open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mba'yruveve

thumb|200px|Aviõ ha'e peteĩ mba'yruveve oporogueraháva.
**Mba'yruveve** ha'e oimeraẽ mba'yruguata ovevéva yvágape. Mba'yruveve ikatu ojepuru ojereraha hag̃ua tapichakuéra térã mba'ekuéra (techapyrãme, aviõ), oĩ avei upéicha ojepurúva oñorairõvo, umíva ojehero mba'yruveve ñorairõha. Mba'yruveve ikatu opyta amo yvága ombohasa pya'eitérõ yvytu ipepo rupive, upéicha ojehecha aviõnguéra ha vevehajere, oĩ avei umíva ovevúiva, mba'evuapu'a techapyrãme.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Jereraha
Ára pavẽ omohendáva

thumb|300px|Yvóra Aravo.
**Ára pavẽ omohendava** (**APO**) térã UTC (Inglyesñe'ẽ, *Universal Time Coordinated*) ha'e Yvóra ára tekomemegua. Omohenda opaite aravopapahakuéra ha aravo Yvórape.

Ñemohenda:Ára
Tetãnguéra rysýi ava hetakuére

Kóva niko tysýi ohechaukáva **tetãnguéra avaitakue rehe**, ary 2020. 
thumb|400px|right|Yvypóra etakue ra'ãnga opaite tetãme ary 2019 aja.
 

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tetã
Ñemohenda:Tetãnguéra rysýi
Lóndyre

**Londyre** (Ingleñe'ẽme:*London*) ha'e tavaguasu ha tuichave táva Ingyaterra ha Tavetã Joajugua. Oĩ Ysyry Tamisi hembe'y, Yvykuarahysẽ Tuicha Vyretaña Ypa'ũ-pe. Oñepyrũva ary 43. Jasypokõi 2007-pe, Londye oguerekova'ekue 7.556.900 avakuéra.


Ñemohenda:Ingyatérra táva
Indonésia

**Tavakuairetã Indonésia** (Indonésia ñe'ẽme: *Republik Indonesia*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy apekue ojejuhúva hetaite ypa'ũre Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme ha Oseanía ipehẽngue yvatépe. Tetã Indonésia ijyvy apekue oñemyasãi amo 17508 ypa'ũnguéra rupive ha ojeipapaháicha ary 2015-pe oiko ipype amo 255.903.244 tekovekuéra, upéicha ha'e tetã orekovéva tekovekuéra ipype irundyha. Hi'ári avei, Indonésia ha'e tetã orekovéva musulmã ipype.

Indonésia ha'e hína peteĩ tavakuairetã oiporavóva imburuvicharã ha umi Amandaje Guasu ruvicharã vóto rupive, tetã rekuái oĩ ko tetã itavusúpe, táva Jakáta. Indonésia ijyvy apekue ha'égui ypa'ũ aty, oñehembe'ýnte yvy rupi tetã Papúa Gynéa Pyahu, Kuarahyresẽ Timor ha Malásia (ypa'ũ Vonéo-pe). Tetã ambuéva ojejuhúva ijerére yguasu rupive ha'e Singapúra, Tailandia, Mburunéi, Filipina, Paláu ha Autarália.

Ypa'ũ aty Indonésio pegua ha'e tenda tetãnguéra oñoñemuitéva opaichagua mba'e sa'ary VII guive, upe mburuvi ymaguare hérava *Srivijaya* oñepyrũ oñemu China ha Índia ndive. Mbeguehápe, umi mburuvicha guasu ypa'ũ aty Indonésio pegua oipuru arandupy, jeroviapy ha tekuái reko ojeipurúva umi tetã ymaguare Índia pegua. Indonésia rembiasakuére heta ojejuhu tetã pytagua ondyrýva umi ypa'ũme oipe'a hag̃ua yvy mba'epy. Karai ñemuhára musulmã oguereha rire islã jerovia Indonésiape ha umi Európa pegua oguahẽ rire avei Indonésia-pe ojapo ikoloniarã, tetãnguéra oñepyrũ ñorairõ oñembojára hag̃ua mba'epykuéra Indonésia ypa'ũ atýgui. Mbohapysa popa ary rire ko tetã oime Tetãnguéra Yvýi ipogúype, ohupyty isãso, Ñorairõ Guasu Mokõiha rire.

Ypa'ũnguéra rupive ojehecha Indonésia retãygua ijypykue opaichagua, iñe'ẽ ha ijeroviapy opaichagua avei. Haimete opa Indonésia ypykuekuéra ha'ehína upe te'ýi Háva pegua. Tetã ñe'ẽ tee peteĩva rupive ohupyty oikoha teko joaju, upévare ko tetã ñe'ẽ akã ha'e *"Bhinneka Tunggal Ika"* ("Teko joaju umi mba'e ojuavýva mbytépe"). Indonésia ijyvy apekuére ojehecha avei tekove'etaita guasu, opaichagua mymba ha ka'a, ha ojeikuaa Indonésia ha'eha peteĩ umi 17 tetãgui ijyvy apekuére ojehecha tekove'etaita guasuitereíva. Orekóramo jepe opaichagua mba'epy ijyvýre, heta tekotevẽ ojehecha umi Indonésia retãygua mbytépe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Indonésia rekuái renda tee
Vangalande

**Vangalande** (Vengali ñe'ẽme: বাংলাদেশ), héra tee hína **Vangalande Tetarã Retã** (Vengali ñe'ẽme: গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Ñemby Ásiape. Ijyvy apekue jerére oĩ Índia, peteĩ vorekue'ínte oñemohembe'y Miama rehe. Ko tetã oĩ yvy porãme   ysyry Ganges ñesẽhápe, upévare sapy'ánte oiko upépe ysyrysẽ ha arapochy. Ojoajúvo Índia retãvore Kuarahyreike Vengálare, ojapo pe yvy ijypykue ha iñe'ẽ peteĩva hérava Vengála. Añetehápe katu, vengali ñe'ẽme, ko téra «Bangladesh» he'ise «Vengála retã».

Hembe'y ko'agãgua oñemopyenda oikokuévo Vengala ñembovo mokõiha ary 1947 jave, oikórõguare chugui vorekue kuarahyresẽygua pe tetã oñemosãsoramóva Pakitã megua. Jepémo, ojejuhu mombyryete hetã vorekue kuarahyreikeguágui oĩgui amo 1600&nbsp;km Índia yvy apekuégui ko'ã vorekue apytépe. Ary 1971 jave, oñemboykeve ko vorekue ñesãmbyhy ha ñe'ẽ tee, upéicha avei ojeheja rei ivirurekokuaa, upévare oñepyrũ oñokarãi vai Pakitã ndive, oiko peve ñorairõ isãsorã ha oñemopyenda peve Vangalande peteĩ tetã hekosãsóva ramo. Isãso rire, ohasa'asy ko tetã ñembyahýi guasúgui, arapochyitégui ha mboriahu oparupiguágui, upéicha avei oiko upépe heta sarambi ñesãmbyhýpe ha *[[golpe de Estado]]* ojapóva umi milíko. Heñói jey jekopytyjoja ary 1991-me ha upéicha ojehecha py'aguapy ha virurekokuaa oñemoporãva.

Vangalande ha pe tetã 8ha orekovéva tapichakuéra yvy ape ári. Ojehecha heta tapicha imboriahúva; jepémo, ary 1975 guive okakuaa mokõi jey  iPIB *per cápita* ha oguejy mboriahu retakue amo 20% oñepyrũ guive 1990. Upéicha, ko tetã oĩ «umi 11 oútava» apytépe, peteĩ aty orekóva tetã okakuaátava. Ndáka, itavusu, ha heta tavaguasu ambuéva omokyre'ỹ okakuaa hag̃ua tetã.

Vangalande ñesãmbyhy oguata jekopytyjojápe ha amandaje rapépe. Upéicha avei, oĩ Tetãnguéra Ñembojoajúpe ha heta tetã aty imba'eguasúvape. He'iháicha Viruróga Yvoragua, ko tetã oñemotenonde porãite yvypóra ñakãrapu'ãme, tuichaitépe ñañe'ẽvo ñemoñe'ẽkuaáre, kuimba'e ha kuña ijoja ohupytývo tekombo'épe rehe, ha oñemomichĩgui tetãygua retakue ñemboheta. Jepémo, oĩ gueteri heta mba'e ohupyty va'erãva oñemoporãve hag̃ua, umíva apytépe oĩ oipe'a va'erã ipokarẽva tetã ñesãmbyhýgui ha ñemboguatágui, ombokatupyryve va'erã ivirurekokuaa, ohechakuaa va'erã hetaitereiha hetãyguakuéra ha imboriahupa, ijyvy oñemboja'oha joja'ỹre ha ikatu ohasa'asytaha oñemomichĩrõ ysyrykuéra yvy ñembyaku rehe.

## Mandu'apy
Nihéria

**Nihéria**, héra tee hína **Tavakuairetã Joaty Nihéria** (ingleñe'ẽme: *Federal Republic of Nigeria*) ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue kuarahyreikeguápe, upe parapyte Gynéa rembe'ýpe, ko tetã oñesãmbyhy tavakuairetã ñembyaty rekóre ha mburuvicharapére. Ijyvy apekue oñemohenda 36 tetãvore ha peteĩ Tetã Táva ojejuhuhápe itavusu, Avúja.

Ko tetãme oiko amo 186 053 386 tetãyguanguéra (ojeipapaháicha ary 2015-pe). Itavusu hína táva Avúja, upépe oiko amo 1 178 568 tavayguakuéra, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e Lagos, ko tetã itavusu ymaguare, upépe oiko amo 13 123 000 tavayguakuéra. Nihéria ijerére ojejuhu tetã Mbenĩ kuarahyreike gotyo, ha kuarahysẽ ngotyo ojejuhu tetã Cháde ha Kamerũ, yvate gotyo ojejuhu tetã Níher. Nihériape oñeñe'ẽ amo 500 ñe'ẽ, hákatu iñe'ẽ tee hína ingleñe'ẽ, umi ñe'ẽ oñeñe'ẽvéva upépe hína joruva, hausa, igbo ha fula.

## Mandu'apy

## Joaju
Filipína

thumb|Filipina poyvi.
thumb|Malina ha'e tavaguasu Filipinagua.
**Tetã Filipina** térã **Hilipina** (filipinañe'ẽme: *Pilipinas*; inglyesñe'ẽme: *Philippines*) ha'e peteĩ ypa'ũ tetã oĩ Yvykuarahysẽ Asia, Paraguasu Py'aguapy. Oguereko 7.107 ypa'ũnguera. Filipina ha'e pakõiha tuichave tetãyguakuéra tetã yvórape 94.010.000 avakuéra ndive. Itavaguasu ha'e Manila táva ha ituicha táva ha'e Táva Kesõ, Filipina oñe'ẽ filipinañe'ẽ ha inglyesñe'ẽ.

Ñemohenda:Filipína
Xangri-lá (Rio Grande do Sul)

**Xangri-lá** (Avañe'ẽme:**Changyila**) ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 12.405 áva (2010 ary).

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
1807

**1807** - ary.

## Tembiasa

## Oararecha'akue

## Omano'akue

----

...1806-1807-1808...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
Óga guasuete

[thumb|250px|Neuschwanstein Óga guasuete, [Alemaña retãme.]]
**Óga guasuete** (), ha'e peteĩ óga guasu mbarete, orekóva mongorahakuéra ijere ha ógayvate po'i avei. Ojeipurúva ñepysyrõrã ha tekoharã avei.

Ñemohenda:Óga
Ñemohenda:Jogapokuaa
Piavy

thumb|right|200px|Poyvi Piaui
thumb|right|200px|Teresina

**Piavy** (poytugañe'ẽme: **''Piauí'')** ha'e peteĩ tetãvore Pindorámape. 
* Tavayguakuéra: 3 119 015
* Táva guasu: Teresina
* Ambue táva: Parnaíba, Picos, Piripiri.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Monumento jenipapo.jpg| 
Ta'ãnga:Panorâmica 30.jpg| 
Ta'ãnga:Energia Eolica.jpg| 
Ta'ãnga:20030924PPedraFurada9.jpg| 
Ta'ãnga:Estação Metro de Teresina.JPG| 



Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Syry'ýpe

thumb|right|200px|Poyvi Sergipe
thumb|right|200px|Aracaju

**Sergipe** ha'e peteĩ tetãvore Vrasilpe. 
* Tavayguakuéra: 2.068.031
* Táva guasu: Aracaju
* Ambue táva: Nossa Senhora do Socorro, Lagarto, São Cristóvão.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Aracaju visto de Barra dos Coqueiros.jpg|
Ta'ãnga:Ponte Aracaju-Barra.jpg|
Ta'ãnga:Parque Teófilo Dantas.jpg|
Ta'ãnga:Rio São Francisco.jpg|
Ta'ãnga:Natal-Centro-Aracaju.jpg|



Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Oregon

thumb|right|200px|Oregon poyvi.

**Oregon** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 3.831.074 
* Táva guasu: Salem
* Ambue táva: Portland

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Pensilvania

thumb|right|200px|Pensilvania poyvi.

**Pensilvania** (Inglyesñe'ẽme: *Pennsylvania*) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 12.702.379 
* Táva guasu: Harrisburg
* Ambue táva: Filadélfia

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Teko

**Teko**, avakuaatýpe ha apytu'ũkuaatýpe, he'ise mba'épa ojapo mymbakuéra ha yvypóra ombohováivo pe ojehúva ichupekuéra, taha'e ha'éva ojapóvo hikuái pe oipotáva térã ojapóvo mba'e ndoikuaáva mba'érepa ojapo. Yvypóra reko omombe'u ñandéve mba'éichapa omboguata ha ombohape hekove, mba'éichapa oiporavo pe oipotáva, mba'éichapa oiko iñirũnguéra ndive ha, umícha javérõ, mba'éichapa ombohovái ojehúvo ichupe peteĩ mba'e ha mba'épa oĩ iñapytu'ũnguápe. Pe tembikuaaty oipyguaráva mymbakuéra reko ojeheróva mymbarekokuaa ha pe ohesa'ỹijóva mymba reko ohechaháicha pe tekove ñemoambue ojehero mymba rekorãkuaa.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Arandupykuaaty
Achegety

right|thumb|Henisiañe'ẽ achegety.
**Achegety** niko peteĩ ñe'ẽ taikuéra aty oñemohendakuaáva ha oñembohysýiva. Taikuéra omoha'ãnga taipukuéra, upéicha he'ise opa umi pu jaipurúva ñañe'ẽ hag̃ua, ikatu upéicha jahai pe ñañe'ẽva. Achegety peteĩha ojejapo Ehíto Ymaguare retãme, ojapóma amo 5000 ary.

## Achegety ojeipuruvéva
* Latinañe'ẽ achegety
* Araveñe'ẽ achegety
* Gyresiañe'ẽ achegety
* Koreañe'ẽ achegety (Hangũ)
* Sirílo achegety
* Chinañe'ẽ achegety"
* Devanagari achegety
* Tiveteñe'ẽ achegety
* Taiñe'ẽ achegety
* Tengwar achegety


File:Modern Greek alphabet sample.svg|Gyresiañe'ẽ achegety.
File:00Russian Alphabet 3.svg|Rrusiañe'ẽ achegety.
File:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|Urdu ñe'ẽ achegety, peteĩ ñemoambue oúva araveñe'ẽ achegetýgui.
File:Tibetan script.svg|Tiveteñe'ẽ achegety.
File:The Korean Alphabet (4261005391).jpg|Koreañe'ẽ achegety.
File:Table hiragana.jpg|Hiragana achegety Hapõñe'ẽme.
Alfabet devanagari hindi.JPG|Hindi ñe'ẽ achegety.
Arapyvore

thumb|Peteĩ Mbyjaraity.
**Mbyjaraity** () ha'e peteĩ aty joaju heta mbyjakueragua, Mba'etĩ Araikuéra ha yvorakueragua avei. Tuichavéva mbyjaraity arapýpe ha'e Andrómeda.

Ñemohenda:Mbyjakuaa
Nílo

thumb|Nílo Ha'ãnga.
[thumb|left|Nílo ([Ehíto)]]
**Ysyry Nílo** niko ysyry tuichavéva Áfrikape ha opaite Yvýgui. Oĩ Yvate Áfrikape. Ohasa heta tetãnguéra rupi: Sundã, Ñemby Sundã, Etiopía, Ehíto, Ugánda, Tãsáña, Kéña, Rruánda, Vurundi, Erityréa ha Kóngo Jekopytyjoja Retã. Ipukukue niko ohupyty amo 6,650 Km. Umi ysyry tuichavéva osẽva chugui ha'e Nílo Morotĩ ha Nílo Hovy. Oñepyrũ Rruánda retãme ha osẽ Ehítope, Para Yvy mbytépe rembe'ýpe.

frame|left|''Hapy'' ehitoñe'ẽhaíme.
Avañe'ẽ ñe'ẽngue *Nílo* ou áraveñe'ẽ 'nīl. Ko ñe'ẽngue 'nīl ou gyresiañe'ẽ *Neilos* (Νειλος). Ehitoñe'ẽme, Nílo héra niko *Hapy* (Ḥˁpī) térã *Iteru* (*itrw*), he'ise «ysyry térã yrape», omoha'angáva ehitoñe'ẽhai rupi (*jeroglífico*) oĩháicha ta'ãngape.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi pukukuére

Ñemohenda:Ysyry Áfrika pegua
Ñemohenda:Ehíto
Ñemohenda:Sudano
Etiopía

thumb|Etiopia Poyvi.
**Tetã Etiopia** ha'e niko peteĩ tetã oĩ Afrika Hatĩme, ha'e hína tetã orekovéva tetãyguakuéra mbohapyha opa umi tetã Áfrikape apytépe, ha tetã orekovéva tetãyguakuéra 13ha. Ijerére hína ojejuhu yvate gotyo tetã Erityréa, yvatekuarahysẽ ngotyo ojejuhu Jimbúti, kuarahysẽ ngotyo Somália, ñemby gotyo ojejuhu Kéña ha kuarahyreike gotyo Sundã ha Ñemby Sundã ojejuhu.

Itavusu ha'e táva Atĩ Aveva, ha oguereko 102.374.044 avakuéra (2017), Etiopía oñe'ẽ amariañe'ẽ, hérava avei Etiopiañe'ẽ.

Ñemohenda:Tetã Afrikagua
Áfrika Ratĩ

thumb|Áfrika Ratĩ.
**Áfrika Ratĩ** ha'e peteĩ tendaguasu oĩ Yvatekuarahysẽ Áfrika-pe. Tetãnguéra ojejuhúva Áfrika Ratĩme ha'e Etiopía, Jimbúti, Somália ha Erityréa. Paraguasu Índiko rembe'ýre.

* 
* 
* 
* 

Ñemohenda:Afrika
New York (tetãvore)

thumb|right|200px|New York poyvi.
**New York** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 19.849.399 - 2017 
* Táva guasu: Albany
* Ambue táva: New York City

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Tenesi

thumb|right|200px|Tenesi poyvi.
**Tenesi** (Ingleñe'ẽme: Tennessee) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 6,156,719 (joheipyre). 
* Táva guasu: Nashville
* Ambue táva: Memphis

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Utah

thumb|right|200px|Utah poyvi.
**Utah** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 2.763.885 
* Táva guasu: Salt Lake City
* Ambue táva: West Valley City

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Vermont

thumb|right|200px|Vermont poyvi.
**Vermont** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 621.254 (joheipyre). 
* Táva guasu: Montpelier
* Ambue táva: Burlington


Image:Burke from Lyndonville.jpg
Image:Burlington, Vermont.jpg
Image:Bartonsville Covered Bridge.jpg


Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Virginia

thumb|right|200px|Virginia poyvi.
**Virginia** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 8.001.024 
* Táva guasu: Richmond
* Ambue táva: Virginia Beach
* Ambue táva: Roanoke

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Ygarata pepo'atãrupa

miniaturadeimagen|250x250px|Peteĩ ygarata pepo'atãrupa oguereko va'ekue Rrúsia.
**Ygarata pepo'atãrupa** () ha'e peteĩ ygarata mbaretete pepo'atãrupáicha ojeiporúva, oikohápe ñorairõ ýpe. Kóva ko ikatúva ogueraha pepo'atã, vevehajere ha aviõ ambuéva ojeiporúva ñorairõhápe. Ary 2022 jave, Amérika Retãvorekuéra Joaju oguereko 11, Itália ha Chína Tetarã Retã oguereko mbohapy, Tavetã Joaju ha Índia oguereko mokõi ha Tailándia oguereko peteĩ.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñorairõ Jereraha
Erityréa

thumb|Etiopia Erityrea.
thumb|Asmara ha'e Erityrea tavusu.
**Tetã Erityrea** ha'e peteĩ tetã oĩ Afrika Hatĩ, Afrikape. Ojere Yvatepe ha kuarahyreikepe Sudano rehe, ñembykuarahysẽpe Jimbuti rehe, kuarahysẽ para Pytã rehe, ñembýpe Etiopia rehe.

Itavusu ha'e Asmara, ha oguereko 4.954.645 avakuéra (2016), Erityrea oñe'ẽ áraveñe'ẽ, inglyesñe'ẽ, ha tigyréñe'ẽ avei.
Indochína

thumb|300px|derecha|Indochína yvy ra'anga.
**Indochína** ha'e peteĩ yvyapy oĩ Ñembykuarahyresẽ Ásiape, amo Chína Tetarã Retã ñemby gotyo ha Índia kuarahysẽ ngotyo. Ko yvyapýpe ojejuhu tetã Vienã, Kambója, Láo, Tailándia ha Miama.

## Tetãnguéra
*
*
*
*
*

Ñemohenda:Asia
Argentína retãvorekuéra

thumb|350px|
Argentína oguereko 23 tetãvorekuéra ha peteĩ Táva Hekosãsóva hérava Buenos Aires.

## Mandu'a


Ñemohenda:Argentina
Tailándia

thumb|derecha|Tailandia Poyvi
thumb|Vãkoke
**Tetã Tailandia** (Taiñe'ẽme: ราชอาณาจักรไทย *Ratcha Anachak Thai*) ha'e peteĩ tetã oĩ Yvy Asia, Indochinape. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Laos; kuarahyresẽ gotyo Laos ha Kamboja; ñemby gotyo Tailandia Rembe'y koni ha Malasia; kuarahyreike gotyo Miamar. Itávaguasu ha'e Vãkoke. Tailandia oguereko 65.493.298

Ñemohenda:Tailandia
Kambója

**Kambója**, hératee hína **Tavetã Kambója** (hemére ñe'ẽ térã kambojañe'ẽme: ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា, *Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Indochína yvyapy ipehẽngue ñembyguiguápe, Ñemby Kuarahyresẽ Ásiape. Itavusu ha itáva tuichavéva niko Nom Pen. Ijerére ojejuhu tetã Tailándia yvate kuarahyreike gotyo, tetã Laos yvate gotyo, Vienã kuarahyresẽ ngotyo ha parapyte Tailándia ñemby ngotyo. Ijyvy apekue niko amo 181 035 km² ha oñeimo'ã ary 2016-pe ijyvýpe oiko amo 16 sua tetãyguanguéra.

Tetã jeroviapy tee niko Vuda rape teraváda, Kambója retãyguanguéra pehẽngue tuichavéva (95%) ijerovia Vuda rapére. Upéicha avei, ko tetãme oiko heta tapicha aty hetã ambuéva, umíva mbytépe oĩ umi Vienãgua, Chinagua, umi ijypykuéva te'ýi Cham ha umi ijypykuéva amo 30 te'ýi ambuéva. Nom Pen, itavusu ha itáva tuichavéva, ojejuhuhápe arandupy ypy, oñesãmbyhyhápe tetãre ha oñoñemuvehápe. Tavetã Kambója oporokuái peteĩme ha imburuvichavete hína karai guasu Norodom Sihamoní. Kambója sãmbyhyhára peteĩha hína Hun Sen amo 25 ary ojapo.

Ary 802-pe, karai guasu Hajavaramã Mokõiha oñemoĩ mburuvichavetéicha ha omoñepyrũ upe Mburuvi Hemére, oiko amo 600 ary aja ha ijyvy apekue oñemyasãi haimete opa Ñemby Kuarahyresẽ Ásia, tetã mbarete imba'ehetáva ha ipokatu va'ekue. Ko mburuvi heta mba'e arandu ha mba'etee omoguahẽ Índia pegua, ojogapo avei opy tuicháva, Angkor Wat techapyrãme, ojehecharamo ha'eha Tembiejakue Yvypóra reko pegua, ha upéicha Indu jerovia pya'e oñemosarambi upe tetãme. Táva Angkor, Hemére mburuvi tavusu, ho'a rire tavetã Ajutája poguýpe XV saro'ýpe, mburuvi oñemopehẽ ha ho'a heta tetã ambuéva poguýpe, upéicha oiko Hyãsia oñemomba'émeve Kambójare XIX saro'ýpe. Kambója ohupyty isãso tee Hyãsia pegua ary 1953-pe.

Vienã ñorairõ oñemosarambi Kambója yvýre ha, upe oikógui, ku aty oñepu'ãva héra Hemére pytãnguéra oñembojára Nom Pen távare 1975-pe. Ku aty niko upe oñepyrũva Kambója retãyguanguéra jejuka heta (1975-1979) ha omoñepyrũva avei guarini Vienãre oñembohérava ñorairõ Kambója-Vienã, ary 1991 peve oiko. Ojejapo rire umi jekuputyha py'aguapyrã Parĩme 1991 pegua, sapy'ami ko tetã oiko Tetãnguéra Joaju Rekuái Sapy'agua Kambójame ñesãmbyhýme (1992-1993), opáramo ojejapo rire jeporavo guasu amo 90% opaite umi Kambója retãyguágui ikatúva oiporavo imburuvicharã ohókuri oiporavo hag̃ua. Peteĩ *golpe de estado* oiko 1997-pe ha upéicha karai Hun Sen ha ijaty Kambója Retãgua Aty ohupi ñesãmbyhýme, ko'ãga meve oporokuáiva.

Ary 2010 guive Kambója imba'ehetave oñemongakuaágui ao ha poyvi apoha, ñemitỹ ha tetã ambuenguéra rehe oñoñemuvégui. Upéichs avei ojeikuaa Kambója y rembe'ýme oĩ itakyra ha mba'etĩ rupa guasu ne'ĩra oñenohẽva tetã ijykégui, Tailandia, oñembojaraségui avei y rembe'ýre.

## Mandu'apy

## Joaju
Mba'yjua

[thumb|270px|Mba'yjua oipurúva [tendyry omýi hag̃ua, Rrúsiape.]]
**Mba'yjua**, hérava avei **mba'yrumýi puku**, ha'e peteĩ mba'yruguata oikojoáva oñembohysýivo ha oñembotyryrývo mba'yju ñemyiha rupive, oporogueraha ha omba'egueraha. Omýi ohóvo hapére kuarepotígui ijapopyre.

Ñemohenda:Jereraha
Ñemohenda:Mba'yjua
Yvate Karolina

thumb|right|200px|Yvate Karolina poyvi.

**Yvate Karolina** (Ingleñe'ẽme: *North Carolina*) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 9.535.483 (joheipyre). 
* Táva guasu: Raleigh
* Ambue táva: Charlotte

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Mba'yjua ñemyiha

thumb|Peteĩ tatatĩ ñemýiha.
**Mba'yjua ñemyiha** () ha'e peteĩ mba'yrumýi omboguatáva ha omotenondéva mba'yjua. Kóva ko orekóva *[[motor]]* ha omyañakuaáva mba'yruguata oúva hapykuéri.

Ñemohenda:Mba'yjua
Yvy Karolina

thumb|right|200px|Yvy Karolina poyvi.

**Yvy Karolina** (Ingleñe'ẽme: *South Carolina*) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe. 
* Tavayguakuéra: 4,407,709 
* Táva guasu: Columbia (Yvy Karolina)
* Ambue táva: Charleston (Yvy Karolina)

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Yvyjarembiguái

[thumb|[Jasy ha'e peteĩ mbyguai.]]
**Yvyjarembiguái** térã **jasy** niko ojeheroháicha oimeraẽ yvága mba'e ojeréva peteĩ yvórare térã yvága mba'e ambuévare. Ojehechameméva yvága mba'e ituichave umi mbyguai oĩ ijerére ha oho hese ojere avei mbyja rehe. Jasyporundy 2011-pe, ojehecha oĩha 375 mbyguaikuéra Kuarahy Ypykatúpe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mbyjakuaa
Diosnel Chase

**Juan Diosnel Chase Martínez** ojekuaavéva **Diosnel Chase**-pe, oheñóikuri táva Villarrica, tetãpehẽ Guaira, Paraguái retãme, ára 24 jasypoteĩ ary 1904-pe (Huã Marangatu árape). Oñeñandu ha okakuaa tavapehẽ Cancha-kuépe. Itúva herava’ekue Luis Chase ha isýkatu Blandina Martínez. Hamói herava’ekue Carlos Chase, norteamerika-ygua, ombojoajuva’ekue hekove Micaela Talavéra-re, ha’éva ñe’ẽpapára katupyry Natalicio de María Talavera reindy. Diosnel Chase niko oñemoarandu’ypýkuri Escuela Elemental táva Villarrica-guápe ha upégui ohasa táva Paraguaýpe ha oike mbo’ehao San José-pe. Imitã guive ombopu piáno, hamói ogueruva’ekue ñane retãme. 

Ary 1920 rupi, oĩ aja guaranírõ, táva Paraguarípe, Mbo’ehára Carlos Talavera ombo’ékuri chupe mbaraka. Ary 1929-pe omoheñóikuri “Conjunto Guaireño” omoirũhaguépe chupe: Rodolfo Heyn, Felipe Sánchez ha mokõi kuñataĩ puraheihára: Blanquita Villalba ha Dora del Cerro; hendivekuéra oho’ypyva’ekue Argentina retãme. Upéi, ary 1931-pe, Félix Pérez Cardozo ha Ampelio Villalba ndive omoheñói peteĩ mba’epu aty ha ombopu ha opurahéi hikuái Paraguaýpe ha upéi ohasajey táva Buenos Aires-pe. Ary 1936, oikórõguare táva Buenos Aires, Argentina retãme; omoheñoiva’ekue peteĩ aty hérava Melga-Chase, Basilio Melgarejo ndive ha omoherakuãmombyryva’ekue mokõivépe.

Ary 1940-pe ojevývo Argentina retãgui, Chase oikundaha ñane retã tuichakue javeve ojapóvo ñoha’ãnga ha upe tembiapópe omoirũjepékuri chupe: José L. Melgarejo, Félix Fernández, Máxima Lugo, Dora del Cerro, Teodoro S. Mongelós, Juan Melgarejo, José Ka’i ha ambuéva. 

Diosnel Chase omanókuri táva Paraguaýpe, Paraguay retãme, ára 22 jasypoapy ary 1988-pe (Tavarandu Árape).

Diosnel Chase rembiapokue apytépe jajuhukuaa: *[http://www.youtube.com/watch?v=-2wXWbzfaF4 Cáusa neñaña]*, *[http://www.youtube.com/watch?v=sPvZlke3UqQ Virginia]*, *[http://www.youtube.com/watch?v=DJi_2oP_85s Che lucero ñemimby]*, *[http://www.youtube.com/watch?v=Nn-MCQHhKDI Concepción, salud!]*, *[http://www.youtube.com/watch?v=TAYVwfH0wkw Tupãsy Ka’akupépe]*, *Princesa guaireña*, *Flor de mi alma*, *Nde tapere che reindy* ha ambue purahéi.

## ***
* Ohai: David Galeano Olivera https://web.archive.org/web/20160305194835/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/diosnel-chase-guaran-me

Chase
Avati

**Avati** (*Zea mays*) ha’e peteĩ ka'avo ha’ỹiva. Hakã ojoguanunga takuárape hakatu ndaijapytekuái, hogue po’i puku ha hi’a apýra haguepa. Oĩ hetaichagua. Ojejuhu ypy América-pe ha ko’águi ojegueraha Europa-pe. Ojeipuru tembi’urã, jepémona ojejapo avei chugui ñandyry. Umi ñande ypykuéra guarani ojapova’ekue ichugui peteĩ ka'u'y (*chicha*). Oje’u hag̃ua oñemomimói, oñembichy, oñemaimbe térã oñembopororo. Avei oñemongu’i ha ojejepo chugui hu’i.

Umi oñeñotỹvéva ha’e ko’ãva:
*Avati chipa térã avati morotĩ. (*Zea mays amylacea*)
*Avati tupi morotĩ (*Zea mays indurata*)
*Avati tupi pytã (*Zea mays indentata*)
*Avati pichinga térã pororo (*Zea mays everta*)

## Moõguipa osẽ

*GONZÁLEZ TORRES, D.  Cultura Guarani. Segunda Edición (2.007) Editorial Servi Libros. Asunción - Paraguay.

Ñemohenda:Ka'avo
Yvy arapehẽ

**Yvy Árapehẽ** ha'e opaite 24 aravo pehẽngue ñande Yvýpe oĩva. Opaite Yvy arapehẽ oñemohenda pe ára pavẽ omohendáva rupive.

thumb|800px|center|Yvy Árapehẽ 30 jasypakõi 2015 jave.

Ñemohenda:Ára
Múnichi

**Múnichi** ha'e peteĩ táva oĩ Alemañape. Ha'e tavusu ha tuichave táva Mbaviera Tetãvoregua ha mbohapyha tuichave tetãyguakuéra táva rehe Alemañape.

Ñemohenda:Alemaña táva
Perevy

**Perevy** ha'e hína peteĩ mymba pujase'orekóva rete pehẽngue omoporãva ha omopotĩva huguy. Yvypóra perevi imichĩva, ipéva ha ijapu'amíva, ojejuhúva yvypóra rete ipehẽngue asúpe.

## Mandu'apy

## Joaju
* Bazo y Tomografía axial computarizada - CT Cases.net

Ñemohenda:Tete
Baden-Wurtemberg

thumb|right|200px|Baden-Wurtemberg Poyvi.

**Baden-Wurtemberg** (**Vádẽ-Vúytembey**) haꞌe peteĩ tetãvore alemaniagua. 
* Avaitakue: 10.750.794 (joheipyre).
* Tavusu: Stuttgart.
* Ambue táva: Mannheim.

Ñemohenda:Alemaña
Vaviéra

thumb|right|200px|Vaviéra poyvi.

**Vaviéra** (Baviera) ha'e tuichave tetãvore Alemañagua. 
* Tavayguakuéra: 12.464.997 (joheipyre). 
* Táva guasu: Múnich
* Ambue táva: Nuremberga

Ñemohenda:Alemaña
Brandeburgo

thumb|right|200px|Poyvi Brandeburgo-gua.

**Brandeburgo** (Vyrandevuygo) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua. 
* Tavayguakuéra: 2.551.700 (joheipyre). 
* Táva guasu: Potsdam
* Ambue táva: Cottbus

Ñemohenda:Alemaña
Hamburgo

thumb|right|200px|Poyvi Hambuygogua.

**Hamburgo** (Hambuygo) ha'e peteĩ táva-tetãvore Alemañagua. 
* Tavayguakuéra: 1.763.950 (joheipyre). 
* Táva guasu: Hamburgo
* Ambue táva: Altona

Ñemohenda:Alemaña
Tavakuairetã

**Tavakuairetã** () ha'e peteĩ tenda ñesãmbyhymbyre Leiguasúre ha tekojojáre hekorã rupive, karaiñe'ẽme niko *república* ha ko ñe'ẽ ou latinañe'ẽ pegua *res publica*, he'iséva mba'e tavayguágui, 

Tavakuairetãme ojeiporavo mávapa oisãmbyhyha tetãre ku vóto rupi, ha ava kuéra oiko tavakuairetãme oguereko va'erã heta tekoiterape oñangarekóva hesekuéra.

## Ehecha avei
* Porokuái peteĩme
* Porokuái milíko
* Jekopytyjoja

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekuái reko
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Hesse

thumb|right|200px|Poyvi Hessegua.

**Baden-Wurtemberg** (**Hese**) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua. 
* Tavayguakuéra: 6.070.425 (joheipyre). 
* Táva guasu: Wiesbaden
* Ambue táva: Frankfurt

Ñemohenda:Alemaña
Tetã Ñembyatypyre

thumb|300px|Opaite Tetã Ñembyatypyre
**Tetã Ñembyatypyre** hérava avei **Joaty** ha'e peteĩ tetã oguerekova tetãvore sãsonunga ndive. Ikatu oreko tetãvore heta sãso (Epaña) ha mbovy sãso (Vrasil).

## Opaite Tetã Ñembyatypyre

Ñemohenda:Tetã
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Arhélia

**Tetã Ahélia** (áraveñe'ẽme: الجزائر, *al-Yazā’ir*) héra teéva ha'ehína **Tavakuairetã Ahélia Tekoha ha Jekopytyjojáva** (áraveñe'ẽme: الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية, *al-Yumhuriyya al-Yazā'iriyya ad-Dīmuqrāţiyya ash-Shaʿbiyya , Berbe: ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ * ) ha'e peteĩ tetã oĩ Yvate Afrikape. 

Ha'e tetã tuichavéva Afrika pegua, ipukukue 2 381 741 km2. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Para Yvy mbytépe, kuarahyreike gotyo Marrueko ha Tetã Kuarahyreike Sa'ara, ñembykuarahyreike gotyo Mali ha Mauritánia, kuarahyresẽ gotyo Livia, ñembykuarahysẽ gotyo Níher; ha yvatekuarahysẽ gotyo Tunes. 

Ahélia oguereko 34.800.000 avakuéra ipype (2008) ha itavusu ha'e táva Ahel. Tupãrape ojeroviavéva tetã Ahéliape ha'e Islã rape, 99% tapichakuéra-gua.

## Mandu'apy

## Joaju
Áuteria

thumb|upright=.5|Áuteria Poyvi
[thumb|Táva [Viéna ha'e Áuteria itavusu.]]
**Tetã Áuteria** (alemañañe'ẽme: *Österreich*) ha'e peteĩ tetã oĩ Europape, itavusu ha'e Viéna. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Chekia ha Alemaña; kuarahyresẽ gotyo Liechytenteĩ ha Suísa; ñemby gotyo Eloveña ha Itália;ha kuarahyreike gotyo Elovakia ha Hungyria. Áuteria oguereko 9.104.772 avakuéra (2023) ha ipukukue ha 83.883&nbsp;km². Oñe'ẽ Alemañañe'ẽ.

Ijypykue niko oñepyrũ pe ary 976, oñemopyendárõ guare peteĩ Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu retãvore. Ñemoñare Habsburgo ohupi rire mburuvi sãmbyhýpe amo ary 1278, oiko chugui peteĩ tetã poguasuitéva pe mburuvípe, ha ipahápe oiko chugui pe tenda osẽhágui Mburuvi Marangatu sãmbyhyharakuéra. Oñembovo rire Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu, oikógui pe ñorairõ Napoleón ojapo, oiko Áuteria-gui peteĩ tetã guasu hekosãsóva. Upe guive, oiko rire pe ñepu'ã nosẽ porãiva Hungyriápe 1848-pe, oñemyatyrõ jey ko tetã ojejapo chugui ko Áuteria-Hungyria. Ipahápe, Habsburgo Mburuvi opa 1918-pe opávove pe Ñorairõ Guasu Peteĩha.

Pe Tavakuairetã Peteĩha Áuteria oñepyrũ 1919-pe. Amo 1938-pe, Alemáña nási oñemomba'e ko tetãre opa peve ko Ñorairõ Guasu Mokõiha, oñemomba'évo hese umi Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũvakuéra. Pe tetã Áuteria ko'ãgagua ipyendaite ary 1955-pe, upe aryitépe niko oike avei Tetãnguéra Joajúpe. Ary 1995 guive oĩ Európa Joajúpe.
Kóngo Jekopytyjoja Retã

thumb|Tetã Jekopytyjoja Kongo Poyvi
thumb|Kĩsása ha'e tavusu ha tuichave táva Tetã Jekopytyjoja Kongo-gua.
**Kóngo Jekopytyjoja Retã** (Hyãsiañe'ẽme: *République Démocratique du Congo*, Kikongoñe'ẽme: *Repubilika ya Kongo Demokratika*, kisuahiliñe'ẽme: *Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo*; (Héra ymaguare **Sáire** ary 1971 guive 1997 peve), ikatu oñemombyky **KJR**, ha'e niko tetã hekosãsóva tuichavéva mokõiha Áfrikape. Kóngo Jekopytyjoja Retã niko tetã imboriahuvéva opa Yvýgui. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Tavakuairetã Mbyteafrikagua ha Yvy Sudano; kuarahyresẽ ngotyo Ugánda, Rruánda ha Vurundi, ñemby gotyo Sámbia ha Angóla, ha kuarahyreike gotyo Tetã Kóngo. Itavusu ha itáva tuichavéva ha'e Kĩsása.

Kóngo Jekopytyjoja Retã oguereko amo 100.000.000 retãygua (2021) ha ipukukue niko 2 344 858 km², oñe'ẽ poteĩ ñe'ẽnguéra: Hyãsiañe'ẽ, lingalañe'ẽ, kikongoñe'ẽ, kisuahiliñe'ẽ ha techilumbañe'ẽ.

Ñemohenda:Tetã Afrikagua
Enxet ñe'ẽ

**Enxet ñe’ẽ** ikatu oike avei ñe'ẽ iñe’ẽjoapykuaáva (*aglutinante*) rehegua apytépe. Iñe’ẽnguéra apytépe pe mba’eguasuvéva ha’ehína ñe’ẽtéva. Peteĩ ñe’ẽtéva ikatúma he’ipaite oje’eséva guive, sapy’ánte ombohapepámavoi teroñe’ẽje’évape. Timothy Curtis (Ñembojerekatuhára Ñandejára Ñe’ẽ  Enxet-pe.) he’i oguerekoha heta ha hypy’ũva ñe’ẽ, ndaipóriguasúi ikatu’ỹva ja’e ambue ñe’ẽme oje’éva. Avei he’i ndoipuruseiha ñe’ẽ purukapy, oñeha’ã ombohéra iñe’ẽme mba’e pyahu, jepémona ipuku ha hasy.

## Moõguipa osẽ
*GRUBB, W. B. An unknown people in an unknown land. (1913) London. Un pueblo desconocido en tierra desconocida.  (1993) Biblioteca Paraguaya de Antropología, XIX. Asunción: CEADUC.

Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Ñemohenda:Paraguái arandupy
Gyroẽlándia

**Kyoẽlándia** hérava avei **Gyoẽlándia** (he'ise: *sa'ykyretã*) ha'e tuichave ypa'ũ Yvygua, tetãnunga (*nación constituyente*) oĩ Tuicha Tetã Ndinamayka, oĩ Paraguasu Atlántiko ha Paraguasu Árktiko, Yvateamérikape. Kyoẽlándia ha'e ñeñuvã 84% yrypy'agua. Ha'e ekimal hetã, ha itavusu ha'e Nuuk táva. Kyoẽlándia oguerekove 56,749 tavayguakuéra ha ipukukue ha'e 2,166,086 km².
Ayméña

thumb|Aymenia poyvi
Tetã Armenia (térã **Aymenia** ha **Aymeña**)  (aymeñañe'ẽme: Հայաստան, Hayastan, Հայք Hayq), ha'e peteĩ tetã oĩ Europa ha Asia, itavusu ha'e Erevã ha oguereko 3.215.800 tavayguakuéra.  Ijykére oĩ yvate gotyo Georgia, kuarahyresẽ gotyo Aservaijã, kuarahyreike gotyo Tuykia ha ñemby gotyo Irán ha Aservaijã avei. Ipukukue ha'e 29.800 km² ha oñe'ẽ armeniañe'ẽ.
Aservaijã

thumb|Aservaijã poyvi
thumb|Mbaku ha'e itavusu.
**Tetã Aservaijã** (avei **Aseyvaijã**) ha'e peteĩ tetã oĩ Europa ha Asiape. Ijykére oĩ yvate gotyo Rrusia, kuarahyresẽ gotyo Para Kaspio, kuarahyreike gotyo Armenia, ñemby gotyo Irán ha yvatekuarahyresẽ gotyo Georgia. Itavusu ha ituicha táva ha'e Mbaku táva. Aservaijã oguerekove 9.164.600 (2011) ha ipukukue ha'e 86 600 km².
Almirante Tamandaré do Sul

**Almirante Tamandaré do Sul** ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 2 067 áva (2010 ary).

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Ekimal

thumb|Ekimal ava rogayguakuéra

**Ekimal** ha'e peteĩ réra avape oiko Amérika ha Simbéria. Inuyt, oiko Aláka, Kanatã ha Kyoẽlándia. Jupík, oiko Aláka avei, oiko Península Simbériape Chukchípe. "Inuyt" ha'e guaraníme «tetã» (Inutytúpe, ᐃᓄᐃᑦ (inuit).

Ñemohenda:Ava
Ñemohenda:Aláska
Ñemohenda:Kanatã
Ñemohenda:Kyoẽlándia
Antigua ha Barbuda

**Antigua ha Barbuda** (inglyesñe'ẽme: *Antigua and Barbuda*) ha'e peteĩ ypa'űaty tetã oĩ Paraguasu Atlántikope, Para Karive. Itavusu ha ituichave táva ha'e Saint John, Antigua ha Barbuda oguerekove 87.883 avakuéra ha ipukukue ha'e 443 km².

Ñemohenda:Antigua ha Barbuda
Véyhika

**Véyhika**, héra tee **Tavetã Véyhika**, ha'e peteĩ umi mokõipa poteĩ tetã hekosãsóvagui oĩva pe Európa Joajúpe. Ojejuhu Európa vore yvate kuarahyreikeguápe. Ijyvy apekue hína 30.528 km² ha oiko ijyvýpe amo 11&nbsp;550&nbsp;039 tapicha, ojeipapaháicha 2021 aja. Itavusu ha pe táva tuichavéva, ojoajúrõ umi táva ijykeguáre, niko Vuruséla ha pe táva orekovéva tapichakuéra niko Amberes.

Ko tetã iñe'ẽ tee mbohapy hína: 57&nbsp;% Véyhika retãyguágui, tuichaitépe Flandes rekohágui, oñe'ẽ Neelándañe'ẽ, upe aja oĩ 42&nbsp;% oñe'ẽva Hyãsiañe'ẽ (Valónia rekohápe, ñemby gotyo, ha Vuruséla-Tavusu Rekohápe, iñe'ẽ tee mokõiva ojehecha meméva umi oñe'ẽkuaáva Hyãsiañe'ẽ). Sa'ive 1&nbsp;% Véyhika retãyguágui oiko oñe'ẽhápe Alemañañe'ẽ, ko tetã kuarahyresẽ ngotyo oñomohembe'yhápe Alemáña rehe.

Ára Mbytegua opami guive saro'y XVII oñepyrũmi meve, ko tetãre heta ojehecha umi oñemukuaáva ha umi iñarandupy opaichagua. Saro'y XVIII oñepyrũmi guive oiko peve pe Véyhika ñepu'ã 1830 aja, oiko ko tetãgui oñorairõitereihápe, heta tetã mbarete Europagua oñorairõ ijyvy apekuépe, upévare ojehero ko tetã upe aja "Európape oñorairõhápe".

Ko tetã oĩ umi omoheñóiva Európa Joaju apytépe, ha heta Európa Joaju remimoĩmbyre ojejuhu ko tetãme, upéicha avei oĩ ambue temimoĩmbyre imba'eguasuitéva ha hóga guasu oĩ ko tetãme, techapyrã pe OTAN.

## Mandu'apy

## Joajuha
Panama

**Panama**, héra tee **Tavakuairetã Panama** (Karaiñe'ẽme: *República de Panamá*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Mbyte Amérika ha Ñemby Amérikape.  Itavusu hína Táva Panama. Ijerére ojejuhu yvate gotyo para Karíve, ñemby gotyo ojejuhu paraguasu Py'aguapy, kuarahyresẽ ngotyo oĩ Kolómbia ha kuarahyreike gotyo oĩ Kóta Rríka. Ijyvy apekue niko 75 517 km². Ko tetã ojejuhu pe yvyjyvápe héra peteĩcha, peteĩ yvy po'i ombojoajúva Ñemby Amérika ha Mbyte Amérika, ijyvy apekue yvytýgui henyhẽmbáva iñapesỹinte umi ñu oĩva yrape Panama pukukuévo, peteĩ tape henyhẽ ýgui ombojoajúva umi paraguasu Py'aguapy ha Atlántiko, mba'eguasuitéva oipytyvõva ñemu yvy ape ári. Ary 2020 jave, oiko ko tetãme amo 4&nbsp;279&thinsp;000 tapicha. Panama ningo ojejuhu yvy iporãitéva ombojoaju hag̃ua umi tetã imombyrýva, upévare oĩ ko tetãme mba'e tuicháva oipytyvõ oñemu porãve hag̃ua mba'ekuéra yga ha y rupive.

Jahechávo mba'éichapa oñemohenda ko tetã, jaikuaáta ary 2020 guive Panamáme oĩ 10 tetãvore ha 6 ypykue rekoha. Iléi guasu he'i karaiñe'ẽ hína pe tetã ñe'ẽ tee ha opaite umi Panama retãygua oikuaa va'erã ha ikatu oipuru ko ñe'ẽ. Ary 2006 jave, karaiñe'ẽ ningo pe ñe'ẽ 93.1 % umi Panama retãyguágui oipuruve. Ñe'ẽnguéra ambuéva Panama megua oñemoañete avei mbo'ehao ha tekombo'e rupive umi tekohápe oĩvéva Amérika ypykue.

## Mandu'apy

## Joajuha
Hande Yener

**Makbule Hande Özyener** jekuaáva Hande Yener (12 jasyteĩ, 1973, Istanbul, Tuykia) ha'e peteĩ opurahéiva Tuykia.

## Mba'e apu'a
**Álbumes de estudio**
* *Senden İbaret* (2000)
* *Sen Yoluna... Ben Yoluma...* (2002)
* *Aşk Kadın Ruhundan Anlamıyor* (2004)
* *Apayrı* (2006)
* *Nasıl Delirdim?* (2007)
* *Hipnoz* (2008)
* *Hayrola?* (2009)
* *Hande'ye Neler Oluyor?* (2010)
* *Hande'yle Yaz Bitmez* (2010)
* *Teşekkürler* (2011)
* *Rüya* (2012)

**EP**
* *Extra* (2001)
* *Hande Maxi* (2006)

Ñemohenda:Tekove
Chororo Mokona

thumb|Chororo Mokona
**Chororo Mokona**, hérava avei Pindoramape **Chororo Yukumã** (karaiñe'ẽme: *Saltos del Moconá*/poytugañe'ẽme: *Salto do Yucumã*) ha'e peteĩ chororo oĩ Misiones, Argentina ha Rio Grande do Sul, Pindorama; Ysyry Uruguáipe. Oguereko 10m yvategua.

Ñemohenda:Pindoráma yvyapekuaa
Ñemohenda:Argentina
Ysyry Uruguái

thumb|Ysyry Uruguái
**Ysyry Uruguái** (Uru-gua-y) ha'e peteĩ ysyry oĩ ñembyamérika.  Ohasahína mbohapy tetãnguéra: Pindoráma, Arahentína ha Uruguái. Ipukukue ha'e 1770 km. Oñepyrũ Pindoramape ha osẽ Argentina, Para Platape.

Ñemohenda:Ysyry Uruguáipe
Ñemohenda:Ysyry Arahentínape
Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Uráno

thumb|Uráno ra'anga.
**Uráno** (mba'ehero: ) ha'e yvóra pokõiha, Kuarahy guive mombyrykuégui. Oguereko ijerére 27 mbyguaikuéra ha ha'e peteĩ yvóra mba'etĩ rekóva ha yrypy'a rekóva, ijerére ojejuhu heta kuãirũ avei. Uráno niko yvóra tuichavéva mbohapyha oĩva Kuarahy Ypykatúpe. Karai William Herschel ojuhúkuri omañavo yvágare Uráno amo ára 13 jasypo 1781-me.
Seres

thumb|Séres
**Séres** hérava avei **Sére** (mba'ehero: ; karaiñe'ẽme: *Ceres*) ha'e peteĩ yvóra michĩ, oĩva Kuarahy Ypykatúpe. Giuseppe Piazzi ojuhuva'ekue Séres pe 1 jasyteĩ, 1801-pe. Séres ndoguerekói mbyguai.

Ñemohenda:Yvóra michĩ
Yvóra michĩ

**Yvóra michĩ** (*planeta enano*) ha'e peteĩ yvága mba'e, yvóra joguaha. Peteĩ yvóra michĩ ha'e oimeraẽa yvága mba'e ojeréva Kuarahýre ha ndaha'éiva peteĩ mbyguai, ha michĩvéva yvóragui. Kuarahy Ypykatu oguereko 5 yvóra michĩ.  

Ñemohenda:Kuarahy Ypykatu
Plutõ

thumb|Plutõ.
**Plutõ** (mba'ehero:  ha ) hérava avei **(134340) Plutõ** ha'e peteĩ yvóra michĩ ojeréva kuarahýre ha oĩva Kuarahy Ypykatúpe. Plutõ oguereko po mbyguai: Caronte, Hidra, Nix, Cerbero ha Estigia. Clyde William Tombaugh ojuhuva'ekue Plutõ pe 18 jasykõi, 1930-pe.

Ñemohenda:Yvóra michĩ
Auméa

thumb|Auméa ha umi mokõi jasy

**Auméa** (*Haumea*; mba'ehero: ) yma hérava **2003 EL61** ha'e peteĩ yvóra michĩ ojeréva kuarahýre ha oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Oguereko mokõi mbyguai: Hiʻiaka ha Namaka.

### Mandu'apy

Ñemohenda:Yvóra michĩ
Makemake

thumb|Makemake.
**Makemake** (mba'ehero: ) hérava avei **(136472) Makemake** ha'e peteĩ yvóra michĩ ojeréva Kuarahýre ha oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Makemake oguereko peteĩ mbyguai oñemboheróva ko'ag̃aitérõ *S/2015 (136472) 1*. Michael E. Brown ojuhuakue Makemake pe 31 jasyapy, 2005-pe.

Ñemohenda: Yvoreva aturi
Eris

thumb|Éris.
**Éris** (mba'ehero: ) ha'e peteĩ yvóra michĩ ojeréva kuarahýre oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Éris oguereko peteĩ mbyguai añónte hérava Disnómia. Éris ha'e yvóra michĩ tuichavéva oĩva yvágape. Michael Brown, Chad Trujillo, ha David Lincoln Rabinowitz ojuhuakue Éris-pe 8 jasyteĩ, 2005-pe.



Ñemohenda:Yvóra michĩ
Águas da Prata

**Águas da Prata** ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope. 

Ñemohenda:São Paulo táva
Aparecida (São Paulo)

**Aparecida** ha'ehína peteĩ táva Vɍasíɍpe, tetãvore São Paulope.

Upépe jeko mokõi pirakutuha ojuhu Tupãsy ta'anga ary 1717, hérava *[[:pt:Nossa_Senhora_Aparecida|Tupãsy Aparecida]]*, upéi ombohérava *patróna ha rréina Vɍasil rehegua*. Ta'anga oñangareko ko'ãga peve Aparecida Vasílikape. 

## Mandu'apy

Ñemohenda:São Paulo táva
Mongoraha Guasu Chinagua

thumb|Tuicha Mongoraha Chinagua.
**Mongoraha Guasu Chinagua** hérava avei **Mongoraha Guasu** (chinañe'ẽme: 長城) ha'e peteĩ mongoraha mbarete ymaguare ojejapóva China Tekoha Tetãme. Ojejapo oñangareko hag̃ua pe *Mburuvi China* pe Mburuvi Mongolia pegua. Oguereko amo 21.196,18 Km pukukuére ha ha'e ta'ãnga'ita  herakuãvéva China Tekoha Tetãme.

Ary 1987 guive, Mongoraha Guasu Chinagua ha'e niko peteĩ Tembiejakue Yvypóra rekogui ha ary 2007 guive ha'ehína peteĩva umi Pokõi tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua mbytépe.


China-Grosse Mauer-132-2012-gje.jpg
China-Grosse Mauer-104-2012-gje.jpg
China-Grosse Mauer-156-Bogen-2012-gje.jpg
China-Grosse Mauer-182-2012-gje.jpg
China-Grosse Mauer-192-Treppen-2012-gje.jpg


Ñemohenda:Pokõi tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua
Ñemohenda:Chína Tetarã Retã
Ararika

**Ararika** (***Araricá***) ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 4 868 áva (2010 ary).

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Pekĩ

**Pekĩ** hérava avei **Mbejingo** (chinañe'ẽme: 北京) ha'e China Tekoha Tetã tavusu ha oguereko amove 17.000.000 tavayguakuéra. Pekĩ ha Mbejingo he'ise "Tavusu Yvategua".

Ñemohenda:Chína Tetarã Retã táva
Canela (Rio Grande do Sul)

**Canela** (*Kanela*) ha'ehína peteĩ porãeterei táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 39 238 áva (2010 ary).

thumb|izquierda|Canela Chororo.

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Dois Irmãos

**Dois Irmãos** ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Ko távape oiko 116 792 ava kuéra (2010 ary).

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Yvyáfrika

**Yvyáfrika** térã **Ñemby Áfrika** (héra tee niko **Tavakuairetã Yvyáfrika**), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva, oĩva Áfrika Joajúpe, ojejuhúva Áfrika vore ñembyguápe ha ojejokuáiva peteĩ tavakuairetã amandajerapépe ramo. Ijyvy apekue oñemohenda porundy tetãvore rupive. Ko tetã ningo itavusu mbohapy: Pretoria, ojejuhuhápe tetã ruvicha; Bloemfontein, oĩhápe tetã tekojoja ruvicha; ha Ciudad del Cabo, omba'apohápe pe tetã amandaje. Upéicha avei, ko tetã itáva tuichavéva hína Johannesburgo, hi'arive, kóva niko oĩ umi 40 táva tuichavéva apytépe Yvy apekuépe.

Yrembe'y pukukue niko 2798 kilómetro umi paraguasu Atlántiko ha Índiko rupi.Ijerére ojejuhu yvate gotyo Namívia, Votusuána ha Simbávue, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Mosambíke ha Esuatíni, oĩ avei tetã Lesóto ojejuhúva Yvyáfrika apytépe.

Yvyáfrika herakuãite iñarandupy ha ijeroviapy opaichagua, iñe'ẽ tee hetaitéva (11 ñe'ẽ he'iháicha Yvyáfrika Léi guasu), mokõi ñe'ẽ oúva Európagui: Afrikáans, ñe'ẽ oúva neelándañe'ẽgui, ha ingleñe'ẽ. Ko tetã ijypykuekuéra opaichagua avei. Amo 79,5 % opaite Yvyáfrika retãyguágui ikambáva, ijypykuekuéra ou te'ýi opaichaguágui oñe'ẽva vántu ñe'ẽnguéra iñambuéva, porundy umívagui ko tetã iñe'ẽ tee hína. Upéicha avei ojehecha heta umíva ijypykuekuéra Europagua ha Indiagua.

Ko tetã oĩ umi omboypýva Áfrika Joaju ha ONU apytépe. Upéicha avei oĩ Tetãnguéra Ñembojoajúpe, G77-me, G20-pe, BRICS atýpe ha heta ambuéva.

## Mandu'apy

## Joajuha
Tetãnguéra rysýi tuichakuére

450px|thumb|Tetãnguéra Yvyra'ãnga Tuichakue rehe.

**Tetãnguéra Rysýi Tuichakue rehe** ohechauka opaite tetã yvygua ha opaite tenda isãso'ỹva yvórape ituichakue rehe.

## Tysýi

## Mandu'a

## Ehecha Avei
*Tuichave tetãyguakuéra Tetã rehe

## Ambue Tenda
*CIA - ''The World Factbook''

Ñemohenda:Tetãnguéra rysýi
Ovecha

320px|thumb|Ovecha
thumb|left|Ovechakuéra peteĩ rokáipe
**Ovecha** (**Ovis orientalis aries**) ha'e peteĩ mymba okambúva. Saite'opyre hag̃uã jepuru ichara (ovechara), ovecha ro'o, kamby ha ovechapi. Oĩ mive 800 ovecha te'ýi yvórape.

Ñemohenda:Mymba pysãkõi
Sudã

**Sudã** héra tee Sudã Tavakuairetã (áraveñe'ẽ: جمهورية السودان‎, *Al-Yumhūriyyat as-Sūdān*), ha'e peteĩ joaty hekosãsóva oĩ Áfrika pehẽngue yvate kuarahysẽygua. Itavusu ha itáva orekóveva tapichakuéra ipype niko Kaytũ. Ijykére oĩ yvate gotyo Ehíto, yvatekuarahyresẽ ngotyo para Pytã, kuarahyreike gotyo Tavakuairetã Mbyteafrikagua, ñemby gotyo Yvy Sudã ha kuarahyresẽ ngotyo Erityréa ha Etiopía. Ñemby Sundã ombojei Sundãgui, ha oñemosãso 2011-me, upéicha Sundã yvy apekue oñemomichĩ ha oñemboja'o. Ysyry Nilo ohasa pe tetã ñemby guive yvate peve.

Sundã pukukue niko amo 1.886.068 km2 ha oguereko amo 34.154.490 tetãyguakuéra (ary 2009). Ijerovia mba'eguasuvéva hína Islã.

## Mandu'apy
Tetãnguéra Joaju

thumb|Tetãnguéra Joaju Poyvi
thumb|193 tetã
**Tetãnguéra Joaju** (karaiñe'ẽme: **O**rganización de las **N**aciones **U**nidas - **ONU**) ha'e atyvusu tuichavéva opa tetãnguéra pegua. Oheka toiko tekombo'e porã, py'aguapy rekoha kyhyje'ỹ reko yvy ape ári. Oñepyrũ va'ekue ára 24 jasypa ary 1945-pe, táva San Francisco, Estados Unidos-pe.

Ko'ãga oguereko 193 tetã oikóva ipype, ha ijatyharóga oĩ táva Nueva York. Tetãnguéra Joaju ñe'ẽnguéra ha'e áraveñe'ẽ, chinañe'ẽ, karaiñe'ẽ, hyãsiañe'ẽ, inglyesñe'ẽ ha rrusiañe'ẽ.

Tetãita Joaju Atyvusu niko oñemoheñóikuri ára 24 jasypa ary 1945-pe opa riremi Yvóra Ñorãirõ Mokõiha. 51 tetã omoheñõikuri ko joaju ohekávo hikuái py'aguapy ha angave'ỹ yvórape, omombaretévo tekoayhu ha tekohakuéra ñemotenonde, upéicha avei omba'apóvo tekoporãve rekávo ha ava tekopygua ñeñangarekóre. Ko'ag̃aitérõ oĩ 193 tetã ipype.

Tetãita Joaju Atyvusu omboaje hemimo'ã ha hembiaporã peteĩ Amandaje Guasu rupi oĩháme mayma tetã ipypegua. Oguereko peteĩ Pytyvõhára Guasu Amandaje Guasu oiporavóva ha oguerekojeýva ipoguýpe 40.000 mba'apohára rasami ko yvóra tuichakue javeve. Tetãita Joaju Atyvusuoguereko hóga Táva Nueva York, Estados Unidos de Amérika retãme. Tetãita Joaju réra niko omoheñoiva'ekue Norteamérica retã ruvicha Franklin D. Roosevelt ha ojepuru'ypýkuri ára 1 jasyteĩ ary 1942-pe, Yvóra Ñorãirõ Mokõiha aja, 26 tetã omboajérõguare “Tetãita Joaju Kuatia” he'ihaguépe ha'ekuéra, joajúpe, oñorãirõvetaha Alemania, Italia ha Japón ndive.

Tetãita Joaju rembiapo og̃uahẽ opaite tenda ko yvoraguápe. Jepémo ojekuaave py'aguapy ñangarekóre, py'aguapy mombaretevére, ñorãirõ ñemboguére ha oipytyvõre tapichakuérape hemikotevẽme.

## Joaju
Lívia

**Tetã Livia** (áraveñe'ẽ: ‏ليبيا, «*Lībiyā*»; italiañe'ẽ: *Libia*) ha'e peteĩ tetã oĩ Yvate Afrikape. Itavusu ha tenonde táva ha'e Trípoli. Ijykére oĩ yvate gotyo Para Yvy Mbytépe, kuarahysẽ gotyo Ehipto ha Sudano, kuarahyreike gotyo Tunes ha Arhelia, ñembykuarahyreike gotyo Níher ha ñemby gotyo Chade .

## Mandu'a
Mongólia

**Mongólia** (mongoliañe'ẽme: Монгол Улс) ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva ha yguasu rembe'y'ỹva, tetã Kuarahyresẽ Asiape ojejuhúva. Itavusu ha táva orekovéva tavayguakuéra niko Ulã Mbator. Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Rrúsia ha ñemby gotyo ojejuhu China Tekoha Tetã. Mongólia oguereko 3.112.827 tetãyguakuéra ha ijyvy apekue pukukue ha'e 1.564.116 km2 (Ñemoĩha 19º)

## Mandu'a
Rrusiañe'ẽ

thumb|upright=1.5|Tetãnguéra oñe'ẽva rrusiañe'ẽ.
**Rrusiañe'ẽ** (rrusiañe'ẽme: русский язык) ha'e peteĩ ñe'ẽ Indoeuropagua, kuarahysẽ eslaviagua. Oñeñe'éva Tetã Rrúsia, Vielorrúsia, Kirigitã, Kasahitã, Avyjásia ha Ñemby Osétia. Rrusiañe'ẽ oguereko amove 278 sua oñe'ẽkuaáva Yvy ape ári, oipuru Sirílo achegety ijehaípe. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ tee.

## Techapyrã
* Земля: Yvy
* Золото: Itaju
* Европа: Europa
* Вода: Y
* Молоко: Kamby

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Rrúsia
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Kalo Toni López

**Kalo Toni López Insfrán** (Asunción, 4 jasypateĩ 1792 – Asunción, 10 jasyporundy 1862) ha'eva umi sãmbyhyha paraguáigua. Ha'eva peteĩ Tendota Paraguaigua. Ojupiakue pu'aka ára 13 jasyapy, 1844-pe ha opa ipu'aka ára 10 jasyporundy ary 1862-pe. Kalo Toni López ojapoakue pe Paraguái Mba'yjuaty (*Ferrocarril*), Tetã Paraguái Momorãhéi ha heta tembiapokuéra porãeterei.

## Kalo Toni López Membykuera
miniaturadeimagen|Kalo Toni López ha Juana Pabla Carrillo.
1826-pe Kalo Toni López ha Juana Pabla Carrillo (1803-1871) omenda kuri hikuai 1826-pe imembykuera ha'e Francisco Solano López (1827-1870), Venancio (1828-1870), Juana Inocencia López (1829-1902), Mónica Rafaela López (1830-1891) ha Venigno López (1834-1866). 

## Ehecha avei
*Francisco Solano López
*Hose Gaspar Rodrigues Hyãsia-gua
Ñemohenda:Mburuvicha Paraguaigua
Fos do Yguasu

**Foz do Iguaçu** (avañe'ẽme: Yguasu Juru) ha'e peteĩ táva Pindoramape, oĩ Paraná tetãvore. Ko távape oĩ 255 718 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 617,701 km2 nunga. Foz do Iguasupe oĩ Chororõ Yguasu. Ko tenda ojekuaa avei Triple Frontera-pe, oĩ rupi ijerére mokõi táva, (Ciudad del Este ha Puerto Iguazú), peteĩha ha'e tetã Paraguái ha ambue Argentina. 

Ñemohenda:Parana (tetãvore) táva
São José dos Campos

**São José dos Campos** ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe. 

Ñemohenda:São Paulo táva
Campinas

**Campinas** ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe. Ha'e mbohapyha tenonde táva oĩ tetãvore São Paulope. Oguerekove 1 088 611 tavayguakuéra.

Ñemohenda:São Paulo táva
Taguato ruvicha

**Taguato ruvicha** (***Harpia harpyja***) ha'e hína guyra juehegua, guyra jukaha hína (''accipitriforme'') oikóva upe aty juehepehẽ umi taguato jukaha mbytépe (accipitridae) oikovéva umi yvy mbyry'áiva Amérika yvyrusúpe. Taguato tuichavéva oiko Amérika-pe ha opaite Yvy ñemby pehẽngueme. Hekoha hína opaichagua ka'aguy guasu okyitereihápe.

## Hete
Umi guyra jukaha imbytépe, taguato ruvicha ha'e imbaretevévaEs la rapaz más poderosa; taguato ruvicha kuña ituichakue hína amo 100&nbsp;cm ijyvatekue, 200&nbsp;cm ipukukue pepo pepógui ha ipohýi amo 9&nbsp;kg. Taguato ruvicha kuimba'e niko imichĩve, amo 196&nbsp;cm ipukukue pepo pepógui ha ipohyikue amo 8&nbsp;kg.

Hague iñakãre hũngy asy, ikatu hũnte avei, ha ipepe hague hína morotĩ. Itĩ hũngy asyite ha imbarete.

Oikove 40 ary ha ho'u opaichagua mymbakuéra.

## Taguato ruvicha tavarandúpe
Heta mombe'urã ha mba'e oñemombe'úva ambuéva oñemombe'u ko guyra rehegua, ko mombe'ugua'úicha:
Oje'e taguato ruvicha pe hekoverosãvéva guyrakuéra hesegua apytépe. Oikokuaa 70 ary peve ha upepeve og̃uahẽ hag̃ua -40 ary ohupytývo- oiporavova'erã mokõi tapégui, peteĩ. Añetehápe, ombotývo 40 ary, ipyapẽ jejopy ha oku'epáma ha ndaikatuvéima oipyhy mbarete porã mymba hembi'urãva. Ijuru'apy, ipuku ha hakuáva, ikarẽ ha ojeity ipyti'a gotyo. Ipepo ituja ha ipohýi ha hague katu ipoguasupa.
Hasýma chupe iveve. Upépe, taguato oguereko mokõi tape: omano térã ombopyahu hekove, kane'õ ha teko'asýpe, 150 ára pukukue javeve.
Upeverã oveveva'erã peteĩ yvyty yvatevehápe ha opytava'erã upépe, oñembohaity peteĩ itayke ypýpe noikotevẽmo'ãihápe oveve. Ojuhu rire upe tenda, taguato oñepyrũ ombota ijuru'apy itaykére oity peve ijuru'apy. Upéi oha'ãrõva'erã okakuaajey chupe peteĩ ipyahúva ha upéva reheve ohekyiva'erã peteĩteĩ umi ipyapẽ. Heñoijeývo chupe ipyapẽ pyahu, umíva reheve ojehague'ova'erã. 5 jasy ohasa rire osẽta haitýgui ha ovevejeýta oñembopyahu rire ha péicha, oikovéta 30 aryve.

## Mandu'apy

## Joaju

* El Águila Harpía el detective Ecológico de su Habitad. 
*Patronato Amigos del Águila Harpía on Aguilaharpia.org

Ñemohenda:Taguato jukaha