open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gyranáta

**Gyranáta** (*Grenada* ingleñe'ẽme) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva ypa'ũme ha opyta Amérika-pe, upe para Karíve-pe. Ijapekuépe oĩ avei ypa'ũnguéra Granadinas ñemby pegua, tetã ambuéva San Vicente ha Granadinas ijapekuépe oĩ ypa'ũnguéra yvate pegua. Ary 2013-pe ojeipapa amo 109.590 tapichakuéra oikóva ko ypa'ũme.

Ha'e tetã hekosãsóva michĩvéva mokõiha opaite Yvy pehẽngue kuarahyreike (tetã San Cristóbal ha Nieves rire), ijapekue ohupytýgui amo 344 km2. Gyranáta ypa'ũ ojejuhu para Karíve pehẽngue ñemby kuarahyresẽ pegua, umi ypa'ũ Trinidad ha Tobago ojejuhu ñemby gotyo Gyranáta pegua, tetã Venesuéla ojejuhu ñemby kuarahyreike gotyo, ha yvate goyto ojejuhu ypa'ũnguéra San Vicente ha Granadinas. Itavusu ha'e táva Saint George.

Oguahẽvo karai Cristóbal Colón ko ypa'ũme ary 1498-pe omoĩ hérarã «Concepción». Oñemoambuéramo jepe ary 1523-pe, umi karai Espáña pegua omoĩ hérarã «Granada», umi yvyty ko ypa'ũme ojoguaitereígui umi yvyty oĩ táva Gyranáta ijerére.

## Mandu'apy

## Joaju

* Gyranáta rekuái
* Gyranáta marandu
Saint George (Gyranáta)

**Saint George** ha'e Gyranáta itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype, amo 33.734 tavayguakuéra oiko ko távape, ojeipapaháicha ary 2012-pe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Táva Saint George ra'anganguéra

Ñemohenda:Gyranáta
Ginéa Ekuatogua

**Ginéa Ekuatogua** —héra tee hína **Tavakuairetã Ginéa Ekuatogua** — ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Mbyte Áfrika pegua, ojehechakuaáva ha'eha tavakuairetã heko peteĩva mburuvicharapépe milíko aty oporokuáiva. 

Ijapekue oñemohenda pokõi tetãvore rupive. Itavusu ha'e Malabo, hérava ymaguare Santa Isabel. Itáva tuichavéva ha orekovéva tavayguakuéra ipype ha'e Bata, táva tuicha ambuéva ha'e Ebebiyín.

Orekógui amo 28&nbsp;051&nbsp;km² ijapekue ha'e peteĩ umi tetã michĩvévagui Áfrika yvyrusúpe, Ginéa Ekuatogua retã oiko yvyrusúpe ha 5 ypa'ũme orekova avakuéra ipype. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Kamerũ, tetã Gavõ ñemby ha kuarahyresẽ ngotyo  ha ojejuhu paraguasu Atlántiko (parapyte Ginéa) kuarahyreike gotyo, hi'aguĩ oĩ avei ypa'ũnguéra Santo Tome ha Príncipe. 

Ojeipapa ary 2014-pe Ginéa Ekuatogua retãme oiko amo 1 222 442 tapichakuéra. Tetã pehẽngue oĩva yvyrusúpe oñembohérava ysyry Muni térã Mbini, ha ijapekue hína 26&nbsp;000&nbsp;km². Ypa'ũnguéra tuichavéva ha'e ypa'ũ Bioko (hérava ymaguare Fernando Poo) orekóva 2017&nbsp;km², ypa'ũ Annobón orekóva 17&nbsp;km², ha ypa'ũ Corisco orekóva 15&nbsp;km².

Ginéa Ekuatogua ha'e va'ekue Epáña kolónia ymaguare, hérava Ginéa Epáñagua ha ohupyty isãso ára 12 jasypa ary 1968-pe. Upévare amo 87,7 % umi Ginéa Ekuatogua retãyguágui oñe'ẽkuaa karaiñe'ẽ.

Yvypóra tekoiterape sa'i ojehecha Ginéa Ekuatogua retãme he'iháicha kuatia momaranduha ojapo *Freedom House*. Hetaite Ginéa Ekuatogua retã ohasa asy ha imboriahuite.
Ko'ãga Ginéa Ekuatogua oĩ milíko aty oporokuáiva ipoguýpe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Espanol.Guinea-Equatorial.com página oficial del Gobierno de Guinea Ecuatorial.
* Página oficial de la Oficina de Información y Prensa de Guinea Ecuatorial.
* Web de Información Económica de Guinea Ecuatorial.
Ypa'ũnguéra Karíve pegua

**Ypa'ũnguéra Karíve pegua**, hérava avei **Antillas**, ha'e opaite ypa'ũnguéra oĩva upe para Karíve-pe, paraguasu Atlántiko. Ojejuhu Yvateamérika ha Ñembyamérika imbytépe.

## Mandu'apy

## Joaju
* Ypa'ũnguéra Karíve pegua ra'anganguéra
* Ypa'ũnguéra Karíve pegua marandu
* Ypa'ũnguéra Karíve pegua renda porãnguéra jeho hag̃ua

Ñemohenda:Ypa'ũnguéra Karíve pegua
Haiti

**Haiti**, héra tee hína **Tavakuairetã Haiti** (Haiti krióllo: **Repiblik d’Ayiti**; Hyãsiañe'ẽme: **République d'Haïti**), ha'e peteĩ umi 13 tetã hekosãsóvagui oĩva Karíve-pe, ypa'ũnguéra Karíve pegua atýpe, ha peteĩ umi 35 tetã hekosãsóvagui Amérika pegua. Itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype ha'e Puerto Príncipe.

Haiti ojejuhu umi Antillas imbytépe, upe ypa'ũ La Española ipehẽngue kuarahyreike, ijerére ojejuhu yvate gotyo paraguasu Atlántiko, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe Tetã Ndominikagua, tetã ambuéva oĩ ypa'ũ La Española ipehẽngue kuarahyresẽ, ñemby gotyo ojejuhu para Karíve ha kuarahyreike gotyo, yguasu rupive, ojejuhu Kuva.

Ijapekue hína amo  upévare ha'e tetã tuichavéva mbohapyha Karíve pegua —tetã Kuva ha Tetã Ndominikagua rire—, ary 2005-pe ojeipapa  amo  tekovekuéra oiko Haitípe, upévare ko tetã ha'e tetã orekovéva tapichakuéra ipype mbohapyha, tetã Kuva ha Tetã Ndominikagua jey rire. Ijapekue pype oike avei upe ypa'ũ Gonâve, ypa'ũ Tortuga, ypa'ũ Vaches, upe ypa'ũ aty Kaimíto, ha hetaite ypa'ũmi ha ypa'ũ aty ambuéva ojejuhúva ijerére.

Haiti léi guasu ary 1987 he'i tetã ha'eha tavakuairetã mburuvichavy rapépe, hákatu heta jey aty ojokuáiva tetãre omboyke léi guasu, heta *golpe de estado* rupive.

Haiti ha'e tetã mboriahuvéva Amérikape, ha peteĩ umi tetã mboriahuvévagui opaite Yvýpe avei, amo 80% opa Haiti retãyguágui oiko tekotevẽme he'iháicha *The World Factbook*, heta tapicha oñemitỹ hógape térã oipirakutu oiko porãve hag̃ua. Haiti apekuére heta oiko avei yvysyry ha hi'yvy naiporãi oñemitỹ hag̃ua oimeraẽ mba'e.

Haiti oñembokuaa isãsoha ára 1 jasyteĩ ary 1804-pe, tetã isãsóva mokõiha opaite Amérikape, peteĩha ha'e akue Tetãvore Joapykuéra, Hyãsia retã pegua.

## Mandu'apy

## Joaju
Port-au-Prince

300px|thumb|Port-au-Prince jehecha.
**Port-au-Prince** térã **Puerto Príncipe**(Haiti krióllo: ***Pòtoprens***) ha'e hína Haiti retã itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype. Ojeipapa amo 987.310 tavayguakuéra ary 2015-pe, hákatu ojeipapárõ umi táva oĩ ijerére ojejuhu amo 2.618.894 avakuéra.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Haiti
Hamáika

**Hamáika** (Ingleñe'ẽme: *Jamaica*) ha'e peteĩ umi 13 tetã hekosãsóvagui oĩva Karíve-pe, ypa'ũnguéra Karíve pegua atýpe, ha peteĩ umi 35 tetã hekosãsóvagui Amérika pegua. Itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype ha'e Kingston.

Ipukukue kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve ohupyty amo 240&nbsp;km ha yvate peve guive ñemby meve ohupyty amo 80&nbsp;km, ojejuhu para Karíve-pe, amo 630&nbsp;km Mbyteamérika pegua, ijerére ojejuhu yguasu rupi amo 150&nbsp;km yvate gotyo ypa'ũ Kuva retãgui ha 180&nbsp;km kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe ypa'ũ La Española, oĩhápe tetã Haiti ha Tetã Ndominikagua.

Ary 1494 guive ary 1655 peve Hamáika oiko España ipoguýpe, oñembohérava Santiago, ha upéi umi Ingyaterra retãygua ondyry Santiago kolóniape ha oñembojára ko ypa'ũ. Oiko aja Tavetã Joaju ipoguýpe oñembohéra *Jamaica* ko ypa'ũ. Hamáika ohupyty isãso ára 6 jasypoapy ary 1962-pe.

Orekógui ipype amo 2.970.000 tekovekuéra, ha'e tetã orekovéva tapichakuéra oñe'ẽva ingleñe'ẽ Karíve-pe, ha mbohapyha opa Amérika-pe, Tetãvore Joapykuéra ha Kanatã rire. Hamáika oĩ hína Tetãnguéra Ñembojoaju atýpe; porokuái peteĩme léi guasúre ha Amandaje Guasu rupi.

## Mandu'apy

## Joaju

* Hamáika marandukuéra
* Hamáika renda porãnguéra jeho hag̃ua
Kingston

300px|thumb|Kingston jehecha yguasúgui.
**Kingston** ha'e hína Hamáika retã itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype. Ojeipapa amo 948.683 tavayguakuéra ary 2010-pe. Ojejuhu ypa'ũ Hamáika ipehẽngue ñemby kuarahyresẽ.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Hamáika
Mitãñepyrũ

**Mitãñepyrũ** ha'e yvypóra térã mymba ambuéva jeiko oĩvo isy membyryrúpe. Yvypóra imitãñepyrũ membyñemoñanga rire arapokõindy 8ha térã arapokõindy 11ha peve, ha upéva rire ojehero mitãrã heñói meve.

## Mandu'apy


## Joaju

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Ñemohenda:Yvypóra
Mitãrã

**Mitãrã** ha'e yvypóra térã mymba orekóva pujase'o membysẽ mboyve. Umi 8 arapokõindy peteĩha jave oje'e yvypóra isy membyryrúpe ha'e mitãñepyrũ, ha pe memby okakuaáva 8 upéva rire ojehero mitãrã heñói meve.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tekovekuaaty
Ñemohenda:Yvypóra
Sant Llorenç des Cardassar

300px|thumb|Sant Llorenç des Cardassar

**Sant Llorenç des Cardassar** táva Epañape, Ypa'ũnguéra Baleares provincia-pe. Oikovéva: 8.328 (2017) - 82,08 km2

## Ambuére joaju
* Ajuntament de Sant Llorenç des Cardassar {ca}

Ñemohenda:Epaña táva
Ñemohenda:Ypa'ũnguéra Baleares
Jimbúti

**Jimbúti** (Hyãsiañe'ẽme: *Djibouti*, ha áraveñe'ẽme: جيبوتي *Ŷībūtī*), héra tee hína **Tavakuairetã Jimbúti**, ha'e tetã hekosãsóva michĩ Áfrika Ratĩme. Ijapekue ohupytýnte amo 23&nbsp;200&nbsp;km² ha ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Erityréa, tetã Etiopía ojejuhu kuarahyreike ha ñemby gotyo ha tetã Somália ñemby kuarahyresẽ ngotyo. Upéicha avei, ojejuhu yguasu kuarahyresẽ ngotyo, upe para Pytã ha parapyte Andẽ pegua.

Ymaguare, Jimbúti oime kolónia Hyãsia pegua hérava Somália. Ára 27 jasypoteĩ ary 1977-pe ohupyty isãso ha ojehero itavusu réra, táva Jimbúti. Ára 20 jasyporundy upe arýgui Jimbúti oike ONU atýpe.

Jimbúti ypykuekuéra opaichagua, ha ipype oiko ko'ãga amo 850.000 tekovekuéra oñe'ẽ opaichagua ñe'ẽ ambuéva, hákatu umi ñe'ẽ teéva áraveñe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ. Amo 90 % opaite Jimbúti retãygua pegua ojerovia islã rehe, ku jerovia oikógui oparupi Jimbúti retãre 1000 ary jave.

## Mandu'apy

## Joaju

* Jimbúti retã (Hyãsiañe'ẽme)
* BBC News - ''Perfil de país: Djibouti'' (Ingleñe'ẽme)
Jimbúti (táva)

**Jimbúti** (áraveñe'ẽme: مدينة جيبوتي, hyãsiañe'ẽme *Ville de Djibouti*) ha'e hína Jimbúti retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 529.000  tavayguakuéra oikove ipype, péva he'ise amo 70% opaite Jimbúti retãygua pegua oiko ko távape. Jimbúti oreko hembe'ýre ygarupa guasuite oikógui para Pytã ha parapyte Andẽ pegua rembe'ýre.

## Joaju

Ñemohenda:Jimbúti
Katára

**Katára** (áraveñe'ẽ ha'etéva: قطر -ˈqɑtˁɑr- áraveñe'ẽ Katáragua: ɡɪtˤɑr), héra tee hína **Tetã Katára** ha'e peteĩ tetã hekosãsóva árave oĩva kuarahyreike Ásia-pe ha ojejuhúva upe yvyapy michĩme hérava avei Katára opytáva upe yvyapy guasu hérava Arávia. Yvy rupi, peteĩ tetã mante ojejuhu ijerére, ñemby gotyo Aravia Saudíta ojejuhu, ha oparupi ambuéva ojejuhu yguasu parapyte Péysia pegua. Ypo'i oĩ ko tetã ha tetã Varéĩ mbytépe.

Katára rehe upe ñemoñare Al Thani oporokuái peteĩme pavẽ saro'y XIX guive. Ojejuhu mboyve itakyra Katára yvýpe, ojeikuaa ko tetã hetaite itaveratĩ oñemono'õgui hembe'ýre ha tuicha oñeñemúgui yvy ijerére. Oime akue Tavetã Joaju ipoguýpe ohypyty peve isãso ary 1971-pe. Ary 1995-pe upe karai héke Hamad al Zani oñepyrũ oporokuái omosẽ rire itúva, karai Jalifa bin Hamad al Zani, *[[golpe de Estado]]* ñorairõ'ỹva rupive.. Ko'ãga karai oporokuáiva Katárape ha'e Tamim bin Hamad Al Thani, ohupi itúva osẽségui ary 2013-pe. 

Ko tetã imba'ehetáva, gas ha itakyra heta ojejuhu Katára yvýpe. Heta pirapire ojeipuru omoporãve ko tetã ha ojeikuaaukave hag̃ua Katárape, ko tetãme ojejapókuri Ásia Ñembosaraipavẽ 2006 ha ko tetãme ojejapóta FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2022, tetã árave peteĩha ojapótava ku tembiesarái.

Ko'ãga, Tetã Katára imba'eguasúva umi tetã árave mbytépe. Ko tetã ome'ẽkuri pirapire heta atýpe oporongyhyjéva oiko jave upe "Arapoty Árave" ha ojeikuaauka upe ta'angambyry mbohasáva ha'etéva hérava Al Jazeera.

Amo mokõi sua tekovekuéra oiko Katárape, hákatu amo 250&nbsp;000 opaite tekovégui oiko ko tetãme ha'e Katára retãygua tee, umi ambuéva ou opaichagua tetã ambuéva omba'apo ha oiko hag̃ua Katárape.





## Mandu'apy

## Joaju
Doha

thumb|300px|Doha ojehechaháicha yguasúgui pyharevekue.
**Doha** (áraveñe'ẽme: 'دوحة', **Ad-Dawhah**) ha'e hína Tetã Katára itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype, ojeipapa amo 1.351.000 tavayguakuéra ary 2016-pe.

Ko távape ojejuhu ta'angambyry mbohasáva ha'etéva Katára pegua hérava Al Jazeera, momaranduha tenondegua ha tuichavéva áraveñe'ẽme. Ary 2022-pe, ojejapóta ko táva upe FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2022.

Ko távape oĩ Universidad de Qatar ha peteĩ campus escuela de negocios HEC Paris-pegua.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Katára táva
Al Rayyan

[thumb|300px|Al Rayyan apekue ra'anga [Katára yvy ra'angáme.]]
**Al Rayyan** (áraveñe'ẽme: الريان) ha'e peteĩ táva Katára retãme, upéicha avei oñembohéra opa táva michĩ oĩva ko táva ijerére, ko tetãvorepe oiko amo 455.623 tekovekuéra, ojeipapaháicha ary 2010-pe.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Katára táva
Parapyte Péysia pegua

thumb|200px|The Arabian Gulf

**The Persian Gulf** ha'e peteĩ parapyte guasu paraguasu Índiko pegua. Yguasu ndahypýiva, amo 30 metro ohupyty, ojejuhúva tetã Irã ha upe Arávia Yvyapy mbytépe. Ijapekue hína amo 251 000 km².

Ko parapyte oñembojoaju yguasu Arávia pegua rehe upe ypo'i Ormuz rupive ha parapyte Omã pegua rupive.

Parapyte Péysia pegua hembe'ýre oiko tetã Irã, Iráke, Kuáite, Aravia Saudíta, Varéĩ, Katára, Aravia Emiryvy Joaju ha Omã.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Paraguasu Índiko
Ñemohenda:Irã
Ñemohenda:Iráke
Ñemohenda:Kuáite
Ñemohenda:Aravia Saudíta
Ñemohenda:Varéĩ
Ñemohenda:Aravia Emiryvy Joaju
Ñemohenda:Omã
Ñemohenda:Katára
Al Jazeera

right|300px
**Al Jazeera** (áraveñe'ẽme: الجزيرة, *al-ǧazīrah*, he'iséva "Ypa'ũ", ohechauka hag̃ua upe Arávia Yvyapy) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva tetã Katára omoñepyrũkuri ára 1 jasypateĩ ary 1996-pe, hóga guasu opyta táva Doha-pe. Al Jazeera ha'e momaranduha tenondegua ha tuichavéva áraveñe'ẽme, omomarandu ingleñe'ẽme avei.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva
Ñemohenda:Katára
Para Pytã

thumb|300px|Para Pytã ra'anga.
Ko **para Pytã** (áraveñe'ẽme: البحر الأحمر, *Baḥr al-Aḥmar* ha evréo ñe'ẽme: ים סוף, *Yam Suf*) ha'e parapyte upe paraguasu Índiko pegua ojejuhúva Áfrika ha Ásia mbytépe. Oñembojoaju ñemby gotyo paraguasu Índiko rehe, upe ypo'i Bab el-Mandeb ha parapyte Andẽ pegua rupive. Yvate gotyo ojejuhu yvyapy Sinai. Ipukukue yvate guive ñemby meve ohupyty amo 2.200 km ha kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve ohupyty amo 335 km.

Para Pytã réra evréo ñe'ẽme, *Yam Suf*, he'ise "para Kapi'i pegua". Ndojeikuaái mba'érepa ojehero para Pytã umi ñe'ẽ ambuévape, oñeimo'ã ikatu umi yvyty ita pytãva oĩ ijerére.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Paraguasu Índiko
Ñemohenda:Ehíto
Ñemohenda:Arávia
Kávo Véyde

**Yvyakua Véynde**, héra tee hína **Tavakuairetã Yvyakua Véynde** (Poytugañe'ẽme: *República de Cabo Verde*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ypa'ũ atýpe oĩva Áfrika yvyrusúpe, upe paraguasu Atlántiko-pe, upe tetã Senegal yrembe'y renondépe. Yvyakua Véynde rekuái oiko tavakuairetã rekópe mburuvichavy rapépe ha ijyvy apekue oñemohenda 22 *concelhos* rupive. Itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype ha'e Praia.

Ko tetã réra ou upe yvy akua Verde pegua, yvy pehẽngue ojejuhúva kuarahyreike Áfrika-pe, oĩva ko'ãga táva Dakar (Senegal retã itavusu). Yvyakua Véynde iñe'ẽ tee hína Poytugañe'ẽ.

Ndaipóri tapichakuéra ypa'ũnguéra Yvyakua Véynde pegua ijyvy apekuépe oguahẽ meve karaikuéra Poytuga retãygua amo saro'y XV-pe, umi Poytuga retãygua oipuru ypa'ũnguéra Yvyakua Véynde pegua oñemu hag̃ua tembiguái ojegueraha va'ekue Áfrika-gua. Haimete opa ypykue Yvyakua Véynde retãygua pegua ha'e Poytuga retãygua térã tembiguái tenda ambuéva Áfrika pegua.

Ypa'ũnguéra tuichavéva Yvyakua Véynde pegua:

## Mandu'apy

## Joaju

* Gobierno de Cabo Verde (en portugués)
* Asamblea Nacional de Cabo Verde (en portugués)
* Instituto Nacional de Estadística (en portugués)
Praia

**Praia** ha'e hína Kávo Véyde retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 130.000 tavayguakuéra oiko ipype. Ojejuhu Ypa'ũ Santiago-pe.

Praia rembe'ýre oĩ peteĩ ygarupa guasu ha heta tavaygua oipirakutu oñemu hag̃ua.

## Joaju

Ñemohenda:Kávo Véyde
Ypa'ũ Boa Vista

**Ypa'ũ Boa Vista** (Poytugañe'ẽme: *Ilha da Boa Vista*) ha'e hína ypa'ũ tuichavéva mbohapyha Kávo Véyde retãme, upe ypa'ũ Santiago ha Santo Antão rire.

Ko ypa'ũme oiko amo 15.000 tekovekuéra. Ijyvy apekue ohupyty amo 620 km². Ipukukue yvate guive ñemby meve ha'e 31 km ha ipukukue kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve ha'e 29 km.

## Joaju

Ñemohenda:Ypa'ũnguéra Kávo Véyde pegua
Fogo

**Ypa'ũ Fogo** (Poytugañe'ẽme: *Ilha do Fogo*) ha'e hína peteĩ umi 10 ypa'ũgui ojejuhúva Kávo Véyde retãme. Imbytépe oĩ yvytyrata guasu.

Ko ypa'ũme oiko amo 35.000 tekovekuéra. Ijyvy apekue ohupyty amo 476 km². Ypa'ũ tuichavéva irundyha Kávo Véyde retãme.

## Joaju

Ñemohenda:Ypa'ũnguéra Kávo Véyde pegua
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2022

**FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2022** (; ha áraveñe'ẽme: **بطولة كأس العالم لكرة القدم**) ha'e akue pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ oha'ãva Kuimba'e mokõipa mokõiha, ojapova'ekue FIFA. Kóva ojejapo tetã Katárape, ára 20 jasypateĩ guive ha ára 18 jasypakõi meve ary 2022 jave, Kátarape oiko jave araroguekúi, Kátarape oñeme'ẽ umi akatúa ojapo hag̃ua kóva 2 jasypakõi ary 2010-pe.

Kóva ha'e pe mbohapyha Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ ojejapova Ásiape, pe Hapõ-Ñemby Korea 2002 pegua, ha pe Rrúsia pegua ary 2018-pe (jepémo ko paha pegua oguereko peteĩ sede Ásia yvyvusupe); ha pe peteĩha ojejapova Ásia Kuarahyreikepe, ha avei, peteĩha ojejapova Kuarahyresẽ, peteĩ tetã áravepe ha itetãygua hetaveva ha'eva musulmã, ha avei pe michĩveva oguerekóva yvy.

Avei kóva ha'e pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ oñeha’arõve, 1950 pegua rire, kóva oñepyrũ jasypateĩme ha opa jasypakõime 2022 peguape, ha ndaha’éivo umi jepiguáicha jasypoteĩ ha jasypokõi. Avei kóva ha'e pe Vakapipopp Tembiesarái Yvypavẽ imbykyvéva 1978 rire, kóva ojejapo 29 ára pukukuepe, ndaha'éivo umi jepiguáicha 32 ára pukukue, árakuéra ndaha’éiva ojeipuruva umi Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ ipahaguévaicha.

Kóva ha'e pe hetaveva ojejapova gol: 172 (2.69 peteĩ ñeha'ãme). Pe peteĩha jerepe oñemo'inge 120 gol, kóva ha'e pe mokõiha Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ michĩveva omo'ingeva gol aravore atype oñemo'inge rire 32 tetãme, oguerekovo pe ojehopytyva'ekue Yvyáfrika 2010-pe ojejapohape 101 gol, avei Hyãsia 1998 rire kóva ha'e pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ nda'ipoihape peteĩ tetã ipu'akava umi 3 ñeha'ãme. UEFA ha AFC ha'e umi imbareteveva upe fase-pe, ohasavo poapy paapygui UEFA pegua, ha peteĩha jey tembiasakuepe, ohasa mbohapy tetã Ásiagua poteĩgui. ambue hendáicha, Conmebol katu ombohasa mokõi umi irundy ombomyakãva chupe, ambuepe katu Concacaf ha CAF omboporiahuvereko, kóvapy peteĩ Yvateamérikagui ohasa Aty Ñeha'ãgui, ha Áfrikagui katu ohasa mokõi pogui. Umi ndohasa'iva apýtepe ojehecha Véyhika, Uruguái, Alemáña, ha avei Katára, oikóva pe tetã ojapova peteĩ Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ ivaiveva peteĩ Vakapipopp Tembiesarái Yvypavẽpe, ha pe mokõiha opytava okape Aty ñeha'ãme.

Poapyha ñeha'ãne, Ñembyamérika ombohosa umi mokõi tetã ohasava'ekue aty ñeha'ãgui umia ha'e Arahentína ha Pindoráma, jepémo irundyha ñeha'ãme ohasa Arahentína añoite, kóva ohasa paha mboyve ñeha'ãme, umi mokõi Európagua: Hyãsia ha Kyóasia, kóva jeve Marruéko oiko pe peteĩha tetã Áfrikagua ohasava paha mboyve ñeha'ãme.

Arahentína oiko FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2022 campeón, oĩva Lionel Messi poguýpe, ipu'aka rire Hyãsiare 4-2 penal-pe, opyta rire hikuái 3-3. Ko'icháite Arahentína oiko mbohapyha campeón irembiasakuepe (pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ oikohape campeón ipahaveva ha'e pe Méhiko 1986).

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ
Ñemohenda:2022
Ñemohenda:Katára
Kéña

**Kéña**, oficialmente la **Tavakuairetã Kéña** (Suahílipe: *Jamhuri ya Kenya*; ingleñe'ẽme: *Republic of Kenya*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Kuarahyresẽ Áfrika pegua, ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Etiopia, Somália kuarahyresẽ ngotyo, Tãsáña ñemby gotyo, Ugánda kuarahyreike gotyo ha Yvy Sudáno ojejuhu yvate kuarahyreike gotyo, paraguasu Índiko oĩ hembe'ýre ñemby kuarahyresẽ. Upe ypa Victoria ojejuhu ñemby kuarahyreike gotyo ha oñemboja'o tetã Ugánda ha Tãsáña rehe. Kéña itavusu ha'e Nairóvi.

Ijyvy apekue ohupyty amo 580&nbsp;367&nbsp;km² ha ipype oiko amo 39 sua tekovekuéra, Kéña retãygua ijypykue opaichagua. Ko tetã réra ou yvyty Kéña pegua, tenda herakuã ko tetãme ha yvyty tuichavéva mokõiha opaite Áfrikape. Kéña herakuã hína avei ijyvy apekuére ojehecha opaichagua tymba'aty ha tekorãndy.

Kéña oñemohenda 47 tetãvoremi rupive, opaite umi 47 pegua hekosãsovýva itavusu Nairóvi rekuáigui. Ijyvy apekue oñemohenda tenda guasu iñambuéva ojuehegui, ojejuhu ñu guasuite hi'ara tiníva ha hi'ara hakúva, ojejuhu avei yrembe'y puku paraguasu Índiko rehe. Kéña pehẽngue mbytegua ha kuarahyreikégua oreko ka'aguy guasu ha yvytyrysýi, ha tetã pehẽngue yvatégua hi'ara hakuvéva.

Kéña itavusu, Nairóvi, ha'e táva imba'eguasúva Áfrika ñemúme. Kéñame, ymaguare guive, oñeñemitỹ ha oñeñemu ka'a tykuerã ha ka'a *café*, ko'ãga oñeñemitỹ avei opaichagua yvoty oñeñemu hag̃ua Európa-pe. Kéña retãygua iporãite avei jetepysópe, ou ko tetãgui umi kuimba'e herakuã oñani pya'itéva Paul Tergat ha David Rudisha.



Ta'ãnga:Mombasa-MarketHall.jpg|Ñemuha guasu Mombása pegua.
Ta'ãnga:Kenya safari.jpg|Kéña safári
Ta'ãnga:Maasai tribe.jpg|Te'ýi Masai kuéra.
Ta'ãnga:David Rudisha Daegu 2011.jpg|Karai herakuã David Rudisha
Ta'ãnga:Nairobi cityscape.jpg|Nairóvi



## Mandu'apy

## Joaju

* Kéña rekuái
* Kéña marandu
Nairóvi

**Nairóvi** (Ingleñe'ẽme *Nairobi*) ha'e hína Kéña retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Ojeipapaháicha ary 2016-pe, amo 5.545.000 tavayguakuéra oikove ipype. Nairóvi ha'e táva orekovéva tapichakuéra ipype irundyha opaite Áfrika-pe.

## Joaju

Ñemohenda:Kéña táva
Mombása

**Mombasa** (Ingleñe'ẽme *Mombasa*) ha'e hína Kéña retã itáva orekovéva tapichakuéra ipype mokõiha, itavusu Nairóvi rire. Mnombása-pe opyta ygarupa tuichavéva Kéña retãme, ha imba'eguasuitéva Kuarahyresẽ Áfrika-pe. Ojeipapaháicha ary 2016-pe, amo 1.200.000 tavayguakuéra oikove ipype.

## Joaju

Ñemohenda:Kéña táva
Ypa'ũ Santiago

**Ypa'ũ Santiago** (Poytugañe'ẽme: *Ilha de Santiago*) ha'e hína ypa'ũ tuichavéva ha orekovéva tekovekuéra ipype Kávo Véyde retãme.

Ko ypa'ũme ojejuhu avei Kávo Véyde itavusu, táva Praia. Ijyvy apekue ohupyty amo 991 km² ha ary 2015-pe ojeipapa amo 294.140 tekovekuéra oikóva ipype. Ipukukue yvate guive ñemby meve ha'e 75 km ha ipukukue kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve ha'e 35 km.

## Joaju

Ñemohenda:Ypa'ũnguéra Kávo Véyde pegua
Ypa'ũ Santo Antão

**Ypa'ũ Santo Antão** (Poytugañe'ẽme: *Ilha de Santo Antão*) ha'e hína ypa'ũ tuichavéva mokõiha Kávo Véyde retãme, upe ypa'ũ Santiago rire

Ko ypa'ũme oiko amo 40.547 tekovekuéra. Ijyvy apekue ohupyty amo 779 km². Ipukukue yvate guive ñemby meve ha'e 40 km ha ipukukue kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve ha'e 20 km.

## Joaju

Ñemohenda:Ypa'ũnguéra Kávo Véyde pegua
Ypa Victoria

**Ypa Victoria** (hérava avei suahíli ñe'ẽme ***Ukerewe***) ojejuhúva Áfrika ipehẽngue kuarahyresẽ mbytépe, ijerére ojejuhu hína umi tetã Kéña, Ugánda ha Tãsaña. Ko ypa apekue ohupyty amo 69 482 km² ha henda hypyvéva ohupyty 82 metro. Ha'e ypa tuichavéva mokõiha opa Yvýgui. Ysyry Nílo ohasa ko ypáre avei.

## Joaju

Ñemohenda:Ypa Áfrika pegua
Ñemohenda:Kéña
Ypa Cháde

**Ypa Cháde** (Hyãsiañe'ẽme: *lac Tchad*) ha'e ypa ojejuhúva Áfrika-pe, ijerére ojejuhu hína umi tetã Cháde, Niheria, Kamerũ ha Níher. Ko ypa apekue ohupyty amo 900 km², hákatu ymaguare ijapekue ohupytýkuri 26.000 km², ko ypa oñemomichĩ ára ha ára yvypóra heta oipurúgui y ko ypágui ñemitỹme. Ypa Cháde ndahypýiva, henda hypyvéva ohupyty amo 7 metro. Y ko ypágui nosẽi tenda ambuévape, oguahẽ upépe ysyry rupive ha oñemotimbo.

## Joaju

Ñemohenda:Ypa Áfrika pegua
Ñemohenda:Cháde
Suahíli ñe'ẽ

**Suahíli ñe'ẽ** térã **suahéli ñe'ẽ** ha'e peteĩ ñe'ẽ Áfrika pegua heta oñeñe'ẽva Tãsaña retãme ha Kéña retãme, ha tenda ambuéva oĩva Ugánda, Mosambíke, Tetã Jekopytyjoja Kongo, Rruánda, Vurundi, Somália ha Simbámbue retãme. 

Ha'éramo jepe ñe'ẽ Áfrika pegua, heta iñe'ẽnguenguéra áraveñe'ẽ pegua, ha ko'ãga ingleñe'ẽ ha poytugañe'ẽ avei. Amo 45.000.000 tapichakuéra oñe'ẽkuaa suahíli ñe'ẽme.

## Joaju

* Kamusi Project Internet Living Swahili Dictionary

Ñemohenda:Vantú ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Kéña
Ñemohenda:Rruánda
Ñemohenda:Tãsáña
Ñemohenda:Ugánda
Ñemby Taráua

**Ñemby Taráua** (Ingleñe'ẽme: *South Tarawa*, Kiriváti ñe'ẽme: *Tarawa Teinainano*) ha'e hína Kiriváti retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 50.190 tavayguakuéra oikove ipype, 50% opaite Kiriváti retãygua pegua.

## Joaju

Ñemohenda:Kiriváti
Kirigitã

**Kirigitã** (Kirigitãñe'ẽme: *Кыргызстан*, *Kırgızstan*; Rrusiañe'ẽme: *Киргизия*, *Kirguíziya*), hérava avei **Kirigísa**, ha héra tee **Tavakuairetã Kirigitã** (Kirigitãñe'ẽme: *Кыргыз Республикасы*, *Kırgız Respublikası*; Rrúsiañe'ẽme: *Кыргызская Республика*, *Kyrgýzskaya Respúblika*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oguereko'ỹva parápe osẽ hag̃ua ha ijyvy apekue yvyty ha yvytyrysýi memete,  ojejuhúva Mbyte Ásia-pe, ijerére ojejuhu Chína, Kasahitã, Tajikitã ha Uvekitã. Itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype ha'e Biskek.

Tetã Kirigitã rembiasakue oñemyasãi amo 2.000 ary rupive ha ipype oike opaichagua avano'õ ha tetã ymaguare. Iñemíramo jepe, ijyvy apekue yvyty ha yvytyrysýi memete rehe –upéicha ko tetã oñangareko heko tee ymaguare rehe– Kirigitã rehe ohasa hetaite tetã guasu ymaguare oñemu hag̃ua, ijyvýre ohasa upe "Aopo'i Rape" ha hetaite tape ambuéva ojeipuru va'ekue oñeñemu hag̃ua ha ojeguata hag̃ua tetã kuarahyreikegua guive tetã kuarahyresẽygua peve. Ijyvy apekue oikóramo jepe opaichagua te'ýi ha avano'õ hekosãsóva yma guive, Kirigitã oimékuri tetã ambuéva ipoguýpe, ha ohupyty isãso opa rire Unión Soviética ary 1991-pe.

Kirigitã heta ohekáramo jepe ani hag̃ua umi te'ýi ha avano'õ oime ijyvýpe oñorairõ, ha oñoñepu'ã, oheka oñemoporã pirapire mba'apo ñemohenda, ha ani hag̃ua umi aty ojokuaikuaáva oñorairõ avei, ikatu oho gueteri tavakuairetã amandaje rape rupi ha oiko gueteri tetã peteĩ rekóicha. Ñepu'ã Kirigitã retãyguanguéra ojapókuri jasyrundy ary 2010-pe omosẽ tendota Kurmanbek Bakiyev ha omohenda léi guasu pyahu.

Tetã ñe'ẽ, Kirigitãñe'ẽ, ojogua Tuykía ñe'ẽnguéra, oñeñe'ẽ avei Rrusiañe'ẽ. Amo 5&nbsp;548&nbsp;042 tekovekuéra oiko Kirigitã, ojeipapaháicha ary 2013-pe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Kirigitã rekuái
* Kirigitã renda porãnguéra
Komóra

**Komóra Joaty** (Hyãsiañe'ẽme: *Union des Comores*; Komórañe'ẽme: *Udzima wa Komori*; Áraveñe'ẽ: الاتحاد القمري, *al-Ittiḥād al-Qumurī/Qamarī*), térã **Komóra** (hérava ymaguare *Tavakuaretã Joaty Islã rapépe Komóra*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva mbohapy ypa'ũ ijyvy apekuéicha ojejuhúva kuarahyresẽ Áfrika-pe, tetã Mosambíke rembe'ýre paraguasu Índiko-pe, yvate ypa'ũ Mandagaka ha kuarahyresẽ Mosambíke.

Komóra ijyvy apekue ha'énte mbohapy yvytyrata ypa'ũ: Komóra Guasu (*Ngazidja*), Mohéli (*Mwali*) ha Anjouan (*Nzwani*), ha upe ypa'ũ ambuéva hérava Mayotte (*Mahore*), oĩ gueteri Hyãsia ipoguýpe. Oime avei ypa'ũmi ambuéva umi ypa'ũ guasúva ijerére.

Ko tetã réra ou upe ñe'ẽngue áraveñe'ẽme قمر (*qamar*), «jasy» hína he'ise. Ko tetã réra Áraveñe'ẽme ha'e upévare «Jasy ypa'ũnguéra» (جزر القمر, *ŷuzuru l-qamar*), ha ipoyvípe oĩ jasy Islã rapégui. Ymaguare umi karai árave omoha'angáva yvyra'anga ombohéra upéicha ypa'ũ Mandagaka.

Isãso guive, Komóra ohaso amo 20 *[[golpe de Estado]]* rehe térã *[[Golpe de Estado|golpe]]* ñeha'ã, ha heta Komóra ruvicha omano upéicha. Ku apañuái Komóra rekuái hi'ári oiko heta tekotevẽ umi Komóra retãygua mbytépe. Ary 2008-pe haimete 50% opaite Kómora retãygua pegua oiko imboriahu hína, orekóvonte 1,25 dólar oiko hag̃ua ára ha ára.

## Mandu'apy

## Joaju

* Les Comores. (Hyãsiañe'ẽme)
* BBC News Country Profile. (Ingleñe'ẽme)
* Comoro Islands Resources Page de la Biblioteca de la Universidad de Stanford. (Ingleñe'ẽme)
Biskek

**Biskek** (Kirigitãñe'ẽme ha Rrusiañe'ẽ: *Бишкек*) ha'e hína Kirigitã retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 965.900 tavayguakuéra oikove ipype, ojeipapaháicha ary 2017-pe.

Biskek ojejuhu upe yvyty pa'ũ ysyry Chu pegua, ohasahápe umi ysyry Alaarcha ha Alamedín, yvytyrysýi Kirigitã pegua ypýre.

## Joaju

* The Spektator - guía de ciudad y revista
* Táva Biskek rembiasakue

Ñemohenda:Kirigitã
Komóra Guasu

**Komóra Guasu** (Poytugañe'ẽme: *Ilha da Boa Vista*) ha'e hína peteĩ ypa'ũ paraguasu Índiko-pe, ypa'ũ tuichavéva ha orekovéva tapichakuéra ipype Komóra retãme, ha oimehápe avei itavusu, táva Moroni.

Ko ypa'ũme oiko amo 316 600 tekovekuéra ha ijyvy apekue ohupyty amo 1148 km².

## Joaju

Ñemohenda:Komóra
Kiriváti

**Kiriváti** (oje'e "*Kíribas*" Kiriváti ñe'ẽme ha ojehai "*Kiribati*" ingleñe'ẽme), héra tee hína **Tavakuairetã Kiribati** (Ingleñe'ẽme: *Republic of Kiribati*; Kiriváti ñe'ẽme: *Ribaberikin Kiribati*), ha'e peteĩ ypa'ũ aty ha tetã hekosãsóva ojejuhúva paraguasu Py'aguapy ipehẽngue mbyte kuarahyreiképe, y rupive ko ypa'ũ aty oĩ yvate kuarahyresẽ Autarália pegua. Amo 110.136 tekovekuéra oiko ko ypa'ũ atýpe. 

Ko tetã yvy apekue ha'e 33 ykuãirũ orekóva ijerére yñu opaichagua ha upe yvytyrata ypa'ũ hérava Banaba. Ohupyty isãso ary 1979-pe ha oike y ONU atýpe ary 1999-pe. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ha'e Ñemby Taráua.

## Mandu'apy

## Joaju

* Kiriváti yvyra'anga kuéra
* Kiribati: un paraíso en medio del Océano Pacífico
Moroni

**Moroni** (Áraveñe'ẽme: موروني') ha'e hína Komóra retã itavusu (tetã mbohapy ypa'ũ ijyvy apekuéicha ojejuhúva kuarahyresẽ Áfrika-pe) ary 1962 guive. Ojejuhu ypa'ũ Komóra Guasu rembe'y kuarahyreiképe. Ary 2011-pe amo 54.000 tavayguakuéra oiko ipype, upévare Moroni ha'e avei táva tuichavéva Komóra retãme.

## Joaju

Ñemohenda:Komóra
Tavakuairetã Kóngo

**Tavakuairetã Kóngo** térã **Tetã Kóngo** (Hyãsiañe'ẽme: *République du Congo*; lingalañe'ẽme: *Repubilika ya Kongo*; kikongo ñe'ẽme: *Repubilika ya Kongó*), ojeikuaa avei **Congo-Brazzaville** ha **Kóngo** réraicha, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Mbyte Áfrika-pe.

Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Kamerũ ha Tetã Mbyteafrikagua, ñemby ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe Tetã Jekopytyjoja Kongo (Sáire tetãkue), kuarahyreike gotyo ojejuhu Gavõ ha ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu paraguasu Atlántiko ha peteĩ tetã pehẽnguemi Angola pegua (Cabinda).

Umi Tetã Kóngogua hetakue ndohasái 5.000.000 tekovekuéra. Umi ñe'ẽ tee ha'e Hyãsiañe'ẽ, kikongo ha lingala ñe'ẽ; umi jeroviapy ijypykuégui ha'e orekovéva tapichakuéra ojeroviáva. Tetã Kóngo ipirapire mba'apo ñemohenda oiko gueteri ñemitỹre ha itakyra ñemúre.

Karaikuéra Európa pegua oguahẽ va'ekue Kóngo retãme amo sa'ary XVI iñepyrũme. Hyãsia ojapo ikolóniarã Kóngo retãme, ha ombohéra «Kóngo Hyãsia pegua». Ohupyty rire isãso sa'ary XX imbytépe, Tetã Kóngo ohasa heta tekuái mbarete ha vai rupive ohupyty peve jekopytyjoja aty ojokuaikuaáva hetáva rupive. Itavusu ha'e táva Brazzaville, táva opytáva ysyry Kóngo rembe'ýre, upe Tetã Jekopytyjoja Kongo itavusu renondépe, táva Kinsasa.

## Mandu'apy

## Joaju

* Congo Site Página oficial del Gobierno de la República del Congo
* Los pigmeos baka de Camerún y de Congo Cultura y música de los primeros habitantes de Congo
* Perfil de la República del Congo en el sitio de BBC News
Brazzaville

**Vrassaville** ha'e Tavakuairetã Kóngo tavusu, ha pe táva hetaveva oguerekóva tapicha. Amo 1.827.000 tavayguakuéra oikove ipype, ojeipapaháicha ary 2014-pe.

Upe ysyry Kóngo ohasa ko távare, Vrassaville renondépe opyta upe Tetã Jekopytyjoja Kongo itavusu, táva Kinsasa.

## Joaju

Ñemohenda:Tavakuairetã Kóngo táva
Ysyry Kóngo

Ko **ysyry Kóngo** (hérava ymaguare **Sáire**) ha'e hína peteĩ ysyry ipukúva Mbyte Áfrika pegua osyry kuarahyreike gotyo ha ohasa irundy tetãre  —Sámbia, Tetã Jekopytyjoja Kongo, Tavakuairetã Kóngo ha Angola— osẽ meve paraguasu Atlántiko-pe. Ipukukue ohupyty amo 4700 km, upévare ha'e ysyry ipukuvéva 9ha opa Yvýgui, ha mokõiha Áfrika-pe, upe ysyry Nilo rire.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Ysyry Áfrika pegua
Pointe-Noire

**Pointe-Noire** ha'e hína peteĩ táva Tavakuairetã Kóngo-pe, itáva orekovéva tapichakuéra ipype mokõiha, itavusu rire, táva Brazzaville. Amo 715.334 tavayguakuéra oikove ipype. Tavayguakuéra oñe'ẽve kikongo ha upéi Hyãsiañe'ẽ.

Ko táva opyta paraguasu Atlántiko rembe'ýre, heta itakyra oñeñemu Pointe-Noire ygarupápe, tavayguakuéra oipirakutu omba'apo hag̃ua.

## Joaju

Ñemohenda:Tavakuairetã Kóngo táva
Kuáite

**Kuáite** (áraveñe'ẽme: دولة الكويت, *Dawlat al-Kuwayt*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva árave ojejuhúva Kuarahyreike Ásia-pe, Arávia Yvyapy ijapy yvate kuarahyresẽme ha parapyte Péysia pegua ijapy yvatépe, ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Iráke ha ñemby gotyo ojejuhu tetã Arávia Saudíta. Ko tetã réra, Kuáite ou upe ñe'ẽngue áraveñe'ẽgui كوت *kūt*, he'iséva «óga mbarete». Kuáite yvy apekue ohupyty 17&nbsp;818 km² ha ary 2012-pe ojeipapa amo 2.695.000 tapichakuéra oikókuri ipype.

Sa'ary XVIII ha XIX jave, Kuáite ha'e akue yvy pehẽnguemi imba'ehetáva oñeñemurã, heta mba'epy ha mba'e apopy ohasa Kuáite rehe opytágui Índia ha umi tetã Ásia Kuarahyreike mbytépe. Kuáite-pe ojejapo avei opaichagua ygarata ha yga guasu ojeipuru akue parapyte Péysia pegua ýpe, hákatu sa'ary XX iñepyrũme Kuáite ndaha'evéima mba'eguasu ha oñemomichĩ. Oiko jave Ñorairõ Guasu Peteĩha (1914 — 1918) upe Mburuvi Vyretáña ojoko ha ndohejái oiko ñemu Kuáite-pe, Kuáite oipytyvõgui Mburuvi otománo ruvicháre. Ñorairõ Guasu Peteĩha ipaha rire, Kuáite ha'e akue emiráto hekosãsóva Tavetã Joaju ipoguýpe. Ary 1937-pe ojejuhu itakyra rupa peteĩha Kuáite yvýpe.

Kuáite ohupyty isãso Tavetã Joajúgui ary 1961-pe. Ary 1990-pe Saddam Hussein oisãmbyhývo tetã Irákere oike mbaretehápe Kuáite retãme ha omoĩ ijyvy ipoguýpe, pokõi jasy Kuáite opyta Iráke ipoguýpe ha upéi Tetãvore Joapykuéra oho oipytyvõ hag̃ua Kuáitepe, upéicha oñepyrũ upe ñorairõ guasu parapytégui. Iráke ñorairõhára aty osẽ Kuáitegui Tetãvore Joapykuéra oñemotenondégui, hákatu osẽ aja ohapy amo 800 itakyra rupa Kuáite pegua, heta ombyaíva Kuáite ijyvy ha ipirapire mba'apo ñemohenda. Las infraestructuras del país quedaron devastadas durante el conflicto y tuvieron que ser reconstruidas. Ary 2003-pe Tetãvore Joapykuéra ñorairõhára aty oho jey Kuáite-pe oñembosako'i oike hag̃ua Iráke-pe.

Kuáite ha'e tetã iporokuái peteĩme léi guasu rupive amandajerapépe ha itavusu ha táva tuichavéva ha'e Táva Kuáite. Kuáite ha'e tetã 5ha orekovéva itakyra ijyvy apekuére, upévare imba'ehetaite ko'ãga ha haimete ndaiporivéima tekotevẽ.

## Mandu'apy

## Joaju

* Kuáite rekuái
Táva Kuáite

**Táva Kuáite** (áraveñe'ẽme: **مدينة الكويت‎**) ha'e hína tetã Kuáite itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 400.000 tavayguakuéra oikove ipype, hákatu ojeipapárõ umi táva oĩ ijerére ojejuhu amo 2.400.000 tavayguakuéra.

Heta óga yvate ymaguare ojeitypa oiko jave upe ñorairõ guasu parapytégui (Iráke oikévo mbaretehápe Kuáite-pe) ko távape, hákatu ko'ãga oñemopu'ã jey ha oñemoporã ko táva.

## Joaju

Ñemohenda:Kuáite
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2018

**Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2018 táva Pyeongchang-pe** ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 23ha ojejapo ára 9 jasykõi guive ára 25 jasykõi meve ary 2018-pe táva Pyeongchang, Yvykoréa retãme. Hákatu heta ñembosarái oñepyrũ ára 8 jasykõime. Umi ñembosarái ojapo Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (COI).

Ojeporavókuri ko táva ára 6 jasypokõi ary 2011-me. Pyeongchang ha'e táva mbohapyha ojapo Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe umi táva Hapõ pegua Sapporo ha Nagano rire. Yvykoréa ojapo Ñembosaraipavẽ mokõi jey, Ñembosaraipavẽ Arahakúpe ojejaporaẽ ary 1988-pe táva Seúl-pe.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2018 táva Pyeongchang-pe
* Pyeongchang 2018 en la página oficial del Comité Olímpico Internacional

Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe
Ñemohenda:2018
Ñemohenda:Yvykorea
Unesco

thumb|300px|Unesco Poyvi
**Unesco** (ingleñe'ẽme: **United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization**, ha karaiñe'ẽme:**Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura**) (UNESCO) ha'e Tetãnguéra Joaju atyvete oñemoheñoiva'ekue 16 jasypateĩ ary 1945-pe, ombohape hag̃ua pytyvõ tetãnguéra apytépe yvy tuichakue javeve tekombo'e, kuaaty, tembikuaa arandu ha momarandúpe. UNESCO hína peteĩ pa'ũ heñoihápe apytu'ũroky opaichagua; avei oheka tape omog̃uahẽvo peteĩ ñe'ẽme tetãnguérape teko porãrã ko'ág̃a rupiguáre. 

Unesco ombyaty avei marandu opaichagua ha ombohasa opárupi ohechauka ojekuaave, upéichante avei oipytyvõ tetãnguéra omopyenda ha omboha'evévo hetãyguakuéra. Ary 2017-pe oreko 195 tetãnguéra ipype.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
* Tembiejakue Yvypóra reko pegua

## Joaju

* Unesco renda tee Internet-pe
* Bioética en la Unesco
Tekopy tee ojehechakuaa'ỹva Yvypóra reko pegua

**Tekopy tee ojehechakuaa'ỹva** térã **Ñande rekotee japokokuaa'ỹva** oĩ Unesco ñembokuaauka atýpe oñeñangareko hag̃ua tembiejakuépe yvypóra reko tee ojepokokuaa'ỹva, hérava avei *arandupy* térã *ojehechakuaa'ỹva*.

Tekopy tee ojehechakuaa'ỹva ipype avei oĩ yvypóra rembiasakue, yvypóra ypykue remimombe'u, umíva niko oñemoherakuã oñeñe'ẽnguévo, tembiapoporãnguéra rupive, ojepurúva yvypóra rekoatýpe rehe ae, rritokuéra, vy'aguasu, arandu ka'aty, yvypóra rekoha ha arapy rehegua jekuaa rupive, térã avei ojeikuaaukakuévo mba'éichapa ojejapo artesaniakuéra hamba'e. Jepeve umi mba'e rehe ndaikatúi japoko, ha'e avei hína yvypóra rekotee, ñane rembikuaa añete ndaikatúiva ñambo'y ni ñanderesarái chuguikuéra.

Amo ary 1990 rupi oñepyrũ ko ñeimo'ã oĩgui ko Tembiejakue Yvypóra reko pegua mante. Ary 2001-pe, Unesco ojapo porandu aty tetãnguérape ha atyvete ambuévape oheka hag̃ua mba'e he'ise tekopy tee ojehechakuaa'ỹva ñe'ẽ peteĩme, ha peteĩ Amandaje Jekupytyha ojejapo ary 2003-pe oñeñangareko hag̃ua tekopy teépe.

## Ta'anga techapyrãme


File:Portela 1954 15.jpg|''Samba de roda'', .
File:Warriormaiden.jpg|Kunq ñoha'angahára, ojapoháicha Hu Sanniang.
File:El Tajin Los Voladores (fcm).jpg|Voladores de papantla, .
File:Thoranayudham-_Madras1.jpg|Kutiyattam, .
File:Diablitos_Tinaquillo.jpg|*Diablos danzantes de Corpus Christi*, .
File:20151121 WDSF Austrian Open 2015 7290.jpg|Rumba, .


## Mandu'apy

## Joaju
* Mba'e he'ise tekopy tee ojehechakuaa'ỹva he'iháicha tetãnguéra ha atyvete ambuéva ary 2001-pe (ingleñe'ẽme)
* Sitio web oficial de la Convención para la Salvaguarda del Patrimonio Cultural Intangible (ingleñe'ẽme)
* Amandaje Jekupytyha jehai ojejapo oñeñangareko hag̃ua tekopy teépe (ingleñe'ẽme)

Ñemohenda:Unesco
Láo

**Láo**, héra tee hína **Láo Tekoha Tavakuairetã Jekopytyjojápe** (Láo ñe'ẽme: ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ, Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Ásia pegua. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e Vientiã. Ojejuhu Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme, ijerére ojejuhu yvate kuarahyreike gotyo, upe ysyry Mekong rupi, tetã Miamar, yvate gotyo ojejuhu Chína, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetã Vienã, ñemby gotyo tetã Kamboja ha kuarahyreike gotyo tetã Tailandia. Ijyvy apekue ohupyty amo 236&nbsp;800 km² ha ipype oiko 6 677&nbsp;534 tekovekuéra ojeipapaháicha ary 2008-pe.

Láo ijyvy apekue ko'ãgagua ha'e ku Mburuvi Ymaguare hérava *Lan Xang* ijyvy amo sa'ary XIV ha sa'ary XVIII mbytépe. Hyãsia omoĩ Láo ipoguýpe ha ojapo ikolóniarã ko tetãme, ary 1949-pe ohupytýramo jepe isãso, hákatu Láo retãygua oñorairõ ary 1975 peve ha upéi pe aty Komunísta ohupi oisãmbyhy hag̃ua.

Láo ha'e peteĩ umi tetãgui ojokoitéva pirapire mba'apo ñemohenda hekosãsóva. Upéicha jepe, ko tetã imba'ehetakue oikakuaa amo 7,2% ary 2006-pe. Amove 80% opaite Láo retãygua pegua oñemitỹ ojapo ipirapirerã ha oiko hag̃ua. Láo retãygua ijypykue opaichagua, hákatu amo 70% tetãygua pegua ha'e te'ýi láo pegua. Ko ñe'ẽngue Láo ojeipuru avei ojehero upe ñe'ẽ tee ko tetãgui, oñeñe'ẽramo jepe Hyãsiañe'ẽ.

## Mandu'apy

## Joaju
* República Democrática Popular de Laos en MSF
* Laos, CIA.gov
* Turismo en Laos
* Laos, BBC.co.uk
Laoñe’ẽ

**Laoñe’ẽ** ha'e ko ñe'ẽ tee Láo retãme, ñe'ẽ oñemohendáva tai ñe'ẽnguéra atýpe.

Laoñe’ẽ ojogua upe Tái ñe'ẽ ojehaiháicha, oipurúgui achegety ojueheguáva. Amo 6.000.000 tapichakuéra oñe'ẽkuaa laoñe’ẽ, Láo retãme, Tailandia ha Vienã retãme avei.

## Mandu'apy


## Joaju

Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Láo
Vientiã

**Vientiã** (Hyãsiañe'ẽ pegua: *Vientiane*; Láo ñe'ẽme: *ວຽງຈັນ*) ha'e hína Láo retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype.

Ojejuhu ysyry Mekong rembe'ýre, tetã Tailandia rembe hi'aguĩ. Amo 760.000 tavayguakuéra oikove ipype, ojeipapaháicha ary 2015-pe.

## Joaju

Ñemohenda:Láo
Ysyry Mekong

**Ysyry Mekong** ha'e hína peteĩ ysyry ipukúva ojejuhúva Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme, osyry poteĩ tetã rupive —Chína, Miamar, Laos, Tailandia, Kambója ha Vienã— osẽ meve para Ñemby Chína ýpe. Ipukukue ohupyty amo 4880 km, upéicha ikatu ha'e ysyry ipukuvéva  8ha térã 12ha opa Yvýgui.

## Joaju

* Comisión del Río Mekong

Mekong
Ñemohenda:Chína Tetarã Retã
Ñemohenda:Miama
Ñemohenda:Láo
Ñemohenda:Tailandia
Ñemohenda:Kambója
Ñemohenda:Vienã
Lesóto

**Lesóto** héra tee hína **Tavetã Lesóto** (Sesóto-pe: *Muso oa Lesotho*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva yguasu rembe'y'ỹva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue ñembýme, ijerepa rehe ojejuhu tetã Yvyafrika.

Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e táva Maseru. Lesóto yvy apekue ohypytýnte amo 30&nbsp;355 ha ipype oiko amo 2.203.821 tekovekuéra.

Lesóto oĩ Tetãnguéra Ñembojoaju atýpe ary 1966 guive, ha héra ymaguare ha'ékuri **Basutolandia**. Ko téra Lesóto oipuru añetehápe, *Lesotho*, ikatu he'ise "umi sesóto oñe'ẽva retã".

## Mandu'apy

## Joaju

* Lesotho.gov.ls (Lesóto rekuái renda tee Internet-pe).
* CIA.gov (CIA marandukuéra Lesóto rehegua).
* News.BBC.co.uk (perfil de Lesoto; en inglés).
* State.gov (Departamento de Estado de EE.&nbsp;UU.; en inglés).
* Imágenes de Lesotho. (Valle de Malealea y pinturas bosquimanas. Fotografías de Isidoro Gallo).
* Perfiles de países de la FAO: Lesotho
Sesóto

**Sesóto** ha'e peteĩ ñe'ẽ Áfrika ipehẽngue ñemby pegua, ñe'ẽ tee Lesóto retãme ha Yvyafrika retãme (peteĩ umi 11 ñe'ẽ teégui). Amo 6.000.000
tapichakuéra oñe'ẽkuaa sesóto-pe.

## Joaju
* Sesotho Online A gentle introduction to the Sesotho language and culture.
* Weblog on Sesotho

Ñemohenda:Vantú ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Lesóto
Maseru

**Maseru** ha'e hína Lesóto retã itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 253.000 tavayguakuéra oikove ipype. Ojejuhu ysyry Caledon rembe'ýre.

## Joaju

Ñemohenda:Lesóto
Livéria

**Tavakuairetã Livéria**, ojeikuaa mante **Livéria** réraicha, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva opytáva Áfrika ipehẽngue kuarahyreiképe ha ijerére ojejuhu Sierra Leona kuarahyreike gotyo, tetã Marfil Rembe'y kuarahyresẽ ngotyo ha tetã Gynéa ojejuhu yvate gotyo. Livéria yvy apekue ohupyty amo 111&nbsp;369 km² ha ipype oiko amo 4 294 000 tekovekuéra.

Ko tetã itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e táva Monrovia. Livéria iñe'ẽ tee ha'e hína ingleñe'ẽ, oñeñe'ẽramo jepe amo 30 ñe'ẽ ambuéva.

Ary 1822-pe Amérika Kolóniarã Atyvete (*American Colonization Society*) oiporavo **Livéria** yvy ogueraha hag̃ua umi tembiguái hekosãsómava Amérika pegua. Umi tapicha ojegueraha va'ekue Áfrika pegua oiko tembiguái ramo Tetãvore Joapykuéra-pe mbueguehápe oñepyrũ oho ko kolónia-pe ojeherókuri Livéria.

Livéria rembiasakuépe ojejuhu mokõi jey umi Livéria retãygua oñorairõ asy, upe Ñorairõ Peteĩha Livéria pegua ary 1989 ha 1996 mbytépe ha upe Ñorairõ Mokõiha Livéria pegua ary 1999 ha 2003 mbytépe, hetaite Livéria retãygua ova ha ohejapa imba'ekuéra osẽ hag̃ua ñorairõgui, upéicha avei ko tetã imba'eheta oñemomichĩ. Jekupytyha py'aguapyrã ojejapókuri ary 2003-pe ha upéicha ojeiporavókuri tendota pyahu ary 2005-pe, kuñakarai Ellen Johnson Sirleaf. Livéria pya'e oñembopyahu ha oñemoporãve, hákatu amo 85% opaite umi Livéria retãygua pegua oiko tekotevẽme. Livéria retãme oiko avei pe mba'asy isarambíva évola 2014 pegua upe tetã Sierra Leona ha Gynéa ndive, amove 4500 tapichakuéra omano ã mbohapy retãme.

## Mandu'apy

## Joaju
Monrovia

**Monrovia** ha'e hína peteĩ táva paraguasu Atlántiko rembe'ýpe, Áfrika ipehẽngue kuarahyreiképe, Livéria retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 970.284 tavayguakuéra oikove ipype ojeipapaháicha ary 2008-pe.

## Joaju

Ñemohenda:Livéria
Mburuvichavete ra'y rekuái

Oiko ko **mburuvichavete ra'y rekuái** tendota oisãmbyhýva tetãre ha'éramo peteĩ mburuvichavete ra'y. Ko tekuái reko heta ojejuhu Ára Mbyteguápe (sa'ary V guive sa'ary XV peve) ha upei amo sa'ary XV guive sa'ary XVIII peve avei, mburuvichavete ra'y rekuái oikomeméva umi yvy michĩme oikóva táva guasu ipoguýpe.

Ko'ãga ikatu ojejuhu oiko ko tekuái reko Liechytenteĩ retãme, Mónako ha Andorra retãme.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tetã
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Liechytenteĩ

**Liechytenteĩ**, héra tee hína **Liechytenteĩ Mburuvichavete ra'y rekuái** (Alemañañe'ẽme: *Fürstentum Liechtenstein*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva michĩ ha yguasu rembe'y'ỹva Mbyte Európa pegua oiko porokuái peteĩme léi guasúre tekuái rekópe. 

Liechytenteĩ oñepyrũ oñembojoajúvo mokõi táva ha umi yvy ambuéva ijerére: Vaduz ha Schellenberg oñemohendáva 11 tetãvore michĩ rehe. Itavusu ha'e Vaduz ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e táva Schaan.

Ko tetã ojejuhu upe ysyry Ríno yvyty pa'ũme ohasahápe, yvytyrysýi Áype. Ijerére ojejuhu kuarahyreike ha ñemby gotyo tetã Suisa, oñomohembe'y 34 km rupi, ysyry Ríno ombojeíva; kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetã Auteria, oñomohembe'y 41 km rupi.

## Ehecha avei
* Mburuvichavete ra'y rekuái (*principado*)

## Mandu'apy

## Joaju

* Liechytenteĩ renda tee Internet-pe (Alemañañe'ẽme).
Vaduz

**Vaduz** ha'e hína Liechytenteĩ Mburuvichavete ra'y rekuái itavusu. Ko távape opyta Liechytenteĩ Amandaje Guasu ha ary 1939 guive opyta Mburuvicha Róga avei, karai Hans-Adam II Liechytenteĩ pegua.

Ary 2010-pe ojeipapa amo 5.214 tavayguakuéra oikóva ko távape, Vaduz ojejuhu ysyry Ríno rembe'ýre.

## Mandu'apy

## Joaju

* Táva Vaduz rendatee Ñandutíme

Ñemohenda:Liechytenteĩ táva
Schaan

**Schaan** ha'e hína Liechytenteĩ itáva orekovéva tekovekuéra ipype, ary 2015-pe ojeipapa amo 5 959 tavayguakuéra oikóva ko távape.

## Mandu'apy

## Joaju

* Táva Schaan rendatee Ñandutíme

Ñemohenda:Liechytenteĩ táva
Schellenberg

**Schellenberg** ha'emi hína peteĩ táva Liechytenteĩ. Táva ijyvy apekue michĩvéva ko tetãme, ojejuhu ysyry Ríno rembe'ýre. Ary 1719-pe táva Vaduz ijyvy apekue ha Schellenberg oñembojoaju tee omombarete hag̃ua ko mburuvichavete ra'y rekuái.

Ary 2014-pe ojeipapa amo 1.053 tavayguakuéra oikóva ko távape.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Liechytenteĩ táva
Ríno

**Ríno** térã **Réno** (Alemañañe'ẽme: *Rhein*; Hyãsiañe'ẽme: *Rhin*) ha'e hína peteĩ ysyry Európa pegua ipehẽngue mbytépe, ysyry yvypóra oipuruvéva opaite Mbyte Európape ha osyry ã tetã rupive —Alemáña, Hyãsia, Suisa, Tetãnguéra Yvýi, Auteria, Luxemburgo, Liechytenteĩ ha Itália— osẽ meve para Yvatépe. Ipukukue ohupyty amo 1233 km, upéicha ikatu ha'e ysyry ipukuvéva  111ha opa Yvýgui.

## Joaju

Ñemohenda:Ysyry Európa pegua
Ñemohenda:Tetãnguéra Yvýi
Ñemohenda:Luxemburgo
Ñemohenda:Alemaña
Ñemohenda:Hyãsia
Ñemohenda:Suísa
Ñemohenda:Áuteria
Ñemohenda:Liechytenteĩ
Tetãnguéra rysýi yvyty yvatevéva rehe

thumb|300px|Tetãnguéra yvyty yvatevéva rehe.

Kóva hína peteĩ tysýi ohechaukáva tetã hekosãsóva ha tenda ambuéva **ijyvyty yvatevéva** rehe, yvatekue ojeipapaháicha yguasu ári guive.

## Tetã hekosãsóva

## Tetãnguéra hekosãsóva ne'ĩra oñemoañetéva

## Mandu'apy

* CIA World Factbook 2006. Tanto esta lista y la lista de la CIA podrían contener errores. A pesar de la afirmación de la CIA que su lista fue actualizada en julio de 2006, ninguno de los errores que aparecen en la página de discusión han sido corregidos.

Ñemohenda:Tetãnguéra rysýi
Ñemohenda:Yvyapekuaa
Kuala Lumpur

**Kuala Lumpur** (Malájo ñe'ẽme: *Kuala Lumpur* térã كوالا لومڤور; Chinañe'ẽme: 吉隆坡) ha'e hína Malásia Joaty itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype, ha'e avei Tetã Amandaje Guasu renda tee. Kuala Lumpuru ha'e peteĩ umi mbohapy yvy joatýgua pegua Malpasia retáme ha ijerepáre ojejuhu upe tetãvore Selangor. Ko távape oĩ akue Óga guasu oisãmbyhýva tetãre ha Tetã Tekojoja renda tee, hákatu amo umi ary 1990 ipahápe oñembohasa ã mokõi Tetã mba'e tavusu pyahu hérava Putrajaya-pe, opytáramo jepe ko Tetã Amandaje Guasu renda tee táva Kuala Lumpur-pe. Ko távape opyta avei Mburuvichavete Malásia pegua róga guas, upe *Istana Negara*.

Ipype oiko amo 1.887.674 tavayguakuéra oñemyasãiva yvy apekuére ohupyty amo 243,65&nbsp;km², ojeipapáramo jepe umi táva ijerére ojejuhu amo 7,2 sua tavayguakuéra. Kuala Lumpur herakuãite oĩgui ipype umi óga yvate Petronas, óga yvateite ikõiva tuichavéva, orekóva 452 metro.

## Mandu'apy

## Joaju

* Kuala Lumpur Tavao renda tee

Ñemohenda:Malásia táva
Putrajaya

**Putrajaya** ha'e hína Malásia Joaty itavusu oisãmbyhýva tetãre ha Tetã Tekojoja renda tee amo umi ary 1990 ipahápe guive. Jasykõi ary 2001 guive ha'e yvy joatýgua mbohapyha Kuala Lumpur ha Labuan ndive.

Ipype oiko amo 50.000 tavayguakuéra oñemyasãiva yvy apekuére ohupyty amo 46&nbsp;km².

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Malásia táva
Malájo ñe'ẽ

**Malájo ñe'ẽ** ha peteĩ ñe'ẽ Ásia pegua oñeñe'ẽvéva Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme. Upe Indonésia ñe'ẽ ha'e avei malájo ñe'ẽ hákatu oñembohape ojeipuru hag̃ua Indonesia retãme. Amo 180.000.000 térã 190.000.000 tapichakuéra oñe'ẽkuaa malájo ñe'ẽme Malásia retãme, Mburunéi, Singapúra, Tailandia, ha Indonesia retãme avei, ojejuhu avei tapichakuéra oñe'ẽkuaa malájo ñe'ẽme heta ypa'ũme ambuéva umi tetã ijerére.

## Mandu'apy

## Joaju

*Digital version of Wilkinson's 1926 Malay-English Dictionary

Ñemohenda:Ñe'ẽ
Ñemohenda:Malásia
Ñemohenda:Mburunéi
Ñemohenda:Singapúra
Ñemohenda:Tailandia
Ñemohenda:Indonésia