̃uahẽ ko che ñembo'emi 
Ñembyasy poguýpe ha 
Myatyrõ ra'ãrõ ijapyra'ỹva reheve 
Ndéve ajerure, Rósa Rovasapyre, 
Eñangareko hag̃ua cherehe tapiaite, 
Eisãmbyhy hag̃ua che rekove ha 
Chemombarete hag̃ua che jeroviápe Ñande Rúre. 
Ajerure ndéve rehovasa hag̃ua che pehẽnguépe, 
Che angirũmimíme ha opavavépe, ha 
Oremyenyhẽ mborayhu, py'aguapy ha vy'apavẽgui. 
Taupéicha.

## ***
* LA VIRGEN MARÍA DE LA ROSA MÍSTICA – TUPÃSY MARÍA RÓSA ROVASAPYRE Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Hesu rape
San Martín de los Andes

thumb|San Martín de los Andes.

**San Martín de los Andes** ha'ehína peteĩ táva Argentina. Oĩhína tetãvore Neuquén-me. Ko távape oiko 27.956 ava (2010 ary).

## Ambuére joaju
* Sitio web oficial (karaiñe'ẽ)

Ñemohenda:Argentina táva
Junín de los Andes

thumb|Junín de los Andes.

**Junín de los Andes** arasẽme tava Argentina retãme. Oĩhína tetãvore Neuquén-me. Ko távape oiko 14.220 ava (2014 ary).

## Ambuére joaju
* Sitio web oficial (karaiñe'ẽ)

Ñemohenda:Argentina táva
Antúko

**Antúko** (***Antuco***) ha'e peteĩ tenda ojejuhúva Chíle retãme, tetãvore Viovío ryepýpe. Antúkope oiko 3.862 tavaygua (ary 2012 jave).

## Ambuére joaju
* Sitio web oficial Municipalidad de Antuco (karaiñe'ẽ)

Ñemohenda:Chile táva
Santiago de Compostela

**Santiago de Compostela** ha'e táva tetã Españagua, tetãvore hekosãsóva Galicia itavusu. Ko távape oiko 97.260 ava (2019 ary jave).

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Galicia táva
Yumbel

thumb|280px|right|Yumbel.
**Yumbel** táva Chilepe. Ko távape oiko 20.034 (ary 2012). - 765,25 km²

## Ambuére joaju
* Sitio web oficial Municipalidad de Yumbel (karaiñe'ẽ)

Ñemohenda:Chile táva
Bariloche

thumb|Táva Varilóche

**San Carlos de Bariloche** ha'ehína peteĩ táva Argentina, Patagoniape. Oĩhína tetãvore Rrío Négro-me. Ko távape oiko 112.887 ava (2010 ary).

## Ambuére joaju
* Sitio web oficial (karaiñe'ẽ)

Ñemohenda:Argentina táva
Tupãretã Paraguay

thumb|300px|Paraguay Tupão Guasu.
**Tupãretã Paraguay** (*Arquidiócesis de la Santísima Asunción* térã *Arquidiócesis de Nuestra Señora de la Asunción* karaiñe'ẽme**, ***Archidioecesis Ss.mae Assumptionis *latinañe'ẽme) ha'e peteĩ Katóliko jerovia renda oguerekóva itupão tenonde táva Paraguay-pe, Paraguái retã itavusu. 

Upe *Pa'iruvicharetã Río de la Plata*, oguerekóva va'ekue itupão tenondegua táva Paraguaýpe avei, omoñepyrũ Pápa Páulo III apoukapy rupive ára 1 jasypokõime ary 1547-pe, ha ha'éva akue Tekoha Hekosãso'ỹ upe Tupãretã Lima pegua.

Amo ary 1609 oĩ  "Tekoha Charcas Itávakuéra" ipoguýre, upe tekoha osẽgui Tupãretã Lima pegua.

Ha ary 1617 jave oñemboja'o upe Tupão Aty Retã Paraguái mokõi tetãme: Buenos Aires ha Paraguay (Asunción).

Ojejapóvo upe Pa'iruvichaite retã Buenos Aires ary 1865 jave, Paraguay oñemoĩ Buenos Aires ipoguýpe ary 1929 peve,  ojejapóvo upe Tupão Aty Retã Paraguái. Ipa'iruvichaite peteĩha ha'e akue Karai Juan Sinforiano Bogarín.

Ára 7 jasypateĩ ary 2014 guive Pa'iruvichaite pyahu ha'e Karai Edmundo Valenzuela.

Tupãretã apekue oguereko 658 km² ha 1.500.000 oikove ipype (2004), amo 1,35 sua umíva pegua ha'e katóliko jeroviahára, oguereko 124 pa'i, ha 661 avare.

Ñemohenda:Paraguay
Botánico (Paraguay)

**Botánico ** ha'e peteĩ tekoha Paraguay pegua, <nowiki/>Paraguáiretã itavusu. Upe Jardín Botánico y Zoológico de Asunción opyta ku tekohápe. Ijapekue ha'e 5.32 km².

Ijerére ojejuhu:
* Yvate: Ysyry Paraguái.
* Ñemby: tekoha Lóma Pytã ha Mbokajaty.
* Kuarahyresẽ: tekoha Zeballos Kue ha Las Residentas.
* Kuarahyreike: tekoha San Rafael ha Santísima Trinidad.

Ñemohenda:Tekoha Paraguay pegua
Ypysyry

**Ypysyry **ha'e peteĩ jetepyso, yvypóra oñepysyry ha oñemboguata y apeno rupive peteĩ yvyrape ári.

## Hembiasakue
Ojeikuaa amo 500 ary guare ojetepyso ypysyry Polinésia-pe. Karai James Cook oguahẽ umi ypa'ũ Havái pegua ary 1778.

Perũ yvate gotyo yvypóra ymaguare ha heta ypykue oñepysyry avei y apeno rupive. Heta avakuéra Inka mboyve oipuru va'ekue yvyrape ojehasarã y apeno rupive. Kóva he'ise ypysyry oñepyrũ Ñembyamérikape, hákatu umi Polinésia pegua omyasãi ko jetepyso Hawái peve.

Saro'y XX jave oñemyasãi pya'e ko jetepyso Hawái guive amo Kalifórnia ha Autarália yrembe'y peve, upe guive osẽ opa tetãme.

## Y apeno
thumb|Ta'angápe ojehecha y apeno ivorekuéra.
Y apeno ombohasy térã ombohasy'ỹ ko jetepyso, ituichakue, ipya'e térã imbegue, ikarapã hasy avei. Umi y apeno porãite ypysyryrã ha'e umíva oñembotuicha ha upéi ojejoko yguasúre, upévare oñembohéra heta **y apeno vore**:
* *Tápia*: ha'e y apeno vore opu'ãva karapãhápe, upe rupi oñepysyry ha ojehasa yvyrape ári ndive.
* *Hembe*: ha'e y apeno ryjýi *tápia* pehẽngue tenondegua, tyjýi ho'a y apeno renondépe.
* *Jyva*: ha'e y hetakue oĩ y apenópe, iñanambusu térã ipo'i, pukukue porã ikatúva ojehasa yvyrape ári ndive.
* *Kua*: y apeno tápia ha jyva pehẽngue ikarapã, ojehasávo upe rupi oñepysyry pya'eve.
* *Jereha*: Hembe guy pehẽngue ojeréva ha ho'áva.
* *Akã*: y apeno ipehẽngue yvateve.
Oñemohenda **ituichakuére**:
* Ijyvatekue imichĩvérõ 1'50m/2metro-gui ha'e peteĩ y apeno michĩ.
* Amo 2 metro peve ha'e peteĩ y apeno hekopete.
* Ijyvatekue tuichavérõ 2 metro-gui ha'e peteĩ y apeno guasu porã.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Jetepyso
Ñemuha Ycuá Bolaños jekái

**Ñemuha''Ycuá Bolaños ''jekái** ha'e tembiasy guasuvéva oiko Paraguái retãme, ko'ã ára py'aguapýpe; ojejuhuva'ekue upe arateĩ 1 jasypoapy ary 2004-pe tavusu Paraguaýpe. Arateĩme, 1 jasypoapy ary 2004-pe, amo 11:25 aravo (Paraguái aravo) okapu mokõiha jey ogaguasúpe, oguerekóva ipype upe ñemuha guasu, peteĩ mba'yrumýi rógaguasu, óga mba'aporã ha peteĩ karuha. Umi tembi'u róga apoha oiko jekapu omoñepyrũ tata guasu.

Tahachikuéra marandu he'iháicha, oikóvo ku tembiasy, umi kuimba'e oñangarekóva okẽnguéra omboty akue opa ñesẽha, ani hag̃ua tekovekuéra osẽ ojehepyme'ẽ'ỹ.

Upévareite **396 tekove omano** (hetakue mbyte ha'e akue mitãnguéra) ha amove 500 tekove hasy vai, oiko avei 56 tekove hete kái hasy hákatu ndomanóiva.

Irundy jasy jave oiko upe ñembojovake ñemuha járape Juan Pío Paiva, ira'y Víctor Daniel Paiva ha okẽ ñangarekoha Daniel Areco, opa ára 5 jasypakõi ary 2006-pe, mokõi yvyrajára he'ívo hi'ári ho'áta "*jejuka angaipáva*" ha 5 ary ohasamo'ã ka'irãme, umi 25 ary rangue tekove kuéra ojerure ho'amo'ã va'erã hi'ári "*jejuka hasyite*" rekópe.

## Ogaguasu
Ñemuha rogaguasu oiko ku jekái oñepyrũ omba'apo mbohapy ary mboyve ha oguereko 12.000 metro irundykejojáre. Oguereko mba'yrumýi pytaha amove 350 mba'yruguata hag̃ua, mba'apo róga ha peteĩ karuha. Paraguay Tavao oheja oñemba'apo upépe, tahachi marandu he'i rire ramo jere ku ogaguasu ha'e"*peteĩ kapuha*". 

Umi marandu he'iháicha "*Mbohapy mba'etĩ ha kyrakue mba'e guerahahára so'o mbichy pegua, mbujape apoha pegua ha kesu ñemuha pegua, nosẽi okápe. He'ise heta mba'etĩ oñembyaty róga ahojápe*".

## Jekái
thumb|left|250x250px|<span style="background-color: rgba(254, 252, 224, 0.14902);">Pete</span>ĩ mba'yru viru ñongatuha tata ohapypa akue.
Jekái oñepyrũ amo 11:25 aravópe, oiko amove 800 tekove ogaguasu ipype. Tatamboguehára marandu he'iháicha, mba'etĩ mba'e guerahahára tembi'u apoha koty okapu, ohasa karuhápe ha upéi opaite ogaguasúpe, mba'yrumýi pytahápe avei. Upévare, heta tekove oñani ñesẽháme, oiko hetaite tatatĩ ha tesape opa. Oguahẽvo hikuái okẽme, ha'ekuéra ohecha nasẽmo'ãi, okẽnguéra mbotýgui.

Oje'e ñemuhára jára ombotyuka okẽnguéra ani hag̃ua osẽ tekovekuéra ojehepyme'ẽ'ỹ.

Ombogue hag̃ua tata guasúpe oiko va'erã amove 50 mba'yrumýi ha amove 1000 tatamboguehára, kuimba'ekuéra milíko oipytyvõ avei ha tahachikuéra. Amo irundy aravo jave oñemboguepa tata.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Paraguay
Ñemohenda:2004
Tembi’uarigua

**Tembi’uarigua**, **tembi’u apýra** térã **tembi’upaha** ha’e oimeraẽ he’ẽ oje'u tembi’u rire.

Tembi’uarigua ikatu ha’e mbujapehe'ẽ, kiveve, chokora rembi’ukuéra, mbujavava, typy'are'ẽ térã syrykupyre'ẽ, ha opa umi tembi’u he'ẽ.

Paraguáipe, heta tembi'úpe oñembohera "arigua", oúva upe jehe'a karai rembi'u ha guarani rembi'u pegua, techapyrãme oĩ: Kaguyjy, kiveve, mbaipy he'ẽ, ka'i Ladrillo, oloha, kamby arro, pastel mandi'o, avatiky mimói, ka'ay he'ẽ, mosto, vori morotĩ, locro, sesina mbichy ha ambue.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembi'u arigua
Caetano Veloso

**Caetano Emanuel Viana Teles Veloso** (Santo Amaro da Purificação, 7 de agosto ary 1942-pe) ha'e peteĩ karai herakuã Pindorama pegua opurahéiva ha ohaíva purahéi. Ojekuaa Veloso oĩ "umi opurahéiva ha ohaíva purahéi tuichavéva saro'y pegua" mbytépe, ha'e avei ta'angamýi apohára, ñe'ẽpapára ha omba'apo avano'õre. Ha'e Maria Bethânia (1946) ikyvy.

## Hekove
Oheñói ára 7 jasypoapy ary 1942-pe táva Santo Amaro de Purificação, peteĩ táva michĩ Bahia pegua, (Brasil). Iñemoñare guasu, ohayhúva mba'epu porã, isy ha itúva ñemoñare poapy, mokõi ñemoñare'anga. Itúva, Don José Teles Veloso ha isy, upe kuña herakuã Dona Cano (Claudionor Viana Teles Veloso). Caetano oñemoarandu piano hógape ha orekóvo 9 ary ojapo ipurahéi peteĩha, héra *baião*. Ohóvo va'erã mbo'ehaovusúpe, Maria Bethânia ndive, oho Salvador de Bahía-pe, upépe ohasa imitãrusu.

Ary 1966 pahápe oho Maria Bethânia ndive Río de Janeiro-pe; ha ojapo ipurahéi herakuã peteĩha heindy ojapóvo ipurahéi aty peteĩha.

Pya'e oñeme'ẽ chupe heta jopói ipurahéire ha upévare ikatu ojapo ipurahéi aty peteĩha Gal Costa ndive: *Domingo*. Ary 1968-pe, Gilberto Gil ndive, omoñepyrũ upe tropicalismo. Ary 1968-pe ojapo ipurahéi aty año peteĩha hérava *Caetano Veloso*, ha ipurahéi ojeikuaa akue opa rendápe upe hérava *É proibido proibir *rehe.

Oho heta jey opurahéi hag̃ua ta'angambyrýpe. Peteĩ ary rire, ipurahéi aty hérava *Tropicalia* omoñepyrũ upe tropicalismo, ha heta opurahéiva Bahía pegua oĩ ko tropicalismo-pe: Gilberto Gil, Gal Costa térã Maria Bethânia.

Ary 1969, umi milíko oporokuái Brasil-pe, Veloso oho va'erã Loynde-pe (Tavetã Joaju), Madrid (España) ha Tel Aviv-pe (Israel); mbohapy ary rire oho jey Brasil-pe ha ojapo *Araca azul*.

Ary 1976-pe oñemboaty Gilberto Gil, Gal Costa ha Maria Bethânia ndive, ha oho heta tendápe Brasil rupive, ha oñembohérava chupekuéra "*Doces bárbaros*". Upe ary oho opurahéi hag̃ua Argentina-pe avei.

Ipurahéi aty hérava *Bicho* osẽ ary 1977-pe ha upe ary ombokuatia avei peteĩ aranduka hérava *Alegría*, peteĩ kuatiañe'ẽ oñemboaty heta jehai ha ñe'ẽpoty ha'e ojapo ary 1965 guive 1976 peve.

Ary 1981-pe ipurahéi herakuãite **''Outras palavras'' **rupive, ha upe guive ojeikuaa chupe opa rendápe.

Ary 1986-pe ojapo karai Fito Páez ndive upe purahéi aty *Corazón Clandestino*, *rock *Argentina rupive.

Ary 1989-pe osẽ *Estrangeiro*. Ary 1991 osẽ *Circuladô*. Ary 1993-pe osẽ *Tropicalia 2* Gilberto Gil ndive. *Fina Estampa *ary* *1995-pe ha *Noites do norte *ary 2001-pe. Ary 2006-pe ojapo upe purahéi aty héra "*Ce*", purahéi pyahuite.

Ary 2003-pe oipytyvõ Nelly Furtado ipurahéi aty mokõiháme hérava *Folklore* upe purahéi *Island of Wonder*-pe.

Ipu'aka po Jopói Grammy. Ary 2012-pe. Jasypateĩ ar̃y 2012-pegua ipu'aka upe Grammy Latino ha'évo tekove ary pegua.

## Purahéi ojapo

## Ta'angamýi
* *Coração Vagabundo* (2008)
* * Falei com ela* (2002)
* *Cinema Falado* (1986)
* *Doces Bárbaros* (1976)

## Mandu'apy



Ñemohenda:Opurahéiva Pindoramagua
Lóma Pytã

**Lóma Pytã **ha'e peteĩ tekoha táva Paraguay pegua, Paraguái retã itavusu.

Heta óga ha ñemuha ojejuhu ku tekohápe. Ko'ãga oiko heta ñemuha guasu ha upe Shopping "El Portal". Heta ñemuha ambuéva ojejuhu ko'ãga avei ku tekohápe.Ijerére ojejuhu:
* Yvate: Tekoha San Blás.
* Ñemby: Tekoha Ñu Guasu. 
* Kuarahyresẽ: Táva Lúke ha Mariano Roque Alonso.
* Kuarahyreike: Tekoha Botánico (Paraguay).


Ñemohenda:Tekoha Paraguay pegua
Nanágua

**Nanágua** () haꞌe peteĩ tavaguasu ha tavanda Paraguái Tavakuairetã rehegua, opytáva tetãvore Ruvichaguasu Hayespe, ñemby gotyo. Ymaguarépe heravaꞌekue "*Puerto Elsa*".

Opa tavandágui ojetopáva Presidente Hayes retãvorépe, imichĩvéva haꞌe Nanágua, oguerekóvo 4,37 km². Nanágua oguereko 5 457 tavaygua, upévagui 2 791 kuimbaꞌe ha 2 666 kuña (2015).

## Héra ypy
Oñembohéra Nanágua Paraguái ipuꞌakavehaguére Nanágua Ñorairõ Peteĩhame ha Nanágua Ñorairõ mokõihame, Cháko Ñorairõ jave, mburuvicha Marcial Samaniego osuherihaguére.

Mburuvicha rrusiagua Ivan Belaieff (oipytyvõvaꞌekave Paraguáipe Cháko Ñorairõ jave), heꞌi "nanágua" (*nanawa*) heꞌise «urundeꞌy morotĩ» makañeꞌẽme.

## Manduꞌapy

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Presidente Hayes
Chagas Mba'asy

**Chagas Mba'asy**, térã **Trypanosomiasis america peguáva**, hína peteĩ arahaku renda parasitaria omyasãiva protozoario *[[Trypanosoma cruzi]]*. ko mba’asy omosarambi vícho hérava chichã guasu. Iñambue ohóvo ojehechakuaáva hasýva rehe ko mba’asy pukukue jave. Ñepyrũrã ndojekuaaguasúi térã sa’imínte ojekuaa, umíva ikatu: akãnundu, rurupa ganglios linfáticos, akã rasy, térã iruru vícho ojopihaguépe. 8–12 arapokõindýpe tapichakuéra hasy ohóvo peteĩ 60–70%-pe, ha ndojekuaái gueteri mba’eve hesekuéra. Oï 30-40% tapicha hasýva 10 ary guive 30 ary peve ipuku pe vícho ojopihague chupekuéra. Upéva pa’ũme okakuaa ventrículos del corazón peteĩ 20 ha 30%-pe, ha hasy avei insuficiencia  cardíaca. Peteï 10% ko mba’asy oguerekóvape okakuaa esófago agrandado térã colon agrandado.

*T. cruzi* iñasãi tapichakuéra ha ambue mymba okambúva rehe vichokuéra rupive chupadores de sangre ha’éva avei Triatominos rehegua.  Ko’ã vícho ojekuaa heta téra rupive, avei:*vinchuca* Argentina, Bolivia, Chile-pe ‘chichã guasu’ Paraguay-pe,  *barbeiro* (el barbero) Brasil-pe, *pito* en Colombia-pe,*chinche* América Central-pe, ha *chipo* Venezuela-pe. Ko mba’asy ovakuaa avei transfusión sanguínea, transplante de órganos, tembi’u oguerekóva mba’asy, ha de la madre al feto rupive. Ñepyrũrã ko mba’asy ojejuhukuaa peteĩ microscopía ohekáva tuguýpe pe parásito. Ko mba’asy ojekuaa ojejuhúramo anticuerpos *T. cruzi* tuguýpe.

Oñehenonde’a hag̃uã ko mba’asy ojeipe’apaiteva’erä chichã guasu renda ani hag̃uã ko’ãva oporojopi. Avei ojejesareko porãva’erã tuguy oñembohasáva ambue tapicha oikotevëvape. Ary 2013 peve ndojejapói gueteri peteï vacuna. Mba’asy ipyahúpe ikuatu oñepohäno  benznidazole térä nifurtimox-pe, oporomomonguera kuaáva ndaipukuetéiramo tapicha rehe ko mba’asy.  Ojeporúramo mba’asy okakuaa riréma ikatu omboguevi’imi ani haguã okakuaave oguahẽvo hu’ãme. Benznidazole ha nifurtimox ikatu ijefecto secundario peteĩ 40% tapichakuérape,  oñembyai sapy’akuaa ipire, iñapytu’ũ ha ipy’a.

Oje’e oïha 7 ha 8 millones tapicha oguerekóva Chagas mba’asy, hetave hína México, América Central ha América del Sur-pe. ko’ãva apytégui omano 12 500 tapicha rupi peteĩ ary pukukuépe 2006 javéramo. Ipa’ümekuéra hetave mboriahu oguereko ko mba’asy ha heta jey ndoikuaái oguerekómaha ko mba’asy ijehe. Tapichakuéra omýimeme rupi ko’ágã hetave tendápe ojejuhukuaa Chagas mba'asy ha ko'ágã oikéma avei ipa´ũmekuéra tetã Europa peguáva ha avei EE.UU. Ko’ã tendápe okakuaa avei ohóvo ary pukukue jave 2014 peve. Ko mba’asy ojekuaa ypy 1909-pe Carlos Chagas rupive, ombohérava’ekue. Avei ombohasykuaa 150 mymba iñambuévape.

## Heseguáva


Ñemohenda:Mba'asy
Hepatitis A

**Hepatitis A** (ymave ojekuaava'ekue **hepatitis infecciosa-ramo**) ha'e peteĩ mba'asy ígado oñepámo rehegua, omoñepyrũva mba'asy hepatitis A (HAV), ivíru rupive. Heta jey ndojekuaái mba'eve umi tapicha oguerekóva ko mba'asy, ko'ýte umi ipyahuvéva rehe.  Mokõi ha poteĩ arapokõipe apytépe rupi ojekuaa ramo ko mba'asy.  Iñapysẽramo ko mba'asy ojekuaa ohóvo poapy arapokõndýpe, upéva apytépe oikokuaa, py'ajere, gue'ẽ, tye tirísia orekóva, akãnundu, ha tyerasy.  Amo 10-15% tapicha rehe ojekuaa ohóvo  mba'asy 6 jasy  pukukuépe kóva oñepyrũ rire. Ígado hasyvai ojehecha haguã, katu ojekuaameme tapicha itujavéva rehe.

## Iñepyrũha
Ojejapyhy jepi ko mba'asy, tembi'u térã y oñembyaiva'ekue tekaka oguerekóva ko mba'asy rehe. Jatyta parapegua noñembojyporãiva'ekue ha'e jepi avei pe ojekuaa meméva. Avei ikatu ova ojepokóramo tapicha hasýva rehe. Ndojekuaairamo jepe mitãnguéra rehe ko mba'asy, ikatukuaa gueteri oguerova ambue tapicha rehe. Tapicha hasýramo peteĩ jey, araka'evéma ndaikatúi jey ojapyhy chupe ko mba'asy. Ojejuhu haguã mba'asy ojehesa'ỹijova'erã tuguy ojejapoháicha avei ambue mba'asykuéra ojejuhu haguã. Kóva ha'e peteĩva umi po hepatitis víru ojekuaáva pegua: A, B, C, D, ha E.

## Mba'éichapa ojehapojokokuaa
Pohã Hepatitis A hag̃ua oiko ojehapejoko haguã. Oĩ tetã oñevakunahápe mayma mitanguérape, katu umi ndaivakunáivape ikatukuaave ojapyhy chupekuéra ko mba'asy vai. Ha'ete ku oikóva tekove pukukue javeve. Ojehapejokokuaa avei ko mba'asy ojepohéi ha tembi'u ñembojy porã rupive. Ndaipóri pohã heseguaitéva katu jepytu'u ha pohãita py'ajere térã chivivi peguarã oñeikotevẽva. Opaite jepi mba'asy ombyai'ỹme tapicha hasyva'ekue py'a. Oñembyai vaíramo tapicha hasýva py'a ojejapova'erã ígado ñemoambue.

## Mba'asy ñembosarambi
Amo 1.5 sua tapichápe rupi ojepyhy ko mba'asy arapy tuichakue javeve peteĩ arýpe  ha hetaiteve tapicha hasýva ha katu ndojekuaáiva hese ko mba'asy. Ko mba'asy ojekuaa meme umi tetã iky'ávape ha ndaipórihápe y potĩ. Umi tetã mboriahúvape amo 90% mitãnguérape ojepyhy ko mba'asy 10 ary pukukuépe ha upéicha rupi tuicha rire ndahasyvéima. Ojekuaave jepi avei umi tetã iñakarapuã'ívape hetavehápe mitã ha mitãrusu ha ndaiporihápe tasymo'ãha (*vacunación*). 2010-pe, Mba'asy hepatitis A ojuka amo 102,000 tapichápe. Ára 28 jasypokõi jave hína Hepatitis Ára ojegueromandu'áva oñeñangareko haguã hendaitépe hepatitis víru rehe .

## Mandu'apy


Ñemohenda:Mba'asy
Kuatiaveve

**Kuatiaveve** ha'e peteĩ mba'e hakamby irundýva ojejapóva kuatiágui ha ojejokopyre yvyra'i takuara ojejapóva, ovevéva yvytu mbaretekue rupive ha oñesãmbyhy yvy guive.

Ku mba'e rehe oñeñapytĩ peteĩ sã puku, ha pe sã oñemoĩ ovevehag̃uaicha, avei oñemoi peteĩ hyguái ani "okaliu" (ani ojereparei tavýicha). 
Rejapo hag̃a pe kuatiaveve oñekotevẽ takuara, kuatia, mba'e apovõ, sã ha aopehẽ.

Yvypóra oñepyrũ oipuru kuatiaveve amo ary 1200 Kirito mboyve, China Retã Ymaguare rendápe, ojeipuru va'ekue ñorairõme, oñemohechauka hag̃ua, sa'y rupive, mba'épa ojejuhu ambue rendápe.

## Joaju

* LeCerfVolant.info (mapas de sitios de vuelo).
* 2 Cometas fáciles de construir (Mecánica Popular)

Ñemohenda:Tembiporu
Coronel Suárez

**Coronel Suárez** ha'e táva Argentina retãme, arasẽngotyo. Oĩhína tetãvore Buenos Aires-pe. Ko távape oiko 23.621 ava (2010 ary).

Ñemohenda:Argentina táva
Okinaguañe'ẽ

**Okinawañe'ẽ** (Karaiñe'ẽ: Idioma Okinawense), hérava 沖縄口/ウチナーグチ(Uchinaaguchi) Okinawañe'ẽme, ha 沖縄方言(Okinawa hōgen) Hapõñe'ẽme, ha'e peteĩ ñe'ẽ Ryū-Kyū Ñe'ẽ Aty pegua, oñe'ẽva 980.000 ava (ary 2000 aja) Okinawa ypa'ũme ñemby gotyo, avei upe táva tetã akãme, Naha, Hapõme. Ko ñe'ẽ ojogua Hapõñe'ẽ, ha oime avei Hapõ Ñe'ẽ Atýpe, Hapõñe'ẽ ha Hachijoñe'ẽ ndive ha avei ambue Ryū-Kyū ñe'ẽnguéra, javeve Amamiñe'ẽ, Kunigamiñe'ẽ, Miyakoñe'ẽ, Yaeyamañe'ẽ ha Yonaguniñe'ẽ ndive.

## Achegety

## Ñe'ẽndy
### Ñe'ẽndymi

### Papapykuéra

### Ñe'ẽjoaju

* Maiteĩpa: 今日拝なびら (chuu wuganabira); はいさい (haisai)(kuimba'e); はいたい (haitai)(kuña).
* Bienvenidos: めんそーれー (mensooree)
* Mba'eichapa nde nderéra?: う名前や何やいびーが? (u naamee ta nuu yaibiiga?).
* Che réra ha'e ...: 我ー名前や..... やいびーん (waa naamee ya....yaibiin).
* Moõnguapa nde?: まーから来ゃーびてぃい (maa kara chaabiti i?) 
* Eñe'ẽ Inglyes/Okinawa/Hapõ/Guaraniñe'ẽ pepa?: /沖縄口話//さび一み？ (Uchinaaguchi/Yamatoguchi/Guaarani hanasabiimi?)
* Hẽe, che añe'ẽikuaamichimína: う一、うふぇ一話さび一ん (uu, ufee hanasabiin).
* Che pytyvõmína: ('unigee sabira)
* Aguyje: 御拝でーびーる (nifee deebiiru)

### Tero

### Kuatia techapyrã
**Purahéi: ''Burajiru nu Sabiya*** *(Vrasil gui Sabia)**:**''
# Burajiru nu kuni ni sabiya tuinaakibayo wanne utinaaji ma ubinjaati saabisayo matanaa chusaya na kunayo.
2. Sabiya sabi sabi tu iribia kaa akatuyojaaragua yaama sumite hinkurite i chusayo matana a chusaya na kunayo.

3. Burajiru nu sabiya harunate du nachuruyo shiti shi ran wanya taru tanudi naachugayo mata naa chusaya na kunayo.

4. Haru kuriba haru ni achinariba ati niyo sabiya uutagi guanu imin nagusamite yo mata naa chusayo na kunayo.

5. Nmarijima nasaki timuni daati asayuyo sabiya tuui natigii ticho te kura sabirayo mata naa chusayo na kunayo.

## Ehecha avei
*Ryū-Kyū Ñe'ẽ Aty
*Hapõñe'ẽ
*Okinawa

## Joaju
*www.omniglot.com/writing/okinawan.php - Okinawañe'ẽ Porandu ha Achegety.
* - Ñe'ẽjoajukuéra Okinawañe'ẽme .

Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Yvytypanema

**Yvytypanema** ha'e ñu guasu ha yvate opytáva umi tetãvore Paraguari ha Central Tetã Paraguáipe, oñemyasãiva upe Yvytyrysýi Los Altos ha Yvytyrysýi Yvyku'i ñembojoaju guive ysyry Paraguái peve. Ijerére ojejuhu yvate gotyo umi ñu Yno'õ Ypakarai rembe'ýre, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe ñu yvate Yvyku'i, ñemby gotyo umi ñu ha karugua  Yno'õ Ypo'a rehegua, ha kuarahyreike gotyo ojejuhu pe Ysyry Paraguái.

Táva Paraguay yvytykuéra oĩ Yvytypanemápe. Umi ñemopu'ã ojekuaavéva ha'e yvyty Yaguarón, Patiño, Koi, Ñemby, Lambare, Tacumbu, ha heta yvyty ambuéva.

Ñemohenda:Paraguái yvyapekuaa
Ñemohenda:Tetãvore Paraguari
Ñemohenda:Tetãvore Sentral
Cysticercosis

**Cysticercosis** ha'e mba'asy oñembosarambíva omoñepyrũva peteĩ yso michĩ rupive (cysticercus), sevo'i hérava ténia ra'y (*Taenia solium*). Heta ary pukukue ikatu ndojekuaái tapichakuéra rehe ko mba'asy ojehaitypóva 1 térã 2 cm tapicha pire térã hajygue guýpe, térã oguereko apañuái rasy iñapytu'ũme. Heta jasy térã ary ohasa rire ko'ã golpe-kue ikatu hasyeterei ha iruru. Umi tetã sa'i oñeakãrapu'ãvape heta jey ojehecha epilésia.

## Mba'épa ha mba'érepa
Ko mba'asy ojapyhy tapichápe ho'úramo tembi'u térã y oguerekóva tenia rupi'a. Hetave ojejuhu ko'ã mba'e verdure ypýravape. Ténia rupi'a ojejuhu tapicha oguerekóva hasýva repotípe, upéva ojekuaa taeniasis-ramo. Taeniasis peteĩ mba'asy iñambuéva ha ikatu ojapyhy tapichápe ho'úramo quiste oĩva kure ro'o ojy porã'ÿvape. Tapiachakuéra oikóva ambue tapicha hasýva ndive ojapyhykuaave hína cysticercosis. Ojejuhukuaa hína kutuha po'i rupive.  Apytu'ũ ñemoha'ãnga kombutadórape (CT) térã tete ñemoha'ãnga ambuéva (MRI) ha'e hína pe oikovéva ko mba'asy ojejuhu haguã. Hetavéramo hína tuguytĩ, pe apytu'ũrysýi rykue ha tuguy avei ojepuru ojekuaa haguã ko mba'e.

## Jehapejoko ha ñepohãno
Ko mba'asy ojehapejokokuaa teteñemopotĩ rupive. Avei: oñembojy porãva'erã kure ro'o ha y porã potĩ rupi. Oñepohãnova'erã tapicha taeniasis oguerekóva ikatu haguãicha ojehapejoko ko mba'asy. Ko mba'asy ñepohãno natekotevẽi ojejesareko sistema nervioso rehe.  Neurocysticercosis oguerekóva oñepohãnokuaa pohã praziquantel térã albendazole-pe. Kóva ojepurukuaa heta ary pukukue. Steroid, ani haguã iruru oñeikotevẽkuaa avei. Cirugía ojejapo ojeipe'a haguã umi quiste. 

## Mba'asy ñembosarambi
Kure rehegua ténia ojehecha meme Asia, Mbyte Afrika, ha Latino Amérika.  Oĩ tenda 25% tapicha oguerekóva ko mba'asy. Tenda iñakarapu'ã porãhápe sa'i ko'ã mba'e ojekuaa. 2010 guive ojehecha arapýpe ojuka hague 1200 tapichápe, 700 tapicha rovake 1990-pe. Cysticercosis ojekuaa avei vaka ha kurépe katu ndojekuaaguasúi hesekuéra ndoikovéi are rupi. Ko mba'asy ojekuaa ojapyhyha tapichakuérape ymaite guive. Ko'ãva hína peteĩva mba'asy oñembosarambi pya'e Yvy jehasa mbytére.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Mba'asy
Maria Bethânia

**Maria Bethânia Vianna Telles Velloso** (18 jasypoteĩ ary 1946-pe, Santo Amaro-pe, Bahía) ha'e peteĩ kuña opurahéiva ha ohaíva purahéi Pindorama pegua. Ary 1964 oñepyrũ omba'apo purahéire upe mba'epu porã ñemyasã hérava Opinião, oñemboaretéva táva Río de Janeiro-pe. Ary 1965 Maria Betahânia herakuãite ipurahéire *Carcará*.

Heñói ñemoñarépe omba'apóva porã purahéire ha mba'epúre: Caetano Veloso ha Mabel Velloso ipehẽngue ha Belô Velloso ha Jota Velloso itúva ityke'ýra.

## Purahéi ojapo
: (40 purahéi aty, ha 27 ambuéva ojejapóva *estudio*-pe ha 13 *en vivo*)

### Sony BMG / RCA
* 1965 - Maria Bethânia
* 1966 - Maria Bethânia canta Noel Rosa

### Universal Music / Elenco
* 1967 - Edu e Bethânia - Edu Lobo ndive

### EMI
* 1968 - Recital na Boite Barroco
* 1969 - Maria Bethânia
* 1970 - Maria Bethânia Ao Vivo

### Universal Music / Philips / Polygram
* 1971 - A Tua Presença
* 1971 - Rosa dos Ventos - en directo
* 1972 - Quando o Carnaval Chegar (purahéi aty ta'angamýipe guarã, Chico Buarque ha Nara Leão ndive)
* 1972 - Drama
* 1973 - Drama 3º ato - en directo
* 1974 - A cena muda - en directo
* 1975 - Chico Buarque e Maria Bethânia - en directo
* 1976 - Pássaro Proibido
* 1976 - Doces Bárbaros - con Caetano Veloso, Gal Costa y Gilberto Gil - en directo
* 1977 - Pássaro da Manhã
* 1978 - Maria Bethânia e Caetano Veloso Ao Vivo (en directo)
* 1978 - Álibi
* 1979 - Mel
* 1980 - Talismã
* 1981 - Alteza
* 1982 - Nossos Momentos - en directo
* 1983 - Ciclo
* 1984 - ABeira e o mar
* 1987 - Personalidade (PHILIPS PolyGram)

### Sony BMG / RCA
* 1986 - Dezembros
* 1988 - Maria

### Universal Music / Polygram
* 1989 - Memória da Pele
* 1990 - Maria Bethânia - 25 anos
* 1992 - Olho d'Água
* 1993 - As canções que você fez para mim
* 1994 - Las canciones que hiciste para mi - en español
* 1995 - Maria Bethânia Ao Vivo

### EMI
* 1996 - Âmbar
* 1997 - Imitação da vida - ao vivo

### Sony BMG
* 1998 - A Força que nunca seca
* 1999 - Diamante Verdadeiro - ao vivo
* 2000 - Cânticos, Preces e Súplicas à Senhora dos Jardins do Céu (tiragem limitada de dois mil cópias)
* 2001 - Maricotinha

### Biscoito Fino e Quitanda
* 2002 - Maricotinha Ao Vivo
* 2003 - Cânticos, Preces e Súplicas à Senhora dos Jardins do Céu - edição comercial
* 2003 - Brasileirinho
* 2005 - Que falta você me faz (músicas de Vinícius de Moraes)
* 2006 - Mar de Sophia
* 2006 - Pirata
* 2007 - Dentro do Mar Tem Rio - en directo
* 2008 - Maria Bethania e Omara Portuondo (Cantora Cubana do Buena Vista Social Clube)
* 2009 - Tua
* 2009 - Encanteria
* 2012 - Oasis de Bethânia

## Mandu'apy


Ñemohenda:Opurahéiva Pindoramagua‎
El Calafate

thumb|El Calafate.

**El Calafate** ha'ehína peteĩ táva Argentinape, tetãvore Santa Cruz-pe. Ko távape oiko 21.132 ava (2013 ary).

## Ambuére joaju
* Sitio web oficial (karaiñe'ẽ)

Ñemohenda:Argentina táva
Río Gallegos

**Río Gallegos** arasẽme tava Argentina retãme. Oĩhína tetãvore Santa Cruz-me. Ko távape oiko 95.796 ava (2010 ary).

## Clima

## Ambuére joaju
* Sitio web oficial (karaiñe'ẽ)

Ñemohenda:Argentina táva
Puerto Natales

thumb|278px|right|Puerto Natales táva
**Puerto Natales** táva Chilepe. Ko távape oiko 16.978 (ary 2012). - 49.924 km²

## Ambuére joaju
* Municipalidad de Puerto Natales (karaiñe'ẽ)

Ñemohenda:Chile táva
Ryū-Kyū Ñe'ẽ Aty

**Ryū-Kyū Ñe'ẽ Aty** (Okinaguañe'ẽme: Ruu Chuu) ha'ehína peteî ñe'ẽ aty oñeñe'ẽva ypa'ûnguéra Ryu-Kyu-pe, ñemby Hapõ-me. Ko ñe'ẽnguéra jararekóva Hapõ ñe'ẽ aty avei, ndi Hapõñe'ẽ dialectokuéra. Ko ñe'ẽ ha'e: Amamiñe'ẽ, Kunigamiñe'ẽ, Okinawañe'ẽ, Miyakoñe'ẽ, Yaeyamañe'ẽ ha Yonaguniñe'ẽ, ha tenondegua ha tuichave ñe'ẽ ha'e Okinawañe'ẽ.

## Ñe'ẽndy Mbojojáva
### Ñe'ẽ héra

### Papapykuéra

### Maitei

## Ehecha avei
*Okinawañe'ẽ
*Hapõñe'ẽ
*Okinawa
*Ypa'ũnguéra Ryu-Kyu

## Joaju
* - Ryu-Kyu ñe'ẽguéra porandu.

Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Ginebra

**Ginebra** (hyãsiañe'ẽme: *Genève*, alemañañe'ẽme: *Genf*); ha'ehína peteĩ táva Suisa. Ko távape oiko 202.527 ava (2017 ary).

## Ambuére joaju
* Sitio web oficial (hyãsiañe'ẽ)

Ñemohenda:Suisa táva
Schaffhausen

**Schaffhausen** (alemañañe'ẽme: *Schaffhausen*; hyãsiañe'ẽme: *Schaffhouse*; italiañe'ẽme: *Sciaffusa*) ha'ehína peteĩ táva Suisa. Ko távape oiko 35.927 ava (2014 ary).

## Ambuére joaju
* Sitio web oficial (alemañañe'ẽ)

Ñemohenda:Suisa táva
Tel Aviv

thumb|Tel Aviv.
**Tel Aviv-Yafo** (evréo ñe'ẽme: , áraveñe'ẽme: تل ابيب-يافا *Tal Abīb-Yāfā*), herameméva **Tel Aviv**, ha'e peteĩ táva Israel retãme orekóva ipype amo 411.800 tapichakuéra. Ijyvy apekue hína 51,4 km² ha ojejuhu para Yvy mbytépe hembe'ýre.

## Mandu'apy

## Joaju

* ImagenesdeIsrael.com - El Gran Sitio de Israel en Internet - Fotos de Tel Aviv
* Sitio oficial de la ciudad de Tel Aviv

Ñemohenda:Israel táva
Quellón

thumb|275px|right|Quellón táva
**Quellón** táva Chilepe. Ko távape oiko 21.823 (ary 2002).

## Ambuére joaju
* Municipalidad de Quellón {es}

Ñemohenda:Chile táva
Rrawson

**Rawson** ha'ehína peteĩ táva Argentinape, tetãvore Chubutpe. Ko távape oiko 31.787 ava (2013 ary).

Ñemohenda:Argentina táva
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1958

**FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1958** (*Världsmästerskapet i Fotboll - Sverige 1958*, suesiañe'ẽme) ha'e akue pe VI (6ha) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojejapóva FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ.

## Peteĩha
### Aty 1

### Aty 2

### Aty 3

### Aty 4

## Ñembosarái pahague
#### Irundýva
* 19 Jasypoteĩ 1958 19:00 -  Pindoráma 1-0  Gales
* 19 Jasypoteĩ 1958 19:00 -  Hyãsia 4-0  Yvate Illánda
* 19 Jasypoteĩ 1958 19:00 -  2-0  Tetã peteĩ reko Soviétiko
* 19 Jasypoteĩ 1958 19:00 -   Kuarahyreike Alemaña 1-0 

#### Mokõiva

#### Ipu'ákava mbohapyha

#### Paha

## Ipu'akáva

## Umi Gol
#### 13 gol
*  Just Fontaine

#### 6 gol
*  Helmut Rahn
*  Pelé

#### 5 gol
*  Peter McParland
*  Vavá

#### 4 gol
*  Zdeněk Zikán
*  Lajos Tichy
*  Kurt Hamrin
*  Agne Simonsson

#### 3 gol
*  Oreste Corbatta
*  Todor Veselinović
*  Roger Piantoni
*  Raymond Kopa
*  Hans Schäfer

#### 2 gol
*  Florencio Amarilla
*  José Parodi
*  Juan Bautista Agüero
*  Jorge Lino Romero
*  Altafini
*  Aleksandar Petaković
*  Uwe Seeler
*  Milan Dvořák
*  Václav Hovorka
*  Maryan Wisniewski
*  Derek Kevan
*  Ivor Allchurch
*  Anatoli Ilyin
*  Nils Liedholm

#### 1 gol
*  Wilbur Cush
*  Cayetano Ré
*  Jean Vincent
*  Yvon Douis
*  Jimmy Murray
*  Jackie Mudie
*  Bobby Collins
*  Sammy Baird
*  Lennart Skoglund
*  Gunnar Gren
*  József Bozsik
*  Károly Sándor
*  József Bencsics
*  Jean Charles
*  Terry Medwin
*  Nilton Santos
*  Didi
*  Mário Zagallo
*  Nikita Simonyan
*  Aleksandr Ivanov
*  Valentin Ivanov
*  Tom Finney
*  Johnny Haynes
*  Norberto Menéndez
*  Ludovico Avio
*  Jaime Belmonte
*  Jiří Feureisl
*  Radivoje Ognjanović
*  Zdravko Rajkov
*  Karl Koller
*  Alfred Körner
*  Hans Cieslarczyk

## Ñemoĩ pahague

## Ambuére joaju

Ñemohenda:Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ
Ñemohenda:1958
Ñemohenda:Suésia
Oxford

thumbnail|250px|right|''Radcliffe Camera'', Oxford city.

**Oxford** (/ˈɒksfərd/) ha'e peteĩ táva oiko Ingyaterra retãme, Tavetã Joajúpe. Ko távape oiko 157.997 ava (2014 ary).

## Ambuére joaju
* Official website (inglyesñe'ẽ)
* Oxford city (inglyesñe'ẽ)

Ñemohenda:Ingyatérra táva
Thomas Edison

**Thomas Alva Edison** (Mílã, Ohio, 11 jasykõi ary 1847-pe, West Orange, Pyahu Jersey, ára 18 jasypa ary 1931-pe) ha'e akue peteĩ atyveteha Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua oñeha'ãva jepe mba'epyahu, (ojapo'akue peteĩ tembiapo apopyre pyahu ñavõ 15 ára) ha ome'ẽ Tetã Peteĩ Reko ha Európa hetã mba'aporekokuaa yvórape ãgagua: atyvete omba'apóva tendyrý ndive, pumbyrynguéra iporãvéva, fonógrafo, ta'angamýi, etc.
[thumb|([Inglyesñe'ẽ|ingleñe'ẽme) A Day with Thomas Edison (*Peteĩ Ára Thomas Edison ndive)* (1922)]]

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Petỹ

**Petỹ** (karaiñe'ẽme: *tabaco de Virginia*, *petén*, *hierba santa*) (**Nicotiana tabacum**) ha'e peteĩ ka'a oikovéva mokõi aryve, ogaygua solanáseape, oúva Amérika vorekue hakuvévagui ha hoguekuéragui osẽ petỹngue ojepita haguã. 

## Joapyete
* Glusidokuéra (40%), juky kuarepotikuéra (15-20%) ha ásido fenolekuéra (kaféiko, klorohéniko).
* Principios activos: Alkaloide piridinikonguéra (2-15%). Nikotína, ñemoñandyrý, volátil, omboykúva ýpe ha omboykúva tekove rehegua.

## Mboja'o
Petỹ oñepyrũ Ándes-pe, Perũ ha Ekuator apytépe. Kokue peteĩhanguéra oiko 5000 a.C. guive 3000 a.C. peve.

## Ñemohenda
Kalo Linnéo ohai *Nicotiana tabacum, Species Plantarum*-pe 1: 180. 1753

Ojueheguakuéra:
* *Nicotiana alba* Mill.
* *Nicotiana alipes* Steud.
* *Nicotiana attenuata* Steud.
* *Nicotiana capensis* Vilm.
* *Nicotiana caudata* Nutt.
* *Nicotiana chinensis* Fisch. ex Lehm.
* *Nicotiana crispula* Steud.
* *Nicotiana florida* Salisb.
* *Nicotiana frutescens* Lehm.
* *Nicotiana fruticosa* Moc. & Sessé ex Dunal
* *Nicotiana gigantea* Lehm.
* *Nicotiana gracilipes* Steud.
* *Nicotiana guatemalensis* Bailly
* *Nicotiana havanensis* Lehm.
* *Nicotiana lancifolia* Willd. ex Lehm.
* *Nicotiana latissima* Mill.
* *Nicotiana lingua* Steud.
* *Nicotiana macrophylla* Spreng.
* *Nicotiana marylandica* Schübl. ex Dunal
* *Nicotiana mexicana* Schltdl.
* *Nicotiana mexicana var. rubriflora* Dunal
* *Nicotiana pallescens* Steud.
* *Nicotiana pilosa* Dunal
* *Nicotiana serotina* Steud.
* *Nicotiana tabaca* St.-Lag.
* *Nicotiana verdon* Steud.
* *Nicotiana ybarrensis* Kunth
* *Tabacum latissimum* Bercht. & Opiz
* *Tabacum nicotianum* Bercht. & Opiz
* *Tabacum ovatofolium* Gilib. 
Hetaichaguakuéra:
* *Nicotiana tabacum var. fruticosa* (L.) Hook. f.
* *Nicotiana tabacum var. loxensis* (Kunth) Kuntze
* *Nicotiana tabacum var. virginica* (C. Agardh) Comes

Ñemohenda:Ka'avo
Galiléo Galiléi

**Galiléo Galiléi** (Písa, 15 jasykõi 1564-pe, Arsétiri, 8 jasyteĩ 1642-pe) ha'e'akue peteĩ mbyjakuaaha, arandupykuaatyha, jogapokuaaha, papapykuaaha ha mba'erekokuaaha Itáliagua.


Ñemohenda:Tekove Italiagua
Isaac Newton

**Sir Isaac Newton** (4 jasyteĩ ary 1643-pe – 31 jasyapy ary 1727-pe) ha'e akue peteĩ mba'erekokuaahára, arandupykuaatyhára, tupãjekuaahára, moheñoiha, *alkimista* ha papapykuaahára tetã Ingyatérra pegua. 

Ojapo ko aranduka hérava *Philosophiae naturalis principia mathematica*, ojeikuaavéva héra *Principia* réra rupi, ohaiháre ko arandukápe pe yvy mbaretepyte rehegua ha omyatyrõ peteĩháme upe vavarekokuaa tee reko rehegua (*bases de la mecánica clásica*) ko tekorã rupi oguereko Newton réra.

Newton ha'e ava peteĩha he'íva ñande Yvy rekorã ha yvága mba'ekuéra rekorã ñemýire ipeteĩcha. Oĩ heta he'íva Isaac Newton ha'eha upe tembikuaatyhára tuichavéva ha herakuãvéva opa árape.

## Mandu'apy


## Joaju

**Karaiñe'ẽme:**
* Biografía de Isaac Newton

Ñemohenda:Tekove Tavetã Joajugua
Alfredo Stroessner

**Alfredo Stroessner Matiauda (**karaiñe'ẽ: [alˈfreðo strosˈner ma'tjauða]; 3 jasypoteĩ 1912 – 16 jasypoapy 2006) ha'e va'ekue peteĩ kapaju ha tendota paraguaigua 1954 guive, 1989 peve.

Ñemohenda:Mburuvicha Paraguaigua
Aña

**Aña** (*Anhá* térã *Añag*) ha'e peteĩ poguasu aña Guarani jeroviaha rapépe.

## Ñemombe'upaite
Ojogua Satanarehe, noñepyrũi jepe Satanáicha Hesurapépe.

## Mombe'ugua'u
Peteĩ mombe'ugua'u Guarani, omombe'u ñandéve mba'éicha oñepyrũ Aña, he'i ndajeko: «Tupã ojaporire hekokuaaguasu, heteguasu ha mymbakuéra, oho para rembére peteĩ kuimba'éramoguãicha, ojapo ta'anganguéra ñai'ũre ha omoĩ tysyigua. Sapy'ánte ojekuaa Aña, ombyaihaguã ta'anganguéra, ombyaimboyve, Tupã ojepopete ha ta'anganguéra oñepyrũ oveve. Tupã ojapo ra'e mbyju'i. Aña ombojojase Tupãre ha ojapo avei ta'anganguéra, ojaporire ojepopete, oveverangue, ho'a yvýre ha oñepyrũ opopo, Aña ojapo ra'ekururu ha ju'i. Upéi Tupã ojapo ambue ta'anga, oipejúpe, oveve yvága hovýpe, Tupã ojapo mainumby. Aña ojapojey peteĩ ta'anga, oipejúpe, oiko chugui mymba ipepóva ivaivéva, Aña ojapo mbopi.» 

## Mandu'apy



Ñemohenda:Mombe'ugua'ukuéra guarani
Dánte Aligiéri

**Durante di Alighiero degli Alighieri** (1265–1321), ha'e'akue peteĩ ñe'ẽpapára Italiagua Ára Mbyteguápe. Iñaranduka "Pukarã Tupãrehegua", (héra va'akue ijypykuépe *<span lang="it">Comedìa</span>*, ha upéi Vokácho omongarai chupe *<span lang="it" dir="ltr">Divina</span>)*, ojekuaa aranduka italiañe'ẽme ituichavéva ha peteĩ tembiapoporã ñe'ẽporãhaipyréme arapýpe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Kuarepotijy

right|thumb|Kuarepotijy tenimbo
**Kuarepotijy** ha'e peteĩ jopara ojejapóva itakandua ha ambue apỹinguéra, tatapỹicha, ojeipurúva jogapópe ha hetã mba'e avei imbarete ha ihepy'ỹgui.

Ñemohenda:Mba'aporekokuaa