open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eurásia

**Eurásia** térã **Euro-Asia** ha'e peteĩ yvyrusu guasueterei oguerekóva ipype yvyrusu Európa ha yvyrusu Asia joajúpe. Umi mokõi yvyrusu joaju ojekuaa ipeteĩva. Iporã ojekuaa ramo Eurásia peteĩ yvyrusu tee yvyjekuaápe.

Umi mba'e yvy ape Ysaja omboja'óva Asia ha Europa ha'e umi yvyty Urales, pe ysyry Ural, pe para Káspio, pe yvytyrysýi Káukaso, pe para Hũ ha umi ypo'i *Bósforo* ha *Dardanelos*.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Yvyapekuaa
Votusuana

**Votusuána**, héra tee ha'éva **Tetã Votusuána** (ingyaterrañe'ẽme: **Republic of Botswana**, en setsuana **Lefatshe la Botswana**), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ndorekói yguasu rembe'y ñemby Afrika pegua, itekuái reko hína tavakuairetã amandajerapépe. Votusuana renda oñemohenda porundy tetãvore rupive. Tetã itavusu ha'e táva Gaborone.

Ijerére ojejuhu ñemby ha ñemby kuarahyresẽ gotyo upe tetã Yvyafrika, kuarahyreike ha yvate gotyo ojejuhu Namívia retã, yvate kuarahyresẽ gotyo ojejuhu Simbávue ha yvate gotyo Sámbia retã.

## Mandu'apy

## Joaju

* Gobierno de Botsuana (ingyaterrañe'ẽme)
* Turismo de Botsuana (ingyaterrañe'ẽme)
* Perfiles de países de la FAO: Botsuana

Ñemohenda:Tetã Afrikagua
Mburunéi

**Mburunéi** héra tee ha'éva **Tetã Mburunéi Darussalam** térã **Tetã Mburunéi, Py'aguapy Rekoha** (malásiañe'ẽme: *Negara Brunei Darussalam*, jauiñe'ẽme: بروني دارالسلام, ingyaterrañe'ẽme: *Nation of Brunei, Abode of Peace*)— ha'e peteĩ tetã hekosãsóva opytáva Ñemby Kuarahyresẽ Asia, yvate gotyo ypa'ũ Vornéo-pe, itekuái reko hína sultã retã oporokuáiva peteĩme pavẽ. Mburunéi renda iñemohendapyre irundy tetãvore rupive ha 38 tetãvore michĩ. Itavusu ha'e táva Bandar Seri Begawan.

Ñe'ẽ tee Mburunéi-pegua ha'e malásiañe'ẽ, jepémo oĩ peteĩ suárupinte avakuéra oiporúva iñe'ẽ ñepyrũguáramo. Ingyaterrañe'ẽ oñemomba'eguasu avei heta hendápe. Ñe'ẽnguéra ypykueguáre ndojejapói mba'evete.

## Kuatia'i

## Mandu'apy

## Joaju

* Gobierno de Mburunéi (en inglés)
* Página oficial de turismo (en inglés)
Vurundi

**Vurundi**, héra tee ha'éva **Tetã Vurundi** ha'e peteĩ tetã hekosãsóva michĩ opytáva umi ypa guasu Áfrika pegua kuarahyresẽ Afrikape ha ndorekói yguasu rembe'y. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Rruanda, ñemby ha kuarahyresẽ gotyo ojejuhu Tansania ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Tetã Jekopytyjoja Kongo. Vurundi apekue ha'e 28.000 km² ha ipype oikove 8.700.000 tapicha kuéra. Itavusu ha itáva orekovéva tapicha ipype ha'e táva Buyumbura, orekóva 851.040 tapicha.

## Mandu'apy

## Joaju

* Sitio oficial del Gobierno de Burundi
* Jefe de Estado y miembros del gabinete
* Burundi *UCB Libraries GovPubs*
* Intermón Oxfam en Burundi
* Perfiles de países de la FAO: Burundi

Ñemohenda:Tetã Afrikagua
Kamerũ

**Kamerũ**, héra tee ha'éva pe **Kamerũ Tavakuairetã** (Hyãsiañe'ẽme: *République du Cameroun*; ingyaterrañe'ẽme: *Republic of Cameroon*), ha'e peteĩ tetã joajuha oñembosako’íva peteĩ tavakuairetã icha oĩva Áfrika mbýteguape. Oguereko umi tetãkorapy yvate gotyo Niheria retã, kuarahyresẽ gotyo ojejuhu Chade ha Tetã Mbyteafrikagua, ñemby gotyo ojejuhu avei Gavõ, Tetã Kongo ha Gynéa Ekuatorial. 

Yrembe'y Kamerũ pegua opyta upe yjere Viahyãpe, ha kóva opyta yjere Gynéape(paraguasu Atlántiko). Ipype oĩ heta mba'e teéva ha heta yvy ape ysaja teéva: oĩ yrembe'y, yvyku'ipa, yvytyrysýi, ka'aguy guasu ha ka'añu. Hu'ã tuichavéva ha'e yvyty Kamerũ, ñemby kuarahyreike gotyo, ha itáva guasuvéva ha'e Duala, Yaundé ha Garua. Oĩ heta ñe'ẽ teéva hákatu ñe'ẽ tenondegua ha'e hyãsiañe'ẽ ha ingyaterrañe'ẽ.

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* DeLancey, Mark W., y Mark Dike DeLancey (2000): *Historical Dictionary of the Republic of Cameroon* (3ª ed.). Lanham, Maryland: The Scarecrow Press.
* Fanso, V. G. (1989). *Cameroon History for Secondary Schools and Colleges, Vol. 1: From Prehistoric Times to the Nineteenth Century.* Hong Kong: Macmillan Education Ltd.
* Hudgens, Jim, y Richard Trillo (1999). *West Africa: The Rough Guide.* 3ª ed. Londres: Rough Guides Ltd.

## Joaju

* Los Pigmeos Baka de Kamerũ Cultura y música de los primeros habitantes de Kamerũ
* Perfiles de países de la FAO: Kamerũ
Sivéria

**Sivéria** (Rrusiañe'ẽme: Сибирь - Sibír), ha'e Asia vore yvatéva, Rrúsia kuarahyresẽ gotyo, hérava upévare avei **Rrusia Asiagua** ha **Kuarahyresẽ Rrusia**; ha Asia renda apekue oñembohéra ko yvy **Yvate Asia**. Ko yvy oñepyrũ umi yvyty Ural kuarahyreiképe, ha opa paraguasu Py'aguapy kuarahyresẽme, yvate gotyo ojejuhu upe paraguasu Árktiko ha ñemby gotyo ojejuhu Kazajistán, Mongolia ha China Tekoha Tetã. Ndaha'éi peteĩ tetã tee térã tetãvore, ipype oĩ heta Rrusia retãvore.

Sivéria rendakue hína amo 76&nbsp;% Rrusia rendakuégui (13,1 sua km2), ha ipype oikove 40.000.000 tapicha kuéra.

Táva guasu ha tenondegua oĩva Sivéria:
* Cheliábinsk
* Barnaul
* Irkutsk
* Kemerovo
* Krasnoyarsk
* Novokuznetsk
* Novosibirsk
* Omsk
* Tomsk
* Tyumen

Ñemohenda:Asia
Ñemohenda:Rrúsia
Ñemby Asia

**Ñemby Asia** ha'e upe Asia vore ñemby gotyo opytáva ha orekóva ipype opaite tetãnguéra India ha Ahyganitã imbytépe. Ojehecha yvyreko jekuaa rupi ojeikuaa ku yvy vore Asia pegua ha'e upe Yvype Irã pegua (ñemby gotyo para Káspio ha Mbyte Asia pegua) ha upe yvyrusu michĩ India (ñemby gotyo Himalaia pegua) oiko jojávo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Asia
Ásia ñe'ẽnguéra

Umi **ñe'ẽ Asia pegua** ha'e opa ñe'ẽnguéra oñeñe'ẽva ymaguare guive Asia yvyrusúpe. Ñe'ẽnguéra ojejuhúva Asiagua yvyrusúpe jaguereko:

* Ñe'ẽnguéra altáika aty, techapyrãrõ tuykiañe'ẽ, mongoliañe'ẽ térã manchu, 
* Dravídika aty, ojejuhúva India guy gotyo ha oikehápe ñe'ẽ techapyrãrõ tamil térã malajam, 
* Sino-tivetána aty, oikehápe, ambue pa'ũme, chinañe'ẽ, virmáno térã tiveteñe'ẽ, 
* Austro-asiátika aty, oikehápe vienãñe'ẽ, laosiáno térã klmer. Oĩ ñe'ẽpapára he'íva ko ñe'ẽ aty ojoguaha austronésika ha dáikape  (tailándiapegua) ha omohendase peteĩ aty guasu pyahu hérava áustriko atýpe, 
* Ipahápe, oĩ ñe'ẽnguéra oikéva chukóko-kamcháka atýpe, ñe'ẽnguéra oguepotaitémava.

Ñe'ẽ aty iñasãiva ambue yvyguasúre ha'e ko'ãva:

* Afro-asiátika, áraveñe'ẽ rupive oñemoaguive jahechaháicha Afrikare, 
* Indoeuropéa, ñe'ẽnguéra hársi, kúrdo, hindi ñe'ẽ, vengali ñe'ẽ, urdu ñe'ẽ, rrusiañe'ẽ, nepali ñe'ẽ, ha oĩve, ãva urálika aty ndive ombojoaju Európare iñe'ẽmbo'e, 
* Eskímo-aleutína aty – ñe'ẽ jupíy – omoagui Ásia Amérikare, 
* Austronésika pa'ũme oĩ ñe'ẽ indonésio, malájo, tagálo, oĩve ñe'ẽ ha omoagui yvyguasu Ásia Oseaniare.

Oñemohenda rire ñe'ẽnguéra ikatúva ogayguápe, oĩ heta ambue ikatu'ỹva ojejuhu ijoguaha, techapyrãrõ hapõñe'ẽ, koreañe'ẽ, aínu ñe'ẽ térã guíliay ñe'ẽ.

Umi ñe'ẽ Asia pegua oñeñe'ẽvéva ha'e:

## Mandu'apy
Para Káspio

**Para Káspio** (rrusiañe'ẽme, Каспи́йское мо́ре) ha'e peteĩ ypa guasu ijykyrýva Európa ha Asia imbytépe. Ijapekue hína 371.000 km², ipypukukue hína 170 m, para Káspio hína ypa guasuvéva Yvýpe. Mombyrykue hína 1.210 km yvate guive ñemby meve ha 210 km gotyo 436 km kuarahyresẽ guive kuarahyreike peve. 

Umi ysyry Volga, Ural, Emba ha Kura osẽ para Káspio. 

## Ehecha avei
* Para Aral

## Mandu'apy

Ñemohenda:Para
Ñemohenda:Rrúsia
Ñemohenda:Kasahitã
Ñemohenda:Tuykomenitã
Ñemohenda:Irã
Ñemohenda:Aservaijã
Ñemohenda:Ypa
Volga

**Volga** (rrusiañe'ẽme: *Волга*) ha'e upe ysyry pukuvéva ha hi'y hetavéva opa Európa yvyrusu pegua. Umi ysyry ambuéva osẽ Volga ysyryhápe ndive omohe'õ heta yvy Rrusia Európa pegua. Ysyry Volga oñepyrũ umi yvyty Valdái-pe 228 metro yvatekuépe, umi táva Mosku ha San Petersburgo ha osẽ para Káspio. Ipukukue ha'e 3.700 km.

## Joaju

* Recorridos en el río Volga (Inglés)

Ñemohenda:Ysyry Rrúsiape
Para Aral

**Para Aral** ha'e akue peteĩ ypa guasu, opyta Mbyte Asia-pe, umi Kazajistán retã ha Uzbekistán mbytépe. Ymaguare para Aral niko ypa guasuvéva irundyha, hi'apekue ohupyty akue 68.000 km2, hákatu Aral oñemomichĩ ha oñemokã ary 1960 guive, karai kuéra soviétiko omombia rire umi mokõi ysyry omyenyhẽva chupe (ysyry Amu Daria ha ysyry Sir Daria), omohe'õ hag̃ua iñemitỹnguéra, ha upévare para Aral hekomichĩ hína ha heko juky vai hína.

Yvypóra ombyái avei ku para ha omongy'a hi'y, para Aral ko'ãga niko iky'a ha imichĩ, hi'y sa'i ha jukyeterei, heta mba'eapopyha omosẽ yty para Aral avei ha omongy'ave hi'y.

## Joaju

* **Karaiñe'ẽme:**
** Reportaje sobre el Mar de Aral elaborado tras viajar hasta Moynaq, en Uzbekistán
** Blog sobre el Mar de Aral. Noticias, videos, reportajes
** Termal içlik

Ñemohenda:Ypa
Ñemohenda:Uvekitã
Ñemohenda:Kasahitã
San Petersburgo

thumb|Táva San Petersburgo henda porãvéva.
**San Petersburgo** (rrusiañe'ẽme: Санкт-Петербург) ha'e táva mokõiha orekovéva tapicha kuéra ipype Rrusia retãme, oguereko 5&nbsp;026&nbsp;000 tapicha (ary 2013 jave) ha ijerére oikove 5,85 sua. Opyta Tetãmi Leningrado, Joaty Soviétiko (1924-1991) jave ko táva oñembohérava Leningrado, hetãmícha. Ymaguare héra ambuéva ha'e **Petrogrado** (Петрогра́д, ára 31 jasypoapy ary 1914 guive ára 24 jasyteĩ ary 1924 meve) ha **Leningrado** (Ленингра́д, Lenin omano rire, ára 24 jasyteĩ ary 1924 guive ára 8 jasyporundy ary 1991 meve).

Ko'ãga San Petersburgo hína táva mokõiha orekovéva yvypóra kuéra ipype Rrusia retãme ha peteĩva umíva tava guasuvéve opa Európa pegua. Ku táva mbyte ojekuaa Tembiejakue Yvypóra rekogui upe Unesco rupive. San Petersburgo-pe opyta avei Rrusia róga tekome'ẽháva.

Ñemohenda:Rrusia táva
Ysyrykuéra rysýi pukukuére

Ko tysýipe oĩ opaite ysyry pukúva. Umíva 1000 km ipukukue ha ambuéva.

Ysyry pukukue oreko ramo peteĩ mbyja'i (*****), he'ise heta ñehesa'ỹijo ojejapo jekuaa hag̃ua ipukukue.

### 1-50

### 51-100

### 101-161

## Mandu'apy

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi yvyrusúre

Ñemohenda:Ysyry
Ysyry Misisipi

**Ysyry Misisipi** (ingyaterrañe'ẽme: *Mississippi River*) ha'e peteĩ ysyry puku opytáva Yvateamérika ha ohasáva Tetã peteĩ reko Amérikagua mbytépe. Oñepyrũ tetãvore Minnesota-pe ha osẽ para apyte Méhiko, ipukukue ha'e 3.770&nbsp;km, ha upe ysyry ambuéra Misuri ndive ha'e ysyry pukuve mbohapyha, ha umi mokõi ysyry ipukukue ha'e 6.800&nbsp;km, ko ysyry Misisipi-Misuri ojepuruita ha Amérika ypykue ombohéra chupe «*Meschacebé*», he'iséva «y túva».

## Mandu'apy

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi pukukuére

Ñemohenda:Ysyry Yvate Amérikape
Ysyry Misuri

**Ysyry Misuri** (ingyaterrañe'ẽme: *Missouri River*) ha'e ysyry pukuvéva Yvateamérika pegua, ha umíva ysyry pegua ojepuruvéva Tetã peteĩ reko Amérikagua. Oñepyrũ kuarahyreike gotyo tetãvore Montana-pe ha osyry ñemby kuarahyresẽ gotyo, osẽ hína ysyry Misisipi-pe ha ipukukue ha'e 3767 km. Héra ou Amérika ypykuéra misuris, ha he'iséva «mava ijyga yvyra» (*people with wooden canoes*). Upe ysyry ambuéra Misisipi ndive ha'e ysyry pukuve mbohapyha, ha umi mokõi ysyry ipukukue ha'e 6.800&nbsp;km.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi pukukuére

Ñemohenda:Ysyry Yvate Amérikape
Ysyry Sa'yju

**Ysyry Sa'yju** (chinañe'ẽme: *黃河/黄 河/黃 河*) ha'e peteĩ ysyry puku Kuarahyresẽ Asia pegua osyry China Tekoha Tetã rupive, oguereko 5.464 km, ha'e hína ysyry pukuvéva 6ha ha mokõiha China pegua, peteĩha hína upe ysyry Yangtze. Oñepyrũ amo yvyty Bayan Har-pe, kuarahyreike China-pe, ha osẽ para Vohai-pe. Ku ysyry ojepuruita jegueraha hag̃ua mba'e oñeñemúva.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi pukukuére

Ñemohenda:Ysyry Ásia pegua
Ysyry Yangtze

**Ysyry Yangtze** (chinañe'ẽme: *长江/長江*) ha'e peteĩ ysyry puku ha ojepuruitáva, ipukukuére, 5520 kilómetro, ha'e ysyry pukuve 5ha, ha ysyry pukuvéva Asia pegua ha China Tekoha Tetã pegua, umi ysyry ambuéva osẽva chupe omohe'õ heta yvy.

Osyry kuarahyresẽ gotyo ha osẽ Para Kuarahysẽ China. Ysyry Yangtze omohe'õ ñemityỹ ha ojepuruita hu'itĩrã ñotỹme.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi pukukuére

Ñemohenda:Ysyry Ásia pegua
Ysyry Tukãtĩ

**Ysyry Tukãtĩ** (poytugañe'ẽme: *Rio Tocantins*) ha'e peteĩ ysyry puku Pindorama pegua osẽva paraguasu Atlántiko-pe, ysyry Paranaguasu ysẽha hi'aguĩ. Osyry tetãvore Goiás, Tukãtĩ, Maranhão ha tetãvore Para, hembe'ýre oĩha umi táva tenondégua ha guasúva Belém, Imperatriz, Marabá ha Palmas. Oguereko 2.400 km pukukuére, ha'e ysyry pukuvéva osyrýva Pindorama mante rupive, ha ysyry pukuvéva 30ha opa Yvýpe.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi pukukuére

Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Araka'y

**Araka'y** (poytugañe'ẽme: *Araguaia*) ha'e peteĩ ysyry puku Pindorama pegua osẽva ysyry Tukãtĩme, osyry mbyte Pindorama rupive, ohasa tetãvore Goiás, Mato Grosso, Tukãtĩ ha Para rupive. Oguereko 2.115 km pukukue, ha ojoajúvo ysyry Tukãtĩ ohupyty 2.627 km.

Araka'y ha'e ysyry pukuvéva osyrýva Pindorama mante rupive, ha ysyry pukuvéva 33ha opa Yvýpe.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi pukukuére

Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Parapitĩnga

**Parapitĩnga** (poytugañe'ẽme: *Rio São Francisco* ha *Velho Chico*) ha'e peteĩ ysyry puku Ñembyamérika pegua, osyrýva Pindorama rupive, oñepyrũ ñemby gotyo tetãvore Minas Gerais-pe, táva São Roque de Minas, ha upei osyry tetãvore Bahia, ha omboja'o tetãvore Pernambuco ha Bahia yvate gotyo, omboja'o avei umi tetãvore Sergipe ha Alagoas, ha upei osẽ paraguasu Atlántiko-pe. Ipukukue ikatu ha'e 2800 gotyo 3000 kilómetro. Umi Pindorama ypykue ombohéra ko ysyry *Opara* ha umi tupi guarani ymaguare ombohéra chupe *Parapitĩnga*, he'iséva "para morotĩnga", ombohéra avei ko'ãga *Velho Chico*. 

Ku ysyry ojepuruita Pindoramápe, ha oreko heta yjoko ojapóva tendyry ha omohe'õva ñemitỹme.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi pukukuére

Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Yryry

**Yryry** hérava avei **Kuary** (poytugañe'ẽme: *Rio Madeira*) ha'e peteĩ ysyry puku Ñembyamérika pegua, osẽva Paranaguasúpe ha omohe'õita chupe. Ombojoaju ramo ysyry Yryry ha Mamore ohupyty 3315 km (ysyry pukuvéva 17ha).

Umi ysyry osẽva chupe omohe'õ heta yvy Pindorama retãme, Volívia ha Perũ retãme. Ku ysyry ohasave Pindorama rupive, umi tetãvore Rondônia ha Amazonas, ha peteĩ vore michĩ omboja'o Pindorama ha Volívia.

## Mandu'apykuéra

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi pukukuére

Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Ysyry Irtich

**Ysyry Irtich** (ingyaterrañe'ẽme: *Иртыш*, kasahiñe'ẽme: *Ертіс*, chinañe'ẽme:额尔齐斯河/Erqisi) ha'e peteĩ ysyry puku Mbyte Asia pegua, ha ysyry guasuvéva osẽva ysyry Ovi-pe. Héra he'ise ysyry morotĩ. Ipukukue ha'e 4.248 km —ysyry Ovi ndive ha'e upe ysyry pukuvéva irundyha 5570 km ipukukuére— omohe'õ heta yvy ha ojepuruve.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi pukukuére

Ñemohenda:Ysyry Ásia pegua
Ysyry Ovi

**Ysyry Ovi** (rrusiañe'ẽme: *Река Обь*) ha'e peteĩ ysyry puku Rrusia retã pegua ha umíva ysyry ambuéva ndive osẽva chupe omohe'õ Kazajistán retã, Mongolia ha China Tekoha Tetã. Osẽ hína para Kara, ñemby pegua yvatépe. 

Upe ysyry osẽva Ovi-pe hérava Irtish, ohupyty 5.400 km pukukuére, upe pukuvéva irundyha, ha ojepuruvéva táva Novosibirsk ha ambuéva rupive.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi pukukuére

Ñemohenda:Ysyry Ásia pegua
Ysyry Tyete

**Tyete** (poytugañe'ẽme: *Rio Tietê*) ha'e peteĩ ysyry tetã Pindorama pegua, tetãvore São Paulo. Ojekuaaite opa Pindoramápe ohaságui, ipukukue 1 010&nbsp;km ndive, opa nunga tetãvore São Paulo kuarahyresẽ guive kuarahyreike gotyo, ojepuruita ohaságui avei táva tuichavéva Pindorama pegua, São Paulo, Tyete osyry kuarahyreike gotyo avei.

Oñepyrũ táva Salesópolis, 1 120 metro para ári, ha osẽ ysyry Paranápe.

Poytugañe'ẽme "Tietê" ojepuru peteĩháme ary 1748-pe yvyra'anga D'Anvile-pe, ko ñe'ẽ ou tupi-guarani ñe'ẽ ha he'ise "y tee" térã "ty ete".

Ko'ãga yvypóra ombyái ha omongy'aita ku Tyete, ohasávo umi táva ojerérva táva guasu São Paulo rupi hi'y hekovai ha heta yty oñemoĩ ipype, hembe'ýre oĩ avei heta óga mba'eapopyha omongy'áva ha ombyáiva hi'ýpe.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi pukukuére

Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Barracão (Rio Grande do Sul)

**Barracão** ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe, 426 km imombyrykue táva guasu Porto Alegre pegua.

Ko távape oiko 5.357 tapicha (2010 ary).

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Bom Progresso

**Bom Progresso** ha'ehína peteĩ táva michĩ Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.

Ko távape oiko 2 328 áva (2010 ary).

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Mbotia (Rio Grande do Sul)

**Mbotia** (poytugañe'ẽme: *Butiá*) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 78 km táva guasu Porto Alegre pegua.

Ko távape oiko 25 405 tapicha (ary 2010 jave).

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Rio Branco

**Rio Branco** ha'e peteĩ táva guasu Pindorama pegua, upe tetãvore hérava Akyry itavusu, ha opytáva 3 123 km Pindorama itavusu Brasilia pegua. Opyta ysyry Akyry hembe'ýre.

Táva guasuvéva ha tenondeguavéva Akyry pegua, jasypoapy ary 2021 jave, távape oiko 419.452 tapicha kuéra.

## Mandu'apy

## Joaju

* Página da prefeitura
* Página da Câmara Municipal de Rio Branco - Acre

Ñemohenda:Pindoráma táva
Rio Branco (myesakãrã)

__DISAMBIG__
**Rio Branco** he'ise "Ysyry Morotĩ" poytugañe'ẽme ha ikatu ha'e:

## Tenda héra
;Táva
* Rio Branco (Akre), tetãvore Akyry itavusu
* Rio Branco (Mato Grosso)
* Rio Branco (Uruguai)
* Visconde do Rio Branco (Minas Gerais)
* Rio Branco do Ivaí
* Rio Branco do Sul

;Ambuéva
* Roraima, tetãvore Pindorama pegua, ary 1962 meve hérava *território federal de Rio Branco*

## Ysyry
* Rio Branco (Mato Grosso do Sul)
* Rio Branco (Parana)
* Rio Branco (Roraima)
* Rio Branco (São Paulo)

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Ysyry Akyry

**Akyry** (poytugañe'ẽme: *Rio Acre*) ha'e peteĩ ysyry Ñembyamérika pegua, oñepyrũ Perũ retãme ha osẽ ysyry Purus-pe. Ku ysyry ombohéra upe tetãvore Pindorama pegua Akyry.

Heta táva tenondegua oĩ hembe'ýre, techapyrãme oiko ku táva guasu Rio Branco, tetãvore Akyry itavusu.

Ku ysyry ipukukue ha'e 1.190 km.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi pukukuére

Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Ñemohenda:Ysyry Perũme
Yvytuporã

**Yvytuporã** (poytugañe'ẽme: *Votuporanga*) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, tetãvore São Paulo pegua.

Ary 2010 ko távape oiko 94.692 tavayguakuéra.

Ñemohenda:São Paulo táva
Kuarahyresẽ Asia

**Kuarahyresẽ Asia** ha'e peteĩ Asia yvy vore oguerekóva 6.640.000 km² apekue. 

Hetave 1.500 sua tekove oiko Kuarahyresẽ Asiape, amo 38% Asia pegua ha 22% opa Yvýgua itekove kuéra.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Asia
Mbyte Ásia

**Mbyte Asia** ha'e peteĩ Asia yvy vore oñepyrũva para Káspio ha opa China Tekoha Tetã rembépe ha yvate gotyo oñepyrũ Rrusia rembére Ñemby Asia peve. Mbyte Asia ojekuaaite tembiasakuéra umi ypykuéra hese ha "Aopo'i Rape" (*ruta de la seda*) rupive. Mbyte Asia rupive ohasa opa mba'e Europa ha Asia pegua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Asia
Ñembykuarahyresẽ Ásia

**Ñembykuarahyresẽ Ásia** ha'e peteĩ Ásia yvy vore opytáva ñemby gotyo China Tekoha Tetãgua ha kuarahyresẽ Indiagua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Asia
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

**Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais** (**PUC-MG**) ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Pindorama pegua, tetãvore Minas Gerais, oñepyrű ary 1994-pe ha oguereko arandu róga táva Belo Horizonte-pe. Ko'ag̃aite ko Mbo'ehaorusu Pindoramapegua ohekombo'e 63.528 temimbo'ekuerape ha oguereko 1.833 mbo'ehára.
## Mandu'apy

## Joaju
*Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

Ñemohenda:Mbo'ehaorusu Pindoramapegua
Kuarahyreike Ásia

**Kuarahyreike Asia** ha'e peteĩ Asia yvy vore ikatúva oñemohenda Kuarahyresẽ Mbyte, ko'ãga ONU ha ambuéva ombohéra ku yvy "Kuarahyreike Asia".

## Mandu'apy

Ñemohenda:Asia
Cora Coralina

**Ana Lins dos Guimarães Peixoto** (Táva Goiás, 20 jasypoapy ary 1889 - Goiânia, 10 jasyrundy 1985-pe) ojekuaavéva **Cora Coralina**, ha'e akue peteĩ kuña ñe'ẽpapára Pindorama pegua, ojekuaáva peteĩva umíva guasuvévagua saro'y XX-pe poytugañe'ẽme.

## Hekove

Ohai akue mba'éichapa kuña oiko, ha mba'éicha ojeikove upe Tetãvore Goiás, mboriahu reko oikóva Yvate kuarahyresẽ Pindorama pegua ha umi mba'e oñekañýva Afrika-Pindoramapegua jeroviápe. Iñe'ẽpoty ombojehe'a opa nunga Pindorama reko tee.

Omendávo oho táva São Paulo oiko upépe hag̃ua, ha imemby poteĩ. Iména omano ha Cora oho okápe omba'apo hag̃ua peteĩ kóga guasúpe tetãvore São Paulo okára. Aranduka ha'e ohai akue ha ojekuaavéva ha'e *Poemas dos becos de Goiás e estorias mais* ha *Estorias da Casa Velha da Ponte*. 

Ary 1984 jave, Pindorama Haihára Amandaje omoherakuã chupe «ary haihára tenondegua». Upe jave karai Carlos Drummond de Andrade (ñe'epapára poguasuvéva Pindorama pegua ha peteĩva umíva guasuvévagua Amérika pegua) he'i: *Amboaje porã Cora Coralina ha ahayhu chupe peteĩ tekovéicha oikovéva mimbipy rekópe ñe'ẽpotýre. Iñe'ẽpoty ha'e ysyry, iñe'ẽandu imbarete ha iñapesỹi umi mba'e teéicha*.

## Aranduka
**Estórias da Casa Velha da Ponte* (mombe'urã)
**Poemas dos Becos de Goiás e estórias mais* (ñe'ẽpoty)
**Meninos Verdes* (mitãme guarã)
**Meu Livro de Cordel*
**O Tesouro da Casa Velha*
**A Moeda de Ouro que o Pato Engoliu* (mitãme guarã)
**Vintém de Cobre*
**As Cocadas* (mitãme guarã)

## Arandukapurupyre
* Clóvis Carvalho Britto, Rita Elisa Seda: * Cora Coralina - Raízes de Aninha*. Editora Idéias & Letras, 2011, 1ª edición 
* Darcy França Denófrio: *Cora Coralina* - Coleção Melhores Poemas - Global Editora, 2004
* Darcy França Denófrio, Goiandira Ortiz de Camargo; *Cora Coralina: Celebração da Volta*. Cânone Editorial, 2006
* Kintto Lucas, Mujeres del siglo XX, Ediciones Abya-Yala, 1997, ISBN 9978-04-921-1
* Vicência Bretas Tahan: *Cora Coragem, Cora Poesia*. Global Editora, 1989
* Vicência Bretas Tahan: *Villa Boa de Goyaz*. Global Editora, 2001

## Joaju
* http://www.releituras.com/coracoralina_menu.asp
*  Casa-Museu de Cora Coralina
*  Cora Coralina y el Modernismo
*  Casa de Cora Coralina
*  Biografía y fotografías de Cora Coralina

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Pindoramagua‎
Goiás (táva)

**Goiás** hína peteĩ táva porã Pindorama retãme. Ko távape oĩ 24.727  tavayguakuéra (ary 2010 jave) ha hi'yvy pehẽngue hína 3 108,018 Km². Upepe heñói akue upe kuñakarai ñe'ẽpapára herakuãva Cora Coralina.
File:Museu_das_Bandeiras_01.jpg|Antiga Casa da Câmara e Cadeia, atual MuBan
File:Largo_do_Chafariz_diagonal_frente.jpg|Chafariz de Cauda
File:Centro_histórico_de_Goiás,_LabAm_(0926).jpg|Casa de Cora Coralina
File:Casa_do_Bispo_(Cidade_de_Goiás,_Brasil)_.jpg|Casa do Bispo
File:Centro_histórico_de_Goiás,_LabAm_(0771).jpg|Igreja de Nossa Senhora d'Abadia
File:Centro_histórico_de_Goiás,_LabAm_(0491).jpg|Igreja de Nossa Senhora do Carmo
File:Pal_Conde_dos_Arcos.JPG|Palácio do Conde dos Arcos
File:Quartel_do_XX_-_Cidade_de_Goiás.jpg|Quartel do XX

Ñemohenda:Pindoráma táva
Sueños y discursos

***Sueños y discursos de verdades descubridoras de abusos, vicios y engaños en todos los oficios y estados del mundo*** (avañe'ẽme: *Kerayvoty ha ñemoñe'ẽ upe añete pegua omohechaukáva tembiapo ñaña, mba'e vai ha japu opaite tembiapópe ha opaite tetã ko yvýgua*) ha'éko Francisco de Quevedo hembiapokue jehaipy arandupykuaaty pegua ojekuaavéva ha oñemoñe'ẽvéva. Osẽ peteĩháme kuatiápe táva Barcelona-pe.

Ojekuaa ko aranduka ha'e peteĩ umíva tembiapokue guasuvéva pegua Karaiñe'ẽ Varróko Ñe'ẽporãhaipy pegua, oguerekóngo 5 pehẽngue: *Sueño del Juicio Final*, *El alguacil endemoniado*, *Sueño del Infierno*, *El mundo por de dentro* ha *Sueño de la muerte*. Opa 5 pehẽngue oguereko ñe'ẽporã hasýva, ñe'ẽ ombojojáva ha ñe'ẽ aty heta. Quevedo oipuru ko jehai kuéra oñe'ẽ avano'õ rehe, ha avano'õ rembiapo.

Quevedo omoambue va'ekue *Sueños* héra ha omosẽ va'ekue kuatiápe ipehẽnguemi'ỹ heta tekove poguasu ndoipotáigui Quevedo oñe'ẽ avano'õre ha upévare *Sueños* osẽ *Juguetes de la niñez* héra rupive. Upe guive *Sueño del Juicio Final* oñemboherajey akue *Sueño de las calaveras*; *El alguacil endemoniado*, *El alguacil alguacilado*; *Sueño del Infierno*, *Zahúrdas de Plutón*; *El mundo por de dentro* ojepyta héra tee ha *Sueño de la Muerte* ojekuaa *Visita de los chistes* héra rupive.

Quevedo ohecha yvypóra niko ñaña ha ko yvy oñehundíma, varróko rapéicha, he'i Tupã oñembojojáta niko ñeñupáre. Ijehaipy arandupýva ha mbo'eha. Omyesakã mba'éichapa yvypóra reko, yvypóra angaipa repy ha aña reko.

## Ehecha avei
* Francisco de Quevedo

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre

* ARELLANO, Ignacio, «Introducción», *Los sueños*, Madrid, Cátedra, 1999 (Letras Hispánicas, 335), págs. 9-46. ISBN 84-376-1007-9.
* ESTRUCH TOBELLA, Joan, «Estudio preliminar», *Sueños*, Madrid, Akal, 1991 (Nuestros Clásicos, 2), págs. 7-33. ISBN 84-7600-73-10.
* GARCÍA DE LA CONCHA, Víctor (coord.), *Homenaje a Quevedo: actas de la II Academia Literaria Renacentista*, Universidad de Salamanca, 1982 (Biblioteca Académica, 2). ISBN 84-7481-19-53.
* JAURALDE POU, Pablo, *Francisco de Quevedo*, Madrid, Castalia, 1999. ISBN 84-7039-812-1.
* O. CROSBY, James, «Introducción», *Sueños y discursos*, Madrid, Castalia, 1993 (Clásicos Castalia, 199), págs. 17-87. ISBN
* REY, Alfonso, *Quevedo y la poesía moral española*, Madrid, Castalia, 1995. ISBN 84-7039-726-5.

## Joaju

* Los sueños, de Francisco de Quevedo
* Edición digital de ''Sueños y discursos de verdades descubridoras de abusos, vicios y engaños en todos los oficios y estados del mundo''

Ñemohenda:Tembiasagua'u karaiñe'ẽme
Ñemohenda:Epaña
Ka'asapáva do Sul

**Ka'asapáva do Sul** (poytugañe'ẽme: *Caçapava do Sul*) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 260 km táva guasu Porto Alegre pegua.

Ko távape oiko 33.700 tapicha (ary 2010 jave).

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Káukaso

**Káukaso** ha'e peteĩ yvy oĩva Európa rembe'ýre Kuarahyreike Asia rehe, upe para Hũ ha para Káspio mbytépe, oguereko ipype umi **[[Yvytyrysýi Káukaso|yvyty Káukaso]]** ha umi yvy ijerére oĩva, ipukukue tee hína amo 1.200 km. 

Hu'ã yvatevéva hína upe yvyty Elbrus, oguerekóva 5.642 m.

Káukaso yvy ikatu oñembojo'a umi mokõi yvy ambuéva:
***Ñemby Káukaso** térã **[[Transkaukásia]]** ojejuhúva umi yvytyrysýi Káukaso Guasu ñemby ngotyo, ko yvýpe oĩ mbohapy tetã hekosãsóva: Armenia, Aservaijã ha Georgia, yvyrusu Európa pegua.
***Yvate Káukaso** térã **[[Siskaukásia]]** opa yvy yvate gotyo Rrúsia Joaty pegua ha oñemboja'o pokõi tavakuairetãme: Chechenia, Yvate Osétia, Ingusetia, Kabardino-Balkaria, Karacháevo-Cherkesia, Adiguesia ha Ndaguestã. 

Ko yvy rembiasakue guasu niko, hetaiterei avano'õ ohasa Káukaso rupive ha oheja imba'e teéva, upéva ko'ãga ojejuhu heta jerovia, ñe'ẽ ha tembiapo tee upépe.

## Ehecha avei
* Káukaso ñe'ẽnguéra.

## Joaju

* http://www.proel.org/index.php?pagina=mundo/caucaso/caucasomap (Káukaso ñe'ẽnguéra ra'anga).
* https://web.archive.org/web/20120322220306/http://rusiahoy.com/articles/2012/03/09/descubre_el_caucaso_15874.html (Rusia Hoy: Descubre el Cáucaso).
Yvytyrysýi Káukaso

Yvytyrysýi **Káukaso** (rrusiañe'ẽme: *Kavkazskiy Khrebet*) ha'e peteĩ yvyty guasu aty ojejuhúva para Hũ ha para Káspio imbytépe, upe yvy heraha Káukaso. Heta jey ojekuaa ku yvytyrysyi omboja'o Európa ha Asia:

:* Káukaso Guasu (rrusiañe'ẽme: *Bolshói Kavkaz*), ha'e peteĩ yvytyrysýi yvate ha tuicha, ipukukue hína 1.200 km, oñembohysýiva kuarahyreike guive ñembykuarahyresẽ meve, upe táva Sóchi hi'aguĩ, Rrúsia retãme, upe para Hũ guive, upe táva Vaku hi'aguĩ meve, amo para Káspio rembe'ýre.

:* Káukaso Mirĩ (rrusiañe'ẽme: *Mali Kavkaz*), ojejuhu ñemby gotyo Káukaso Guasu pegua, ko'ã mokõi yvytyrysýi ijoja jovái, amo 100 km oñemombyry, ipukukue hína 1.125 km umi yvyty Georgia ha Armenia pegua rupive.

Umi yvy ojeréva Káukaso Guasu heraha Siskaukásia ha yvy ñemby pegua heraha Transkaukásia.

Heta yvyty Káukaso pegua ohasa 4.500 métro ijyvatekuére, upe yvatevéva hína yvyty Elbrus, Káukaso Guasúpe. Ku yvytyrýsype oguereko heta yvy mba'e, y porã, itakyra ha yvy mba'etĩ.

Káukaso yvy opyta Armenia, Aservaijã, Georgia ha Rrúsia retãme. Umi yvytýpe Sóchi hi'aguĩva ojejapo Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2014, peteĩha Ñembosaraipavẽ ojejapóva Rrúsia Joatýpe, upe Ñembosarái 1980 táva Mosku-pe, ojejapo Joaty Soviétiko aja.

## Ehecha avei
* Káukaso Guasu
* Káukaso

## Joaju
* 
* 

Ñemohenda:Káukaso
Káukaso Guasu

**Káukaso Guasu** (rrusiañe'ẽme: *Bolshói Kavkaz*), ha'e peteĩ yvytyrysýi yvate ha tuicha, ipukukue hína 1.200 km, yvytyrysýi pukuvéva ha tuichavéva Káukaso pegua. Oñembohysýiva kuarahyreike guive ñembykuarahyresẽ meve, Káukaso yvýre, upe táva Sóchi hi'aguĩ, Rrúsia retãme, upe para Hũ guive, upe táva Vaku hi'aguĩ meve, amo para Káspio rembe'ýre.

Upe tetã rembe'y Rrúsia ha Georgia ha Aservaijã pegua oĩha Káukaso Guasúre. 

## Joaju

* 
* 

Ñemohenda:Káukaso
Káukaso mboypýri

**Káukaso mboypýri** térã **Ñembykáukaso** ha'e peteĩ yvy ñembyatypyre Káukaso pegua oguerekóva ipype mbohapy tetã hekosãsóva Armenia, Georgia ha Aservaijã, ha mokõi tavakuairetã hekosãsovýva Avekásia ha Ñemby Osétia. Umi yvy michĩva Tuykía ha Irã pegua oĩha avei Ñembykáukasope. Ojehero upéicha ko yvy ojejuhúgui yvytyrysýi Káukaso Guasu ñemby ngotyo, upe yvy hérava Káukasope.

Mokõi jey aja opa tetãnguéra Káukaso mboypýri oñembojoaju:
* **Tavakuairetã Jekopytyjojáva Ñembyatypyre Káukaso mboypýri** ára 9 jasyrundy guive 26 jasypo peve ary 1918 jave.
* **Tekoha Tavakuairetã Ñembyatypyre Soviétika Káukaso mboypýri** ára 12 jasyapy ary 1922 guive 5 jasypakõi 1936 meve.

Ñemohenda:Káukaso
Yvatekáukaso

**Yvatekáukaso**, heraha avei **Siskaukásia**, ha'e opaite yvy Káukaso yvate pegua, yvyrusu Európa ha Asia imbytépe, Rrúsia Joaty pegua ha oñemboja'o pokõi tavakuairetãme: Chechenia, Yvate Osétia, Ingusetia, Kabardino-Balkaria, Karacháevo-Cherkesia, Adiguesia ha Ndaguestã.

Ñemby gotyo ojejuhu upe Káukasomboypýri, oĩháme yvytyrysýi yvate Káukaso Guasu.

Ñemohenda:Káukaso
Avekásia

**Avekásia** (*Aphsny* [apʰsˈnɨ], Аҧсны avekásiañe'ẽme; *Apjazeti* [ɑpʰxɑˈzɛtʰi], აფხაზეთი georgiañe'ẽme; *Abjazia* [abxaˈzʲijə], Абхазия rrusiañe'ẽme) ha'e peteĩ yvy ojejuhu ñemby kuarahyreiképe yvytyrysýi Káukaso-pe, para Hũ yrembe'ýre, ha itavusu hína Suhumi. Avekásia hína hekosãso ary 1992 guive; hákatu tetã Georgia oikuaa chupe peteĩ tavakuairetã hekosãsongy, ha heta tetã ambuéva avei, upe aja Rrúsia, Nikaragua ha Venesuéla ohechakuaa chupe peteĩ tetã hekosãsóva.

Ary 1991 jave, opávo Joaty Soviétiko, Georgio oñemosãso ha Avekásia, peteĩ tavakuairetã hekosãsongy Georgia ipype, oike akue Georgia ipoguýpe. Hákatu, Georgiagua ha Avekásiagua oñembohovái, ára 23 jasypokõi 1992-pe, Avekásia oñemosãso.

## Mandu'apy

### Arandukapurupyre

* Andersen, Andrew: ''Brief History of Abkhazia''
* Braund, David: *Georgia in Antiquity: A History of Colchis and Transcaucasian Iberia 550 BC-AD 562.* 1994, Clarendon Press, Oxford. ISBN 0-19-814473-3.
* 


## Ehecha avei
* Káukaso

## Joaju

* President of the Republic of Abkhazia. Official site (en, ru, ab, tr)
* UNOMIG - Misión de Observadores de las Naciones Unidas en Georgia
* Sitio de la República Autónoma de Abjasia
* Abkhazeti.ru
* Caucaz.com

Ñemohenda:Tetã Europagua
Tetãnguéra Yvýi

Tetãnguéra Yvýi ndaha'éi upe tetã héraha Holanda.

**Tetãnguéra Yvýi** (neelándañe'ẽme: *Nederland*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Európa pegua oĩva Tavetã umi Tetãnguéra Yvýi pegua (*Koninkrijk der Nederlanden* neelándañe'ẽme). Oiko Európa Joaty ipype. Umi Tetãnguéra Yvýi oĩha óga guasu sãmbyhyha tavetã pegua. 

Umi Tetãnguéra Yvýi opyta yvate kuarahyreike Európape ha ijerére ojejuhu yvate ha kuarahyreike gotyo upe para Yvate, ñemby goryo ojejuhu Véyhika ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe tetã Alemaña. Ijyvy niko michĩ ha heta tekove kupera oikove ipype, umi Tetãnguéra Yvýi hekoporã ha hekotenondeite.

Héra ohechauka tetã ijyvy (*land*) yvýi hína (*neder*) ha heta ijyvy oĩ para yvatekuére ha amo ambuéva yvy ijyvyive parágui. 

Heta jey, umi Tetãnguéra Yvýi heraha **[[Holanda]]**, hákatu Holanda ha'e peteĩ yvy yvategua Tetãnguéra Yvýi pegua ha ndaha'éi peteĩ tetã tee.

Iñe'ẽ avei heraha hata jeýpe *holandañe'ẽ*, hákatu héra tee hína neelándañe'ẽ; holandañe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ nunga ambuéva oúva neelándañe'ẽ megua.

## Ehecha avei
* Holanda

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* 
* 
* 
* 
* 

## Joaju

* Sitio web oficial de la Oficina de Turismo
* Información general del país en el sitio del Ministerio neerlandés de Asuntos Exteriores
* Casa Real Neerlandesa
* Radio Nederland, la emisora internacional de los Tetãnguéra Yvýi
* Holandalatina, guía turística de Amterdam y Tetãnguéra Yvýi
Castillo de Alarcón

Upe ***castillo de Alarcón*** (avañe'ẽme: **Óga guasu Alarcón** - **Óga mbarete Alarcón**) ha'e peteĩ óga guasuete oĩ umi óga mbarete ambuéva oñangarekóva ha omongoraháva upe táva heraha Alarcón, upe Tetãvore Cuenca pegua. Ku tenda oguereko peteĩ mongoraha guasu ijerére ha óga guasuete ipype, po (5) óga yvate ha táva avei opyta ipype.

Heta mombe'ugua'u oñemombe'u ku óga guasu Alarcón pegua, hembiasakue hína pukúgui ha heta mba'e ojejuhu ipype.


File: Alarcón.jpg|Vista general de Alarcón
File: Alarcón-Castillo.jpg|Castillo de Alarcón
File:Castillo de Alarcón (Cuenca). Torre del Homenaje.jpg|Torre del Homenaje
File: Alarcón-TorreAlarconcillo.jpg|Torre Alarconcillo
File: Alarcón-TorreDelCampo.jpg|Torre del Campo


## Ehecha avei
* España

## Madu'apy

## Arandukapurupyre
* *G. Atienza, Juan (1999) Leyendas históricas de España y América, Editorial EDAF*
* SALAS PARRILLA, Miguel. *Alarcón, Belmonte y Garcimuñoz. Tres castilos del señorío de Villena en la provincia de Cuenca*. Madrid, El autor, 1997.

## Joaju

Ñemohenda:España ra'ãnga'ita
Tupão guasu Sagrada Familia

Upe **Tupão Guasu Sagrada Familia** (karaiñe'ẽme *Templo Expiatorio de la Sagrada Familia*' ha katalã ñe'ẽme *Temple Expiatori de la Sagrada Família*), ojekuaavéva mbykymíme **Sagrada Familia**, ha'e peteĩ tupão guasu katólika táva Barcelona pegua (España retãme), ojapo upe karai jogapokuaahára heraha Antoni Gaudí. Oñepyrũ ary 1882-pe ha ojejogapo hína ko'ãgaitéme ( ary  pegua).

Antoni Gaudí rembiapokue tuichvéva ha porãvéva, ha karai omohechaukavéva Katalúña jogapokuaa ãgagua. Marandu osẽ ary 2011-pe, Sagrada Familia ha'e ta'ãnga'ita tekove ohovéva ohecha hag̃ua opaite España retãme, amo 3,2 sua tapicha kuéra oho.

Jogapo oñepyrũ gótiko pyahu rapépe, hákatu Gaudí omotenonde jogapo ary 1883-pe ha omoambue opamba'e. Omoha'anga ha upei ojogapo. Gaudí oñepyrũ Sagrada Familia jogapópe orekóva 31 ary ha opaite ijeikove omba'apo tupão guasu jogapóre.
 
Hembiapo heko pyahuvéva hína umi óga yvate puku ha osẽ jeike pegua, ha hekopo'i yvatekuére. Gaudí omoha'anga umi óga yvate karapã opaite tupão heko yvate hag̃ua.

Tupão Guasu Sagrada Familia ojejogapopávo oguerekóta papoapy (18) óga yvate: irundy-rundy umi mbohapy jeiképe, óga, ha poteĩ óga yvate ambuéva omokarapã porãva óga ahoja apytépe —omomba'eguasu Hesu Nasaregua hag̃ua— oguereko 170 metro yvatekue, ha irundy ambuéva ojeréva chupe, omomba'eguasu umi karai Tupa ñe'ẽ maranduhára, ha peteĩ óga ahoja karapã porã omomba'eguasu Tupãsy.

Ary 1926-pe omano Gaudí ha peteĩ óga yvate mante ojejogapo. Tupão jejogaporã opyta umi ta'anga mante ha peteĩ joguaha michĩ jésogui. Hákatu, ojejogapo mante. 

Tembiapo Gaudí ojapo va'ekue, Teñói jeike ha "*cripta*" oike akue ary 2005-pe UNESCO Tembiejakue Yvypóra reko pegua «Obras de Antoni Gaudí». Avare Guasu omongarai Tupão ha omoañete chupe.

## Ehecha avei
* Antoni Gaudí
* Barcelona
* España

## Mandu'apy

;Arandukapurupyre
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Joaju

* Localización en Google Maps
* Web oficial
* Parroquia de la Sagrada Familia (kataluñañe'ẽme)
* Completo análisis de las formas geométricas de Gaudí
* Estructura hiperboloide de la Sagrada Família (inguaterrañe'ẽme)
* Declaración de Patrimonio Mundial de obras de Gaudí, entre ellas la fachada del Nacimiento y la cripta de la Sagrada Familia (hyãsiañe'ẽme)
* La Sagrada Familia y el gótico
* Audioguía educativa sobre La Sagrada Familia

Ñemohenda:España ra'ãnga'ita
Ñemohenda:Tupão
Ymboguataha Segovia

Upe **Ymboguataha Segovia** (karaiñe'ẽme: *Acueducto de Segovia*) ha'e peteĩ ta'ãnga'ita ymboguataha Mburuvi Rróma pegua opytáva táva Segovia, España retãme. Ojejogapo saro'y II d.C. iñepyrũme, upe mburuvicha guasu Trajano ojokuái aja.

Ymboguata Segovia ogueraha y yvu Fuenfría pegua, opytáva upe yvyrysýimi 17 kilómetro táva Segovia pegua. Osyry 15 kilómetro oguahẽ mboyve távape. Peteĩháme, y ho'a peteĩ mba'yru guĩasu heraha *El Caserón*, ha upe oñemboguata peteĩ óga yvatépe (heraha *Casa de Aguas*), upépe y hekopotĩ ha ojepe'a yvyku'i. Ha upei osyry 813 m (1% osaingóva). Yvatekue ha'e amo 28 métro ha oreko 167 karapã.

Oñangareko hag̃ua ymboguataha Segovia ojejapo peteĩ ñemoporã 8 arýgui omotenonde karai jogapokuaahára Francisco Jurado.

## Ehecha avei
* España

## Mandu'apy

## Joaju

* Club de Amigos del Acueducto
* Norma Barbacci, "Saving Segovia's Aqueduct," ''ICON Magazine'', Winter 2006/2007, p. 38-41.
* Aqueduct of Segovia - Information and photos.
* 600 Roman aqueducts with 35 descriptions in detail among which the Segovia aqueduct
* World Monuments Fund - Acueducto de Segovia

Ñemohenda:España ra'ãnga'ita
Tupão guasu León

Upe **Tupão guasu León** térã **Tupão guasu táva León pegua** (karaiñe'ẽme: *Catedral de León*) ha'e peteĩ tupão guasu katóliko jerovia pegua, ákidiosi táva León róga guasu, España retãme.
Omomba'eguasu Marangatu María de Regla.

Jejogapo oñepyrũ saro'y XIII, ha'e peteĩ jogapopyre omohechaukaitéva jogapokuaa gótiko ha jogapokuaa Hyãsiagua sa'i sa'i. Ojekuaa sapy'apy'a *Pulchra leonina*, he'séva 'Leonésa porãite'. Oĩ Santiago Rape apytépe.

Tupão guasu León oĩ gótiko rapeitépe, itápia oguereko heta itavera ha imongoraha michĩ.

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* Ricardo Puente, *La Catedral de Santa María de León*. León, Imprenta Moderna. Editor Ricardo Puente.
* Luis A. Grau Lobo, *La Catedral de León*. León, Editorial Everest.
* 

## Joaju

* Sitio web oficial de la S. I. Catedral de León (España).
* Cámara web desde la Catedral de León.
* Fotos panorámicas del interior y exterior de la Catedral de León.

Ñemohenda:España ra'ãnga'ita
Ñemohenda:Tupão
Torre del Oro

Upe **Torre del Oro** (Avañe'ẽme: Itaju Róga yvate) ha'e peteĩ óga yvate ysyry Guadalquivir rembe'ýpe, upe táva guasu Sevílla-pe, opyta upe tóro okaguasu táva Sevílla pegua, pe tetãvore hekosãsóva Andalusíape. Ijyvatekue hína 36 métro. Héra áraveñe'ẽme ikatu ha'e akue *Bury al-dahab*, *Borg al Azahar*, térã *Borg-al-Azajal* en referencia a su brillo dorado que se reflejaba sobre el río. Durante las obras de restauración de 2005, se demostró que este brillo, que hasta entonces se atribuía a un revestimiento de azulejos, era debido a una mezcla de mortero de cal y paja prensada.

Torre del Oro ha'e peteĩ óga yvate ojejogapo mbohapy pehẽnguéme, peteĩha oguereko 12 yke, ha ojejogapo amo ary 1220 ha 1221, karai Sevílla mburuvicha, Abù l-Ulà, ojapouka akue. Pehẽngue mokõiha, oguerekóva avei 12 yke, ojapouka Pedro I de Castilla (Pedro I el cruel) saro'y XIV jave. Ha ipehẽngue mbohapyha, ijapu'a ha ijahoja karapã, ojejogapo amo ary 1760 jave, karai ñorairõhára ha jogapokuaahára Sebastián Van der Borcht ojapouka.

## Ta'anga

SevillaTorreDelOro06.JPG|Pehẽngue mbohapyha.
Torredelorotyteatrolamaestranza.JPG|Torre del Oro ysyry Guadalquivir rembe'ýre ha Ñoha'ãnga róga Maestranza.
Imagen:SevillaTorreDelOro10.JPG|Pehẽngue mbohapyha jehecha aguĩ
Imagen:Torre del Oro (borg al-dsayeb). Sevilla.jpg|Almohade rembiapo porã.
Torre del Oro, atardecer.JPG|Pehẽngue mbohapyha jehecha ka'arúre


## Mandu'apy

## Arandukapurupyre

* FALCÓN MÁRQUEZ, Teodoro (1983). *La Torre del Oro*. Sevilla. Editorial: Diputación Provincial de Sevilla. Servicio de Publicaciones. ISBN 84-500-9121-7. ISBN 978-84-500-9121-2

## Joaju

* Ayuntamiento de Sevilla
* Historia
* Otra historia
* *[https://web.archive.org/web/20100410073457/http://www.coaat-se.es/revistaApa/lectura/numero_60/60_p68.html El estudio de la cimentación y terreno subyacente de la Torre del Oro]*, Aparejadores, n.º 60. Consultado el 6-11-2008.
* La Torre del Oro en la base de datos del Patrimonio Inmueble de Andalucía. Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico
* Guía de la Torre del Oro
* Visita Virtual a la Torre del Oro

Ñemohenda:España ra'ãnga'ita
Universidade do Estado de Minas Gerais

**Universidade do Estado de Minas Gerais** ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Pindoramapegua, oñepyrű ary 1994pe táva Belo Horizontepe, tetãvore Minas Gerais. Oguereko arandu róga Minas Gerais-pe, táva Belo Horizonte-pe.

Ko'ag̃aite ko Mbo'ehaorusu Pindoramapegua ohekombo'e 4.121 temimbo'ekuerape ha oguereko 452 mbo'ehára. 

## Mandu'apy

## Joaju
*Universidade do Estado de Minas Gerais

Ñemohenda:Mbo'ehaorusu Pindoramapegua
Témplo Táva Paraguay pegua

[miniaturadeimagen|[Témplo Táva Paraguay pegua Avda. España ári.]]
Pe **Témplo Táva Paraguay pegua, (Tetã [[Paraguay]]**) ha'e peteĩva umi  témplo oñemopu'ã  ha oñemomba'apóva  Jesucristo Tupao Santokuéra Arapahapegua rupive, ha'éva pe 112-ha oñemopu'ãva Tupao rupive ha peteĩha Paraguay retãme, oñemohendáva Avda. España ári, tavaguasu Paraguaýpe, ary 2002 guive.

## Joaju
* Página web oficial del templo de Asunción, Paraguay (lds.org)
* Modelo arquitectónico del Templo de Asunción creado por SketchUp.

Ñemohenda:Paraguay
Ñemohenda:Hesukrísto Tupao Marangatukúera Arapahapegua
Hesukrísto Tupao Marangatukuéra Arapahapegua

**Jesucristo Tupao Santokuéra Arapahapegua**, ha'e peteĩ Tupao cristiano ojerrestauráva'ekue ojeheróva ijupe omoĩjey hague ko yvyape ári pe Tupao tee **Jesucristo ** omopu'ãva'ekue. Pe Tupao oñemohenda Salt Lake City, Utah-pe, ha omoĩ umi kongregasiõ (ojeheróva karaiñe'ẽme *barrios* térã *ramas*) ha omopu'ã templokúera opa yvyape ári.
[miniaturadeimagen|Témplo [ Salt Lake City, Utahpegua Ogueraha 40 ary oñemopu'ãmba hag̃ua, ha ha'e peteĩva pe ta'ãnga ojeipuruvéva Tupaópe.]]
[miniaturadeimagen|[Mormón Kuatiañe'ẽ Avañe´ẽme]]
* Jesucrísto Tupao Santokuéra Arapahapegua
Tekove ñemoambue

**Tekove ñemoambue** (Karaiñe'ẽme: *evolución biológica*) ha'e opa umi ñemoambue mba'e oikovéva ha oikóva Yvýpe ohasa ha omoheñói heta tekove juehegua peteĩ ypykue guive, tekove rete ha retepy ñemoambue niko ojehu pe tekohápe oĩhaguére heta mba'e, mbeguekatúpe omba'apóva tekovére ha omoambuéva ichupe.

Ko ñe'ẽ ñemoambue ojepuru peteĩháme he'i hag̃ua "tekove ñemýi tenonderã gotyo" saro'y XVIII-pe, upe karai Suisagua tekovekuaatyhára Charles Bonnet hembiapópe *Consideration sur les corps organisés*.
Hákatu, heta karai arandu Gyresia ymaguare retã megua he'i va'akue peteĩ tekove ypykuegui osẽ opaite tekove juehegua oikóva ha oikovéva, ha upe mba'ekuaarã he'íva umi tekove juehegua oñemoambue tapiáva ojapo heta karai tembikuaatyhára saro'y XVIII ha XIX pegua, ha umíva mbytépe karai Charles Darwin ohai upe mba'ekuaarãre iñaranduka pehẽngue peteĩha *[[Tekove juehegua ypy]]*.
Ary 1859 Darwin omoañete ramo jepe upe mba'ekuaarã, ha ohechauka ñehesa'ỹijo hetáva.

## Ehecha avei
* Yvypóra ñemoambue

## Mandu'apy

## Joaju

**Avañe'ẽme**:
* Avakuaaty ha yvypóra ypykue jehai, ava rembiapo ha ava reko rembiasa avei.

**Karaiñe'ẽme**:
* Artículo sobre experimentos de evolución, en vivo y en directo.
* Artículo sobre la evolución genómica y la adaptación.
* «La evolución es un hecho y una teoría», artículo en el sitio web Chile Skeptic.
* Evolutionibus.

**Ingyaterrañe'ẽme**:
* Un estudio para saber de dónde venimos y adónde vamos.

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Yvypóra ñemoambue

**Yvypóra ñemoambue** (karaiñe'ẽme: *evolución humana*) ha'e mba'éichapa yvypóra reko ha rete oñemoambue ymaguareite guive ha ko'ágã meve. Heta tembikuaaty ojesarekojoja ojekuaa hag̃ua umi mba'e, oñemoarandu tekovekuaaty rupive, avakuaaty tetepyguigua rupive, ymaveguarekuaa, tekoypykuaaty rupive ha ñe'ẽ'etakuaaty.

Karai Charles Darwin, Ingyaterra pegua ohaiva'ekue, ary 1859-me, peteĩ aranduka omboherava'ekue "Tekove juehegua ypy" (*Origen de las Especies*). Darwin-pe guarã niko taha'eha'éva tekove (ka'avo, mymba ha ko'ãva apytépe, ava) mbeguekatúpe omoambue hete ha hetepy, ha he'i avei oikopukuveha, oñemoña katui, umi ojepokuaaporãvéva hekoháre. Darwin guive ojeguerovia ñepyrũ ava ha'eha karaja ñemoñare. Ko'ága peve ojejuhu gueterei ava'ypy kanguemimi ha mba'e'apokue omoañetéva Darwin remiandu. Ary 1965-pe, peteĩ yvykuaatyhára hérava John Martyn, ojuhúkuri Baringo, ypa oĩva Kénia (Áfrika) retãme, peteĩ kuñataĩ akãngue. Upe kuñataĩ oñembohéra pyahujey "Lúsi", ha jeko oikova'ekue upérupi ojapo mbohapysua ary.
 
Upéicha avei, ary 1994-me, ojejuhujey Afrika-pe yvypóra ypykue kanguemimi itujavéva Lusi-gui, ko'ãva jeko ojapo posua ary rupi oikohague Etiopia-re, upépe ojejuhúkuri umi kangue, oñembohéra chupekuéra *Australopitecus ramidus*, ha ha'ekuéra hína ko'ãgaite meve umi yvypóra ypykue itujavéva ko yvy ape ári. Ha'ekuéra ndaje umi karaja ñemoñare, oikotevẽgui hembi'urã, oguejyva'ekue yvyra rakãgui ha oguata ñepyrũ mokõive ipýre. Upéva hína ava katupyry (homo habilis) ojapokuaámava hembipururã. Ichugui oikókuri ava ñembo'ypyre (homo erectus) ojapo peteĩsua ary. Ha upéa riregua hína ava arandu (homo sapiens) oikundahava'ekue yvy ape.

## Mandu'apy

### Aranduka ambuéva
* Guillén-Salazar, F. (2005). *Existo, luego pienso: los primates y la evolución de la inteligencia humana*. Madrid: Ateles Editores.
* 
* Morgan Allman, John (2003), *El cerebro en evolución*. Ariel: Barcelona.
* Stix, Gary (2008): «Huellas de un pasado lejano». *Investigación y Ciencia*, **384**(sept.): 12-19 (Migraciones prehistóricas)

## Joaju

* ''Becoming Human'' Trabajo que analiza la evolución humana desde múltiples puntos de vista (en inglés).
* Proyecto de Mapeamiento Genético Genographic.
* Teoría de las Ciencias Humanas (documento número 7 en español, números 5 y 6 en inglés)
* Cómo el homo sapiens salió de África y pobló el mundo PowerPoint con textos básicos en español

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Mormón Kuatiañe'ẽ rysýi oñembohasáva ambue ñe'ẽme

[miniaturadeimagen|Ta'anga ohechaukava pe [Mormón Kuatiañe'ẽ oñembohasáva  opáichagua ambue ñe'ẽme]]
Upe Mormón Kuatiañe'ẽ oñembohasa ko'ápeve 91 ambue ñe'ẽme. Umi hembyre katu oñembohasa ambue 24 ñe'ẽme. Ko tysýipe ojehechauka enterove umi versiõ Mormón Kuatiañe'ẽ rehegua oñembohasámava'ekue ambue ñe'ẽme. Ndoje'éiramo mba'e ambue, pe ñembohasa ojejapóva'e'ekue ojehepyme'ẽ ha upevakúere ipype ojehái Hesukrísto Tupao_Marangatukuéra Arapahapegua rupive (Tupao Mormón). Pe jasypoapy ary 2013 jave pe Hesukrísto Tupao Marangatukuéra Arapahapegua oguenohe 109 ñe'ẽ ẽme.

Ñemohenda:Mormón Kuatiañe'ẽ
Hose Smith

[miniaturadeimagen|Krísto Tupao omo'akã ypýva'ekue (uperire oñehenói  [Hesukrísto Tupao Marangatukúera Arapahapegua| Hesukrísto Tupao Marangatukúera Arapahapegua)]]
**Hose Smith**, ta'ýra ( ára 23 jasypakõi, ary 1805-guive ára 27 jasypoteĩ, ary 1844-peve)  ha'ekuri peteĩ sambyhyhára mbojeroviahára Tetã peteĩ reko Amérikagua-pegua ha umi mormongúera ñemoñepyrũhare. Oguerekóramo 24 ary, Hose Smith oikuauka pe Mormón Kuatiañe'ẽ; ha pe omanóramo guarã, 14 ary uperire, oguerúma hetaitereipéma hapykúeri ha omopu'ã peteĩ jerovia ha peteĩ tavarandu jeroviáva ohóva hese ko'ãgaitéve.

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Tupão guasu Santiago de Compostela

Upe **Tupão guasu Santiago de Compostela** (karaiñe'ẽme: *Catedral de Santiago de Compostela*) ha'e peteĩ tupão guasu katóliko tetã España pegua, tetãvore Galicia-pe, upe táva heraha Santiago de Compostela. Ipype oguereko Marangatu Hakóvo (*Santiago*) ryvy, upevare ku tupãome oguahẽ ymaguare guive heta tapicha opa Európa pegua upe Marangatu Hakóvo Rape rupive, ha ko'ãga heta tekove oho oguata ku rape rupive oguahẽ hag̃ua tupãome avei.
 
Ary 1896 oñemoñe'ẽ chupe Tembiapo tee Rembiejakue, ha táva ymaguare Santiago de Compostela, ojeréva tupão guasu, oñemoñe'ẽ chupe Tembiejakue Yvypóra reko pegua upe Unesco rupive ary 1985-pe.

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* 
* 
* 
* 
* 

## Joaju

* Web oficial de la Catedral de Santiago de Compostela
* La Catedral Metropolitana. Archidiócesis de Santiago de Compostela
* La Berenguela en Towerclocks.org
* Plano y fotos de los capiteles de la Catedral
* Nártex con Pórtico de la Gloria
* HyperSculpture - Puerta de las Platerías

Ñemohenda:España ra'ãnga'ita
Ñemohenda:Tupão
Tupão guasu Sevílla

Upe **Marangatu Maria Hóga Tupão guasu Sevílla pegua** (karaiñe'ẽme: *Catedral de Santa María de la Sede de Sevilla* ha'e tupão guasu gótiko Hesu rape pegua tuichavéva. Unesco omomba'eguasu chupe ary 1987-pe, upe Mburuvicha róga Marangatu (*Real Alcázar*) ha upe India Mba'e avei (*Archivo de Indias*), umíva hína Tembiejakue Yvypóra reko pegua ha, ára 25 jasypokõi ary 2010-pe, Tembiejakue Porãvéva Yvypavẽ megua.
 Oje'e oñepyrũ Tupão guasu Sevílla jejogapo ary 1401-pe, kuatiápe ndojejuhu ramo jepe marandu ojejogapo chupe ary 1433 mboyve. Ojejogapo chupe peteĩ óga guasu porã ári opyta akue ojeity peteĩ Islã róga rire, opyta chugui peteĩ ógayvate porã (upe Giralda) ha upe "Patio de los Naranjos".

Tupão guasu Sevílla ipype oĩha Kiritóval Kolõ retekue ha heta mburuvicha guasu Kastilla pegua hetekue: Pedro I el Cruel, Fernando III el Santo ha ira'y, Alfonso X el Sabio.

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* 
* 
* 

## Enlaces externos

* Web oficial de la Catedral de Sevilla
* Consejería de Cultura - Bienes Patrimonio Mundial
* Visita Virtual a la Catedral de Sevilla
* Otra visita virtual

Ñemohenda:España ra'ãnga'ita
Ñemohenda:Tupão