Pundie tembehãipegua

Ñeꞌẽpukuaá﻿pe, **pundie tembetãipegua** (ehpañañeꞌẽ﻿me: *consonante labiodental)* haꞌe pundie oñomomberáva tembe iguygua ha tãi﻿nguéra hiꞌarigua ndive.

## ÑRH-pe pundie tembetãipegua
Pundie tembetãipekuéra ohechakuaáva Ñeꞌẽpuandu Raity Hetatetãmegua (ÑRH) rupive haꞌe:

Pundie ykegotyogua tembehãimegua *(consonantes labiodentales laterales)* pehẽngue oĩva pe ÑRH haipyrépe inỹpytũ. Péva heꞌise koꞌã pundie ndoikóiha. Pundie pytuhẽha [f] ha [v], añetehápe, oguereko jepi peteĩ pytu rehegua ñemosãso ykegotyogua, hakatu ndaipóri ñeꞌẽ ombojoajýva juru mbytepeguágui, ha moambue ndojehechakuaái avei. 

Pe IRH tai "ɧ" ohechauka peteĩ tyapu ojehúva suesiañeꞌẽ​me. Upe tyapu ojeꞌe ojoguaha pe pundie pytuhẽha juꞌapehatãmegua iñeꞌẽsẽꞌỹva​pe [x]. Oĩ jepe ñeꞌẽaty hetaháichape *pundie pytuhẽha tembetãipegua oñemboapekũgua oñemboapuꞌáva*, oñembohasáva [fˠʷ]-ramo. Pundie pytuhẽha tembetãipegua iñeꞌẽsẽꞌỹva hetaháicha oúva pytuhẽha tembekõipeguágui.

## Ojehúva rehegua
Ñemohenda:Ñe'ẽkuaaty

Ñeꞌẽñemi oñeñeꞌẽvape tyapu tembetãigua jepivegua añoite haꞌe pundie pytuhẽha﻿kuéra ha pundie ag̃uiha﻿kuéra. Pundie tembetãipegua pyꞌéva ojejuhu hetáme michĩmi umi pamokõi-gui, ha katu aipo pundie haꞌe ojejoko Áfrika mbytépe ha ñembykuarahyreiképe. Ambue mombytaha ñeꞌẽpuapoha﻿kuéra () ykére, pundie tembekõipegua haꞌe umi ojepuruvéva apytépe (upíva, pundie tembehãipegua ndive, ojapopa pundie tembekõipegua﻿kuéra aty).

Pe pundie [ɱ] ojehechamoiterei, ha katu opaite, téra haimete opaite, umi ñeꞌẽ ojejuhúvape, ojejuhu tyapu hetaháicharamo añoite /m/-pegua umi pundie tembehãipegua mboyve, haꞌeháicha /v/ ha /f/. Upe pundie ojeꞌe oikoha iñeꞌẽpuandúmente peteĩ dialéytope, hakatu umi mbojapyre péichagua yma ojehechauka japúramo.

Tysongañeꞌẽ chingúna dialéyto​pe oĩ peteĩ pundie petepytuhẽha (*consonante africada*) taipú﻿ramo. Ambue ñeꞌẽme, xhosa-ñeꞌẽ​icha, petepytuhẽha ikatu oiko pundie pytuhẽha hetaháicharamo. Upe taipu iñambue alemaniañeꞌẽ pundie petepytuhẽha tembetãipegua iñeꞌẽsẽꞌỹva /pf/-gui, oñepyrũva peteĩ pundie tembekõigua /p/. Opa koꞌã tyapukõi tyapu ndahetéiva ñeꞌẽnguérape.

Pundie tembehãipegua nupãvanguéra noñemoañetei oĩha tyapu ñemomombýramo oimeraẽva ñeꞌẽme. Koꞌã pundie sapyꞌánte ojehai "ȹ" ha "ȸ" ("qp" ha "db" oñembojeheꞌa). Mitãnguéra ha iñeꞌẽ oñeñembyaíva ñeꞌẽme ikatu oĩ avei.

## Pundie tãitembepegua

Pe pundie hãitembepegua (*dentolabial*) haꞌe pundie tembehãipegua tovake: Koꞌã pundie oñomomberáva pe tembe hiꞌarigua ha tãinguéra guy ndive. Aipo taipu haꞌe saꞌi oĩ ñeꞌẽnguéra apytépe, oiméne umi tãipegua hetepy ojegecharamóva (*maloclusión dental*) — koꞌýte jurutañykã michĩ ñembotuichave (*retrognatismo*) — hasýva oñemoñeꞌẽ hag̃ua, jepémo peteĩ suesiañeꞌẽ taipu hetaháicha /ɧ/ oñomombeꞌu pundie hãitembepegua iñeꞌẽsẽꞌỹva oñemboapekũguyguá﻿ramo, ha pe pundie hãitembepegua pytuhẽva iñeꞌẽsẽꞌỹva ojepuru ojeheichaháicha groẽlandiañeꞌẽ ñembykuarahyreike dialeytokuérape.

Pundie hãitembeguápe g̃uarã muanduhe ÑRH mbotuicha (*extensiones del AFI*) ikyꞌáva ñeꞌẽ g̃uarã haꞌe peteĩ jehasaha haiyvatéva (*puente superscripta*)*,* ⟨◌͆⟩, oúva pundie tembetãipegua muanduhe rehe: ⟨m͆ p͆ b͆ f͆ v͆⟩. Ikatu umi pundie hypyꞌũ, tyapukõi ha pundie tĩmegua mboyvegua ramo, avei.

## Ehecha avei

Ñemohenda ojejapohápe oñemoñeꞌẽ

Ñeꞌẽpukuaa