open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
José Mauro de Vasconcelos

**José Mauro de Vasconcelos** heñoiva’ekue Bangu, Rio de Janeiro, Brasil-pe upe 26 jasykõi 1920 jave, peteĩ óga mboriahumíme, sy, túva ha pehẽnguekuéraicha avei. 

Isy, ha’eva’ekue peteĩ ñande ypykue Pinage kambaite áva hũ apesỹi asy oja ojáva humbýre ha ijyvate porãitemi ha itúva katu portuges sarovy akã sa’yju hova mbokaja ratĩ tapiaitéva noñendyvapói rupi. Heñói guive tuichami meve oiko Bangúpe ha upépe oñemoarandu ha omohu’ã imbo’ehao. Michĩmi guive ohechauka ikatupyryha jehai ha káso ñemombe’úpe, mbo’ehaópemi ohai ñe’ẽpoty ha mombe’urã’imimi.

Upe rire ohasa Natal-pe mitãrusu peve. Omoñepyrũ iñemoarandu mbo’ehaovusúpe pohãnohararã mokõi ary peve ha ohejarei. Ojapi Rio de Janeiro gotyo ha upépe oñepyrũ ohekombo’e kora’ípe oñorãirõvape omba’apopyre kokuépe, mymbakuéra rehe, pirakutuha avei oiko chugui, avei omba’apo mbo’ehárarõ peteĩ mbo’ehaópe ha upekuévo ombo’e pirakutuharakuérape avei.

Oikundaha hetã tuichakue javeve, ápe ha pépe. Oiko ñande ypykuerakuéndi. Ombyaty opaichagua hembiasa ha ijepokuaakuéra, ijerovia ha imombe’upy ohejávo kuatiáre ojekuaa hag̃ua. Ã mba’e ojapo chugui peteĩ káso mombe’uha ohayhu ha ohecharamógui ayvureko Katuínte okasea iñirũ ha hemimbo’ekuérape. Ãichaha rupi, ohechakuaa ohaiva’erãha umi omombe’úva guive, jepémo oguereko peteĩ apytu’ũ hecharamomby. Oheja ñepyrũ kuatiáre 1942-pe hembiapokuerakue.

Tuichapa riréma, omopyenda hatãve ipype hemiandu. Oiko chugui ñe’ẽpapahára. maranduhára, mombe’uvusu haihára, mbo’ehára, ñoha’ãngahára ta’angambyry ha ta’angaryrýipe. Pevakuére, oñeme’ẽ chupe heta jopói. Pytu’u’ỹre oikundaha opa henda rupi.

Ikatu, upe mba’e ombyasyveva’kue, ha are oguerotyryry, heindy ha tyvýra manongue: Gloria (Godoia) omboty rire 24 ary ha Luis (el “Rey Luis”) ombotyrõguare 20 ary. Hesekuéra, oñe’ẽmavoi “Che narãha líma máta”-pe. Peicha rupi oje’e ko mombe’upyrusu ha’eha hembiasakuevoiha. Ko arandukápe ha’e omombe’u peteĩ mitãmi rembiasakue. Ko aranduka ohecha araresa 12º jey.

Heta omba’apo rire mburuvichakuéra hetãmegua ndive, oho yvápe 25 jasypokõime 1984 jave.

Hembiapokuerakue ha’e: 
**Banana brava* (1942) 
**Barro blanco* (1945) 
**Longe da terra* (1949) 
**Vazante* (1951) 
**Arara Vermelha* (1953) 
**Arraia do fogo* (1955) 
**Rosinha minha canoa* (1962) 
**Doião* (1963) 
**Corazón de Cristal* (1964) 
**O Garanhao das praias* (1964) 
**Las confesiones de Fr. Calabaza* (1966) 
**Mi planta de Naranja Lima* (1968) 
**El palacio japonés* (1969) 
**Calle descalza* (1969) 
**Farinha Orfã* (1970) 
**Chuva Crioula* (1972) 
**El velero de cristal* (1973) 
**Vamos a calentar el sol* (1974) 
**A Ceia* (1975) 
**O Menino invisible* (1978) 
**Kuryala capitão e carajá* (1979) 
**Lluvia de estrellas*.

## Enlaces
*Ohai: Nelson Zacarías Ortíz (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI)

Ñemohenda:Tekove Pindoramagua‎
Žvaigždžiakalnis

**Žvaigždžiakalnis** oĩ ko peteĩ táva'i Lituañape, Utena tetãvorepe, ag̃ui Yno'õ Aisetas-gua. Tavayguakuéra: 4 ava.

Téra *Žvaigždžiakalnis* ha'e „ka'ambyjagua“.

## Enlaces


Ñemohenda:Lituaña táva
1789

**1789** - ary.

## Tembiasa
*Ñorairõ Hyãsia - 14 jasypokõi

## Oararecha'akue
*

## Omano'akue

----

...1788-1789-1790...
Tekoayhu ára

Ára 30 jasypokõi jave niko ojehecharamo **Tekoayhu ára**. Tekotevẽ ñanemandu’a Tekoayhu Arapygua Ñemongu’e’aty heñoihague omomba’eguasu ha omombaretevévo tekoayhu opavave tekove apytépe, ikatuhag̃uáicha oñemoherakuãve Py’aguapy Reko. Ko mba’e porãite ipotyjerákuri Pohãnohára Ramón Artemio Bracho apytu’ũme, Puerto Pinasco, Paraguái Retãme, ary 1958-pe. Upe guive ojegueromandu’a Tekoayhu Ára ñane retã ha ambue tetãme.

Mávapiko oimo’ãta -he’i Pohãnohára Ramón Artemio Bracho iñaranduka “Historia de la Cruzada Mundial de la Amistad”-pe- ohasamahague 51 ary upe ára 20 jasypoteĩ ary 1958-guare. Upérõ niko arekókuri 33 arýnte ha aime javérõ che mba’apohápe, Tasyo Instituto de Previsión Social-pe aimehápe avei Sãmbyhyhárarõ; chemandu’ákuri oikova’ekue ambue ára pyhare, Puerto Pinasco-pe, añe’ẽrõguare yvyra árare. Upe jave ousapy’a che akã ha che korasõme peteĩ porandu: mba’éichapiko Tekoayhu, ha’éva peteĩ temiandu neporãmbajepéva, ndorekomo’ãi hi’ára, oĩháicha sy ára, túva ára ha ramoiténte yvyra ára. Ahechakuaávo upe mba’e porãite, pya’e porã asẽ aha amombe’u che rembirekope. Ha’e ohecharamóvo che remiandu, che añuã, chemokyre’ỹ ha he’i chéve akóinte ajepytaso hag̃ua upe mba’e porãite rehehápe.

Ary 1964-pe, Ministerio de Educación, Kuatiapyre 242 rupive, he’i 30 jaspypokõi ha’eha Tekoayhu Ára. Upe kuatiáre omboguapy héra J. Bernardino Gorostiaga ha’éva Tekombo’e Motenondehára upérõ. Tekoayhu Arapokõindy jehecharamo peteĩha oikókuri 21 jasypokõi guive, ára 27 peve; ary 1958-pe.

Og̃uahẽvo Tekoayhu Ára ñane retãme, temimbo’ekuéra oha’ãjepi “angirũ ñemi”. Ko ñembosaráipe, ojehaiva’erã opavavéva réra kuatia’ípe ha oñemoinge peteĩ vosa’ípe; upéi, peteĩteĩ onohẽva’erã upégui peteĩ kuatia’i ha oñongatuva’erã omombe’u’ỹre máva rérapa onohẽ. Ipahápe, Tekoayhu Árape, peteĩteĩ ohasava’erã tenondépe, ohenói iñangirũ ñemíme, ome’ẽ ichupe peteĩ jopói ha ohetũ térã oañuã chupe.

## Enlaces
*Ohai: David Galeano Olivera 

Ñemohenda: Arete
Ñemohenda:Avano'õ
Ramón Artemio Bracho

**Ramón Artemio Bracho** (8 jasypa, 1924 - 24 jasypoteĩ, 2021) pohãnohára, *coronel* Paraguaigua.

Ramón Artemio Bracho heñoikuri Paraguái Retãme, Táva Ky'ỹindýpe, ára 8 jasypa 1924-pe. Itúva héra Narciso Bracho ha isýkatu Teresa Jesús Arbo. Oñemoarandu’ypy itáva Ky’ỹindýpe; upéi, ouva’ekue Paraguaýpe ha oike Colegio Nacional de la Capital-pe. Oiko ichugui pohãnohára ary 1951-pe, omohu’ãrõguare iñemoarandu Pohãnohára Mbo’ehaovusúpe, Táva Paraguaýpe. 

Ary 1952-pe omendákuri Nélida Aquino-re, ha’éva avei pohãnohára. Mokõive omba’apókuri 15 ary pukukue ñane retã okaháre: Puerto Casado ha Puerto Pinasco-pe, omotenondehaguépe Dirección Sanitaria, IPS-pegua. 1971 guive 1998 peve  omba’apókuri *Ministerio de Defensa Nacional*-pe, osẽhaguégui *coronel* ramo.

Ára 20 jasypoteĩ 1958-pe, Puerto Pinasco-pe, omoheñõikuri Tekoayhu Arapygua Ñemongu’e’aty; ha upe mba’épe omoirũ ichupe Víctor Alfonzo Rolón, Carlos Riva, Horacio Maymi, Orlando Troncóse ha Kurt Singer.

Ramón Artemio Bracho niko omanókuri táva Paraguay, Paraguay Retãme; ára 24 jasypoteĩ ary 2021-pe.

## Enlaces
*RAMÓN ARTEMIO BRACHO, Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Pumbasy

**Pumbasy** térã ***guarania*** oĩ peteĩ pupoty pyahu, hekombeguéva ha oñandukáva vy'a'ỹ ha mba'embyasy. Omoheñói ko pupoty José Asunción Flores ary 1925 jave, pupotyhára Paraguái pegua. Ko héra *guarania* ome'ẽ va'ekue hembiapokuépe José Asunción Flores omoñe'ẽ rire pe ñe'ẽpoty ojapo Guillermo Molinas Rolón hérava *Canto a la raza* (1910), upépe ojeipuru *guarania* oñembohéravo guaranikuéra yvy tee. Paraguái guive, oñemuasãi ko pupoty umi tetã ijykeguávape, tuichaitépe Brasil ha Arahentína.

## Tembiasakue

27 jasypoapy  ojegueromandu'a Pumbasy Ára, heñóigui upe árape, 27 jasypoapy 1904-pe, Chacarita, táva Paraguaýpe, ijapohare: José Asunción Flores. Isýniko María Magdalena Flores (aojoheihára) ha itúvakatu Juan Volta (mbarakambopuha). José Asunción imitã'i guive omba'apóma, kuatiambyatyhára ha sapatumopotĩhárarõ, oipytyvõ hag̃ua isýpe ha jeko peteĩ ára, orekórõ 11 ary, ho'ákuri tahachi poguýpe omondárõguare mbujape pehẽ hembi'urã. Upérõ, ha “omopotĩ” hag̃ua hembiapo vaikue, oñembohasa chupe Tahachi Mba'epurory Mbo'ehaópe. Péicha oñepyrũkuri iñemoarandu puraheikuaápe. Imbo'eharakuéniko Mariano Godoy, Eugenio Campanini, Nicolino Pellegrini ha Salvador Déntice. Pya'évoi itenonde iñemoarandúpe, upévare oñeme'ẽkuri pe trombón peteĩha. Avei Félix Fernández ohekombo'ékuri chupe ha upéikatu oikuaara'ã violín Carlos Esculies ha Fernando Centurión ndive. Mboriahu hekópe, José Asunción Flores omba'apo hapicha mba'epuhárakuéra ndive ha upeichaha rupi niko ohenduka ñepyrũ umi ipumbasy. Arateĩ jave katu ojapómi aty guasu ijatyhápe ñe'ẽporãhaihára ha puraheihára. Péicha ha'e oñakãrapu'ã ha mbeguekatúpe omyasãi hembiapo ñane retã ha ambue tetã rupi. Ndojokupytýigui hemiandúpe tetã ruvichakuéra ndive, oñemosẽkuri ñane retãgui ha upeichahápe oikundaha heta ambue tetã rupi. Ohoraẽ Argentina-pe ha heta oguata rire, ohasa rire heta tetã rupi, og̃uahẽjepékuri Rusia-pe ha upégui ojevyjeýkuri Argentina-pe. Flores omanókuri Buenos Aires-pe ára 16 jasypo ary 1972-pe. Are rire, 1991-pe, Alfredo Stroessner ho'a rire, hetekue ojegueru ñane retãme ha oñeñotỹ pytu'urenda ogueraháva héra ha Manuel Ortiz Guerrero réra oĩháme, Paraguaýpe.

Pumbasy niko ha'e mba'e tuichavéva ojapova'ekue José Asunción Flores, ary 1925-pe. Upe tembiapópe omokyre'ỹkuri chupe iñirũngue Félix Fernández, Manuel Rivas Ortellado, Rudecindo Lugo, Darío Gómez Serrato, Silvestre Jovellanos,
Santiago Torres, Manuel Cardozo ha Gerardo Fernández Moreno. Pumbasy ypykuéniko “Jejui” ha upéi oĩ ko'ãva: “Arribeño resay”, “India”, “Ka'aty”, “Ne rendápe aju”, “Panambi Vera”, “Paraguaýpe”, “Nde ratypykua”, “Obrerito”, “Gallito Cantor”, “Purahéi Paha”, “Mburikao”, “Ñasaindýpe”, “Ñande aramboha”, “Punta Karapãme Serrato ndive”, hetaiteve ambue apytépe.

Pumbasy réra osẽkuri Manuel Ortíz Guerrero apytu'ũgui. Pe ñe'ẽ Guarania niko ou Guaranígui, ha upe guive ojepurúkuri oñembohéra hag̃ua upe mba'epu pyahu, hekombeguéva ha oñandukáva vy'a'ỹ, mba'embyasy ha py'arasy.

## Enlaces
*Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Mba'epu porã
Kuña Paraguái Ára

**Kuña Paraguái Ára** niko ñanemomandu’a peteĩ mba’e ndetuichapajepéva oikova’ekue 24 jasykõi 1867 jave. Upérõ jeko ijatýkuri Paraguaýpe, Plaza de Mayo-pe, Amandaje Guasúpe, kuñaita Paraguay ha okarayguáva, imboriahu ha ipirapirehetáva,
iñarandu ha iñarandu’íva, oñemongetávo hikuái mba’éichapa ha’ekuéra ikatúne oipytyvõ ñane retãme oĩva’ekue upérõ Ñorairõ Guasúpe.

Pe amandaje rire, oikojeýkuri peteĩ aty 10 jasypoapy 1867 jave. Upérõ kuñakarai Escolástica Barrios de Gill ojapojeýkuri peteĩ Kuña Paraguai Aty oĩhaguépe 30 kuña, ome’ẽva’ekue ijeguaka (kuãiru, mbo’y, namichãi) hepykuére oñepytyvõ hag̃ua ñane retãme upe ñorãiro guasu aja. Ko mba’e guasuete niko herakuã ha kuña oĩháicha ñane retãme ogueropojái avei imba’erepy ñane retãme reraitépe.

Kuñakarai katupyry Idalia Flores de Zarza niko upe ojerureva’ekue 24 jasykóigui oiko hag̃ua Kuña Paraguáy Ára. Oñemoĩkuri ijykére pe mba’ejerurépe kuañakarai katupyry Carmen Casco de Lara Castro oĩva’ekue upérõ ñane retã Amandaje Guasúpe. Upe arýpe, 1974, Naciones Unidas ogueromandu’ákuri avei Kuña Tetãitagua Ary.

6 Jasypakõi 1974 jave, kuña ha kuimba’e oĩva tetã rérape Amandaje Guasúpe omoneíkuri upe Léi ha Tetã ruvicha omboajékuri. Upe Léi 498 osẽkuri 18 jasypakõi ha upépe he’i: “Oñemboaje 24 jasykõi ha’eha Kuña Paraguáy Ára, ojegueromandu’ávo Amérika Kuñaita Aty Peteĩha, oñembyatyva’ekue Paraguaýpe upe ára, ary 1867 jave, oipytyvõ hag̃ua ñane retãme”.

## Enlaces
*Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Arete
Mitã Ára

Ñane retãme, ára 16 jasypoapy, ojegueromandu’a **Mitã Ára**. Ko jehechakuaa ou Acosta Ñu ñorairõ áragui oikova’ekue 16 jasypoapy ary 1869-pe, Ñorairõ Guasu aja. Upérõ, mitã ha mitãrusu memete umi oñorairõ ha ome’ẽva’ekue hekove ñane retã
rayhupápe. Upévare, ojeporavókuri ko ára ojegueromandu’a hag̃ua Mitã Ára ojehecharamóvo mba’e guasuete ha’ekuéra ojapova’ekue ñane retã rehehápe.

Ñemohenda:Arete
Acosta Ñu ñorairõ

thumb|280px

**Acosta Ñu ñorairõ**. 

Upe ára 16 jasypoapy ary 1869-pe, ko’ẽtĩ rupi, ñorairõhára Triple Alianza-pegua osẽkuri Ka’akupégui Eusebio Ayala gotyo omuñávo ñane retãyguakuérape. Oikuaávo upe mba’e, Francisco Solano López he’i’uka Bernardino Caballero-pe ojoko hag̃ua chupekuéra, taha’eha’eháicha. Avei, kuña, mitãmimi ha umi ñorairõhára hasykatúvape omondopaite hogakuérape ohechakuaágui naiporãiha henonderã.

López ha iñorairõharakuéra oñemotenodémakatu. Tapykuépe Caballero oku’e mbeguekatu omotenondévo “Batallón 40” oĩháme mitãmimi oguerekóva 8 ary guive 14 ary peve; ha oñeha’ãva hikuái omongu’e ha ombotyryry -tapepo’i ha itakuéra pa’ũ rupi- umi mboka ipohyipohýivéva ha karretaita henyhẽva mbokaraỹ ha tembi’u umívagui. Ko’ã mitãmimi omondeuka kakuaáva ao ha avei omohendyvagua’u chupekuéra ojoguahag̃uáicha kakuaávape; ha ipópekuéra katu oguereko mboka ra’ãnga yvyrágui ijapopyréva. Ijapytepekuéra oĩ avei umi ituja ha ñorairõhára ojejapiva’ekue ha ne’irã okueraporãva; opavave oñembopy’aguasu ojoko hag̃ua Triple Alianza-guápe.

Ka’akupe ho’áma ipopekuéra. Ha’ekuéra ohapýma avei Pirivevúi. Upéicha avei, omongusugue hikuái upe tembiapo renda oĩva Yvyku’ípe. Ñane retãyguára naimbokavéima; Triple Alianza-gua katu imboka heta ha imboka porã. Hi’arigua, umi ñane retãygua apytépe ndaiporivéima hi’upyrã ha avei oĩ heta mba’asy ojukáva ñane retã ñorairõharakuérape.

Upeichavérõjepe, umi mitã oñembopy’aguasu ha oñorairõ ñane retã rayhupápe. Imotenondehárõ oĩ Bernardino Caballero ha omoirũ chupe Coronel Bernardo Franco ha Coronel Florentín Oviedo. Ñane retãyguára hetavérõ oĩ hikuái 4.000 ñorairõhára rupi. Upe ára, 8 aravo rupi, ohupytýkuri chupekuéra umi moñái. Ha’ekuéra oĩkuri 20.000 ñorairõhára ha omotenonde chupekuéra Conde D’Eu. Ijapytekuéra oĩva’ekue avei kavaju arigua omosununúva Acosta Ñu yvy.

Upe ñorairõ ojepysókuri 17 aravo peve. Mitãmimi ikangy ha mbeguekatúpe oñeme’ẽ. Ha’ekuéra katu ojeity umi mitã ári ha ojuka chupekuéra mba’everõguáicha; ha opapotávo ñorairõ, ohapy hikuái Acosta Ñu. Upépe oĩ hasẽ ha osapukáiva tatatĩ apytépe. Péicha omanomba hikuái umi ñane retãygua.

Ñanemba’éva omanókuri 2.000 mitã ha mitãrusu; 1.500 katu ho’a ipopekuéra; ha umi 500 hekovéva oñani ka’aguýre ha ohupytyjey Francisco Solano López-pe, haimete Karaguataýpe.

*Mitã Ára

## Enlaces
*Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Ñorairõ Triple Alianza
Ñemohenda:1869
1869

**1869** - ary. 

## Tembiasa
*Acosta Ñu ñorairõ - 16 jasypoapy.

## Oararecha'akue

## Omano'akue

----

...1868-1869-1870...
Túva Ára

**Túva Ára** niko heñói karai Henry Jackson Smart rekovekuépe; ha’éniko kuñakarai Sonora Smart Dood tuvakue. Karai Smart jeko oĩjéperaka’e aipo tetãygua ñorairõme oikova’ekue *[[Estados Unidos]]*-pe. Smart rembireko niko omanókuri heñói jave imemby poteĩha; ha upe guive -ha’e oikórõ peteĩ tapỹi oĩva Washington tetãpehẽme, arasẽ gotyo- ha’e oñangareko ypy umi poteĩ mitãre, omyengoviávo isykuéra mborayhu ha ñeñangareko; ha upekuévo avei omoirũ hekopete chupekuéra tuvaháicha.

Okakuaapávo, Sonora ohechakuaa mba’éichapa itúva hekombarete, hembiayhukuaa, ndahekorakate’ỹi ha hekojera hendivekuéra. Ha’eñoiténiko
omongakuaákuri chupekuéra ha heta jehasa asy rire onohẽ chupekuéra tenonde gotyo. Upépe ou iñakãme peteĩ temiandu neporãva ha omoheñõi upe Túva Ára ojegueromandu’a’ypyva’ekue 19 jasypoteĩ 1910-pe, upéva ha’égui karai Henry Smart, itúva, aramboty.

Ary 1924-pe ae Tetã Ruvicha Calvin Coolidge ojepytaso upe temiandu rehehápe ha omboaje upe ára, Túva Árarõ, Estados Unidos tuichakue javeve. Ipahápe, ary 1972 jave, Richard Nixón oĩrõguare Tetã Ruvichárõ, omboaje upe léi oikuaaukáva akóinte
ojegueromandu’ataha Túva Ára, arateĩ mbohapyha jave jasypoteĩme. Upe guive, upe ára pya’e herakuã ha avei ojegueromandu’a Europa, Amérika Latina, Afrika ha Asia-pe. Péva ha’e Túva Ára rembiasakue.

## Enlaces
*Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Arete
Karai Octubre

Og̃uahẽvo 1 jasypa, Paraguái retãme ojemanduꞌa peteĩ mombeꞌuguaꞌu ha peteĩ jepokuaa ojehayhuitereiva. upeichaite og̃uehẽvo ko jasy osẽ kaꞌaguý﻿gui  peteĩ karai imichĩva ha imbareteva hérava **Karai Octubre**. Peteĩ karai oikóva pynandi, hovasyva, imichĩva ha mbareteva oguerekóva peteĩ tejuruguái i​pó﻿pe.

## Mombeꞌuguaꞌu
Jaikuaapaite jasypápe ojehasaꞌasyha oparupiete ha upérire yvy oñepyrũjeytaha omeꞌẽ opaichagua temitỹ: avati, mandiꞌo, yva, ha ambuéva. Jasypápe ndaiporiguasuvéima tembiꞌu. Umi oñembosakoꞌívaꞌekue añoite ikatúta ombohovái ko ára vaipe. Upégui oú oĩ peteĩ jepokuaa itujava heꞌíva ojejapoꞌãra peteĩ tuicha ha héva jopara hyꞌepype oñemoĩvaꞌãra lokro ha hendive kumanda ha avei kurapepẽ, sevói, tomáte, kuratũ ha kesu paraguái. Kóva oñembopupu are porã, ág̃a oĩmbávo, oikóta chugui pe tembiꞌu ojehecharamove ha hevéva Paraguái retãme.

Pe ñembopupu niko ojejapo peteĩ japepó﻿pe kuarepotí﻿gui ijapopyréva, oñemboguapýva tatapỹi térã jepeꞌa akuporãva ári. Jopara apo niko oñepyrũ kuarahy resẽre. Ijyképe avei oñembopupu mandiꞌo ojepurútava tembiꞌu týra remuara. Ko árape, okaháre, jajuhúta opaite oikóva peteĩ ogapýpe, asaje jave, oñemboja ha oguapyha oñondivepa ha okaru tuicha porã hikuái, hymatã peve. Péicha jeko oñembohovaí haguã ko jasy ára ijetuꞌúvape.

Ha upe asaje pukukue javeve ndaje Karai Octubre oikundaha oparupiete omeꞌẽvo poꞌa umi oñembosakoꞌivaꞌekuépe; ha ohaꞌuvõ hag̃ua umi oñembotavyvaꞌekuépe. Umi ndojapoivaꞌekue mbaꞌeve ha ndorokóiva hiꞌupyrã, imboriahu ha ohasaꞌasýta upe ary; ha katu umi oñembosakoꞌívaꞌekue ha ojapóva jopara, ohasaporãta upe ary; ndohasamoꞌãi hikuái ñembyahýi ha oikóta vyꞌapavẽme.

Koꞌág̃a rupi hetápe, oikóva tavaguasuháre, hasyvéma ojapo hag̃ua upe jopara okaháre ojajapoháicha; upévare, upe árape, jahecháta mbaꞌapoharakuérape osẽrõ imbaꞌapohágui sapyꞌaitemi, ohekávo ñemuhaguasu térã tembiꞌuꞌaporenda, ha upépe ojeruréta hikuái pe jopara hetéva. Umírupi hetaiterei ojejapóta jopara ikatuhag̃uáicha ohupyty opavavépe. Upeichaite avei ojehúta umi ñane retãygua ambue tetãre oikóva rehe. Katuete niko ojapótahikuái upe jopara, ohenondeꞌa hag̃ua peteĩ ary neporã ha henyhẽva poꞌágui; térã katu, ojapóta hikuái upe tembiꞌu imanduꞌamívontejepe pe jepokuaa tujaitére, ombojeguáva ñane reko tee. Opa koꞌã mbaꞌe rire, hiꞌãitevaꞌerã opavavépe ohupyty pe jopara, poꞌa reruha.

## Manduꞌapy
*Ohai: David Galeano Olivera (Guarani Ñeꞌẽte ha Arandu Anamandaje).

Ñemohenda:Arete
Ñemohenda:Mombe'ugua'ukuéra guarani
Kurusu

thumb|200px|Kurusu

**Kurusu** () oĩ peteĩ ta'ãnga Hesu rape-gua. 

3 jasypo niko Kurusu Ára.

Ñemohenda:Hesu rape
1826

**1826** **([[Papaha Rómapegua|MDCCCXXVI]])** ha'e peteĩ ary oñepyrũ akue peteĩ arateĩ he'ihaicha gyregório arapapaha
«1825'''‎'''‎**→‎1826→‎**1827»

## Oiko'akue

### Jasyteĩ
1 jasyteĩ: Pe tetã pyahu'etera, Volívia pe ñorairõhara Antonio José de Sucre oiko peteĩha mburuvicha guasu.

1 jasyteĩ: Méhiko-pe, Naucalpan oiko peteĩ táva Tetãvore Méhiko-pe.

14 jasyteĩ: Chíle-pe ondyry Chíloe-pe, ha ipu'aka hesekuéra ñorairõ Bellavista

15 jasyteĩ: Epáña ome'ẽ Chíloe Chíle-pe ha ojoaju chupe, Epáña ndoguerekoveima yvy Ñemby Amérika-pe.

22 jasyteĩ: Perũ-pe opa pe mokõiha ñorairõ del Callao.

30 jasyteĩ: Ypa'u Anglesey ha tetã Gales mbytépe ojejapo jehasaha Momai.

## Omano'akue
* Thomas Jefferson - 4 jasypokõi

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1870

**Ary 1870** ha'e akue peteĩ ary oúva 1869 rire ha 1871 mboyve.
miniaturadeimagen
←1869-**1870**-1871→‎

## Oiko'akue

### jasyteĩ

* 1 jasyteĩ: Umi apopyrã jehasaha Brooklyn oĩmbáma.
* 2 jasyteĩ: Hyãsia-pe, pe dictadura Napóleon III mba'e oiko chugui peteĩ monarquia
* 3 jasyteĩ: Táva Nueva York-pe (Amérika Retãvorekuéra Joaju) oñepyrũ ojejapo jehasaha Brooklyn.
* 4 jasyteĩ: Vuenosáire-pe (Arahentína), Bartolome Mitre ohechauka pe ikuatia "La Nación"
* 6 jasyteĩ: Viéna-pe (Austrohúngaro Mburuvi) oñemboypy pe Musikverein.
* 7 jasyteĩ: Haiti-pe, mburuvicha guasu Sylvain Salnave ojuka chupe reveldekuera.
* 10 jasyteĩ: Amérika Retãvorekuéra Joaju-pe, John D. Rockefeller ojapo Standard Oil.
* 23 jasyteĩ: Montána-pe, Amérika Retãvorekuéra Joaju ñorairõhára kavaju ári ojuka 173 indígena-pe.
* 26 jasyteĩ: Virginia ojuaju jey Amérika Retãvorekuéra Joajúpe.
* 28 jasyteĩ: Ygarupa Halifax guive Nueva Escocia, Kanada, oho Liverpool-pe, Tavetã Joaju, pe crusero SS City of Boston okañýva upe rire.

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Francisco Solano López - 1 jasyapy
* Rosalía de Castro - 15 jasypokõi
----
Mba'apohára Ára

thumb|250px
thumb|250px

Ára 1 jasypo niko **Mba’apohára Ára** ha oñemomorã haimete opaite tetãme ko yvy ape ári.

Ko ára ojeporavókuri 1889, Parĩ, Hyãsia-pe, oikórõguare peteĩ Mba’apohára Ava’atyrekoguáva Amandaje, ojegueromandu’ávo umi mba’apohára ojejukava’ekue Chicago, Estados Unidos-pe, ojerurehaguére poapy aravo omba’apo hag̃ua, ára ha ára, imba’apohápe. Upérõ umi mba’apohára omotenondékuri peteĩ mba’apo’ỹ tuicháva oñepyrũva’ekue ára 1 jasypo 1886-pe; ha upévare ojeporavókuri 1 jasypo Mba’apohára Árarõ.

Mba’apoharakuéra rembijerure tuichavéva niko pe, ára ha ára, oñemba’apo hag̃ua 8 aravo añónte; oñemoañetévo pe temiandu roky porãite he’íva “poapy aravo mba’aporã, poapy aravo képe g̃uarã ha poapy aravo ogapýpe g̃uarã”. Upérõ oĩva’ekue tapicha omba’apóva 18 aravo hamba’e ha hekorembiguáimava ỹramo katu ohupyty chupekuéra pe virupe'a tuicha tuicháva. Ary 1886-pe, karai Andrew Johnson, EEUU retã ruvicha; omboguapy kuatiáre mba’apohárakuéra omba’apova’erãha 8 aravo añónte ñavõ ára.

## Enlaces
*Ohai David Galeano Olivera

Ñemohenda:Arete
Kurusu Ára

thumb|230px|Kurusu Jegua.

3 jasypo niko **Kurusu Ára**; ojegueromanduꞌáva ymaite guive ''cristiano''kuéra apytépe ha omombeꞌúva Constantino, Rróma Ruvicha; rembihasakue. Upérõ ndaje, Ysyry Danúvio rembeꞌýpe, Rromaygua guarinikuéra oñorãirõtakuri varvarokuéra ndive. Rromaygua niko imbovy hikuái ha upevakuére ndojeroviaguasúi ipuꞌakáre. Upe pyharépe jeko Constantino oñeno, oke ha iképe ohecha peteĩ kurusu ojajái ha omimbíva ha hese heꞌiva “ko taꞌãnga reheve ndepuꞌakáta”. Upehague koꞌẽme, opáyvo Constantino, ojapouka peteĩ kurusu omohendáva *romano*kuéra renondépe; ha – añetehápe – heseve *romano*kuéra ipuꞌaka ha oñemotenonde hikuái varvarokuéra rehe. Ko mbaꞌe guasuete ojehu rire, Constantino oñemongaraiuka ha oiko ichugui Cristiano ha omopuꞌãuka heta Tupão hetãme. Uperire, omondo isy, Eléna Marangatu; Herusalẽme ohekávo Hesukirito kurusu. Elena Marangatu ojuhúkuri upépe umi mbohapy kurusu ha oikuaa hag̃ua mávapa upe Hesukirito mbaꞌekue omoĩuka peteĩ mitãrusu omanóva retekue mokõivéva ári ha ndojehúi mbaꞌéve; ha oñemoñenóvo upe kurusu mbohapyha ári, upe mitãrusu oikovejey. Upe mbaꞌe guasuete ojehúkuri peteĩ ára 3 jasypo, upe guive opytáva kurusu árarõ.

Paraguái retãme niko Kurusu Ára oñemomorã opaite henda rupi ha oike umi ñande jerovia ha jepokuaa apytépe, ñane tavarandúpe. Upe árape heta tapicha oho tyvytýpe omyengovia ha ombopyahúvo kurusu ao; upéicha avei, oĩ oñembojáva kurusu tape oĩha rupi, omyendy tataindymimi ha oñemboꞌe; ág̃akatu pe mbaꞌe tuichavéva oikóva upe árape niko pe Kurusu Jegua. Ogaygua ha Ogaykeregua oñembyaty voi guive ha omopuꞌã peteĩ kurusu rendag̃ua ojejapóva takuáragui ha oñemboꞌapéva kaꞌavoveꞌi ha pindo roguépe. Uperire, oñemosã ha oñemosãingo hyepýpe opaichagua chipa (aramirõ, manduvi, mbokaja) ha ijysaja ambuéva (apuꞌáva, kurusuraꞌãngáva, kurusumboꞌýva). Uperire, mbytetépe, omohenda hikuái kurusúpe. Kóvape, oñembohéra Kurusu Jegua. Upéi, oñembyatypa ha oñemboꞌe ha omomorã kurusúpe. Ipahápe, opávo ñemboꞌe, oiko pe chipa poꞌo ha heseve oñembosyryku kojói. Avei, jaꞌevaꞌerã kurusurapeꞌanduhára omoirũhájepi Kurusu Jegua ha Kurusu Ára ipurahéi asy rupive.

## Manduꞌapy
*Ohai David Galeano Olivera.

Ñemohenda:Arete
Ñemohenda:Hesu rape
Mbo'ehára Ára

Peteĩ Mbo’ehára Amandajépe oikova’ekue Táva Paraguaýpe, Paraguái Retãme; ary 1915-pe, oñeg̃uahẽkuri peteĩ ñe’ẽme ha ojeporavo 30 jasyrundy **Mbo’ehára Ára**rõ, opaite mba'apohára ára mboyve.

Upe árape, oñemomorãvo Mbo’ehára Ára, oñemomorã avei upe hembiapokue tuichaitéva. Jaikuaaháicha Mbo’eharakuéra rembiapo rupive jaguereko ñane retãme heta tapicha iñarandu ha ikatupyryrasáva, ára ha ára omongakuaa ha omotenondéva ñane retã teko porãve rekávo. Ñane retãme jaguereko heta mbo’ehára ohejámava héra mandu’arãme, hembiapo porãitáre. Umíva apytépe jareko ko’ãvape: Delfín Chamorro, Pedro Escalada, Ramón Indalecio Cardozo, Inocencio Lezcano, Adela Speratti ha Celsa Speratti, Asunción Escalada ha ambuéva.

## Enlaces
* Ohai David Galeano Olivera

Ñemohenda:Arete
Paraguái Retã Ára Sãso

**Paraguái Retã Ára Sãso** - 14 jasypo.

Hasypeve, 14 jasypo 1811 jave iñapysẽ pe ñemongu'e guasu omoakãva Pedro Juan Caballero ha omosãsova'ekue Paraguáipe España poguýgui. Velasco, Juan Valeriano Zaballos, José Gaspar Rodríguez de Francia ha Fulgencio Yegros ojepytaso hikuái Pedro Juan Caballero ndive.

Ára 25 jasypateĩ 1842 jave, Tetãrerekuára Mariano Roque Alonso ha Carlos Antonio López ohenói hikuái peteĩ Amandajépe, omboajeva'ekue heta mba'e, umíva apytépe ombojo'a ñane retã rekosãso, avei ojeporavo ha oñemboguapy léipe máva máva ñane retã rechaukaha, ava rekosãso heko'ypy guive ha Tekojoja Rekovoña. Tekosãso Kuatiapyre. Pe kuatiapyre he'i iñe'ẽrenondeguápe: “Ko ore ñemboheko'año ha rekosãso niko mba'eguasuete ha ndahekotapykuéiva 30 ary pukukue javeve. Umi ary ohasava'ekuépe ha Paraguái retã ojehekýi guive -heta jehasa asy rire- España poguýgui tapiaite g̃uarãma; avei ojehekýi taha'eha'éva pytagua retã hekombaretesevéva poguýgui”.

Pe kuatiapyre oreko pokõi vore he'íva, ñemombykýpe. 
*“Paraguái Retã - La Plata rekohápe- ha'éma tapiaite g̃uarã peteĩ avaretã isãso ha oñemboheko'añóva opavavete pytagua retã hekombaretesevéva poguýgui. 
*Mokõiha: Araka'eve ndaha'emo'ãvéima peteĩ ava térã tekove'oñopehenguéva mba'e. 
*Mbohapyha: Ko'a guive ojeporavóva Tetã Ruvichárõ tapiaite oñe'ẽme'ẽva'erã Amandajépe, akóinte oipysyrõ ha oñangarekotaha ñane retã reko'año ha rekosãsòre. Kóva ndojapóirõ tuvichakuéra, ndikatumo'ãi oisãmbyhy Paraguáy Retã. Ko'ápe ndaijái Paraguái Retã ruvicha ag̃agua ha'ekuéra oñe'ẽme'ẽhaguérema ko kuatiapyre oñemboajévo. 
*Irundyha: umi guarini, tetãygua ha tupãoygua oñe'ẽme'ẽta hikuái ko kuatiapyre oñemboaje rire. 
*Poha: Avavépe noñeme'ẽmo'ãi imba'aporã upe mboyve noñe'ẽme'ẽirõ kuatiapyrépe he'iháicha. 
*Poteĩha: Tetã Ruvichakuéra oikuaaukáta ko jehaipyre umi tetã ñande jereguávape ha Argentina Tetã'aty Ruvichápe, ha upéi oikuaaukajeyva'erã hembiapokue ko amandajépe…”.

Sãsoguigua Ñe'ẽme'ẽ. Upérõ -oñe'ẽme'ẽ hag̃ua- tetãygua ijatypaiteva'erãkuri hekohápe. Péicha, Paraguaýpe, opavavete (guarini, tetãygua ha tupãoygua) oñe'ẽme'ẽkuri Tendota Ogavusúpe, 6 aravo, ára 25 jasypakõi 1842 pyhareve javérõ. Uperire, Paraguay tavaygua oñe'ẽme'ẽkuri Táva Rerekua renondépe. Ambue tavakuérape katu oñe'ẽme'ẽkuri hikuái tekojojahára téra mburuvicha renondépe, ha ãva -upe mboyve- oñe'ẽme'ẽraẽva'erãkuri peteĩ tekohaygua poravopyre renondépe. Ha péicha, 25 jasypakõi 1842 jave, Paraguáy Retã tuichakue javeve, ñande retãygua oñe'ẽme'ẽ ha ombo'ajejey Paraguáy Retã hekosãsoha.

## Mandu'apy

## Enlaces
*Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Tembiasakue
Ñemohenda:Paraguái
Río de la Plata Virreirenda

**Río de la Plata Virreirenda** oĩ peteĩ virreirenda Ñembyamérika-pe.

Carlos III omoheñóikuri Río de la Plata Virreirenda 1776-pe ha oheja ipoguýpe Argentina, Uruguái, Rio Grande do Sul ha Santa Catarina, Brasil, upéicha avei, Paraguái, Bolivia ha Chile yvy ag̃agua yvateguáva. Ojehúvo upe mba’e, Paraguái opytákuri Río de la Plata Virreirenda poguýpe ha ojehekýi Peru Virreirendágui. Pe virreirenda pyahu tavaguasurã ojeporavókuri táva Buenos Aires-pe.

1806 ha 1807-pe Inglaterra-ygua ojeity Rio de la Pláta Virreirenda ári ha oñemomba’e umi yvy oĩva Arasẽ gotyo ha Buenos Aires yvypehẽ kakuaáre. Upérõ, Paraguái ha Córdoba-gui ohua’ĩ hikuái heta ñorãirõhára oipytyvõva’ekue Inglatera-ygua ñemosẽme.

1810-pe, oñemboajévo Buenos Aires Aty Peteĩha isãsombyréva, Paraguay Motenondehára: Bernardo de Velasco, orahauka petei jehaipyre Buenos Aires-pe oikuaaukahápe chupekuéra Paraguái Yvypehẽ ojehekyi ha oñemosãsoha Rio de la Plata Virreirendágui. Upérõ Velasco ha iñirũnguéra -ára 24 jasypoteĩ ary 1810-pe- avei omboaje peteĩ Aty ha omoĩ hikuái Paraguái Yvypehẽ España poguýpe, Fernando VII omoakãva upérõ.

Ñemohenda:Tembiasakue
Ñemohenda:Argentina
Ñemohenda:Paraguái
Ñemohenda:Uruguái
Ñemohenda:Volívia
Ñemohenda:Rio Grande do Sul
Ñemohenda:Santa Catarina
Yvy Ára

thumb|200px

22 jasyrundy niko **Yvy Ára** ha kóva hína hembiasakue pehẽnguemi. Upeichaite, ko 2010-pe oñemboty 40 ary Yvy Ára heñoihague. Upéicha avei kóva ha'e ary peteĩha oñemomorãháme Yvy Ñande Sy Ára, omboajéva'ekue ONU ary 2009-pe, ogueromandu'ávo opaite yvypórape tekotevẽha oñangareko ha hakate'ỹ opaite temimoĩngue oikovéva hendive ko yvýpe.

Pe mba'ejerure (Yvy Ñande Sy Ára) omog̃uahẽva'ekue 2009-pe, Bolivia Retã ruvicha Evo Morales, ONU Amandaje Guasúpe; ijatyhápe 192 tetã, omoneíva'ekue pe Yvy Ñande Sy Ára; ikatuhag̃uáicha ñavõ ary opavave tetã ohesa'ỹijo mavamávapa umi apañuãi ombyaíva Yvy Ñande Sy rekove.

Pe omoheñoiva'ekue Yvy Ára niko EEUU amandajehára Gaylord Nelson, oipotáva opavave ojesareko ko'ã apañuãi rehe: tekohatyaiha, tekove'etaita ñeñangareko ha ambue jepy'apy tekohaguigua tekotevẽva jahechakuaa ñañangarekoporãsérõ yvy rehe. Ára 22 jasyrundy 1970-pe, 20 sua Estados Unidos-ygua, oñemomba'e tape, atyrã ha atyhakotykuéra rehe ojerurévo peteĩ tekoha potĩ ha hekove arévare. Pe mba'ejerure guasuete ojejapo rire, EEUU omoheñóikuri Tekoha Ñangarekoha Renda ha heseve heta léi tekoha ñeñangareko rehegua.

## Enlaces
*Ohai David Galeano Olivera

Ñemohenda:Arete
Ñemohenda:Tekoha renda
Sy Ára

**Sy Ára** ojegueromandu’a ypy Gyresia ymaveguarépe oñemomorãvo Rea-pe, ha’éva teko’apyre’ỹ Zeus, Poseidón ha Hades sy. Pe Encyclopaedia Britannica-pe niko he’i: “Peteĩ arete vy’arã oúva sy momorãgui ojegueromandu’áva Grecia ymaveguarépe. Upe sy ñemomba’eguasu ojejapómi Cibeles, Rea térã Teko’apyre’ỹ Sy Guasu reraitépe og̃uahẽvo ára ipo’áva, Asia Mirĩ tuichakue javeve”.

Péicha avei Romano-kuéra ohero hikuái “Hilaria” ko arete guasúpe. “Hilaria” ohasákuri Grecia-gui Romano-kuérape, ogueromandu’áva upe arete 15 jasyapy arako’ẽme, Cibeles Tupãópe, mbohapy ára pukukue javeve. Kirito ohapykuehóva ypykue katu ombohasa upe arete omomorã hag̃ua Tupãsy Maria-pe, ha’éva Hesu sy. Upe arete niko ojegueromandu’ajepi 8 jasypakõi jave ha’éva Inmaculada Concepción ára ha upe guive opytáva sy árarõ heta tetãme.

Sy Ára térã Sykuéra Ára niko peteĩ jeromandu’a omomorãva sykuérape. 1870-pe ndaje Julia Ward Howe omoheñoiva’ekue Sy Ára pyahu ko’ág̃a rupi jaikuaa ha ñamomba’eguasuháicha. Ha’e omoheñóikuri upe ára omoherakuãségui py’aguapy ára, sykuéra rupive. Paraguái Retãme Sy Ára oñemomorã 15 jasypo jave ojehecharamóvo Juana María de Lara-pe -kuña arandu ha ipyapýva- omba’apova’ekue kuimba’ekuéra
ndive omosãso hag̃ua ñane retã upe 14 ha 15 jasypo 1811 jave. Jepémo ha’e naimembyjepéi upe 15 jasypo ko’ẽme opavavete ohero chupe: Paraguái pyahu sy. Avei, upe 15 jasypo arako’ẽme Juana María de Lara omog̃uahẽ -jopóirõ- Pedro Juan Caballero-pe yvoty apesã isa’y pytã, morotĩ ha hovýva, ouhágui avei ñane retã poyvi sa’y.

## Enlaces
* Ohai David Galeano Olivera

Ñemohenda:Arete
Paje

Paje niko ymaite guive ojejapo térã ojejapouka jahupyty hag̃ua heta mba'e ikatu'ỹva ñandejehegui jahupyty. Karai ñe'ẽme ja'e **paye**, ha ijoguaha oĩ avei Brasil ha Haitípe, ha umívape oje'e macumba ha vudú.

Paje ojapóva ja'ekuaa kuña memeha, nañahenduguasúigui oĩha kuimba'e umíva apytépe. Paje apoha rendápe jahakuaa heta mba'e rekávo. Ñamombe'u chupe upe jaipotáva ha ha'e he'íta ñandéve mba'emba'épa jajapo vaerã. Iporã avei ja'e oĩha paje iporãva ha paje ivaíva. Umi iporãva jajapouka ndahaha'éi jaipotágui ojehu mba'eve ivaíva avavépe, jaheka katu ñandéve ou porãtava térã ñasẽ porã hag̃ua umi mba'e jahekáva térã jaipotávape. Ha péicha oĩ ohóva kuña paje rendápe oĩgui upe rupi kuñataĩ omyakãrakúva chupe ha nopenáiva hese, oipotáva ohayhu chupe. Oĩ katu ohóva ojejopyvaígui, viru oipotágui térã ipo'a hag̃ua heta mba'épe. Paje vai katu jajapouka ñande rapichápe ojehu hag̃ua ivaíva. Ikatu oime oja'yvere haguére ñanendive térã nañande'a'égui hese, ha jaipota hasy térã omano. Oimérõ mba'érire katu ñande paje ndojapói hese mba'eve, upéva he'ise ipaje imbareteveha ñanemba'évagui, ha upévare ndojehúi chupe mba'eve.

## Pajerã ojeiporúva
Heta mba'e oĩ ojeiporúva paje ojejapo hag̃ua. Kuña ñanderayhu hag̃ua oĩ oiporúva ikasõ, ha oimérõ ndojejohéi ra'e, upéicha imbareteve. Oĩ oguerekóva ijehe kavure'i rague, upéva ndaje ipaje mbarete. Kuña ndoipotáirõ kuimba'e oheja chupe, hováre omona vaerã imba'asy guejy rykuere. Ñande rapichápe jaipotárõ ojehu ivaíva, hóga renondépe térã hóga rokẽme jaheja chupe tataindy peteĩ ta'ãnga'i reheve ha upévare jaikutupa ju. Heta oĩ ojerovia mbaréteva ko'ã mba'ére.

Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Osvaldo Verón

**Osvaldo Verón**, rekove rembiasa (Ateneo-ygua). 

O’a Reguera-kue, peteĩ tenda Tatane ka’aguýpe oĩva, Ysyry Santa Lucía-gui naimombyrýiva, Corrientes-pe. Táva iñag̃uivéva upégui, Bella Vista-pe oiko imitã ha imitãrusúpe ha oikuaa ypy Guarani rehegua, 17 ary pukukue. Peteĩ árape osẽ oho Buenos Aires-pe oikuaa’ỹre ituvakuéra ha upégui oikuaavévo ambue tetãnguéra.

Avano’õkuaahára ha mbo’ehára mbo’ehaveópe, ohai aranduka, peteĩha “Sociología”, tembikuaaty rehegua, ohaíva Dr. Rodolfo Tercera de Franco. Ambue “Cómo llegué a los Estados Unidos con cien dólares”, omombe’uhápe ijehasa Amérika rupive ha mombe’u’imi década 1960-pegua, avei “Allaite”, ñehesa’ỹijo ha tembikuaareka jepokuaa Guarani ha Hipano rehegua, Corrientes-pe.

Oikoha rupi og̃uahẽ Ka’aguy Darién, Panamáme; Yvera yvyapasusũ, Corrientes ha Cartagena Colombia-pe, ymave ha’éva’ekue pirata Morgan tenda jeikokue. Oike ka’irãime *Revolución Guatemalteca* aja, oñemosẽrõ tendota Miguel Idígoras Fuentes.

Europa-pe oĩkuri *Congreso Mundial de Apostolado de los Laicos*-pe ha upéi hetã rérape, UNESCO rupive, oikórõ encuentro *Mundial de Juventudes*, upépe oñomongeta Papa Paulo VI ha Juan XXIII.

Oñemoarandu Ñe’ẽporãhaipyrépe, Pancho Fuente Buena ha Miguel Ángel Groppo; Adrogué-pe, omba’apo Taller Literario La Rosada-pe.

Ha’e mbo’ehára ha sambyhyhára Ateneo Regional Adrogue-pegua. Omano 7 jasyapýpe 2011-pe.

## Enlaces
*ohai Matilde Galeano

Ñemohenda:Tekove Argentinagua
Félix de Guarania

**Félix de Guarania** herateéva **Félix Giménez Gómez** heñóiva'ekue táva Paraguari pe ary 1924 javéramo. Oñemoarandúva'ekue Jehaiporã Letraspe Facultad de Filosofía Universidad Nacional de Asunciónpe. Hekovépe, oñepyrũ va´ekue oipyguara ñane ñe'ẽ guarani ha ohai opáichagua mombe´upy, aranduka guarani rehegua ha ñe'ẽporãhaipyre.

"Alfredo Stroessner oĩ ramo guare mburuvicháramo ñane retãme oikéva'ekue heta jevy ka'irãime ha ipahápe oñemosẽva'ekue Paraguáigui ha oho oiko jepe heta tetã rupi, umíva apytépe jajuhu Argentina ha Rusia. Ojevy hetãme jasykõi ary 1989 riremi ha upe guive omba'apo kyre'ỹ ojapo hag̃uã hetaiterei kuatiañe'ẽ", omombe´u karaí Mario Bogado, Guarani Raity pegua haihára.

Oñemosẽ mboyve voi ñane retãgui, karai Félix ohaímava´ekue voi mbohapy aranduka: "Poemas de Noche y alba", "Penas Brujulares" ha "Ortografía Razonada de la Lengua Guarani". Félix de Guarania ombohasa va´ekue guarani ñe´ẽme ñande Léi Guasu; Constitución Nacional de 1992, la Biblia (completa) Ñandejára ñe'ẽ; Martín Fierro, Bécquer jehaiporãnguéra, García Lorca, Francisco de Quevedo, Luís de Góngora, Pablo Neruda, Alfonsina Storni, Ortiz Guerrero, José Martí ha ambueve.

Félix de Guarania avei ombohasa ñane ñe´ẽme “Don Quijote de la Mancha” José Hernández ohaiva´ekue. Paraguái Retã ombojopói kuri karai Félix de Guaraniape Orden Nacional del Mérito, Maestro del Arte ha Premio Nacional de Literatura, avei oñemboaje chupe “Hijo Dilecto de Asunción” ramo. Opa Paraguái ra´y japyta tyre´ ỹ ha tuicha vy´a´ ỹ reheve. 

Ko árape, tuicha ñembyasýpe ñandereja karai aranduete hetaite omba´apo va´ekue Literatura Paraguaya ha ñane ñe'ẽ guarani osẽ hag̃uã tenondégotyo ha ojekuaa hag̃uã oparupiete. Ikatu ñambojoja Augusto Roa Bastos rehe añoite.

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Paraguáigua
Ñemohenda:Ñe'ẽasahára
Achikória

thumb|260px
**Achikória** (, ) peteĩ ñana.

Hapo ha hogue ipotýva oreko mba'e omboguapy tembi’u, ñanemoñeĩ hu’ũ kangymi (*ligeramente laxante*), oporomongaru ha ha’e avei sevo'i jukaha. Hogue ha ha’ỹingue oñemoĩ peteĩ kuimbe’i (*cucharadita*) renyhẽngue peteĩntepýpe guarã, oje’u mbohapy térã irundy tepy peteĩ árape ojekaru rire. Okáguio ojepuru ojejohéi hagua mba’asy terã oñemoĩ hagua hi’ári mandyju térã ao potĩre..

## Enlaces


Ñemohenda:Ka'avo
Ahẽho

thumb|210px
**Ahẽho** (, ) ha’e peteĩ ñana ikarapéva, hogue rykue isa’y rovyũ ha he’ẽ iro.

Hogue ha hu’ãngue ipotýva oreko mba'épa ojapo tyepy yvytu pohã, oguenohẽ ambýu pyti’apegua, sevo'i jukaha, omopotĩ ñande rete tymba chu’ikuéragui (*microbios, bacterias, hongos*), oporomonguaru, py’a ha tyerasýpe guarã, kuñáme ombohuguyguejy. Iporã juruhe’ỹme guarã, tete’ypa (*hidropesía*) ha pytune pohã, ñeĩse térã kuaruse ha ndaikatúi ramo; iporã avei omopotĩ ha omoingo porã hagua py'a, pitikiri'ĩ, tyryru ha ñe'ãvevúi (*pulmón*). 

Mba’épepa ndoúi: Ndouporãi kuña hyeguasúvape (ikatu omomembykua ichupe), imembykambúvape ha mitãme oguereko’ỹva gueteri 10 ary ha hajyguekuéra nomba’apo porãivape (inérviogui hasývape). Ojepuru are ramo ikatu omomba’apovai ñande rajyguekuéra (*nervio*) ha ñande py’a..

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:ka'avo
Aloe vera

thumb|260px
**Aloe vera** (, ) peteĩ ñana.

Hykue osẽva ichugui oñekytĩvo pe hogue oreko mba'épa ojapo omboha’eve ñande py’a, omongatupyry ñande py’a ojapo hagua imba’ero, ñanemoñeĩ hu’ũ. Okáguio ojepuru ramo omohu’ũ ñande pire ha omonguera ai ha ñekytĩngue. Hogue ro’okue ou porã tesa mba’asykuérape ha oñepohano hagua ai, kuru ha ñekytĩngue. Oje’u hagua ojeporu hykuere. Okáguio ojepuru hogue, ijapyte ha hykuesẽngue, oñemoĩ hagua pe hasyhápe térã ojejohéi hagua ipype.

Pe hykuesẽngue pyahu ikatu ojopi ñande pire. Oñemoĩ hetaiterei ramo ñanembyai tuichakuaa..

## Enlaces


Ñemohenda:Ka'avo
Santiago de Chile

**Santiago de Chile** ha'ehína peteĩ táva Chile, oĩ mbytépe tetã retãme. Santiago oĩko peteĩ távagua ve guasu táva yvy. Ko távape oiko 6.310.000 ava (2016 ary).

Ñemohenda:Chile táva
Blas Marangatu. Valle Puku-Aregua

**Blas Marangatu. Valle Puku-Aregua**

## Ojehechaháicha Paraguáipe

Ary su posa mbohapypa poapýpe español ha Guaranikuéra, oñorãirõhína ha peichahágui yvágape ohecha peteĩ kuimba'e ijao morotĩva ha kyse ipópe, omondýi umi oñorairõvape, péva oiko ára mbohapyhápe jasykõime, upete guive Blás Marangatu ojekuaa Paraguái ñangarekoháraramo, avei oĩ táva oguerekóva ichupe imarangatu ñangarekohára.

López oĩrõguaréma Paraguái marangatu ñangarekohára, oje’e hese ahy’o rerekua avei ndokyvéi jave, oky  tuichaitereírõ ha ñemitỹ ombyaipárõ, kyjukuéra, pya’e oiko ñembo’e ichupe.

Blás Marangatu árape ojehacha heta ava oñeme’ẽva’ekue ichupe, omondéva ijaóichagua, mitãra’y, mitã’i, mitãkuña’i, mitãrusu, kuimba’e ha kuña ijao pytãmba, ijajúrare cinta oguerekóva Blás Marangatu pukukue ha osãingóva’ekue marangatu ra’angáre  hi’árape.

Ojeguereko jepokuaápe ijahy’opa’ãvape ojeatukupe nupãva’erã oje’évo Blás Marangatu, Blas Marangatu.

## Ojehechaháicha Valle Pukúpe

Tembiasa  oñemombe’úva he’i ndaje mokõi ojoyke Reusiendo ha Juan Blás Villamayor Ñorairõ Tuicha, *Triple Alianza* opa rire, ogueru hikuéi, Blás Maragatu ra’anga peteĩ, aipo ojapo chupekuéra milagro ñorairõ aja. Hógape oiko ñembo’e mante ichupe upéi  oúma  ógaykére oikóva ha oñemboheta ohóvo ijatýva.

Ary 1930 pe omano Reusiendo ha Juan Blás itujáma avei upémarõ ombyaty Faustino Chávez ha Catalina Aguilera de Chávez, Lino Orué ha Juana de Díos de Orué, José León Núñez ha Obdulia de Núñez, Desiderio Aguilera ha Maria Lucia Benítez de Aguilera –pe ha ome’ẽrei Blás Marangatu ra’anga.

Ãva omba’apo joa  ha omopu’ã oratorio michĩ, karai Juan Blás korapýpe ha upete guive opavave oikóva ko barrio-pe omomorã Blás Marangatúpe, péicha opyta iñangarekoharakuéraramo.

Ary 1943-pe oratorio ojeguerova peteĩ korapýpe ome’ẽreíva’ekue Ña Catalina Vda. De Chávez oĩhápe ko’ag̃aite peve.

Arzobispo Paraguaygua Monseñor Bogarin  oñe’ẽmondo oñemboja’o hag̃ua irundy barrios–pe, upérõguare barrio Blás Marangatugua ojerure ichupe opyta hag̃ua barrio réra peichaténte ha upéicha oiko.

## Hi'ara Jeromandu'a Valle Pukúpe

Oiko ichupe novenario, porundy ára pukukue oñombyaty upepeguáva ha oñembo’e ichupe. Hi’ára mboyve oiko misa ha upéi serenata flauta ha tambor omoirũ purahéi.

Upe ára 3 jasykõime ko’ẽ guive oñembosako’íma oho hag̃ua omoirũ Blás Marangatu procesión-pe oratorio jere rupi, ymave ojejapo óga jere rehe ivaietereígui tape.

Procesión rire oiko misa guasu, parlante rupi oñehendu vy’a oikóva, sortija, mitãnguéra oñembosarái calesita-pe, carrera vosa, paila jeheréi, ogayguakuéra ojapo karuguasu upépe umi oñe’ẽme’ẽva’ekue karai Blás Marangatúpe, ojejeruréva apytépe, oĩ hetave  ahy’o ñemonguera.

Karuguasu oiko banda púpe oñehendúva parlante rupi, ka’aru og̃uahẽvo oiko toro ñemoñarõ.

## Enlaces
*ohai Matilde Galeano
*Marangatu jeromandu'a pypegua

Ñemohenda:Hesu rape
César Vallejo

**César Abraham Vallejo Mendoza** (heñói Santiago de Chuco-Perũme,  16 jasyapy ary 1892 – omano Parĩ, Hyãsia  15 jasyrundy 1938 jave), ha'eva'ekue kuimba'e arandu oñemomba'eguasúva ñe'ẽpapára haihára perũgua ramo.

## Hekovepy
Tayta: Francisco de Paula Vallejo BenítezMama: María de los Santos Mendoza Gurrionero.

## Hembiapo Ñehẽsa'ỹijo

## Hembiapokue
### Ñe'ẽpoty
thumb|Cubierta de la primera edición de ''Trilce'', con el retrato del poeta.
* Los heraldos negros (1919) 
* Trilce (1922) 
* Poemas humanos (1939) 
* España, aparta de mi este cáliz (1940)
* Obra Poética Completa (1968).

### Mombeupyrusu, mombe'urã ha mombe'ugua'u

* Escalas melografiadas (1923)
* Fabla Salvaje (1923) 
* El Tungsteno (1931)
* Rusia 1931 (1931, 1959 y 1965)
* Rusia ante el segundo plan quinquenal (imprensa: 1932/ livro: 1965)
* Hacia el reino de los Sciris (imprensa: 1931/ obra completa: 1944)

### Mombe'u omopirĩva
Obra publicada por Enrique Ballón Aguirre, (2 volumes, 1979):
* Lock out
* Entre las dos orillas corre el río
* Colacho hermanos o Presidentes de América 
* La piedra cansada

### Ambuéva
Publicados en 1973, Editora Mosca azul:
* Contra el secreto profesional
* El arte y la revolución

## Joaju

* Obra poética completa de César Vallejo
* Narrativa completa: Novelas y cuentos. Escalas, Fabla Salvaje, El Tungsteno, etc.
* César Vallejo Semblanza, obra y análisis de su poesía por Marco Martos.
* Biografía y selección de poemas
* Santiago Amón habla sobre Vallejo en TVE
* La poesía más relevante de Cesar Vallejo. Parte de su Obra.
* Seis poemas ilustrados de César Vallejo
* Resucitar a Vallejo
* Poemas recitados por José Manuel Castañón.
* Libros publicados de César Vallejo
* Hoy me gusta la vida mucho menos en la voz de César Calvo

Ñemohenda:Tekove Perũgua
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Perũgua
Teodoro Salvador Mongelos

**Teodoro Salvador Mongelos** heñói Ypakarai távape 9 jasypateĩ jave 1914-pe. Oñe’ẽpotyapo moköivéva ñane retã ñe’ẽme (guarani ha kastelláno), hákatu he-tave ohai guarani ñe'ẽme. Kuimba’e ñe’ẽyvotyjára hekópe ogueropurahéi hembiapópe hetã, hetãy-gua, hekoha, kuña para-guái... Opa umívare ichupe ojekuaa tapicha mboriahu ñe’ẽpotyjára ramo (*El poeta de los humildes*). Federico Chávez omandá-ramo guare Paraguáipe, Teodoro S. Mongelós oju-pi diputádo ramo, upéi ou pe diytadúra ha oñemosẽ ichupe ñane retãgui akói-nte oñemoĩ rehe hetãygua-kuéra ykére. 1996-pe “El Lector” omoherakuã hembiapokue oñembyatypapyre peteĩ arandukápe. Omano São Paulo Brasil-pe peteĩ 19 jasypo 1986-pe.

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Kure

**Kure** ha'e peteĩ mymba oñemongakuaa oje'u ha oñevende hag̃ua, ko mymba okambúva ha ipysãkõiva. Oĩta opaichagua jave peteĩ vy'aha, Ary Pyahu, arapokõindy Marangatu, ára mboty ha mba'e okárape ojejuka peteĩ kure ojeguerohory haguã.

## Kure ro'o rembi'ukuaa
Heta tembi'u ojejapóva kure ro'ógui:
*Mbusia
*Kuvãju
*Paleta
*Chicharõ

## Ñemongakuaa
Kure ñemongakuaarã ikatu oñemongaru ichupe mandi'o ha tembi'u kurépe guarã, Ikatu ojejapo ichugue peteĩ óga michĩmi hérava "chikéro" oikotahápe ha oguerekotahápe imembykuéra.

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* Groves, C. P., G. B. Schaller, G. Amato, and K. Khounboline. 1997. Rediscovery of the wild pig Sus bucculentus. Nature 386:335.
* Larson, G., K. Dobney, U. Albarella, M. Fang, E. Matisoo-Smith, J. Robins, S. Lowden, H. Finlayson, T. Brand, E. Willerslev, P. Rowley-Conwy, L. Andersson, A. Cooper. 2005. Worldwide phylogeography of wild boar reveals multiple centers of pig domestication. Science 307(5715):1618-1621.

## Joaju

;Ingyaterrañe'ẽme:

* Pig Genome Resources
* Feral Pig Fact Sheet
* Nature: The Joy of Pigs - TV special on PBS

Ñemohenda:Mymba pysãkõi
Oaxaca

thumb|right|200px|Poyvi Oaxaca-gui

**Oaxaca** ha'e peteĩ tetãvore Méhiko-pe 
* Távayguakuéra: 3.801.962 ava (2010). 
* Táva guasu: Oaxaca de Juárez
* Ambue táva: Oaxaca Tavá

Ñemohenda:Méhiko
Máxima Lugo

**Máxima Lugo** niko heñoi’akue táva Villeta-pe, ára 30 jasypokõi ary 1925-pe. Kuña Paraguaiete hekópe omba’apo kane’õ’ỹre ñane mba’e teetére, upéicha avei ojepytaso ha omyasãi mbarete ñane ñe'ẽ Guarani. Kuña heko jejepo’ỹ ha ipy’aguasúva, ijupevoi oñehekombo’éva. Ogueraha imba’ekuaa ñane retã tuichakue javevére ha upéicha avei ambue tetã rupi.

Ary 1938 guive ndopytu’úi hembiapópe. Ohechauka imba’ekuaa Hermanos Larramendia, Herminio Giménez, Leonardo Alarcón, Santiago Cortesi, Demetrio Ortiz, Melga Chase, Hermanos Cáceres, Amalia Benítez, Chiquita Meza, Félix Fernández, José L. Melgarejo, Ramón Gamarra, Silvio Rivas "Pánfilo", Juan Bernabé ha Dora del Cerro ndive ha hetaiteve ambue tapicha katupyry ndive. Iñe’ẽ ryapu oñehendu avei Radio Teleco, Stentor, Nacional, Guaraní, Ñanduti, Paraguay, Cáritas, Comuneros ha upéicha avei Radio Splendid, táva Buenos Aires, Argentina-pegua ha Radio Cardes, táva
Montevideo, Uruguaypegua.

Ñoha’ãngápe niko Máxima Lugo ha’ehína Roque Centurión Miranda ha Julio Correa remimbo’ekue. Correa ndive oike omba’apo ñoha’ãngápe 1943 guive. 1959-pe ojapo ñoha’ãnga pukarãva Luis Alberto del Parana ndive; 1967-pe ojapókuri peteĩ ñoha’ãnga hérava “Un traje para Jesús”; 1969-pe, omba’apókuri “La leyenda del karáũ”me, Roque Sánchez ñesãmbyhy
rupive; ary 1973-pe ojapókuri “La comisaría” ha 1977-pe ojapókuri opaichagua ñoha’ãnga Los Compadres: Alvarez Blanco – Rojas Doria atyha ndive. Avei omba’apo ta’ãngambyrýpe. Upépe ojapókuri ñoha’ãnga

Omotenonde ha omoñepyrũ pe ñoha’ãnga okára. Máxima Lugo niko upe oipepirũva’ekue José Ka’ípe (Teodosio Ayala Ferreira) ojapo hag̃ua hikuái pe ñoha’ãnga okára. Hendive ha Dora del Cerro ndive, ary 1962 guive, oikundahákuri ñane retã tuichakue javeve oikuaaukávo José L. Melgarejo rembiapokue porãita; ha upéicha omoñepyrũ hikuái upe ñoha’ãnga aty hérava “Teatro Popular Ymaguare”.

Tito Chamorro ohenóikuri chupe omba’apo hag̃ua “La clase de órgano”-pe, oisãmbyhýva Juan Carlos Maneglia. Upéva oĩkuri umi hembiapo paha apytépe. Hekove pukukuépe ohayhu ha omomba’eguasu opaite hembiapo ha ñoha’ãnga ojapóva. Oiko opavave hapicha mba’apohára pehẽnguéramo, ha upéicha avei, hekove potĩ, kuñaháicha, opytáma techapyrãrõ opavave ñane retãyguápe g̃uarã. 13 ary oguereko guive he’i ñe’ẽpoty, ojapo avei ñoha’ãnga, omba’apókuri pukoekuérape ha avei opurahéi. Ombosako’i ha omoheñoi
Revista Folklórica Femenina, oĩjepe hetaiterei vy’aguasúpe ha avei heta tekora’ã jehechaukápe.

Máxima Lugo ñanderejákuri ára 21 jasypo ary 1991-pe.

## ... Carrera y legado de máxima lugo

* Ahechakuaávo Marlene Sosa Lugo-pe, Máxima Lugo membykuña, isýicha, ohayhu añetéva Paraguay reko ha Guarani ñe’ẽ http://lengua-guarani.blogspot.com/2011/05/maxima-lugo-guaranime.html.

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua