open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ára (ta'ãha)

**Ára** () ha'e Yvy isapy'a jehasa, Kuarahy oĩva yvága mbyte guive kuarahy oĩva jey peve. Ára ra'ãha peteĩha tembihasa teko are rehegua.

## Ára jojaha
* Peteĩ arapokõindy ha'e 7 ára kuéra
* Peteĩ jasy ha'e 30/31 ára kuéra (jasykõi oreko mante 28 ára kuéra térã 29, ary visetope)
* Peteĩ ary ha'e 365 ára kuéra (térã 366 ára kuéra)
* Peteĩ sa ro'y ha'e 36.525 ára kuéra (75 ary orekóva 365 ára kuéra + 25 ary orekóva 366 ára kuéra)
* Peteĩ su ary ha'e 365.250 ára kuéra (742 ary orekóva 365 ára kuéra + 258 ary orekóva 366 ára kuéra)

## Joaju

Ñemohenda:Ára
Ñemohenda:Jasy
Ñemohenda:Ta'ãha
Guyrajura

**Guyrajura** (**Furnariidae**) ha'e umi guyra michĩ (10 gotyo 26 cm), ipepo mbykymi ha ijapu'a, hetyma mbarete ha huguái puku. Hague pytũmbýva térã hũngýva. Umi guyra oikove mante Mbyteamérikape ha Ñembyamérikape. 

Ho'u mymbachu'i ha umíva ohaitypo tatakuáicha. Ambuéva ohaitypo yvyra kuápe térã ita kuápe. 

## Ñemohenda
### Subfamilia Sclerurinae
**[[Geositta]]* (11 juehegua)
**[[Sclerurus]]* (6 juehegua)

### Subfamilia Dendrocolaptinae
***Tribu Xenopini**
***[[Megaxenops]]* 
***[[Xenops]]* (4 juehegua)
***Tribu Dendrocolaptini** 
***[[Glyphorynchus]]* 
***[[Dendrocincla]]* (6 juehegua)
***[[Deconychura]]* (2 juehegua)
***[[Sittasomus]]* 
***[[Nasica]]* 
***[[Dendrexetastes]]* 
***[[Dendrocolaptes]]* (5 juehegua)
***[[Hylexetastes]]* (2-4 juehegua)
***[[Xiphocolaptes]]* (4 juehegua)
***[[Campylorhamphus]]* (5 juehegua)
***[[Drymornis]]* 
***[[Lepidocolaptes]]* (7 juehegua)
***[[Dendroplex]]* (2 juehegua)
***[[Xiphorhynchus]]* (alrededor de 15 juehegua)

### Subfamilia Furnariinae
***Tribu "Berlepschiini"** (probablemente una subfamilia distinta)
***[[Berlepschia]]* 
***Tribu Philydorini** 
***[[Philydor]]* (10 juehegua)
***[[Automolus]]* (9 juehegua)
***[[Thripadectes]]* (7 juehegua)
***Tribu "Margarornini"** 
***[[Margarornis]]* (4 juehegua)
***[[Premnoplex]]* (2 juehegua)
***[[Roraimia]]*
***Tribu Furnariini** 
***[[Furnarius]]* (6 juehegua)
***[[Upucerthia]]* (9 juehegua)
***[[Cinclodes]]* (12 juehegua)
***Tribu Synallaxini** 
***[[Anumbius]]* 
***[[Asthenes]]* (18-20 juehegua)
***[[Coryphistera]]* 
***[[Cranioleuca]]* (c.20 juehegua)
***[[Leptasthenura]]* (10 juehegua)
***[[Phacellodomus]]* (11 juehegua)
***[[Poecilurus]]* (3 juehegua)
***[[Pseudasthenes]]* (4 juehegua)
***[[Synallaxis]]* (haimete 30-35 juehegua)

### Afinidades indeterminadas
**[[Lochmias]]*
**[[Heliobletus]]*
**[[Pseudocolaptes]]* (3 juehegua)
**[[Premnornis]]*
**[[Anabacerthia]]* (3 juehegua)
**[[Syndactyla]]* (4 juehegua)
**[[Simoxenops]]* (2 juehegua)
**[[Ancistrops]]*
**[[Hyloctistes]]*
**[[Anabazenops]]* (2 juehegua)
**[[Cichlocolaptes]]*
**[[Hylocryptus]]* (2 juehegua)
**[[Ochetorhynchus]]* (2 juehegua)
**[[Eremobius]]*
**[[Chilia (bird)|Chilia]]*
**[[Clibanornis]]*
**[[Limnornis]]*
**[[Limnoctites]]*
**[[Phleocryptes]]*
**[[Aphrastura]]* (2 juehegua)
**[[Spartonoica]]*
**[[Sylviorthorhynchus]]*
**[[Schizoeaca]]* (8 juehegua)
**[[Oreophylax]]* 
**[[Schoeniophylax]]* 
**[[Siptornopsis]]* 
**[[Gyalophylax]]*
**[[Hellmayrea]]* 
**[[Certhiaxis]]* (2 juehegua)
**[[Thripophaga]]* (2 juehegua)
**[[Siptornis]]* 
**[[Metopothrix]]* 
**[[Xenerpestes]]* (2 juehegua)
**[[Acrobatornis]]* 
**[[Pseudoseisura]]* (4 juehegua)
**[[Pygarrhichas]]* 

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* **DE JUANA, E., DEL HOYO, J., FERNÁNDEZ-CRUZ, M., FERRER, X., SÁEZ-ROYUELA, R. & SARGATAL, J.** *Nombres en castellano de las aves del mundo recomendados por la [[Sociedad Española de Ornitología]] (Octava parte: Orden Passeriformes, familias Eurylaimidae a Rhinocryptidae).* Ardeola 50(1), 2003, 103-110.

## Joaju

*Ovenbird videos on the Internet Bird Collection

Ñemohenda:Guyrajura
Kuarahyreike hembiapogua'u omopirĩva

thumb|Ta'angamýi hérava ''The searchers''.
**Kuarahyreike hembiapogua'u omopirĩva** () térã ***Western*** ha'e ta'angamýi heko omopirĩva Tetãvore Joapykuéra pegua, ojejapóva kuarahyreike gotyo upe retãme, omombe'u vaka ñeñangarekohára jehasa térã ambue tembiasa ohasa kuarahyreike gotyo. Ko ñe'ẽ *western* ou ingleñe'ẽ ha he'ise kuarahyreike pegua.

Ko'ãga ha yma oĩ heta ta'angamýi, tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui, ñoha'ãnga ha aranduka omombe'u kuarahyreike rembiasa. Haimete opa ko'ã tembiasa ohasa saro'y XIX jave.

## Mandu'apy

## Joaju
 (Ta'angamýi)
 (Tembiasagua'u'i)

Ñemohenda:Ta'angamýi
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Pukarã tie'ỹ

**Pukarã tie'ỹ** () ha'e peteĩ ñe'ẽnga ombopukáva mba'e vaíre, manóre, kyhyjére, jejukáre, racismore, mano guasúre, ñorairõre ha ambue jehasa vaiete. Omombe'u hembiasa vai ha ñembyasy ombopukáva. Oñe'ẽ vaihápe ha ñañahápe.

Ko ñe'ẽnga ikatu oĩ arandukápe, ta'angamýipe, tembiasagua'úpe ha ambuéva.

Ñemohenda:Tembiapoporã
Albuquerque

thumb|Albuquerque henda porã.
**Albuquerque** ha'e peteĩ táva oĩ kondádo Bernalillo, tetãvore Méhiko Pyahupe. Ary 2010-pe oreko 545.852 tavayguakuéra.

Ko táva Méhiko Pyahupe itáva guasuvéva ha orekovéva ava kuéra, hákatu, ndaha'éi itavusu (Itavusu táva Santa Fe).

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra táva
New Orleans

**Nueva Orleans** (*La Nouvelle-Orléans* hyãsiañe'ẽme, *Nueva Orleans* karaiñe'ẽme) táva tuichavéva ha orekovéva tavayguakuéra tetãvore Luisiana-pe, Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe, ha'e avai táva ygaratarupa tenondégua ysyry Misisipi pegua.

Ary 2010 oreko akue 343.829 tavayguakuéra. Upe rire ohasa asy aravai jere Katrina ary 2005-pe, heta tavayguakuéra oho mombyry térã omano.

## Mandu'apy

## Joaju
* Emigración canaria hacia la Luisiana en el siglo XVIII

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra táva
Aravai jere

**Aravai jere** () ha'e umi ara vai aty ojeréva ha omboyvytu hasy, ama vai orekóva avei. Umi aravai jere imbarete ou yvytumi he'õ, pe yvytumi oñembohypy'ũva ojapo yvytu vai ha guasu. Ikatu hérava **hurakã**.

## Joaju

Ñemohenda:Ararova
Miama

**Miamar** hérava ONU-pe ha teehápe UE **Joaty Myanmar**,**Tavakuairetã Joaty Miamar**(teehápe jasypa ary 2010-guive) térã avei **Virmaña** (héra yma), ha'e tetã ñemby kuarahyresẽ Asiape. Ary 2005-guive itavusu ha'e táva Naipyidó. Ijerére ojejuhu yvate gotyo China Tekoha Tetã, ñemby gotyo para Andamán, kuarahyresẽ gotyo Laos ha Tailandia, ha kuarahyreike gotyo India, Vangyladẽ ha yjere Vengala.

Peteĩ "*dictadura*" oisãmbyhy akue ko tetã ary 1964-guive.

## Mandu'apy

## Joaju

* Gobierno de Myanmar (ingyaterrañe'ẽ)
* Información de la OMS sobre Myanmar
* ASOCIACIÓN INFO BIRMANIE - en francés - Información y campaña por la Democracia en Birmania y la liberación de los miles de prisioneros políticos
Breaking Bad

{{Ficha de serie de televisión
|título_original = Breaking Bad
|imagen = Breaking Bad logo.svg
|título = Breaking Bad
|color = #177245
|género = OmopirĩvaThriller psicológicoWestern ãgaguaHumor negroTragedia
|creador = Vince Gilligan
|reparto = Bryan CranstonAnna GunnAaron PaulDean NorrisBetsy BrandtRJ MitteBob OdenkirkGiancarlo EspositoJonathan Banks
|país = 
|idioma = Inglyesñe'ẽKaraiñe'ẽ
|num_temporadas = 5
|num_episodios = 62
|lista_episodios =
|productor_ejecutivo = Vince GilliganMark JohnsonMichelle MacLaren
|productor  = 
|edición = 
|localización = Albuquerque, Nuevo México
|cinematografía =
|duración = 47 aravo'i nunga  55 aravo'i nunga ñembyaty mokõiha pahare
|cabecera = *"Breaking Bad Theme"* (Dave Porter)
|cadena = AMC
|empresa  = 
|primera_emisión = 20 jasyteĩ ary 2008-pe
|última_emisión = 29 jasyporundy ary 2013-pe
|relacionados = *[[Better Call Saul]]* (*Spin-Off*)
|sitio_web = https://web.archive.org/web/20091212192632/http://www.amctv.com/originals/breakingbad/
|imdb_id = 0903747
|premios globo de oro = 
|premios emmy = Tekoha'ãngandy omopirĩva porãvéva (2013) Tekoha'ãngandy omopirĩva imba'eapohára porãvéva (2008) (2009) ha (2010)Mejor actor de reparto de serie dramática (2010)Mejor actriz de reparto de serie dramática (2013)Mejor montaje en una serie dramática monocámara (2008)
|otras_cadenas =}}
***Breaking Bad*** ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui omopirĩva Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, ojapo Vince Gilligan. *Breaking Bad* omombe'u Walter White hembiasakue (Bryan Cranston), peteĩ kimikuaa mbo'ehára sogue ohechakuaa orekóva ñe'ãvevúi mba'asy vai ipohano'ỹva. Hepyme'ẽrã tasyópe ha ñeñongaturã viru hogayguápe oñepyrũ ojapo ha oñemu petỹ ñanáica vai, omba'apo Jesse Pinkman ndive (Aaron Paul), hemimbo'e kue. Ko tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui, oiko ha ojejapo táva Albuquerque-pe (Nuevo México), omoĩ umi ava gua'u heta apañuáipea, upévare karai apoha he'i ko tekoha'ãngandy ha'e peteĩ western ko'ag̃agua.

Ko tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui osẽ peteĩháme ta'angambyrýpe ára 20 jasyteĩ ary 2008-pe ha ojapo Sony Pictures Television rupive. Tetã peteĩ reko Amérikaguápe ha Kanatã retãme ohasa ta'angambyry mbohasáva AMC. Ipehẽngue pahague  oñepa'ũndy mokõi vorepe iñembyaty poapy.

## Mandu'apy

## Joaju
* Sitio oficial de Breaking Bad en AMC
* ''Breaking Bad'' en Sonypictures.com

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Ñemohenda:AMC Hekoha'ãngandy
Furnarius rufus

**Ogaraity** (***Furnarius***) ha'e guyra jueheguaty oĩva juehepehẽ guasu guyrajura (Furnariidae). Umi guyra ohaitypo tatakuáicha. 

Umi guyra oikove Vrasil retãme, Uruguái retãme, Paraguái retãme, Volívia ha Argentina retãme.

## Ogaraity juehegua
* Ogaraity sa'yju, *[[Furnarius leucopus]]*
* Ogaraity pytũmby, *[[Furnarius torridus]]*
* Hornero colibandeado, *[[Furnarius figulus]]*
* Ogaraity michĩ, *[[Furnarius minor]]*
* Guyra tatakua, *[[Furnarius rufus]]*
* Ogaraity cháko, *[[Furnarius cristatus]]*
* Ogaraity py'aguapy, *[[Furnarius cinnamomeus]]*

## Ogaraity heko
### Haity
Mokõi oñondive ohaitypo tatakuáicha. Ipohyikue 5 kg ha hatã porã.
Ijapu'a ha oreko jeike koráicha.

Opa haity ojeipurúva peteĩháme, ndojeipuruvéima. Ambue guyra kuéra ikatu opuru ogaraity haity ambue jey.

## Hekotee
Mokõi oñondive oikove joajuhápe mante. Arapotýre iñepyrũ, ogaraity haity oreko irundy rupi'a.

Ikatu oikove ñúre, ka'aguýre ha távare avei. Ko guyra ndováiva, opyta mante hekohápe.

## Mandu'apy

* **de Juana, E., del Hoyo, J., Fernández-Cruz, M., Ferrer, X., Sáenz-Royuela, R. & Sargatal, J.** *Nombres en castellano de las aves del mundo recomendados por la [[Sociedad Española de Ornitología]] (Octava parte: Orden Passeriformes, familias Eurylaimidae a Rhinocryptidae).* Ardeola 50(1), 2003, 103-110.

## Joaju

* Fotos, vídeos y sonidos de horneros en Internet Bird Collection.
* Horneros construyendo su nido, todo el proceso, en base a fotografías tomadas durante dos meses.
* Imágenes y sonidos del hornero.
Ñemohenda:Guyrajura
Tãsáña

**Tãsaña**, héra tee **Tavakuairetã Tãsaña Joaju** (suahili *Jamhuri ya Muungano wa Tanzania*; inglyesñe'ẽme: *United Republic of Tanzania*), ha'e tetã oĩva kuarahyresẽ mbyte Afrikape. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Kenia ha Uganda, kuarahyreike gotyo Rruanda, Vurundi, Tetã Jekopytyjoja Kongo, ñemby gotyo Sámbia, Malaui ha Mosambike ha kuarahyresẽ gotyo paraguasu Índiko. Itavusu ha'e táva Dodoma. Tetã Tãsaña héra ou mokõi ñe'ẽ joaju «Tanganica» ha «Zanzíbar».

## Mandu'apy

## Joaju

* La República Unida de Tanzania — Web oficial (en inglés)
* Parques Naturales de Tanzania — Web oficial (en inglés)
Anggun

[thumb|right|Anggun, 13 jasypokõi ary 2012-pe, táva [Parĩme.]]
**Anggun Cipta Sasmi** (Jakáta, 29 jasyrundy ary 1974-pe) ha'e kuña opurahéiva ha ojapo purahéi Hyãsiagua ha Indonesiagua, héra tee he'ise "mimbipy heñóiva'ekue kerayvotýgui" valiñe'ẽme. 

Anggun ha'e mba'eporãhára Ásiagua oñemuvéva Ásia okápe ha kuña peteĩha mba'eporãhára Indonésia ratãygua opurahéiva herakuãme opa tetãme. Ojeikuaavéva chupe Európa yvyrusúpe, Hyãsia retãme herakuãvéva, oikove upe tetãme 20 ary orekóvo guive, ha Itália, ha ambue Ásia rendápe avei oiko.

Jasypo ary 2012-pe ohechauka tetã Hyãsia pe Eurovisión Purahéi 2012 rendápe, opurahéi "*Echo (You and I)*".

## Mandu'apy

## Joaju
* Sitio web oficial de ''Anggun'' (heta ñe'ẽme)
* Sitio web no oficial de ''Anggun'' (heta ñe'ẽme)

Anggun
Campos dos Goytacazes

**Campos dos Goytacazes** ha'e peteĩ táva Pindorama pegua, táva rendakue tuichavéva tetãvore Rio de Janeiro pegua. Ko távape oiko 477.208 tavayguakuéra (ary 2013 jave) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 4.031,910 km² nunga.

Moñepyrũ: 28 jasyapy 1835

## Joaju
Páhina web: campos.rj.gov.br

Ñemohenda:Rio de Janeiro táva
Chiquititas (2013)

**Chiquititas**, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava SBT, ary 2013. Ku tembiasagua'u ojoguaha Chiquititas ojejapóva ary 1995-pe, ta'angambyry mbohasáva hérava Telefe, Argentina-gua.

## Mandu'apy


Ñemohenda:SBT Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2013
Colégio Brasil

**Colégio Brasil**, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava Sistema Brasileiro de Televisão. Oñepyrũ ára 6 jasypo-pe ha opa ára 20 jasyporundy ary 1996-pe iñembyatýva 117 pehẽngue. Ohai Yoya Wursch ha omotenonde Roberto Talma ha José Paulo Vallone.

Giuseppe Oristanio ojapo ava tee, hembiasagua'u omombe'u peteĩ kuña mbo'ehára ñaña, ojapóva Maria Padilha. Taumaturgo Ferreira, Patrícia de Sabrit, Paulo Nigro, Ana Kutner, Ítala Nandi, Cláudia Lira, Edwin Luisi, Afonso Nigro, Fausto Maule ha Henri Pagnocelli ojapo akue avei ava tee.

## Mandu'apy


Ñemohenda:SBT Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Kananga do Japão

**Kananga do Japão**, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Manchete. Oñepyrũ ára 19 jasypokõi ary 1989-pe ha opa 19 jasyapy ary 1990-pe, oguerekóva upearõ 208 ñembyatynguéra, tembiasagua'u Olho por Olho rire ha Pantanal mboyve. Ohai karai Wilson Aguiar Filho, ha ojapo ta'angambyrýpe Jayme Monjardim ha Rodrigo Cid oipytyvõ, Sérgio Perricone, Gil Haguenauer, Guto Graça Mello, Colmar Diniz ha Guilherme Arantes, omotenonde hembiapokuéra Carlos Magalhães ha Tizuka Yamasaki.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Rede Manchete Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:1989
Pantanal (tembiasagua'u)

**Pantanal**, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Manchete hi'aravo 21:30, ára 27 jasyapy guive 10 jasypakõi ary 1990-peve, 216 iñembyatynguéra.

Ohai akue Benedito Ruy Barbosa ha omotenonde Jayme Monjardim, Carlos Magalhães, Marcelo de Barreto ha Roberto Naar.

Hembiasagua'u ohechauka mba'eapohára Claudio Marzo, Jussara Freire, Antonio Petrin, Cristiana Oliveira, Marcos Winter, Luciene Adami, Marcos Palmeira, Paulo Gorgulho, Sérgio Reis, Almir Sater ha Angelo Antonio ha'éva akue ava tee kuéra.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Rede Manchete Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Chiquititas

**Chiquititas**, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Argentina retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava Telefe, ary 1995-pe. Heta tetã ojapo Chiquititas joguaha, Pindorama ojapo mokoõi, Méjiko, Poytuga ha Rrumaña ojapo avei.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tembiasagua'u ta'angambyrýgui
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Argentína pegua
Ñemohenda:1995
Sistema Brasileiro de Televisão

**Sistema Brasileiro de Televisão**, hérava avei **SBT** ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Pindoramagua. Japopapyre 19 jasypoapy 1981-pe. Imoñepyrũ ha ijára ha’e sãmbyhyha Silvio Santos.

## Herakuã Tembiasagua'ukuera
*Carrossel
*Chiquititas (2013)
*Corações Feridos
*Colégio Brasil

Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva Pindoramagua
Rede Manchete

thumb|250px|Rede Manchete ha'anga'i.
**Rede Manchete** ha'e akue peteĩ ta'angambyry mbohasáva Pindoramagua, ko'ãga ndoikóma. Japopapyre ára 26 jasypoteĩ ary 1983-pe ha oñemboty ára 10 jasypo ary 1999-pe.

## Herakuã Tembiasagua'ukuéra
*Brida (tembiasagua'u)
*Pantanal (tembiasagua'u)
*Kananga do Japão
*Xica da Silva (tembiasagua'u)
*Olho por Olho
*Dona Beija
*A História de Ana Raio e Zé Trovão

Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva Pindoramagua
Mborevi Ygua (mbyjakuaa)

**Mborevi Ygua** () ha'e peteĩ mbyjaraity  michĩ ojeréva ñande mbyjaraity Mborevi Rapére, oguereko haimete 30.000 sua mbyjakuéra, ko'ã mbyja aty ikatu jahecha ñande Yvýpe ñemby gotyónte. Karaiñe'ẽ ha ambue ñe'ẽme Mborevi Ygua oje'e *Gran Nube de Magallanes*, ko téra ou Fernando de Magallanes, ha'e katu ohechauka ko mbyjaraity Európa retãnguérape.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Mbyjakuaa
Kure Ygua (mbyjakuaa)

**Kure Ygua** () ha'e peteĩ mbyjaraity  michĩ hi'aguĩva ñande mbyjaraity Mborevi Rapégui, oguereko haimete 1000 sua gotyo 4000 sua mbyja, ko'ã mbyja aty ikatu jahecha ñande Yvýgui amo ñemby gotyónte. Karaiñe'ẽ ha ambue ñe'ẽme oje'e Mborevi Ygua "*Pequeña Nube de Magallanes"*, ko téra ou Fernando de Magallanes, ha'e ohechaukágui ko mbyjaraity Európa retãnguérape.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Mbyjakuaa
Ojohayhúva ára

Heta tetãme, ára 14 jasykõi jave, ojegueromandu’a **Ojohayhúva ára**, avei oñembohérava ***Mborayhu ára***.

Upéicha avei 14 jasykõi ojegueromandu’a Valentín Marangatu ára, oikova’ekue Roma-pe, ary 300 rasami rupi, Hesukirito rire. Avarepavẽ Gelasio I, Kirito Tupão motenondehára, ndaje upe omoñepyrũva’ekue pe arete Valentín rérape ary 498-pe ha upe guive ojejapójepi pe vy’aguasu hérape. Valentín ndaje omomendámi ñemiháme umi ojohayhúvape. Claudio II, Roma myakâhára uperõgua, ndoipotavéikuri oiko ñemenda. Valentín ojejukákuri peteĩ ára 14 jasykôi, opytáva -upe guive- ojohayhúva árarõ. Oĩ avei he’íva kóva ha’eha mborayhu jasy guyrakuéra oñemoñavégui ko jasýpe.

## ***
* Ohai: David Galeano Olivera https://web.archive.org/web/20150628043521/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/ojohayh-va-ra-d-a-de-los-enamorados

Ñemohenda:Ára
York mbo'ehaorusu

**York University** ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Kanatãpegua, tetãvore Ontario, oñepyrű ary 1994pe oguereko arandu róga táva Toronto-pe.
## Mandu'apy

## Joaju
*York University

Ñemohenda:Mbo'ehaorusu
Ñembosaraipavẽ

**Ñembosaraipavẽ** () térã **Ñembosarái pavẽ**, ha'e jetepyso ñembyaty tuichavéva heta tetãgua ha heta ñembosarái oñeha'ãva. Hetave 200 tetãnguéra oñeha'ã Ñembosaraipavẽme. Oĩ mokõi ñembosaráipavẽ mokõikõi arýpe: Ñembosaraipavẽ Arahakúpe ha Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe.

Ñembosaraipavẽ ko'ãgagua ojogua ha ou ñembosarái táva Olímpia pegua, saro'y VIII Kirito mboyvépe, Gyresia retã ymaguare ojapóva ary 776 K. mboyve guive ha 393 K. rire peve, táva Olímpiape. Saro'y XIX jave, yvypóra oñepyrũ oñeha'ã Ñembosaraipavẽme, ymaguaréicha. Karai Pierre de Coubertin oñepyrũ pe ñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (*COI*) ary 1894-pe. Upe guive, pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua omohenda ha ojapo Ñembosarái pavẽ.

Peteĩha Ñembosaraipavẽ ojejapo vaekue táva Atena-pe, Gyresia retã itavusu, ára 6 jasyrundy ary 1896 guive. Upe guive, ojejapo irundyrundy arýpe ko'ã ñembosarái heta távape heta tetãme, ndaipóri ramo jepe ary 1916, 1940 ha 1944, Peteĩha ha Mokõiha Ñorairõ Guasu haguére.

**Tenda ojejapóva Ñembosaraipavẽ**

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe

**Ñembosaraipavẽ Arahakúpe** (), ha'e pe jetepyso ñembyaty tuichavéva heta tetãgua ha heta ñembosarái oñeha'ãva, Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua ojapo arahakúpe (Yvy pehẽngue yvate hi'arahaku) irundyrundy arýpe. Ojembojopyru mante Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe.

Ko'ã ñembosarái oñeha'ãva mante tenda haku, oĩgui heta jetepyso ndaikatúiva oñeha'ã ro'ýpe. Oñepyrũ ára 6 jasyrundy ary 1896-pe, táva Atena-pe, Gyresia retãme.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ Arahakúpe
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe

**Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe** (), ha'e pe jetepyso ñembyaty guasu heta tetãgua ha heta ñembosarái oñeha'ãva, ojejapóva. Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua ojapo araro'ýpe (Yvy pehẽngue yvate hi'araro'y) irundyrundy arýpe. Ojembojopyru mante Ñembosaraipavẽ Arahakúpe.

Ko'ã ñembosarái oñeha'ãva yrypy'ápe ha oĩ heta jetepyso oñeha'ãva mante araro'ýpe. Oñepyrũ ary 1924-pe, táva Chamonix-pe.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe
Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua

**Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua** (ingyaterrañe'ẽme: International Olympic Committee, IOC, hyãsiañe'ẽme: Comité international olympique, CIO, karaiñe'ẽme: Comité Olímpico Internacional, COI) ha'e peteĩ ñembyaty ojejapo ary 1894-pe, karai Pierre de Coubertin ojapo oñepyrũ jey hag̃ua Ñembosaraipavẽ, Gyresia retãguáicha ymaguarépe.

Hóga guasu opyta táva Lausána-pe, Suisa retãme. Ku ñembyaty oisãmbyhy ha omohenda opa Ñembosaraipavẽ imba'ekuéra, ha ojapo avei Ñembosaraipavẽ Arahakúpe ha Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe.

Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2016

**Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2016 táva Rio de Janeiro-pe** ha'ékuri jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 31ha ojejapo ára 5 jasypoapy guive 21 jasypoapy peve ary 2016-pe táva Rio de Janeiro, Pindoráma retãme. Umi ñembosarái kuéra ojapókuri Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (COI).

Ñembosaraipavẽ peteĩ ojejapókuri Ñembyamérikape ha Pindoráma retãme.

Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ Arahakúpe
Ñemohenda:2016
Ñemohenda:Táva Rio de Janeiro
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2010

**Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2010 táva Vangúve-pe** ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 21ha ojejapóva ára 12 jasykõi guive 28 jasykõi peve ary 2010-pe, táva Vangúve, Kanatã retãme. Umi ñembosarái kuéra ojapo Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (COI).

Heta jetepyso oñeha'ã, ha ñeha'ã oimeraẽva ojejapo táva Whistler-pe, Vangúve hi'aguĩ.

Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe
Ñemohenda:2010
Ñemohenda:Kanatã
Vangúve

**Vangúve** (ingyaterrañe'ẽme: Vancouver) ha'e peteĩ táva oĩva Kolumbia Vyretañagua, Kanatã retã yhembe'y paraguasu Py'aguapýpe. Oreko ipype 603.502 tavayguakuéra ary 2011-pe, oñe'ẽ ingyaterrañe'ẽ.

Ary 2010-pe ojejapo pe Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe ku távape ha táva Whistler, Vangúve hi'aguĩ.

Ñemohenda:Kanatã táva
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2008

**Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2008 táva Mbejingo-pe** ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 29ha ojejapóva ára 8 jasypoapy guive 24 jasypoapy peve ary 2008-pe, táva Pekĩ (Mbejingo), China Tekoha Tetã itavusúpe.

Ñembyaty ojapo 302 ñeha'ã ha 28 jetepyso oñeha'ãva 10.942 jetepysohára oúva 204 tetãnguéra pegua. Ambue táva kuéra Mbejingo hi'aguĩ ojapo avei jetepyso ha ñeha'ã oimeraẽva.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ Arahakúpe
Ñemohenda:2008
Ñemohenda:Chína Tetarã Retã
Toronto

**Torónto** (***Toronto***) ha'e tetãvore Ontário tavusu ha, oguereko hína ipype 2&nbsp;615&nbsp;060&nbsp;tavayguakuéra, ha'e hína táva tuichavéva ha tenondegua Kanatã retãme, además del centro financiero de dicho país.

Opytáva kuarahyreike gotyo ypa Ontario hembe'ýpe, ha'e táva tenondegua ha tuichavéva 5ha opaite Yvateamérika-pe. 

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Kanatã táva
Kévek táva

**Kévek** (ingyaterrañe'ẽme: *Quebec*; hyãsiañe'ẽme: *Ville de Québec*) ha'e tetãvore Québec itavusu ha itáva tenondegua ha tuichavéva, opyta kuarahyresẽ Kanatã retãme. Oñepyrũ vaekue ku táva karai Samuel de Champlain ary 1608-pe. Ku táva imbytépe omoñe'ẽ akue Tembiejakue Yvypóra rekogui Unesco rupive ary 1985-pe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Kanatã táva
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2014

**Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2014 táva Sóchi-pe** ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 22ha ojejapóva ára 7 jasykõi guive ára 23 jasykõi peve ary 2014-pe táva Sóchi, Rrúsia retãme. Hákatu heta ñembosarái ojejapo táva Krasnaya Polyana-pe, peteĩ táva ambuéva Sóchi hi'aguĩ. Ojejapo 98 ñeha'ãnguéra ha 15 jetepyso kuéra. Umi ñembosarái kuéra ojapo Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (COI).

Ñembosaraipavẽ Sóchi-pe ha'e Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe peteĩha ojejapóva Rrúsia retãme. Ary 1980-pe,  Ñembosaraipavẽ Arahakúpe ojejapo táva Moskúpe.

Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe
Ñemohenda:2014
Ñemohenda:Rrúsia
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2012

**Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2012 táva Lóndyre-pe** ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 30ha ojejapóva ára 27 jasypokõi guive 12 jasypoapy peve ary 2012-pe táva Lóndyre, Tavetã Joaju retãme. Umi ñembosarái kuéra ojapo Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (COI).

Kóva ha'e ñembosaraipavẽ mbohapyha ojejapóva táva Lóndyre-pe, 
 oñeha'ã 10 568 jetepyso kuéra (5892 kuimba'e ha 4676 kuña) oúva 204 tetãnguéra pegua.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ Arahakúpe
Ñemohenda:2012
Ñemohenda:Lóndyre
Ottawa

**Ottawa** térã **Otáua** ha'e tetã Kanatã itavusu ha táva tenondegua ha tuichavéva irundyha opaite tetãgua. Opytáva ñemby gotyoete tetãvore Ontario-pe, ysyry Ottawa yhembe'ýpe, omopa'ũva tetãvore Ontario ha Québec. Opytáva haimete 400 km kuarahyresẽ gotyo táva Toronto-guive ha 200 km kuarahyreike gotyo táva Montreal-guive.

Ary 2011-pe, táva Ottawa oguereko 1.083.391 tavayguakuéra ipype. Oĩve ramo jepe ava kuéra oñe'ẽva ingyaterrañe'ẽ, oĩ avei heta ava kuéra oñe'ẽva hyãsiañe'ẽ (32,6%). Ha opa táva hembiapo iñe'ẽmokõime (ingyaterrañe'ẽme ha hyãsiañe'ẽme).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Kanatã táva
Kolumbia Vyretañagua

thumb|Kolumbia Vyretañagua ipoyvi
thumb|Táva Vancouver
**Kolumbia Vyretañagua** (ingyaterrañe'ẽme: *British Columbia*; hyãsiañe'ẽme: *Colombie-Britannique*), ha'e tetãvore opytáva kuarahyreike gotyo Kanatã retãme, paraguasu Py'aguapy yhembe'ýpe. Itavusu ha'e táva Victoria, oĩva ñemby kuarahyresẽ gotyo Ypa'ũ Vancouver-pe. Itáva tuichavéva ha tenondegua ha'e táva Vancouver, ijerére ha ipype oguereko haimete 2.000.000 tavayguakuéra. 

Kolumbia Vyretañagua ijerére ojejuhu yvate gotyo tetãvore Alaska Tetã peteĩ reko Amérikagua-pegua, tetãvore Yukón ha Tenda Yvatekuarahyreikégua avei, ojejuhu kuarahyresẽ gotyo tetãvore Alberta ha ñemby gotyo Tetã peteĩ reko Amérikagua (tetãvorenguéra Washington, Idaho ha Montana).

Ñemohenda:Kanatã
Ontário

thumb|Ontário ipoyvi
thumb|Tavaguasu Torónto.
miniaturadeimagen|Niagara Falls- Ontario
**Ontário** (***Ontario***) ha'e peteĩ pa tetãvoregua Kanatã retãme, ha oguerekovéva ipype ava kuéra, orekohína 13.505.900 ava kuéra. Ku tetãvore Ontario-pe oĩha Kanatã itáva tuichavéva ha tenondegua hérava Toronto, ha Ottawa, Kanatã retã itavusu. Ha'e avei tetãvore tuichave mokõiha hi'apekuére, tetãvore Québec mboyve.

Atyvete kuéra ha apopy hembiapo omohepyvéva tetãvore Ontario-pe. Haimetepa Kanatã retã ijatyvete hembiapo oĩha Ontario-pe. Oguerekove ipype apopy ojapo heta mba'yruguata.

Ku tetãvore héra ou ypa guasu oĩ hi'aguĩ, pe ypa Ontario, ta'ýra iroke ombohéra vaekue, ha he'ise "ypa porã" térã "ysatĩ".

Ontario-pe oñe'ẽ hyãsiañe'ẽ ha ingyaterrañe'ẽ, itavusu ha itáva tenondegua ha'e táva Toronto.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Kanatã
Alberta

thumb|Alberta ipoyvi
thumb|Táva Edmonton Amandaje Guasu
**Alberta** ha'e peteĩ pa tetãvoregua Kanatã retãme, itavusu ha'e táva Edmonton, ha itáva oguerekovéva tavayguakuéra ha'e Calgary, ku távape ojejapo vaekue Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 1988. Ambue táva ha henda tenondegua ha'e Banff, Camrose, Fort McMurray, Grande Prairie, Lethbridge, Medicine Hat ha táva Red Deer.

Alberta oreko heta atyvete ha apopy, oguereko avei heta itakyra. Ha oñemu avei heta itakyra Tetã peteĩ reko Amérikaguape guarã.

Alberta oguerekohína ipype 3.645.257 tekove kuéra (ary 2011-jave), oguereko avei heta mymba guasu porã, yvyramáta ha ka'avo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Kanatã
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia

**Universidade Federal do Recôncavo da Bahia** ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Pindorama pegua, tetãvore Bahia, oñepyrű ary 1994pe. Oguereko arandu róga táva Cruz das Almas-pe. Ko'ag̃aite ko Mbo'ehaorusu Pindoramapegua ohekombo'e 8.514 temimbo'ekuerape ha oguereko 1.768 mbo'ehára.
## Mandu'apy

## Joaju
*Universidade Federal do Recôncavo da Bahia

Ñemohenda:Mbo'ehaorusu Pindoramapegua
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2004

**Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2004 táva Aténa-pe** ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 28ha ojejapóva ára 13 jasypoapy guive 29 jasypoapy peve ary 2004-pe, táva Aténa, Gyrésia retã itavusúpe. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.

Ñembyaty ojapo 301 ñeha'ã ha 28 jetepyso, oñeha'ãva 10.625 jetepysohára oúva 201 tetãnguéra pegua. Tekovemi gua'u omohechaukáva ko'ã ñembosarái ha'e vaekue Athenà ha Phèvos (*Αθηνα* ha *Φοίβος*), ombohérava upéicha umi tupãnguéra Atenea ha Apolo herakuãme, oñangarekóva táva Aténa ymaguarépe, ha ha'e akue upe táva jeroviaha.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ Arahakúpe
Ñemohenda:2004
Ñemohenda:Aténa
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1992

**Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1992 táva Barcelona-pe** ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 25ha ojejapóva ára 25 jasypokõi guive 9 jasypoapy peve ary 1992-pe, térã vakapipopo ñeha'ã oñepyrũ akue ára 24 jasypokõi-me, táva Barcelona (tetãvore Katalúña itavusu), España retãme. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.

Ñembyaty ojapo 257 ñeha'ã ha 28 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 9.356 jetepysohára (6.652 kuimba'e kuéra ha 2.704 kuña nguéra) oúva 169 tetãnguéra pegua.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ Arahakúpe
Ñemohenda:1992
Ñemohenda:Katalúña
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1996

**Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1996 táva Atlanta-pe** ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 26ha ojejapóva ára 19 jasypokõi guive 4 jasypoapy peve ary 1996-pe, táva Atlanta (tetãvore Georgia itavusu), Tetã peteĩ reko Amérikagua rendápe.

Ñembyaty ojapo 302 ñeha'ã ha 28 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 10.318 jetepysohára (6.806 kuimba'e kuéra ha 3.512 kuña nguéra) oúva 197 tetãnguéra pegua. Ambue táva kuéra Mbejingo hi'aguĩ ojapo avei jetepyso ha ñeha'ã oimeraẽva. Estados Unidos ojapo avei Ñembosaraipavẽ ambuéva arahakúpe, ary 1904 táva St. Louis-pe, ary 1932 ha 1984 táva Los Ángeles mokõiháme. Umi ñembosarái ojejapo vaekue 100 ary kuéra peteĩha ñembosaraipavẽ guive táva Atena-pe ary 1896-jave.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ Arahakúpe
Ñemohenda:1996
Ñemohenda:Tetã Amerikagua
Ñembosaraipavẽ kora kuéra

**Ñembosaraipavẽ kora kuéra** ha'e mba'e ohechaukáva umi ñembosaraipavẽ. Ojehechaukáva po kora oñeñomoĩva hi'ári ha isa'y hovy, hũ, pytã, sa'yju ha hovyũ.

Pe **ñembosaraipavẽ poyvi** oreko umi kora pe morotĩva ári. Oĩ avei mokõi mba'e ambuéva ohechaukáva pe ñembosaraipavẽ, ha'e umíva: ñembosaraipavẽ hataindy ha ñembosaraipavẽ jeroviapy.

## Kora kuéra Ypykue

Karai Pierre de Coubertin ―kuatiañe'ẽ *Revue Olympique* jasypoapy ary 1913 pegua―, omombe'u va'ekue umi mba'e ohechaukáva rehegua ojeipurumo'ã ary 1914 jave pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua táva Parĩme:

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ
Sóchi

**Sóchi** ([ˈsot͡ɕɪ] - Со́чи) ha'e peteĩ táva oĩva Rrusia retãme, ñemby ete gotyo, opytáva krai Krasnodar-pe. Ku táva opyta yvytyrysýi Káucaso ha para Hũ ipa'ũme, ha oguereko ipype 368&nbsp;011 tavayguakuéra ary 2013-pe.

Ary 2014 ojejapo pe Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe ku táva peteĩháme, ha mokõiha jey ojejapóva Rrusia retãme.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Rrusia táva
Adolfo Suárez

200px|miniaturadeimagen|Adolfo Suárez
**Adolfo Suárez** ha'e papoapyha mburuvicha porokuái Epaña pegua. Ojupi ára 1976-1981.

Ñemohenda:Tekove Españagua
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2000

**Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2000 táva Sínei-pe** ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 27ha ojejapóva ára 15 jasyporundy guive 1 jasypa peve ary 2000-pe, táva Sínei (Sidney), Auteralia retãme.

Ñembyaty ojapo 300 ñeha'ã ha 28 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 10.651 jetepysohára (6.582 kuimba'e kuéra ha 4.069 kuña nguéra) oúva 199 tetãnguéra pegua.

## Mandu'apy


## Joaju

Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ Arahakúpe
Ñemohenda:2000
Ñemohenda:Autaralia
Fernando Pessoa

**Fernando António Nogueira Pessoa**, ojekuaavéva **Fernando Pessoa** (Lisimbã, Poytuga, 13 jasypoteĩ de 1888 — Lisimbã, 30 jasypateĩ ary 1935-pe), ha'e peteĩva ñe'ẽpapára ha haihára poguasuvévagui poytugañe'ẽ pegua ha opaite Europa iñe'ẽporãhaipyre pegua.

Ijeikovépe omba'apoite va'ekue momarandúpe ha ñe'ẽporãhaipyrépe, ohaívo oipuru heta téra ambuéva ha kóva oporopytyvõ hekove rembiasa ikuaavépe.

Ohasa heta imitãme Yvyafrika retãme, ary 1905-peve, oñe'ẽkuaaite akue inglyesñe'ẽme ha oipurukuaa porã pe ñe'ẽ, ohai heta kuatia ha moñe'ẽrã, omba'apo ha ombohasa ambue ñe'ẽme heta mba'e inglyesñe'ẽme. Ohai avei heta ñe'ẽpoty, ha ojapo haihára gua'u heta iñakãme ohai hag̃ua teko oikoéva, ohaíva oikoéva. Fernando Pessoa omba'apoiterei poytugañe'ẽ iñe'ẽporãhaipyre rehe ha avei inglyesñe'ẽ rehe. 

Omano mba'asýre ary 47 reheve táva Lisimbãme, ha oheja va'ekue heta tembiapo kuatiáre ndosẽi arandukápe ha ambue ñe'ẽpoty ojecha'ỹijo va'ẽra.

## Hekove rembiasa
:Che amanóvo rire, ojehaise ramo che rekovére,
:Ndaipóri mba'e hasy'ỹvéva.
:Oĩnte mokõi arange - che ára reñói ha che ára mano. 
:Umíva imbytépe opa hi'ára niko chemba'e. 

:(Fernando Pessoa/Alberto Caeiro; Poemas Inconjuntos; ohai va'ekue ary 1913 gotyo 1915; osẽ kutiápe *Atena* nº 5, jasykõi ary 1925-pe.)

## Mandu'apy

Ñemohenda:Haihára Poytugágua Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Poytugágua
León Febres Cordero

200px|miniaturadeimagen|León Febres Cordero
**León Esteban Febres-Cordero Ribadeneyra** ha'e mburuvicha porokuái Ecuador pegua. Ojupi ára 1984-1988.

Ñemohenda:Mburuvicha Ekuador-pegua
Sixto Durán Ballén

200px|miniaturadeimagen|Sixto Durán Ballén
**Sixto Alfonso Durán-Ballén Cordovez** ha'e 34ha mburuvicha porokuái Ecuador pegua. Ojupi ára 10 jasypoapy ary 1992-pe ha opa iporokuái ára 9 jasypoapy ary 1996-pe.

Ñemohenda:Mburuvicha Ekuador-pegua
Yvága mba'e

**Yvága mba'e** () ha'e oimeraẽ yvága rata, ikatu ha'e peteĩ mbyja, peteĩ yvóra térã ambue mba'e oĩva yvága heko michĩva térã guasúva.

Umi yvága mba'e iñemohenda hekopete:
* Kuarahy Ypykatu: Opaite mba'e ojeréva Kuarahýre, ha upéva avei, opaite tendakuéra ojeréva kuarahýre avei (Tajave Ku'asã - Kúiper Ku'asã).
* Yvága mba'e año: Opaite mbyja imombyrýva, ha opaite yvóra oĩha Kuarahy Ypykatu okápe.
* Yvága mba'e juaju: Opaite mbyja mokõiva jeiko, mbyjaty ha mbyjaraitykuéra
* Yvága mba'e mosarambipyre: Opaite "*nebulosa*" kuéra ha ambue mba'e ku'i mosarambipyre.

## Mandu'apy

## Joaju

* SkyandTelescope.com SkyChart
* Monthly skymaps for every location on Earth

Ñemohenda:Mbyjakuaa
Ñembohykuepy (ñemoambue)

**Ñembohykuepy** () ha'e peteĩ mba'e reko ñemoambue ojehasa atãngue guive tykue peve, taku ha jope rehe. Oñembyaku ramo peteĩ mba'e heko atãngue, oñembyaku avei hi'átomo kuéra, ha umíva oryrýi pya'e ha mbarete.

Heta mba'e ha ma'ẽrã ikatu ohasa ñembohykuepýpe, y rypy'áicha ha mba'e ambuéva heko atãngue.

Ñemohenda:Mba'e
Jehe'a mbytegua

**Jehe'a mbytegua** () ha'e hína joaju heta tumingue'a mbyte ipype joja, oñembojoaju ha ojapo imbyterã pohyive. Ha upégui osẽ térã oipyte heta mbaretekue, oñemoambue opaite imba'e ha ombohása upéva plasma hekóva.

Yvágape ikatu jahecha ko jehe'a mbytegua, opaite mbyja kuéra, ha Kuarahy avei oguereko ipype pe jehe'a mbytegua, omosẽgui imbaretekue ha omohesakã porã.  Hakukue ipype ohupyty 15 sua °C. Upévare, umi jehe'a hérava "jehe'a mbytegua hakuitéva".

## Mandu'apy

Ñemohenda:Kímika
Ronald Reagan

**Ronald Wilson Reagan** (1911-2004) ha'e 40 Tetã Mburuvicha Guasu oisambyhy Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe.

Ñemohenda:Tendota Tetãvore Joapykuéra pegua
Nelson Mandela

200px|miniaturadeimagen|Nelson Mandela (2008)

**Nelson Mandela** ha'e papoapyha mburuvicha porokuái Yvyáfrika pegua. Ojupi ára 1994-1999. Iporavopyre oñemomorã jopói Nobel Py'aguapyguigua rupi 1993-pe.

Ñemohenda:Tekove Yvyáfrika pegua
Ñemohenda:Jopói Nobel Py'aguapyguigua
Jyva Oriõ

**Jyva Oriõ**, hérava avei **Jyva Apegua** () ha'e peteĩ pehẽngue hekojeremi oĩva ñande mbyjaraitýpe. 

pe, Mborevi Rape, ipype oĩha pe Kuarahy ypykatúpe ha Yvy. Héra ou mbyjaty hérava Oriõ oĩha hi'aguĩ, opyta Jyva Sahitário ha Jyva Perseo imbytépe, umi mokõi pehẽngue tuichavéva ñande mbyjaraity pegua. Ñande Kuarahy ypykatúpe oĩ peteĩ tenda hérava Patu'a Apegua guaraníme ha *Burbuja Local* karaiñe'ẽme.

Jaikuaáma Jyva Oriõ ningo pehẽngue imichĩva, ñehesa'ỹijo ojejapóva ary 2013 jave ohechauka Jyva Oriõ ikatu ituichavéva, ha ikatu oĩ Jyva Perseo joa térã hi'añóva.

## Joaju
* Objetos del catálogo Messier en la Vía Láctea (SEDS) (ingyaterrañe'ẽme)

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mborevi Rape
Jyva Perseo

**Jyva Perseo** ha'e pehẽngue hekojeremi tuichavéva oĩva ñande Mborevi Rapépe.

Mborevi Rape ipehẽngue hekojeremi ha oreko irundy jyva tuicháva ha irundy michĩva. Opyta jyva Ype ajuvuku ha jyva Sahitário. Héra ou mbyjaty hérava Perseo oĩha hi'aguĩ.

Oñeimo'ã jyva michĩ Oriõ -orekóva ipype Kuarahy ha Yvy- ha'e Jyva Perseo ipehẽngue, hákatu ndoñemoañetei.

Ñemohenda:Mborevi Rape
Jyva Sahitário

**Jyva Sahitário** (hérava avei **jyva Karina-Sahitário**) ha'e peteĩ pehẽngue hekojeremi ñande mbyjaraity  pegua, Mborevi Rape. Ha'e mbyja ha Yvóra aty karapã ha puku, peteĩ jyváicha.

Ku jyva Sahitário ha jyva Norma joa, pehẽngue tuichavéva.

Jyva Sagitario opyta jyva Ekúdo-Sentáuro ha jyva Oriõ imbytépe (jyva Oriõme oĩha Kuarahy ha Yvy). Héra ou mbyjaty hérava Sahitário oĩha hi'aguĩ.

Ñemohenda:Mborevi Rape
Ararova

**Ararova** () ha'e hína ára reko, mba'e ohechaukáva mba'épa pe ára peteĩ tendápe, ñanemomarandu okýrõ térã nahániri (ha oky hetárõ térã sa'imírõ), hakúrõ térã ro'ýrõ, mba'éichapa pe yvytu (hatãrõ térã ivevúirõ), okuaauka avei ára he'õrõ térã nahániri.

Heta mba'e oĩ  ikatu omoambue mba'éichapa pe ararova, umíva apytépe oĩ yvy apekue (oĩramo yvy yvatevéva), oĩ avei pe yguasu (imombýramo yguaúgui térã hi'aguĩ), ha umi syry oĩva yguasúpe (y osyry ha ogueraháva y ro'ýva térã y akúva opa rendápe).

Ñande Yvýpe, kuarahy omoambue py'ỹi pe ararova, imbaretekuére osẽva jehe'a mbyteguágui, upe rupi ohupyty Yvýpe ha omohenda mba'epytu ha ambuéva. Ararova ñehesa'ỹijo ha rembiakuaa rupive, yvypóra ikatu oikuaa mba'épa oikóta pe ararovágui ha mba'épa pe mba'epytu (hakúta ramo térã ro'ýta).

## Ehecha avei
* Yvy ñembyaku

## Mandu'apy

## Joaju
Yvóra mba'etĩva

**Yvóra mba'etĩva** térã **Yvóra ipytundyrýva** () ha'e peteĩ yvóra popeno ha tuichaitereíva ndoguerekóiva ipype heta kuarepoti hatã ha ita, ipype oĩ mba'esyry eta; hákatu imbytépe ikatu oguereko heta mba'e hatãva, kuarepotícha. Umíva heko mba'etĩva, hi'ape reko oimo'ã arai hũva.

Pe Kuarahy Ypykatu ipype oĩ irundy yvóra mba'etĩva: Húpiter, Satúyno, Uráno ha Netúno. Umíva hérava avei «Yvóra Húpitericha» térã "Yvóra Okagua".

Umi yvóra Uráno ha Netúno iñemohendapy ambue atýpe, umíva yvóra hypy'a, oguerekógui ipype heta yrypy'a, ita ha mba'etĩ. Oñembojuavy yvóra mba'etĩva «hekópe» chugui, Jarýi ha Ja'yvo, oguerekógui sa'i sa'i ipype tatavevýi ha tataveve, imombyryvégui Kuarahy guive.

Ko'ãga ojekuaa heta yvóra mba'etĩva Kuarahy ypykatu okápe oĩha.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Yvóra reko
Yvóra hypy'a

**Yvóra hypy'a** ha'e umi yvóra Uráno ha Netúno, ha oimeraẽ yvóra ojoguáva chupekuéra. Umi yvóra iñemohendapy ambue atýpe, umíva yvóra hypy'a, oguerekógui ipype heta yrypy'a, ita ha mba'etĩ. Oñembojuavy yvóra mba'etĩva «hekópe» chugui, Húpiter ha Satúyno, oguerekógui sa'i sa'i ipype tatavevýi ha tataveve, imombyryvégui Kuarahy guive. Upévare, Uráno ha Netúno niko yvóra mba'etĩva, hákatu, hypy'áva.

## Mandu'apy

## Joaju
*Sandia experiments may force revision of astrophysical models of the universe - Sandia Labs
*Planetary formation and migration
*Seeing Deep Inside Icy Giant Planets

Ñemohenda:Yvóra reko
Ruru

**Ruru** () ha'e mba'éicha mba'asy ikatu oñembyaíva ñande retére. Ñande rete oñepohano hese ae, ruru rupive oñeha'ã.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'asy ruru
Tembikuaaty purúva

**Tembikuaaty purúva** () ha'e umi tembikuaaty oñeha'ãva ombohovake apytu'ũ kuaa opa hendápe, ha upekuévo oipuru arandu, ohekávo ava rekokatu. Techapyrã: Tekovekuaaty (*Biología*), Avarekokuaaty (*Sociología*), Ñe'ẽkuaaty (*Lingüística*), Virurekokuaa (*Economía*), Avarekokatukuaa (*Política*), Tembiasakue (*Historia*), ha Avakuaaty (*Antropología*).

Ñemohenda:Tembikuaaty
Tembikuaaty ha'etéva

**Tembikuaaty ha'etéva** () Ha'e umi tembikuaaty ohekáva arandu ombohetavévo kuaaty, ndaha'éi ku oipuru hag̃ua. Techapyrã: arandupykuaaty (*filosofía*) ha papapykuaa (*matemática*).

Ñemohenda:Tembikuaaty
Tekove arandupy

**Tekove arandupy** (*currículum vítae*) ha'e peteĩ kuatia omombe'úva pya'e, jeikove arandupy ha kuatia'atãnguéra ojehekáramo mba'aporã. Ha'e avei kuatiañe'ẽ oikuaaukáva peteĩ avápe. Oĩ mbohapýichagua tekove arandupy: Arange rupive ñemohenda, Mbohapepyre, ha Jopara. Ko ipahague ojeporuve.

Ko ñe'ẽ ou latinañe'ẽgui ha ojepuru heta ambue ñe'ẽme, peteĩpe guarã ha hetávape guarã. Ingyaterrañe'ẽme térã hyãsiañe'ẽme, pe *currículum vítae* ikatu oñemombykymi *C.V.* térã *résumé*.

## Pehẽnguenguéra
Tekove arandupy vorekuéra.

1.Mávapa pe ava: (Datos personales) Ápe ojehaipaiteva'erã mávapa pe ava, moõ heñói, oiko, iñirũpa, kuatia ava rehegua papay ha ñe'ẽmyrỹi moõpa ikatu pya'eve oñehenói ojeporavóramo ikuatiaryru.

2.Arandupy: (Estudios Cursados) Ápe ojehaiva'erã umi mbo'ehaokue réra upe ava oñembokatupyry hague ha avei umi kuatia'atã mbo'ehaógui oguenohẽ va'ekue.

3.Mba'emapa hembiapokue: (Experiencia laboral) Ojehave'erã umi tenda omba'apo hague, mba'épa ojapo ha mba'e arange oike ha osẽ hague.

4.Tapicha oikuaáva chupe: (Referencia personales) Ápe ojehaiva'erã  umi tapicha réra ikatuva'erã omombe'u pe ava reko ha imba'apokuaa, avei oñemoĩva'erã iñe'ẽmyrỹi papapy ha hóga renda. Tembiecharã ojehai ambue kuatiaroguépe. 

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* 

Ñemohenda:Tembiapo
Yvóra itaguigua

**Yvóra itaguigua**, hérava avei **yvóra yvyichagua**, ha'e peteĩ yvóra oguerekóva ipype ha ijapére heta kuarepoti hatã ha ita. Yvóra itaguigua ikoéva yvóra mba'etĩgui, umíva oreko heta tatavevýi, tataveve ha y ipype ha ijapére. Opa yvóra itaguigua iñemohenda jojáva: imbyte kuarepoti jejapopy, opa nunga itakandua, ha peteĩ mo'ãha ojaho'íva hese ha ita jejapopy. Mbyguai Jasy oimo'ã yvóra itaguigua, hákatu imbytépe oreko hetaiterei itakandua. Umi yvóra itaguigua ijapére oguereko heta yvyty, yvykua ha ambue ape ysaja.

Pe Kuarahy ypykatu oguereko irundy yvóra itaguigua: Mekúrio, Mbyja Ko'ẽ, ñande Yvy ha Mbyja Pytã, ha peteĩ yvóra michĩ oĩva Tajave Ku'asãme, hérava Seres. Yvága mba'e Netunomboypýri, oimo'ãva yvóra michĩ Plutõ ijape hatã, yvóra itaguiguáicha, hákatu ijape y hypy'áva.

## Mandu'apy

* Found: one Earth-like planet Astronomers use gravity lensing to spot homely planets. By Mark Peplow, News @ Nature.com, 25 January 2006.
* Beaulieu J.P., et al. (2006) *Nature,* **439,** 437-440.
* National Science Foundation press release "Closer to Home."
* A New Path to New Earths National Science Foundation webcast.

Ñemohenda:Yvóra reko
1852

**1852** ary.

## Oararecha'akue
* Antoni Gaudí - 25 Jasypoteĩ

## Omano'akue

----

...1851-1852-1853...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
Jopói Miguel de Cervantes

Pe **Jopói Karaiñe'ẽ Iporãhaipyréme Miguel de Cervantes**, ojeikuaavéva chupe karaiñe'ẽme **Premio Cervantes** térã **Premio Miguel de Cervantes**, ha'e peteĩ jopói ñe'ẽporãhaipyrépe oñeme'ẽva ary ha ary umi hembiapokue karaiñe'ẽmeva, *Ministerio de Cultura de España* ome'ẽ ha Karaiñe'ẽ Anamandaje Aty ojapouka. 

Cristina Peri Rossi ipu'aka 2021 aja. 

Oñepyrũ va'ekue ary 1976 jave ha oñeherakuã jopói tenondeguave karaiñe'ẽ rehegua. Oñeme'ẽva omomba'eguasu hag̃ua tapicha hembiapokue tenondeguaitéva karaiñe'ẽme ha oipytyvõva ñe'ẽ rembiejakuépe.

Oñeme'ẽ pirapire 125&nbsp;000 euro ha héra ou pe karai Miguel de Cervantes Saavedra, ohai akue karaiñe'ẽ rembiapo tenondeguaitéva, *[[Don Quijote de la Mancha]]*.

Peteĩháme oñeme'ẽ ary 1976 jave.

Pe Paraguái retãguáva ipu'akáva peteĩha ku jopói Miguel de Cervantes ha'e Augusto Roa Bastos, ary 1989 jave.
 
## Ipu'akáva

## Jopói Tetãnguéra rehe

## Mandu'apy

## Joaju
* Sitio web del Premio Miguel de Cervantes, Ministerio de Cultura de España.

Ñemohenda:Karaiñe'ẽ
Ñemohenda:Jopói omomba'éva
Gabriela (2012)

**Gabriela** ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindoráma retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Oñepyrũ ára 19 jasypoteĩ ary 2012-pe ha opa ára 26 jasypa ary 2012-pe, tembiasagua'u *[[O Astro]]* rire ha *[[Saramandaia]]* mboyve, osẽ tembiasagua'u arandukágui *Gabriela, Cravo e Canela*, ohaíva Jorge Amado - omosẽ ave tembiasagua'u ta'angambyrýgui Gabriela (1975) ojapóva ava tee Sônia Braga; ohai Walcyr Carrasco, ha opytyvõ jehaípe André Ryoki ha Daniel Berlinsky, omotenonde André Felipe Binder, Marcelo Travesso, Noa Bressane ha André Barros; omotenonde pavẽ Mauro Mendonça Filho ha Roberto Talma.

Paraguáipe ohasa SNT rupive, arahakúre ary 2014-jave, 22:00 aravóre, ha ohecháva heta.

Mba'eapohára ojapo ava tee ha'e Contou com Juliana Paes, Humberto Martins, Leona Cavalli, Antônio Fagundes, Mateus Solano, Luiza Valdetaro, Vanessa Giácomo, Giovanna Lancellotti, Marco Pigossi, Rodrigo Andrade, Marcelo Serrado, José Wilker, Maitê Proença, Laura Cardoso ha Ivete Sangalo.

Tembiasagua'u omombe'u táva guasu hérava Ilhéus (tetãvore Bahia-pe) hembiasa, oúvo peteĩ kuñataĩ porã okágua hérava Gabriela ha ombohováiva avano'õ rekópe; Ilhéus niko táva ipirapire heta kuvuasu ñemitỹ ha heta karai mburuvicha omosãmbyhyse. Umíva ohechauka mba'éichapa Pindoráma reko okápe ha mba'éichapa umi tapicha kuéra rekove.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2012
Antoni Gaudí

**Antoni Gaudí i Cornet**, oheñõi ára 25 Jasypoteĩ 1852 jave táva Reus (España-pe) ha ojeheýikuri ára 10 Jasypoteĩ 1926 táva Barcelona (España-pe), ha'e akue peteĩ oga'apokuaahára Españagua.


File:Sagrada Familia in Barcelona.jpg|La Sagrada Familia
File:Palau Güell 17-05-2009 12-26-16.JPG|Palacio Güell
File:Casa Vicens (Barcelona) - 3.jpg|Casa Vicens
File:Capricho gaudi 201108.jpg|El Capricho
File:BCN-ParcGuell-4898.jpg|Parco Güell


## Mandu'apy

## Joaju

* Patrimoni.gencat, ''L'obra de Gaudí''
* Artcyclopedia
* Gaudí et Art nouveau en Catalogne
*  ''Gaudí, arquitecte i artesà'' (video)

Ñemohenda:Tekove Españagua
Ñemohenda:Jogapokuaahára
Mateus Solano

**Mateus Solano Schenker Carneiro da Cunha** ojekuaavéva **Mateus Solano** (Brasília, 20 jasyapy ary 1981-pe) ha'e peteĩ mba'eapohára Pindorama retãgua.

## Hembiapo

## Jopói ha ñemomba'eguasu

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua