open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sakandu

**Sakandu** (***Equus***) ha'e opa umi mymba guasu okambúva ha ipysã namomokõiva (umíva ndoguerekóiva mokõi kõi pysã ipýpe jueheguatýpe) oguereko heta mymba juehegua. Mymba ikapi'i'uha, hete tuicha, hetyma irundy, huguái ha ajúra puku.

Heta mymba sakandu juehegua osaite'o va'ekue, kavajuguáicha ha chavurroguáicha, hákatu oĩ mymba sakandu juehegua sariguéva, mburikarana (*cebra*) ha umi ambuéva.

Heta mymba oĩ ko jueheguatýpe:
*Kavaju
*Chavurro
*Mburika
*Mburikarana


File:Img 3372 Me trot.jpg|Kavaju
File:Equus quagga.jpg|Mburikarana
File:Ezel.jpg|Chavurro
Pysã namomokõiva

**Pysã namomokõiva** () - (**Perissodactyla**) ha'e peteĩ mymba okambúva aty juehegua hekovety, ipy oguerekova pysã papapy namomokõiva. Ipy ijapýra oreko peteĩnte pysãpe guasu. Ko mymba aty ha'e kapi'i'uha. Opa mymba sakandu ha'e pysã namomokõiva.

*Kavaju
*Chavurro
*Mburikarana
*Mburika
*Tĩatĩ
*Mborevi

## Mandu'apy
Akutipáy

**Akutipáy** (***Cuniculus***) ha'e peteĩ mymba okambúva ha oñapi'ũva jueheguaty, oikovente Ñembyamérikape, oguereko mokõi mymba juehegua.

## Juehegua
* *[[Paka|Cuniculus paca]]*
* *[[Cuniculus taczanowskii]]*

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Oñapi'ũva
Paka ka'aguy

**Paka ka'aguy** (***Cuniculus taczanowskii***),, ha'e peteĩ mymba okambúva ha oñapi'ũva juehegua, akutipáy jueheguaty aty pegua. Oikove ka'aguy guasu yvate yvytyrysyi Andes, Colombia renda retãme, Venesuéla retãme, Ekuator retãme ha Perũ retãme, 2.000 metro yvate gotyo.

Mymba oñapi'ũva tuichave 30 térã 60 cm , anguja guasu guáicha, ituichaveva, hague marrõ térã hũngy, hesa hũ térã hovy, huguái puku.

Ko mymba kapi'i'uha, ho'u yva ha ka'avo ambue. Oikove pyhare rupi.

## Mandu'apy

## Joaju
* Fotografía del animal

Ñemohenda:Oñapi'ũva
Ovecharana

**Ovecharana** () - (***Lama glama***) ha'e peteĩ mymba okambúva juehegua, mymba pysãkõi ha kapi'i'uha oikoveva Ñembyamérika rendápe,  yvytyrysyi Andes-pe, Argentina retãme, Volivia retãme, Chile retãme, Ekuator ha Perũ retãme. Mavakuéra oikove va'ekue yvytyrysyi Andes-pe omongakuaa heta ovecharana ha guanáko mymba. 

Ko mymba ojeipuruva heta eteva Inka retãme, ojeipuruva ro'o, rague, pire ha rerojaha hag̃ua.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Mymba pysãkõi
Guasukaka

**Guasukaka** térã **guanáko** (kechuañe'ẽ pegua *wanaku*) - (***Lama guanicoe***) ha'e peteĩ mymba okambúva juehegua, mymba pysãkõi ha kapi'i'uha oikoveva Ñembyamérika rendápe. Ko mymba oiko ka'aguy ha ikangue po'i, ijyvatekue gotyo 1,60&nbsp;metro ha 91&nbsp; kilo ipohyikue.

Ho'u ka'a ha kapi'i, ho'u avei yvy'a ha yva ambueva.

Ko mymba oikovente Ñembyamérikape, kuarahyreike Argentina ha Volivia retãme, opaite nunga Chile retãme, ha mbovy michĩ Paraguái retãme ha Peru retãme. 

## Mandu'apy

## Joaju

* Reintroducción del Guanaco en un Parque Nacional (nota)
* La Caledonia Sur. ''El guanaco, el habitante originario de la Patagonia.''

Ñemohenda:Mymba pysãkõi
Itakairã

thumb|250px|Itakairã kuarepoti.
**Itakairã** () ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, ojoguáva ita morotĩvape. Tumingue'a mba'era'ã ha'e 20.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Kuarepotimembe

thumb|250px|Itamembeyku kuarepoti.
**Itamembeyku** () ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, ita pytã térã pytãngy. Átomo mba'era'ã ha'e 80.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Tuykiañe'ẽ

**Tuykiañe'ẽ** ha'e ku ñe'ẽ oñe'ẽva Tuykia retãme, Chipre retãme, Alemaña, Vugaria, Yvate Masendoña ha Rrumaña retãme. Tuykiañe'ẽ agagua ypy oĩ ñe'ẽ osmanlitakuéra oñe'ẽvape, peteĩ túrko aty oñemohendáva Antóliape edad médiarõ ha, sa ro'y XIII pe, omopu'ã tetãrape upéi ohupytýva Mburuvi otománope. Jehai ypy túrkope oĩva ha'e sa ro'y XIII peguare. Ha Konstantinópla oike rire (1453), ñe'ẽ túrko hatãve ñe'ẽpavẽ ha Mburuvi otománo rekopy ramo, ha oñepyrũ oike Valkánika yvykũme, mbaretevépe tavakuérape.

Paty peteĩha sa ro'y XX peguápe, heta mba'e ojejapóva ombohape joavy túrko pu'ã. Jejukapa ha ambue tetãme jeho aty Armeniagua Mburuvi otománogui, ára Mburuvi omopu'ãhaguéva ha Tuykia ohupytýrõ tetã mongu'erã ha griégo ñeguenohẽ Anatóliagui omohatã ñe'ẽ túrko mongu'e Hetãrape pyahu yvýpe, ha haimete ko'agaite oĩháicha hembe'ýva.

Tuykia pyahu ryepýpe, Istambul ñe'ẽgui oiko ñe'ẽ mbyky pyahu pyrendárõ, ha hetave aravísmo ha motekuéra ijypy pérsava ha ojeipurúva ñe'ẽ ñe'ẽporã ymaguarépe oñemyengovia ñe'ẽpyahu osẽva túrko rapógui.

Avei, ñe'ẽmbo'e ñembopyahu rupi oike latin achegety (1928), omboykéva árave achegetýpe. Túrkope oĩ mokõi ñe'ẽjoavy tuicháva: kuarahyresẽ pegua ha kuarahyreike pegua.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Neelándañe'ẽ

**Holandañe'ẽ** () ha'e ku ñe'ẽ hermániko ha indoeuropapegua oñe'ẽva Holanda ha Surinam. Ñe'ẽ rapykuere oñemboja'óva mbohapy árape: holandañe'ẽ ymaguare térã fránsiko guy gotyo ymaguare (Sa ro'y XII peve), holandañe'ẽ mbytepegua (S. XVI peve) ha holandañe'ẽ ipyahuvéva.

Ára peteĩháme oike kuatiahai ñe'ẽregua itujavéva (s. IX). Ára mokõiháme opu'ã mba'e repy ha tekopy yvy gotyogua (Flandes ha Bravante). Ára mbohapyhápe, oñemoha'eñómarõ tetã yvate gotyo (1648), Países Vájos ko'ãgagua, ñe'ẽ pohýi oho Holanda yvy gotyo, ha ápe oiko chugui iñe'ẽjoavýrõ, ha jepe ojekuaa hapoha mbytepeguáre, osẽ holandañe'ẽ mbyky.

Ñe'ẽjoavy holandañe'ẽ, flaménko kuarahyreike pegua (Selandes ndive), Vravánso (flaménko oriental ndive) ha limburgo ñe'ẽ.

## Mandu'apy

## Joaju


Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Armeniañe'ẽ kuarahyreikegua

**Armeniañe'ẽ kuarahyreikegua** ha'e ku ñe'ẽ oñe'ẽva umi Armenia tavaygua isarambíva ha tekoaty Arménia-gua oikóva Turkía-pe. Oñemopeteĩ hag̃ua ko ñe'ẽ oñemopyenda Estambul ñe'ẽnunga rakãre. Tavakuéra Vakif/Vakıflı, ñembýpe, ha Hopa, yvatekuarahyresẽme, ãva sa'imi Túrko tavakuéra apytépe ñe'ẽ oikovehápegueteri ohasávo tetãgui ñesẽ guasu tetãyguakuéra jejuka heta rire 1915-1917-pe. Ko'ã távape, ko'ãgaite peve oñeñe'ẽgueteri.

## Ehecha avei
* Armeniañe'ẽ
* Armeniañe'ẽ kuarahyresẽgua

## Mandu'apy


Ñemohenda:Armeniañe'ẽ
Ñemohenda:Tuykía
Armeniañe'ẽ kuarahyresẽgua

**Armeniañe'ẽ kuarahyresẽgua** ha'e ku ñe'ẽ oñeñe'ẽva Armenia retãme, Karavakh Yvatépe ha tekoaty Arménia-gua oĩva Irán retãme. Ñe'ẽte, ojeiporúva tetãmegua sãmbyhyháre Armenia ha Karavakh Yvatépe oñemopyenda umi lerevan ha tenda Ararat-pegua ñe'ẽnunga rakãre.

## Ehecha avei
* Armeniañe'ẽ
* Armeniañe'ẽ kuarahyreikegua

## Mandu'apy


Ñemohenda:Armeniañe'ẽ
Esperanto

**Esperanto** ha'e ñe'ẽ ojejapova'ekue jokupytyrã ambue tetãyguándi omoñepyrũva'ekue tesapohanohára hudío Poloña-gua Lukovic Lazarus Samenhof ary 1880-rupi. Oñeguenohẽ ñepyrũva'ekue iñe'ẽtekuaa ary 1887-pe. Ndojeikuaa porãi mboy avakuérapa oĩva ko yvy ape ári oñe'ẽ esperánto: oje'e oĩha 100.000 ha 200.000 ñe'ẽharakuérarupi.

Samenhof ojapova'ekue peteĩ ñe'ẽ ndahasýi ha hesakãva ojeiporu haguã ñomongetarãme opaite tetãyguakuéra apytépe, oñemomba'eve arandukuaaveterã ha, upérire, jehairã ha arandukuaápe. 

Ko ñe'ẽ apopyréva ojejapova'ekue peteĩ ñe'ẽndy romániko-gui (oike'imi avei ñe'ẽ hermániko), peteĩ ñe'ẽpuandu oñemopyendáva esláva-re ha peteĩ ñe'ẽysajakuaa oñemopyendáva ñe'ẽnguéra indoeuropéa kuarahyreikeguáre. Ambue mba'épekatu, ñe'ẽjoapy ha ijepurupýpe, ojehe'a mbarete esperánto ñe'ẽharakuéra ñepyrũguare ñe'ẽ ypy, jahechakuaave rrusiañe'ẽ, poláko, alemañañe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ.

Esperanto pya'e iñe'ẽhára heta, ñepyrũrã império rrúso ha Europa kuarahyresẽguápe raẽve ha upéi Europa kuarahyreikegua, Amérika, China ha Hapõ retãme.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñe'ẽ
Armeniañe'ẽ

**Armeniañe'ẽ** ha'e ku ñe'ẽ Indoeuropapegua. Arménio tavayguakuéra, heñoi ypýva indoeuropeo-kuéragui, oikov'´ekue Armenia yvy ko'ag̃aguápe ojapo sa'ivérõ 4.000 arýrupi.
Sa ro'y II-pe d.C., armenio-kuéra oñemohenda realmo isãsóva Káukaso ñembýpe, ha sa ro'y IV ñepyrũme, ha'ekuera rãeve tetã yvy'arigua ojapyhyva'ekue kirito rehegua jerovia tetãmegua jeroviapýramo.

Ko ñe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ rakã ijeheguíva Indoeuropapegua ñe'ẽñemoñare apytépe. Arménio ñe'ẽ joavy ypy ambue ñe'ẽnguéragui ou, sa'iverõ, 5.000 ary ohasava'ekuégui. Péicha, arménio ha'e umi ñe'ẽnguéra indoeuropéa apytépegua ñe'ẽ itujavéva.
Arménio oñemboja'o mokõi ñe'ẽnunga aty tuichávape:

* Armeniañe'ẽ kuarahyresẽgua
* Armeniañe'ẽ kuarahyreikegua

Arménia ha Karavakh Yvatépe, arménio ha'e ñe'ẽ ojeiporúva tetã sãmbyhyháre, tekombo'e ha tekojojarãme, ha avei ha'e ojeiporuvéva tekoñomoirũme. 

Tuykiape, ko ñe'ẽ oñembo'e sa'imi mbo'ehao ndaha'éiva tetãguávape Armenio-kuéra rekoatyhárupi, ha hetave Estambul-pe. Armenio-kuéra Turkía-pegua oguereko kuatiañe'ẽnguéra arménio-pe.
Geórgia-pe, ko ñe'ẽ oiporu aimete opavave armenio-kuéra oikóva upépe, upéicha peve oĩ ndoikuaáiva Geórgia ñe'ẽ ha oguereko rrusiañe'ẽ mokõiháramo. Arménia ñe'ẽ oĩ sa'imi mbo'ehao oñembo'ehápe ko tetãme.

Arménia retãygua iñasarambíva tuichaiterei. Peteĩhámegua oñepyrũ sa ro'y XIV-pe, hetave Armenia-guakuéra oikóva yvóra tuichakue javeve ha'e umi okañyva'ekue tetãyguakuéra jejuka guasúgui ñemoñare ojapova'ekue Mburuvi otománo, 1915 ha 1917 mbytére. Tetã peteĩ reko Amérikaguape oĩ armenio-kuéra aty imbaretéva, Hyãsia, Síria, Lívano, Argentina, Ukyaña, Poloña, Jordánia, Usvekistan ha hetaitereive ambue tetãme. 

Ko'ã tekoaty isarambíva omoingove ko ñe'ẽ, taha'e ombohasa rupi iñemoñarépe térã og̃uahẽve rupi Armenia-gua ko'ã tendáre.
Yvóra tuichakue javeve ojejapo mbo'esyry armenio-pegua.

## Mandu'apy

## Joaju
Koreañe'ẽ

**Koreañe'ẽ** (한국어, *hangug-eo*) rehe oje'e ha'eha peteĩ ñe'ẽ ha'eñóva ndaikatúi rupi ojejuhu peteĩ ñe'ẽ ñemoñare ojogua añetéva ko ñe'ẽme ikatu haguãicha oñemoĩnge ijapytépe. Ha'etévaicha ikatuha ojoaju hapõñe'ẽ rehe ha, oĩ ñe'ẽrekokuaahára he'íva, koreañe'ẽ ha hapõñe'ẽ ikatuha ou peteĩ ñe'ẽ ñemoñare altáika-gui. Upéicharamo jepe, ha'e peteĩ ñeimo'ã iñapañuaĩva.

Ñe'ẽ tee (Yvatekorea, Yvykorea), ñe'ẽ tee tenda oñeñe'ẽháme (China), ñe'ẽatýre ñangareko (Hapõ).

Tekome'ẽrusu Yvatekorea-pegua (1998) nomyesakãporãi koreáno ha'eha ñe'ẽ tee, agãkatu he'i oñangarekotaha hese opaite umi mba'e ikatúva ombyai ko ñe'ẽgui ha avei omongakuaava'erãha. Noñemoĩri ojeiporuva'erãha mba'eveichagua ambue ñe'ẽ marandu myasãhárupi. Péicharõ, koréano-gui oiko ñe'ẽ tee 'de facto'. 

Tekome'ẽrusu Koréa del Sur-pegua (1987) ndoguerekói mba'evéichagua apopyrã imandu'áva ñe'ẽre. Péicharõ, koréano-gui oiko ñe'ẽ tee 'de facto'.

## Tembiasakue

Koreañe'ẽ ágãgua ou ñe'ẽnunga ymaguare koreañe'ẽ han-gui, omyengoviava'ekue umi ambue ñe'ẽnungakuéra koreañe'ẽ ymaguarévape ipu'akave rupi tekuái Silla-gua, tenda oñeñe'ẽ haguépe. 

Sa ro'y XIX peve, chíno ha'eva'ekue Koréa-pe ñe'ẽ ojeiporuvéva ñe'ẽporãhaipyrépe. Péva rupi, koreáno ko'ágãgua oguereko iñe'ẽndy apytépe hetaiterei ñe'ẽ oúva chíno-gui. 

Ojejapo mokoĩchagua koreañe'ẽ rete ndaha'éiva ojoehegua Yvatekorea-pe (oñemopyendáva Pyongyang-pe oñeñe'ẽháicha rehe) ha Yvykorea-pe (oñemopyendáva Seúl-pe oñeñe'ẽháicha rehe). Ha'e mokoĩ ñe'ẽ ikatu ojukupyty oñondive.

## Mavakuéra oñe'ẽva
Oñondivepa ñe'ẽhára hetave ha'e 80.000.000-gui. Yvykorea ñe'ẽhára hetave ha'e 50.000.000; Yvatekora ha'e 21.000.000; ha China Tekoha Tetã ñe'ẽhára hetave ha'e 2.000.000, tetã ambueva oĩ avei koreañe'ẽ ñe'ẽhára. 

## Mandu'apy


## Joaju
* Recursos online para aprender coreano
* Aprenda coreano: Guía oficial de turismo de Corea

Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Yvatekorea
Ñemohenda:Yvykorea
Hapõñe’ẽ

**Hapõñe’ẽ** (日本語, *Nihongo*) ha ku ñe'ẽ oñe'ẽva Hapõ retãme. Hapõñe'ẽ ñemohenda altáika ñe'ẽ ñemoñare apytépe, oñemyesakãva'era gueteri. Hesakãporã ojehe'aha koreañe'ẽ rehe ha oĩ ogueroviáva mokõive ñe'ẽ hapõñe'ẽ ha koreañe'ẽ ojoajuha ñe'ẽnguéra aty manchu-tunguses rehe, oguerekóva ko'ágãrupi ndaha'éi heta sua ñe'ẽharakuéra China Tekoha Tetã yvate-kuarahyresẽ gotyo ha tendakuérape Rrusiagua hi'aguĩva chugui. Oĩ ñe'ẽrekokuaahára he'íva oĩha peteĩ aty hapõñe'ẽ pegua, omoĩngéneva mokoĩ ñe'ẽ: hapõñe'ẽ ha riukiuáno, ñe'ẽ oiporúva ko'agãite 1.650.000 tapichakuérarupi tavao Okinawa-pe. Ojehai hag̃ua Hapõñe'ẽme, ojeipuru *[[kanji]]*, *[[hiragana]]* ha *[[katakana]]*.

## Ñe'ẽhára hetakue
Oĩ 124.350.000 avakuéra umi 127.700.000 avakuéra apytégui oñe'ẽva hapõñe'ẽ iñe'ẽ ñepyrũguáramo. 1.650.000 oñe'ẽva riukiu, 1.600.000 oñe'ẽva koreañe'ẽ ha 100.000 ainu ñe'ẽhára oguerekóva hapõñe'ẽ iñe'ẽ mokõiháramo. Oĩ heta hapõñe'ẽ ñe'ẽhára aty Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe (800.000 ñe'ẽharakuéra, ãvagui 250.000 oĩ Hawaii-pe), Vrasil (700.000), Perũ (80.000), Argentina (30.000) ha Volívia retãme (10.000).

## Tembiasakue

Oĩ haiharakuéra ombojoajúva arandukuaa neolítika Jomon ainu-kuéra ñe'ẽre, tavayguakuéra ymaguare oĩva Hapõ retãme, orekóvagueteri 100.000 ñe'ẽharakuérarupi. Upéicharamo jepe, añetéva noguahẽiha gueteri ko'ágã meve mba'evéichagua ko ñe'ẽ rechaukaha Jomon arandukuaa rehegua, ha avei ndaipóri Yayoi rehegua (sa ro'y III a.C. – sa ro'y II d. C. ) Techapyrã ñepyrũgua hapõñe'ẽ ñe'ẽhára aty rehegua osẽva'ekue saryty VIII d.C.-pe.

Hapõñe'ẽ ymaguare arapa'ũ oho sa ro'y VIII guive XII d. C. peve. Tembiapokue haipyréva, hérava vúngo, ojejapova'ekue sa ro'y XI ha XIII pa'ũrupi. Hapõñe'ẽ ymaguare ojoguáma ohóvo hapõñe'ẽ ko'agãguápe.

Hapõñe'ẽ ñe'ẽnunga oĩ hetaichagua, tuicha rupi tenda oñemohendaha ha yvyty rupi oĩva Hapõ retãme. Ikatu jahechakuaa mbohapy hapõñe'ẽñe'ẽnunga: Tokio-pegua ñe'ẽnunga (ha ñe'ẽnguéra ojeiporúva ijykére); ñe'ẽnungakuéra kuarahyreikegua, oñeñe'ẽva tenda mbyteguápe, hi'aguĩva Tojáma, Kyoto, Hyōgo ha Mie, ha ñe'ẽnugakuéra Shikóku; ha ñe'ẽnunga Kyūshū, oúva hapõñe'ẽ ymaguarégui ñe'ẽnunga kuarahyresẽgua, ha'éva peteĩ aty michĩvéva ñambojojárõ ko'ã mokõi ñe'ẽre ha oñeñe'ẽva Hachijojima, Kōchi ha sa'imi ambue tendahareve.

Nameméi ojukypyty ko'ã ñe'ẽnungakuéra mombyrýva ojoehegui. Oĩ haguã jokupyty, ary 1868 guive oñeguenohẽva'ekue peteĩ ñe'ẽnunga hendapýva oñemopyendáva ñe'ẽnunga Tokio-peguáre, ojeheróva hyōjungo. Hapõñe'ẽ hendapýva ojeiporu oparupiete: oñembo'e opavave mbo'ehao oĩva Hapõ retãme, ojekuaa ta'angambyrýpe, haipyre osẽva tetã sãmbyhyhágui, ambueve. Jehairãme ojeiporuva'ekue vungo 1900 peve; 1900 ha 1940 pa'ũrupi, peteĩ haipyre peichareivéva, hérava Kogo, ojojuhuva'ekue vungo ndive. Upe guive oñembojeroviave ohóvo kógo, jepe vúngo oikuaágueteri tembiasa haiharakuéra, ñe'ẽkuaarekohára ha oñemoarandúva tekojoja pytyvõharakuéra.

## Mandu'apy


## Joaju

Ñemohenda:Hapõñe'ẽ
Jurundi'ay

**Jurundi'ay** (poytugañe'ẽme: *Jundiaí*) ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe.

Ary 2017 ko táva oguerekova 409.497 tavayguakuéra.

Ñemohenda:São Paulo táva
Mogi das Cruzes

**Mogi das Cruzes** ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe. 

Ary 2010 ko táva oguerekova 387.779 tavayguakuéra.

Ñemohenda:São Paulo táva
Diadema

**Diadema** ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope. 

Ary 2013 ko táva oguerekova 406.718 tavayguakuéra.

= Joaju =
Santos FC
Ñemohenda:São Paulo táva
Akarapukuyva

**Akarapukuyva** (poytugañe'ẽme: *Carapicuíba*) ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe.

Ary 2010 ko táva oguerekova 373.358 tavayguakuéra.

Ñemohenda:São Paulo táva
Pirasykava

**Pirasykáva** (poytugañe'ẽme: *Piracicaba*) ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.

Ary 2010 ko táva oguerekova 367 289 tavayguakuéra.

Ñemohenda:São Paulo táva
Guyrajára

**Guyrajára** (poytugañe'ẽme: *Guarujá*) ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.

Ary 2017 ko táva oguerekova 315.563 tavayguakuéra.

Ñemohenda:São Paulo táva
Tĩatĩ

**Tĩatĩ** () - (**Rhinocerotidae**, gyresiañe'ẽ pegua *ρινός* (*rinós*), "tĩ" ha *κερος* (*keros*), "hatĩ"), ha'e mymba okambúva tuicha, mymba pysã namomokõiva juehepehẽ, kapi'i'uha.

Ko'ãga oikovente 5 mymba tĩatĩ juehegua: tĩatĩ morotĩ ha tĩatĩ hũ Afrika-pe; ha Hava tĩatĩ, India tĩatĩ ha Sumatra tĩatĩ Asia-pe. 

Ko mymba oguereko peteĩ hatĩ guasu eteva itĩ ári, ikatu oreko peteĩ térã mokõi tĩ hatĩ.



Ta'ãnga:Panzernashorn2004.jpg| 
Ta'ãnga:Ceratotherium simum kwh 2.jpg| 
Ta'ãnga:RhinoAtSDZ.jpg| 
Ta'ãnga:Ostafrikanisches Spitzmaulnashorn.JPG| 



## Mandu'apy

* 
* 
* 

## Joaju

Ñemohenda:Pysã namomokõiva
Hindi ñe'ẽ

**Hindi ñe'ẽ** ha'e peteĩ ñe'ẽ India retãme, Inglyesñe'ẽ ndie ha 22 ambue ñe'ẽnguéra.

Híndi oĩ umi ñe'ẽnguéra aty urdu ñe'ẽ reheguápe ha ko'ã mokoĩ ñe'ẽnguéra ñe'ẽhára ojukupyty oñondive, jepémo tuicha ojoavy iñarandukuaápe (híndi-kuéra haimete opavave ha'e indu, ha urdu-kuéra katu ha'e musulman).

## Ñe'ẽ tee
Ñe'ẽ tee tetã tuichakue javeve India ha Íslas Fiji retãme, ñe'ẽatýre ñangareko Nepal retãme.

Hindi ha inglyesñe'ẽ ha'e ñe'ẽnguéra tee Índia-pe; hindi ha'e avei, ñe'ẽ tetã mba'éva ojeiporúva tetã sãmbyhyhárupi. Tekome'ẽrusu ohechakuaa 22 ñe'ẽnguéra (oñembohérava "ñe'ẽnguéra tekome'ẽrusugua", ñe'ẽ tee ambue ñe'ẽndi (sánskrito ndoikéi ijapytépe) umi 28 tetãvorekuéra oĩva India Tavakuairetã ryepýpe: asames, vengali, vodo, dogri, ha ambueva guyarati, hindi, kanares, kachemiro, konkani, maitili, malavar, meitéi, marati, nepali, oriya, urdu, penyabi, sánskrito, santali, sindi, tamil ha telugu. 

Nepali ha'e ñe'ẽ tee ha tetã ñe'ẽ Nepal-pe. Ambue ñe'ẽnguéra ypykuegua oguereko avei techakuaa ñe'ẽnguéra tetã Nepal-guáramo, hákatu apoukapy ñe'ẽ rehegua sa'i mba'e ikatu ojapo, ha, añeteháme, aimete ndojejapói he'iháicha. 

Hindi ha'e avei ñe'ẽ tee ambue ndive Íslas Fidji-pe, ingles ha fidjiáno ykére. pytyvõharakuéra.

## Tembiasakue
Híndi ojeikuaa okápe tenda oñeñe'ẽhágui (ojeikuaáva híndi korápe), ojehechakuaave tenda tavusuháre Mumbai (Vombái), Kalkuta, Vengaluru (Vangalore), Chandigarh, Ahmedavad ha Hyderavad-pe. Ha'e umi ñe'ẽnungakuéra aty kharivoli rehegua (urdu ñe'ẽguaicha), ha ãvagui oñemoha'eño ohóvo sa ro'y X Kirito rire aja. Umi su ary ipahagua ohasava'ekuépe, hindi ñe'ẽ rehe ojehe'a mbarete pérsa ha, pérsa rupive, áraveñe'ẽ og̃uahẽ rupi Islã. Jehairãme, hindi-kuéra oiporuva'ekue ymaite guive India ñe'ẽ ymaguare sánskrito, ha sa ro'y XVII ñepyrũ meve oñeguenohẽ ypyramoguare haipyre oñemomba'eguasúva ojehaíva'ekue hindi ñe'ẽme. 

Hindi ñe'ẽ oñemohendapyva'ekue India isãsoramoguare (ary 1954-pe). Ha'e peteĩ tembiapo hasýva'ekue ojejapo hag̃ua, ojejapova'ekue ñe'ẽtekuaa, ñe'ẽndy jeiporavo (oñeguenohẽva'ekue hetaiteve sánskrito-gui ñe'ẽndy ikatevahápe g̃uarã ha oñemopotĩ umi ñe'ẽnguéra ojeiporúva pérsa ñe'ẽ, áraveñe'ẽ ha inglyesñe'ẽ-gui) ha haingatu (oñemopyendáva achegety devanágari rehe, ojeiporúva sánskrito-pe oñemohenda rire). Hindi ñe'ẽ hendapýva tuicha ojoavy urdu ñe'ẽ hedapývagui, urdu ndoiporúi rupi sánskrito ñe'ẽ-gui umi ñe'ẽnguéra ikatéva ha ndomboykéi umi ñe'ẽnguéra oiporúva pérsa ha árave-gui, upéi avei, urdu ojehai achegety nastaliq-pe. Opaite ko'ã mba'ére heta hendápe ikateháre ndaikatúi ojukupyty híndi ha urdu-kuéra, hákatu ñomongetahápe peichareínte ojukupyty porã hikuái.

## Mandu'apy


## Joaju

Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Ñemohenda:Índia
Urdu ñe'ẽ

**Urdu ñe'ẽ** ha'e ku Indoeuropa ñe'ẽ oñe'ẽva Índia retãme ha Pakistán retãme.

Urdu oguereko irundy ñe'ẽnunga ojeikuaavéva: dakhini (oñeñe'ẽva Maharashtra-pe, Hyderavad ha avei oĩ tenda Andhra Pradesh-pe, pinjari, rekhta ha Delhi-pegua (oñeñe'ẽva Lucknow, Karachi ha Lahore-pe).

Ko'ãgarupi, urdu ha'e mokõiha térã mbohapyha iñehára ypyguáva penjavi, hídiko, sindi, pásto, valuchi, saraiki, kachemiro ha vrahui, ha'e ñe'ẽ tee ha katuete ojeiporuva'erã tekombo'epy mbo'ehaópe opaite hendáre Pakistán-pe. Oipuru araveñe'ẽ achegety ohai hag̃ua.

## Urdu ñe'ẽ reko
Urdu ha'e ñe'ẽ ojoguáva hindi-pe, ha añeteháme, ko'ã mokõive ñe'ẽnguéra ojukupyty ñe'ẽháme. Ojoavy ñe'ẽ hendapývape: urdu (hetaive oñe'ẽva musulmã-kuéra), oguereko ñe'ẽ hendapýva oĩháme hetaiterei ñe'ẽ pyahu oiporúva pérsa ñe'ẽ ha áraveñe'ẽ-gui ha ojehaíva achegety nastaliq-pe (oúva áraveñe'ẽ-gui), hindi ñe'ẽ hendapýva (hetaive oñe'ẽva hindu-kuéra) oiporúva ñe'ẽ ikatéva sánskrito-gui ha ojehai achegety devanágari-pe. Ko mba'ére, umi tenda ikatevaháre, ojeiporuhápe ñe'ẽ hendapýva, híndi ha urdu-kuéra ikatu ndojukupytýi oñondive mba'e ndoikóiva tenda peicharei ñomongetaháme.

## Urdu ñe'ẽ ha Indi ñe'ẽ
Urdu ha hindi ha'e peteĩ ñe'ẽnguéra aty reheguánte (diasistema), ojeheróva hindustani. Hindu-urdu ha'e umi ñe'ẽnungakuéra aty kharivoli rehegua, ha ãvagui oñemoha'eño ohóvo sa ro'y X d. C. aja. Arapa'ũ sultanato Delhi-gua aja ha império Mongolia pegua (1526-1858), hindi-urdu-re (térã hindustani) ojehe'ava'ekue hese hetaiterei ñe'ẽ pyahu pérsa ñe'ẽ-gui (ha'erupi ñe'ẽ tee), áraveñe'ẽ-gui (ñe'ẽ ojeiporúva Tupã jeroviapýpe) ha sa'ive, ñe'ẽnguéra túrkika-gui (oñe'ẽva avakuéra sãmbyhyhára ikatéva). 

Pakistan-pe urdu oñemyasãi mbarete oparupiete jahechakuaáramo oiporuha iñe'ẽ ñepyrũguáramo 7,5% añónte tavaygua apytépe, penjavi rapykuéri (45%), pásto (15%), sindi (14%) ha saraiki (11%). Índia-pe, ha'éramo jepe ñe'ẽ tee ambuéndi tetãvorekuéra apytépe ha ojeiporu mbo'ehaópe ko'ã tetãvorépe, taha'e apopyrã tekombo'e rehegua térã marandu myasãihakuérape oñemotenondeve híndi hendapýva.

## Mandu'apy


## Joaju

Ñemohenda:Índia
Ñemohenda:Pakistán
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Vengali ñe'ẽ

**Vengali ñe'ẽ** (bɛŋˈɡɔːli) térã **Vangla** (bɑːŋlɑː, বাংলা *Vangla* baŋla) ha'e ku ñe'ẽ tee Vangyladẽ retãme, ñe'ẽ tee tenda oñeñe'ẽháme India retãme, Indoeuropa ñe'ẽ.

Vengali ha'e tetã ñe'ẽ ha ñe'ẽ tee Vangyladẽ retãme, oñemboherahápe *vangla*. Ñe'ẽnguéra ypykuegua ndojehechakuaái tembiapoukapýpe.

Vengali, orijañe'ẽ ha asames ndive, ha'e ñe'ẽnguéra oúva prákrito magahi-gui, Vúda ñe'ẽ. Kuatiañe'ẽ oĩva vengali ymaguarépe (iñarangéva ary 1000 ha 1400-rupi) oguerekóva ijapytépe purahéi Vúda-pe ha tántriko. Vengali agãguápe ojejapo heta ñe'ẽporãhaipyre ikatupyry ha iporãva.

Vengali-pe, maratiñe'ẽme guáicha avei, ikatu jahechakuaa ojehe'aha hese heta hendápe sánskrito, ñe'ẽ India-gua ymaguaréva. Hákatu, hindi ñe'ẽ ha penyavi ñe'ẽ rehe ojehe'ave pérsañe'ẽ ha áraveñe'ẽ.

Umi tenda oñeñe'ẽháme vengali jahechakuaa oguereko rupi hetaiterei tapichakuéra oikóva ipype. Umi 180.000.000 tapichakuéra oñe'ẽ tapiáva rire, oĩ avei amo 40.000.000 tapichakuéra oiporúva iñe'ẽ mokõiháramo.

Pe ñe'ẽ ñemohenda ojehecha porãvéva ohechakuaa irundy aty oñemomba'e guasuvéva: radh, vanga, kamarupa ha varendra.

Ñe'ẽnungakuéra radh-gui (ñemby-kuarahyreikegua) ojeiporuva'ekue ojejapo haguã vengali ãgagua, ojeiporúva India-pe ha Vangyladẽ-pe avei.

## Mandu'apy


## Joaju

* Biswas, Sailendra. Samsada Bangala abhidhana.

Ñemohenda:Índia
Ñemohenda:Vangalande
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Ypiaũ

**Ypiaũ** () ha'e umi pira aty juehepehẽ oikove opaite paraguasu ñande Yvy pegua, heta pira ypiaũ ojepirakutúva tembiurã heta rendápe. 
* Ypiaũ ete

## Mandu'apy

* Archivo de Filogenia de Miko

## Joaju

Ñemohenda:Pira
Ypiaũ ete

**Ypiaũ ete** () - (***Sardina pilchardus***) ha'e peteĩ pira michĩ ypiaũ juehegua. Ko pira juehegua ha'eño jueheguaty ñemohenda rupi.

Hete pukumi ha po'i, ijatukupe ha'e hovyũ kangy ha ijyke hovy. Ipy'a sa'yju kangyete. Ipirapepo sa'y'ỹva térã hũngyva.

Ho'u y paraguasu mymbachu'i ha ambue mymba'i oikove ýre. Oikovente 8 ary ha ohypytu 25 cm pukukue rupi, oikoveva y ro'y rupi oikoveveva.

## Joaju

Ñemohenda:Pira
Kajetáno Marangatu

**Kajetáno Marangatu** niko heñoi’akue Vicenza, Venecia, Italia retãme, ary 1480-pe, ojekuaa’ỹre mba’e araitépa heñóikuri. Itúva herava’ekue Gaspar de Thiene ha isýkatu María di Porto. Itúva omanókuri iñemoñarekuéra okakuaapa mboyve.

Ary 1504-pe oñemoarandúkuri Tupãkuaaty ha Tavaygua ha Tupãmba’e Léipe Padua Mbo’ehaovusúpe ha ary 1506-pe ohóraka’e Roma-pe oñemoarandúvo pa’irã ha upérõ ojeporavókuri Papa Julio II pytyvõhárarõ ha péva omano rire ary 1513-pe, Kajetáno oheja pe mba’apo ha oñemoarandúkuri mbohapy ary pukukue pa’irã.

Roma-pe omoheñóikuri peteĩ tupãrembiguái aty hérava Tupã Mborayhu Aty ha upéi ojevy Vicenza-pe ha oike San Jerónimo Tupãópe oipytyvõ hag̃ua tapicha imboriahuvévape ha umi hasykatuetévape oĩva tasyópe. Upeichaite avei ojapo Venecia-pe ohohaguépe ary 1520-pe. Kajetáno niko ipirapire heta ha akóinte ipojera oikotevẽvéva ndive. Avei omoheñóikuri, Roma-pe, Teatino-kuéra Atyvusu, Clemente VII ñemoneíre, omba’apo hag̃ua -hetave mba’e apytépe- tupãrembiguái atykuéra ñembopyahúpe, Ñandejára ñe’ẽ marangatu myasãime ha hasykatúva ñeñangarekópe.      

Heta oñeha’ã ha omba’apo rire hapichakuéra oikotevẽvéva rayhupápe, Kajetáno hasykatúkuri ary 1547-pe. Pohãnoharakuéra he’íkuri chupe omoĩ hag̃ua peteĩ kochõ hupa yvyra ári ha ha’e ombohováikuri: “Chepysyrõháraniko omanókuri kurusúre ha che, upévare, amanose avei yvyra ári”. Kajetáno niko omanókuri Napoles-pe orekórõ 77 ary, arateĩ 7 jasypoapy ary 1547-pe.

Kajetáno-gui oiko marangatu ary 1671-pe peteĩ aty poravopyre ohesa’ỹijo rire peteĩteĩ ipokatu.

## Kajetáno Marangatu ñembo'e

Ha!, Kajetáno Marangatu verapýgui nerenyhẽva
Mboriahu ha hasykatúva rerekua niko nde
Mba’apo ha pirapire me’ẽha umi oguereko’ỹvape
Nde ha’éva tekove ipy’aporã ha hekopotĩva
Nde ha’éva chejeroviaha
Ndéve amog̃uahẽ ko che ñembo’emi
Ajerurévo ndéve rehekuavo hag̃ua ore ári nde pokatu
Eme’ẽmo chéve tapiaite che rembiaporã ha upéva rupive tahupyty viru tekoporãrã
Avei, ku teko’asyve jave, ajerure ndéve che rógape akóinte oĩ hag̃ua tembi’u
Opavave taoreresãi
Upéicha avei, ajerure ndéve akóinte reipytyvõ hag̃ua che rapichakuérape
Maymáva torohupyty, nde rupive: py’aguapy, tembi’u ha mba’apo
Taupéicha…


## ***
* Ohai: David Galeano Olivera https://web.archive.org/web/20130928140946/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/san-cayetano-guaran-me

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Ñemohenda:Hesu rape
Javiru

**Javiru** (***Jabiru mycteria***) ha'e guyra juehegua tujuju ijuehepehẽygua; tujuju tuichaveva Amérika pegua. Ijyvate gotyo 120-140 cm ha ipepo asu guive ipepo akatúa peve oreko 3 metro, oikove Jukatã (Méhiko retãme) guive  pampa (Argentina retãme) peve.

Ku guyra javiru ndoñe'ẽi ha opete itĩ mante. Javiru kuña ha javiru kuimba'e oikove joajuva opa hekove. Opa ary oho jey haitýpe, ara ro'y ñepyrũme, ha ombo'a ha omongakuaa imembykuéra. Hi'aguĩ mante ypa rupi ha ysyry rupi, ho'u heta pira, jatyta ha ypegua, ho'u sapy'a otyryrýva michĩ térã mymba okambúva michĩ. Ohaitypo mante yvyramata yvatére. Opirakutu y ipype.

## Ehecha avei
* *[[Asia javiru|Ephippiorhynchus asiaticus]]* - Asia javiru
* *[[Afrika javiru|Ephippiorhynchus senegalensis]]* - Afrika javiru

## Mandu'apy

## Joaju
* '''Video documental sobre el Jabirú'''

* Sobre el jabirú

Ñemohenda:Tujuju
Tujuju

**Tujuju** (**Ciconiidae**) ha'e peteĩ guyra guasu juehepehẽ, hetyma puku, ajúra ha tĩ poguasu ha puku.

Tujuju hetyma puku ha tuicha, itĩ mbukúva avei, ikare'ỹ, ijyvate gotyo 75 térã 150 cm ipohýi gotyo 2 térã 9 kg. Ipepo puku ha guasu ha oveve porãhápe. Hague morotĩ, hũ téra hũngy.

Oikove ñúre, opaite yvóra renda. Ko mymba aty ohaitypo guasuhápe. Haity guasu apopyre yvyra, ita, ha ambueva. 

## Tujuju ñemohenda

Tujuju kuéra oñemohendava 6 jueheguaty ha 19 juehegua:

Juehegua hekovety **Ciconiiformes**
* Juehepehẽ **Ciconiidae**
** Jueheguaty *Mycteria*
*** *[[Mycteria cinerea]]*
*** *[[Mycteria ibis]]*
*** *[[Mycteria leucocephala]]*
*** *[[Mycteria americana]]*
** Jueheguaty *Anastomus*
*** *[[Anastomus oscitans]]* 
*** *[[Anastomus lamelligerus]]*
** Jueheguaty *Ciconia*
*** *[[Ciconia abdimii]]*
*** *[[Ciconia episcopus]]*
*** *[[Ciconia stormi]]*
*** *[[Ciconia maguari]]*
*** *[[Ciconia boyciana]]*
*** *[[Ciconia ciconia]]*
*** *[[Ciconia nigra]]*
** Jueheguaty *Ephippiorhynchus*
*** *[[Ephippiorhynchus asiaticus]]*
*** *[[Ephippiorhynchus senegalensis]]*
** Jueheguaty *[[Jabiru]]*
*** *[[Jabiru mycteria]]*
** Jueheguaty *Leptoptilus*
*** *[[Leptoptilos javanicus]]*
*** *[[Leptoptilos dubius]]*
*** *[[Leptoptilos crumeniferus]]*

## Mandu'apy

## Joaju
*
*
*Storks Ta'angakuéra
*Stork videos Internet Bird Collection, tujuju kuatiarogue.

*
Ypekũ

**Ypekũ** (, «guyra yvyrapohára») - (**Picidae**) ha'e peteĩ guyra juehepehẽ tuicha iterei orekova 218 guyra juehegua kuéra. Ko mymba oikove opa renda ñande Yvórape, ndoikove mante Auteralia, Madagaka ha tenda ro'y etéva.

Ypekũ tuichakue ha'e gotyo 20 térã 59&nbsp;cm. Ko guyra hague hovyũ, pytã ha pytã'yju, ikatu oreko hague sa'yju ha pytãngy. Itĩ mbarete etereiva ombokua yvyra hag̃ua, ikũ po'i oipyhyrã mymbachu'i.

Ho'u mu'ũ, mymbachu'i ha sevo'i oikoveva yvyra ape guýre, ho'u avei heta tahýi yso ha mymbachu'i yso.

## Mandu'apy

* Benz, Brett W.; Robbins, Mark B. & Peterson, A. Townsend (2006): Evolutionary history of woodpeckers and allies (Aves: Picidae): Placing key taxa on the phylogenetic tree. *Molecular Phylogenetics and Evolution* **40**: 389–399.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Muanduhe tĩgua

**Muanduhe tĩgua** ha'e pe muanduhe ojehaitĩguáva ( ~ ), ojeipuruva heta ñe'ẽme ha ojeipurukatu hag̃ua muanduhe tĩgua tekotevẽ jaikuaa máva mávapa umi pu'ae tĩgua avañe'ẽme (ã - ẽ - ĩ - õ - ũ - ỹ) térã tai pundie tĩgua (g̃- ñ). Poytugañe'ẽ oipuru muanduhe tĩgua pu'ae mante (ã - õ) ha karaiñe'ẽ oipuru tai N hi'ári (ñ) mante.

Ñemohenda:Ñe'ẽ
Kuarahyreike

thumb|250px|Kuarahyreike
**Kuarahyreike** () yke Yvygua. Ñande Yvy renda Kuarahy oike.

Ñemohenda:Yvyapekuaa
Mba'eapopyha

**Mba'eapopyha** herava avei **ogavoña** térã **apoha** () ha'e óga tuicha aty ojapova peteĩ mba'e térã tembiporu, tenda mba'aporekokuaava, oreko heta ku'ekavoña térã ava mba'apohára ojapo heta tembiapokue.

Ñemohenda:Mba'aporekokuaa
Ku'ekavoña

**Ku'ekavoña** () ha'e mba'e tembiporu aty omýiva ha ojoajuva omba'apo térã ojapo peteĩ mba'eapopy, heta mba'eapopyha róga oreko ku'ekavoña, ndorekomive ava mba'apohára; opa ku'ekavoña omoambue mbaretekue ijysaja, omba'apova. 

## Joaju

* Directiva 2006/42/CE del Parlamento Europeo y del Consejo de 17 de mayo de 2006 relativa a las máquinas y por la que se modifica la Directiva 95/16/CE (refundición), DOUE L 157 de 9.6.2006, p. 24/86

Ñemohenda:Tembiporu
Nepal

**Nepal**, héra tee niko **Nepal Tavakuairetã Ñembyatypyre Jekopytyjojáva** (nepaliñe'ẽme: संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल) ha'e peteĩ tetã paraguasu rembe'y'ỹva Mbyte Ásia pegua. 

Ojejuhu hína Himalaia yvytyrysýipe, ijerére ojejuhu yvate gotyo China Tetarã Tetã ha ñemby gotyo Índia retã. Ojembojeiva Vutã retã ndie Índia retãvorépe hérava *Sikkim*, oĩ peteĩ yvy hérava Siliguri Hasaha ombojeíva Vutã ha Nepal. Nepal yvy apekue ijyvateite, ojehecha ijapekuéra heta yvyty tuichaitéva, umi yvatevéva opaite Yvýpe, tenondeite pe yvyty hérava Éverest (8&nbsp;848 metro para ári), yvyty guasu hérava Kãchẽjunga (8&nbsp;586 metro para ári) ha ambuéva.

Nepal retãre ojehecha avano'õ opaichagua, heta ñe'ẽ ha heta jeroviapy. Imichĩva, hakatu, oreko heta tenda ojoavýva. Nepal retãyguakuéra hetakue tuichavéva niko umíva Indúre ojeroviáva, hakatu ojehecha avei heta Vuda rapére ojeroviáva. Hetaite Nepal retãygua oiko táva Katemandúpe, tetã itavusu, upépe oiko amo peteĩ sua tapicha. Nepal ñe'ẽ tee ha'e nepali, ambue ñe'ẽnguéra ypykuegua oguereko avei techakuaa 'ñe'ẽnguéra tetã Nepal-guáramo', hákatu apoukapy ñe'ẽ rehegua sa'i mba'e ikatu ojapo, ha, añeteháme, haimete ndojejapói he'iháicha; iviru tee ha'e Nepal rrúpia.


Kathmandu-Bhagvati-04-2013-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Tempel-05d-2015-gje.jpg|Pashupatinath
Bhaktapur-Nyatapola Mandir am Taumadhi Tole-18-Studentinnen-2013-gje.jpg|Bhaktapur
Changu Narayan-Skulptur-50-Kultfigur-2013-gje.jpg|Changu Narayan
Patan-Cyasilim Devar-12-Degutale-Palast-2013-gje.jpg|Patan
Dzongla to Lobuche-10-Pflanze mit Rauhreif-2007-gje.jpg|Himalaya
Dzongla to Lobuche-56-Khumbu-Tal-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Ghami to Lo Gekar-47-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Tsarang-Lo Manthang-22-2015-gje.jpg|Mustang


## Mandu'apy

Selección

## Joaju

* Sitio del Gobierno de Nepal. (ingyaterrañe'ẽme)
* Oficina de turismo de Nepal. (ingyaterrañe'ẽme)
Nepali ñe'ẽ

**Nepali ñe'ẽ** térã **nepali** ha'e ku indoeuropa ñe'ẽ, ñe'ẽ tee Nepal retãme, ha'e ñe'ẽ ñepyrũgua oñe'ẽva 43-49% Nepal retãygua apytégui. Avei, ha'e ñe'ẽ mokõihagua oiporúva heta tavayguakuéra ko tetãmegua. Vutã retãme, nepali ñe'ẽ añoite ha'e ñe'ẽ ndaha'éiva ñe'ẽ ñemoñare tiveto-virmána rehegua, peteĩva umi mbohapy ñe'ẽnguéra apytégui ojeiporuvéva opaite hendáre, vutanes ha kénka ndive.

Nepali ha'e ñe'ẽ tee ha tetã ñe'ẽ Nepal-pe. Ambue ñe'ẽnguéra ypykuegua oguereko avei techakuaa 'ñe'ẽnguéra tetã Nepal-guáramo', hákatu apoukapy ñe'ẽ rehegua sa'i mba'e ikatu ojapo, ha, añeteháme, aimete ndojejapói he'iháicha. 

Hindi ñe'ẽ ha inglyesñe'ẽ ha'e ñe'ẽnguéra tee India-pe; índi ha'e avei, ñe'ẽ tetã mba'éva ojeiporúva tetã sãmbyhyhárupi. Tekome'ẽrusu ohechakuaa 22 ñe'ẽnguéra. Nepali ha'e ñe'ẽ tee ambue ndive umi tenda índio Sikkim ha Vengala kuarahyreikéguápe.

Ko nepali ñe'ẽ ojogua hindi ñe'ẽme, jepémo heko ymarekove: oguereko sa'ive ñe'ẽ pyahu oiporúva pérsa ñe'ẽ ha inglyesñe'ẽ-gui ha py'ỹive oiporu ñe'ẽnguéra pyahu sánskrito-gui. Jahechakuaava'erã, nepali ha'eha ñe'ẽ pyahu ko'agãgua ojoguavéva sánskrito-pe. Ambue mba'épe, hekoha hi'aguĩ rupi umi tiveto-virmana-guakuéragui ojehe'a'imi ko'ã ñe'ẽnguéra nepali rehe.

Nepali ñe'ẽnungakuéra tuicha iñambue ojoapytépe. Ñe'ẽnungakuéra oñemomba'evéva ha'e, *vaitádi*, *vajhangi*, *vajurali*, *doteli*, *soradi*, *acchami* ha *darjula*. Nepali ko'agãgua hendapýva oñemopyenda Katemandu táva ñe'ẽnungáre, ojeporeka py'ỹiva ñe'ẽ ymaguarére, ha'éva sánskrito. Nepali ñe'ẽporãhaipyre heñói ypyva'ekue sarytykuéra XVIII ha XIX aja oñepyrũva ojehai ñe'ẽporã opáichagua ha mombe'upyrã ymaguare India-guáva. Nepali ojehai ñe'ẽpehẽndy *devanágari*-pe (sánskrito rehegua), hákatu avei oĩ haipy tee ymaguare hérava *vhujimol*.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Katemandu

**Katemandu** (nepali ñe'ẽme: काठमांडौ) ha'e tavusu ha táva tenondeguaveva Nepal retãme. Oguereko hína ipýpe 1.442.271&nbsp; avakuéra (ary 2006-pe), ko táva oĩme peteĩ yvyty pa'ũ herava avei Katemandu, Nepal retã mbytépe, hi'aguĩ ysyry Vishnumati, oĩ 1317&nbsp;metro para ári.

Táva ivore ymaguare oreko heta opy guasu ha óga guasu vuda rape pegua ha hindu rape pegua, haimete saro'y XVII-pegua. Yvyty pa'ũ Katemandu oĩme hína pokõi tenda Unesco ombomoñe'ẽva Tembiejakue Yvypóra rekogui guáicha.


Kathmandu-Strassenverkehr-26-Vorstadtstrasse-2013-gje.jpg
Kathmandu-Asan-30-hoelzernes Haus-2015-gje.jpg
Kathmandu-Kathesimbu-46-2015-gje.jpg
Kathmandu-Swayambhu Marg-16-Waescherei-Kinder-2015-gje.jpg
Kathmandu-Tahiti-02-2007-gje.jpg
Kathmandu-Tempel-30-Pagode-Menschen-2014-gje.jpg
Kathmandu-Tempel-44-neben Kasthamandapa-2013-gje.jpg
Kathmandu-Janbahal-36-Seto Machindranath-2015-gje.jpg


Ñemohenda:Nepal táva
Mymba sã atukupépe

**Mymba sã atukupépe** () - (**Chordata**, gyresiañe'ẽme χορδωτά *khordota* "orekóva sã") ha'e peteĩ mymba pehẽ'a aty guasuetéva, orekóva ijatukupépe peteĩ sã kanguéicha mbaretéva imitã jave, isy py'a ipýpe jepe. Ojeikuaáva haimete 65.000 mymba sã atukupépe juehegua kuéra ãgagua, haimete opa ko'ã juehegua ipujase'orekóva, ha ko'ã juehegua imbytére oiko umi pira kuéra.

Oiko opaichagua mymba sã atukupépe, ha oikove opa rendápe, ikatu oĩme ýre térã yvýre.

* Pujase'orekóva
* Okambúva
* Pira
* Guyra
* Otyryrýva

## Mandu'apy

## Joaju

* Tree of Life: Cladogramas alternativos y/o más detallados

Ñemohenda:Mymba
Yperana ytaguýva

**Yperana ytaguýva** (*Pygoscelis*) ha'e ko guyra yperana jueheguaty orekova yperana michĩ iñakãyvoty'ỹva oikoveva Antártida ijerére. Ko'ãga oikove mbohapy yperana ytaguýva juehegua kuéra.

Ko'ã guyra yperana oikovente Antártida ijere térã ambue ypa'ũ Ñembyamérika pegua ha Pyahu Selanda pegua. Ohaitypo ypa'ũnguéra Antártida pegua térã ku yvyrusu ipýpe. 

* *[[Yperana ytaguýva|Pygoscelis]]*
** *[[Yperana resatĩ|Pygoscelis adeliae]]*, yperana resatĩ. 
** *[[Yperana rova ky'a|Pygoscelis antarctica]]*, yperana rova ky'a.
** *[[Yperana apyteretĩ|Pygoscelis papua]]*, yperana apyteretĩ.

## Joaju

* Pingüinos chilenos, guía de comparación
* Pingüinos fósiles (''Pygoscelis calder''ensis sp. nov.) en la Formación Bahía Inglesa (Mioceno Medio-Plioceno), Chile. Acosta-Hospitaleche, Chávez y Fritis 2006. Revista Geológica de Chile, 33 (2): 327-338 

Ñemohenda:Yperana
Invictus (ñe'ẽpoty)

**“Invictus”** niko peteĩ ñe'ẽpoty mbykymi ohaiva’ekue ñe’ẽpapára Inglaterra-ygua William Ernest Henley, heñoiva’ekue ary 1849-pe ha omanova’ekue ary 1903-pe. Ko ñe’ẽpoty ojehaíkuri ary 1875-pe ha iñapysẽ’ypy arapýre ary 1888-pe. Ñepyrũrãme ndaheraiva’ekue. Osẽ’ypyrõguare oñemoakãnte R.T.H.B. ha’éva Robert Thomas Hamilton Bruce (1846-1899) tai héra ñepyrũha; péva niko peteĩ ñemuhára ha mbujape apohára ipirapirehetáva oipytyvõva ñe’ẽporãhaipyre apohárape. Téra “Invictus” (hekoverapýva, latín ñe'ẽme ijara’ỹva) omoĩkuri chupe Arthur Quiller-Couch omboguapýrõguare Oxford Book of English Verse-pe, ary 1900-pe.


*Pyhare che aho’ívape
*Yvykua ijapyra’ỹva iñipytũháicha,
*A’aguyjeveme’ẽ ñanderuvusukuérape taha’eha’éva
*Che ánga ijara’ỹvare

*Mba’ekuaa’ỹ pópe aimérõguare
*Araka’eve nachepy’akangýi ha nacherasẽi avave renondépe.
*Py’atytýi kakuaa renondépe
*Che akã ruguypárõjepe, nañakãitýi.

*Ko py’arõ ha [[tesay]] renda amoitevégui
*Pytũ vai py’amondýiha poguýpe
*Jepémo arykuéra rekopochy araha che apére
*Chejuhu ha chejuhúta, kyhyje’ỹre.

*Namomba’eguasúi okẽ juruvo'i,
*Ha ipohýiva ñembyepoti cherupytýva ka’irãime,
*Chéniko che [[raperenonderã]] jára;
*Chéniko che ánga ruvicha.


## ***
*Ohai: David Galeano Olivera https://web.archive.org/web/20131213131642/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/invictus-guaran-me

Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre
Ñemohenda:Ingyatérra
Invictus (ta'angamýi)

***Invictus*** niko peteĩ ta'ãngasyry ary 2009-peguare, oisãmbyhyva’ekue Clint Eastwood ha oĩhaguépe ñoha’ãngahárarõ Morgan Freeman ha Matt Damon ha omombe’úva Nelson Mandela oipururõguare pe ñe’ẽpoty ombojoaju hag̃ua mayma hetãyguápe, ary 1995-pe, Rugby Yvoragua Kópa jave. Pe téra ou pe ñe’ẽpoty Mandela orekova’ekue peteĩ kuatiamíre oĩ aja ka’irãime ha ombopy’aguasuva’ekue chupe upépe oĩ aja. Ta’ãngasyrýpe, Mandela ohai pe ñe’ẽpoty Francois Pienaar, ha’éva Yvyáfrika Rugby atyha ruvicha ha he’ihápe chupe omombareteseha joaju hetãyguakuéra apytépe upe ñeha’ãru’ã rupive.

## Mandu'apy

## Joaju
* 

Ñemohenda:Ta'angamýi 2009 pegua
Ñemohenda:Ta'angamýi ingleñe'ẽme
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra ra'angamyikuéra
Ñemohenda:Yvyáfrika ra'angamyikuéra
Oñamindu'uva

**Oñamindu'uva** () - (**ruminantia**) ha'e okambúva aty mymba pysãkõi hekovety michĩ oñemohendava heta mymba kapi'iuha jeikuaaveva porã. 

Opa mymba oñamindu'uva oguapy porã hembi'u mokõi ysajapópe: oñami ha omokõ ha upei ogue'ẽ hembi'u oñamirã jey jey ha omokõ jey. Mymba oñamindu'uva ipy'a oreko heta ñepehẽ'a oipytyvõ ichupe kuéra oñamindu'u hag̃ua. 

* Vaka
* Guasu
* Guasuvira
* Kavara
* Ovecha

## Joaju
* Ruminantia "Fauna ibérica; mamíferos"-pe.

Ñemohenda:Mymba pysãkõi
Piranare

**Piranare** () - (**Delphinidae**), ha'e hína ko mymba okambúva parapegua juehepehẽ oreko 34 juehegua, ou pirapuã hekovety pegua.

Oreko 2 térã 9 metro ipukukuére, iñakã guasu ha itĩ mbuku, oreko peteĩ kua iñakã ári opytũhe hag̃ua. Ko'ã mymba piranare ho'u so'o mante.

## Mandu'apy

## Joaju

* DelfinWeb - Información sobre Delfines, Orcas y Ballenas (cetáceos,noticias,comportamientos,anatomía,taxonomía y fotos 
* The Bottlenose Dolphin Research Institute BDRI: Delfines, Educación e Investigación (español, inglés e italiano)
* Sociedad para la Conservación de Ballenas y Delfines / Whale and Dolphin Conservation Society (WDCS)
* Sociedad Española de Cetáceos

Ñemohenda:Okambúva
Arroio Grande

**Arroio Grande** (*Ysyry Guasu*, avañe'ẽme) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.

Ko távape oiko 18.368 áva (2010 ary). Ha opyta 343 km mombyry tavusu Porto Alegre pegua.

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Kuãytasã

**Kuãytasã** () ha'e hína peteĩ mba'e ñambopu hag̃ua, ombopúva ikuã jepokóre ha isã ipype oĩva oryrýi. Oĩ heta kuãytasã puporã porãite, ku karai hérava Ludwig van Beethoven (1770-1827) ojapova'ekue heta mba'epu porã oñembopukatúva kuãytasãme.

Ñemohenda:Tembipu
Sangue Bom

**Sangue Bom** (avañe'ẽme: Tuguy Porã) ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 29 jasyrundy ary 2013-pe ha opáta ára 1 jasypateĩ ary 2013, tembiasagua'u *[[Guerra dos Sexos (2012)|Guerra dos Sexos]]* rire ha *[[Além do Horizonte]]* mboyve.

Oreko ava tee Marco Pigossi, Sophie Charlotte, Fernanda Vasconcellos, Jayme Matarazzo, Isabelle Drummond, Humberto Carrão, Ingrid Guimarães ha Giulia Gam.

Omombe'u tekohayhu ha mborayhu jehasa porã.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2013
Amor à Vida

***Amor à Vida*** (avañe'ẽme: *Mborayhu Jeikovére*/ambue tetãme: *Rastros de Mentiras*) ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Oñepyrũ ára 20 jasypo ary 2013-pe, tembiasagua'u *[[Salve Jorge]]* opávo ha opa ára  31 jasyteĩ ary 2014, 221 ñembyatypyrére, tembiasagua'u Em Família mboyve. Ohai Walcyr Carrasco, ha omotenonde Mauro Mendonça Filho.

Omombe'u peteĩ ñemoñare jehasa oreko peteĩ tasyo guasu táva São Paulo-pe. Omombe'u royrõ ha mborayhu jehasa asy ha porã.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2013
Ñemohenda:2014
Paolla Oliveira

thumbnail|200px|Paolla Oliveira

**Fernanda de Vasconcellos Galvez** (São Paulo, 14 jasyrundy, ary 1982), jekuaáva **Paolla Oliveira** ha'e peteĩ mba'eapohára ha modelo tetã Pindorama pegua. Omenda akue ary 2009 Joaquim Santos Couceiro Lopes.

## Hembiapo
### Ta'angambyry

### Ta'angamýi guasu

### Jopói ha Mboherapyre

## Joaju

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Avenida Brasil

**Avenida Brasil**, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Oñepyrũ ára 26 jasyapy ary 2012-pe ha opa ára 19 jasypa ary 2012-pe, tembiasagua'u *[[Fina Estampa]]* rire ha *[[Salve Jorge]]* mboyve. Ohai João Emanuel Carneiro ha omotenode Ricardo Waddington. Ko tembiasagua'u hi'are 6 jasy pukukuévo, oñevende 106 tetãme oñembohasa hag̃ua ta'angambyrýpe ha oñembohasa 14 ñe'ẽ ambuévape, karaiñe'ẽ, inglesñe'ẽ, rrusiañe'ẽ, gyresiañe'ẽ, poloñañe'ẽ ha hyãsiañe'ẽme techapyrãre. Kuatiahaipyre Forbes Tetãvorekuéra Joaju pegua ohai *Avenida Brasil* rehe, omombe'úvo herakuã porãgui.

Omobe'u kuñataĩ Nina rembiasakue, oheka tekojoja ha jehepy isyanga rehe, ha'e ojuka va'ekue itúva, omonda ipirapire ha oheja chupe peteĩ yty rendápe.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:2012
Tembiasagua'u ta'angambyrýgui

**Tembiasagua'u ta'angambyrýgui** () ha'e peteĩ mombe'u tekoha'ãnga gua'u aty háicha ta'angambyry mbohasávagui. Ha'e pa'ũndypapyre ñembyaty (*capítulo*). Omombe'u mba'e porã omopirĩva, mborayhu ha ambue temiandu rehe, ha ojoguava tembiasagua'u ohaíva. Heta tembiasagua'u ta'angambyrýgui ojejapova Amérika retãnguérame, Méhiko, Pindorama, Venesuéla, Colombia ha Argentina. Europape ha Asiape Poytuga retã ha Yvykorea retã ojapo avei heta tembiasagua'u ta'angambyrýgui.

## Mandu'apy
Débora Falabella

thumbnail|200px|Débora Falabella

**Débora Lima Falabella** (Belo Horizonte, 22 jasykõi, ary 1979), jekuaáva **Débora Falabella** ha'e peteĩ mba'eapohára tetã Pindorama pegua. Omoha'anga akue heta ava tee Rede Globo-pe, tembiasagua'u *Niña moza*-pe ha *[[Avenida Brasil]]*-pe ha omoha'aga akue heta ava jeikuaaveva ete tembiasagua'u *[[O Clone]]*-pe, *Señora del destino*, *Duas Caras* ha *Escrito nas Estrelas*.

## Hembiapo
### Ta'angambyry

### Ta'ngamýi

### Ñoha'anga

## Joaju

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Cauã Reymond

thumbnail|200px|Cauã Reymond

**Cauã Reymond Marques** (Rio de Janeiro, Pindorama, ára 20 jasypo ary 1980-pe), jekuaáva **Cauã Reymond** ha'e peteĩ mba'eapohára ha modelo tetã Pindorama pegua. Omenda akue ary Alinne Moraes (2002—2005) rupi ha Grazi Massafera (2007—ãgagua).

## Hembiapo
### Tembiasagua'u
* 2012 - Avenida Brasil - Jorge "Jorginho" de Souza Araújo (Batata)
* 2011 - Cordel encantado - Jesuíno Araújo
* 2010 - Passione .... Danilo Gouveia
* 2009 - À Deriva .... Barman 
* 2009 - Divã .... Murilo
* 2008 - A Favorita .... Halley - Mateo
* 2007 - Eterna Magia .... Lucas Finnegan
* 2005 - Belissima .... Mateus Güney
* 2004 - Como uma Onda .... Floriano
* 2004 - El color del pecado .... Thor Sardinha
* 2002 - Malhação .... Maurício "Mau Mau" Terra

### Ta'angamýi
* 2012 - Reis e Ratos .... Hervê Gianini
* 2011 - Estamos Juntos .... Murilo
* 2011 - Meu País .... Tiago
* 2010 - Borboletas Indômitas
* 2009 - Se Nada Mais Der Certo .... Léo
* 2009 - Divã .... Murilo Almeida
* 2009 - Flordelis - Basta uma palavra para mudar 
* 2009 - À Deriva .... Barman
* 2009 - Não se Pode Viver sem Amor .... João
* 2007 - Falsa Loura .... Bruno
* 2004 - Ódiquê? .... Tito

## Joaju

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Ñarukã

thumb|220px|Ñarukãnguéra
**Ñarukã** () ha'e umi kangue pukúva ha karapã rysýi oĩva yvypóra ha mymba pujase'orekóva ipyti'a ykére. Ko'ã kangue aty oñangareko pyti'a ro'o, ñe'ã, py'a ha ñe'ãvevúi. Yvypóra oreko 12 ñarukãnguéra, jagua oreko 13 ha kavaju oreko 18 térã 19 ñarukãnguéra.

Ñemohenda:Tete
O Clone

**O Clone**, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Omombe'u yvypóra javegua (*clonación*), ka'u ha pohã ñaña, islã rape ha Marrueko retã hembiapo.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2001
Ñemohenda:2002
Guerra dos Sexos (2012)

**Guerra dos Sexos** (avañe'ẽme: Meña Ñorairõ) ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 1 jasypa ary 2012-pe ha opa ára 26 jasyrundy ary 2013-pe, *[[Cheias de Charme]]* rire ha *[[Sangue Bom]]* mboyve. Ohai akue Sílvio de Abreu ha omotenonde akue Jorge Fernando, ha'e akue tembiasagua'u 7 aravo papapy 81ª ohechaukava Rede Globo rupi. Ko tembiasagua'u ha'e peteĩ jejapo jey tembiasagua'u ary 1983 pegua, herava avei Guerra dos Sexos, ohai akue avei Sílvio de Abreu. 

Mba'eapohára tenondegua ha'e akue Glória Pires, Edson Celulari, Mariana Ximenes, Reynaldo Gianecchini, Luana Piovani, Paulo Rocha, Bianca Bin, Daniel Boaventura, Mayana Moura, Fernando Eiras, Marilu Bueno, Eriberto Leão, Thiago Rodrigues, Drica Moraes, Guilhermina Guinle, Irene Ravache ha Tony Ramos ojapova akue ava tee.

Omombe'u kuña ha kuimba'e oñombohováiva, virúre, róga guasúre ha ao ñemuha guasúre. Tembiasagua'u omopukava ha omopirĩva.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2012
Glória Pires

thumbnail|200px|Glória Pires

**Glória Maria Cláudia Pires de Morais** (Rio de Janeiro, 23 jasypoapy, ary 1963), jekuaáva **Glória Pires** ha'e peteĩ mba'eapohára jeikuaave eteva tetã Pindorama pegua. Ojapo akue heta ava tee Rede Globo hembiasagua'upe ha heta ta'angamýipe avei.

Oreko mokõi memby herava Cléo Pires ha Antônia Morais..

## Ta'angamýi
* 2013 - *Nise da Silveira - A Senhora das Imagens*, Nise da Silveira
* 2013 - *[[Flores Raras]]*, Lota de Macedo Soares
* 2009 - *[[Lula, o filho do Brasil]]*, Dona Lindu
* 2008 - *É Proibido Fumar*, Baby
* 2008 - *Se Eu Fosse Você 2*, Helena/Cláudio
* 2007 - *Primo Basilio*, Juliana
* 2006 - *Se Eu Fosse Você*, Helena/Cláudio
* 2001 - *A Partilha*, Selma
* 1997 - *Pequeno Dicionário Amoroso*, fortune teller
* 1996 - *O Guarani*, Isabel
* 1995 - *[[O Quatrilho]]* como Pierina
* 1988 - *Jorge, um Brasileiro*, Sandra
* 1987 - *Bésame Mucho*, Olga
* 1984 - *[[Memórias do Cárcere]]*, Dona Heloísa
* 1982 - *Índia, a Filha do Sol*, Indian

## Ta'angambyry
* 2012: *[[Guerra dos Sexos (2012)|Guerra dos Sexos]]*, Roberta
* 2011: *[[Insensato Coração]]*, Norma Pimentel
* 2007: *[[Paraíso Tropical]]*, Lúcia
* 2005: *[[Belissima]]*, Júlia Assumpção
* 2002: *[[Desejos de Mulher]]*, Julia Miranda Moreno
* 1999: *Suave Veneno*, Inês/Lavínia
* 1997: *Angel Malvado*, Nice Noronha
* 1996: *[[O Rei Do Gado]]*, Rafaela Berdinazzi/Marieta
* 1994: *Memorial de Maria Moura*, Maria Moura
* 1993: *Mujeres de Arena*, Ruth/Raquel Araújo
* 1991: *O dono do mundo*, Estela Maciel
* 1990: *Mico preto*, Sarita
* 1988: *Vale tudo*, Maria de Fátima Acioly Roitman
* 1987: *Direito de amar*, Rosália Medeiros
* 1985: *O tempo e o vento*, Ana Terra
* 1984: *Partido alto*, Celina
* 1983: *Louco amor*, Cláudia
* 1980: *As três Marias*, Maria José
* 1980: *Água viva*, Sandra
* 1979: *Cabocla*, Zuca
* 1978: *Dancin' days*, Marisa
* 1976: *Duas vidas*, Letícia
* 1973: *O semideus*, Ione
* 1972: *Selva de Pedra*, Fatinha (Fátima)
* 1968: *A Pequena Órfã*, Glórinha

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Derrubadas

**Derrubadas** ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Ko távape oiko 3.190 ava kuéra (2010 ary).

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Londrina

**Londrina** ha'e peteĩ táva Pindoramape, oĩ Paraná tetãvore. Ko távape oĩ 515.707 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 1 650,809 km2 nunga. Ko táva ha'e táva mokõiha tuichave ha tenondeguave tetãvore Parana pegua.

Ñemohenda:Parana (tetãvore) táva