open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
René Descartes

**René Descartes** (latinañe'ẽme: **Renatus Cartesius**; upe héragui ou ko ñe'ẽ ''cartesiáno''; La Haye en Touraine, 31 jasyapy 1596-Estocolmo, 11 jasykõi 1650) ha'e akue peteĩ arandu Hyãsia pegua, papapykuaáre ha mba'erekokuaáre oñemoarandúva, ojegueromandu'a chupe pe omboypýva ramo pe ysajarekokuaa ohesa'ỹijóva ha arandupykuaaty ko'ãgagua, upéicha avei ojehechakuaa chupe peteĩ umi tembikuaaty ñepu'ã apohára tenondegua.

Arandupykuaaty ha tembikuaaty rape ha'e ojapóva, ha'e omohechaukáva iñarandukápe hérava *[[Tekorã ñasãmbyhy hag̃ua ñane apytu'ũre]]* (1628) ha omyesakã porãve iñarandukápe hérava *[[Aporeko ñemombe'u]]* (1637), umíva rupive omohenda peteĩ juavy hesakãva oñemomombyrývo pe *[[escolástica]]* oñembo'éva mbo'ehaorusúpe. Hembiapokue ndahasýi ha ndaipukúi —iñarandukápe hérava *Aporeko ñemombe'u* ohechaukánte irundy tekorã— ha ojokase umi jepy'amongeta ijapyra'ỹva *escolástica* rehegua. Oipuru papapykuaa imba'e rechapyrã ramo, opaségui pe *[[silogismo]]* Aristóteles omboypýva ha Ára Mbytegua pukukuévo yvypóra oipuru. Heta mba'e Descartes arandupykuaatýpe ou Aristóteles ñeimo'ãgui, *[[estoicismo]]* pyahúgui saro'y XVI megua ha umi iñarandúvagui Ára Mbyteguápe. 

Iñe'ẽnga arandu herakuãvéva niko "Ajepy'amongeta, upéi aime", oĩva iñarandukápe hérava *[[Aporeko ñemombe'u]]* (1637) ha iñarandukápe *[[Arandupykuaaty rekorãnguéra (Descartes)|Arandupykuaaty rekorãnguéra]]* (1644), mba'e tuichaitéva py'amongeta rapépe ojejapóva Yvy vore kuarahyreikeguápe, ombohováiva pe mba'eandugua reko rehe ojejapóva Ingyatérrape.

Mba'e ituichaitéva René Descartes rembiapokue tembikuaatýre ha papapykuaáre. Oipytyvõ avei mba'erekokuaa ha tesapekuaa ñemyesakãhápe. Pe ypykatu omohendáva cartesiáno ogueraha Descartes réra. Oje'e hese ha'eha pe omboypýva ysajarekokuaa ohesa'ỹijóva, mba'e ombojoajúva *[[álgebra]]* ha ysajarekokuaa, upe mba'égui osẽ jeipapa sa'ikue rehegua.

## Marandumi

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Ki (Sypã)

**Ki** (oúva kuneira’ãngágui *KI*, sumerioñe’ẽme "yvy"), ha’e peteĩ sypã yvy rehegua, peteĩ ituicháva sumério mombe’ugua’ukuaatýpe, ha jeipysóre, Mesopotamiagua avei.

Ndojeikuaái katuete ramo jepe, Samuel Noah Kramer he’i ko sypã ha’eha Ninhursag, orekóvo ambue téra. Oĩ avei umi he’íva Ki ha’eha An reindy ha Anshar ha Kishar rajy (mboaváva ymaguare yvaga ha yvy rehegua).

## Mandu’apykuéra
https://es-academic.com/dic.nsf/eswiki/680268

https://web.archive.org/web/20210813193625/https://www2.uned.es/geo-1-historia-antigua-universal/religionesantiguas_proximo_oriente1.htm

Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Kuneira’ãnga

mini|upright
**Kuneira’ãnga** (karaiñe’ẽme: *cuneiforme*, oúva lasioñe’ẽgui ***cuneus***, «mopa’ũha») ha’e peteĩ jeporavorape jehai rehegua, itujavéva yvypóra tembiasakue rehegua.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Ára Ymaguare
Ñemohenda:Ñe'ẽ
Kokemáki

**Kokemáki** (suomiñe’ẽme: *Kokemäki* - suesiañe’ẽme: *Kumo*) ha’e peteĩ tavaguasu ha tavanda oĩméva Satakúnta ryepýpe, Suómipe.
Kokemáki tavaguasúpe oiko 7653 tavaygua (jasypoteĩme, ary 2015 jave), hi’área ohupyty 531,27 sapukukue² (upévagui, 50.04 sp² oĩ y guýpe).miniaturadeimagen|Kokekámi guarakapa.
## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Hĩlándia
Sekigahára (Gíhu)

**Sekigahára** (関ヶ原町 *Sekigahara-chō*?) ha’e peteĩ táva hapõygua oĩméva Hugua tava’ípe (不破郡), Gíhu huvichandápe ((岐阜県), Hapõme.

Ary 1600 jave, upépe ojehuva’ekue Sekigahára ñorairõ.
miniaturadeimagen|Sekigahára poyvi.
miniaturadeimagen|Sekigahára guarakapa.

## Mandu’apykuéra
http://www.soumu.go.jp/main_content/000442938.pdf

https://web.archive.org/web/20171119083408/http://www.soumu.go.jp/main_content/000442937.xls
Ñemohenda:Hapõ táva
Fúgua amunda

**Fúgua amunda** (epañañe’ẽme: *Distrito de Fuwa*, hérava hapõñe’ẽme 不破郡, *Fuwa-gun*), ha’e peteĩ amunda oĩméva Gíhu huvichandápe, Hapõme. Fúgua amundápe oiko 33.623 tavaygua (jasypápe, ary 2019 jave), ha hi’área ohupyty 106,37 sp².
[miniaturadeimagen|Fúgua amunda [Gíhu huvichao|Gíhu huvichandápe.]]

## Tendakuéra

* Sekigahara
* Tarúi

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Hapõ táva
Tarúi (Gíhu)

**Tarúi** (垂井町 *Tarui-chō*?) ha’e peteĩ táva oĩméva Gíhu huvichandápe, Hapõme. Oñeimo’a pe távape oiko 26.792 tavaygua, ha hi’área ohupyty 57,09 km².
miniaturadeimagen|Tarúi poyvi.
miniaturadeimagen|Tarúi guarakapa.

## Yvyapekuaaty

### Tendakuéra hi’aguĩva

* Gíhu huvichanda ((岐阜県)
* Ivigagua (揖斐川町)
* Ikeda (池田町)
* Ógaki (大垣市)
* Sekigahára (関ヶ原町)
* Jóro (養老町)

## Tavakuaaty
Jehechaháicha mba’ekuaápe hapõygua avajeipapa rehegua, kóva ha’e pe Tarúi tavaygua ary pahaguekuérape.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Hapõ táva
Huvichanda

Pe téra **huvichanda** (karaiñe’ẽme: *prefectura*) ojeipuru oñembohéra hag̃ua peteĩ tekuái apoha térã peteĩ área yvytetãguápe, mburuvihára Diocleciano ára guive, Dominado rupive, omboja’ova’ekue Rróma Mburuvi irunduy huvichandápe, opavave oñemboja’o jey tekuai’ípe.

Oreko ramo jepe tekuái ijeheguíva, opaichagua Tetãvore térã táva joguaháicha, hekojeroviava’erã Rrómape. Huvicha (*prefecto*) ha’eva’ekue mburuvicha huvichandápe.
miniaturadeimagen|Tetãnguéra orekóva huvichandakuéra.

## Mandu’apykuéra
https://books.google.es/books?id=p2QnPijAEmEC&pg=PA780&dq=&redir_esc=y&hl=es#v=onepage&q&f=false

https://app.glosbe.com/es/gn/prefectura

Ñemohenda:Tetã
BTS

**<span lang="🩷🩷🩷🩷">BTS</span>**   

[miniaturadeimagen|BTS ary [2019 jave.]]

BTS niko peteĩ grupo k-pop ojejapo Korea del Sur-pe. Peteĩ karai hérava Bang Si-hyuk, ha’e mba’eapohára música rehegua, omoñepyrũ va’ekue peteĩ empresa michĩ hérava Big Hit Entertainment (ko’ág̃a HYBE). Iñepyrũme ndaipóri heta viru ni ndaha’éi tuicháva, upévare heta mba’e ijetu’u.

BTS oreko 7 mitãkuimba’e: RM (líder), Jin, Suga, J-Hope, Jimin, V ha Jungkook. Ha’ekuéra oñepyrũ 2013-pe, ombopurahéi rap, hip hop ha pop oñembojoajúva. Iñepyrũme ndaipóri heta tapicha ohendu chupekuéra, péro ha’ekuéra omba’apo meme, ojapo música he’íva umi mitãrusu remiandu, mba’éichapa oñandú, umi mba’e hesaráiva sociedad-gui.

Upe riremínte, umi fan oiko heta mba’e ojapo haguã chupekuéra, ojapo redes sociales-pe, oipuru Twitter, Weverse ha YouTube. Upéicha umi ARMY (fan-kuéra) oñemoĩ BTS ndive ha oipytyvõ chupekuéra oñemotenonde haguã.

2017-pe, BTS osẽ heta país-pe, Estados Unidos-pe oho Billboard Music Awards-pe ha ojapyhý pe premio Social Artist. Upéi oho Ellen Degeneres show-pe, amasía programa Estados Unidos-pe. Upe rire mundo tuichakuére oikuaa chupekuéra.

Ko’ág̃a BTS ndaha’éi música añónte. Ha’ekuéra omba’apo ONU ndive, omoakã campaña “Love Myself” oipytyvõ haguã mitãnguéra ani oñembyai ijehegui. Avei heta mba’e porã omyengovia Corea-pe: omombarete economía, turismo, ha heta tapicha oikuaa Corea rupive BTS.

Upéicha BTS oiko peteĩ símbolo nacional Corea-gui, ohechauka mba’éichapa música ikatu oñembohasa frontera ndorekói mba’eve límite.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Puraheihára
Ñemohenda:Yvykorea
Kontantíno I

**Kontantíno I** térã ***Flavio Valerio Constantino*** (Latinañe'ẽme: *Flavius Valerius Constantinus*; Naissus, 27 jasykõi 272-Nicomedia, 22 jasypo 337) ha'e akue peteĩ mburuvichavete oisãmbyhy Rróma Mburuvi rehe umi iñorairõhára aty ojupi guive ichupe mburuvichavete ramo ára 25 jasypokõi 306 jave, omano peve ára 22 jasypo 337 jave. Ojehero chupe **Kontantíno pe Tuicháva**.

Ha'e niko pe Rrómamburuvichavete peteĩ ojoko umi oñemoĩva Hesu rapeguáva rehe ha oheja toiko hikuái sãsohápe ojerovia hag̃ua ojeroviaséva, upéicha avei ojapo umi ijeroviapy ambuéva rehe. Kontantíno herakuãitéva avei omopu'ã jeýgui pe táva Visãsio (ojeheróva ko'ágã Estambul,Tuykía retãme), ombohéra ko táva «Rróma Pyahu» térã Constantinopla (he'iséva Kontantíno táva). Oipytyvõgui umi ojeroviáva Hesu rapére, marandekóre oñemoarandúva Lactancio ha Eusebio de Cesarea he'i chugui ha'eha pe peteĩha Rróma mburuvicha ijeroviapy Hesu rapére, hákatu oñemongarai omano mboyvemi.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Mburuvicha
Alan Turing

**Alan Mathison Turing** (Paddington, Lóndyre; 23 jasypoteĩ 1912-Wilmslow, Cheshire; 7 jasypoteĩ 1954) ha'e akue peteĩ Ingyatérra pegua oñemoaranduitéva papapykuaáre, kuaarapére, ñemomarandukuaapýre, ñembopapapýre, arandupykuaatýre ha tekovekuaatýre. Ojehechakuaa chupe oĩhágui umi omboypýva pe papañemohenda rembikuaaty ha ñemomarandukuaapy ko'ágãgua. Hembiapokue rupive, tuichaitépe pe mákina Turing pegua, omyesakã porãite mba'épa he'ise *[[algoritmo]]* ha papañemohenda.

Oiko aja pe Ñorairõ Guasu Mokõiha, ha'e omba'apo omyesakãhápe umi ñe'ẽngue ipapapýva Nasikuéra ojapo. Oĩ umi he'íva hembiapokue rupive ikatu oñemombykyve pe ñorairõ amove mokõi térã irundy ary. Opa rire pe ñorairõ, omba'apo ojapohápe kombutadóra ha mákina ombopapapýva ambuéva.

Turing hembiapokue opa sapy'a ary 1952 jave oñembojovakégui chupe ha'e hague *[[homosexual]]*. Ohasa rire mokõi ary, omano —kuatiápe he'i ojejukaha; hákatu oĩ he'íva ikatu omano ho'úgui tembi'u oporojukáva —. Ára 24 jasypakõi 2013 jave, mburuvichavete Isabel II Tavetã Joaju pegua ojapo tembiapoukapy he'íva Turing iñagaipa'ỹha.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Ingyaterragua
Go, Dog. Go! (tekoha'ãngandy)

***Go, Dog. Go!*** niko peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui moha'angapyre ombopukáva Tetãvore Joapykuéra pegua Adam Peltzman ojapo oñembohasa hag̃ua Netflix rupi, oñepyrũ 26 jasyteĩ 2021-pe.

## Mba'eapohára

* Michela Luci ojapo Tag Barker
* Callum Shoniker ojapo Scooch Pooch
* Katie Griffin ojapo Ma Barker
* Martin Roach ojapo Paw Barker
* Lyon Smith ojapo Spike ha Gilbert Barker
* Tajja Isen ojapo Cheddar Biscuit
* Judy Marshank ojapo la abuela Barker
* Patrick McKenna ojapo Grandpaw Barker

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Ñemohenda:Netflix Hekoha'ãngandy
Erika (purahéi)

«***Erika***», ojeikuaavéva iñe’ẽrysyipehẽ peteĩháre «***Auf der Heide blüht ein kleines Blümelein***» (Veresotýpe ipoty peteĩ yvoty michĩ); ha’e peteĩ purahéi herakuãva’ekue Alemáñame Reich Mbohapyha rekuáirõ guare, Herms Nielre rembiapokue, ojehaiva’ekue ary 1939 jave.

## Ñe’ẽrapokuaaty
Alemáñame, «Erika» ha’e peteĩ téra oñeme’ẽva kuñanguérape, uvei, avei oñembohéra upéicha peteĩ yvotýpe (*[[Erica cinerea]]*), heñóiva Európape.

## Taikuéra

## Jeporu ambue tetãme
Ko purahéi ojeiporu avei Chíle jeguatápe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Nási reko
Yvóra ñemopeteĩ

**Yvóra ñemopeteĩ**, térã oje'eháicha karaiñe'ẽme ***globalización***, niko ojoajúvo umi tetã imombyryitéva arandupy, jokuaikuaa térã virurekokuaa rupive, oñemoirũmbávo tetãnguéra ha oñomomarandu hikuái. Oĩ mba'e porã ha mba'e vai osẽva chugui, umi mba'e niko omoambue tapichakuéra rekopy tee ha mba'éichapa tapichakuéra oñemu, mba'éichapa omohenda hikuái hetã ha avano'õ, upéicha oñepyrũ tetãnguéra ojojoguave ha oikotevẽve ojuehe, ha upévare oje'e oñemopeteĩ hikuái.

Ko ñemopeteĩ oñepyrũ Yvy vore kuarahyreikeguápe ha upe guive oñemyasãi Yvy tuichakue rupive, Ára Javegua pukukuévo, okakuaa pya'eve opa rire pe Ñorairõ Ro'y ha okakuaa gueteri saro'y XXI jave. Umi mba'e porã osẽva chugui hína tetãnguéra ojokupytyve ha imba'ehetave, ohupytykuaáma tekoirerapépe tapichakuéra oparupigua ha oĩve jekopytyjoja. Umi mba'e vai hína tetã rekopy tee ha arandupy tee oĩ tesaparápe, tapichakuéra ova meméva ha ikatu ohasa'asy ohejágui hóga, umi tetã mbaretete ipu'akave ha ndahasýi ichupekuéra omyasãi porãve hag̃ua oparupi heko tee, hemimo'ã ha hembipota, oĩ avei umíva he'i ko ñemopeteĩgui ikatuha osẽ mondyikakuaa.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Virurekokuaa
Mbopuvaaty

Peteĩ **mbopuvaaty** (karaiñe’ẽme: *orquesta,* oúva gyrésiañe’ẽgui ***ορχήστρα*** «tenda jejeroky hag̃ua») ha’eva’ekue peteĩ ojoykegua tuicha ombopúva heta tembipu, oñepyrũva’ekue varrókope. Ko’ág̃a, pe ñe’ẽ mbopuvaaty ikatu ojeipuru oñembohéra hag̃ua opa ojoykeguápe ombopúva mayma pupoty.
miniaturadeimagen|Ávila mbopuvaaty 1927 jave.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Mba'epu porã
Voltaire

**François-Marie Arouet**, herakuãvéva ojeheróvo **Voltaire** ramo (Parĩ, 21 jasypateĩ 1694-Parĩ, 30 jasypo 1778), ha'e akue peteĩ haihára ha ñe'ẽngára Hyãsia pegua oñemoaranduitéva marandekóre ha arandupykuaatýre. Ha'e niko peteĩ umi omotenondevéva pe Ára Mba'ekuaáva, ára pukukue tapichakuéra ohekavérõguare tembikuaaty ha omboyke jeroviapy.

Herakuãitéva ikatupyrýgui ha itĩ'atãgui ohekávo tekosãso opavavépe, upéva ipype oĩ tekosãso tapichakuérape oiporavo hag̃ua ijeroviapyrã ha pe oñemuseháicha, upévare hembiapokue niko mba'e tuicháva umi ojapóvape Hyãsia Ñepu'ã ha Tetãvore Joapykuéra Ñepu'ã. Hetaite ohai, Voltaire ojapo amove 70 tembiapokue opaichagua ñe'ẽporãhaipyrégui, umíva apytépe niko ojejuhu ñoha'ãnga, ñe'ẽpoty, tembiasagua'u, jehaipy tembikuaaty rehegua ha marandeko rehegua, amove 20.000 kuatia ñe'ẽmondo ha amove 2.000 aranduka ambuéva.

Hembiapokue rupive, py'ỹinte otaky jerovia katóliko rehe ha hetã mba'e remimoĩmbyre rehe. Herakuã otaky hatãgui avei mburuvichavetére oporokuái peteĩme haguére ha karai poguasúre ojapo hikuái pe ojaposéva haguére. Mokõi jey oñemoĩ chupe ka'irãime akóinte he'ígui pe oĩva iñakãme, ha ani hag̃ua oho jey ka'irãime oho Ingyatérrape. Mbohapy ary pukukue opyta upépe ha upe aja oikuaa ha omomba'e John Locke remimo'ãre tetã sãmbyhyrã.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Slender Man

**Slender Man** térã **The Slenderman** (avañe’ẽme: *Kuimba’e Piru*) ha’e peteĩ ava gua’uha rehegua oúva peteĩ kerepipásytagui (*creepypasta*), puruhára Victor Surge ojapova’ekue ichupe peteĩ kuatiaroguépe hérava *Something Awful* ary 2009 jave.
miniaturadeimagen|Slender Man (ta’ãngahai jehecháva).
Oñera’ãngahai ichupe peteĩ yvypóra pukúicha, ipirúva, iñakã morotĩva ha oikóva hova’ỹre umi ka’aguy mbytére, omondévo peteĩ sáko.

## Mandu’apykuéra
https://whatculture.com/offbeat/why-slenderman-works-the-internet-meme-that-proves-our-need-to-believe

Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Mbokapohára

**Mbokapohára** (karaiñe’ẽme: *armero*) ha’e peteĩ yvypóra omba’apóva mboka japohápe, ñemuhápe ha/térã myatyrõhápe. Peteĩ mbokapohára ikatu omyatyrõ mbokakuéra osẽhaguéicha mba’eapopyhágui, ombopyahu, omopotĩ ha avei omoambue umi pehẽngue ivaíva ojeipuru porãve hag̃ua.
miniaturadeimagen|Mbokapohára omba’apóvo mbokarendápe.
Mbokapoharakuéra ikatu avei omyangakói mbokakuéra, ojapokuaa karãinguéra, hechaukakuéra, jeguakakuéra, ha ambuéva. Mbokapohára omba’apo peteĩ tendápe hérava mbokarenda (karaiñe’ẽme: *armería*).

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Apoha
Sãpýra

Peteĩ **sãpýra** (karaiñe’ẽme: *hebilla*) ha’e peteĩ pehẽngue ojejapopyréva kuarepotígui, apỹipengágui, kuatiágui ha ambue pokopyrãgui ojeipurúva mbotyháicha, oreko peteĩ arapire térã ju ojejoko hag̃ua retére. Sãpýra ojeipuru chumbépe, aravopapahápe, sapatúpe, vokópe ha ambue mba’épe.
miniaturadeimagen|Sãpýra ojejapopyréva kuarepotígui.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tembiporu
Ñemohenda:Ao
Akujekutu

**Akujekutu** (karaiñe’ẽme: *acupuntura*) ha’e peteĩ pohã potapyrã oúva Chínagui; héra heiháicha, akujekutu ojejapo jeikutúvo ju retére umi kyta akujekutuguápe, ombovevúi hag̃ua tasykuéra.
miniaturadeimagen|Ju ñemoĩvo pirére.

## Ñe’ẽrapokuaaty
"Akujekutu" ha’e peteĩ ñe’ẽpyahu oúva lasioñe’ẽgui *acus* «ju» ha avañe’ẽgui *jekutu* joajúgui.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Pohanokuaa
Arapire

Peteĩ **arapire** (oúva epañañe’ẽgui, ***alfiler***; ha kóva araviañe’ẽgui, ***alhilál***) ha’e peteĩ karavo’i ojejapopyréva kuarepotígui, hakuáva peteĩ tendápe ha ambuépe oguerekóva peteĩ akã’i.
miniaturadeimagen|Peteĩ arapire.
Ojeiporu heta mba’épe: oñemoporã hag̃ua aokuéra, ojoko hag̃ua kuatiakuéra, ombojetu’u’ỹve hag̃ua ñembovyvy rembiapo ha ambue mba’épe.

Ymave, arapire ojejapova’ekue mymbakuéra kanguégui.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ñembovyvy rembiporu
Ararokái

Peteĩ **ararokái** (epañañe’ẽme: *arcoíris*​​ térã *arco iris*) ha’e peteĩ mba’e ojehúva yvágape, oikóvo ikatu jahecha oñemoha’ãngáva peteĩ yvyrapã (*arco*) ojejapopyréva tendýgui, oguerekóva pokõi sa’y: pytã, pytãju, sa’yju, hovyũ, hovyngy, hovy ha pytãrovy.
[miniaturadeimagen|Ararokái peteĩ [ytororõ ári]]Ararokáipe avei oñembohéra **arangora**, **jy’y** térã **júi**.

## Ombojehúva
Ama rire, kuarahy reindy ohasa amandyky rupive ha kóva ombosa’i ichupe pokõi sa’ýpe.

## Ararokái Ára
Ararokái Ára ojeguerohory opa jasyrundy 3. 

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tekoha renda
Mburuvihára

Peteĩ **mburuvihára** (karaiñe’ẽme: *emperador*) ha’e peteĩ mburuvicha oisãmbyhýva peteĩ mburuvi térã peteĩ mburuvicha orekóva tembiguáicha ambue rréipe. “Mburuvihára” ha’e pe téra imarangatuvéva, oĩméva rréi ári.
miniaturadeimagen|Mburuvi Koróna.

Hapõ Mburuvihára añónte oisãmbyhy gueteri ko’ág̃a peve, herateéva "*tennō*" (天皇), oñemoñe’ẽasárõ taitére: Yvága Mburuvi.

## Téra tembiasakue
Ary 27 K. m., Octavio Augusto omopeteĩjeyva’ekue Rróma arapy ha omohendava’ekue Rróma Mboruvi, Tetã Rróma hekoviápe.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Jokuaikuaa
Jhilmar Lora

**Carlos Jhilmar Lora** (Callao, 24 jasypa ary 2000) ha'e peteĩ vakapipopo oha'ãva Perũ megua. Oĩ Club Sporting Cristal atýpe, *defensa* ramo.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Tekove Perũgua
Yvorasa

Peteĩ **yvorasa** (karaiñe’ẽme: *puente*) ha’e peteĩ mba’e ojejapóva ojehasa hag̃ua peteĩ térã hetave mba’e ári oĩva tape mbytére ha omopa’ãva térã ombohasýva pe jehasa (tavarape, ysyry, para ha ambuéva).
[miniaturadeimagen|Yvorasa [Ysyry Pytã ári, Tetãvore Joapykuérape.]]
Umi retepy yvorasa rehegua ijoavy, ha’ãnga oñemoambue ikatu hag̃uáicha ojapo umi tenda ojeikotevẽhápe.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Jogapokuaa
Itaimbeguasu

**Itaimbeguasu** (epañañe’ẽme, ***Itaimbeguasu*** térã ***Itaimbeguazu***) ha’e peteĩ táva ojejuhúva Tetãvore Sánta Kurusúpe, Volíviape. Oguereko 210 tavaygua (ñemoaguĩ), ha oĩ Kuruguakua yvatekuarahysẽre.
## Ñe’ẽrapokuaaty
Itaimbeguasu réra ou ñe’ẽnguéra *"[[ita]] haimbe guasu"* joajúgui.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Volívia táva
Pohãnokuaa

**Pohãnokuaa** niko pe tembikuaaty oipyguaráva mba'asy yvypóra retépe ha mymbakuérape, ohechauka mba'éichapa ikatu ojejoko mba'asy ha mba'éichapa ikatu ñaneresãi jey. Pohanokuaa rupive yvypóra okuera ha hesãi porãve. Ojehero pohanohára umi oñemoarandúva pohanokuaáre ha tasyo hína omba'apohápe hikuái.

## Joajuha
Kuruguakua

**Kuruguakua** (herateéva epañañe’ẽme, *San Miguel de* C*uruguacua*) ha’e peteĩ táva ojetopáva Tetãvore Sánta Kurusúpe, Volíviape. Oguereko 193 tavaygua (ñemoaguĩ), ha oĩ Itaimbeguasu ñembykuarahyreikére ha Kurutati ñembykuarahysẽre.
## Ñe’ẽrapokuaaty
Kuruguakua réra ou ñe’ẽnguéra *"[[kurugua]]"* ha *"kua"* joajúgui.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Volívia táva
Kurutati

**Kurutati** ha’e peteĩ táva ojetopáva Tetãvore Sánta Kurusúpe, Volíviape. Oreko 90 tavaygua (ñemoaguĩ), oĩ Kuruguakua yvatekuarahysẽre.
miniaturadeimagen|Kurutati táva.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Volívia táva
Hapõ seráu

**Hapõ Seráu** (***Capricornis crispus***), hérava hapõñe’ẽme ニホンカモシカ *((nihon kamoshika)),* ha’e peteĩ mymba okambúva, oikóva Hondo ka’aguýre, Hapõme. Kyũchũ ha Chikókupe oiko hembyrekue.
miniaturadeimagen|''Capricornis crispus.''
Iñakã hatĩ michĩ ha hague heta ikatu hag̃uáicha ojepytaso araro’ýpe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Mymba
Ndoukoula

Ndoukoula ha’e peteĩ táva ha komúna ojetopáva Tetãvore Ndiamarépe, Tetã Kamerũme. 
miniaturadeimagen|Ndoukoula (mápa).
Ary 2005 jave, orekova’ekue 32.091 tavaygua, upévagui 1.454 oiko itavusúpe, héra jojáva.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Kamerũ
Minecraft

miniaturadeimagen
***Minecraft*** ha'e peteĩ ta'angamýi ñembosarái ojapo Markus Persson ha Jens Bergensten omoherakuã, ary 2009 jave oñemyasãi. Ko ñembosarái ikatu ñaha'ã kombutadóra, ñembosarái mba'e'okarupa ha pumbyry rupive. Omombe'u Steve ha Alex rembisakue, ñembosarái yvy gua'u ijurujávape oikóva, ikatuhápe jajapo heta mba'e. Iñepyrũme, Markus Persson omboypy ha upéi Mojang Studios omboguata (ko'ágã hína Microsoft omba'apo hese).

Ko ñembosarái niko jahuga ñemoĩvo ha ñamongu'ívo mba'e irundykejojáva, mba'ekuéra kúvo jaheróva oĩ oparupi. Umi kúvo niko omoha'anga gua'u mba'e ñande rekohágui, techapyrãme oĩ yvy, ita, kuarepoti, yvyra, ha heta ambuéva. 

## Mandu'apy

## Joajuha
* Sitio web oficial
* Minecraft Wiki
* Minecraft Classic

Ñemohenda:Ta'angamýi ñembosarái
Sake

**Sake** (酒?) ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeipurúva Európa ha Amérikape oñembohéra hag̃ua peteĩ jey’urã oporomonga’úvape herakuãva Hapõme, ojejapóva arro haguinógui.
miniaturadeimagen|Sake kaguakakuéra.
Hapõme, opa jey’urã oporomonga’úvape oje’e sake.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Hapõ
Ñemohenda:Jey'urã oporomonga'úva
Apajere

**Apajere** térã **rruéda** niko peteĩ mba'e apu'a omýiva ojerévo. Yvypóra oipuru apajere ogueraha hag̃ua mba'ekuéra hi'ári ymaguareite guive, ko mba'e rupive ikatu ombohasy'ỹ hembiapo. Oipuru avei oho pya'eve hag̃ua ohosehápe, upévare jahecha apajere mba'yrumýipe ha heta mba'e jererahápe. Ikatu jajuhu apajere makinakuéra rehe, omomýivo ha omomba'apóvo ichupekuéra.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Jereraha
Tángo

**Tángo** () ha’e peteĩ jeroky ha pupoty jeheguaty oúva ysyry Platagui ha umi yvykuéra oĩva kóva ykére ñepyrũrãitevoi umi tavakuéra Vuenosáire (Arahentína) ha Montevidéope (Uruguái).
[miniaturadeimagen|[Martha Báez opurahéivo tángo.]]
[miniaturadeimagen|Peteĩ [kuña ha kuimba'e ojerokýva tángo Vuenosáirepe, Arahentínape.]]

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Mba'epu porã
Apajerekõi

**Apajerekõi** térã **kõiriri**, ojekuaavéva katu **vísi** ramo, ha'e peteĩ jereraha omýiva mokõi pyrũha rupi, yvypóra py opyrũhápe umi pyrũha omomýi hag̃ua mokõi apajere. Tapichakuéra oparupigua oipuruite ko jereraha, ndahepýigui ha ndahasýigui oipuru hag̃ua, upéicha avei nombyaíri ñande rekoha ndoipurúigui mba'e omotĩmbóva. Karai héra Karl Drais, moheñoiha Alemañagua, omboypy apajerekõi 1817 jave.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Jereraha
Among Us

***Among Us*** (he'iséva *ore apytépe*) ha'e peteĩ ta'angamýi ñembosarái heta ohugáva oñondive Internet rupive, pe aty Tetãvore Joapykuéra pegua héra InnerSloth omboypy ha omyasãi 2018 jave umi ñembosarái mba'e'okarupápe Android, iOS ha Windows. Ára 15 jasypakõi 2020 jave osẽ Nintendo Switch mba'e'okarupápe, amo 14 jasypakõi 2021 osẽ ramo Xbox One ha Xbox Series XS mba'erã.

Ko ñembosaráipe jahuga va'erã heta ñande rapichándi, umi ohugáva oĩmba peteĩ mba'yrumýi yvágape ha omba'apo oñondive omboveve porã hag̃ua pe mba'yrumýi, upe aja ojuhu va'erã umíva ohundiséva pe mba'yrumýi ha mávapa ojukaséva chupekuéra.

## Mandu'apy

## Joajuha
* Sitio web oficial

Ñemohenda:Ta'angamýi ñembosarái
Ta'angamýi ñembosarái

**Ta'angamýi ñembosarái** térã **kombutadóra ñembosarái** () niko pe ikatúva jahuga mba'erechaha rupive, peteĩ kombutadórape, pumbyrýpe térã ñembosarái mba'e'okarupápe, ohugahápe peteĩ térã hetave tapicha oñombohováiva. Ta'angamýi ñembosarái niko arahasarã omombe'u techarã rupive tembiasa añetegua'ỹva oikohápe mba'e jahupyty va'erã.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Ta'angamýi ñembosarái
Remolácha

**Remolácha** niko ka'avo karape hapo apu'a ha pytã, yvy guýpe oñemoña ha'ỹigui. Ja'u tembi'úpe ikatu ñamomimói térã ja'u ipyryva. Yvypóra oñemitỹ hembi'urã ha ojapo hag̃ua chugui eiratã.

## Joaju

Ñemohenda:Ka'avo
Tupãkuaaty

**Tupãkuaaty** niko pe oñemoarandúva Tupã rehe ha ohesa'ỹijóva Tupã reko. Kóva hína jeroviapy rembikuaaty avei, upéva he'ise ohesa'ỹijóva opa mba'e jerovia rehegua. Pe oñemoarandúva tupãkuaatýre oikuaaseve ijeroviapy rehegua térã omohesakãseve ichupe jeroviapy ambuéva rehegua, umíva ojehero "tupãkuaatyhára". Ára Mbytegua pukukuévo, ohesa'ỹijónte Hesu rape, hákatu ko'ágã ikatu ohesa'ỹijo jerovia oimeraẽva.

## Mandu'apy

## Joajuha
Tángo (jeroky)

**Tángo jeroky** niko pe mokõiva ojeroky joajúvo, oñepyrũ ko jeroky oñembojehe'ávo atõi ha jeroky gáucho, Európa ha Áfrika pegua, amo ysyry La Plata rembe'ýpe, tuichaitépe umi tavaguasúpe Buenos Aires ha Montevideo, upépe guive oñemyasãi oparupi Yvy ape ári tuichakuépe. Umi mba'e jahecha meméva tángo jerokýpe hína pe mokõiva ojeroky oñoñañuãhápe, oguata ojerokývo ha ojapo sapy'a ouháicha pe jeroky.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Jeroky
Antônio Carlos Jobim

**Antônio Carlos Brasileiro de Almeida Jobim** (Río de Janeiro; 25 jasyteĩ 1927 - Nueva York; 8 jasypakõi 1994), herakuãvéva ojeheróvo **Tom Jobim** ramo, ha'e akue peteĩ puraheiapohára, opurahéiva, mbaraka ha piáno ombopúva Pindoráma pegua. Ombopúva bossa nova, Pindoráma retãygua pupoty ha *[[música clásica]]*.

Ojekuaa chupe ha'eha peteĩ umi omyasãivéva oparupi Pindoráma purahéi ha oĩha umi puraheiapohára tuichavéva saro'y XX pegua. Ha'e niko omoherakuã heta tetãme pe *[[bossa nova]]*, ha ombojehe'a *[[jazz]]* rehe ojapo hag̃ua purahéi pyahu amo arykuéra 1960 jave. Hembiapokue herakuãvéva hína «*[[Garota de Ipanema]]*», purahéi ohai Vinicius de Moraes, peteĩ umi purahéi Pindoráma megua ojekuaavéva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Opurahéiva Pindoramagua
Jazz

***Jazz*** ha'e pupoty ha purahéi mba'e oñepyrũva Tetãvore Joapykuéra retãme amo saro'y XIX paha jave. *Jazz* mba'epu porãre ñahendu oñembojehe'ávo Áfrika-Amérika pupoty Európa mba'e reheve. Tembipu ñahenduvéva *jazz* pupotýpe hína guatapu, *[[saxofón]]*, mbaraka, piáno, vatería ha váho. Ko pupoty oñembopu ouháicha, upéva he'ise pe ombopúva sapy'ánte ikatu oñepyrũ ombopu ha'eño oñeñanduháicha.

## Mandu'apy

## Joajuha
Pólio

**Pólio** (héra mbykymi oúva ñe'ẽnguégui **poliomielitis**) ha'e mba'asy poliovíru oguerúva ombyaikuaáva yvypóra ypykatu hajyguéva. Tuichaitépe umi ohasa'asýva ko mba'asýre ningo mitãnguéra, upévare hína oje'e hese ha'eha mitã mba'asy. Peteĩ tapicha hasy ramo, ikatúma oguerova ha ombohasy ambue yvypórape juruaysy rupive, hu'úrõ térã iñatĩárõ.

Pólio katuete ombohasa'asy mitã'i ha mitãkuña'i orekóva 4 amo 15 ary, umi tetãme ndahakuitereíva ha ndaro'yietéva, tuichaitépe arahaku jave. Ko mba'asy niko pya'eite oñemyasãi, hákatu ojejoko porã vakúna rupive. Ivaírõ ko mba'asy, omboruru umi tajyapỹi yvypóra retépe, umíva omomba'apóva pujase'o karaku ha apytu'ũ, upéicha hete ijapa ha ikechẽ. Ivaietérõ, ikatu omboapa asy yvypóra rete térã oporojuka.

Ára 24 jasypa ojegueromandu'a pólio ára.

## Mandu'apy

## Joajuha
* 

Ñemohenda:Mba'asy víru
Eami

***Eami*** ha'e peteĩ ta'angamýi Paraguái retãgui ojejapo 2022-pe ha omotenonde Paz Encina.

## Mba'eapohára
* Anel Picanerai
* Curia Chiquejno Etacoro
* Ducubaide Chiquenoi
* Basui Picanerai Etacore
* Lucas Etacori
* Guesa Picanerai
* Lazaro Dosapei Cutamijo

## Joajuha
* 

Ñemohenda:Ta'angamýi 2022 megua
Ñemohenda:Ta'angamýi avañe'ẽme
Ñemohenda:Alemáña ra'angamyikuéra
Ñemohenda:Paraguái ra'angamyikuéra
Ñemohenda:Argentína ra'angamyikuéra
Ñemohenda:Hyãsia ra'angamyikuéra
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra ra'angamyikuéra
Ñemohenda:Tetãnguéra Yvýi ra'angamyikuéra
Punta del Este

**Punta del Este** ha'e peteĩ táva guasu Uruguái retãme, tetãvore Maldonado-pe ojejuhúva, amo 5 km tetãvore tavusúgui. Ko távape oĩ 12 423 tapicha ary 2011 jave, hákatu oiko amove 450 000 tapicha arahaku jave, ko táva hína iporãitéva umi ohekávape yrembe'y.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Uruguái táva
V (puraheihára)

**Kim Tae-hyung** (koreañe’ẽme: 김태형; Seo-gu, 30 jasypakõime ary 1995 jave), ojeikuaa hetavéva ichupe **V** hero guýpe, ha’e peteĩ puraheihára, mba’eapohára, jerokyhára ha puraheiapohára ñembykoréaygua. Oĩ BTS ryepýpe, omba’apóva Big Hit Music rupive.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Ñemby Koreagua
Karélia

**Karélia** (epañañe’ẽme, *Carelia*​ térã *Karelia*) ha’e peteĩ tenda ojejuhúva Európa Kuarahysẽre, kareliokuéra retã, avakuéra oikova’ekue peteĩ áreape ko’ág̃a ojejuhúva Suómi ha Rrúsia mbytépe.miniaturadeimagen|Karélia (mápa).
[miniaturadeimagen|Táva Karélia [poyvi.]]
Karelioñe’ẽme, etoñañe’ẽme ha suomiñe’ẽme, Karélia héra "*Karjala*" (oñemoñe’ẽva "*Kárjala*"); rrusiañe’ẽme "*Карелия*" (*Karélira*) ha suesiañe’ẽme "*Karelen*".

Ymaguarépe, Karélia ha’eva’ekue Suésia pehẽngue.

## Ñe’ẽrapokuaaty
Karélia réra ou ñe’ẽnguéra "*karja*" (tymba) ha "*la*" (ñe’ẽriregua ojeiporúva oñembohéra hag̃ua peteĩ «yvýpe») joajúgui.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Hĩlándia
Ñemohenda:Rrúsia
Ñe'ẽryrupavẽ

**Ñe'ẽryrupavẽ** ningo tembiapokue ipukuitéva oguereko opaite tembikuaa ha marandu. Ñe'ẽryrupavẽme oĩ va'erã mba'ekuaa omombe'úva opamba'e yvypóra oikuaa. Py'ỹinte jahecha ko tembiapokue ojehaíva aranduka atýpe, oĩ katu pe ojejapóva internet-pe, Vikipetã techapyrãme.

Ndahasýi jaheka hag̃ua ñe'ẽryrupavẽme pe jaikuaaséva, upépe oĩ mba'e oipytyvõva ñane arandupy ha omombe'úva ñane rembiapo ha rekoha rehegua.

Ñe'ẽryrupavẽ ko'ágã guáicha jaikuaáva ou Ephraim Chambers rembiapokuégui, pe *[[Cyclopaedia]]* (1728) ha'e ohai ha oñemyasãi oparupi. Upe rire ou karai Denis Diderot ha umi ñe'ẽryrupavẽ haihára saro'y XVIII pegua, ojapose hikuái tembiapokue ojoguáva *Cyclopaedia* Chambers ojapo va'ekue, upéicha oiko upe aja pe tembiapokue tuichavéva Ára Mba'ekuaáva pukukuévo: pe *[[Encyclopédie]]* (1751-1772), ojapo haihára ha tembikuaatyhára aty Hyãsia pegua.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Marandu
Ñemohenda:Aranduka
Amagasaki

**Amagasaki** (尼崎市 *Amagasaki-chi*?) ha’e peteĩ táva ojetopáva Hyõgo huvichandápe, Hapõme. Oñemopu’ãva’ekue 1 jasyrundýme ary 1916-me, Ósaka ykére.
miniaturadeimagen|Amagasaki táva mbyte.
Hi’área ohupyty 49,77 km² ha oguereko 460.091 tavaygua (2005).miniaturadeimagen|Amagasaki poyvi.
miniaturadeimagen|Amagasaki guarakapa.
## Mandu’apykuéra
https://www.soumu.go.jp/main_content/000442938.pdf

https://web.archive.org/web/20171119083408/http://www.soumu.go.jp/main_content/000442937.xls

Ñemohenda:Hapõ táva
Mabel Pedrozo

**Mabel Mercedes Pedrozo Cibils** - momaranduhára, haihára ha tekomo’ãhára Paraguaigua. 

Heñóikuri táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 23 jasyporundy ary 1965-pe. Itúva herava’ekue Juan Ramón Pedrozo ha isýkatu Natalia Cibils de Pedrozo. Ñemoñare irundyha, po apytépe: Carlos, Amanda, Soledad, Mabel Mercedes ha Zully. Oñemoarandúkuri táva Paraguayýpe; oikékuri mitãmbo’ehao San José-pe ha mitãrusumbo’ehao *Nuestra Señora de la Asunción*-me. Upéi oike, oñemoarandu ha oiko chugui tekomo'ãhára *Facultad de Derecho* UNA-pe.

Oĩjepékuri heta atýpe ha omopu’ãkuri *Escritor róga*, ary 2012-pe, heta tembiapo porã omotenondehaguépe.

Oñepyrũkuri momaranduhárõ kuatihaipyre “La Tarde”-pe ha upéi omba’apóma kuatiahaipyre “Popular”-pe, itykéra Amanda Pedrozo ndive; upéicha avei,  Escritor Rógape omba’apo Letty Tabarelli ndive. Mabel Pedrozo omanókuri táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 12 jasyrundy ary 2022-pe, orekórõguare 56 ary.

Oñeme’ẽkuri chupe heta jehechakuaa ha jopói hembiapo porãitáre: Jopói “Amigos del Arte” (1984), Jopói “Roque Gaona” (2002), Jopói “Bienio” (2002-2004), jehechakuaa “Amigo Solidario del Idioma Guarani del Ateneo de Lengua y Cultura Guarani” (2016), ha “Mención de Honor - Premio Nacional de Literatura” (2021).

Ohaíkuri heta aranduka, umíva apytépe: 
*“Mujeres en el teléfono y otros cuentos” (1997, Amanda Pedrozo ndive), 
*“Debajo de la cama” (2000), 
*“Noche multiplicada” (2001), 
*“Juego de sábanas” (2003), 
*“Perversidad” (2006), 
*“Las arrugas de la Virgen” (2010),
* “Los bultos: cuentos” (2012), 
*“Hilván de lunas. Relatos desde la tierra originaria” (2017),
* “Almas en pena y otras historias” (2017),
* “Cuentos impuros” (2019), 
*“Veladas teatrales en jopara”, (2021), 
*“El niño encerrado” (2021) 
* “La Virgen Carrillo” (2021).

## Joaju
*EPA

## Mandu’apykuéra
* MABEL PEDROZO, Ohai: David Galeano Olivera.

Pedrozo, Mabel
Crispín González

**Crispín González Bordón** oĩ ñoha’ãngára, mba’epu’apoha, ñe’ẽpapára Paraguaigua. 

Heñóikuri táva Kapiata, Tetãpehẽ Central, Paraguay Retãme; ára 18 jasyrundy ary 1947-pe. Oñemoarandúkuri itávape, Tetã Mbo’ehao Kapiatápe ha upéi oikóma chugui ñoha’ãngára ha, orekórõguare 22 ary, oiporavókuri ijeherorã “Floripón” ha ityke’ýra Martín González ndive, ojeheróva “Cariñito”, omoheñói hikuái amo ary 1965 rupi pukarã joyvy “Cariñito ha Floripón”, avei ojapókuri hikuái ñoha’ãnga aty *Teatro Estudio Libre*-pe oĩva Rudi Torga poguýpe. Ha’ekuéra ohapykuehókuri José Ka'i ha José L. Melgarejo-pe.

Crispín González niko omendákuri kuñakarai Ester Maidana rehe ha iñemoñare ha’e Rubén Darío ha Crispín Rafael. Guarani ñe’ẽ rayhuhára ha myasãihára ndetuichapajepéva.

Ityke’ýra Martín ndive omba’apókuri ñane retã tuichakue javeve, ojapohápe ñoha'ãnga ha pukarã. Omba’apojepékuri heta ñoha’ãngára ojekuaaitereíva ndive, umíva apytépe: Los Compadres, Máxima Lugo, José de Oliveira, Blanca Navarro, Carlitos Vera, José Olitte ha ambuéva. Avei ojapókuri puhoe, ipahaitépe oĩkuri Puhoe *Pasión 98.1* táva Kapiatagua. Crispín González ojejapókuri heta jehechakuaa, umíva apytépe, oĩ upe ojapova’ekue ichupe Tavao Kapiata, omomba’eguasúva hembiapoita ñande reko rehehápe.

Orekórõguare 74 ary ha haimete ohupytývo 55 ary omba’apohague, Crispín González Bordón omanókuri táva Kapiata, Paraguay Retãme; ára 21 jasyrundy ary 2021-pe.

## Joaju
* CRISPÍN GONZÁLEZ – RADIO PASÍON
* CARIÑITO HA FLORIPÓN
* CRISPÍN GONZÁLEZ – KAPIATA DIGITAL

## Mandu’apykuéra
* CRISPÍN GONZÁLEZ, Ohai: David Galeano Olivera.

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Paraguáigua
Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Paraguaigua
Mapucheñe'ẽ

**Mapucheñe'ẽ** (Mapucheñe'ẽme:*Mapudungun*) ha'e peteĩ ñe'ẽ Ñemby Amérika pegua. Ha'e ñe'ẽ ypygua mbohapyha oñañe'ẽvéva Chíle ha Arahentina retãme. Oñe'ẽkuaáva: 260.000.

Ñemohenda:Chíle ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Arahentína ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Sócrates

***Sócrates*** (Gyresiañe'ẽme: Σωκράτης, *Sōkrátēs*; Alopece, Aténa, 470&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve - Aténa, 399&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve) ha'e akue peteĩ karai arandupykuaatýre oñemoarandúva Gyrésia Ymaguare pegua, ojehechakuaa chupe oĩha umi karai aranduvéva apytépe ko Yvy ape ári tuichakue. Ha'e niko Platõ mbo'ehára, pe hemimbo'e va'ekue Aristóteles, ko'ã mbohapy hína umi mba'etuichavéva Gyrésia arandupykuaatýpe. Ambue hemimbo'e herakuãva ningo Antístenes, Aristipo ha Esquines. Sócrates ndohechaukái tekorã térã tembikuaa heko peteĩva, ohechauka katu mba'éichapa jajokupyty porãve ñemongeta rupive ha mba'éichapa ikatu hesakãmba ñandéve ñañoñe'ẽjovakévo umi mba'e hasýva jaikuaa hag̃ua. Umi mba'e hasýva katu oñe'ẽva iñepyrũme ñande rekove oñondivepa rehegua, upéva he'ise oñe'ẽva hikuái jokuaikuaa rehegua. Hákatu oñemoaranduve ohóvo, ikatu jahecha oñe'ẽva tekopykatu rehegua, upéva he'ise "mba'éichapa jaikove". Such is the influence of Socrates that philosophers before him are called the Presocratic philosophers.

Ndaipóri mba'e tee ohechaukáva Sócrates oheja jehaipy térã aranduka imbo'epy reheve. Ko'ágã jaikuaa Sócrates rekove rehegua umi hemimbo'e Platõ, *[[Aristófanes]]* ha *[[Jenofonte]]* ohejágui aranduka omombe'úva Sócrates ñeimo'ã. Platõ rembiapokuépe, pe ojeheróva "ñemongeta", ikatu jajuhu ko'ágã umi ñemombe'u ipukuvéva Sócrates rekove rehegua. Oĩramo jepe mba'e ne'ĩra jaikuaa hekove rehegua, ndaikatúigui jaikuaa pe oĩva Platõ rembiapokuépe ohechaukaite mba'éichapa Sócrates reko tee.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Tekove Gyrésia Ymaguare pegua
Vikingokuéra

derecha|miniaturadeimagen|317x317px|Vikíngo tavakuéra Ekandináviape.
**Vikingokuéra** niko umíva Ekandinávia pegua oiko va'ekue Yvate Európape, herakuãitéva hikuái oipurukuaa porãgui ygarusu mbarete ha oñorairõmemégui. Amoite saro'y VIII guive saro'y XI meve, oho hikuái Európape yga pukúpe ha ondyry tetãnguérare, oñorairõ ha ojapo hikuái hekoharã, tetãnguéra ko'ágã jahero Vyretáña Guasu, Alemáña, Hyãsia, Epáña, ha Itália.

Oñe'ẽ hikuái pe ñe'ẽ yvatevogua ymaguare ha pe mombe'ugua'ukuaaty yvatevogua niko ijeroviapy tee, oĩ jepe hetaitéva oheja va'ekue ijeroviapy tee ha oguerovia Hesu rapére.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Vikingokuéra
Doraemon

***Doraemon***(Hapõñe'ẽme: ドラえもん) niko peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui moha'angapyre ombopukáva Hapõ pegua Fujiko F. Fujio ojapo oñembohasa hag̃ua TV Asahi rupi, oñepyrũ 2005-pe.

## Mba'eapohára

* Mizuta Wasabi ojapo Doraemon (Hapõñe'ẽme: ドラえもん)
* Megumi Ōhara ojapo  Nobita Nobi (Hapõñe'ẽme: 野比のび太)
* Yumi Kakazu ojapo  Shizuka Minamoto (Hapõñe'ẽme: 源静香)
* Subaru Kimura ojapo  Takeshi "Gian" Goda (Hapõñe'ẽme: 剛田武)
* Tomokazu Seki ojapo  Suneo Honekawa (Hapõñe'ẽme: 骨川スネ夫)

## Mandu'apy


## Joaju

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui
Jean-Jacques Rousseau

**Jean-Jacques Rousseau** (28 jasyporundy ary 1712  – 2 jasypoteĩ ary 1778) ha'e akue peteĩ karai arandu herakuãitéva oñe'ẽva Hyãsiañe'ẽme. Heñóikuri táva Ginebra, Suísa retãme ha akóinte he'i ijehe ha'eha Ginebra pegua. Rousseau oikova'ekue sa'ary XVIII - pe Ára Mba'ekuaáva aja . Iñeimo'ã ha hembiapokue tetã ñesãmbyhy rehegua omombarete pe Hyãsia Ñepu'ã ha oipytyvõ omoheñói hag̃ua tetãrayhu reko  ha ñemoirũrape.

Rousseau ha'e avei peteĩ purahéi apohára, ohaiva'ekue heta aranduka pupoty rembikuaaty rehegua . Rousseau ojapo *Confesiones*, peteĩ aranduka oñe'ẽva hekove rehegua, peteĩva umi peteĩha ko'ãichagua. Rousseau oguerovia yvypóra heñóiha imarangatu ha hembiapo vai'ỹre, ha oikoha pokarẽ ha ñembyasy umi mba'e ojehúva hekovépe ha ojehasáva avano'õme. Oguerovia avano'õ opa ramo, yvypóra ovy'áta ha ipotĩ jeýta.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Suísagua
Go Ara

**Go Ara** (Jinju, Ñemby Koréa, 11 jasykõime 1990 jave), ojeikuaa hetavéva **Ara** réra guýpe, ha’e peteĩ kuña mba’eapohára ha techarãhára ñembykoreagua. Oñepyrũ hembiapo mba’eapoháraicha peteĩ sambyry tekochaukápe hérava *Sharp #1*. Omba’apo *Artist Company* ryepýpe.
[miniaturadeimagen|Go Ara [2019 jave.]]

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tekove Yvyapykorea
Ñemohenda:Mba’eapohára ñembykoreagua
Asuka (ñorairõhára)

**Kanako Urai** (浦井 佳奈子 *Urai Kanako*?, Osaka, 26 jasyporundýpe 1981 jave) ha’e peteĩ ñorairõhára heñóiva Hapõme, omba’apóva WWE g̃uarã, **Asuka** (アスカ) réra guýpe.
[miniaturadeimagen|Asuka, ary [2018 jave.]]
Yma herava’ekue **Kana** (華名 *Kana*), oñepyrũ hembiapo ñorairõháraicha ary 2004 guive.

## Mandu’apykuéra
https://www.imdb.com/name/nm7542723/

Ñemohenda:Tekove Hapõgua
Ñemohenda:Kuñanguéra
Asumiko Nakamura

**Asumiko Nakamura** (中村 明日美子 *Nakamura Asumiko*?, Hapõ, 5 jasyteĩ 1979 jave) ha’e peteĩ kuña mánga apohára hapõygua. Epáñame oñemoherakuãva’ekue ha oñemoherakuã gueteri hembiapo.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tekove Hapõgua
Keiya Nakami

**Keiya Nakami** (中美 慶哉 *Nakami Keiya*?, Tochigi, 23 Jasyporundýpe 1991 jave) ha’e peteĩ mangapy ñembosaraihára hapõygua.
miniaturadeimagen|Keiya Nakami.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tekove Hapõgua
Makano (puraheihára)

**Hernán Enrique Jiménez Pino** (Panama, 7 jasypópe ary 1983 jave), ojeikuaa hetavéva **Makano** réra guýpe, ha’e peteĩ puraheihára ha puraheiapohára panamagua ojapóva rregetõ.
[miniaturadeimagen|Makano [2008 jave.]]

## Mandu’apykuéra
http://plena507.com/artistas/183-biografia-de-makano

Ñemohenda:Tekove Panamagua
Ñemohenda:Puraheihára
Noriko Senge

**Noriko Senge** (千家典子, Tókio, 22 Jasypokõime ary 1988 jave) ha’e peteĩ kuña ojejuhúva Hapõ Mburuvihára ogaygua ryepýpe. Heñoihaguére Takamado ogaygua rajy mokõiháicha, oñeme’ẽ ichupe mburuvi herarã *Nyoō* térã *Jyoō* (女王 rréina).
[miniaturadeimagen|Noriko Senge [2013 jave.]]

## Mandu’apykuéra
http://www.kunaicho.go.jp/e-about/history/history08.html

Ñemohenda:Tekove Hapõgua
Nakáma

**Nakáma** (*[[Hapõñe'ẽ|hapõñe’ẽme]]: 仲間*), ha’e peteĩ ñe’ẽ oúva Hapõ retãgui ojeiporúva oñehenói hag̃ua peteĩ angirũme, irũme, javevépe térã peteĩ jojápe.
miniaturadeimagen|Ñe’ẽ nakáma (ojehaíva hapõñe’ẽme).

## Mandu’apykuéra
https://web.archive.org/web/20220523153429/https://artsandculture.google.com/entity/nakama/g11cn9hwtrk

Ñemohenda:Hapõ rembiasakue
Kokane

**Jerry B. Long, Jr.** (Pomóna, Kalifóryña, jasypo 11 ary 1969 jave), herakuãvéva **Kokane** réra guýpe, ha’e peteĩ puraheihára opurahéiva ''rap''.
[miniaturadeimagen|Kokane ([2011 jave).]]

## Mandu’apykuéra
https://www.discogs.com/artist/684334-Jerry-Long-Jr

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Ñemohenda:Puraheihára
Kalifórnia

thumb|right|200px|Kalifórnia poyvi

**Kalifórnia** ha'e peteĩ Amérika Retãvorekuéra Joaju retãvore. 
* Tavayguakuéra: 39.512.223 ava (2019). 
* Táva guasu: Sakaraménto.
* Ambue táva: Los Ángeles, San Francisco.
Kosuke Nakamura

**Kosuke Nakamura** (hapõñe’ẽme: 中村航輔 *Nakamura Kōsuke*, Kíta, Tókio, Hapõ, 27 jasykõime ary 1995 jave), ha’e peteĩ mangapy ñembosaraihára hapõygua oñembosaráiva yvyrapãháraicha.
[miniaturadeimagen|Kosuke Nakamura ary [2018 jave.]]

## Mandu’apykuéra
https://web.archive.org/web/20180630190201/https://www.jleague.jp/en/club/kashiwa/player/detail/1300080/

Ñemohenda:Tekove Hapõgua
Nicolás Copérnico

**Nicolás Copérnico**  (19 jasykõi 1473 – 24 jasypo 1543) ha'e akue peteĩ mbyjakuaahára poláko.  Tapichakuéra oikuaa Copérnico-pe umi iñeimo'ã rupi kuarahy ha ñande Yvy rehegua. Iñeimo'ã tenondeguáva ha'eva'ekue ñande Yvy ha'eha *heliocéntrico* (*helios* he'ise hína kuarahy). Hembiapokue he'i kuarahy oĩha kuarahy ypykatu mbytépe, ha umi yvóra ojere hese. Péva osẽkuri iñarandukápe, *De revolutionibus orbium coelestium* (Oñe'ẽva umi yvóra yvagagua jerekue rehe) pe ary omano haguépe.

Copérnico heñóikuri ary 1473-pe táva Thorn (Toruń) Purúsia retãme, peteĩ tetã oñe'ẽvéva Alemañañe'ẽ ha oisãmbyhýva mburuvicha guasu Polóña ary 1466 guive. Ha'e va'ekue ñemuhára Niklas Koppernigk ha hembireko Barbara Koppernigk (heñóiva Barbara Watzenrode) memby. Iñe'ẽ tee ha'e Alemañañe'ẽ. Oñembo'e raẽ chupe Cracovia-pe ha upéi Itáliape, upépe omohu'ã iñemoarandu ñe'ẽngára ramo upe tupao katólikope. Avei oñemoarandu pohãnohára ramo oipytyvõ haguã hapichakuérape. Copérnico ohasa hetave hekove omba'apo ha ohesa'ỹijóvo Frauenburg távape (Frombork), Warmia-pe, omanohápe ary 1543 jave.

Copérnico ha'e va'ekue peteĩva umi karai arandu tuichavéva hekove pukukue aja. Ha'e va'ekue pa'i, papapykuaahára, mbyjakuaahára, ñe'ẽngára, pohãnohára, sãmbyhyhára ha ñorairõhára. Opa ko'ã tembiapo aja, ha'e oñemoarandu mbyjakuaáre peteĩ arahasarã ramo. Hákatu, pe mba'ekuaarã *heliocentrismo* rehegua he'íva kuarahy, ñande Yvy rangue, oĩha kuarahy ypykatu mbytépe, ha'e peteĩva umi tembikuaaty ñeimo'ã tuichaitevéva tembiasápe, ha'ékuri pe omoñepyrũ mbyjakuaa javegua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Poloñagua
Kojói

**Kojói** térã **ka’ary** (karaiñe’ẽme, *mate cocido*) ha’e peteĩ jey’urã tee ñemby Ñembyamérika retãnguéra rehegua: Arahentína, Paraguái, Pindoráma ha Uruguái. Ko jey’urã ojejapo oñembyakúvo y ha, opupu jave, oñemoĩ ipype ka’a (*Ilex paraguariensis*). Upévagui osẽ peteĩ tykue hyakuã porãva, isa’y hovyũ satĩva ha ijiro kangýva.
miniaturadeimagen|Kojói.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Jey'urã
Lorenzo Acquaviva

**Lorenzo Acquaviva** (Itália, 12 jasypateĩme ary 1968 jave) ha’e peteĩ mba’eapohára, haihára ha ñoha’ãngao sãmbyhára italiaygua.
[miniaturadeimagen|Lorenzo Acquaviva ary [2020 jave.]]

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tekove Italiagua
Fernanda Pivano

**Fernanda Pivano** (18 jasypokõi ary 1917 – 18 jasypoapy ary 2009) ha’eva’ekue peteĩ haihára, ñe’ẽasahára ha kaguaihára italiaygua.
[miniaturadeimagen|Fernanda Pivano ary [2006 jave.]]

## Tekovehai
Heñoiva’ekue Hénova tavusúpe, tuichavévo ohova’ekue Torínope hogayguakuéra ndive. Ary 1941 jave, omboty imbo’esyry ha ojapo peteĩ hechaukapyrã oñe’ẽva *[[Moby Dick]]* rembiasagua’úre, Herman Melville rembiapokue. Ary 1943 jave, Einaudi omoherakuã iñe’ẽasa peteĩha, *[[Spoon River Anthology]]* pehẽngue, ñe’ẽpotyhára Edgar Lee Masters rembiapokue.

Ary 1948 jave, Pivano oñemoangirũ Ernest Hemingway ndive, ha oñepyrũ omba’apo oñondive.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Ñemohenda:Ñe'ẽasahára
Kundy

**Kundy** (rrusiañe’ẽme: *Кунды*) ha’e peteĩ táva okaragua ojejuhúva Rrúsia Joaty ryepýpe. Kundy távape oiko 815 tavaygua (2010 jave).
miniaturadeimagen|Táva Kundy.
Kuma ha Kara ha’e umi táva hi’ag̃uivéva.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Rrusia táva
Aigua

**Aigua** (epañañe’ẽme: *Aiguá*) ha’e peteĩ tavaguasu oĩva Tetãvore Maldonado ryepýpe, Uruguáipe. Aigua oreko 2.470 tavaygua (ñemoaguĩ).
miniaturadeimagen|Aigua

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Uruguái táva
Franklin D. Roosevelt

**Franklin Delano Roosevelt** (30 jasyteĩ 1882 - 12 jasyrundy 1945) ha'e akue Tetãvore Joapykuéra mburuvicha 32ha ary 1933 omano meve 1945 jave. Omba'apo 12 ary tetã ruvicha ramo, omanókuri oñepyrũ riremi pe jey irundyha, upéicha kóva hína pe hi'areve omba'apóva Tetãvore Joapykuéra rendota ramo. Omano rire, osẽ pe kuatia 22ha omyatyrõva Léi guasu he'íva mbovy árapa ikatu oiko peteĩ tapicha tetã ruvicha ramo. Oiko mboyve chugui mburuvicha, ha'ékuri tetãvore Nueva York sãmbyhyhára 1929 guive 1932 peve.

## Joajuha

Ñemohenda:Tendota Tetãvore Joapykuéra pegua
Google Translate

**Google Ñe’ẽasaha** (ingleñe'ẽ guive *Google Translate*) ha'e peteĩ ñe’ẽasaha omba'apo ijeheguíva heta ñe'ẽme, omoheñóiva ha ome'ẽva Google, ombohasa hag̃ua araitépe jehaipyre, ñe'ẽ, ta'ãnga térã ta'ãngamýi peteĩ ñe'ẽgui ambuépe. Google Translate oguereko katupyry ombohasávo 133 ñe'ẽme, ko ypykatu omba'apo ojehepyme'ẽ'ỹre ha ojeporu ára ha ára hetave 200 sua tapicha.

Avei oĩ peteĩ jepysokue Google Chrome kundahárape g̃uarã; Jasykõi ary 2010 jave, Google Translate oñembojoaju Google Chrome kundahára heseguaitépe ombohasa hag̃ua ijeheguiete pe ñanduti kuatiarogue ojehecháva.

Ko tembiporu oreko katupyry ombohasávo jehaipyre araitépe oiporúvo pumbyry ra'anga'oha, mba'e poravorã "Javetegua" rupive. Oñemoporãve ha oñemopya'eve hag̃ua oĩ pe tembiporu'i techarãme ha ta'angamýipe ombohasáva ñe'ẽ hi'araitépe.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Google
Ñemohenda:Ñe'ẽ'asa
Kimiko Koyama

**Kimiko Furuyama** (古山 貴実子 *Furuyama Kimiko*?, Tokuchíma, jasyteĩ 27, ary 1979), ojeikuaa hetavéva **Kimiko Koyama** guýpe (こやま きみこ *Koyama Kimiko*), ha’e peteĩ puraheihára ha ñe’ẽsẽ mba’eapohára hapõgua.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tekove Hapõgua
Girala Yampey

**Girala Yampey** (1923-2018) niko haihára Guarani.

Girala Yampey mombyry herakuãva, heñoiva’ekue ára 11 jasypoteĩ ary 1923-pe, Táva Ky'ỹindy, Tetãpehẽ Paraguari, Paraguay Retãme ha oikóva Táva Taragui, Argentina Retãme, ary 1947 guive. 

Girala Yampey niko Guarani ñe'ẽ ha reko rayhuhára añetete, are guivéma ohaíva heta aranduka omombe'uhápe umi mba'e porãita oguerekóva Ñande Ypykue Guarani.

Tembiapokue: “Ko'ẽju rekávo” (1986); “Poemas de mi otoño” (1991); “Sobre mitos y leyendas Guaraníes” (1991); “Rumores de la selva” (1995); “El gaucho Lega - Un mito correntino” (1995) y “Los flautines del sol” (2012), “GUÍA DE LA LITERATURA PARAGUAYA” (2016).

Pe jehechakuaa ''Ateneo'' omog̃uahẽkuri Girala Yampey-pe ohechakuaávo chupe hembiapoita Guarani ñe’ẽ ha reko rayhupápe (2017).

Girala Yampey omanókuri Táva Taragui, Argentina Retãme; ára 24 jasyteĩ ary 2018-pe, oguerekórõguare 94 ary.

## Mandu'apy
* GIRALA YAMPEY. Ohai: David Galeano Olivera.

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Paraguáigua
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Argentinagua
Ñemu sãso

**Ñemu sãso** niko ojeheroháicha umi ovendéva ha ojoguáva oiporavóvo mbovýpa mba'ekuéra repykue ha tetã rekuái nohekome'ẽi hese, upéicha ojapo hikuái pe kuave'ẽ ha jerure rekorã rupive. Ikatu jahecha pe ñemu sãso peteĩ ñeimo'ã omomba'apo hag̃ua avano'õ ramo, peteĩ tekorã avano'õ ojapo oho hag̃ua hese ramo térã peteĩ virurekokuaa rechaukarã he'íva mba'éichapa oñemu umi ovendéva ha umi ojoguáva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Virurekokuaa
Ndakimakúra

Peteĩ **ndakimakúra** (hapõñe’ẽme: *抱き枕*, *dakimakura*; oñemoñe’ẽasárõ avañe’ẽme: «aramboha ñeañua hag̃ua») ha’e peteĩ aramboha puku hapõgua. 
miniaturadeimagen|Peteĩ ndakimakúra ogurekóva kuña ra’ãnga.
Kuarahyreiképe, ñe’ẽ "ndakimakúra" ojeiporu oñembohéra hag̃ua umi aramboha ha’ãngáva. 

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Hapõ rembiasakue
Boushaki

**Boushaki** (árabe ñe’ẽ: بوسحاقي) ikatu oñe’ẽ:
* Ali Boushaki - Teólogo argelino ha sufi.
* Feriel Boushaki - Kuñakarai argelina artista
* Mohamed Seghir Boushaki - Político nacionalista argelino ha activista.
Taipéi

**Taipéi** (chinañe’ẽ aranduymaguápe, *臺北市* térã *台北市*; *Táiběi Shì*) ha’e Taiuã tavusu ary 1949 guive ha itavaguasu oguerekovéva tavaygua.
Oĩme Ypa’ũ Taiuã yvate gotyo, tavaguasu Taipéi oguerekova’ekue 2.619.920 tavaygua ary 2009 jave (ñemoag̃ui).miniaturadeimagen|Tavaguasu Taipéi Taiuãme.
## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Taiuã
Kinoko Nasu

**Kinoko Nasu** (奈須 きのこ, *Nasu Kinoko*, kuimba’e, 28 jasypateĩ ary 1973) ha’e peteĩ apohára hapõgua, ojeikuaa hetavéva ichupe ohaihaguére tembiasagua’u vevúi hérava *[[The Garden of Sinners]]* (avañe’ẽme: Angaipavorakuéra yvotyrokái). Oñehekombo’eva’ekue Hósei Mbo’ehaovusúpe, mbo’esyry tembikuaaty yvypóra ryepýpe.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tekove Hapõgua