open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Añete

**Añete** niko ojehu ijojávo pe mba'e oje'éva ha pe mba'e ojehúva, mba'e ha'etéva heko añeteguáva. Ndaijojáiramo pe oje'éva ha pe ojehúva oiko japu. Tembiasa ha'etéva oñemombe'úva oikoiteháicha, oñemokañy'ỹre ha oñemoambue'ỹre mba'eve. Heta oñemorandu añete rehe pe arandupykuaaty ha pe tupãkuaaty, upéicha avei jajuhu ko ñe'ẽngue ñañemoarandúvo papapykuaápe ha tembikuaatýpe.

Aristóteles ojepy'amongetávo añete rehe he'i:

Oje'érõ peteĩ ñande rapichágui heko añeteguaha he'ise hekopotĩha ha hekoporãha.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Arandupykuaaty
Apekũ

thumb|250px|Apekũ jurúpe
**Apekũ** () ñande jurúpe, kangue ha tajygue ojaho’íva ñane kũ renda.

Ñemohenda:Tete
Apiru'a

thumb|250px|Apiru'a
**Apiru'a** () pirevy ovúva oguerekogui y pe hyepýpe. Oñembokapúramo hasy, upégui oñeguenohẽramo chugui pe y pya'evéntema opa. Káigue omboapiru'a.

Ñemohenda:Mba'asy
Aramboha

thumb|240px|Aramboha
**Aramboha** () Akãngyta. Vosa aho ijapyte jo’áva akã rendag̃ua.

Ñemohenda:Ao
Arapapaha

**Arapapaha** haꞌe peteĩ tembipuru oñembosakoꞌi hag̃ua ára. Tapichakuéra oipuru arapapaha he'i hag̃ua araka'épa oiko peteĩ mba'e, ha oñembosako'i hag̃ua umi mba'e ndoikóiva gueteri. Arapapaha omeꞌẽ ára réra ha papapy, oñembohérava "arange". Umi arange oñemopyenda jepi mba'éichapaitépe omýi umi mba'e oĩva yvágape. Ary ha arapapaha jasy oñemopyenda Kuarahy ha Jasy ñemomýire. Oñepyrũ guive yvypóra reko rembiasakue, ojekuaávo araka'épa oñepyrũta umi ára ñemitỹrã, tuicha mba'e chokokuépe guarã.

Umi arapapaha oguereko va'erã peteĩ ára oñepyrũha, jepínte peteĩ mba'e ojehúva jeroviapýpe (ha'eháicha Hesu ára reñói), hákatu ikatu ha'e peteĩ tetã mba'e rembiasakue (ha'eháicha mburuvicha pyahu térã tetã reñói). Ha oñemopyenda mbohapy mba'e ñande rekohágui:

# Yvy ojerepa ijehe jerére.
# Jasy ohopa Yvy jerére.
# Yvy oho Kuarahy jere pukukue.

Umi mbohapy arapapaha ojepuruvéva ko'ág̃arupi ha'e hína pe Gyregório mba'éva, evréo ha islã mba'éva. Ojepuru avei ambue arapapaha heta hendágui ko yvy ape ári.

## Joajuha
*
Apysa

thumb|150px|Apysa
**Apysa** ha'e yvypóra ha mymbakuéra akã pehẽngue ohendu hag̃ua oje'éva ha oĩkóva ijerére, umi mymba okambúva (yvypóra ijapytépe) oipuru ijapysa oguereko hag̃ua *[[equilibrio]]* omýivo. Jaikuaave hag̃ua yvypóra apysa rehegua, ikatu ñambovo mbohapy vore rupive: apysa okapegua, apysa apyte ha apysa pypegua. 

Ñehendu ningo mba'e tuichaitéva upéicha oiko hína: peteĩhápe oike pe mba'epu nambíre ha oguahẽ apysakuápe, mokõihápe oiko mba'epúgui mba'e hajyguéva amo apysa pypeguápe, mbohapyhápe umi "mba'e hajyguéva" oho apytu'ũme pe tajygue ñehendurã rupive, ha upéicha ikatu jaikuaa pe ñahendúva.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tete
Ára

thumb|Peteĩ kuarahy aravopapaha aokua rehegua, opuruva ha'ã ára hag̃ua.

**Ára** () ko árape. Ko’ága. Mba'erekokuaape ha'e peteĩ ta'ã oha'ã tembihasa teko are rehegua. Peteĩ aravopapaha ha peteĩ arapapaha oha'ã ára.

* Jasy (mes)
* Ary (año)
* Parehegua (década)

Ñemohenda:Ára
Arai

thumbnail|250px|Arai
**Arai** ha'e y tĩmbo yvágape oĩva. Pe y tĩmbo oñemohypy'ũva yra'ỹicha térã yrypy'áicha imichĩmiva oñembojapáva. Jepínte imorotĩmba, ikatu oñemopytũ okypotávo.

Y oñembyatývo y tĩmbóicha yvágape, ojapo arai, pe y oĩva arai ryepýpe ro'ysãrõ, oikóta chugui jey mba'erykue, upéi, y ho'a yvágagui amáicha, yrypy'avevúicha térã amandáuicha. Kóva ojehero y yvatégui ho'áva. 

## Joajuha

Ñemohenda:Ararova
Arajere

thumb|280px|Umi irundy arajere: arapoty, arahaku, araroguekúi ha araro'y.
**Arajere** () ha'e ary vorekue. Heta tetãme ojehecha oĩha irundy arajere, ha'éva:

* Arahaku
* Araroguekúi
* Araro'y
* Arapoty

Jepémo, oĩ yvy pehẽngue oĩhápe mokõi: aratini ha ára amandayvi.

Ñemohenda:Ary
Atĩa

**Atĩa** () yvytu osẽmbaretéva ñane tĩ ha ñande juru rupi ñane ã remóigui.

Ñemohenda:Ñepohãno
Pupoty

**Pupoty** térã **atõi** (karaiñe’ẽme: *música*, oúva gyresiañe’ẽgui **''μουσική'' [''τέχνη'']** *((mousikē [téchnē])),* «musakuéra mba’eporã») ha’e upe mba’eporã ojejapóva ñemohendávo pu ha kirirĩ, ñemboajévo mba’epuporã, pujoyvy ha purysýi apoukapykuéra.
[miniaturadeimagen|[Atenéa Porundy Músa ndive.]]

Pupoty ha’e peteĩ ñekoni ipúva omyangakóiva pokopyrãme ha og̃uahẽ ñande apysápe, upéicha ikatu ñahendu. Heta tavarandúpe, pupoty ojeipuru heta mba’épe (mendahápe, jerokyhápe, ñembo’e ha jeguerohory hag̃ua ha ambuéva).[miniaturadeimagen|Pupoty aty [Irã|irãgua.]]

Pupoty ñemuhápe oike heta mba’apohára (puraheiharakuéra, taihaiharakuéra, puraheiapoharakuéra ha ambuéva).
## Ñe’ẽrapokuaaty
Ñe’ẽ pupoty oú ñe’ẽnguéra pu (*sonido*) ha poty (*florecer*) joajúgui.

## Ehecha avei

* Purahéi

* Jeroky
* Ñembosa’y

## Mandu’apykuéra
https://es.scribd.com/document/453444500/Guarani-pdf

http://humanidades.uni.edu.py/rohayhu-che-nee-una-semana-lengua-guarani-la-uni/

https://paolafretes.blogspot.com/2015/08/agosto-mes-del-folclore-paraguayo.html
Avatimirĩ

**Avatimirĩ** () ñana rusu ha’ýiva rehegua. Ha’ýinguégui ojejapo hu’itĩ.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:ka'avo
Chavurro

thumb|250px|Chavurro
**Chavurro** (), hérava avei **Tapi'itĩguasu**, mymba kavaju joguaha, ogueraháva ijapére mba’ejokuapy ipohýiva (kárga).

Ñemohenda:Sakandu
Chichã

thumb|210px|Chichã
**Chichã** () mymba'i oikoséva tetére, okambúva tuguy ha hyakuã mbaretéva.

Ñemohenda:Tymbachu'i
Chipa so'o

**Chipa soꞌo** haꞌe peteĩ chipa variánte, kóva haꞌe peteĩ tembiꞌu paraguaigua, ojehayhuꞌetereiva Paraguáipe, Arhentína yvatépe, Paraguái retãkorapy kótape, ha Pindoráma retãkorapy Paraguái ndiveguápe.
## Apopyrã
Chipa soꞌo ojejapo hag̃ua ojeguerekóvaꞌerã

* 2kg Avati kuꞌi

* 10 Rupiꞌa

* 500g Kesu paraguái

* 250g kure kyrakue

* ½L Kamby

* Juky (ndeꞌeipotaháicha)

* Soꞌo

### Jejapo
Ojetyvyro pe rupiꞌa pe kyrakue rehe, nde po rupive oñembojoaju oike porãve hag̃ua, upe rire ñemoꞌi pe kesu, kamby ha avati kuꞌi, oñembojeheꞌa jukyꞌimi heseve, oñembojeheꞌa porãiterei opa mbaꞌe ha oñembojeheꞌa porãiterei nde po rupive. Ojejapo vóllo, ñaikytĩ mbytépe ha ñamoĩ pype pe hyepypegua, haꞌéva peteĩchaite peteĩ pirambujape soꞌo (soꞌo oñemonguꞌívaꞌekue, sevói, kyꞌỹi, kyramonarã, kómino, orégano, juky ha kyꞌỹi kuꞌi). Tatakuape isayju peve.

## Manduꞌapy
Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Ñemohenda:Chipa


## Joajuha okapeguándi

* https://camilamade.com/es/paraguayan-chipa-soo/
* https://elomnivoro.com/2019/08/17/nuestro-chipa-soo-se-luce-en-argentina/
* https://www.recetasgratis.net/receta-de-chipa-so-o-52453.html
Chochĩ

thumb|250px|Chochĩ
**Chochĩ** (, ) guyra’ikuéra hetaichagua oikóva ka'aguy ha óga jerére.

Ñemohenda:guyra
Chuchu

thumb|250px|Chuchu
**Chuchu** (, ) ka'avo otyryrýva, hi’a ojogua kurapepẽ michĩmĩvape ha oje’uva tembi’úpe.

Ñemohenda:Ka'avo
Chulu

**Chulu** () ao mbyky ojepurúva ojaho’ihag̃ua tete ñande ku’aguive, tambe peve, terã tambá peve.

Ñemohenda:ao
Chumbe

thumb|250px|Chumbe
**Chumbe** () sã inimbopoguasugui térã vakapigui gua ojeku’akuaha.

Ñemohenda:Ao
Eíra

thumb|250px|Eíra
**Eíra** () takuare'ẽ rykuere rypy´ũ japepo ñambopupúva jaipuru hag̃ua tembi´úramo ho´ysã rire.

Ñemohenda:Tembi'u
Eiratã

thumb|250px|Eiratã
**Eiratã** térã **asuka** () niko mba'e ñambojo'áva ñane rembi'úre ñamohe'ẽ hag̃ua. Eiratã jaipurúva tembi'úpe oñenohẽ takuare'ẽgui térã remoláchagui, oĩ katu eiratã opaichagua, umi jaipuruvéva niko ko'ãva:

* Sakarósa: Asuka oĩva ka'avo ryepýpe (remolácha ha takuare'ẽ), oĩ avei eiretépe. Oñemohatã ojejapóvo asuka jaipuru hag̃ua tembi'úpe.
* *Frutosa*: Asuka tuichaitépe oñenohẽ yvakuéragui.
* *Lactosa*: Asuka oĩva kambýpe.

Oĩ mba'e ambuéva ndaha'éi eiratã jaipurúva ave ñamohe'ẽ hag̃ua tembi'u: ka'a he'ẽ (ka'a Paraguáipe ymaite guive yvypóra oipuru) ha *aspartamo* (mba'e he'ẽ eiratã'ỹre yvypóra ojapo).

Ivaiete yvypóra retépe ho'úramo heta eiratã, upéicha OMS he'i ja'u va'erã sa'ive 10 % asukágui jaipapávo opa umi kaloría ja'úva peteĩ ára pukukue. Jaikuaa asuka ikatu ohupi tuguy jejopy, upéicha avei ikatu omongyra ha ome'ẽ tuguy asuka.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tembi'u
Eirete

**Eirete** ha'e mba'e rykue he'ẽterei ha iñapovõva ojapo umi eiru oĩva eiru ijeírava jueheguatýpe, eirukuéra oguenohẽ yvotýgui eirete mba'e apopyrã, ojapyhývo hikuái mba'e ojeheróva yvotyry térã *néctar*. Eiru raitýpe oñembojehe'a yvotyry ha mba'e rykue ambuéva umi eiru ojapóva, upéicha ojapo hikuái eirete ha oñongatu hembi'urã. Yvypóra oipurúvo térã oipytyvõvo ojejapo hag̃ua eirete ojehero "eiretekuaa".

Ymaite guive ojepuru eirete oparupi yvy ape ári, taha'e ha'éva oñemohe'ẽ hag̃ua jey'urã, okaru térã oñepohãno hag̃ua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembi'u
Eiru

**Eiru** ha'e tymbachu'i ipepo pererĩva, ojehechakuaa eiru ramo amo hetave 20 000 ijueheguáva. Ojejuhu oparupi yvy ape ári, ndoikóinte amo Antártidape. Upe ojeikuaavéva ha'e eiru eirete apoha (*Apis mellifera*), kóva ko ojapo eirete ka'avo ha yvotýgui, ojaitypo yvyra kusuguégui, yvyrakuápe, takuru ryepýpe térã oimeraẽva mba'e pa'ũme. Heta eiru juehegua ojechavaíramo oporojopi rasy, ipopía júicha hakuáva rupi; ipochýramo ndoiporavói mymba térã avápe ojopi hag̃ua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tymbachu'i
Eskína

thumb|200px|Eskína ógape
**Eskína** () ojotopahápe mokõi tape térã óga pa’ũme tapia oñuguãitĩhápe.

Ñemohenda:Jogapokuaa
Mbo'ehao

thumb|250px|Eskuéla
**Mbo'ehao** () óga oñembo’ehápe mba’ekuaa mitãnguérape.

Ñemohenda:Tembikuaaty
Eukalíto

thumb|200px|Eukalíto
**Eukalíto** () yvyramáta yvate, rakã sa’i, hogue po’i, ipoty morotĩ ha hyakuã porã. Ipoty rendaguépe opyta ha’ỹi mba’yru’i ojoguáva trómpope. Hogue ojepuru pohãrã pyti’a chiãme.

Ñemohenda:Yvyra
Museo Memoria de la Ciudad (Paraguaýpe)

thumb|300px|right|Museo Memoria de la Ciudad.
**Museo Memoria de la Ciudad** ko tenda oiméva Paraguáipe ha ojekuaáva Casa Viola ramo, kóva porundy óga oñemopu’ãva’ekue ha oikéva upe  aty ojeheróva complejo arquitectónico Manzana de la Rivera-pe, oiméva Palacio de Gobierno rovái tavaguasu Asunción-
me, ha’e hína tavaguasu República del Paraguay.

Museo, ha’e hína apytu’ũ roky osẽva ha omopu’ãva arquitecto Carlos Colombino, ojehovasáva jasypoapy 1996 jave. Oikundaháva opávave pa’ũ rupive ha ome’ẽva ñandéve pa’ũ ikatu haguã jaikuaa ha ñamoñe’ẽ Paraguay rembiasakue, opáichagua ára ha ary ombohapéva ko’ã ára peve omongakuaáva ohóvo. 

Péicha ojeguereko umi mba’e oñembyatýva ha ojeguerekóva tetãme ha oikuaaukáva tetã membykuéra, péicha avei umi mba’e oiméva ambue tetã rehe ha’éva tavaguasu Nueva York, Madrid, Parĩ, Montevideo ha Buenos Aires.

Ñemohenda:Musaróga
Juan Cancio Barreto

**Juan Cancio Barreto** heñói tavaguasu Paraguaýpe ára 27 jasyapy ary 1950. Itajýra Carmen (Pochó) Emategui, ha Rodolfo (Pochó) Barreto. 

## Iguata ñepyrũ

Oikundaha ñepyrũ imborayhu tuja ykére ha'éva imbaraka, ome'ẽva'ekue ichupe itúva, orekóvo 13 ary ome'ẽ chupe jopói peteĩ mbaraka michĩmi ( requinto); upe ára guive, nomboykevéiva ko mbaraka omokurundúva ha'e.  Orekóvo 12 ary oikuaa, umi obraje  Jejui Guasu gotyo, karai Efrén Echeverría-pe, ko kuimba'e oikuaa'ỹre, oguerúma huguýpe pe tata rendy mbaraka ombopúvo, péva oreko peteĩ estilo particular, mitãmíme ha'e ojeheró niño prodigio del requinto, péva umi evento artista ogueromandu'áva kunu'ũ ha aguyjépe.

## Hekovépe omboguatáva

## Hembiapo ambue

Juan Cancio omoirũ ha techapyrã ramo oreko umi músiko ikatupyryvé ha iñarandúva, oje'eháicha orekóva talento ha fama mundo rupive ha'éva herencia rica canciones inolvidables umíva ha'e: Mauricio Cardozo Ocampo, Eladio Martínez, Diosnel Chase, Emilio Vaesken, Edmigio Ayala Báez, Samuel Aguayo, Agustín Barboza, Luis Alberto del Paraná ha  Faustino Brizuela.

Ojapóvo umi gira py'ỹi, Juan Cancio Barreto heta oviaha, ogueraha hendive,  pe paje térã póra oñembosaráiva imbarakapúpe oguahẽvo mayma  Paraguái térã tetã pytaguáva ñe'ã térã hi'ángaitépe ohasáva frontera. 

Oime gueteri ko'ágã peve purory ñemoherakuã Paraguaýpe ha okaháre avei ojekuaa ichupe Argentina, Brasil, Chile rupi, heta jopói ohupyty ko'ã tendáre ipurory mbarakápe. Ko'ã árape oreko peteĩ programa ta'angambyry Canal 2  Red Guaraníme. Omoirũ ichupe Marquito Brisuela ha heta artista oho upépe oputrahéi ha oñomongeta. Mayma Paraguái memby oguerohory ko programa oikuaaukáva tavarandu.

## Ojoajúva okápe

Página Web de Berta Rojas
Música Paraguaya

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Mba'asy po'i

**Mba'asy po'i** ha'e peteĩ mymbachu'ĩgua pámo ováva ombyaíva ñe'ãvevúi, hákatu ikatu oñemosarambi yvypóra rete pehẽngue ambuévape. Pe vakytéria tenondeguavéva ha ojeikuaavéva ome'ẽva hína mba'asy po'i ha'e *[[Mycobacterium tuberculosis]]*.
Oĩ peteĩ vakúna (BCG) ojokokuaáva ko mba'asy.

Kóva ikatu pe mba'asy pámo ojehechavéva yvy ape ári. Jahecha ramo ko mba'asy nome'ẽivo mba'e rechaukaha, jahecháta 33&nbsp;% opaite yvypóragui ohasa'asy. Kóva niko pe mba'e mokõiha oporojukavéva yvy ape ári, ha mba'asy pámo ojukavéva.

Umi mba'e rechaukaha mba'asy po'i ome'ẽ ha'e: hu'u ha ñendyvu huguýva, akãnundu, ty'ái ha pohyikue guejy rei. Oñemosarambi ramo yvypóra rete pehẽngue ambuévape ome'ẽta mba'e rechaukaha opaichagua. Ova ko mba'asy yvytu rupive, hu'u ramo tapicha hasýva térã ondyvu ha iñatĩa. Upéicha avei, hetaiteve hasy ikangyitégui oipurúvo pohã mbarete térã orekógui VIH/sida.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'asy
Mba'yruguata

**Mba'yruguata** (ojekuaáva avei **áuto** ramo, tuichaitépe jopara ñe'ẽme) ha'e peteĩ mba'yrumýi orekóva peteĩ momyiha ha irundy apajere jererahápe ojeiporúva. Jepivénte mba'yruguata he'ise umi mba'yrumýi tapeguasúre ohóva, oikehápe peteĩ térã amo 8 tapicha, orekóva irundy neumátiko ha ojeiporuvéva oporogueraha hag̃ua.

Sa'ary XX paha pukukuévo, oñembojoapy mba'yruguatápe heta mba'e omoporãvéva ojeiporu ha oiko hag̃ua hyepýpe, ha'eháicha umi mba'e oñangarekóva tapicháre ani hag̃ua ohasy'asyete oikóramo mba'e vai, umi mba'e oñangarekóva ani hag̃ua oñemondarei, umi mba'e yvytu omoro'ysãva térã ombohakúva, GPS, ha heta ambuéva.

Oñemboguata hag̃ua mba'yruguata, tekotevẽ mbaretekue omomba'apóva imomyiha ha ombojeréva ijapajere. Mbaretekue ikatu oñeguenohẽ tendyrýgui, mba'e ombyakúvagui térã mba'e kímikogui (jahero *[[combustible]]* térã "ñandyratarã" pe mba'e kímiko omýi hag̃ua, ha'eháicha gasolína). Umi tendyrýgui oguenohẽva imbaretekue oiporu peteĩ vatería guasu sapy'ánte oñembojoaju tendyrýre oñemyenyhẽ jey hag̃ua, umíva ojehero mba'yruguata hendyrýva.

## Tembiasakue

Mba'yruguata ojejaporaẽva sa'ary XVIII jave, oiporu akue y timbo omýi hag̃ua, oñembojoapývo hese peteĩ *motor* y ombyakúva, umíva niko ipohyiete ha imbegueite, hasy avei oñesãmbyhyporã hag̃ua. Umi iporãvéva ha ipya'evéva sa'ary XIX pahápe ojeiporuve.

Oĩ akue mba'yruguata ojejapo va'ekue sa'ary XX ñepyrũme oiporukuaáva tendyry oñemboguata hag̃ua. Hákatu, ndaipya'éi ha ipohyiete, upévare ndojeiporuvéi ko ñande sa'ary peve.

Karai Karl Benz omoheñói mba'yruguata javeguáva. Oiporu peteĩ momyiha pyahuete ojapo hag̃ua pe *Benz Patent-Motorwagen* ary 1886 jave. Heta ojapo peteĩ óga apoha guasúpe ha ovende Alemáñame ary 1888 jave.

Yvate Amérika, joyke'y Charles ha J. Frank Duryea ojaporaẽ Springfield (Massachusetts)-pe peteĩ mba'yrumýi. Joyke'y Duryea mba'yruguata ohenonde'araẽ avei mba'yrumýi ñeñani peteĩha, ojejapo va'ekue ary 1895 jave, oñoha'ãkuévo Benz mba'yrumyikuéra rehe. Oñepyrũ hikuái ojapo umi mba'yruguata opavavépe guarã ary 1896 jave. Upe ary aja, ojapo hikuái ipo rupive 13 mba'yruguata.

Karai Henry Ford pe ovendevéva mba'yruguata. Ary 1910 jave ha'e ojaporaẽ ha oñepyrũ ovende pe Model T, oñemoherakuã porãite upe aja. Heta tapicha ojoguakuaa ndahepýigui, Henry Ford oiporúgui aporeko ojeheróva atyraitépe ojejapóva (*producción en cadena*), he'ise ojapo pya'eite heta mba'yrumýi peteĩ óga apoha guasúpe.

Upe guive, ojejapo mba'yruguata opaichagua, umi michĩetéva guive umi tuicháva peve. Arykuéra 1950 pukukuévo, Amérika Retãvorekuéra Joajúpe ojejapo ha ojeiporu hetave mba'yruguata opavave ambue tetãgui. Ohasa rire 50 ary, Chína Tetarã Retãgui oiko upe hetavéva ojapo ha oiporu, ha upéicha oiko ko ára peve.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jereraha
Mbokaja

thumb|190px|Mbokaja poty
**Mbokaja** () Acrocomia aculeata, jajuhu ñúme ha ka'aguýpe. Imáta pukupuku, hogue hatĩ heta ha hi’a apu’a. Hi'a ja'ukuaa hi'ajuvove, sa'yju ha he'ẽ asy.  Okúi rire ha ipirúvo  jajoka ha ja'ukuaa ha'ỹingue.  

Mbokaja poty sa'yju ha hyakuã porã, ha ojeiporu pesévre ñambojegua hag̃ua.  Mbokajágui ojejapo avei havõ. Upevarã mbokaja ojejoka, ojeipe'a ha'ỹingue, oñemyangu'i ha upévagui ojeipe'a ikyrakue havõrã. Ymavémi, ojeiporúmi vaekue avei tembi'u ojejapo hag̃ua.

Mbokaja ra'ỹi oje'u ko'ág̃a peve. Ikatu ja'u ipýra térã ñamaimbe. Ikatu avei jajoso, ha ñamyangu'i ja'u hag̃ua kamby akúndi, térã ñamoĩ ka'yguápe jakay'u he'ẽ hag̃ua. Jaitykuakuaa kambýpe térã kojóipe.

Imatakue ojejoka óga tapiarã hamba'e, ha hogue ñame'ẽ vakápe hembi'urã, kapi'i ipokã vove.

Mbokaja niko mbokajára. Yvy apére opaite mba'e ijára.

Mbokaja aky yma ñande ypykuéra oiporu vaekue guyra térã tymba saite hamba'e ojapi hag̃ua guyrapapéme, oipy'aka hag̃ua. 

Guyrapa reve jaiporu hu'y, guyrapapéme katu mbokaja aky téra ita ra'ỹi apu'a. Ikatu avei ñambyapu'a tuju ha ñamoĩ kuarahýpe ikã hag̃ua. Mbokaja aky upe ojeiporuve vaekue yma guyrapapéme ha upévare ko yvyra héra mbokaja, upe "ombokáva" jára. 

"Ka" he'ise "nupã" - py'aka, juruka hamba'e.

## Referencias
Ñemohenda:Pindo
Mburika

thumb|250px|Mburika
**Mburika** () mymba osẽva kavaju ojoapyva chavurro ndive.

Estos animales son conocidos por no ser mansos y ser totalmente salvajes y difíciles de domar desde el nacimiento, se desconoce la causa 

Mburika o mula viene del cruce entre un caballo y un burro

Tienen normalmente un color marroneo pero este puede variar dependiendo de la zona o raza de caballo/burro con el que se haya cruzado el caballo/burro

Ñemohenda:Sakandu
Ta’arõmby

thumb|Ta'arõ Tera'ãnga
**Ta'arõ** () térã **ta'arõmby** ha'e py'aguapy oikótava ra'arõvo, ha'e peteĩ temiandu omopy'aguapýva ha oipytyvõ yvypórape ikatu oha'arõ porã peteĩ mba'ére.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Tagua

**Tagua** ( térã *jabali quimilero.* ). Umi kure ka'aguy oikóva Chácope, ojojoguapa, jepe Tagua ipañuélo morotĩ kure'ícha, inambi pukuvénte. Quechua ñe'ẽme **quimil** oje'e peteĩ túnape Chácope jajuhúva, ipoty sa'yju térã pytãngy, ha upéva'a tagua rembi'uete.

Sapy'ánte jajuhukuaa **tagua** ha'eño, jepe **tañykãtĩ** ha **kure'ícha** oiko hapichakuérandi atyatýpe. Tagua osẽ okaru arakue, nosẽi ka'aguýgui oiko hag̃ua ñúre.

Ambue hapicha kuréicha ojejuka ho'ore. Ymavémi oñeimo'ã vaekue tagua opa hague ymaiterei, ha mamovéva ndaiporiha. Upéinte, amo 1970 rupi oĩ vaekue ohecháva Chácope. Ndopái nipo ra'e, avavénte ndohehái, ndahetáigui hikuái. 

Ñemohenda:Okambúva
Taguato

thumb|200px|Taguato
**Taguato** () guyra guasu ovevéva yvate ha okarúva mymba michĩvévare.

Ñemohenda:Guyra
Tamanakuna

thumb|250px|Tamanakuna
**Tamanakuna** () ñana oikóva yvyra rakãre ha oipytéva chugui hembi’urã.

Ñemohenda:Ka'avo
Tapo

thumb|230px|Tapo
thumb|230px
**Tapo** () ñana ha yvyra omombytáva yvyvýpe, yvyra rapo.

Ñemohenda:Ka'avo
Teju hovy

**Teju hovy** () ipire hovyũ, oñani pya’e, ojo’o yvy ikuararã ha upépe oñembohaity.

Ñemohenda:Otyryrýva
Tejutara

thumb|150px|Teju tara
**Tejutara** () teju apytépegua. Osẽ asajekue jave kokuére ha tapére. Oje’e avei chupe teju asaje’i. Ndatuichaguasúi, hete para hũngy, oiko yvyra rakãre. Apepu rakãre.

Ñemohenda:Otyryrýva
Tetã'i

**Tetã'i, tetãvore** () yvy pehẽngue hérava, iñe’ẽteéva, heko ha iñaranduteéva, oikoha heta yvypóra aty.

*Tetãvore Paraguái

Ñemohenda:Tetã
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Tetekue

[thumb|Tetekue, [Saqqara, Ehipto.]]

**Tetekue** () Máva omanóva’ekue retekue. Te'õngue. Oĩ avei tetekue ombokãpyre herava te'õngue kã.

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Te'ýi

[thumb|250px|Te'ýi Q'om ([Tóva)]]
**Te'ýi** () aty’i ñandeypykuéra rehegua ndojehe’áiva ambue aty’iguandive.

Ñemohenda:Ava
Tĩ'ñe'ẽ

**Tĩ'ñe'ẽ** () ha'e ñe'ẽ ipúva tĩrupive.  

Tai tĩ'ñe'ẽ avañe'ẽ: ã, ẽ, g̃, ĩ, ñ, õ, ũ, ỹ

Ñemohenda:ñe'ẽ
Tupã (guarani jerovia)

*

**Tupã** ha'e guarani jeroviaha tenondegua, apohague yvy, mba'erendy ha arapy, opa yvy ári hekove ha hekove'ỹva.

Tupã omenda Arasy rupi. Tupã ojapo Rupavẽ ha Sypavẽ, ha Angatupy (póra porã) ha Tau (póra vai). Rypavẽ ha Sypavẽ oguereko akue mbohapy ra'y ha heta rajy: Tume Arandu, Marangatu, Porãsy ha Guarasyáva

Ñemohenda:Guarani jerovia
Ñemohenda:Mombe'ugua'ukuéra guarani
Chororo Monday

Parque Municipal Monday tenda iporãitereíva,  **Ytororõ Monday**, oĩ Distrito Presidente Franco-pe, Alto Paraná,  Paraguáipe, oñemohendáva 25°33´40,6´´ijyvatékue; 54°38´00,1´´pukukue, ha ipe 9 hectárea rupi. 
 
## Ára pytu

Oñeñandu ára pytu media anual 21 ºC; ijyvatevéva oguahẽ 38 ºC ha mbovyvéva 0 ºC. Ojekuaa ama ho’avéha Alto Paranáme. Araro’y jave katuete ysapy, arai ha tatatĩna umi tapére ojekuaa. 

## Mymba ha ka’avo

Parque Municipal Monday,  oreko peteĩ reserva natural orekóva prorundy hectárea henyhẽva upe tekoha ka’avo ha mymba opaichaguáva, katuete niko ojehecháva región boscosa Alto Parana tujápe ha upe bloque Este orekóva ka’aguy ipaaháva ohóvo ojeheróva Bosque Atlántico  Alto Paranáme. 

## Ysyry rehegua

Río Monday ho’a Río Paranáme, osyrýva ha oñembohapéva arajere ojeguerekóva rehe péva ama ho’áva rehe umi árape, añetehápe  salto yvate gotyo, umi ipy’aguasuvéva ha’e pe ojahúva upe ysyry ro’y’sãme, hetaiterei  caída ha chorro michĩvéva ho’áva ipype ojeporu hidromasaje natural ramo. Oĩva’erã oñeñangarekova’erã opaichavévo canotaje opracticava. 
 
Ko’ẽmbotávo térã ka’arupytũvo, ysyry oñehendú hyapúhaa ho’ávo umi hũ  basáltica ári oñehendúva mombyry guive, péicha avei upe tatat{ina omopu’ãva ysyry guasu ho’áva ha ojoguaite otĩmbóva yguasúgui ho’ávo y upe ita ári. 
 
## Jeguata jehecharã

Tavapy Presidente Franco, oreko tekoha ome’ẽva koyvýpe peteĩ mba’e ndaijojaháiva ysyry ho’ávo  ñande resápe guarã, imbarete Salto Monday, ombyatýva tekoha ijerére omomorãva ha oguerúva hendive hembiasa, péva ha’eva’ekue peteĩ estación kova guarani rape prehispánico. 

Ko’ã Salto, orekóva 40 metro ijyvatékue, oiméva mbohapy  kaída pypuku oñ{emomba’e guasuvéva umi michĩvévagui omohendáva ho’ávo Río Monday ñe’ãme, péva  peteĩ jyva akatua Río Paranágui osẽva. 
Mba’e iporãitereíva ha hyjúipe oreko sa’y isa’yjúva ha upe y pupu ho’áva umi ita ári ombosa’ýve pokõi sa’ýpe ha péva Río Monday je’ápe, ikatu ojehecha peteĩ sistema de miradoreshay pasarelas rupive, péva peteĩ parque natural oĩha ñangareko hese ha ohóva guive ijurujái opytávo tekoha porãre. 

Ko pa’u tekoha rovy’ũme oguahẽ umi  turista ojapo picnic, oguata ha avei kampamento, umi tape oiméva yvyramáta ha ka’avo mbytépe ogueraháva umi mbohupápe  mirador ha pasarela peve, upégui ikatu ojesareko haa omaña y ho’áva ha oguejýva 40 metro ysyry guasúgui. 
 
Umi oguerohorýva ha orekóva  aventura, umi paredon rocoso oipytyvõva  práctica de rapel ha alpinismo ysyry ho’áva ykére, jeguata umi tape po’íre oikytĩva párke ha oguahẽva ysyry guasu rembe’ype. Kóva ha’e peteĩ atracción kakuaa oimégui Parque Municipal Saltos del Río Monday, ryepýve oikuave’ẽva tenda  camping ha hi’upyrã upe korapýpe ha péicha ojepytu’u ha ojehasa porã. 
 
## Ojeikéha
Oñeguahẽ  parque-pe,  supercarretera ojoajúva Saltos del Guaira távapy Presidente Franco guive. Oñeguahẽvo viaducto  km 4 péva Ciudad del Este-pe ojeho yvy gotyo jey. Péva 10 km yvy gotyo akatá gotyo, upépe ojehecha peteĩ kártel ohechaukáva tape ojeikéha salto-pe.

|2012


Ñemohenda:Paraguái yvyapekuaa
Ñemohenda:Tetãvore Alto Parana
Yaguarón

**Yaguarón** ha'e tava Paraguaipe.

## Toponimia
 
Ñepyrũrãme Yaguarón oñembohero Jaguaru, (Perro enorme) oikova’ekue upépe.

## Geografía

Yaguarón oĩ 48 km Paraguaýgui, oĩ Yvyty Yaguarón guýpe.

## Clima

La temperatura media es de 21 º C. Ára hakúpe  oñeñandu 39ºC ohupytývo ha ho’ysãve oñeñandu 2ºC ohupytývo araro’ýpe.

Yaguaronpe oĩ 27.250 yvypóra, upéva apytépe oĩ 13.965 kuĩmba’e ha 13.286 kuña he’iháicha Dirección General de Estadísticas, Encuestas  y Censos.

## Economía

Yvyporakuéra oñemity, oñangareko hymbakuérare, ha ojapo ao ha opáichagua mba’e ojeipurúva Deporte-pe.

## Transporte

Oĩ 48 Km Paraguaýgui ha ikatu oñeguáhẽ Yaguarónpe tape guasu 1 Mcal. Francisco Solano López rupive, avei ACCESO Sur rupive. Ñemby rupi.

## Tembiasakue

Táva oĩ yvyty guýpe ha ko yvyty héra avei Yaguarón, Oñepyrũ Ava Carios ndive reducción Franciscanáicha Ava Carios ndive oikova’kuevoi upépe. 

Ary 1600-pe Pa’i (Fray) Alonso de Buenaventura ha franciscanoskuéra omopu’ã Tupão ko’ãgaitepeve oĩva ha ha’éva umi franciscano rembiapo apytépe pe  tupão iporãvéva Paraguáipe.

## Turismo

Museo Gaspar Rodríguez de Francia oĩ 100m tupãógui. Upépe oĩ heta mba’e ha’éva’ekue Dr. Francia mba’e  ha ambue avei ha’éva Siglo XIX-peguare.
Itakua hérava Santo Tomás he’íva  mombe’upy upépe oikohague pa’i Sume ohejáva’ekue upépe ipyrapykuere Ko tapére ohova’ekue oho hagua yvy oĩha’ỹme mbaeve añavai ha ko tape omomba’eguasu te’ỹikuéra he’ihaguére chupekuéra oujeýtaha upe rupi. Santo Tomás peteĩ karai iñakãrague hesa’yjúva oguãheva’ekue español-kuéra ou mboyve ha ombo’e te’ỹikuérape avati ñemity mba’éichapa ojapova’erã hikuái.
Yaguarónpe opytava’ekue franciscanos.Tupão altar-pe ikatu ojehecha hispano – guaraní rembiapokue yvyra rehe ha ojapóva’kue ipópe te’ỹikuéra

Tupão’i  Gamarra guive oĩva yvyty Yaguarónpeĩ ikatu ojehecha táva Piraju, Ita, Paraguari ha Carepegua.
Tupão’i ojejapóva San Roque rérape ojeguerohorýva 16 jasyapoapýpe. San Roque rérape oñeñembo’e jaguakuéra rehe.

## Tradición musical

Yaguaronpe oĩ  “Banda Para’i: Peteke, Peteke” oĩva Guajaivitýpe ha oipurúva ñande ypykue instrumentos musicales mba’e.
Yvyty Yaguaronpe oĩ tupã’o’i ha ikatu yvyty guive rehecha heta ma’e iporãva. Ymaguare reko he’iva’erã upépe oĩha Santo Tomás pyrapykuere ha peteĩ sã ha’e opipuruva’kue ojokua agua hymbakuérape.

## Referencias

*Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6 
*Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL 

## Enlaces externos

* Secretaria Nacional de Turismo 

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Paraguari
Óga guasu

thumb|250px|Óga guasu
**Óga guasu** () óga oikohápe tendota, oje’e avei oikohápe sy ha túva.

Ñemohenda:Óga
Ñemohenda:Jogapokuaa
Pysã

thumb|210px|Pysã
**Pysã** () py apýra mimi oĩva tenonde gotyo, ijapére oĩ pysãpẽ. Mymbakuéra oguereko opaicharei: oĩ mávaicha ipysãva, ojepuru oñemongu´e hetãve hag̃ua oguata térã oñaninguévo.

Ñemohenda:Tete
Pysãpe

thumb|250px|Pysãpe
**Pysãpe** () kangue kyrỹi ha ipererïva oĩva mymba ha máva pysã ári. Guyrakuéra ipysãpe hakua puku´imi ha ikarẽ iguy gotyo. Oĩ mymba ipysãpe apu´áva ha vaka, kavaju, kure umíva katu ipysãpẽ ojogua sapatu'ípe.

Ñemohenda:Tete
Py'a

thumb|220px|Py'a
**Py'a** () máva ha mymba retepypegua oikeha tembi'u opáichagua ha uperire omosarambíva tekotevẽhápe.

Ñemohenda:Tete
Py'ajere

**Py'ajere** () mba'asy pu'ã ome'ẽva tembi'u ja'úva ndoguapýiramo, ojerepáramo ha ñanemogu'ẽséramo.

Ñemohenda:Mba'asy
Úva

thumb|250px|Úva
**Úva** térã **parral**, ha'e peteĩ yva ojeipurúva ojejapo hag̃ua víno. Oñeñotỹ parraltykuérape, okakuaa hikuái oñembyatypa, poteĩ térã amo 300 parral peteĩ apesãme. Ko yva ro’o imorotĩ térã ipytãngy, he'ẽ asukami, ikatu oje’u ko parral oñemono'õ ramo riremi ha hykuéicha (avei ojepuru mba'eapopyhápe hag̃ua víno ha ha úva piru).

## Techaukaha
Ikatu hũ, hovy, hovyũ, isay'ju, óro, ipytãngy, ipytã'yju térã morotĩ, jepémo ko'ã ipahaguéva añetehápe hovyũ ha oñemoambue oúvo parral pytãgui orekóva mokõi *genes* iñambuéva ojokóva chupekuéra omoheñói haguã *antocianina*, ko'ãva ha'e umi ome’ẽha hikuái isa'y. Ko *antocianina* ndohejái avei oñembohypy'a ko yva; ikatu avei ojuka jagua ho’u ramo. Yva oñembopiru ramo oñembohéra pása térã úva piru. Pe *antocianina* ha ambue mbosa'yha kímiko ojejuhúva parral pytãhũme ha'e pe ome’ẽva umi sa'y pytã iñambuéva umi víno pytãme.

## Iñambuéva
Hetave umi parral oñeñotỹva oúva yva juehegua hérava *vitis vinifera*-gui, heñóiva Európa ha Mbyte Ásia-pe. Sa’iveháicha ojejapo hikuái Amérika ha Ásia-pe:

*Vitis labrusca, heñóiva Amérika Retãvorekuéra Joaju ha Kanada-pe.
*Vitis riparia, heñóiva Amérika Retãvorekuéra Joaju kuarahyresẽ-pe ha Québec yvate gotyo.
*Vitis rotundifolia, heñóiva sureste Amérika Retãvorekuéra Joaju-pe Delaware guive  Parapyte Méhiko peve.
*Vitis amurensis pe ojeipuruvéva Ásia-pe.

## Úva juehegua ambuéva
Oĩ avei ambue ka’avo ñemoñare hi'a oñembohérava avei parral, umíva apytépe ikatu ñamombe’u:

Uva Playa (yva Coccoloba uvifera ñemoñare) ha'e peteĩ yva réra ndorekóiva mba'eveichagua joaju parral ndive ha'égui Polygonaceae aty pegua, jepémo ojoguami, ha katu añoite peteĩ ha'ỹi tuicháva. Ko ka'avo ha'e peteĩ yvyramáta ikatúva ituichaiterei, ojehecha jepi Caribe-pe.

Uva Cordillera térã Uva Lleuque (yva especie Prumnopitys andina-gui), peteĩ conífera oúva Ñemby Amérika vore ñembyguápe, ha'ỹi jerére ojejuhu yva ro'o he'ẽ porãva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Yva
Urunde'y pyta

thumb|220px|Urunde'y pyta
**Urunde'y pyta** (, ) yvyra imáta poguasu ha ome’ẽva ojepuru hag̃ua heta mba’épe.

Ñemohenda:Yvyra
Urukure'a

Umi pyharegua rapaskuéra térã **estrigiformes** (**Strigiformes**) Guaranikuéra he'iva chupekuéra **urukure'a**; ha'e peteĩ guyra juehegua oguerekóva umi ha juehepehẽ Tytonidae (urukure'akuéra), ha pe juehepehẽ Strigidae oguerekóva ñakurutú, mochuelos, tekolote, autillo, káravo, pe chuncho, ha hetave. Ko'ava oĩ opa yvype, ndaha’éiramo Antártida, Groenlandia yvy pota paite ha umi ypa’ũ mombyryva. Ko'ava tuicha, oiko pyharekue ha ha'eñorei. Ko'ava ho'u mymba okambúva michĩva, mymbachu’ikuéra ha ambue guyrakuéra, jepemo avei oĩ ho'uva pira. Ko ñe'ẽ ou upe Lasioñe'ẽ: strix térã strigis, ha gyrésiañe'ẽgui στριγξ (strigx) térã στριγγος (striggos), he'iseva "urukure'a", upevare ko héra he'ise "Urukure'a anga".

## Hekove

Umi Strigiformeskuerá ha'e paite pota pyharegua ha ho'u mymba oikoveva, umi mymba okambúva michĩva, ambue guyra michĩveva, kururu ha ju'i ha ambue mymba; ko'ava omokõ paite umi'a, upe rire katu ondyvu umi kanguekué michĩva ha tague ha ambue mba'e ha'ekuéra ndo'ikatuiva omokõ. heta umi urukure'a ojuka ha okaru pyhare oipurúvo umi tyapu. Umi apu'a oguerekóva ha'ekuéra iñakame oraha chupekuéra umi pyhypyrekuéra tyapy. Avei ko'ava oguereko tague apesỹi oipytyvõva chupekuéra ani hag̃ua ojapo tyapu ha ohendu porave hag̃ua avei. Peteĩ tembiecharã ha'e pe Athene cunicularia oikóva haimete opaite Amérikape.

Ko'ava rupi'a haimete ijapu'a paite ha morotĩ. Ko'ava ojapo huparã: yvyra akãme, madriguera ha itakuape.

## Kuña ha kuimba'e joavy
Umi ñakurutú térã urukure'a kuña tuichave umi kuimba'egui. kova ojehecha umi ambue nungakuérepe, ha ojehecha avei ipepo ipukuveha ha avei ipoguasuveha.

Peteĩ mombe'u he'i ko'ava urukure'a kuimba ikarapeve ko'ava ojuhu hag̃ua iñi'ũra. Upe árape imembyvo ha'ekuéra hetave tembi'u otopa. Sapýa nungakuérape umi ñakurutú kuña opyta ha'itype hupi'akuéra ndive ha upe kuimba'e katu ogueruva'erã tembi'u kóvape. Katueté oĩvo sa'i tembi'u, upe Kuimba'e ho'uta ha upe rire upe kuña. Umi ambue guyra'i michĩva ha'e peteĩ tembi'u umi urukure'akuéra ho'uveva. Ojehecha umi ñakurutú Kuimba'epe oikova ogayvýpe ko'ava oguerekoha umi mymba ko'ava ojukava ha ho'uva tuichakue, upevare oje'e ko'ava okakuaa ypy'ae hag̃ua.

Peteĩ ñemoarandu he'i umi ñakurutú kuña tuichave upyta hag̃ua ha'itype hupi'akuéra ndive. Ko'ichá ko'ava areve omby'akuta hupi'a ha areve hymuata.

## Ehecha avei

* Strigidae
* Tytonidae
* Guyra
* Mymba
* Ninoxinae
* Surniinae
* Striginae

## Mandu'apy
Uruku

thumb|250px|Uruku

**Uruku** (, ) yvyramáta rusu hi’a omeẽva hykue pyata ñande ypykuéra oipurúva omosa’y hag̃ua hova pire.

Ñemohenda:Yvyra
Helio Vera

**Helio Vera** heñói táva Villarrica– pe,  ary 1946 – pe. Ha’e haihára, ñe’ẽngára ha kuatiahaihára. Omba’apo ABC Color – pe porãndupyhára  ramo.

## Rekovekue
Ary 1980 – pe oñepyrũ ohai mombe’urã rory ñane retã arandupy rehegua.
Oñemomba’euguasu haihára  ha kuatiahaihára ramo ikatupyrýgui.
Hembiapokuéra poravopyre rehe ojehepyme’ẽ: “El Lector” hembiapo iporãveva , Angola , Oñemomba’euguasuvéva upeicha avei hembiapo  Teoría y Práctica de la Paraguayología, concurso de cuentos “Néstor Romero Valdovinos” 1992 – pe ha ambue.
Omba’apo meme Partido Revolucionario Febrerista – pe, upévare hete ári oñemoĩ poyvi PRF rehegua; ha’anga katu oñemoĩ koty hechaukaha oĩhápe avakuéra  arandu kotyrusu Mártires del Febrerismo Casa del pueblo – pe.

## Hembiapokuéra

Jopói ha Kuatia’atã oñeme’ẽva Helio Vera – pe. Hembiapo iporãvéva rehe.

*Premio “ El Lector” a la mejor obra literaria de 1984, por Angola y otros cuentos;
*Primer premio en el Concurso de Ensayos V Centenario, de 1998, organizado por el Instituto de Cooperación Iberoamericana y la Embajada de España en Asunción, por el ensayo Teoría y Práctica de la Paraguayología;
*Primer premio en el Concurso de Cuentos “ Néstor Romero Valdovinos” del diario Hoy, de 1992, por el cuento Destinadas;
*Segundo premio en el Concurso  Internacional de Cuentos organizado por la Caja de Pensiones de Salamanca, en 1995, España, por el cuento La Paciencia de Celestino Leiva;
*Mención especial del premio Nacional de Literatura del Paraguay, 1999, por Antiplomo. Manual de Lucha contra los Pesados;
*Mención especial del Premio Nacional de Literatura del Paraguay,2005, por la Paciencia de Celestino Leiva;
*Premio Municipal de Literatura, por el libro La Paciencia de Celestino Leiva, 2006.                                                                

## Hi’ára paha

Omano 25 jasyapy 2008 – pe, tasyo Santa Clara de Asunción – pe. Upépe oñeñangareko hese omano meve. Ha’e hasy arritmia, tuguy asuka ha hipertensión arterial – gui.

## Bibliografía
* Escritor paraguayo Helio Vera muere a los 62 años, Reuters, 26 de marzo de 2008
* ABC Color, 26 de marzo de 2008
* Murió el escritor Helio Vera, adnmundo.com, 26 de marzo de 2008

## Joaju

*Sitio web personal de Helio Vera
*Tributo de ABC color a Helio Vera

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Ypa’ũ Umbu

**Umbu** peteĩ ypa’ũ michĩva oĩva tetãvore Ñe'ẽmbukúpe, opyta 12 km ko tetã’i tavusúgui. Ojekuaa Cuenca lechera Ñe'ẽmbuku ramo.

## Táva

Ko távape oiko 320 yvypóra, ha’ekuéra hory ha ojokuaapa, upévare ojoayhu hikuái.
Umbúgui ou Pilar–pe 3000lts kamby. ko ypa’ũme oñeñangareko gueteri umi tava’i ymagua rehe. 

Heñói ary 1860–pe, karai Carlos Antonio López ohenda umi pyaenda ypy oñemopu’ã hagua Tupão. Ojapoma 150 ary  heñói hague ha ko’ágaite peve oñemomba’e ha ojeguerohory avakuéra mborayhu.

Tupão Umbú  megua ha’e mba’e ojeguerohory ha oñembotuichavéva ko távape, ary 1862-pe ojejapova’ekue ha ko’ága meve oguerekóiti estilo colonial siglo XIX pegua, ogyke iñanambusúva, ógahoja karanda’y, takuarilla ha ñay’ũ kaiguégui. Henondetépe oĩ peteĩ kurusu yvyrágui ojejapóva.

Ita marangatu mbytetépe oguapy San Anastasio. Oje’e San Anastasio ha’eha ypa’ũ Umbú pytyvohára marangatu. Mcal. Francisco Solano López ojerure rupi ñorairõ guasu aja, osẽ porãmba hagua.

Ary 1866–pe karai Mcal. Francisco Solano López he’i San Anastasio–pe: osẽ porãrõ ñorairõ Estero Bellaco–pe, upeicharõ ojapota upépe Tupão, ha upeichaite oiko upévare ko tupão raẽvete ojejapo va’ekue ñorairõ guasu opa rire.

## Tupão

Ary 1970–pe, oñemyatyrõ ñepyrũ raka’e ko Tupão. Yvyporakuéra upépegua omoĩ jey pe itapu renda oĩ haguépe voi. Avakuéra oñangareko ko’ág̃aite peve ypa’ũ Umbú rehe.

## Museo Histórico de Isla Umbú

Oñemyatyrõ ha oñeguahẽ jey upépe ojapo irundy ary. Oñembo’e avakuéra pukoe rupive iporãha oñeñangareko umi mba’e ymaguare rehe, oguerekóva ko ypa’ũ.. Heta ava ogueraha museo-pe umi mba’e ymaguaréva oguerekóva hógape ikatu haguáicha ombojeguave ko tenda.

Museo ryepýpe oĩ peteĩ yvyra ygue pa’ũ oipurúva avakuéra ygua ramo ha oñeñongatu hagua ka’avo ra’ỹi ha umi ao oipurúva pa’ikuéra. Heta mba’e ymáguare oguereko ko museo.

## Referencias

*Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6
*Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL 

## Enlaces externos

* Secretaria Nacional de Turismo 

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Ñe'ẽmbuku
Mauricio José Troche

**Mauricio José Troche** karai mbarete Paraguái isãsoramo guare ha oñorairõva’ekue  hetã raihupápe oikerõ guare general Manuel Belgrano. 

## Infancia y juventud

Mauricio José Troche heñói ary  1785 rupi amo Villa de San Isidro Labrador-pe, Kuruguaty, hae tenda ñemuha guasu renda upéramo. Ary 1807 jave ha’evakue procurador pe tendápe, Cabildo omoĩ chupe.

## Trayectoria militar

Ary  1810 jave, Mauricio José  Troche ohendu pya’ekue tendota Bernardo de Velazco ñehenói omongakuaa hagua ñorairõharakuéra. Kóva oñombojovakeva’erã umi oikéva tetã ambuépe oñorairõ hagua, ko’áva ou general Belgrano poguépe, oñemboúva Primera Junta Porteña-gui ombojuaju hagua Paraguái hetãre.
Kuruguatygua hetaiterei oñembyaty Troche ndive ha péva ha’ekuri peteĩ mba’e tuichaitereíva omosẽ hagua hikuái pytaguakuérape ñorairõ heta rire Paraguarí ha Tacuarype. 
Belgrano osẽ rire Paraguáigui, umi ñorairõhára imitãvéva oñehecharamoiterei ha péva ndohechaporãi umi omyakã tetã, gobierno españolgua. 
 
### Reconocimiento

Avakuéra tendagua ko mba’e guasu rire ojeroviaitevéntema imba’eteévare ha ha’ete oguerekovéva tetã rayhu. Péicha Fulgencio Yegros, karai viru hetáva ha maymáva ohecha porãva chupe oñemomombyryma katu Paraguaýgui ,oho comandante  Itapúape guara, okyhyjégui chugui opu’ãramo guara hesekuéra.

Capitán de Urbanos Mauricio José Troche-pe oñeme’ẽ oñangareko hagua peteĩ  cuartel Paraguay pegua, oĩva ysyry guasu ykére, ha’éva pe imbaretevéva  casa de Gobierno ypýpe.  Pépe oĩ heta hapichakuéra ñorairõhára España-gua, oĩva tendota ykére.

### Gesta de la Independencia

Oguahẽ rupi tapichakuéra Portugual-gua, oje’éva tendota Velazco ohenoika hague oñehahã hagua omyatyrõ pe oĩvaipáva ohóvo. Péicha rupi capitán Pedro Juan Caballero, ohaharõ’ýre ou Fulgencio Yegros, omotenonde ñorairõ are guivéma hi’ajúva.
Mauricio José Troche ha umi Kuruguatygua oĩva hendive oho cuartel ári, oguerahámakatu ka’iraĩme umi oĩva tendota ykére, upépe oñembyatypáma Pedro Juan Caballero ha Vicente Ignacio Iturbe. Iturbe ryke’y, oficial de guardia Juan Manuel Iturbe omoñepyrũma avei omongu’e  Cuartel de la Maestranza, ome’évo mbarete iñirũnguérape.

Péicha omoguahẽ hikuái opárupi, pya’eterei ojeikuaapa oikóva. Upéi Mauricio José Troche opyta tapykue gotyo.

## Breve retorno y condena

Ary 1812 jave oĩjeýma San Isidro-pe comandante de Milicias ramo. Ha’eva’ekue karai herakuã guasuvéva pe tendápe.
Oikuaávo tendota Dr. Gaspar Rodríguez de Francia herakuãporãha  comandante Troche ha oje’évo hese oĩha pytagua ndive oñehenói Paraguaýpe ha oñemoinge ka’iráime. Cabildo de Curuguaty heta oñenmongu’e ha katu Troche oñemboyke opaichagua pokatúgui (poder) ha opyta Paraguaýpe, upéi ndojekuaavéi mba’épa oiko chugui.

Heta haihára he’i omano hague ojeipotarõguare tendota Dr. Gaspar Rodríguez de Francia oĩhagui.
Péicha avei ko’ága peve ndojekuaaporãi mb’épa oiko chugui.

Peteĩ táva tetãvore Guairápe, ysyry guasu Tebikuary ykére, ogueraha héra, Capitán Mauricio José Troche.

## Referencia

*“Precursores y autores de la Independencia del Paraguay”.  Carlos R. Centurión.
*“Cien vidas paraguayas”.  Carlos Zubizarreta.

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Rráncho

**Rráncho** () oga’imi oĩva okaháre kokue ruguápe terã ka'aguýpe, ojejapóva pindógui, takuáragui, kapi’ígui. Ojepuru oñeñongatu haguã ñemitỹngue terã oiko hagua ñemitỹngue terã oiko hagua ogayguakuéra mboriahumi.

Ñemohenda:Óga
Rrúda

thumb|Rrúda

**Rrúda** () pohã ñana hogue rovyũ morotĩ ha michĩ mimíva, hyakyã mbaretéva. Ojepuru mitã ndive, ojeity ha ojejuka hagua sevo'i ha oñemondýi hagua mba’e aña ogahágui.

Ñemohenda:Ka'avo
Nambi

**Nambi** () apysápe omo’ãva okáguio, oĩ ava térã mymba akã yképe, opavavéva oguereko mokõi.

Ñemohenda:tete
Fernando de la Mora

__DISAMBIG__
**Fernando de la Mora:**
*Fernando de la Mora (Paraguái) - táva Paraguáipe
*Fernando de la Mora (tekove) - tekove Paraguaigua
1894

**1894** - ary

## Oararecha'akue
* Adriano Irala - 21 jasypokõi
* Viriato Díaz Pérez - 21 jasypokõi
* Emiliano R. Fernández - 8 jasypoapy

## Omano'akue

----

...1893-1894-1895...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1950

**1950** - ary

## Oararecha'akue
* Juan Cancio Barreto - 27 jasyapy
* Alfredo Seiferheld - 26 jasypoteĩ

## Omano'akue
* Alfonso Daniel Rodríguez Castelao - 7 jasyteĩ

## Joaju

----

...1949-1950-1951...
1988

**1987**

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Alfredo Seiferheld - 3 jasypokõi

## Joaju

----

...1987-1988-1989...
1879

**1879** - ary

## Oararecha'akue
* Eligio Ayala - 4 jasypokõi

## Omano'akue

----

...1878-1879-1880...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1930

**1930** - ary

## Tembiasakue
* Clyde William Tombaugh ojuhuakue mbyjajere michĩ Plutõ - 18 jasykõi

## Oararecha'akue
* Carlos Menem - 2 jasypokõi

## Omano'akue
* Eligio Ayala - 25 jasypa

## Joaju

----

...1929-1930-1931...
1899

**1899** - ary

## Oararecha'akue
* Juan Max Boettner - 26 jasypo
* León Cadogan - 29 jasypokõi

## Omano'akue

## Joaju

----

...1898-1899-1900...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1973

**1973** - ary

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Efraím Cardozo - 10 jasyrundy
* León Cadogan - 30 jasypo
* Rafael Franco - 16 jasyporundy

## Joaju

----

...1972-1973-1974...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1880

**1880** - ary

## Oararecha'akue
* Luis Alberto Riart - 21 jasypokõi

## Omano'akue
* Cándido Bareiro - 4 jasyporundy

----

...1879-1880-1881...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1785

**1785** - ary

## Oararecha'akue
*Mauricio José Troche

## Omano'akue

----

...1784-1785-1786...

Ñemohenda:Ary 1700 - 1799
1877

**1877** - ary

## Oararecha'akue
*Andrés Barbero - 28 jasypokõi

## Omano'akue
*Juan Bautista Gill - 12 jasyrundy

----

...1876-1877-1878...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1900

**1900** - ary

## Oararecha'akue
* Rigoberto Fontao Meza - 29 jasypakõi 

## Omano'akue

## Joaju

----

...1899-1900-1901...

Ñemohenda:1900
Julián Alarcón

**Julián Alarcón** compositor katupyry ha violín mbopuhára Paraguaýpe, taaguasu Paraguáipe, ary 28 jasyteĩ ary 1888. 

## Iguata ñepyrũ

Oñemoaradnu mbarakàpe ha upe ary 1909 guive, violín Gimnasio Paraguayo-pe.

Ary 1913 oho Montevideo, Uruguáipe, upèpe oñemoarandu instrumento hasyetéva ñembopúpe. Ary 1919 oedita peteĩ album musical orekòva umi purahéi folklore paraguayo reheguáva.

## Hembiasàkue

Ombopu 20 ary pukukue Argentina-pe ha Brasil gotyo,  "Terceto guaraní" ndive oimèva upèpe Carlos S. Caballero ha Manuel Moreno.

Ary 1942 ohupyty jopói ojeheróva Premio de Composición ome'ẽva Ateneo Paraguayo ipurahèi "Abandonada" ary 1950 oreko peteĩ Concurso del Ministerio de Educación y Culto hembiapo "Ka'avovei".

## Hembiasa pahàpe

Omano Paraguaýpe pe 19 jasypoapy ary 1957 jave.

## Hembiapo

Os{eva iñapytu'ũ rokýgui, hetaiterei mba'e, omohenda 300 tembiapo, ijapy`´epe heta ojeipyso ha oguerohory tavayguakuéra. Umíva ha'e "Serenata clásica", "Nanawa" ( polka tetã rayhu reheguàva ha hekoitépe he`´iva umi mba'e he'iséva), "3 de mayo" (omomba'èva tavarandu Paraguáipe, ombopúva conjunto oĩ mimíva,  banda popular ha orquesta), "Nde resa kuarahy'ãme" (polca canción amatoria ñe'ẽpoty orekóva Teodoro S. Mongelós oiméva antología temiandu mborayhu tetã Paraguái rehe), "Recuerdos del Paraguay", "Sábado ka'aru", "Alegre amanecer", "Ha Paraguay", "Zorzal del Paraguay", "Tesa yvoty", "Serenata", "Marave ndoikói" ha "Loma Clavel".

## Ombojoajúva

* Centro Cultural de la República El Cabildo
*Diccionario Biográfico "FORJADORES DEL PARAGUAY", Primera Edición Enero de 2000. Distribuidora Quevedo de Ediciones. Buenos Aires, Argentina.

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Koñskovóla

**Końskowola** (IPA [kɔɲskɔ'vɔla]) táva tetã Poloñape.

Oikovéva: 2.188 (2004).

Ñemohenda:Polóña táva
Kuruguaty

**Kuruguaty** (héra ypy haꞌevaꞌekue *San Isidro Labrador de Curuguaty*) haꞌe táva oĩva tetãvore Kanindeju, Paraguái retãme, haꞌevaꞌekue avei tavusu (*capital*) irundyha Paraguaipegua, ñorairõ guasu Triple Alianza oikóramo guare.

## Terarapokuaa

Ko ñeꞌẽ “kuruguaty” heꞌise Eꞌpañañeꞌẽme “lugar del Curuguá”, (kurugua haꞌe peteĩ kaꞌavo réra oĩ hetavaꞌekue pe tendáre).

## Yvyapekuaa

Ko tetãvore Kanindeju oguereko kaꞌavo rehegua iporãmbajepéva ha ijerére oĩ yvytyeta hérava Mbarakaju, ijyvatekue mbyte haꞌéva 400 m. Koꞌágui ikatu rehecha pe hérava *biodiversidad del Bosque Atlántico*.

### Ararova

Arapytu hakuve jave ohupity 39ºC. Michĩve jave araroꞌýpe 0ºC. Arapytu mbyte haꞌe tetãvorépe haꞌe 21ºC. Okykue katu hetaiterei ary pukukue jave.

### Tavayguakuéra

Oguereko 65.310 ava, ãvagui 34.137 haꞌe kuimbaꞌe ha 31.172 kuña, jaikuaáva Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos rupive.

## Marandeko

Kuruguaty heñói ára 15 jasypo ary 1712 jave Juan Gregorio de Bazán y Pedraza rupi, upérõ héra “Villa de San Isidro Labrador de los Reyes Católicos de Curuguaty”, ysyry guasu Kuruguaty ykére.

Ko távape oiko tendotárõ guare Dr.Francia, Gervasio Artigas, 30 ary pukukue rupi. Ñorãirõ guasu Triple Alianza aja, Mariscal López omoĩvaꞌekue Kuruguaty tavusu irundyha Paraguái retãme ha upépe oho *vicepresidente* Sánchez. López opyta namombyrýi Kuruguatýgui, pe ysyry Tandey ypýpe, ohokuévoma Kordillera del Amambay gotyo, haꞌeva ipaha oikohague pe ñorairõ guasu aja.

Táva Kuruguaty oĩ pe tape oipuruvaꞌekue Mcal. Francisco Solano López ohokuévo Cerro Corá gotyo.

## Tovakuéra ijeikuaavéva

Karai *prócer* Paraguái isasõramo guare Mauricio José Troche haꞌe Kuruguatygua.

## Virureko

Avakuéra Kuruguatygua ombaꞌapo yvyráre madera ha kaꞌáre *yerba mate*, avei opaichagua kuaveꞌẽ ñehepymeꞌẽ rehegua (*comercio en general*).

## Jehekápy ha mbaꞌe porã guerohory

* Pe ojeheróva Solar de Artigas, óga oiko hague Gervasio Artigas mburuvicháramo guare José Gaspar Rodríguez de Francia, oĩháme peteĩ *parque* hérape.

* Ko táva jerére oĩ heta aty ypykue rehegua, Mbya Guarani ha Ache Guayaki.

* *Municipalidad* rógape oĩ peteĩ muséo, ikatuhápe ojehecha tembipuru ñorãirõ guasu aja ojeipuruvaꞌekue.

* Kuruguatýpe oĩ heta kaꞌahuy tuicha ha iporãra ha karugua guasu ñunguérape, avei ysyry guasu Kuruguaty, oĩ jehechapyrã ijehegui oikóva pe tendapegua.

## Mbaꞌéicha oñeguahẽ

Opyta 240 km Paraguaýgui, oñeguahẽ ko távape tapekuéra ruta III “Gral. Elizardo Aquino” ha ruta X “Las Residentas” rupive, ombojuajúva táva guasu tetãvore pegua Paraguaýreha avei pe supercarretera de Itaipú ombojuaju Alto Paraná ha Presidente Franco rehe.

Peteĩ jepia asu gotyo, tape ijyvyreíva, oguahẽ Villa Ygatimí, Ype Hũ ha Itanará peve, ha avei *Reserva Natural del Bosque de Mbarakaju*-pe.

## Manduꞌapy

* Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6.
* Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL.

## Joajo okapeguávandi

* Secretaria Nacional de Turismo
* Dirección General de Encuestas, Estadísticas y Censos
*Coordenadas Geografícas e Imágenes Satelitales: Curuguaty

Ñemohenda: Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Kanindeju