open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tañykati

**Tañykati** niko kure saite ovy'áva ka'aguýre ha sapy'ánte osẽva ñúme, umi ka'aguy rembe'ýre, okaru hag̃ua. Mbohapy oĩ ojojoguáva: tagua, *Catagonus wagner*i; kure'i *Pecari tajacu;* ha **tañykãtĩ** *Tayassu pecari.* Hañykã hague morotĩgui oje'e chupe tañykãtĩ. Kara'i ñe'ẽme oje'e chupe "Pecarí de labio blanco".

**Tañykãtĩ** heta gueteri Parãguáipe, ha Chácope jajuhuve. Opa rupi oĩ ojukáva, ho'o oje'uségui. Ymavémi heta ojejuka vaekue ipirére. Ko'ág̃a rupi mamovéma ndojejoguái ipirekue.

**Tañykãtĩ**  jajuhúramo okaruhápe, heta jajuhukuaa. Ikatu oĩ ku 20 térã 30 hamba'e, ha ñane'andúvo ñahendúta taky-taky ombopúrõ hãi. Péicha oikuaauka hapichakuérape oĩha oñembojáva hesekuéra. Peteĩ huvicha hikuái, ha taky-taky ombopúpe hãi, ha'e he'i iñirũnguérape okirirĩ térã okañymba hag̃ua. Ñambopochýrõ ou ñandéve ha ikatu ñandera'ã, ndaha'éi ñandesu'u hag̃ua, ñandekutu hag̃ua uvei umi hãime osēva ojovái ijuru yképe. Ka'aguýpe ñanemuñárõ, jajupi'imínte chugui yvate oime raē yvyra rakãre ha nañanderupytyvéima. Ha'e ndaikatúi omaña yvate térã ohupi iñakã.

Emiliano R. Fernández peteĩ ipurahéipe imandu'a hesekuéra. Ipurahéipe hérava **[[Pyhare Amangýpe|Pyhare amangýpe]]** **he'i: "Bandada tañykatî osegui umi carretera, taky-taky umi hãinguéra ñahendu amoñuvaitî".**

## Mandu'apy


Ñemohenda:Okambúva
Jaguarete'i

**Jaguarete'i** (, ) mymba okambúva.

## Ehecha avei
*Tirika
*Mbarakajarundi
*Parques nacionales del Chaco paraguayo

## Mandu'apy


Ñemohenda:Okambúva
Tirika

**Tirika** mymba okambúva.

*Gato montés (*Oncifelis geoffroyi*)
*Gato onza chico (*Leopardus guttulus*)
*Tigrillo de cola larga (*Leopardus wiedii*)

## Ehecha avei
*Mbarakajarundi
*Jaguarete'i
*Parques nacionales del Chaco paraguayo

## Mandu'apy


Ñemohenda:Okambúva
COVID-19

**Koronavíru mba'asy 2019** térã **Paraguamborave** péva niko peteĩ mba'asy ivaíva pyahu peteĩva pe koronavíru atýgui ome'ẽva. Ko mba'asy ojehecha ramo jasypakõi 2019-pe tetã Chína retãvore héra Wuhan, ohasámava Europa rupi, oikémava Amérikape ha og̃uahẽmava avei Paraguáipe. Heratee niko *Covid-19*. Ko'ag̃aite peve ndorekói pohã.

Orekóva koronavíru ikatu ombohasa hapichápe, ojaitereírõ hese, hu'ũ ha iñatĩarõ hese. Pe mba'asy oikesapy'árõ nde retépe niko oñeñanduka mokõi ára rire 14 ára peve. Ome'ẽ akãnundu, hu'u, pytuhẽ asy ha juku'a. Ombohasykatuve umi karai ha kuñakarai ohasáva 65 ary ha avei ijetu'uve umi hasy tapiáva ndive: huguyasukáva, ikorasõrasýva, hasykatúva ipyti'ápe, hamba'e.

Sapy'arei ne akãnundu, nde ru'u, ne pytuhẽ asy ha ndejuku'árõ:
* Ani resẽ nde rógagui reho hag̃ua pohãnohára rendápe térã tasyópe. 
*Ehenói pohãnohárape ha tou nde rendápe, nde rógape, neandu hag̃ua.
*Oiméramo resãjepe ñane retãgui, remombe'uva'erã upéva pohãnohárape (moõpa reho, araka'éva reho ha reju, máva ndive).
*Peichahágui reguerekórõ koronavíru ha resẽ nde rógagui katuete embohasáta ambue tapichápe ha upe mba'e nahi'ãi ojehu.

Mba'éichapa ikatu ñañeñangareko:
*Py'ỹi jajoheiva'erã ñande po, ñane kuã pa'ũ ha ñane pyapẽ, havõ ha ýre.
*Aníke jajehe'aiterei ambue tapichakuérare. Naiporãi jajopopyhy térã ñañohetũ.
*Ñanderu'ũ térã ñaneatĩata jave tekotevẽ ñamo'ã ñande juru ñande jyvangápe térã jaipuru tĩ ao.
*Aníke japoko ñande resa, ñane tĩ ha ñande juru jajohéi mboyve ñande po. Upevarã tenondete tekotevẽ ñamopotĩ porã ñande po.
*Aníke reñemboja ha repoko koronavíru orekóvare.
*Aníke jakaru ha jay'u heta tapicha apytépe peteĩ tembipurumíre térã ja'u terere heta tapicha ndive jajapoháichajepi. Ág̃a guive peteĩteĩ jaguerekova'erã ñande terere ñandéve g̃uarãnte ha aníke ñaikuave'ẽ ñande rapichápe.
*Ñamopotĩ porã ha py'ỹiva'erã ñande róga ha umi mba'e ñande térã ambuéva opokova'ekue.
*Ikatu ñasẽ tekotevẽrõ. Nañande'aréi'arã tapicha hetahápe.
*Pe iñakãnundu, hu'u, ipytuhẽ asy ha ijuku'áva nosẽiva'erã hógagui, ndohóiva'erã omba'apo térã mbo'ehaópe.

## ***
*KORONAVÍRU, Ohai: David Galeano Olivera.

Ñemohenda:Mba'asy víru
Joan Manuel Serrat

**Joan Manuel Serrat** niko puraheihára, apohára, ñoha'ãngahára, haihára, ñe'ẽpapára ha mba'epu'apohára. Opurahéi opaichagua mba'epu. Jehechakuaa rérape oñeme'ẽ chupe pokõi kuatia'atã tembikuaajára hechakuaapyreguigua oipytyvõre España purahéi ha ñe'ẽporãhaipyrépe.
    
Joan Manuel Serrat i Teresa niko heñóikuri táva Barcelona, Cataluña, España retãme; ára 27 jasypakõi ary 1943-pe. Ha'éniko Josep Serrat ha Ángeles Teresa ñemoñare. Imitãme oikókuri Barcelona-pe ha orekórõ 12 ary oike mitãmbo'ehaópe oĩva Mba'aporã Mbo'ehaovusu Francisco Franco ryepýpe, opytáva táva Tarragona-pe. Ary 1965-pe oiko ichugui Kokue Kuaahára. Upe arýpe oñemboja avei ñe'ẽ'asãi Radioscope, Puhoe Barcelona-pe, ha upépe ohendukákuri ipurahéi ypykue.

Pe ñe'ê'asãi motenondehára, hérava Salvador Escamilla, ohechakuaávo Serrat ikatupyryha oikuave'ẽkuri chupe peteĩ pa'ũ ombopu hag̃ua maymáva renondépe, upéi Serrat oñehenóikuri omba'apo hag̃ua ha riremínte onohẽmakatu imba'epu'apu'a peteĩha. Ñoha'ãngao *L'Avenç*-pe omoñepyrũkuri imba'epu asãi tuichaháicha.

## Disko-chegety


* 1967: *Ara que tinc Vint Anys*
* 1968: *Cançons Tradicionals*
* 1969: *Com ho fa el Vent*
* 1969: *La Paloma*
* 1969: *Dedicado a Antonio Machado, poeta*
* 1970: *Serrat IV*
* 1971: *[[Mediterráneo]]*
* 1972: *Vagabundear*
* 1972: *Miguel Hernández*
* 1973: *Per al meu Amic*
* 1974: *Canción Infantil*
* 1975: *...Para Piel de Manzana*
* 1976: *Retratos*
* 1977: *Res no és Mesquí*
* 1978: *1978*
* 1979: *Mi Niñez*
* 1980: *Tal com Raja*
* 1981: *En Tránsito*
* 1983: *Cada Loco con su Tema*
* 1984: *Fa Vint Anys que tinc Vint Anys*
* 1984: *En Directo*
* 1985: *El Sur También Existe*
* 1986: *Sinceramente Teu*
* 1987: *Bienaventurados*
* 1989: *Material Sensible*
* 1992: *Utopía* 
* 1994: *Nadie es Perfecto*
* 1996: *Banda Sonora d'un Temps d'un País*
* 1996: *El Gusto Es Nuestro*
* 1998: *Sombras de la China*
* 2000: *Cansiones (Tarrés)*
* 2002: *Versos en la Boca*
* 2003: *Serrat Sinfónico*
* 2006: *Mô*
* 2007: *Dos Pájaros de un Tiro*
* 2010: *Hijo de la Luz y de la Sombra*
* 2012: *La orquesta del Titanic*
*2012: Serrat & Sabina En El Luna Park
*2015: En Bellas Artes


## Joaju
* CHE PYKASUMI – JOAN MANUEL SERRAT

## ***
* JOAN MANUEL SERRAT, GUARANÍME, Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Puraheihára
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Españagua
Naruhito

**Naruhito** (23 jasykõi ary 1960, Tokio, Hapõ) ha'e Hapõ retã mburuvicha guasuete. Oñepyrũ oisãmbyhy ára 1 jasypópe 2019-pe. Ko tetã ruvicha 126ha.

Ñemohenda:Tekove Hapõgua
Guarani Ñeꞌẽ Rerekuapavẽ

**Guarani Ñeꞌẽ Rerekuapavẽ – Academia de la Lengua Guaraní**.

## Mbaꞌéichapa heñói rerekuapavẽ

Paraguái Léi Guasúpe niko, ary 1992 guarani ojegueroike karaiñeꞌẽ yke rehe, tetã ñeꞌẽteéramo.

1994-pe ojegueroike Tekomboꞌe ryepýpe.

Omboaje Léi 4251/10 ha Tetã Pokatuenda Mboajerãpy Ppy. 3510. Hekoꞌypy 12/06/2013.

## Umi máva omotenondepyahútava

* Yta: Carlos Ferreira
* Ytamirῖ 1: Feliciano Acosta
* Ytamirῖ 2: Lino Trinidad Sanabria
* Tembijokuaipavẽ: Zulma Trinidad Zarza
* Virurerekua: Dionisio Fleitas

Omoakãva:

* Ñeꞌẽporãhaipyre ha Ñemoherakuã: Almidio Aquino
* Tekoatyñeꞌẽpykuaa ha Ñeꞌẽkõi: Domingo Adolfo Aguilera
* Ñeꞌẽkuaa ha Ñeꞌẽndykuaa: Ladislaa Alcaraz de Silvero
* Ñeꞌẽtekuaa ha Jehaikatu: Bernarda Ortellado
* Ñeꞌẽ ñepysyrõ ha ñemoherakuã: Mauro Javier Lugo Verón
* Ñeꞌẽpykuaa: Eva Mansfeld de Agüero

Mañangarakuéraramo opyta:

* C.P. Severiana Flecha ha
* Lic. Marcela Jara
* Dr. Miguel Ángel Verón

## Moõguipa oñenohẽ marandu
*Guarani Ñeꞌẽ Rerekuapavẽ – GNR

Ñemohenda:Avañe'ẽ
Georges Lemaître

**Georges Henri Joseph Édouard Lemaître** (/ləˈmɛtrə/ lə-MET-rə, Hyãsiañe'ẽme oje'eháicha: [ʒɔʁʒ ləmɛːtʁ]; 17 jasypokõi 1894 – 20 jasypoteĩ 1966) ha'e akue peteĩ pa'i Hesuíta tupão Katóliko pegua, papapykuaápe oñemoarandúva, arakuaa ohesa'ỹijóva, ha mba'erekokuaa mbo'ehára upe Mbo'ehaovusu Katóliko Louvain peguápe. Ha'e voi upéva peteĩháme ohechakuaa umi tapiryja Yvy hi'aguĩva mbeguehápe oñemomombyry ha upéva ikatu oñemohesakã upe mba'ekuaa rupi he'íve arapy ojepysóva, upe riremi karai Edwin Hubble ohechakuaa ha omoneĩ pe mba'ekuaa iñañeteiteha. Ha'e voi upéva peteĩháme ojapo pe tekorã pyahu ko'ãga ojehero tekorã Hubble pegua, térã tekorã Hubble–Lemaître pegua, ojapókuri avei peteĩháme pe kuatia jehechaukarã ko'ãga ojehero Hubble ñemohendarã, ha'e katu omoĩkuri kuatiápe ary 1927-pe, mokõi ary karai Hubble ohechauka ikuatiañe'ẽ. Lemaître ohechauka avei upéva ojeikuaa riremi upe mba'ekuaarãicha  "Big Bang rehegua" omombe'úva mba'éichapa oñepyrũva'ekue arapy, peteĩháme ombohéra katu  "mba'ekuaarã tumingue'a ypykue rehegua".

## Mandu'apy

* 
* 
* 

Ñemohenda:Tekove
Big Bang

**Big Bang** ha'e peteĩ mba'ekuaarã tee omombe'u ha ohechauka mba'éichapa arapy oñepyrũva'ekue ha mba'éichapa umi mbyja ha mbyjaraity heñói. Ko Big Bang hína upe téra umi tembikuaa rekahára oipuruvéva oñe'ẽvo arapy ñepyrũre, jaipurúrõ avañe'ẽnte ikatu ja'e Kapu'ypy Guasu.

Ko Big Bang jehechauka omombe'u ko ore arapy oñepyrũ peteĩ mba'e'ypýicha imichĩetereíva, ipu'akaitéva, hypy'ũ rasa ha hakuitereíva; ndaipóri mbyja, tumingue'a térã yvágamba'e ambuéicha, Ha upéi katu, ojapo amo 13 su sua 8 sua ary, arapy oñepyrũva'ekue ojepyso ha oñembotuicha pya'e (upéicha katu ojogua "Kapu'ypy Guasu"). Upe rupi umi tumingue'a oñepyrũ, ha hetaite ary rire mbyja ha mbyjaraity heñói. Karai Georges Lemaître voi upéva peteĩháme ohechakuaa (ary 1927-pe) ikatu jaheka pe ñepyrũ peteĩ arapy ojepysóvape. Ko'ãga katu ore arapy ojepyso gueteri ha oñemoro'ysã avei.

Aipórõ, ore arapy oñembotuicha tuicha ha imba'epytu ro'yve ára ohasa jave. Arapykuaa hína upe tembikuaaty ohekáva ha ohesa'ỹijo mba'éichapa ore arapy oñepyrũva'ekue ha mba'éichapa ojepyso. Umi tapicha arapykuaáre oñemoarandúva oñe'ẽ peteĩ ko mba'ekuaarã Big Bang rehegua oikoite umi mba'e ohecháma arapýre rehe.

## Mandu'apy

## Reikuaaverã
*

Ñemohenda:Mbyjakuaa
Sagui

thumb|250px|Sagui
**Sagui** (, ) mymba okambúva.

## Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: *sagwi*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Okambúva
Lobo pe

thumb|240px
**Lobo pe'i (Lontra longicaudis)** (, , ) ha'e peteĩ mymba oúva juehegua Lutrinaegui, kóva oiko Yvate, Mbyte ha Ñemby Amérika, Méhiko ñemby guive Arahentína mbyte peve

## Mandu'apy


Ñemohenda:Okambúva
Tarakaja

thumb|250px|Tarakaja
**Tarakaja** térã **tarekaja** (, ) mymba otyryrýva oikóva ypa ha ysyrýpe ka'aguy Amasóniame. Ijapekue hũngymi imitãvo ha hũve okakuaávo.

## Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: *tarakaiá*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Otyryrýva
Surukuku

thumb|250px|Surukuku
**Surukuku** (, ) mymba otyryrýva.

## Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: *suruku'ku, ç'uru cu cu, çuú'u'u*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Otyryrýva
Sukuri

thumb|250px|Sukuri
**Sukuri** térã **sukuriju** (, ) mymba otyryrýva.

## Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: *sukuri*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Otyryrýva
Jakutinga

thumb|250px|Jakutinga
**Jakutinga** térã **jaku tĩ** (, ) ha'e guyra.

## Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: *ya'ku* + *tinga*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Guyra
Mytũ

thumb|250px|Mytũ
**Mytũ** (, ) ha'e guyra oikóva Ñemby Amérika, Mbyte Amérika ha Méhikope. Heta ko guyra juehegua ojehecha tesaparápe ha ikatu oguete.

0Tupi ñe'ẽ: *mi'tu*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Guyra
Yryvu ruvicha

thumb|250px|Yryvu ruvicha
**Yryvu ruvicha** térã **yryvu tĩ** (, ) ha'e guyra.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Guyra
Tamburupara

thumb|250px|Tamburupara
**Tamburupara** térã **tanguripara** (, ) ha'e guyra.

## Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: *tamburupara* térã *tanguripara*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Guyra
G̃uaig̃uingue guasu

thumb|250px|Urutau guasu
**G̃uaig̃uingue guasu** térã **urutau guasu** (, ) ha'e guyra.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Guyra
Paku

**Paku** ha’e peteĩ téra oñeme’ẽva heta jueheguápe juehepehẽguy *[[Serrasalminae]]* rehegua.

* ***[[Myleus pacu]]***, **paku** **michĩ** térã **eatau**, peteĩ pira Amasóna ysyrykuéra rehegua.
* ***[[Piaractus mesopotamicus]]***, **paku morotĩ** térã **mbirai**, oikóva ysyrykua Paranáme.
* ***[[Piaractus brachypomus]]*** térã ***Colossoma b.***, **paku rye pytã**, **pirapitinga**, **gambitána**, **moroko** térã **kacháma pytã**, tapiagua Amasóname.
* ***[[Colossoma macropomum]]*** térã ***Piaractus macropomus***, **paku hũ, tambaki** térã **kacháma hũ**, oikóva ysyry Orinókope.
* ***[[Mylossoma paraguayensis]]***, **pakupéva** térã **paku’i**.
* **[[Metynnis maculatus|''Metynnis maculatus'']]**, **pakupevíta**, oikóva ysyry Amasóna ha Paraguáipe.thumb|250px|Paku hũ (''Colossoma macropomum'').

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Pira
Piáva

thumb|250px|Piáva (''Leporinus obtusidens'')
**Piáva** () ha'e peteĩ ñe'ẽ ojeipuruva oje'e hag̃ua umi pira oikóva Pindoráma ysyrykuérape. Ikatu omyakã umi *[[Leporíno (jueheguaty)|leporinus]]* ha *[[Schizodon]]*, avei *lambaris*, ha hetave.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Pira
Pira jagua

**Pira jagua** (***Rhaphiodon vulpinus***), hérava ambue ñe’ẽme "*chafalote*", "*machete*", térã "*peixe cachorro*", ha’e peteĩ pira ojejuhúva juehepehẽ *[[Cynodontidae]]* ryepýpe. Oiko y he’ẽme ha ho’u pira michĩ.
miniaturadeimagen|Pira jagua (''Rhaphiodon vulpinus'').

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Pira
Tukunare

**Tukunare** (***Cichla ocellaris***), ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Cichlidae]]* ryepýpe.
miniaturadeimagen|Tukunare (''Cichla ocellaris'').

## Ñe’ẽrapokuaaty
Héra ou tupiñe’ẽgui “*tucun*” (yvyra) ha “*are*” (angirũ) joajúgui.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Pira
Ñemohenda:Cichlidae
Jakunda

thumb|250px|Jakunda (''Crenicichla lenticulata'')
**Jakunda** (, ) ha'e pira.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Pira
Tambuata

thumb|250px|Tambuata
**Tambuata** (, ) ha'e pira.

## Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: *tamuatã*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Pira
Jeju

**Jeju** (***Hoplerythrinus unitaeniatus***) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ tararira (*[[Erythrinidae]]*) ryepýpe, tekovety *[[Characiformes]]* rehegua.thumb|250px|Jeju (''Hoplerythrinus unitaeniatus'').

## Herakuéra
Ko pira epañañe’ẽme héra "y*eyú*", poytugañe’ẽme "*jeju*" térã "*jiju*" (oúva tupiñe’ẽgui "*ieiú*").

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Pira
Moróva

**Moróva** térã **Morova** (***Erythrinus erythrinus***) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ tararira (*[[Erythrinidae]]*) ryepýpe, tekovety *[[Characiformes]]* rehegua.thumb|250px|''Erythrinus erythrinus.''

## Ñe’ẽrapokuaaty
Ko pira réra ou tupiñe’ẽgui "*moróua*".

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Pira
Mbusu

thumb|250px|Musu
**Mbusu** (, ) ha'e pira.

## Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: *mu'su*, *mu'sim*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Pira
Tuku

thumb|250px|Tuku (''Aiolopus thalassinus'')
**Tuku** (, ) ha'e tymbachu'i.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tymbachu'i
Tũ

thumb|250px|Tũ (''Tunga penetrans'')
**Tũ** (, , ) nikotymbachu'i.

**Tũ** ha **[[tungusu]]** niko peteĩcha, ojojogua mokõive. Héra he'iháicha, tungusu tuichavénte: **ngusu** niko he'ise **guasu** térã **vusu**. Oike mboyve ñande pireguýpe mácho ha kuña tungusúicha oiko, opo tungusúicha ha ñande reka ojupi hag̃ua ñanderehe. Ára haku jave hetave ha ndovy'ái yvy he'õháme. Ndaha'éi yvypórarente tũ ovy'áva. Jajuhukuaa jaguáre, kurére ha mbarakajáre hamba'e. Ha tungusúicha okaru ñande ruguýre.

Mácho ojavyky rire kuñáme, upépe ae upe kuña ojupi ñanderehe ha oike ñande pireguýpe. Ovakãvo oike ha péicha opyta omano meve. Oka gotyo jahecháva hu'imi, upeva hevínte, ndaha'éi iñakã. Upe rupi oity hupi'a ku hemói jave ñandéve ñahe'ỹiramo. Oikévo ñande pireguýpe pya'e oñepyrũ ombo'a ha jahecha peteĩ vosa'i morotĩ hupi'a ryru. Upéva okakuaa ojeka peve, upépe isy omano ha ára ohasami rire ho'a ha hendague okuera.

**Tũ** rupi'a ho'ávo yvýpe pya'e oja. Umi ita'ýra 2 téra 3 semanápe okakuaapáma ha oĩma ojeporeka hag̃uáicha mávarepa ojupíta. **Tũ** ñehohẽ ndahasýi ndahetáirõ. Mbokaja ratĩme térã júpe, mbegue katu ijuru ñambotuicha jahávo, ha ha'eñóvo ivosa'i, jaikutukuaa ha ñanohẽ. Hetárõ ha ojo'apáramo katu itukã ñorãirõma ñanohẽ hag̃ua. Oĩ jepe pohã ñamonakuaáva hese omanomba hag̃ua. Petỹ rykue ojeiporu vaekue yma, oĩ jepe avei ko'ág̃a pohã ikatúva jajogua ñamona hag̃ua umi oĩha rupi ñanderehe, oĩ ikatúva ñambochivu umi ovy'aha rupi, ha ñane rymba hamba'e ñambojahu hag̃ua. 

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tymbachu'i
Eirapu'a

thumb|250px|Eirapu'a
**Eirapu'a** (, ) ha'e tymbachu'i.

## Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: *eírapu'a* (*[[eiru]]* + *pu'a*)

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tymbachu'i ipepo pererĩ
Mandaguari

thumb|250px|Mandaguari
**Mandaguari** (, ) eiru rehegua.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tymbachu'i ipepo pererĩ
Jate'i

thumb|250px|Jate'i
**Jate'i** (, ) eiru rehegua.

## Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: *îate'i*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tymbachu'i ipepo pererĩ
Tukumã

thumb|250px|Tukumã
**Tukumã** (, ) ha'e pindo.

## Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: *tuku'mã*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Pindo
Tukandi

thumb|250px|Tukandi
**Tukandi** (, ) ha'e peteĩ tahýi.

## Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: *tukandí*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tymbachu'i
Kupi'i

thumb|250px|Kupi'i (''Coptotermes formosanus'')
**Kupi'i** (, , ) ha'e tymbachu'i.

## Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: *kopi'i*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tymbachu'i
Ñe'ẽte'ypy

**Ñe'ẽte'ypy**: ; 

*Tupi ñe'ẽte'ypy
*Je ñe'ẽte'ypy
*Aravak ñe'ẽte'ypy
*Karib ñe'ẽte'ypy

## Ñe'ẽrapokuaa
Ñe'ẽrapokuaa (Etimología): Ñe'ẽ + tee + ypy / *Palabra* + *verdadero* + *primitivo*

## Ehecha avei
*Ñe'ẽkuaaty ha Ñe'ẽtekuaa
*Ñe'ẽpyahu

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñe'ẽ
Uakari (jueheguaty)

**Kakajáo** (*Cacajao*), oñembohérava avei **guakari** térã **uakari**, ha’e peteĩ mymba jueheguaty okambúva ojejuhúva juehepehẽ kochiu (*[[Pitheciidae]]*) ryepýpe.thumb|250px|''Cacajao calvus'' (kuimba’e).
*Carajao* jueheguaty réra ikatu ou tupiñe’ẽgui.

## Jueheguakuéra
Ko jueheguaty oguereko:

* *[[Cacajao ayresi]]*
* *[[Cacajao calvus]]*
** *[[Cacajao calvus calvus]]*
** *[[Cacajao calvus ucayalii]]*
** *[[Cacajao calvus rubicundus]]*
** *[[Cacajao calvus novaesi]]*
* *[[Cacajao hosomi]]*
* *[[Cacajao melanocephalus]]*

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Cacajao
Embíra

thumb|250px|Embíra (''Daphnopsis hellerana'')
**Embíra** térã **ymbýra** (, ) ha'e yvyra.

## Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: *em'bira*; *ymbýra*

## Mandu'apy


Ñemohenda:Yvyra
Ñe'ẽtekuaa

**Ñe'ẽtekuaa** niko tembikuaaty ñanerekombo'éva ñañe'ẽ, ñahendu, ñamoñe'ẽ ha jahaikatu hag̃ua peteĩ ñe'ẽte. Ohechauka mba'éichapa ojejapo va'erã umi ñe'ẽjoapy peteĩ ñe'ẽtépe. Mayma ñe'ẽte oreko iñe'ẽtekuaa, taha'e ha'éva ñe'ẽte ndojehaíva térã noñeñe'ẽiva ahy'o pu rupive.

Ñe'ẽtekuaa oñemboja'ojey irundy vorépe:
* Purãngatu (ápe oike avei ñe'ẽpu'andu ha ñe'ẽpukuaa)
* Haikatu térã kuatiakatu (oikévo avei ñe'ẽpykuaa)
* Ñe'ẽysajakuaa, ha
* Ñe'ẽjoajukatu.
Jepémo ikatu oĩ mokõi ambuéva:
* Ijepurupýva reko
* Ñe'ẽsyryrekóva

Yma, heta ára mokõive ñe'ẽ -ñe'ẽkuaaty ha ñe'ẽtekuaa- ojepuru peteĩcha, ñe'ẽkuaaty katu ituichavéva ha ohesa'ỹijo heta mba'e ñe'ẽ rehegua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽkuaaty
Oñemoambuéva

***Oñemoambuéva*** (héra tee alemañañe'ẽme: *Die Verwandlung*; karaiñe'ẽme: *La metamorfosis*) niko Franz Kafka reimombe’upy, oñemyasãiva’ekue 1915-pe. Omombe’u Gregorio Samsa rapykuere, tapicha otelavendéva ha upéichape omongarúva hogaygua, katu peteĩ árapente iko’ẽmi ha ojejuhu oikohaguera’e ichugui vícho ndevaipa jepéva, tarave joguaha nunga.

Ko jehaipyre ojehecha hetaiterei hendáicha. Peteĩva he’i ogueromandu’aha tekoaty ipy’ahatãva yvypóra iñambuéva ndive ha oporopurusénteva rehe, tapicha iñambuéva oñemboyke ha ndojehechavéima tekoaty py’ahatãite ryepýpe. Ojehecha avei, ko jehaipyre, ohechaukase avei mba’éichapa ha’entese yvypóra ha ha’e oĩporãma guive, nopenavéima ojehe.

## Oñemoñe’ẽasa
* ingleñe'ẽme, 1937: A. L. Lloyd, “The Metamorphosis”; Lóndyre: Parton Press.
* hyãsiañe'ẽme, 1938: Alexandre Vialatte, “La métamorphose”; Parĩ: Gallimard.
* karaiñe'ẽme, 1938: Jorge Luis Borges, “La metamorfosis”; Vuenosáire: Editorial Losada.
*neelándañe'ẽme, 1950: Nini Brunt, “De gedaanteverwisseling”; Amsterdam, Wereldbibliotheek.
* poytugañe'ẽme, 1975: J. A. Teixeira Aguilar, “A Metamorfose”; Lisimbã: Europa-América.
* avañe'ẽme, 2020: Mauro Lugo, “Oñemoambuéva”; Paraguay: Fondec.

## Joaju

Ñemohenda:Aranduka
Universidade Federal de Goiás

**Universidade Federal de Goiás** ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Pindoramapegua, tetãvore Goiás, oñepyrű ary 1960pe oguereko arandu róga táva Goiânia-pe. Ko'ag̃aite ko Mbo'ehaovusu Pindoramapegua ohekombo'e 25.486 temimbo'ekuerape ha oguereko 2.032 mbo'ehára.

## Mandu'apy

## Joaju
*Universidade Federal de Goiás

Ñemohenda:Mbo'ehaorusu Pindoramapegua
Candido Portinari

thumb|right|280px
**Candido Portinari** (Brodowski, 29 jasypakõi ary 1903-pe — Rio de Janeiro, 6 jasykõi ary 1962-me) ha'e akue tembiapoporã apohára Pindoráma pegua.

Portinari omoha'ãnga amove 5.000 tembiapo, ojehecha ijapytepe tembiapo opaichagua, umi tembiaporã michĩ ha ñemongolo kateite, techapyrã upe héra *[[O Lavrador de Café]]*, ha ta'ãnga guasu ogykére, umi ta'anga guasúicha *[[Guerra e Paz (Candido Portinari)|Guerra e Paz]]*, ojehechahápe ONU róga guasúpe táva Nueva York-pe ary 1956 guive, umíva niko, jasypakõi 2010-pe, Portinari ra'y rembijerurére, ojegueraha jey ojehechaukami amo Rio de Janeiro Ñoha'ãnga rógape.
Portinari niko oĩ umi tembiapoporã apohára guasuvéva Pindoráma pegua apytépe, ha'e niko apohára ojekuaavéva Pindoráma okápe.

## Hembiapokue
“...Ndaipóri ambuéva omoha'ãngave hetã Portinari omoha'ãngágui hetã...” (Israel Pedrosa).
Hembiapokue ohechauka avano'õ, hetã rembiasakue, hetãygua jerovia, mba'éichapa oiko ha omba'apo tapichakuéra távape ha kampáñame, hetã mombe'ugua'ukuéra, umi mymba, guyra ha ka'avo Pindoramagua ha heta mba'e ambuéva.


File:Discovery of the Land1.jpg|
File:Portinari - panoramio.jpg|
File:Tile panels by Candido Portinari at Church of Saint Francis of Assisi, Belo Horizonte (6334010029).jpg|
File:Igreja da Pampulha (Detalhe) - panoramio.jpg|
File:Tiradentes, Candido Portinari (5878705294).jpg|


## Mandu'apy


## Joaju
*Museu Casa de Portinari
*Projeto Portinari (exposição virtual das obras e outros documentos)

*
Projeto Portinari

***Projeto Portinari*** niko tembiapo guasu ohekáva omotenonde ha oporomomarandu Candido Portinari rembiapokuére, upe karai tembiapoporã apohára Pindoráma pegua ojapo akue amo 5.000 tembiapo. Kóva hína Portinari ra'y hembiapo, karai João Candido Portinari, oipytyvõ chupe FINEP ha FNDCT (atyvete guasu Pindoráma pegua oipytyvõva tembiapoporã ñemyasãi), ary 1979-pe, mbo'ehaovusu PUC-RJ rógape.

Portinari ra'y oho jey Pindorámape pe Mbo'ehaovusu PUC Rio de Janeiro pegua ohenói chupe omba'apo hag̃ua upépe, upe jave, ojehechaháicha kuatia momaranduha héra *[[O Globo]]* kuatiahaípe, *Portinari,  o  pintor: Um famoso desconhecido*, amo 95% Portinari rembiapógui iñemi ha tapichakuéra ndaikatúi ohecha ha heta hembiapoporã ikañy. Portinari ra'y oikuaa rire mba'éicha oiko itúva hembiapokue oñepyrũ kuri omba'apo oheka hag̃ua tojekuaave umi tembiapoporã.

Ojehekapa rire ha oñemohenda rire Portinari rembiapo, oñepyrũ oporomomarandu hembiapóre, tenondeitépe umi mitãme guarã ha mitãrusúpe guarã.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Candido Portinari
Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2020-pe

**Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2020** oiko meméva jasyteĩ guive jasyporundy peve oparupi Pindoráma retãre, ojeikuaa amo 44.013 jekái Amasóna ka'aguy guasúre ha Pantanal rupi. Amasóna ka'aguy guasúpe añónte ojehecha oiko 6.315 jekái umi jasy jave. Pantanal retãme, opa umi jekái oikónte ko ary 2020 umi hetakueite avei oiko 6 ary ohasámava jave, upépe heta oñemba'apo jehepyme'ẽ'ỹ ha tetã rekuái ñepytyvõ'ỹ oñangareko ha oipytyvõ hag̃ua mymbakuéra ha ka'avo, tenondeite umi sa'i oiko, jaguarete techapyrã.

Oĩ ñehesa'ỹijo ohechauka heta jekái Pantanal-pe yvypóra rembiapo hína, upéva he'ise yvypóra ohapy ka'avo ha yvy ojapo hag̃ua iñemitỹrã ha ivakakuéra rendarã.

Jasypoapy, Pindoráma mburuvicha Jair Bolsonaro ombohovái ha he'i "marandu myasãhakuéra ha tetã ambuéva rekuaikuéra ohechauka mombe'u gua'u Amasóna rehegua". Ko jasyitépe, osẽ kuri marandu pyahu he'íva jekái Amasóna oñembohetave amo 28%, upéva he'ise oiko 6,800 jekái jasypokõime, ha 5,300 jekái jasypokõi 2019-pe. Upéicha ojehecha 2020 ojehapyve ha oñembovai ko apañuái.

## Ikatu rehecha avei
*Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2019-pe
*Pantanal jekái 2020-pe

## Mandu'apy


Ñemohenda:Pindoráma ka'aguykuéra jekái
Ñemohenda:2020
Elisa Alicia Lynch

**Eliza Alicia Lynch Loyd**, héra ojeikuaa **Elisa Lynch** ha sapy'apy'a héra **Madame Lynch** (Condado de Cork, Irilánda, ary 1833 - Parĩ, Hyãsia, 25 de julio ary 1886) ha'e akue peteĩ kuña herakuã guasu Paraguái rembiasakuépe, oiko mburuvicha guasu  Francisco Solano López rembirekó (1862-1870 pevé), opyta ijyképe ha'e omano pevé Yvyty Kora Ñorairõpe 1870-pe.

Elisa Lynch rekove kuatiañe'ẽnguéra, ojeheróva *Calumnia* ha ojapo Michael Lillis ha Ronan Fanning, oñemombe'u Madame Lynch "ha'e anga kuña ijaheipyrevéva Amérika Latína rembiasakuépe, oñembohero chupe *kuña reko vai mba'ehetáva ohekasénte mba'eheta,* oje'e akue ha'e gua'u ombotavy ha opy'areraha Francisco Solano López, toiko chugui karai oisãmbyhy hatãme hetã. Opa umi mombe'u gua'u ojeikuaa ko'ãga ijapuha, mba'e japu umi mbohapy tetã Ñorairõ Paraguaiguápe oñorairõ Paraguáire ojapo. Ko'ãga, ojehechakuaa Paraguái Kuña Ipy'aguasúva.

## Mandu'apy

## Joaju

* Elisa Alicia Lynch - ''"As mulheres em luta: madame Linch e a Guerra do Paraguai"''(por Adriana Kivanski de Senna).

Ñemohenda:Tekove Irilándagua
Sámbia

**Sámbia**, héra tee **Tavakuairetã Sámbia** (ingleñe'ẽme: *Republic of Zambia*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva yguasu rembe'y'ỹva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue ñemby mbytépe. Ko tetã ijerére ojejuhu upe Tetã Jekopytyjoja Kongo yvate gotyo, Tãsáña ojejuhu yvate kuarahyresẽ ngotyo, tetã Maláui ha tetã Mosambíke ojejuhu kuarahyresẽ ngotyo, Simbávue ha Votusuana ñemby gotyo, Namívia ñemby kuarahyreike gotyo ha tetã Angola kuarahyreike gotyo ojejuhu. Ko tetã oiko jave Tavetã Joaju ikolónia ramo, ojehero Yvate Rrodésia ha ko'ãga héra ou ysyry Sambése pegua, ko tetã ysyry tuichavéva. Sámbia itavusu niko Lusáka.

Sámbia ojeheko sãso Tavetã Joajúgui ára 24 jasypa ary 1964, karai Kenneth Kaunda oiko imburuvicha peteĩha ramo.

## Mandu'apy

## Joaju

* Republic of Zambia State House —Sitio gubernamental oficial (inglés)
* Sámbia Amandaje Guasu
* Zambia National Tourist Board —Oficina de Turismo de Zambia (inglés)
Vurukína Fáso

**Vurukína Háso** (Hyãsiañe'ẽme: *Burkina Faso*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ha yguasu rembe'y'ỹva Áfrika ipehẽngue kuarahyreiképe. Ko tetã ijerére ojejuhu tetã Mali yvate kuarahyreike gotyo, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetã Níher, ñemby gotyo Marfil Rembe'y, Gána, Tógo ha Mbenĩ. Vurukína Fáso itavusu niko táva Uagadugu.

Ko tetã ojeheko sãso Hyãsia pegua ára 5 jasypoapy ary 1960-pe.

Héra tee ymaguare niko Tavakuairetã Alto Volta, hákatu oñemoambue héra ára 4 jasypoapy 1984-pe, mburuvicha Thomas Sankara rembiapo, he'i akue ko téra Alto Volta ou kolóña ára, pe tetã oiko aja Hyãsia poguýpe.

Vurukína Fáso he'ise 'yvypóra heko añetéva retã', mossi ñe'ẽ-gui *burkina*, 'yvypóra heko añete', ha diula ñe'ẽ* faso*, 'tetã'.

## Mandu'apy

## Joaju

* Fasotour sitio oficial del turismo (en francés)

Ñemohenda:Vurukína Fáso
Koronavíru

**Koronavíru** niko víru aty ary 1960 guive yvypóra oikuaa. Víru aty ikatu oporombohasýva, ogueraha mba'asy mymbápe ha guyrápe avei. Ome'ẽ yvypórape akãnundu, hu'u, pytuhẽ asy ha juku'a, ombohasykatuve umi karai ha kuñakarai ohasáva 65 ary, ikatu avei oporojuka. Umi koronavíru mbaretevéva ikatu ome'ẽ mba'asy vai yvypórape: COVID-19, Kuarahyresẽ Mbyte mba'asypararã ha SARS techapyrã.

Ne'ĩra gueteri oĩ vakúna oikoetéva ojokokuaáva koronavíru, heta oñemba'apo ojejuhu hag̃ua peteĩ vakúna mbarete ojokóva COVID-19 ary 2020-pe, sapy'ánte oiko koronavíru mba'asy tuichavéva oñemosarambi oparupi ha heta oporojuka.

## Mandu'apy

## Marandu oka pegua

Ñemohenda:Koronavíru
2019

**2019** niko ary ha'etéva ohasámava, oñepyrũ kuri araapýpe, upe arapapaha Gyregório pegua ojepapávo.

## Ñemandu'arã ko arýpe
*1 jasyteĩ: 60 ary oiko guive Kúva rrevolusiõ, Fidel Castro omotenonde.
*2 ha 3 jasykõi: 30 ary oiko guive *golpe de Estado* Paraguái retãme omosẽ Alfredo Stroessner.
*24 jasykõi: WhatsApp omboty 10 ary.
*1 jasyrundy: 80 ary opa guive Epáña retãygua ñorairõ.
*7 jasypo: 100 ary Eva Perón heñói guive.
*25 jasypoteĩ: ojapo 10 ary omano guive Michael Jackson.
*14 jasypokõi: Revolusiõ Hyãsiapegua omboty 230 ary.
*19 jasypokõi: ojapo 50 ary yvypóra oho guive jasýpe, Apolo 11 rembiapo guasúre.
*15 jasypoapy: Táva Panama omboty 500 ary.
*1 jasyporundy: ojapo 80 ary oñepyrũ guive Ñorairõ Guasu Mokõiha.
*1 jasypa: ojegueromandu'a 70 ary Chína Tetarã Retã oñepyrũ, mburuvicha Mao Tse-tung rupive, ary 1949-pe.
*9 jasypateĩ: ojapo 30 ary Berlin mongoraha ho'a guive.
*6 jasypakõi: Táva Quito omboty 485 ary.
## Mano
* Joel Holden Filártiga Ferreira - 5 jasypokõi

## Joaju

----

...2018-2019-2020...
2020

**2020** niko ary ohasámava, oñepyrũ kuri ararundýpe, upe arapapaha Gyregório pegua ojepapávo. Ko ary aja oiko COVID-19 ñemosarambi guasu, mba'asy koronavíru oñemuasãivo oparupi.

## Ñemandu'arã ko arýpe
*11 jasyapy: ojapo 30 ary opa guive Augusto Pinochet porokuái hatã Chíle retãme.
*2 jasyrundy: 15 ary omano guive Pápa Huã Páulo II.
*21 jasyrundy: Brasilia omboty 60 ary.
*30 jasyrundy: 45 ary opa guive Vienã ñorairõ.
*1 jasypo: 75 ary Adolf Hitler ojejuka guive.
*20 jasypokõi: ojapo 210 ary Kolómbia isãso guive.
*6 jasypa: ojapo 150 ary oiko guive táva Rróma tetã Itália itavusúicha.
*1 jasypakõi: ojapo 1 ary oñepyrũ guive COVID-19 mba'asy.
*16 jasypakõi: ojapo 250 ary Ludwig van Beethoven heñói guive.

## Joaju

----

...2019-2020-2021...
2021

**2021** ha'e ary ohasámava, oñepyrũ arapoteĩme, upe arapapaha Gyregório pegua ojepapávo.

## Ñemandu'arã ko arýpe
*22 jasyteĩ: ojapo 120 ary omano guive mburuvichavete Vitória Tavetã Joaju pegua.
*11 jasyapy: ojapo 1 ary Tesãi Arapygua Atyguasu omomarandu guive oiko oparupi COVID-19 ñemosarambi guasu.
*5 jasypo: 200 ary omano guive mburuvicha Napoleón Bonaparte.
*21 jasypokõi: ojapo 200 ary Perũ isãsoha.
*15 jasyporundy: ojapo 200 ary Mbyteamérika isãsoha (Guatemala, El Salvador, Honduras, Nicaragua ha Costa Rica).
*28 jasypateĩ: ojapo 200 ary Panama isãsoha.

## Joaju

----

...2020-2021-2022...
Avána

thumb|right|200px|Okarusu Tuja, La Habana mbytépe
thumb|right|200px|La Habana poyvi

**Avána** (karaiñe’ẽme: *La Habana*) ha'e Kúva retã tavusu ha upe tetã táva hetave tapichakuéra ipype orekóva, yga rupa tuichavéva ha oñeñemuvehápe. Ko távape oiko amo 2.100.000 tavaygua, ijyvy apekue oñemuasãi amo 781.58 km² rupive – upéicha niko ko táva hína tuichavéva opa umi Karíva ypa'ũnguéra táva apytépe.

Umi Epáña pegua omoñepyrũ va'ekue ko táva saro'y XVI-me. Mburuvichavete Felipe II Epáña pegua omoĩ "*La Habana*" rehe "táva" jehero tee ary 1592-me.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Havana Cathedral, Cuba.jpg|
Ta'ãnga:Habana Vieja de noche.jpg|
Ta'ãnga:Gran Teatro de La Habana Alicia Alonso.jpg|
Ta'ãnga:Capitolio, Habana (cropped).jpg|
Ta'ãnga:Havana Theatre.jpg|
Ta'ãnga:Museum of Revolution Cuba.jpg|



## Mandu'apy

Ñemohenda:Kúva táva
Juventud ypa'ũ

**Juventud ypa'ũ** (karaiñe'ẽme: *isla de la Juventud*) niko peteĩva Karíve ypa'ũnguéra apytépe, ypa'ũ tuichavéva 5ha Antillas Tuichavéva ypa'ũ atýpe, con una extensión territorial de 2200 km². Ko ypa'ũ ha 600 kájo ha ypa'ũmi ambuéva ojapo pe Canarreos ypa'ũ aty, Kúva retã ñemby kuarahyreiképe, 60 kilómetro Kúva ypa'ũgui ha 142 kilómetro La Habana távagui. Ary 2017-pe ojehecha oiko ko ypa'ũme 84.013 tapicha.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Kúva
Ñemohenda:Ypa'ũnguéra Karíve pegua
Puerto Rríko

**Puerto Rríko**, héra tee niko ***Estado Libre Asociado de Puerto Rico*** karaiñe'ẽme, ha'e hína peteĩ yvy pehẽngue noĩri Tetãvore Joapykuéra ipype, hákatu oĩ ipoguýpe, hekosãsóva iñesãmbyhýme. Ojejuhu Amérikape, Karíve pehẽngue yvate kuaharyresẽme, ypa'ũ La Española (Haiti ha Tavakuairetã Ndominikagua) kuarahyresẽme ha umi Tetãvore Joapykuéra Virgin ypa'ũ kuarahyreiképe. Puerto Rríko ypa'ũ aty niko ko ypa'ũ tuichavéva ojehero avei Puerto Rríko (8896&nbsp;km² ijyvy apekue) ha heta kájo ha ypa'ũmi ambuéva; umívagui ã hína tuichavéva: Vieques (135&nbsp;km²), Mona (55&nbsp;km²) ha Culebra (30&nbsp;km²). Ko ypa'ũ niko hi'ára haku ha imichĩramo, ijyvy opaichagua jepe: ojehecha ka'aguy guasu okyitehápe, ka'aguy sa'i okyhápe ha ñu guasu itakua henyhẽva, yvyty ha yvytyrysýi, yrembe'y guasu, ypa ha ambuéva.

Puerto Rríko oĩ va'ekue Epáña poguýpe oguahẽ guive Cristóbal Colón ary 1493-pe omosẽ peve upe Puerto Rríko Kuatiañe'ẽ Tekosãsorã ary 1897-pe, ha oiko peteĩ Epáña retãvoréicha ary 1897 guive oiko peve upe Epáña-Tetãvore Joapykuéra ñorairõ ary 1898. Ohaságui ko ypa'ũ irundy saro'y Epáña poguýpe heta ojehecha tavarandu Amérika-Epáña tetãyguakuéra rekópe, upéicha niko iñe'ẽ tee hína karaiñe'ẽ ha ijerovia tuichavéva niko katóliko. Umi Epáña pegua ojapo ko ypa'ũme heta óga mbarete oipuru hag̃ua ñorairõme, upéicha avei tupão ha opaichagua tetã remimoĩmbyre róga, ñemuha róga ha ambuéva, ojapo avei ygarupa guasu, óga yvate ohesapéva ha tape guasu.

Umi Puerto Rríko pegua niko Tetãvore Joapykuéra retãygua tee ary 1917-pe, Tetãvore Joapykuéra Amandaje guasu ohechakuaa upéicha. Oikoramo Tetãvore Joapykuéra poguýpe, ojereko jepe chupe peteĩva umi tetãvore teéicha ha ojeheja avei ojapo hag̃ua iléi guasurã. Puerto Rríko ñesãmbyhy rekosãso oĩ jepe Tetãvore Joapykuéra Amandaje guasu poguýpe, umi Puerto Rríko pegua ndaikatúi oiporavo Tetãvore Joapykuéra mburuvicharã.

## Héra

Ko ñe'ẽ «Puerto Rico» oĩ karaiñe'ẽme ha he'ise "ygarupa mba'ehetáva", San Juan Bautista ygarupágui heta mba'e porã osẽ ha ojegueraha Epáñame, ha oñembohasa avañe'ẽme Puerto Rríko oñemoñe'ẽporãve hag̃ua oje'eháicha karaiñe'ẽme. Cristóbal Colón ombohéra kuri ko ypa'ũ "San Juan Bautista". Ko ypa'ũ ypykuekuéra ombohéra va'ekue, taíno kuéra, *Borikén*, he'iséva «Ore Jára Guasu retã», upévare karaiñe'ẽme ojehero umi Puerto Rríko pegua  «boricua». Epáña pegua ombohéra ko ypa'ũ tavusu Puerto Rríko, hákatu ko'ãga niko itavu oñembohéra San Juan.

## Mandu'apy

## Joaju
Juan Perón

**Juan Domingo Perón **(Lobos, Buenos Aires; 8 jasypa 1895-Olivos, Buenos Aires; 1 jasypokõi 1974) ha'e akue ojokuaikuaáva, milíko ha haihára Arhentína retãygua, mbohapy jey ojeiporavo chupe Arhentína retã mburuvicháicha ha ha'e omoñepyrũ kuri *[[peronismo]]*, oĩva tetãygua aty omongu'éva mba'eguasuvéva apytépe Arhentína rembiasakuépe. Ha'e tapicha peteĩha ojeiporavo raẽva kuri mbohapy jey hetã mburuvicháicha ha ojeiporavo raẽva avei vóto pavẽ rupi, upéva he'ise kuñanguéra ikatu oiporavo avei mburuvicharã, kuimba'ekuéraicha.

Perón ohekaite umi omba'apóva rekoiterape, ohupyty hag̃ua hikuái ñeñangareko omba'apohápe, ojehepyme'ẽ porãve chupekuéra ha toiko tekojoja umi omba'apóva ha umi oporomomba'apóva apytépe. Upéicha umi mba'apohára aty guasúpe iporã ha'e hetã mburuvicha ha umíva oporomomba'apóva katu naiporãi chupekuéra hembiapo, ary 1945 guive okakuaa umi aty ombohováiva chupe ha oñemoĩva hese. Upe ary jasypápe, aty milíko oñemoĩ hese ha omosẽ chupe tetã rekuáigui, upéi oñemoĩ chupe ka'irãme, upéicha oñepyrũ ñepu'ã umi mba'apohára aty apytépe, ára 17 jasypa 1945-pe, ojerure isãsorã ha'e osẽ peve ka'irãgui. Upe aryitépe omenda kuri María Eva Duarte rehe, ha'e imba'eguasuite Perón ñesãmbyhýme ha rekuáipe.

Ojeiporavo chupe Arhentína mburuvicharã ary 1946-pe, upe rire ojapo *[[Partido Peronista]]* (aty ojokuaikuaáva); oñemoambue rire Arhentína léi guasu ary 1949-pe, ojeiporavo jey chupe ary 1951-pe, oiporavohápe raẽ kuimba'ekuéra ha kuñanguéra. Oiko aja hetã mburuvicha ramo ha'e nomoingeséi Arhentína Ñorairõ Ro'ýpe, upe ñorairõ ojapo URSS ha Tetãvore Joapykuéra. Oporoheka avei umíva ombohováiva iñesãmbyhy, upéicha omongakuaa myangekõi umíva oimo'ãva iporãha iñesãmbyhy ha umíva oñemoĩ hese apytépe. Tetãygua aty ha milíko aty oñepyrũ oñepu'ã ha oñemoĩ hese, oiko ñorairõ ha ñepu'ã guasu ary 1955-pe, Perón osẽ va'erã tetã rekuáigui upe ary jasyporundýpe.

Opa rire porokuái hatã Arhentína-pe ha ojeiporavo rire Héctor José Cámpora tetã mburuvicharã 1973-pe, Perón oho jey Arhentína-pe ha pya'e ojeiporavo jey chupe tetã mburuvicha ramo, mbohapyha. Hembireko mbohapypa, María Estela Martínez, iporavopyre mburuvicha ombuekoviáva avei, Perón omano rire ary 1974-pe ha'e niko oiko tetã mburuvicháicha.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Discursos de Juan Domingo Perón
* Instituto Nacional Juan Domingo Perón

Ñemohenda:Mburuvicha Argentinagua
Trinidad ha Továgo

**Trinidad ha Továgo**, héra avei **Trinidad ha Tavágo**, héra tee niko **Tavakuairetã Trinidad ha Továgo** (ingleñe'ẽme: *Republic of Trinidad and Tobago*), ha'e tetã hekosãsóva ypa'ũme ojejuhúva, upe Antillas ypa'ũ atýpe para Karívepe, peteĩ umi 13 tetã hekosãsóvagui para Karíve ypa'ũnguérape oĩva ha peteĩ umi 35 tetã hekosãsóvagui Amérikape oĩva. Ko tetã itavusu niko Puerto Epáña ha itáva orekovéva tavayguakuéra hína Chaguanas.

Ojejuhu Antillas ypa'ũnguéra ñembyitépe, ijerére oĩ yvate gotyo tetã Gyranáta ha ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu Venesuéla y rembe'y. Oikove ypa'ũnguérame 2015-pe 1 349 667 tapicha, upéicha ko tetã niko tetã orekovéva tapichakuéra poteĩha umi para Karíve ypa'ũ apytépe,  umi tetã ku atýgui orekovénte tapichakuéra niko Kúva, Tavakuairetã Ndominikagua, Haiti, Puerto Rríko ha Hamáika.

Ijyvy apekue niko mokõi ypa'ũ guasu, Trinidad —ituichavéva ha orekovéva tapichakuéra— ha Tobago, ha heta ypa'ũmi umi mokõi guasu ijerére, upéicha ijyvy oñemohenda 14 tetãvore rupive. Ko tetã rekuái oñemohenda peteĩ tavakuairetã amandajerapépe ramóicha.

Umi Epáña retãygua oguahẽ mboyve saro'y XV, ku ypa'ũme ko'ãga héra Trinidad oiko umi ypykue ojeheróva karivekuéra, ha ku ypa'ũme ko'ãga héra Továgo oiko kalugokuéra.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Trinidad ha Továgo
Puerto Epáña

thumb|right|300px|Puerto Epáña

**Puerto Epáña** ha'e voi Trinidad ha Továgo retã itavusu, ojejuhu pe ypa'ũ guasu Trinidad hembe'y yvate kuarahyreiképe. Ko távape oikónte 37.074 tapicha, hákatu ojeipapávo opa umi táva ambuéva ijereré ojehecha oiko amo 600.000 tavaygua, ary 2011-me ojeipapaháicha.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Trinidad ha Továgo táva
Tesãi

**Tesãi** niko yvypóra ha mymba reko ha rete oiko hekópe. He'iseháicha Tesãi Arapygua Atyguasu, tesãi hína ndaha'éi hasy'ỹnte ha mba'asy'ỹnte, tesãi niko he'ise yvypóra pireporãmba reko, yvypóra rete, iñapytu'ũ ha ijokupyty oiko hekopetévo. Yvypóra rete nahesãiramo, oje'e hasyha ha imba'asýva.

## Yvypóra hesãirã
* Oñemongaru porãvo: yvypóra niko ho'u porã va'erã, oikotevẽ y satĩ, tembi'u omombaretéva ha ombokakuaáva, tembi'u opaichagua. Ndokarueterei va'erã hesãi porã hag̃ua.
* Hete omongu'évo: naiporãi yvypórape opyta oku'e'ỹre, jetepyso niko mba'e porãitéva yvypórape, omoporã hete ha iñapytu'ũ. Yvypóra omongu'e va'erã hete opa ára, heta mba'asy ojehapejoko upéicha, oke porãve ha hete omba'apo porãve. Naiporãi oguapyitéva, ndoguatáiva ha noñembosaraimíriva.
* Opytu'u porãvo: mba'eguasuite yvypórape opytu'umi ára ha ára, upéicha niko ipy'arory, ipireporã ha ipy'ajopy'ỹ.
* Oñemopotĩ porãvo: heta mba'e ojejapo arã óga ha tenda ambuéva ipotĩrã, yvypóra omopotĩ porã arã hendakuéra upéicha ndaipóri tymbachu'i ha mba'e ky'a ambuéva ogueraháva mba'asy. Oñemopotĩ avei, ojahu va'erã ha ojepoheimeme va'erã havõ ha ýre, iñakãjohéi porã ha ojohéi avei hãi ha ijuru. Yvypóra rete ipotĩrõ, ojokóta heta mba'asy.
* Oñangarekóvo iñapytu'ũre: iñakã reko iporãite va'erã, ipy'aguapy ha ipy'apytu'u  hag̃ua, oĩgui heta mba'asy oñepyrũva apytu'ũme. Ára ha ára ojehechauka heta mba'e oporombopy'apýva, upévare yvypóra iñakãguapy arã ha opytu'u porã arã.

## Mandu'apy


## Joajuha
* 
* OMS karaiñe'ẽme

Ñemohenda:Pohanokuaa
Wuhan

**Wuhan** (Chinañe'ẽme: 武汉市 térã 武漢市) niko peteĩ táva Chína Tetarã Retãme, tetãvore Hubei tavusu ha upe tetã pehẽngue mbytegua táva orekovéva tapicha, oikógui ko távape amo 11 sua tavaygua ha ijyvy apekue ohupyty amo 8467 km². Ko táva ojejuhu ysyry Yangtze ha ysyry Han ojoajuhápe.

Wuhan niko hembiasa puku, ojeikuaa oñepyrũ ojapo amo 3500 ary ha heta mba'eguasu Chína retãme ojehu ko távape.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wuhan táva rekuái

Ñemohenda:Chína Tetarã Retã táva
Pantanal jekái 2020-pe

**Pantanal jekái 2020-pe** oñepyrũ jasyteĩ upe arýpe, jekái guasu ohapyite Pantanal umi Pindoráma retãvore héra Mato Grosso ha Mato Grosso do Sul. Ko jekái 2020 pegua niko pe tata tuichave ndojehecháiva ijojaha Pantanal-pe ojapo 14 ary ha ombyaivéma porundy jey opa umi jekái ambuévagui mokõi ary ohasámava pegua. Opa umi táva Pantanal-pe oĩva ohechakuaa oikoha jekái ijyvy apekuépe jasypokõi ha jasyporundy mbytépe. Táva Poconé ha táva Barão de Melgaço, Mato Grosso-pe, ha'e umi mokõi ojehechavehápe jekái. Tata guasu ohupytýma po Ypykuekuéra Retã (yvy pehẽngue guasu Amérika ypykuekuéra oikohápe), ha poapy yvy rekoha ñuvãmbyréva. Ojehechaháicha upe atyguasúre héra *Laboratório de Aplicações de Satélites Ambientais* (LASA), tataguasu ohapýma ha oñemuasãma amo 2,3 sua hectárea Pantanal yvy apekuére 2020-pe, upéicha ojehecha ára 1 jasyteĩ guive ára 7 jasyporundy peve, kóva niko ijojaha mokõi jeýre táva Rio de Janeiro apekuégui. Jasypokõi ha jasypoapýpe mante ojehecha tataguasu ohupyty amo  hectárea Pantanal apekuépe. Jekái ombyai 30 su hectárea umi ka'aguýgui ysyry Paraguay rembe'ýre oĩva. Amo 50 ary ikatu ohasa arã ko tekoha oñemombarete ha oñemoporã jey hag̃ua.

Oĩ ñehesa'ỹijo ohechauka heta jekái Pantanal-pe yvypóra rembiapo hína, upéva he'ise yvypóra ohapy ka'avo ha yvy ojapo hag̃ua iñemitỹrã ha ivakakuéra rendarã..

## Ikatu rehecha avei
*Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2020-pe

## Mandu'apy

Ñemohenda:Pindoráma ka'aguykuéra jekái
Ñemohenda:2020
Elpidio Alcaraz Segovia

**Elpidio Alcaraz Segovia** (9 jasypo ary 1933-pe - 2 jasypa ary 2020-pe) ha’éniko momaranduhára, haihára ha ñande reko myasãihára.

Elpidio Alcaraz Segovia niko heñoiva’ekue Táva Paraguari, Tetãpehe Paraguarípei, Paraguay Retãme; ára 9 jasypo ary 1933-pe. Itúva herava’ekue Trifón Alcaraz ha isýkatu herava’ekue Juliana Segovia. Elpidio Alcaraz Segovia orekókuri mokõi joyke’ykuña. Orekórõguare 17 ary ova ha oikókuri Táva San Lorenzo-pe omano meve.

Táva San Lorenzo-pe, ary 1960-pe, Elpidio Alcaraz Segovia oñepyrũkuri omba’apo Puhoe Central-pe ha upéi oîkuri Puhoe *Nuevo Mundo* mopu’ãhára apytépe. Avei omba’apojepékuri ambue puhoépe, umíva apytépe: Puhoe Ysapy, Puhoe Nacional del Paraguay ha Puhoe Cardinal-pe. Oikuaa pypuku ñane tavarandu ha ohayhuañetékuri ñane ñe’ẽ Guarani. Maymave momaranduhakuéra (kuatiahaipyre, puhoe ha ta'ãngambyry) ohenoimiva’erã chupe omyesakã hag̃ua taha’eha’éva mba’e ñande reko rehegua. Opaite iñe’ẽ’asãime ome’ẽkuri pa’ũ hetaiterei ñe’ẽpapára ha puraheihára okarayguávape ha umi herakuãguasúvape. Hekove pukukuépe ombyatýkuri hetaiterei ñe’ẽpapára ha puraheihára rekovekue ha rembiapokue.

Elpidio Alcaraz Segovia ombojoajúkuri hekove Benjamina Ortíz rehe. Ombo’eva’ekue heta ary *Escuela Municipal de Locución, Radial y Televisiva*-pe, Tavaguasu Paraguaýpe. Upéicha avei oĩjepékuri *Dirección de Cultura y Arte* Motenondehárarõ, Táva San Lorenzo-pe ha avei oĩjepékuri Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandajeme. Ohaíkuri heta ñe’ẽpoty Guarani ha *castellano*-pe, umíva apytépe oĩ oñemondeva’ekue purahéipe. Hembiapo ojehecharamovéva apytépe oî ko’ãva: "Maitei chokokue che retãyguápe", "Un canto a la Patria" ha hembiapo tuichavéva hérava: "Artífices, semblanzas de poetas, músicos y cantores nacionales", ombyatyhaguépe 200 ñe’ẽpapára ha puraheihára rekovekue.

Elpidio Alcaraz Segovia ñemoñare niko ko’ãva: José Elpidio, Colomba, Gladys Carmen, Gloria ha Ramona.

Hembiapo porãitáre heta aty ojapókuri chupe opaichagua jehechakuaa, umi aty apytépe oĩ: *Asociación de Escritores Guaraníes*, *Sintratel*, Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandaje, *Municipalidad de San Lorenzo*, *[[Rotary]] Club de San Lorenzo* ha *Club de Leones de San Lorenzo*.

Elpidio Alcaraz Segovia omanókuri Táva San Lorenzo-pe, ára 2 jasypa ary 2020-pe.

## ***
* ELPIDIO ALCARAZ SEGOVIA, Ohai: David Galeano Olivera.

Segovia
Mbaipy he'ẽ

**Mbaipy he'ẽ** ha'e peteĩ tembi'u he'ẽmbýva oje'uséva ha héva tetãyguára rembi'u Paraguaigua; peteĩ tembi'upaha hetereíva ojejapoóva avati ku'ígui ha oñemohe'ẽva eíra hũme.

## Aporã
Ndahasyiete ijejapo ha ikatu oñembosako'i kóicha:

1. Emoĩ asuka michimi peteĩ japepópe ha ehapy. Eha'arõ heseve

2. Upe rire, emoĩ kamby pype ha eha'arõ oñepyrũ haku.

3. Upépe epoi pype michimimi avati ku'i ha eipyvu kyre'ỹ.

4. Emoĩ pype eíra hũ, juky michimi, narã pire ku'i ha “canela”

5. Eipyvu ha eheja tojy 5 aravo'i rupi.

6. Ikatu emoĩ mba'yrúpe ha eheja ho'ysã he'u hag̃ua.

Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Ñemohenda:Tembi'u arigua
Golpe de Estado

Peteĩ ***golpe de Estado*** (karaiñe'ẽme oúva hyãsiañe'ẽgui *coup d'État*) niko oiko tapichakuéra sapy'ánte oitývo hetã rekuái omoĩ katuete hag̃ua ñesãmbyhy pyahurã, ojapóvo upéicha ojoko hetã rekorã ha reko me'ẽ oipe'águi hetã ruvicha. *Golpe de Estado* niko nde'iséi ñepu'ã, ñorairõ térã revolusiõ, jey jey ojejavy ha oñembojehe'a umíva.

Amérika Latína hetaiterei *golpe de Estado* rehe ohasa, oñepyrũ guive tetãnguéra hekosãso ha hetaite upe Ñorairõ Ro'y oiko aja, URSS ha Tetãvore Joapykuéra oñorairõvo, ojehechave Ñemby Amérikape.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekuái reko
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Tesãi Arapygua Atyguasu

**Tesãi Arapygua Atyguasu** térã **OMS** (ñe'ẽmbyky karaiñe'ẽgui: *Organización Mundial de la Salud*) atyvete Tetãnguéra Joaju atyguasúgui (ONU) oñangarekóva umi tembiapo guasúre opaite yvypóra resãi rehegua, ko atyguasu rekorãme "tesãi" he'ise yvypóra pireporãmba reko, hete, iñapytu'ũ ha ijokupyty oiko hekopetévo, ha ndaha'éi hasy'ỹnte ha mba'asy'ỹnte. Ko aty oñepyrũ peteĩ amandajéicha ombohapéva mba'épa ojapo va'erã ONU avano'õre ha viru remimono'õre, ha upéi mante oñemoambue ha oñemohenda ko'ãga oikóicha. Ko aty guasu ñembyaty peteĩha oiko táva Ginebra-pe (Suísa retãme) ary 1948-pe.

OMS ñembyatýpe oike 194 tetã, opa umi tetã ONU ñembyatýpe oikéva, hákatu ndaipóri OMS-pe Liechytenteĩ, Tetãvore Joapykuéra ha mokõi yvy pehẽngue noĩri ONU-pe: Niue ha Ypa'ũnguéra Cook.

## Joaju


## Joajuha
* 
* OMS karaiñe'ẽme

Ñemohenda:Tetãnguéra Joaju
Chaguanas

thumb|right|300px|Chaguanas.

**Chaguanas** ha'e voi Trinidad ha Továgo táva orekovéva tapichakuéra, ojejuhu pe ypa'ũ guasu Trinidad hembe'y mbyte kuarahyreiképe. Ko távape oiko niko amo 83.489 tapicha, ojeipapaháicha ary 2011-me.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Trinidad ha Továgo táva.
Kájo

**Kájo** ha'e niko peteĩ ypa'ũ michĩete, y rembe'y ndahypýiva ha pe y ipererĩetéva, ojejuhúva yñu ári. Ypa'ũ ndaiporihápe yvyty ha yvytyrysýi. Kájo kuéra ojehechavéva yguasu akúvape, tenondeite paraguasu Atlántiko (para Karíve), paraguasu Py'aguapy ha Índiko.

Ojehechahápe oikoha heta kájo, oje'e oĩha peteĩ "kajoty". Oĩ kájo ituicháva avei, techapyrãme pe kájo Romano ha pe kájo Coco, umíva niko ypa'ũ tuichavéva mbohapyha ha irundyha Kúva retãme.

Ko ñe'ẽ kájo niko ou taíno ñe'ẽgui *káiku* ha he'ise "ypa'ũmi", oñembohasa rae karaiñe'ẽ *cayo* ha upéi oguahẽ avañe'ẽme.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
1836

**1836** - ary

## Oararecha'akue
* Rosalía de Castro - 24 jasykõi

## Omano'akue

## Joaju

----

...1835-1836-1837...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
Tegucigalpa

**Tegucigalpa** ha'ehína táva guasu Ondúra, oĩ kuarahy resẽ tetã retãme. Ko távape oiko 1 259 646 ava.

Ñemohenda:Mbyteamérika táva
Ñemohenda:Ondúra
Príncipe-í

thumb|upright|Príncipe-í.
***Príncipe-í*** () ha'e peteî aranduka ohai karai Antoine de Saint-Exupéry.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Aranduka
Ñemohenda:Hyãsiañe'ẽ
Língua geral amazônica

**Língua geral amazônica** (Poytugañe'ẽme: *Ñe'ẽ pavẽ Amasóna pegua*) niko peteĩ tupi ha guarani ñe'ẽ oñeñe'ẽ akue Amasónape, Pindoráma retãme saro'y XVII pahápe guive ha saro'y XX meve, ko'ãga katu noñeñe'ẽvéima oñemoambuégui ha ojejoparágui ambue tupi ha guarani ñe'ẽre, upéicha oĩ ko'ãga ko ñe'ẽ héra ñe'ẽngatu (*nheengatu*), oñeñe'ẽitéva Pindoráma rembe'y Venesuéla ha Kolómbia rehe, ha oúva *língua geral amazônica* pegua.

*Língua geral amazônica* niko língua geral peteĩ iñembovo yvate pegua, upe ñembygua niko héra língua geral paulista ha oñeñe'ẽ akue São Páulo retãvorépe ha ijerére.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tupi ha guaraniñe’ẽ
Ñemohenda:Pindoráma ñe’ẽnguéra
Lugo

**Lugo** ha'e táva tetã Epañagua. Ko távape oiko 98.276 ava (2019 ary jave).

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Galicia táva
Epañóla

***Epáñola*** (; Haiti krióllome: *Ispayola*; ha ),  ha'e peteĩ ypa'ũ oĩva para Karívepe orekóva ijyvy apekuepe mokõi tetã hekosãsóva, Haiti ipehẽngue kuarahyreikeguápe ha Tavakuairetã Ndominikagua ipehẽngue kuarahyresẽyguáme. Ko ypa'ũre niko ojejuhu ijerére Kúva ha Hamáika kuarahyreike gotyo ha tetã Puerto Rríko ypa'ũ kuarahyresẽ ngotyo. Ypa'ũ Epáñola ha'e niko pe ypa'ũ tuichavéva mokõiha umi para Karíve ypa'ũ apytépe. Epáñola ha'e pe peteĩ yvy Epáña megua pe Yvy Pyahupe, Kiritóval Kolõ oguahẽ rire ko ypa'ũme oúvo guare Amérikape ary 1492-pe, ha ojuhuvo kóvape umi taíno.

Ha'e pe ypa'ũ 22.ª tuichávevaha yvýpe, ha avei pe ypa'ũ hetaveva oguerekóva tetãyguá opaite yvýpe ha pe hetaveva oguerekóva tetãyguá Amérikape, oguerekovo 21.3 sua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ypa'ũnguéra Karíve pegua