open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Poytugañe'ẽ

**Poytugañe'ẽ** ha **peroñe'ẽ** (*português*) ha'e peteĩ ñe'ẽ Európa-pe ojeipurúva, ha ko'ág̃a oñeñe'ẽ opa yvy ári. Ha'e lasioñe'ẽ peteĩva, oúva lasioñe'ẽ-gui, karaiñe'ẽ, italiañe'ẽ, hyãsiañe'ẽ ha rrumañañe’ẽ ramo avei. Ha'e avei peteĩ ñe'ẽ Tetãnguéra Joaju rehegua.
Pohtugéñe'ẽ oñeñe'ẽ 260 tapicha sa'i rõ, ha upévare ha'e ñe'ẽ 6 térã 7 tuichavéva arapýpe. Pindoráma-pe oĩ hetavéva oñe'ẽva pohtugéñe'ẽme: 210 tapicha sa'i rõ.

## Tembiasakue
Poytugañe'ẽ oñepyrũ Ivéria yvýpe, ko'ág̃a Poytuga ha Epaña oĩhápe. Rróma Mburuvi ohekýi ko yvy ary 218 m.K.r. guive, ha omombe'u lasioñe'ẽ vulgar upe tendápe. Ary ohasa rire, ko lasĩ oñemoambue ha oiko ñe'ẽ pyahu: galaiko-poytugañe'ẽ.

Sa ary IX ha XII pa'ũme, galaiko-poytugañe'ẽ oñemomba'e joajúpe Galizia ha yvate Poytuga gotyo. Ary 1139-pe, Poytuga oiko tetã independiénte, ha iñe'ẽ oñepyrũ oñemomba'e joajúpe epañañe'ẽ-gui.
Sa ary XV ha XVI-pe, pohtugé navegánte ohasa opa yvy ári, ha upéicha rupi omombe'u iñe'ẽ Pindoráma-pe, Áfrika-pe, Índia-pe, Chína-pe ha Hapõ-pe. Upévare ko'ág̃a pohtugéñe'ẽ oñeñe'ẽ tetã hetápe.

## Mba'éichapa oñeñe'ẽ
Oĩ mokõi ñe'ẽjoavy tuichavéva:

**Poytugañe'ẽ europeogua**: oñeñe'ẽ Poytuga-pe, ha avei Áfrika-pegua tetãkuérape (Angola, Mozambique, ambue). Iñe'ẽryapu itavy ha ikatu iñañetegua oñeñandu hag̃ua.
**Poytugañe'ẽ vrasiléño**: oñeñe'ẽ Pindoráma-pe. Iñe'ẽryapu ipya'evéva ha iñe'ẽpehẽ oĩ ambue tupíñe'ẽ, afrikaña ñe'ẽ ha italiaño ñe'ẽ-gui oúva.

Ñe'ẽjoavy oĩ avei Áfrika-pegua tetãkuérape, Kuarahyresẽ Timor-pe ha Makáu-pe.

## Tetã oñeñe'ẽhápe
Poytugañe'ẽ ha'e ñe'ẽ oficial ko'ã tetãkuérape:
*
*
*
*
*
*
*
*

Poytugéñe'ẽ ha'e avei ñe'ẽ oficial (CPLP) (Tetãnguéra Joaju Poytugañe'ẽ Oñeñe'ẽhápe) ha Mercosur-pe.

## Pohtugéñe'ẽ ha karaiñe'ẽ
Pohtugéñe'ẽ ha karaiñe'ẽ ha'e ñe'ẽ ñemoñarekõi, mokõive oúgui lasĩ-gui. Oñembojoja heta oĩgui, jepémo oĩ avei ñe'ẽjoavy:

Karaiñe'ẽme "buenos días", poytugañe'ẽme "bom dia"
Karaiñe'ẽme "gracias", poytugañe'ẽme "obrigado/obrigada"
Karaiñe'ẽme "yo hablo", poytugañe'ẽme "eu falo"

Epañañe'ẽ oñe'ẽva ikatu oikũmby pohtugéñe'ẽ jehaipyre, jepémo iñe'ẽryapu ha'e ambuéva.

## Mandu'apy

## Joaju
17 jasykõi

**17 jasykõi** ha'e irundypa pohapyha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
* Kosovo ohupytyakue sãso, 2008pe.

## Teñõi
*

## Mano
*

Ñemohenda:Jasykõi
18 jasykõi

**18 jasykõi** ha'e irundypa porundyha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
* 1930: Clyde William Tombaugh ojuhuakue mbyjajere michĩ Plutõ.

## Teñõi
* 1961: David Abdón Galeano Olivera, ñe’ẽkuaahára, avakuaahára, ñe’ẽymakuaahára, mbo’ehára Paraguay

## Mano
*1564: Michelangelo, mboparaha, pandára, ñe'ẽpapára ha arkiteto Itáliagua. 

Ñemohenda:Jasykõi
19 jasykõi

**19 jasykõi** ha'e papoha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
*

## Teñõi
* 1473: Nicolás Copérnico, astrónomo polaco-prusiano
* 1821: August Schleicher, lingüista alemán
* 1953: Cristina Fernández de Kirchner, mburuvicha Argentina

## Mano
* 1997: Deng Xiaoping, mburuvicha China

Ñemohenda:Jasykõi
Kurupa'y kuru

thumb|250px|Kurupa'y kuru Vrasilape

**Kurupa'y kuru** (, ) peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva. Ijyvate 5-30 m rupi, yvyray hatiãi. Ipoty jasyporundy guive jasypakõi meve. 

Yvyra ha'e mbarete, hosã. Oporu yvyra jepe'ave guarã. Avei ojepuru pohãramo.

Ñemohenda:yvyra
2 jasykõi

**2 jasykõi** ha'e mbohapypa mbohapyha ára arygua.

## Arete
* 

## Tembiasa
*

## Teñõi
* 1942: Edda de los Ríos
* 1977: Shakira

## Mano
*

Ñemohenda:Jasykõi
Jaguarata'y

**Jaguarata'y**, **kamboata** térã **kambuata** () peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva (Paraguái, Uruguái, Vrasil, Argentina). Ijyvate 7-9 m rupi. Ipoty arahaku meve. Yvoty michĩ.

Avei ojepuru pohãramo.

Ñemohenda:yvyra
Yvyra pi'u guasu

**Yvyra pi'u guasu** (, ) peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva (Vrasil, Paraguái, Uruguái, Argentina). Ijyvate 8-15 m rupi.  

Yvyra ha'e sa'y sayju.

Ñemohenda:yvyra
Timbo

thumb|250px|Timbo

**Timbo** (, ) peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva. Ijyvate 30 m rupi. Ipoty jasyporundy guive jasypateĩ meve. 

Yvyra ha'e vevỹi, hosã. Yva tóxika.

Ñemohenda:yvyra
Pitogue

thumb|250px|Pitogue

**Pitogue** *Pytangus sulphuratus* jajuhu opa rupi, ha oĩ umi guyra ***[[Tyrannidae]]*** hérava apytépe. Karaiñe'ẽme héta héra: bentevéo, bichoféo, cristofue hamba'e. Jajuhu Texas ha Méxiko guive Argentina peve. 

Ovy'a ka'aguy jerére ha mamo yvypóra oikoha rupi. Jahecha yvyra rakãre ha upe rupi ojehuhapo. Pitogue oje'e chupe péicha he'ígui oñe'ẽ jave. Ijayvu hupa jerére ha ndaipóri nunga mba'eve oñembojakuaáva haitýre. Tamichĩ térã tatuicha, ha'e mombyry peve omuñáta. Karakara térã yryvu hamba'e, ho'úva guyra ra'y, vaípe ojecha oñembojárõ pitogue rupáre. 

Pitogue ndoguataguasúi, opo'opo uvei oñemongu'e hag̃ua. Oñe'ẽ jave ombopu ijuru, ha takytakytáky ñahendu.

Hembi'u oimeraẽ vicho'i ovéva, ha ovévepe ho'u umíva. Tuichárõ, ogueraha oinupã yvyra rakãre, ojuka raẽ upéi ho'u hag̃ua. Oguejýramo yvýpe ho'u sevo'i ha opa mba'e oku'éva, yva ho'únte avei, ha piky'i. Hembi'uete katu umi ysau ha akekẽ sy osẽva oveve ohekávo mamópa ojehupapo hag̃ua. Umi kokuépe omb'apóvape g̃uarã, pitogue ouporã, ndohejáigui umíva iñasãi okokuére.thumb|left|Pitogue purahéi|221x221px

Kuñakaraikuéra nohenduséi pitogue oñe'ẽramo hóga ári. Upéva he'ise oĩha kuñataĩ hyegusúva, ha isy oikuaa'ỹva gueteri. Oje'e pitogue ñanemombe'uha.

Pitogue avei oje'e umi municipalidápe omba'apóva Paraguaýpe, oñemonde sa'yjúgui hikuái.
## Mandu'apy
Ñemohenda:Guyra
20 jasykõi

**20 jasykõi** ha'e papo peteĩha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
*

## Teñõi
* 1966: Cindy Crawford, modelo estadounidense.
* 1988: Rihanna, cantante barbadense

## Mano
*

Ñemohenda:Jasykõi
21 jasykõi

**21 jasykõi** ha'e papo mokõiha ára arygua. 

## Arete
* Ára internacional ñe'ẽ sygua. 

## Tembiasa
*

## Teñõi
* 1794: Antonio López de Santa Anna, polítiko ha militar mexicano
* 1924: Robert Mugabe, mburuvicha Zimbabwegua.

## Mano
* 1677: Baruch Spinoza, filósofo holandés

Ñemohenda:Jasykõi
22 jasykõi

**22 jasykõi** ha'e papo mbohapyha ára arygua. 

## Arete
*

## Tembiasa
*

## Teñõi
* 1732: George Washington, tendota peteĩha Tetãvore Joapykuéra pegua
* 1921: Jean-Bédel Bokassa, mburuvihára mbyteafrikaygua.
* 1962: Steve Irwin, ekologista australiano
* 1975: Drew Barrymore, actriz estadounidense

## Mano
* 1512: Américo Vespucio, navegante italiano
* 1913: Ferdinand de Saussure, lingüista suizo

Ñemohenda:Jasykõi
23 jasykõi

**23 jasykõi** ha'e papo irundyha ára arygua. 

## Arete
*

## Tembiasa
*

## Teñõi
* 1685: Georg Friedrich Händel, compositor británico
* 1960: Naruhito, príncipe japonés

## Mano
* 1855: Carl Friedrich Gauss

Ñemohenda:Jasykõi
24 jasykõi

**24 jasykõi** ha'e papo poha ára arygua. 

## Arete
* Kuña Paraguái Ára

## Tembiasa
* 

## Teñõi
* 1836: Rosalía de Castro, ñe’ẽpapára Galiciagua.
* 1955: Alain Prost, piloto de Fórmula 1 francés

## Mano
* 1993: Emigdio Ayala Báez

Ñemohenda:Jasykõi
Yvyra pere

**Yvyra pere** (, ) peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva (Vrasil, Uruguái, Paraguái, Argentina). Ijyvate 25-40 m rupi. Ipoty jasyporundy guive jasypateĩ meve. 

Yvyra ha'e hosã, sa'y sayju. 

Ñemohenda:yvyra
Tembetary

thumb|200px

**Tembetary** (, ) peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva. 

Ijyvate 5-9 m rupi. Ipoty jasyporundy guive jasypa meve. 

Ñemohenda:yvyra
25 jasykõi

**25 jasykõi** ha'e papo poteĩha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
* 1778: José de San Martín, sãso yvypóra Argentinagua
* 1873: Enrico Caruso, tenor italiano
* 1890: Vyacheslav Molotov, polítiko soviétiko
* 1950: Néstor Carlos Kirchner, abogado ha presidente Argentinagua
* 1953: José María Aznar, polítiko Epañagua

## Mano
* 1852: Thomas Moore, poeta irlandés

Ñemohenda:Jasykõi
26 jasykõi

**26 jasykõi** ha'e papo pokõiha ára arygua. 

## Arete
*

## Tembiasa
* 

## Teñõi
* 1564: Christopher Marlowe, dramaturgo inglés
* 1802: Victor Hugo, ñe'ẽpoty francés
* 1920: José Mauro de Vasconcelos, ñe'ẽpoty Pindoramagua
* 1928: Ariel Sharón, polítiko Israelgua

## Mano
* 1861: Taras Shevchenko, poeta ha pintor ucraniano

Ñemohenda:Jasykõi
29 jasykõi

**29 jasykõi** ha'e papoteĩha ára arygua ha oĩ ñavo irundy ary. 

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
*

## Mano
*

Ñemohenda:Jasykõi
2 jasyapy

**2 jasyapy** ha'e papokõiha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
* 1959: Alberto Fernández

## Mano
*

Ñemohenda:Jasyapy
7 jasyapy

**7 jasyapy** ha'e papo pokõiha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
*

## Mano
*1908: Manuel Curros Enríquez
*2011: Osvaldo Verón
*1274: Tomás de Aquino
Ñemohenda:Jasyapy
1 jasyapy

**1 jasyapy** ha'e papoteĩha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
*

## Mano
* 1870: Francisco Solano López, Mburuvicha Paraguaigua.

Ñemohenda:Jasyapy
8 jasyapy

**8 jasyapy** ha'e papo poapyha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
*

## Mano
* 1917: Eduardo Pondal, ñe’ẽpapára Galiciagua.

Ñemohenda:Jasyapy
10 jasyapy

**10 jasyapy** ha'e papoteĩha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
*

## Mano
*

Ñemohenda:Jasyapy
16 jasyapy

**16 jasyapy** ha'e papoteĩ poteĩha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
*1475: Michelangelo, mboparaha, pandára, ñe'ẽpapára ha arkiteto Itáliagua.

## Mano
* 1958: Coronel Luís Irrazábal

Ñemohenda:Jasyapy
Kosovo

**Kosovo** (sérviañe'ẽme: *Косово*; avañañe'ẽme: *Kosova* térã *Kosovë*) ha'e peteĩ tetã oĩ Europa. Ohupyty sãso 17 jasykõi, 2008pe.

## Mandu'apy
14 jasyapy

**14 jasyapy** ha'e papoteĩ irundyha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
*

## Mano
*2011: Félix de Guarania
*2018: Stephen Hawking

Ñemohenda:Jasyapy
Pakitã

**Pakistán** (urdu ñe'ẽme: پاكِستان), héra tee hína **Islã Tavakuairetã Pakitã** (urdu ñe'ẽme, *Islāmī Jumhūriya'eh Pākistān*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Ásia Ñembyvoguápe. Ko tetãme oiko amove 240 sua tapicha, upéicha kóva hína tetã 5ha orekovéva tapichakuéra. Ñemby gotyo oñohembe'y ko tetã 1.046&nbsp;km pukukuévo para Árave ha Omã parapyte rehe. Upéicha avei, kuarahyresẽ ngotyo ojojuhu Índia rehe, yvate kuarahyreike Ahyganitãre, Irãre ñemby kuarahyreike gotyo ha amoite yvate kuarahyresẽ ngotyo ojojuhu Chínare. Ojejopoi Tajikitãgui upe yvy po'íre hérava Wakhan jehesaha, Ahyganitã mba'éva, ha yguasu rupive ojojuhu Omãre.

Ko yvy ko'ãga Pakitã mba'éva niko ymaite avano'õ ha tetã opaichagua mba'ekuéva, techapyrãme upe avano'õ neolítiko Mehrgarh ha upéi pe Índo avano'õ. Oĩ avei heta mburuvi ha tetã guasu poguýpe, ha'éva pe Mburuvi maurya, Mburuvi akeménida, sapy'ami Masendóña omyakãkuévo Alehándoro pe Tuicháva, Mburuvi seléusida, Mburuvi kushán, Kalifáto omeya, Mongólia Mburuvi, Ahyganitã Mburuvi, Síki Mburuvi ha Vyretáña Mburuvi. Omba'apoite rire umi ohekáva isãsorã omyakãva Muhammad Ali Jinnah, ary 1947 Pakitã oñemosãso ha oiko tetã umi musulmãme guarã oikóva Índia vorekue kuarahyreikeguápe ha kuarahyresẽguápe. Iñepyrũme, Pakitã oiko peteĩ Vyretáña Yvy ramo, hákatu ary 1956 jave oñemoañete tetã tuichakuépe léi guasu pyahu omoheñói va'ekue tavakuairetã islã jeroviápe. Pakitã rembiasakue isãso rire henyhẽmba milíko ñesãmbyhýgui, tetã rekuái noĩmbáiva ha ñembohovái vai Índiare, tetã ijykeguáva orekóva avei mboka oipurúva tumingue'a mbaretekue. Ko'ãga peve, heta apañuái ohenonde'a va'erã, ha'éva atykuéra oporomongyhyjéva, tekomboriahu, ñemoñe'ẽkuaa'ỹ ha ñesãmbyhy ipokarẽva.

Pakitã ningo oñemohenda peteĩ joaty ramo, tavakuairetã amandaje rapépe oĩva, oreko irundy tetãvore ha mbohapy "yvy joaty mba'éva", hetãyguakuéra apytépe ojehecha iñe'ẽ hetaha ha ijypykue opaichaguáva, upéicha avei Pakitã yvy apekue opaichagua ha hetaite mymbakuéra ha ka'aguy. Ko tetã ojehechakuaa tetã mbarete ramo Ásia Ñembyvoguápe, iguarini'aty ituichaitéva (7ha yvy ape ári) ha oreko mboka atómiko, upéicha kóva niko tetã peteĩete umi tetã Islã rapépe apytépe orekóva mboka umichagua ha mokõiha Ásia Ñembyvoguápe.

## Mandu'apy
Yvypóra rete

thumb|200px

**Anatomia yvypóragua:**

* Akã
* Tĩ
* Tesa
* Apysa
* Tendyva
* Juru
* Ajúra
* Pyti'a
* Káma
* Tumby
* Ati'y
* Jyva
* Po (tete)
* Tembo
* Tako
* Kupy
* Py
* Kuã
* Tague
* Pire

----

* Ñe'ã
* Ñe'ãvevúi
* Apytu'ũ
* Tuguy
* Ahy'o
* Tãi
* Kũ

Ñemohenda:Tete
Raúl Alfonsín

**Raúl Alfonsín**, (teñõi Chascomús, 12 jasyapy 1927gui - mano Táva Buenos Aires-gua, 31 jasyapy 2009gui) mburuvicha gui Argentina (guive 1883 peve 1989).

Ñemohenda:Mburuvicha Argentinagua
20 jasyapy

**20 jasyapy** ha'e papokõi porundyha ára arygua. 

## Arete
* Ára Yvygua

## Tembiasa
* 

## Teñõi
*

## Mano
*

Ñemohenda:Jasyapy
Kasahitã

Oĩ ko **Kazajistán** Europape ha Asiape tetã.

* Ñe'ẽ: kazajiñe'ẽ, rrusiañe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: Astana
* Tavayguakuéra: 15.233.244 ava.
Gua'a

**Gua'a** (, ) oĩ ko guyrakuera aty trópikaeteva.

Gua'akuéra:
*gua'a pytã
*gua'a sa'yju
*chorao
*ararã gua'a
*gua'a hovy

Ñemohenda:Gua'a
26 jasyapy

**26 jasyapy** ha'e papoapy poha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
* 1950: Santiago Leguizamón

## Mano
*

Ñemohenda:Jasyapy
30 jasyapy

**30 jasyapy** ha'e papoapy porundyha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
*1915: Arsenio Erico, vakapipopora’ãhára paraguaigua.

## Mano
*

Ñemohenda:Jasyapy
31 jasyapy

**31 jasyapy** ha'e paporundyha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
*

## Mano
* 2009: Raúl Alfonsín - mburuvicha Argentina-gua
* 1995: Roberto Juarroz
Ñemohenda:Jasyapy
Euro

thumb|Euro 2023
thumb|Euro
**Euro** (**€**) ha'e viru tee ojeipurúva katuetehápe umi tetãme oĩva Európa Joatýpe.
* Ha viru tee 20 retãme:
Alemaña, Auteria, Chipre, Elovakia, Eloveña, Etoña, España, Gyresia, Hĩlandia, Holanda, Hyãsia, Ilandia, Italia, Kyoasia, Letoña, Lituaña, Luxemburgo, Malta, Portugal ha Véyhika.

* Ha 4 tetã ambuéva ikatu oipuru avei ku viru:
Andorra, Monaco, San Marino ha Táva Vaticano.

* Umi 7 tetã oĩva Európa Joatýpe ndoipurúva ku viru Euro ha'e:
# Vugaria, Hungyria, Poloña, Chekia, Rrumaña ha Suesia.
# Ndinamayka

## Joaju

*  (Ingleñe'ẽ) (Alemañañe'ẽ)

Ñemohenda:Europa
Ñemohenda:Viru
Carlos Menem

**Carlos Saúl Menem** (teñõi 2 jasypokõi 1930, La Rioja, Argentina-pe) mburuvicha gui Argentina (guive 1989 peve 1999).

Ñemohenda:Mburuvicha Argentinagua
Táva Vatikáno

thumb|right|200px|Táva Vatikáno

Oĩ ko **Táva Vatikáno** Europape tetã. Oime táva Roma mbytépe kuarahy reikévo. Imichĩvéva oreko tetã Yvygua. 

* Ñe'ẽ: lasioñe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: -
* Tavayguakuéra: 821 ava.
Jakare

thumb|250px|Jakare

**Jakare** (, ) mymba oikóva ýpe térã yvýre. Amérika trópikoeteva (Méxiko guive Paraguay meve). 

Oĩ mbohapy opaichagua jakaregua:
*Jakare hũ (*Caiman yacare*)
*Jakare tĩ, Jakare tinga (*Caiman latirostris*)
*Jakare guasu (*Melanosuchus niger*)
*Cachirre (*Caiman crocodilus*)

Ñemohenda:Otyryrýva
28 jasyapy

**28 jasyapy** ha'e papoapy pokõiha ára arygua. 

## Arete
* 

## Tembiasa
*1835 - Moñepyrũ Campos dos Goytacazespe, Rio de Janeirope, Vrasilpe.

## Teñõi
*Mario Vargas Llosa, mombe’uhára Peruagua.

## Mano
*

Ñemohenda:Jasyapy
San Maríno

Oĩ ko **San Marino** Europape tetã.

* Ñe'ẽ: italiañe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: Táva San Marino
* Tavayguakuéra: 34.042 ava.

Ñemohenda:Tetã Europagua
Luxemburgo

**Luxemburgo**, héra tee **Dukádo Guasu Luxemburgo** (Luxemburgoñe'ẽme: *Groussherzogtum Lëtzebuerg*, Hyãsiañe'ẽme: *Grand-Duché de Luxembourg*, Alemañañe'ẽme: *Großherzogtum Luxemburg*) Ha'e peteĩ umi mokõipa poteĩ tetã hekosãsóvagui oĩva pe Európa Joajúpe. ﻿Kóva niko peteĩ tetã yguasu rembe'y'ỹva, ojejuhu ijerére Alemáña, Véyhika ha Hyãsia. Luxemburgo retãme oiko amo 636.000 tapicha ha ijyvy apekue hína 2586 *[[Supukukue irundykejojáva|kilómetro cuadrado]]*.

*
Antártida

**Antártida** térã **Antártika** ha'e yvyvusu ojejuhuvéva ñemby gotyo ñande Yvýpe. Ojejuhupaite Yvy vorekue ñembyvogua ha haimete oĩmba upe pólo korapy Antártida pegua, ijerére ojejuhu Antártida paraguasu. Ko yvyvusúpe oĩ ñande Yvy pólo ñembyvoguáva, upéicha avei ojekuaa ko yvy **pólo ñembyvogua** ramo oñe'ẽvo kate'ỹme. Yvy apekue ohupyty amo km², upéicha kóva ko yvyvusu tuichavéva irundyha Ásia, Amérika ha Áfrika rire. Ñambojojáramo kóva ha Oseanía, Antártida hína ituichave mokõi jey. Amo 98% Antártida apekuégui ojejaho'ipa yrypy'águi, iñanambusukue jepivénte ohupyty amo 1,9km.

Antártida ha'e yvyvusu ho'ysãvéva, ijyvy ypivéva ha yvytu henyhẽmbavéva. Antártida niko tave'ỹ yrypy'águi, y yvágagui ho'áva ohypytymínte 200 mm peteĩ ary pukukuévo amo yguasu rembe'ýpe, isa'ivete yguasu mombyryhápe. Mba'epytu Antártida-pe ohupytýma -89,2°C, jepivénte jasypokõi jasyporundy apytépe (ho'ysãvéva) ohupytymeme -63°C. Amo ary 2016 jave, oiko va'ekue 135 tapicha oikovéva upépe, hákatu umi lavoratório-pe ojejuhúva ko yvyvusu tuichakuépe oiko amo 1000 térã 5000 tapicha peteĩ ary pukukuévo.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


## Mandu'apy

Ñemohenda:Yvyvusu
Táva Méhiko

thumb|250px|Táva Méhiko, Yvateamérikape.

**Táva Méhiko** (karaiñe'ẽme: *Ciudad de México*) ha'e hína Méhiko retã itavusu ha itáva tuichavéva. Ha'e peteĩva umíva táva guasuvéva pegua opa Yvýgui. Orekove 8.800.000 tapichakuéva oikovéva ipype ha 22.000.000 tapicha kuéra oikove ijerére.

Ñemohenda:Táva Méhiko
Táva Nueva York

**Táva Nueva York** (ingyaterrañe'ẽme ha mburuvicharupime, *New York City*) táva orekove tavayguakuéra Estado de Nueva York-pe, ha Tetã peteĩ reko Amérikaguape, ha mokõiha tuichave távarusu aty Amérikape. Ha'e Nueva York Tetãvore távarusu.

Sa'roy XIX apyre guive, ko táva ha'eva peteĩ táva tenondegua, ñemure ha tepyre. Nueva York ojeikuaava táva pavẽgua, imomaranduháre, ipolítika rehe, hekombo'ere, iñoha'anga ha ao pyahureko imba'e rupi. Ha avei, Nueva York-pe oĩ Tetãnguéra Joaju ógaguasu, ha ojeikuaavave ko táva hetatetãre.

Nueva York omboja'ova po vore (herava komuna), ha po komuna mayma ojojava peteĩ kondado: Bronx, Brooklyn, Manhattan, Queens, ha Staten Island. Tavayguakuéra 8,4 sua ndive oiko peteĩ rendare 830 km².

Ko táva oguereko heta tenda ha heta óga ta'anga'ita ojeikuaava opa yvórare. Ko Sãso Tetera'ãngaicha, oĩva ypa'ũme, ha Ypa'ũ Ellis, opyhyva akue heta *inmigrantes* Amérika hag̃ua, saro'y XIX apyre guive ha saro'y XX iñepyrũre. Nueva York oquerekova avei heta óga yvateve yvýgua, Empire State óga yvateicha ha One World Trade Center, oĩ va'ekue umi Torres Gemelas, ojeitypa 11 jasyporundýpe 2001-pe.

## Mandu'a


## Joaju

* Táva Nueva York Internet renda (inglyesñe'ẽme ha karaiñe'ẽme)
* USA.gov Información oficial sobre el gobierno de Nueva York (karaiñe'ẽme)
* NYCvisit.com Oficina de turismo de Nueva York (karaiñe'ẽme)
* Estudio de Brookings Institution, ''New York in Focus: A Profile from Census 2000'' (en inglés)
* New York City en el Open Directory Project (en inglés)
* Nueva York en GoogleMaps
* Convenio de New York de 1958
Ñemby Ñemuha

thumb|200px|border|Ñemby Ñemuha
thumb|200px|border|Ñemby Ñemuha poyvi
thumb|200px|border|Ñemby Ñemuha 2005

**Ñemby Ñemuha** (, ) terã **Mercosur/Mercosul** oĩ ko irũ joa ñemuha tetãgua Ñembyamérikape. 

Oreko irundy pehengue:
* 
* 
* 
* 
* 

* 

* 
* 
* 
* 

Ñe'ẽ:
* karaiñe'ẽ
* poytugañe'ẽ
* avañe'ẽ

Motto: *Yvy mba'e yvate ojehegui*

Ñemohenda:Amérika
Wisconsin

thumb|right|200px|Wisconsin poyvi.

**Wisconsin** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.  
* Tavayguakuéra: 5.627.967 ava. 
* Táva guasu: Madison
* Ambue táva: Milwaukee

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Maine

thumbnail|derecha|200px|Maine poyvi.
thumbnail|derecha|200px
**Maine** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 1.331.479 ava (2016)
* Táva guasu: Augusta
* Ambue táva: Portland (Maine)

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Méhiko Pyahu

thumb|right|200px|Méhiko Pyahu poyvi.

**Méhiko Pyahu** (ingleñe'ẽme: *New Mexico*) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 2.081.015 ava (2016; joheipyre). 
* Táva guasu: Santa Fe
* Ambue táva: Albuquerque


Image:Central Ave and 5th St, Albuquerque NM.jpg|Albuquerque
Image:Loretto Chapel, Santa Fe NM.jpg|Santa Fe
Image:Wheelwright Museum of the American Indian, Santa Fe NM.jpg|Wheelwright Museum


Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
New Jersey

thumb|right|200px|New Jersey poyvi.
**New Jersey** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 9.005.644 ava (2017) 
* Táva guasu: Trenton
* Ambue táva: Newark

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Aláka

**Aláska** () ha'e peteĩ tetãvore Amérika Retãvorekuéra Joajupe. Kóva ha'e pe peteĩha tuichaveva ha oguereko 733 391 ava ojapova chupe pe tetãvore 47° sa'iveva oguerekóva ava. Itavasu ha'e Jeneau ha pe táva tuichaveva katu ha'e. 


Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Tehás

thumb|right|200px|Texas poyvi.

**Texas** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 24.326.974 (joheipyre). 
* Táva guasu: Austin
* Ambue táva: Houston

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Illinois

thumb|right|200px|Illinois poyvi.

**Illinois** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 12.802.023 (2017) 
* Táva guasu: Springfield
* Ambue táva: Chicago

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Florida

thumb|right|200px|Florida poyvi.

**Florida** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 20.612.439 (2016). 
* Táva guasu: Tallahassee
* Ambue táva: Jacksonville, Miami

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Oklahoma

thumb|right|200px|Oklahoma poyvi.

**Oklahoma** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
* Tavayguakuéra: 3.923.561 (2016; joheipyre). 
* Táva guasu: Oklahoma City
* Ambue táva: Oklahoma City

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Arkansas

thumb|right|200px|Arkansas poyvi.

**Arkansas** ha'e niko peteĩ Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 2.988.248 (2016) 
* Táva guasu: Little Rock
* Ambue táva: Little Rock

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Rhode Island

thumb|right|200px|Rhode Island poyvi.
thumb|right|200px

**Rhode Island** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 1.050.788
* Táva guasu: Providence
* Ambue táva: Providence

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Arisóna

thumb|right|200px|Arisóna poyvi.
thumb|right|200px
**Arisóna** niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 6.931.071 - 2016 (joheipyre). 
* Táva guasu: Phoenix
* Ambue táva: Tucson

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Haguáii

thumb|right|200px|Haguáii poyvi.

**Haguáii** (Hawaii) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 1.428.557 (2016)
* Tavusu: Honolulu
* Ambue táva: Honolulu

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Ohio

thumb|right|200px|Ohio poyvi.

**Ohio** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 11.614.373 (2016)
* Táva guasu: Columbus
* Ambue táva: Columbus

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Dakóta Yvategua

thumb|right|200px|Dakóta Yvategua poyvi.

**Dakóta Yvategua** (*North Dakota*) ha’e peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 755.393 - 2017 (joheipyre). 
* Táva guasu: Bismarck
* Ambue táva: Fargo

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Dakóta Ñembygua

thumb|right|200px|Dakóta Ñembygua poyvi.

**Dakóta Ñembygua** (*South Dakota*) ha’e peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 865.454 - (2016)
* Táva guasu: Pierre
* Ambue táva: Sioux Falls

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Wyoming

thumb|right|200px|Wyoming poyvi.

**Wyoming** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 532.668
* Táva guasu: Cheyenne
* Ambue táva: Cheyenne

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Washington

thumbnail|derecha|200px|Whashington poyvi.
**Washington** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 6.549.224
* Táva guasu: Olympia
* Ambue táva: Seattle

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
New Hampshire

thumb|right|200px|New Hampshire poyvi.

**New Hampshire** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 1.342.795 (2017) 
* Táva guasu: Concord 
* Ambue táva: Manchester

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Washington D. C.

thumb|right|200px|Whashington D.C. poyvi.
thumb|right|200px
**Washington D.C.** ha'e niko Tetãvore Joapykuéra tavusu. Ojeheróva "distrito federal".

* Tavayguakuéra: 591.833

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra táva
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Michigan

[thumb|right|200px|ha'e niko peteĩva [Tetãvore Joapykuéra apytépe.Michigan poyvi.]]

**Michigan** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 9.962.311 ava (2017).
* Táva guasu: Lansing 
* Ambue táva: Detroit

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Kuarahyresẽ Virginia

thumb|right|200px|Virginia Occidental poyvi.
**Virginia Occidental** (*West Virginia*) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 1.831.102 (2016)
* Táva guasu: Charleston 
* Ambue táva: Charleston

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Luisiana

**Luisiana** ha'e peteĩ estado Amérika Retãvorekuéra Joaju-pe ko'a oguereko petei territorio 134.264 Km² upevaré ha'e pe tetavore 32 tuichave'a Amérika Retãvorekuéra Joaju-pe.

## Jarakuera
Luisiana ha'e akue Hyãsia mba'e upei Ñorairõ pokõi Ary rire, oiko chugui Epáña mba'e, Napoleon Ñorairokuera rire oiko jey chugui Hyãsia mba'e ha upéi ary 1808-pe Amérika Retãvorekuéra Joaju ojogua pe ha'eva'ekue upérõ Hyãsia pegua colonia Luisiana-pe.

## Ehecha avei
*Texas
*Florida
*Aláka
*Alaváma
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Neváda

thumb|Neváda poyvi.
**Neváda** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.

* Tavayguakuéra: 2.940.058 (2016)
* Táva guasu: Carson City 
* Ambue táva: Las Vegas


Welcome to Fabulous Las Vegas.jpg
Basin and Range Nevada.JPG
Sierra1.jpg


Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Kentucky

thumb|right|200px|Kentucky poyvi.

**Kentucky** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 4.454.189 (2017) 
* Táva guasu: Frankfort 
* Ambue táva: Louisville

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Tetãvore Río Negro

thumb|right|200px|Poyvi Río Negro pegua.

**Río Negro** ha'e peteĩ tetãvore Argentina pegua. 
* Tavayguakuéra: 597.476
* Táva guasu: Viedma
* Gobernador: Miguel Saiz

Ñemohenda:Argentina
Connecticut

thumb|right|200px|Connecticut poyvi

**Connecticut** ha'e niko peteĩ Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 3.576.452 (2016) 
* Táva guasu: Hartford 
* Ambue táva: Bridgeport

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Tetãvore Vuenosáire

**Buenos Aires** ha'e peteĩ tetãvore Argentina pegua. 
* Tavayguakuéra: 15.052.177 
* Táva guasu: La Plata táva
* Gobernador : Axel Kicillof

Ñemohenda:Arahentína tetãvorekuéra
Tetãvore La Rioja

thumb|right|200px|Poyvi La Rioja pegua.

**La Rioja** ha'e peteĩ tetãvore Argentina pegua. 
* Tavayguakuéra: 341.207
* Táva guasu: La Rioja
* Gobernador: Luis Beder Herrera

Ñemohenda:Argentina
Ambu'a

**Ambu'a** () ambu'a niko vícho téra mymba ipy hetáva, imichĩ ha ipy apytimbýva, hete ipe ha ipuku, oguereko 21 pehẽngue iñakã guive ijapy peve, ha 42 ipy.

Oĩ ambu'a ikatúva ohupyty amo 30 cm kuéra rupi ipukukue, hákatu ohupyty meméva amo 10 cm. Oje'e niko oĩha amo 3.300 ambu'a rupi  ojueheguáva.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Mymba hetymaetáva
Ani japorojuka

**Ani japorojuka** (inglyesñe'ẽme oje'éva "nonkilling") niko ñe'ẽ apesã oikuaaukáva umi avano'õ ndaiporihápe jejuka reko, jejuka pota térã jejuka noñembohapeihaguépevoi.

## Mandu'apy

## Joaju
* Glenn D. Paige, ''Nonkilling Global Political Science'', 2002; 3rd ed. 2009. 
* Glenn D. Paige, Joám Evans Pim, editors, ''Global Nonkilling Leadership'', 2009.
* School of Nonkilling Studies at Wikiversity
* Center for Global Nonkilling
* Zentrum zur Förderung des Nichttötens - Nonkilling Deutschland
* Affirmation of the Global Nonkilling Spirit
* Center for Global Nonkilling Channel on YouTube
* Charter for a World without Violence

Ñemohenda:Arandupykuaaty
Tetã Paraguái Momorãhéi

**Tetã [[Paraguái]] Momorãhéi**

* Mba'epu porã: Francisco José Debali
* Ñe'ẽ poty: Francisco Acuña de Figueroa
* Hendu

:

Ñemohenda:Paraguái
Paraguasu Atlántiko

thumb|240px|Paraguasu Atlántiko
thumb|240px

**Paraguasu Atlántiko** oĩ peteĩ paraguasu Yvype. Ijykére oĩ yvate gotyo Paraguasu Árktiko; kuarahyresẽ gotyo Europa ha Afrika; kuarahyreike gotyo Amérika; ha ñemby gotyo Antártida.

Paraguasu Atlántiko niko oreko 106.400.000 km² (parakuerandive). 

## Parakuéra

* Para Karíve
* Para Yvategua
* Para Yvy mbytépe (Mediterráneo)
* Para Sargaso
* Para Báltiko

Ñemohenda:Paraguasu
Ñemohenda:Paraguasu Atlántiko
Paraguasu Ártiko

thumb|240px|Paraguasu Árktiko

**Paraguasu Ártiko** oĩ peteĩ paraguasu Yvýpe. Ijykére oĩ ñemby gotyo paraguasu Atlántiko, paraguasu Py'aguapy, Yvateamérika, Európa ha Ásia.

Paraguasu Atlántiko niko oreko 14 750 000 km² (parakuéra ndive). 

## Parakuéra

* Para Barents
* Para Kara
* Para Laptev 
* Para Morotĩ
* Para Noruéga

Ñemohenda:Paraguasu
Panambi

**Panambi** () ha'e peteĩ tymbachu'i juehegua hekovety ovevéva, ojekuaavéva umi panambi oiko ko'ẽ rupi, hákatu umíva oiko pyharére hetavéva. Oheñói rire, panambi rete ojogua peteĩ yso para porã ha ho'u ka'ami, ha upei, ko'ã yso oñemoambue panambíre ha oveve.

Panambi kuéra oguereko irundy pepo pirapiréicha ha isa'y hetáva, oipuru oveve hag̃ua, oñemohenda hete mba'epytu, oñepyrũ oporeno hag̃ua ha ohechauka hag̃ua heko tee. Ijurúre oguereko peteĩ tĩ mbuku oipuru ho'u hag̃ua yvoty mba'e ku'i. Panambi rupi'a osẽ peteĩ ysomi chu'i ho'úva ka'ami, ha upei, ku ysomi ojejaho'ipa ha osẽ panambícha.

## Mandu'apy

## Joaju

* Butterflies of Spain. Mariposas de la Península Ibérica. Mariposas de España.

Ñemohenda:Tymbachu'i
Gujána

**Gujána** (teratee **Cooperative Republic of Guyana**, karaiñe'ẽme **República Cooperativa de Guyana**) tetã oĩ yvate gotyo Yvyamérikape. Ijykére oĩ yvate gotyo Paraguasu Atlántiko; kuarahyresẽ gotyo Suriname; kuarahyreike gotyo Venezuela; ha ñemby gotyo Brasil.

Guyana niko oreko 214.970 km² ha pépe ningo oĩ 765.283 tetãguakuéra. Itavusu héra Georgetown ha tetã oñemboja'o 10 yvy pehẽnguépe.

Oñemosãso Reino Unido-gui 26 jasypo 1966-pe.

Ñemohenda:Tetã Amerikagua
Paraguasu Py'aguapy

thumb|240px|Paraguasu Py'aguapy

**Paraguasu Py'aguapy** oĩ peteĩ paraguasu Yvype. Ijykére oĩ yvate gotyo Paraguasu Árktiko; kuarahyresẽ gotyo Amérika; kuarahyreike gotyo Asia ha Autaralia; ha ñemby gotyo Antártida.

Paraguasu Py'aguapy niko oreko 165.000.000 km² (parakuerandive). 

## Parakuéra

* Para Hapõ
* Para Koralo
* Para Tasmano 
* Para Kuarahyresẽ China

Ñemohenda:Paraguasu
Paraguasu

**Paraguasu** () ha'e umi y aty guasu, para aty oĩ ñande Yvýpe.

Oĩ irundy paraguasu Yvýpe:
* Paraguasu Árktiko
* Paraguasu Atlántiko
* Paraguasu Py'aguapy
* Paraguasu Índiko
Paraguasu Índiko

thumb|240px|Paraguasu Índiko

**Paraguasu Índiko** ha'e hína peteĩ paraguasu Yvýpe. Ijykére oĩ yvate gotyo Ásia; kuarahyresẽ ngotyo Autarália; kuarahyreike gotyo Áfrika; ha ñemby gotyo Antártida.

Paraguasu Índiko apekue niko 70.560.000 km². 

## Parakuéra

* Para Árave

Ñemohenda:Paraguasu Índiko
Jonava

**Jonava** táva tetã Lituaniape.

Oikovéva: 34.387


File:Abraomaskulvietispaminklas.jpg
File:Achemos akmuo.jpg
File:Fountains in Jonava.jpg
File:JKKC1.jpg
File:Jonava library.jpg
File:Jonavos rajono teismas1.jpg
File:Jonavos seniejis laiptai.jpg
File:Santavres fontanai.jpg
File:Zeimiu gatve Jonavoje.jpg
File:Sold ollar clock.jpg
File:Vasario 16 gatves pabaiga.jpg
File:Misciukaites mokykla.jpg
File:JSG5.jpg
File:Jonavos kulturos namai.jpg
File:Jonavos savivaldybe.jpg
File:Central stadium of Jonava.jpg


Ñemohenda:Lituaña táva
J. R. R Tolkien

**John Ronald Reuel Tolkien** (Bloemfontein, ko'ãga hína Yvyafrika; 3 jasyteĩ ary 1892-pe - Bournemouth, Dorset, Ingyaterra; 2 jasyporundy ary 1973-pe), ojekuaavéva **J. R. R. Tolkien** térã **JRRT**, ha'e akue peteĩ haihára, ñe'ẽpapára, ñe'ẽkuaahára ha mbo'ehaorusu mbo'ehára Tavetã Joaju pegua, ojekuaavéva ohaígui umi tembiasagua'u *[[The Hobbit]]* ha *[[Kuairũnguéra Jára]]*.

## Joaju

* Página sobre J. R. R. Tolkien de la editorial HarperCollins.
* ''Tolkien Society''
* ''Tolkien Library''
* ''Tolkien en Los Anales de Arda'' .

Tolkien
Adolf Hitler

**Adolf Hitler** (20 jasyrundy 1889, Braunau am Inn, Áuteria - 30 jasyrundy 1945, Berlin, Alemáña nási) ha'e Mburuvicha Guasu (*Führer*) Alemaña Nási-pe. Mburuvicha partido nacionalsocialista-pe. Ohundi'akue Mokõiha Ñorairõ Guasu. 

Hitler
Mbutuy

**Ysyry Mbutuy** ningo ha´e peteĩ ysyry´i ojepysóva karugua hérava upéicha avei ha ojejuhu táva Veinticinco de Diciembre mboipýri. Heñóĩ itakuágui yvyty Ka'aguasu ypýgui. Ko ysyry oúva kuarahy resẽguio, oho kuarahyreikévo ha opa karugua hérava Chipa-pe. Yga´imimi ovevúiva hi´ári oguata pype ha umi hembe´ýre oikóva oguenohẽ chugui pira ho´uva´erã térãkatu ohepyme´ẽ va´erã.

Ko ysyry ipuku 11 kilómetro rupi ha oĩ tenda ipeha 30 ha 50 metros. Oĩ Cuenca del Río de la Plata, Acuífero Guarani ryepýpe. **Mbutuy** he´ise **mbutu:** mymba chu´i oipytéva tuguy mymbakuéragui ha hasyete ñande jopíva, ha **y:** omobe´úva ha´eha peteĩ ysyry térã ha´e hína "ry" oñemombykyva´ekue oje´eporãve hag̃uã.

Ysyry Mbutuy ha´e tenda ojehayhuvéva upe távape, ha arahaku jave opa umi ikatúvaguive oho upépe oñembopiro´y, oĩgui peteĩ tenda y ipererĩha ha yvyku´i ndeporãmbajepéva omoporã pe hembe´y. Santa Rosa, San Juan Bosco (Mbopi) ha Hugua Guasu ha´e hína umi tenda ojeikoha hi´ag̃uiveva ko ysyrýgui.

Upéichante avei, heta tapicháma omano pype. Ojekuaa mbohapyrupi hoi´upa va´ekue pype ha omano, ha uèi oñeguenohẽjey.

Ñemohenda:Ysyry Paraguáipe
Ñemohenda:Tetãvore San Pedro
Tetãvore

**Tetãvore**, oje´e peteĩ yvy pehẽme ha oñondivepa ojapo peteĩ tetã, péicha oñembohéra província, estado federal, distrito térã departamento España ñe´ẽme. Jajuhu Estado de São Paulo Vrasilpe, Provincia de Taragui-Corrientes Argentinape, Distrito Federal Méjikope ha Departamento del Ñe'ẽmbuku Paraguáipe.

Ñemohenda:Tetã
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Tupiguarani ñeꞌẽatyꞌi

thumb|Tupiguarani ñeꞌẽnguéra (saꞌy pytãngy) ha umi ambue tupi ñeꞌẽnguéra (violéta) ñemomyasãi koꞌãga (saꞌy orekopáva) ha ymaguare (saꞌy pyꞌamano).
**Tupiguarani ñeꞌẽguéra** niko Tupi ñeꞌẽaty ñembyamerika pegua peteĩ ñeꞌẽatyꞌi.
Paraguái mburuvichakuéra

[thumb|[Santiago Peña, Paraguái retã tendota ko'ag̃agua.]]
**Mburuvicha** térã **tendota** ha'e tetã myakãhára. Karaiñe'ẽme oje'e chupe *presidente*, térã mburuvicha.
Ñe'ẽ "*presidente*", oje'ehaicha karaiñe'ẽme ou latín ñe'ēgui avei: praesidere, "sentarse al frente"; avañe'ẽme: "oguapýva tenondete".

Tendota niko peteĩ aty hápe oje'e upe tapicha omotenondéva upe aty, péicha jajuhu; *presidente la asamblea general, presidente del Congreso, presidente la cooperativa*, ha ambueve.

Ha ikatu opavavénte he'i presidente umi tendotakuérape. Presidente kuéra omotenonde tetã Poder Ejecutivo ruvicha ramo. Ko ñemohenda ojeipuru ypy Estados Unidos léi guasu pe ha ikatu ko'ag̃a g̃uarã opa tetãmema ojeguereko peteĩ Presidente, ha kuña ramo ikatu oje'e chupe Presidenta.

Opavave tetãnguéra ha'éva Estado Repúblicava rupi presidenterã ojehupi vóto rupive ha omanda 5 térã hetave ary pukukue aja.
Paraguái rendota ha'e hína karai Santiago Peña, ipokatúva ko tetã tuichakue javeve. Ojupi 15 jasypoapy 2023.

## Paraguái Mburuvichakuéra

* 
* 
* 
* 
* 

## Mandu'a
Yrypy'a

thumb|200px|Yrypy'a

**Yrypy'a** () oĩ ysaja ygua jave temperatura oĩ karape 0&nbsp;°C térã 273,15K. 

* Hyjúi yrypy'a

Ñemohenda:Y
Ava'i

**Ava'i** ha'e peteĩ *distrito* ha táva tetãvore Ka'asapa, Paraguái-pe, Oime 258 km mombyry Paraguay-gui.

## Demografía
Ava'i-pe oiko 26.455 tetãyguára; umíva apytégui 14.097 ha'e kuimba'e ha 12.358 ha'e kuña, he’iháicha *Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos.*
## Ehecha avei
*Ka'asapa
*Ka'asapa
*Paraguái
*Tava'i
*Paraguay

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Ka'asapa
Kuña

thumb|200px|Kuña
**Kuña** niko yvypóra ndaikuimba'éva, kuña hyeguasúramo omomemby, upéicha hetépe oĩ membyryru. Kuña rete ndahagueitéi kuimba'e retéicha, ikáma ituichavéva kuimba'égui ha ikatu omokamby hyeguasúrõ.

Kuña Yvoragua Ára ojegueromandu'a ára 8 jasyapýpe ha ára 24 jasykõime ojegueromandu'a Kuña Paraguái Ára, ára omomba'eguasúva kuña Paraguái.

## Joajuha

Ñemohenda:Yvypóra
Yapo

**Yapo** térã **yno'õvu** () ha'e tenda yitereíva ha ka'avo tenyhẽmbáva, yno'õicha, ñu y japyhýva. Guarani mombe'ugua'ukuérape upe Mbói tu'ĩ ha'e opa yno'õvúgua jára.

Yno'õvu guasu:
*Pantanal
*Yvera (*Iberá*)

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Yvyramáta

[thumb|250px|Yvyra [ombu]]

**Yvyra** () ha'e ka'avo guasu ha ymaiteveguare. Heta yvyra oĩ ka'aguy.

Yvyrakuéra niko opaite ka’avóicha oipytyvõ mayma tekovépe oikóva ko yvy ape ári. Ha’ekuéra omomorã ñande rekoha; ha upéicha avei, omo’ã mymbakuérape; omombyta ha omombarete yvy; ha pe mba’e tuichavéva: omoheñói ha omohesãi pe yvytupytũ potĩ mayma tekove ñaikotevẽva jaikove hag̃ua. Yvyra, oñekytĩ rire, ojepuru ojejapo hag̃ua kuatia térã, jepe'a; ha upéicha avei, ojejapo ichugui opaichagua yvyrape, apyka, mesa, karameg̃ua ha aorenda, okẽ, ovetã ha óga. Jahayhúrõ ñande rekoha ha upekuévo ani hag̃ua japyta yvyra'ỹre, tekotevẽ -jaitývo peteĩ- hendaguépe ñañotỹ mbohapy.

Yvyra ñeñotỹ oĩ mokõichagua: 
* Yvyra ñotỹ ñemo’ãrã. Kóva ojejapo oñemo’ãvo opavave mymbamimíme anítei omyangekõi chupekuéra yvytu térã ama; avei, oñemo’ãvo yvytúgui kógaty ha yvyra hi’áva; upéicha avei, oñeñangarekóvo yvy ha ýre; anítei yvy ikangy ha osyryry oky guasu jave; ha ipahápe, oñeñangarekóvo opaichagua ysyry rapére. 
* Yvyra ñotỹ ñemurã. Kóva katu ojejapo yvyra ojehepyme’ẽ hag̃ua. Koichagua yvyra ñotỹ oikomeme ko’ág̃a rupi ha upevarã ojepuruve yvyra okakuaa guasu ha pya’éva. Ko’ãvavagui ojejapo kuatia ha ambue ava rembipururã.

## Yvyra Paraguáigua

* Peterevy
* Tajy
* Mbokajaty
* Yvyra piũ
* Yvyrapytã
* Yvyra ro
* Yvyra ñeti
* Samu'ũ
* Yvyra paje
* Kurupa'y kuru
* Yvapurũ
* ha ambue

## Enlaces
* Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Yvyra
Avapaje

thumb|200px|Avapaje urarina

**Avapaje** () ha'e peteĩ ava oñemomarandu jarýindive, ojeroviáva oñemongetakuaaha tupãnguérare. 

## Avapaje henói

:Yno’õvu jarýi ymaiteveguare
:Yvyra heko’apyra’ỹvagui
:Ha ita ypykueguare
:Yno’õ ha ysyry jarýi
:Peme’ẽmo oréve penembaretekue!

:Guarini manombyre angue
:Jaguaru ha guasu angue
:Pa’i ha Avapaje angue
:Peme’ẽmo oréve penembaretekue!

*Wolfsblood - Shaman's Call*

Ñemohenda:Guarani jerovia
Tekochaukahakuaaty

**Tekochaukahakuaaty** () hína oñepyrũ opahápe tekoypykuaaty. Ohapykuereka ha ohechaukakatu opaichagua ava no’õ reko, oiko ha oikova’ekue yvy ape ári. Oñeha’ã ombohovái mba’eicharupípa ojojogua ha ojoavy ava reko taha’e ha’ehápe ha opaite ára.

Tekochaukakuaahára niko ojesareko ha ohesa’ỹijo tembiapo taha’e ha’ehápe, ha ndaha’éi peteĩ avano’õrente ojesarekóva. Upéicha avei tekochaukakuaahára oñeha’ã ohechauka hekopete opaite avano’õ rembiapo, ha ojesarekove umi avano’õ itenonde’ivévare, “ypykue” oñembohérava, ndaiporiguasúgui jepy’apy hesekuéra.

Ñemohenda:Tembikuaaty
Lech Wałęsa

**Lech Wałęsa** ha'e Politico ha Mburuvichákue Poloña-pe. Heñói táva Popowo, 29 jasyporundy 1943. Ha’eva’ekue Presidente de la República de Poloña kóva 22 jasypakõi 1990 ha 23 jasypakõi 1995. 
## Jopói
* 1983 - Premio Nobel py'a guapygua. 

Ñemohenda:Tekove Poloñagua
Ñemohenda:Jopói Nobel Py'aguapyguigua
Ñemby Koréa

**Tetã Yvykorea** (koreañe'ẽ: *대한민국*) ha'e peteĩ tetã kuarahysẽ Asia pegua, oĩ ñemby gotyo Korea yvyapýpe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Yvatekorea, ymaguare ha'eva peteĩ tetã ñóntema, Korea, ary 1945 peve. Kuarahysẽ gotyo Korea para, hérava avei para Hapõ, ñemby gotyo oĩ Korea ypo'i, yguasu ombojeiva Hapõ ha Yvykorea, ha kuarahyreike gotyo oĩ para Sa'yju. 

Yvykorea renda ha'e Korea yvyapy ñemby pehẽngue ha ambue 3.000 ypa'ũnguéra ijerére, tuichaveva he'eva Jeju, Ulleungdo ha Dokdo. Yvykorea tetãygua háimete oiko itavusu hérava Seúl, térã Seul ijerére, ko'ãga oiko 49.540.000 tekove Yvykoreape.
Emily Osment

thumb|200px

**Emily Jordan Osment**, (heñói 10 jasyapy 1992-pe, Los Ángeles) ha'e peteĩ ñoha'ãngahára ha puraheihára Amérika Retãvorekuéra Joaju pegua. Ojekuaaite chupe omba'apórõguare Gerti Giggles ramo Spy Kids 2 ha Spy Kids 3-pe, ha Lilly Truscott ramo Hannah Montana-pe.

## Tekove rehegua
Emily Jordan Osment heñói Los Ángeles 10 jasyapy 1992 pe. Heindy oñoha'ãnga akue pe ta'angamýi herakuãme *[[El Sexto Sentido]]*, Haley Joel Osment. Oñemoherakuãve oparupi omba'apóvo Lilly Truscott ramo pe téle rekoha'ãngaty Disney rehegua Hannah Montana-pe. Ha'e Hannah Montana irũ, Miley Cyrus, Mitchel Musso ha Jason Earles ykére.

## Purahéi

Emily Osment ojapo mbahapy purahéi Disney-pe guarã: 

* **[[If I Didn't Have You]]** Mitchel Musso ndive, Disney Mania 6-pe guarã (2008).
* **Once Upon A Dream**, *[[La Bella Durmiente]]* rehegua (2008).
* **Hero In Me**, ta'angamýipe guarã Dadnapped (2009).

Avei ojapo ko'ã ambuéva:
* **Don't Ya Just Love Christmas** (2006).
* **One Day** (2006).
* **I Don't Think About It**, ta'angamýipe guarã *The Haunting Hour* (2007).
* **Thinking About You**
* **You've Got a Friend**, Billy Ray Cyrus ndive (2007).
* **"All The Way Up"**

## Hembiapokue

**"All The Right Wrongs"** (2009)

**Tracklist:**
* 1. All the Way Up (3:10)
* 2. Average Girl (3:25)
* 3. Found Out About You (3:24)
* 4. I Hate the Homecoming Queen (2:46)
* 5. You Are the Only One (2:55)
* 6. What About Me (3:42)

### Ta'angamýi

## Purahéi aty

### Purahéi ha'eño

### Ambuéva

### Videos Musicales

## Mandu'apy

## Joajuha

* Emily Osment en iMDb]

Ñemohenda:Opurahéiva Tetãvore Joapykuéra pegua
Escáner

**Escáner** (ha'e inglyesñe'ẽgui "scanner"; karaiñe'ẽme "escáner") ha'e peteĩ mba'e ojeporuva ta'anga povyvy guarã térẽ rete, térẽ kuatia kuéra.

Ñemohenda:Mba'aporekokuaa
Universidad Americana

**Universidad Americana**, heñóiva ary 1994pe táva Paraguaýpe oguereko irundy arandu róga: peteĩ Paraguýpe, ambue táva Ciudad del Estepe, oĩ avei tava Encarnaciónpe ha Posadas, Argentinape. Koag̃aite Mbo´ehaovusu Americana ohekombo´e 7.000 temimbo´ekuerape ha oguereko 400 mbo´ehára.
Universidad Americana ningo heñói ypy va´ekué Instituto de Capacitación y Desarrollo Empresarial INCADE gui, ko mbo´ehaóningo omyasãi arandu artes, letras, ciencias tecnológicas ha investigación científica pe.

Karaí Dr. Andrés Benkö Kapuváry, ha´ékuri pe INCADE ha Universidad Americana omoñepyrũ ypy va´ekué 12 jasypa 1991pe. Upévare oñembohéra Universidad Americana. Cristobal Colón ojuhu hague ára América yvy vore.

Universidad Americana opyta guataha Brasília 1100, Barrio Jara Paraguaýpe, ha guereko 17 mbo´esyry. Umíva apytépe jajuhi Ingeniería en Informática, Periodismo, Ingeniería Industrial, Comercio Internacional, Derecho, Diseño Gráfico, Psicología, Economía, ha ambueve.

## Joaju
* Universidad Americana de Paraguay
*Universidad Americana de Ciudad del Este.
*Universidad Americana de Asunción.
*Universidad Americana de Paraguay. (en portugués)
*UNIVERSIA.
*Universidad Americana cumple 18 años.

Ñemohenda:Mbo'ehaorusu Paraguáipegua
Ñakanina

**Ñakanina** (***Hydrodynastes gigas***) oĩ umi Colubridae hérava apytépe.  Ñakanina oĩ opaichagua ha ijapytépe oĩ umi ipochyreikuaáva. Ko'ãva oikokuaa ýpe, yvy apére ha yvyra rakãre. Ñakanina ñambopochýrõ ñanemuñáta, ha ñanderupytýrõ, ñandesu'úta.  Ha'e jepe na'ivenénoi.

Paraguáipe jajuhu ***Dryadophis bifossatus*** ha ***Eudrias bifossatus'''.'' Ko'ãva ipuku 2 métro rupi ha hũ pytãngy. Ovy'a yvyra ypytũguy rupi ha y rembe'ýre [[kururu]] oikoha rupi, ha upéva hembi'uite. Ipya'e, iñakuã ha ipochyrei. Ikatu ñandesu'u, jepe hãi mbykýgui sapy'ántente ombokua ñande pire. Mba'eveguasu ndojapói ñanderehe nahãimbukúigui hendy opoi hag̃ua ñandesu'u jave. Oguereko jepe hendy ryru iñapekũme ikatúva oike ñanderehe, ku ñandesu'u jave hendy onárõ upe ñandesu'u haguépe, ha ikatúva ñanembohasy. Upévare oĩ umi omoĩva ko'ã mbói umi [[jarara]] ha [[mbói chini]] apytépe. Karaiñe'ẽme ñakanina ha umi ijoguahápe oje'e "'''aglifa'''", nahãimbukúigui hendy opoi hag̃ua. Ha oimérõ jepe oguereko hendy ryru, umi hãi ndahapéi hendy opoi hag̃ua. [[Kuriju]] avei oĩ ko'ãva apytépe.

Oĩ avei ***Dryadophis boddaerti*** ovy'áva ñúre ha sapy'ante ojetopáva táva jerére hamba'e. ***Chironius sexacarimatus*** ovy'a yvyra rakãre, ha tuichave umi ambuégui.

'''Ñakanina estéro''' térã '''ñakanina hũ''', ***Spilotes pullatus***, Brasílpe oje'e chupe '''caninana''', ipuku 2 métro rupi ha hũ sa'yjuvy. Ovy'a yvyra rakãre ha hembi'u guyra rupi'a, guyra'i ha anguja'i hamba'e. Pya'e ipochy, mba'eve jepe ndojapói ñanderehe. Ojekyhyje chugui ipochyreígui ha péicha jave ombovúgui ijajúra. Ha'e ndahendyryrúi, ha ñandesu'úrõ ñanekarãinte hãime.

***Pseudoboa cloelia**'' oje'e avei chupe **mbusurã**, ha Brasílpe **mussurana**, ipuku 2 métro rasa rupi, hũ tanimbu ha ijyke sa'yju. Hatã oiko. Osẽ pyharekue ha okañy arakue, upévare hasy ijuhu. Ovy'a y oĩha rupi. Nañandesu'úi ha nda'ipochýi ñainupãrõ jepe. Ha'e oiko hapicha mbóire, ho'u umi hendy mbaretevévape jepe, **jarara''' hamba'e, ha umíva rendy mba'evete asy ndojapói hese. Ha'e omuña, ojagarra ha ho'ukuaa mbói chugui tuichavéva.

Ñakanina ovy'a umi karugua rembe'ýre ha michĩmie michĩve Kurijugui. Paraguái, Arhentina ha avei Vrasilpe oĩ ñakanina, ha ojejuhu avei Volivia ha Guyana Francésape. Paraguaýpe, umi tymba saite ojererekohápe oguereko hikuái mbohapyichagua ñakanina, peteĩ sa'yjungy, hũva ha yvysa'ynungáva.

## Ehecha avei
* Fauna Paraguay Ñakanina.
* Acanomás.com Diccionario Ñakanina.
* World Reference.
* Argentina rymbakuéra.
* Diclib Referencias.

Ñemohenda:Mbói
Occitáñañe'ẽ

**Occitáno ñe'ẽ** (*occitan* térã *lenga d'òc*) ha'e peteĩ Indoeuropa ñe'ẽ oĩva Rróma ñe'ẽnguéra atýpe oñeñe'ẽva Katalúña yvate kuarahy reiképe (Valle de Aran), Hyãsia ñembýpe, Itália yvate kuarahy reike ha ñembýre ha Mónako.

## Hembiasakue

Ára Mbyteguápe occitáno oñemombarete ñe'ẽ tekotevẽrãrõ ha Occitánia rekopýrõ. Jehai ypy oĩ saro'y XI peguare. Ha saro'y XII ha XIII pe oiko chugui tekotevẽrã mbarete. Saro'y XIII guive, ha Ára Mbytegua pukukue, Hyãsia oñangareko ijehe hetãme oikóvagui, osẽ porã hagua omopu'ã tekopy ha ñe'ẽmbo'e Hyãsiañe'ẽ.

Oñeñeha'ã oñemoingove jey ñe'ẽ, ha oñeñepia'ãve saro'y XIX ñe'ẽporãre, ha saryty XX occitáno rehegua. Ko ipahagua omomba'e guasu ñe'ẽ ha omoinge'imi tembipuru marandurãme, mbo'ehao ha kuatiañe'ẽ ojejapohápe. Avei omotenonde ñe'ẽ mbykyrã, oñemoĩva Occitáno ñe'ẽ ári, ha oipurukuaáva opavave tekoita Occitáno.

Gaskóna rekoita Valle Aran -pegua mba'etee, ojehe'áva Katalúñare saro'y XIV guive, héra arane. Oñeñangareko guive Katalúñame oñeme'ẽva tekome'ẽre, heko rape oñemombarete Vállepe (1990) ohupyty peve ñe'ẽpavẽicha renda, katalã ha karaiñe'ẽ ndive.

Upe mboyve 1982 oñemoĩporãma Occitáno ñe'ẽ jehai, ápe ojehechakuaa ombojoajúva occitánore, ha oñepyrũ mbo'ehaópe jeipuru (1984). Ko árape arane ojeipuru tekotevẽ ha ñembo'erã, oĩmimi tembipuru marandurãme ha ojehai ñe'ẽporã. Ñe'ẽmbo'e reko ñemuengovia oñepyrũva Occitánia Hyãsia peguápe nombotovéi Valle Aran-pe, ñe'ẽ imbareteterei ha oĩháme oñangareko mbaretéva hese. Aga katu arane noñemohatãi: oñemoĩ karaiñe'ẽ guýpe, ha avei katalápe oñakãity, oñembo'éva mbo'ehao ha jehorã.

## Techakuaa tembiapoukapýpe

* Ñe'ẽ tee: Katalúña-me.
* Jehechakuaa tembiapoukapýpe: Itàlia-pe.
* Ñe'ẽatýre ñangareko: Fránsia.
* Ndojehechakuaái tembiapoukapýpe: Mónako.

## Oñe'ẽva retakue (haimete)

Oñe'ẽvakuéra papapy: 500.000 ha 1.200.000-rupi.

Katalúña yvate kuarahy reikéo (4.700); Hyãsia ñembýre (400.000 ha 1.000.000-rupi); Itália yvate kuarahy reike ha ñembýre (50.000 ha 100.000-rupi); Mónako (4.500).

## Mandu'apy

### Joaju

* Tenda tee Ñandutíme upe Congrès permanent de la lenga occitana pegua.
* Informe de Ethnologue sobre el occitano.

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Hyãsia
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Jeruti

**Jeruti** () ha'e voi guyra juehegua hekovety porãite oñemohendáva umi pykasukuéra atýpe. Jeruti oiko Amérika apekue tuichakue rupi, upéicha ojejuhukuaa Argentina, Pindoráma ha Paraguáipe avei. Jeruti ho'u yvyra'a kuéra opaichagua ha oiko umi ka'aguy yvate rehe, oimekuaa táva guasúre avei. Oguejy py'ỹi ojatypeka hag̃ua yvýpe. Upépe oheka yso'i ha ambue tymbachu'i oikóva chupe hembi'urã.
Jeruti ojoguaite pyku'ípe, ha katu pyku'i oiko hera voi oñondivepa.

## Joaju

*Alan P. Peterson : ''Leptotila''  Columbiformes (inglés) 

Ñemohenda:Guyra
Pyku'i

thumb|260px|Pyku´i.
**Pyku´i** (, ), pyku´i ningo ha´e pykasu ha jeruti joguaha, ha katu jepivénte oiko hetavai ojuapykueri.

Ojatypeka tape rembe´ýre ha oiko umi kapi´ipe karape oĩhárupi heta tembi´u chupe g̃uarã. Mokõi tupi´ánte omoĩ hupápe.
Pyku´i oiko opa tetã Amérika Ñemby peuápe. Venezuela guive Uruguái peve.

Ñemohenda:Guyra
Tahýirẽ

thumb|260px|Tahýirẽ
**Tahýirẽ** tahýi rehegua, hete hũ ha oiko hetakuére oñondive yvy guýpe. Okypota jave katuete osẽ hikuái ojoapykueripa. Oporojopi rasy ha hyakuã vai japokóramo hese.

Ñemohenda:Tymbachu'i