open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amarte así, Frijolito

***Amarte así, Frijolito*** ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Telemundo. Oñepyrũ ára 5 jasyrundy-pe ha opa ára 19 jasyporundy 2005-pe iñembyatýva 118 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Litzy, Mauricio Ochmann, Roberto Mateos, Alejandro Felipe ha Carla Peterson.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Telemundo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Ñemohenda:2005
El cuerpo del deseo

***El cuerpo del deseo*** ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Telemundo. Oñepyrũ ára 18 jasypokõi 2005-pe ha opa ára 17 jasykõi 2006-pe iñembyatýva 143 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Andrés García, Lorena Rojas, Mario Cimarro ha Martín Karpan.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Telemundo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Chóna ñe'ẽ

**Chóna ñe'ẽ** ha'e upe ñe'ẽ *bantú* oñeñe'ẽvéva Simbávue retãme, ha'e peteĩ umi ku tetã iñe'ẽ teégui. Oñeñe'ẽ avei Mosambíkepe, Sámbiape ha Votusuánape. He'iháicha kuatiañe'ẽ héra *Ethnologue*, oĩ amo 10.800.000 tapicha oñe'ẽ Chóna, oñembojoajúvo iñe'ẽ *dialecto* héra Karánga, Zezuru ha Korekore, upéicha Chóna oĩ umi *bantú* ñe'ẽ oñeñe'ẽvéva apytépe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Vantú ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Simbávue
Ysyry Sambése

**Ysyry Sambése** ha'e hína peteĩ ysyry ipukúva oĩ Áfrika ipehẽngue ñembyguápe, pe ysyry pukuvéva irundyha opa Áfrika-gui (Nílo, Kóngo ha Níher mante ipukuvéva).

Ipukukue niko amo 2574 km. Oñepyrũ Sámbiape, oñemohembe'yhápe Kóngo Jekopytyjoja Retã ha Angola, ha ohasa Angola, Sámbia, Namívia, Simbávue, Votusuana ha Mosambíke rehe, osẽ meve paraguasu Índiko-pe. Chororo Victoria, ytu tuichavéva opa Yvýgui, ojejuhu ko ysyrýpe.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Ysyry Áfrika pegua
Limpópo

**Limpópo** ha'e hína peteĩ ysyry oĩ Áfrika ipehẽngue ñembyguápe. Oñepyrũ Yvyáfrika retãme, ohasa Votusuana ha Simbávue rehe, osẽ meve paraguasu Índiko-pe, Mosambíke retãme.

Ipukukue niko amo 1800 km, pe ysyry pukuvéva mokõiha opa Áfrika ipehẽngue ñembyguápe.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Ysyry Áfrika pegua
Chororo Victoria

**Chororo Victoria** ha'e niko ytu guasu ysyry Sambésepe, ojejuhúva oñomohembe'yhápe Simbávue ha Sámbia retã, Áfrika pehẽngue ñemby kuarahyresẽyguápe. Kóva niko ytu tuichavéva opa Yvýgui, ijyvatekuégui 108 métro ha ipukukue niko 1,7 km. Ary 1989 guive, Unesco ohechakuaa Chororo Victoria ha'eha yvypóra reko rembiejakue.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Simbávue
Ñemohenda:Sámbia
Ñemohenda:Afrika
Kanji

***Kanji*** ha'e hína opa Chinañe'ẽ raikuéra ojeipurúva Hapõñe'ẽme. Umi *kanji* niko peteĩ umi mbohapy ypykatu jehairãgui ojeipurúva ojehai hag̃ua Hapõñe'ẽme, umi mokõi ambuéva ojehero  *[[hiragana]]* ha *[[katakana]]*, ojeikuaa rae va'erã mba'épa umívagui ojeipuru arã ojehaisévo peteĩ ñe'ẽngue.

Ñavõ *kanji* omoha'anga peteĩ he'iseha Hapõñe'ẽme, ndaha'éi Chinañe'ẽme ojejapoháicha, ikatúva omoha'anga he'iseha térã ojeipuruvéva omoha'anga ñe'ẽ pukuéra.

## Mandu'apy

## Joajuha
* Aprendiendo kanji, en español.
* Diccionario Rui, español-japonés y japonés-español.

Ñemohenda:Hapõñe'ẽ
Para Ojotsk

**Para Ojotsk** térã **Para Ojotsk pegua** ha'e peteĩ y pehẽngue guasu ojejuhúva paraguasu Py'aguapýpe, Ásia pehẽngue kuarahyresẽygua pýpe. Ijerére niko ojejuhu yvate gotyo Rrúsia pehẽngue kuarahyresẽygua, Sivéria, ha ñemby gotyo Hapõ ypa'ũnguéra.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Yguasu paraguasu Py'aguapýpe
Ñemohenda:Hapõ
Ñemohenda:Rrúsia
Para Kuarahyresẽ Chína

**Para Kuarahyresẽ Chína** ha'e peteĩ y pehẽngue guasu ojejuhúva paraguasu Py'aguapýpe, omohembe'ýva Chína Tetarã Retã pehẽngue kuarahyresẽygua, Hapõ ypa'ũnguéra pehẽngue ñembygua, Taiuã pehẽngue yvategua, Yvate Koréa ha Ñemby Koréa pehẽngue kuarahyreikegua. Ko yguasu ipehẽngue yvategua ojehero para Sa'yju.

## Joajuha

Ñemohenda:Yguasu paraguasu Py'aguapýpe
Tókio Guasu Pehẽngue

**Tókio Guasu Pehẽngue** ha'e niko upe yvy pehẽngue ojejuhuhápe Tókio, Hapõ retã itavusu, ha opa umi táva ijerekuévo. Kóva niko pe táva aty hetavéva tapicha orekóva opa Yvýgui, oiko ko yvy pehẽnguépe amo 38.140.000, he'iháicha Tetãnguéra Joaju atyvete guasu, ary 2016-pe. Ijapekue niko amo 13.500 km<sup>2</sup>. Ko yvy pehẽnguépe oĩ umi 23 Tókio tavavo ha opa umi táva oñembojoapy Tókiore, ituichaitégui ha mombyry guive hi'ã hikuái peteĩ távante.



Ta'ãnga:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|Tókio 
Ta'ãnga:Minato Mirai In Blue.jpg|Iokoháma
Ta'ãnga:Musashi-kosugi_skyscrapers.jpg|Kauasáki
Ta'ãnga:Chiba_Makuhari_Oka1.jpg|Chiba



## Mandu'apy

Ñemohenda:Hapõ
Tavetã Joaju retãnguéra

**Tavetã Joaju retãnguéra** ha'e umi tetã oñembojoaju ojapo hag̃ua tetã eĩ hérava Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Yvate Irilánda pegua, tetã hekosãsóva, umi tetã hína Ingyatérra, Yvate Irilánda, Ekósia ha Gales.

Tavetã Joaju añónte hekosãso hína, ha'e mante ojehechauka umi ñembyatýpe ono'õhápe heta tetã, techapyrãme pe ONU ha Európa Joaju, upe pahágui osẽma 1 jasykõi 2020-me.

Ypo'i ypa'ũnguéra ha ypa'ũ Man ha'e niko yvykuéra Vyretáña porokuái peteĩme poguýpe, upe he'ise noĩri umi ypa'ũ Taveta Joajúpe.





## Mandu'apy

Ñemohenda:Tavetã Joaju
Manuel Curros Enríquez

thumb|250px|Manuel Curros Enríquez.
**Manuel Curros Enríquez** (Celanova, 15 jasyporundy ary 1851 - La Habana, 7 jasyapy ary 1908) ñe’ẽpapára Galiciagua.

## Hembiapokue
* *El maestre de Santiago* (1874)
* *Cartas del norte* (1875-1876)
* *[[A Virxe do Cristal]]* (1877)
* *Paniagua y Compañía. Agencia de sangre* (1877)
* "La señorita de aldea" (1878)
* *[[Aires da miña terra]]* (1880)
* *El último papel. Zarzuela cómica en un acto, prosa y verso* (1887)
* *[[O divino sainete]]* (1888)
* *Eduardo Chao. Estudio biográfico-político* (1893)

## Joaju

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Galiciagua
1851

**1851** - ary

## Oararecha'akue
* Manuel Curros Enríquez -  15 jasyporundy

## Omano'akue

## Joaju

----

...1850-1851-1852...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
15 jasyporundy

Ára **15 jasyporundy** ha'e ára 258ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 259ha umi ary hekope'ỹme. Umi 107&nbsp;ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Arete

## Tembiasa
*

## Teñõi
* 1851: Manuel Curros Enríquez, ñe’ẽpapára Galiciagua.
* 1963: Cristiana Oliveira
## Mano
* 1949: Emiliano R. Fernández

## Joaju

Ñemohenda:Jasyporundy
Vyretáña Guasu

**Vyretáña Guasu** (Ingleñe'ẽme: **Great Britain**) ha'e niko peteĩ ypa'ũ ojejuhúva paraguasu Atlántiko pehẽngue yvateguápe, yvyrusu Európa pehẽngue yvate kuarahyreikegua rembe'y renondépe. Kóva niko pe ypa'ũ tuichavéva oĩva upe ypa'ũ atýpe hérava Vyretáña ypa'ũnguéra. Ijyvy apekue ha'e niko 229&nbsp;850&nbsp;km², upéicha hína ypa'ũ tuichavéva oĩva Európape, ha upe porundyha Yvýpe ha upe mbohapyha orekovéva tapichakuéra, Java (Indonésia) ha Honshu (Hapõ) rire. Vyretáña Guasúpe oĩ mbohapy tetã: Ingyatérra, Gales ha Ekósia, umíva niko oñembojoaju Yvate Irilánda rehe ojapo upe tetã heko peteĩva héra Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Yvate Irilánda pegua.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tavetã Joaju
Ñemohenda:Európa ypa'ũnguéra
Yvate Irilánda

**Yvate Irilánda** (ingleñe'ẽme, *Northern Ireland*) ha'e peteĩ tetã oĩva Tavetã Joajúpe. Ojejuhu ypa'ũ Irilánda pehẽngue yvate kuarahyresẽyguápe. Ijerére ojejuhu ñemby ha kuarahyreike gotyo Tavakuairetã Irilánda, oñomohembe'y yvy rupi, yvate gotyo oĩ yrape Yvatevogua ha kuarahyresẽ ngotyo para Irilánda, upéva ombojeíva chupe Vyretáña Guasúgui. Yvate Irilánda yvy apekue ha'e 14.130 km², oikohápe 1.870.451 tapicha ojeipapaháicha ary 2017-pe, upéicha ijyvy mbohapýgui peteĩ opa Irilánda ypa'ũgui ha umíva oiko upépe niko 3% Tavetã Joaju retãygua hetakuégui. Itavusu ha itáva tuichavéva ha'e niko Belfast.

Tavetã Joaju Amandaje Guasu omoñepyrũ ary 1921me ko tetã, ohekome'ẽ "Tekuái Kuatia 1920 pegua" rupi ha omboja'o Irilánda mokõime: Yvate Irilánda ha Ñemby Irilánda. Ipehẽngue yvategua oreko poteĩ kondádo (Antrim, Armagh, Down, Fermanagh, Derry ha Tyrone).

Umi Ñemby Irilánda retãygua oñemosãsóvo ojapo hag̃ua itavakuairetã, Yvate Irilánda Amandaje Guasu ohechauka oipotaha Tavetã Joaju poguýpe jepyta. Yvate Irilánda retãyguakuéra apytépe ojehecha mokõi aty ijerovia oikoéva: vore tuichavéva i''protestante'', ha vore michĩ ikatóliko. Upéicha avei, hetãyguakuéra apytépe ojehecha mokõi aty hemiandu tetã rekuái oikoeitéva, umi oipotáva toiko Irilánda Tavetã Joajúpe ha umíva oipota toiko mokõi Irilandagui peteĩ tetã hekosãsóva añónte.

Ypa'ũ Irilánda rembiasakue saro'y XX aja henyhẽmba ñorairõgui umíva ombojoajuséva Irilánda ha umíva opytaséva Tavetã Joaju poguýpe oñombohováigui. Oñepyrũvo, ary 1968-pe, upe Yvate Irilánda ñorairõ omoinge Úlster (Irilánda ipehẽngue yvate kuarahyresẽyguápe) sarambípe ha ñerairõme hi'are 30 ary aja, ojejapo peve Arapoteĩ marangatu jekupytyha ary 1998-pe, upéicha oñepyrũ tetã rekuái pyahu ohejáva umíva i*protestante* ha umíva ikatóliko tomba'apo oñondive tetã ñesãmbyhýre.

## Mandu'apy

## Joajuha
Florentino López Cuevillas

thumb|250px|Florentino López Cuevillas.
**Florentino López Alonso-Cuevillas** (Ourense, 14 jasypateĩ ary 1886 -Ourense, 30 jasypokõi ary 1958) ñe’ẽpapára Galiciagua.

## Hembiapokue
* *A mansión de Aquis Querquernis*, Nós n.º 9 (1921).
* *Bibliografía da prehistoria galega*. A Coruña: Nós (1927)
* *Prehistoria e folklore da Barbanza*. A Coruña: Nós (1927-1928)
* *Os [[Oestrimnios]], os Saefes e a Ofiolatría en Galiza* (1929)
* *Vila de Calvos: notas etnográficas e folklóricas*. SEG (1930)
* *La civilización neo-eneolítica gallega*. Junta para la Ampliación de Estudios (1931)
* *Cómo nasceu a cidade de Ourense*, Seminario de Estudos Galegos (1934)
* *Puertas de castros gallegos*. Madrid (1935).
* *Parroquia de Velle*. (1936)
* *Las joyas castreñas*. Madrid: Consello Superior de Investigacións Científicas (1951)
* *La civilización céltica en Galicia*, Porto y Cía. Editores (1953)
* *La Edad del Hierro en el Noroeste: la cultura de los castros*, Madrid (1954)
* *Trabajos inéditos*. Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos (1958)

## Joaju

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Galiciagua
14 jasypateĩ

Ára **14 jasypateĩ** ha'e ára 318ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 319ha umi ary hekope'ỹme. Umi 47&nbsp;ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Arete

## Tembiasa
*

## Teñõi
* 1886: Florentino López Cuevillas, ñe’ẽpapára Galiciagua.

## Mano
* 1831: Georg Wilhelm Friedrich Hegel

## Joaju

Ñemohenda:Jasypateĩ
Ypa'ũ Irilánda

**Ypa'ũ Irilánda** (Irilandañe'ẽme: *Éire*, ingleñe'ẽme: **Ireland**) ha'e niko ypa'ũ tuichavéva mbohapyha Európape ha ituichavéva 20ha opa Yvýgui.  Ojejuhu yvyrusu Európa pehẽngue yvate kuarahyreikegua rembe'y renondépe ha ijerére oĩ heta ypa'ũmi. Ymaitépe, ijapekuére ojehecha ka'aguy guasu oparupi, hi'ararova porãitégui, ndahakuitéi ha ndaro'yitéi, ko'ãga katu ko ypa'ũ oĩ umi tenda Európape ojehechavehápe ka'aguykue apytépe, yvypóra oikytĩmbágui.

Irilánda ijerére ojejuhu, kuarahyresẽ ngotyo, ypa'ũ Vyretáña Guasu, ombojeíva umi mokõi ypa'ũ para Irilánda. Ku tetã hekosãsóva héra Tavakuairetã Irilánda oñuvã ypa'ũ ipehẽngue kuarahyreikére ha mbytére, ha ku tetã héra Yvate Irilánda, peteĩ umi Tavetã Joaju retãgui ojaho'i ypa'ũ apekue ipehẽngue yvate kuarahyresẽyguáre.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Irilánda
Ñemohenda:Tavetã Joaju
Ñemohenda:Európa ypa'ũnguéra
Para Yvatevogua

**Para Yvatevogua** ha'e peteĩ yguasu ojejuhúva paraguasu Atlántikope, Európa ipehẽngue yvate kuarahyreikeguápe. Ko yguasu jerére oĩ ã tetã: Noruéga, Ndinamáka, Alemáña, Tetãnguéra Yvýi, Véyhika, Hyãsia ha ypa'ũ Vyretáña Guasu, Tavetã Joaju poguýpe. Ijapekue hína 750&nbsp;000 km².

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Yguasu paraguasu Atlántikope
G-7

Ojehero **Aty umi Pokõi pegua** (térã **G7** ha **G-7**, ingleñe'ẽgui) peteĩ aty ipype oĩ tetãnguéra hekosãsóva imbareteitéva, hetã jokuái ha iviru remimono'õ rembiapo imba'eguasuitégui opa umi tetã ambuévape ha iñorairõha aty ipokatúva. Oike ko atýpe umi pokõi tetã imba'ehetaitéva, Alemáña, Kanatã, Tetãvore Joapykuéra, Hyãsia, Itália, Hapõ ha Tavetã Joaju. Upéicha avei Európa Joaju oike ko atýpe tekuái ombuekoviáva ramoguáicha. Opa umi tetã G-7 pegua ojapo amove 64 % opa mba'ehetágui oĩ Yvýpe..

Mañahára ramóicha, oike ko atýpe Európa Joaju, Tetãnguéra Ñembojoaju, Comunidad de Estados Independientes, Liga Árabe ha Chína Tetarã Retã, umíva niko ikatu oñembyaty G-7 rehe, hákatu ndaikatúi oiporavo ko aty hekorã.

## Mandu'apy

## Joajuha
* Los países del G-7 acuerdan la reforma del FMI.
* G-7 pide evitar proteccionismo.

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Gales

**Gales** (Gales ñe'ẽme: *Cymru*; ingleñe'ẽme: *Wales*) ha'e peteĩ tetã oĩva Tavetã Joajúpe. Ojejuhu peteĩ yvyapýpe upe ypa'ũ Vyretáña Guasu pehẽngue kuarahyreikeguáre, omohembe'yhápe kuarahyresẽ ngotyo Ingyatérra ha kuarahyreike gotyo umi para Irilandagua ha Sélta, paraguasu Atlántiko-pe. Ko tetãme oiko amo mbohapy sua tapicha ha iñe'ẽ tee mokõiva, Gales ñe'ẽ ha ingleñe'ẽ.

Gales oĩ tetãnguéra sélta apytépe ha heko tee ae arandupýpe ha tavarandúpe, ko tetã reko tee oñemombarete osẽ rire Rróma mburuvi Vyretáña Guasúgui. Eduardo I ipu'aka rire Llewelyn rehe saro'y XIII-pe, Ingyatérra retãyguakuéra oñepyrũ oñembojára Gales rehe. Ingyatérra omoĩ ijyvy apekuépe Gales retã upe Tekorã Rhuddlan pegua rupi, ary 1284-pe ojejapóva, ha upéi upe Kuatia Joajurã ary 1536 pegua, upéicha ojejapo ku tetã ko'ãga ñambohéra Ingyatérra ha Gales. Saro'y XIX-pe oñepyrũ oñemboguata ojehe oporokuái ae. Ary 1955-pe, oiporavo Cardiff itavusurã ha 1999-pe ojejapo Gales Retã Amandaje, oñangarekóva tetã mba'ére. Itekuái ruvicha ojehero sãmbyhyhára peteĩha (*First Minister*).

Ko tetã itavusu ha itáva tuichavéva ha'e Cardiff (Gales ñe'ẽme: *Caerdydd*), oikóva ko távape 354&nbsp;000 tekove. Heta ary aja, ko táva ha'e akue ygarupa mba'eguasuvéva omoñemu hag̃ua tatapỹi  ha, sa'i ary aja Ñorairõ Guasu Peteĩha mboyve, ko táva rapekuéra rupi ohasave mba'yrumýi Londye-gui ha Liverpool-gui. Mbohapýgui mokõi Gales retãyguágui oiko Ñemby Gales-pe, ojehecha avei heta tapicha oiko Yvate Gales pehẽngue kuarahyreikeguápe. Saro'y XIX guive, ojehechakuaa ko tetã itavarandu mba'eguasuiteha ha oñepyrũ oñemoherakuã, upéicha oiko oñepyrũgui ojegueromandu'a jey upe tavarandu arete guasu hérava *[[eisteddfod]]*. Táva Londres rire, Cardiff ha'e ojejuhuvehápe aty omomarandúva opaite Tavetã Joajúpe.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Portal Oficial del País de Gales.
Yvy Sudã

**Yvy Sudã**, héra tee **Tavakuairetã Yvy Sudã** (Suahíli ñe'ẽme: *Jamhuri ya Sudan Kusini*, ingleñe'ẽme: *Republic of South Sudan*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva yguasu rembe'y'ỹva  ojejuhúva Áfrika pehẽngue kuarahyresẽyguápe, itavusu ha'e Júva. Yvy Sundã jerére ojejuhu yvate gotyo Sundã, kuarahyresẽ ngotyo tetã Etiopía, Kéña, Ugánda ha Kóngo Jekopytyjoja Retã ñemby gotyo ha Tavakuairetã Mbyteafrikagua kuarahyreike gotyo.

Yvy Sundã yvy apekue ko'ãgagua oime kuri Sundã Ingyatérra ha Ehíto pegua yvy pehẽnguépe ha upéi, Sudã poguýpe hekosãso guive ary 1956-me. Yvy Sundãre oiko avano'õ opaichagua, avano'õ ojehero nilótiko, tenondeite umíva ijerovia angue rehegua térã Hesu rape rehegua, opyta hikuái Yvate Sundã poguýpe, ojehechavehápe aravekuéra ha umíva ijerovia musulmã. Jasyporundy 1983-pe, upe aja Sudã ruvicha, Yaafar Mohammed Numeiri, ojapo tetãvore joatyguigua orekóva ipype mbohapy tetãvore Yvy Sundã apekuépe, upéi katu ombojei chupekuéra, upéicha oñepyrũ Sundã retãygua ñorairõ mokõiha, oñombohovairõ guare Sundã ñorairõha aty ha umíva omohekosãsose Yvy Sundã. Oheja Sundã rekuái toñemosãso ko yvy pehẽngue ojejapo rire peteĩ  jekupytyha py'aguapyrã ára 9 jasyteĩ ary 2005-pe táva Naivasha-pe, Kéña retãme.

Ojejapógui pe jekupytyha, Yvy Sundã oiko ijyvy pehẽnguégui peteĩ tetã rekuái teéva ndaiporivéima Sundã poguýpe, ojejapo avei iléi guasurã oñepyrũ oheko me'ẽ ára 5 jasypakõi ary 2005-pe, upe léi guasúre ojejapo Porandu Guasu opaite Yvy Sundã retãyguápe ára 9 guive 15 jasyteĩ meve 2011-pe, ojeikuaa hag̃ua oipotápa hikuái hetã toñemosãso. Ára 7 jasykõi ary 2011-pe, tetã rekuái oporombokuaa mba'éichapa osẽ Porandu Guasu, umíva oipota hetã toñemosãso niko 98,83&nbsp;%, upéicha oñemoherakuã Yvy Sundã isãsoiteha 9 jasypokõi ary 2011-me. Upe guive, oiko chugui tetã hekosãso ipyahuvéva opa umi tetã ambuéva apytépe.
Jasyapy ary 2015-pe, Yvy Sundã oike G77 atýpe. Ko tetã ohasa asy oiko upépe ñerairõ umi avano'õ oikoéva apytépe ha ohasa avei Yvy Sudã Retãygua Ñorairõ ary 2013 guive 2020 peve.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Página del Gobierno de Sudán del Sur
Júva

**Júva** (Ingleñe'ẽme *Juba*) ha'e niko Yvy Sundã tavusu, táva ojejuhúva ysyry Nílo rembe'ýpe. Ko távape oiko 525.953 tavaygua, ojeipapávo ary 2017-pe, upéicha niko ko táva upe ituichavéva Yvy Sundã retãme.

## Joajuha

Ñemohenda:Yvy Sundã táva
Achagaváte

**Achagaváte** (Tuykománo ñe'ẽme: *Aşgabat*, Rrusiañe'ẽme: *Ашхаба́д* / *Ашгабáт*) ha'e Tuykomenitã tavusu ha itáva tuichavéva, ojejuhu tave'ỹ Karakũme, oikohápe y ha yvyramáta yvyku'i tuicha pa'ũme, Tuykomenitã omohembe'yhápe Irã rehe hi'aguĩ. Ojeipapa haguéicha 2012 aja, oiko ko távape 1.031.992 tapicha.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Ashgabat Photo Gallery.

Ñemohenda:Tuykomenitã táva
Karakũ

**Karakũ** ha'e peteĩ tave'ỹ ojejuhúva Mbyte Ásiape. Ko tave'ỹ oñuvã amo 70% opaite Tuykomenitã apekuégui, 350.000 km². Héra ikatu avei **Kara-Kum** ha **Gara-Gum**, ha ko ñe'ẽngue mokõiha he'ise "yvyku'i"; ñe'ẽngue peteĩha he'ise "pytũ" térã "hũ", Tuykomenitã ñe'ẽme.

## Mandu'apy

  
## Joajuha

Ñemohenda:Tuykomenitã
Ñemohenda:Yvy ojeiko'ỹha
Ñemohenda:Asia
Tógo

**Tógo**, héra tee **Tavakuairetã Tógo** (Hyãsiañe'ẽme:*République togolaise*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue kuarahyreikeguápe. Ko tetã ijerére ojejuhu Vukína Fáso yvate gotyo, tetã Mbenĩ kuarahyresẽ ngotyo, paraguasu Atlántiko ñemby gotyo ha kuarahyreike gotyo ojejuhu tetã Gána. Tógo itáva tuichavéva ha itavusu niko Lome, oñeñemuitehápe oĩ upépe ygarupa guasu. Iñe'ẽ tee ha'e hína Hyãsiañe'ẽ; oñeñe'ẽ katu avei ñe'ẽnguéra ambuéva, techapyrãme gbe ñe'ẽnguéra, Kotocoli ha Kabiye. Opaite Tógo retãyguágui amo 38,7% imboriahuite ha orekónte 1,25 US$ oipuru hag̃ua oñekotevẽháicha ára ha ára, ha amo 69,3% retãygua hetakuégui orekónte 2 US$ mante. Ko tetã réra ou ypa Tógogui, he'iséva ewe ñe'ẽme "y rembe'y", *to* he'ise "y", ha *go* he'ise "tembe'y".

Tógo isãso Hyãsia poguýgui 1960-pe. Ary 1967-me, Gnassingbé Eyadéma omyakã peteĩ *[[golpe de Estado]]* milíko ha osẽ pu'akapópe, upe rire oiko chugui hetã ruvicha. Eyadéma ha'e akue tetã mburuvicha hi'arevéva opaite Áfrikape (oisãmbyhýgui hetãre 38 ary aja) omano meve 2005-pe. Upe aryitépe, ita'ýra Faure Gnassingbé ohupi hetã ruvicháicha.

## Mandu'apy

## Joajuha

* OMS marandukuéra Tógo rehegua, karaiñe'ẽme
Kuarahyresẽ Timor

**Kuarahyresẽ Timor**, héra tee hína **Tavakuairetã Jekopytyjojáva Kuarahyresẽ Timor** (Poytugañe'ẽme: *República Democrática de Timor-Leste*; tétũ ñe'ẽme: *Republika Demokrátika Timor Lorosa'e*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyresẽyguápe. Ijyvy apekue oñuvã ypa'ũ Timor pehẽngue kuarahyresẽygua, umi mokõi ypa'ũmi Atauro ha Jako, ha upe yvy pehẽnguemi héra Oecusse (*Oecussi-Ambeno*), ijerepáre Indonésia pehẽngue Timor ypa'ũgui. Ijapekue ohupyty amo 14&nbsp;874&nbsp;km², oikohápe amove 1&nbsp;100&nbsp;000 tetãygua

Kuarahyresẽ Timor yvy pehẽngue ko'ãgagua ha'e akue peteĩ Poytuga kolónia saro'y XVI guive ha oñembohéra Timor Poytuga pegua. Ko kolónia isãso 1975-pe, hákatu ohasa rire arami Indonésia oñembojára hese ha oiko chugui Indonésia retãvore papaha 27. Ary 1999-pe, ONU ojapo rire upépe porandu guasu umi Timor retãyguápe, Indonésia osẽ Timor yvýgui, ONU oisãmbyhy ha oñangareko ko tetãre 2002 peve, ha upe rire, ára 20 jasypo 2002-me, oiko Kuarahyresẽ Timor-gui tetã hekosãsóva peteĩha saro'y XXI-me. Isãso rire, oike ONU atýpe ha upe Tetãnguéra Oñe'ẽva Poytugañe'ẽ Atyvetépe. Hi'ariete, Kuarahyresẽ Timor ha'e peteĩ umi mokõi tetã apytépe ijerovia mba'eguasuvéva ha'e katóliko jerovia (upe ambuéva niko Filipína).

Kuarahyresẽ Timor iviru remimono'õ naiporãitéi ha ndaivaietéi. Ary 2014 aja, ko tetã PIB *per cápita* ha'e akue 5 479 dólar he'iháicha Viruróga Yvoragua. Amo 40 % opaite Kuarahyresẽ Timor retãygua hetakuégui orekónte 1,25 dólar oikove hag̃ua ára ha ára, ha amo mbyte opaite tetãyguágui noñe'ẽkuaái. Upéicha avei, Kuarahyresẽ Timor ohasa asy gueteri Indonésia oñembojáragui hese heta ára jave, heta tetã remimoĩmbyre oñembyai ha amove 100.000 tekove omano. Ojehecha ramo jepe mbeguehápe oñemoporãha yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha ko tetãme, oñeimo'ã avei iviru remimono'õ okakuaataha.. Kuarahyresẽ Timor añónte upe Ásia retã iñe'ẽ teéva ha'e niko Poytugañe'ẽ ha tétũ ñe'ẽ.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Yvyra'anga (Poytugañe'ẽme)
* Kuarahyresẽ Timor rekuái (Poytugañe'ẽme, ingleñe'ẽme ha tétũ ñe'ẽme)
Kópa Amérika 2019

**Copa América 2019** térã **Kópa Amérika 2019** ha'e akue tembiesarái 46ha upe Copa América ojapo Conmebol, jey pokõiha ojejapo Pindoráma retãme ára 14 jasypoteĩ guive ára 7 jasypokõi meve 2019 arýpe.​ Oha'ã opa tetãnguéra oĩva Conmebol atýpe ha mokõi tetã ou Concacaf pegua.

## Aty oñeha'ãva
### Aty A

*14 Jasypoteĩ 2019 21:30 -  3-0 
*15 Jasypoteĩ 2019 16:00 -  0-0 
*18 Jasypoteĩ 2019 18:30 -  1-3 
*18 Jasypoteĩ 2019 21:30 -  0-0 
*22 Jasypoteĩ 2019 16:00 -  0-5 
*22 Jasypoteĩ 2019 16:00 -  1-3 

### Aty B

*15 Jasypoteĩ 2019 19:00 -  0-2 
*16 Jasypoteĩ 2019 16:00 -  2-2 
*19 Jasypoteĩ 2019 18:30 -  1-0 
*19 Jasypoteĩ 2019 21:30 -  1-1 
*23 Jasypoteĩ 2019 16:00 -  0-2 
*23 Jasypoteĩ 2019 16:00 -  1-0 

### Aty C

*16 Jasypoteĩ 2019 19:00 -  4-0 
*17 Jasypoteĩ 2019 20:00 -  0-4 
*20 Jasypoteĩ 2019 20:00 -  2-2 
*21 Jasypoteĩ 2019 20:00 -  1-2 
*24 Jasypoteĩ 2019 20:00 -  0-1 
*24 Jasypoteĩ 2019 20:00 -  1-1 

## Ñembosarái pahague
#### Irundýva
* 27 Jasypoteĩ 2019 21:30 -  0-0 (4-3 pen.) 
* 28 Jasypoteĩ 2019 16:00 -  0-2 
* 28 Jasypoteĩ 2019 20:20 -  0-0 (4-5 pen.) 
* 29 Jasypoteĩ 2019 16:00 -  0-0 (4-5 pen.) 

#### Mokõiva
* 2 Jasypokõi 2019 21:30 -  2-0 
* 3 Jasypokõi 2019 21:30 -  0-3 

#### Ipu'akáva mbohapyha
* 6 Jasypokõi 2019 16:00 -  2-1 

#### Paha
* 7 Jasypokõi 2019 17:00 -  3-1 

Ñemohenda:Kópa Amérika
Ñemohenda:2019
Tuykomenitã

**Tuykomenitã** (Tuykománo ñe'ẽme: *Türkmenistan Respublikasy*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Mbyte Ásiape ha omohembe'y Kasahitã rehe yvate kuarahyreikévo, Uvekitã retãre yvate ha yvate kuarahyresẽ ngotyo, ñemby kuarahyreikévo omohembe'y Irãre, ñemby kuarahyresẽ ngotyi Ahyganitã rehe ha kuarahyreikévo para Káspio rehe, ojehechakuaa ramo jepe ko tetã yguasu rembe'y'ỹvaha. Tave'ỹ Karakũ, yvy ojeiko'ỹha oñuvãmba haimete opa tetã apekuére, ysyry mba'eguasuvéva ijapekuére osyrýva niko Amu Daria, Atrak ha Murgab. Itavusu ha táva tuichavéva ha'e Achagaváte. Oñemosãso osẽvo URSS poguýgui ára 27 jasypa ary 1991-me.

Ko'ãga, Tuykomenitã yvy apekue ojaho'i yvy pehẽngue oñoñuvaitĩhápe avano'õ opaichagua ymaguare guive. Amo ary 1000 jave, Merv (ko'ãga niko ojehero Mary) oĩ akue umi Islã táva tuichavéva apytépe ha pytaha mba'eguasúva umívape guarã oipurúva pe Aopo'i Rape, tape ojeipuru va'ekue oñeñemu hag̃ua Chína rehe amo saro'y XV peve. Rrúsia mburuvi oñembojára hese ary 1881-me, Ary 1924-pe, oiko Tuykomenitãgui peteĩ Tavakuairetã Soviétiko. Ko tetã osẽ Rrúsia poguýgui ha oñemosãso jasypakõi 1991-me, URSS oñembovo rire.

Oñemosãso rire, Tuykomenitãre oisãmbyhy mburuvicha Saparmurat Niyazov —ojeheróva *Türkmenbaşy* térã «tuykomenokuéra ruvicha»— omano meve ára 21 jasypakõi ary 2006-pe. Ojeporavo Gurbanguly Berdimuhamedow tetã ruvicharã pyahu ára 11 jasykõi 2007-me. He'iháicha ku atyvete ohechakuaáva mba'éichapa oĩ tekoiterape opa tetãme, Human Rights Watch, Tuykomenitã «ha'e gueteri tetã oñemoha'eñóva ha oporojopýva, mburuvicha Gurbanguly Berdymukhamedow rekuái hatã ha iñirũnguéra poguýpe», «onupã ha ombohasa asy umi omomaranduséva hemiandu tetã rekuái rehe térã jeroviapy rehe. Tetã rekuái ndohejái tapichakuéra tohecha mba'ekuaarã ohechaséva. Ndohejái toiko ijyvýpe atyvete ohechakuaáva mba'éichapa oĩ tekoiterape. Oñeimo'ã oĩ hetaite tetã rekuái omokañýva  ka'irãme». Mburuvicha Berdimuhamedow ojapouka hetãyguakuéra tomomba'eguasu chupe, upéicha hogayguakuéra ha iñirũnguéra ikatu ojapo ojaposéva ha oporokuái hendive.

Okakuaaháicha PIB Tuykomenitã retãme, amo 11&nbsp;% 2012 arýpe, upe hína heta ary aja ko tetã viru remimono'õ okakuaágui, ndaha'éi ramo jepe oreko apopy opaichagua oñemu hag̃ua tetã ambuévare, peteĩ mba'epy mante oreko ha oñemu, *gas natural* ojejuhúva ijyvy guýpe, ko tetã niko pe irundyha orekovéva *gas natural* opa tetã ambuéva apytépe. Oreko ramo jepe ijyvy apekue guýpe hetaite mba'epy omoñemu hag̃ua, ko tetã apekue pehẽngue tuichavéva rehe ojaho'i pe tave'ỹ Karakũ, héra he'ise «yvyku'i hũ». Ary 1993 guive, tetãyguakuéra oreko hógape tendyry, y ha *gas natural* hepyme'ẽ'ỹre, tetã rekuái ome'ẽ chupekuéra, upéicha ojapose ary 2030 peve. Peteĩ umi *gas natural* rupa herakuãvévagui ha'e Darvaza yvykua, ojeheróva avei «añaretã rokẽ», ombou ko tetãme heta pytagua ohecha ha oikuaa chupe.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Página oficial del gobierno de Tuykomenitã
* Jean-Baptiste Jeangène Vilmer, ''Turkménistan'', Paris, Non Lieu, 2009
Ju

**Ju** ha'e niko oimeraẽ tembiporu po'i ha michĩ yvypóra oipuru ombovyvy hag̃ua, ijapy tuichave ikuáva ha ijapy michĩve hakua porãva. Ymaite, jukuéra mymba kanguégui térã yvyrágui ijapopyre, ñehesa'ỹijo rupi jahecha ju tujavéva ojejuhúmava hi'are 41.000 ary (karai Srečko Brodar [1893 – 1987] ojuhu Elovéña retãme).  Ko'ãga yvypóra oipuru kuarepoti ojapo hag̃ua jukuéra.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Ñembovyvy rembiporu
Dengue

***Dengue*** térã **dénge** ha'e peteĩ mba'asy víru ombohasáva ñati'ũ (Aedes Aegypti) rupive. Pe ñati'ũ ojopíramo ava hasývape ha upéi ojopi ambuépe ombohasáma hese ko mba'asy, péva oñepyrũ ñati'ũ kuñágui, oĩ 4 ko *dengue* víru juehegua, upe ojehechavéva ome'ẽ akãnundu tuicha, tete ro'o rasy, rete kangypa, resa kupe rasy, ikatu ome'ẽ ñandéve py'avai, ndaja'uséi tembi'u, heta jey ikatu sapy'ánte opa ñañandu'ỹ ko mba'asy. 

Ko ambue katu ivaive ha ikatu ñande juka, ko'a ha'e *dengue hemorrágico*, ikatu huguy pe ñande retepýpe, tĩ ruguy ha tuicha pe ñande rygue rasy.

Upéicha ikatu oiko ñande rehe ko mba'asy: mba'asyapypẽ oñepyrũ 3 térã 5 ára ñande jopi rire pe ñati'ũ, umíva ha'e hína akãnundu tuicha, akãrasy vai, rete rasypa ha ambuéva. Sapy'ánte oĩ tapicha oikéva *dengue* reko ivaivévape. Jaha va'erã tasyo hi'aguĩvehápe ñandégui pe ñañanduve ñande ruguy oĩ yvate, umi tapicha orekóva *dengue* opytu'u va'erã, ho'u heta va'erã pe y, ani ja'u pohã mba'eve chagua he'iỹre ñandéve pohanohára mba'épa ikatu ja'u, 10 térã 15 ára ikatu japytu'u ñañemoporã porãve hag̃ua, opakuévo ko mba'asy osẽmba ñande pirére apeno.

Ikatu jajoko hína ko mba'asy jaipurúrõ *repelente*, ñamonde ao omo'ãva pe ñande retére ani ñande jopi pe ñati'ũ, avei ñamopotĩ umi mba'yru ombyatýva y ky'a, ha pyhare jake hag̃ua jaipurukuaa *mosquitero*.

Kóva ha'e peteĩ mba'asy oĩva opárupi, hakuitehápe ha hakuvyhápe, te'õ oĩ hápe, hetaitereive ojehecha oĩ umi táva hápe.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Texto acerca del dengue en el sitio web de la Universidad de Buenos Aires
* «Dengue», artículo en español en el sitio web de la Organización Mundial de la Salud.
* «Dengue y dengue hemorrágico», artículo en el sitio web de los Centros para el Control y la Prevención de Enfermedades.

Ñemohenda:Mba'asy víru
Tónga

**Tónga**, héra tee hína **Tónga Mburuvi**, (Tónga ñe'ẽme: *Pule'anga Fakatu'i 'o Tonga*; ingleñe'ẽme: *Kingdom of Tonga*) ha'e hína peteĩ tetã hekosãsóva Oseaníape, ojejuhúva ypa'ũ aty Polinésiape ha heko rekuái oporokuái peteĩme amandajére. Ijapekue yguasúpe rupive oñemohembe'y yvate gotyo upe Hyãsia retãvore hérava Wallis ha Futuna ha Samóa retã; yvate kuarahyresẽ ngotyo Samóa Amérika pegua; kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Niue ha ypa'ũnguéra Cook, oĩva Selánda Pyahu poguýpe; ha kuarahyreike gotyo Fíji retã ojejuhu. Ñemby gotyo, ypa'ũnguéra hi'aguĩvéva ha'e niko ypa'ũnguéra Kermadec, Selánda Pyahu ipoguýpe. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ha'e Nukualofa.

Ijyvy apekue niko 747&nbsp;km², upéicha Tónga niko tetã tuichavéva 186ha opa umi tetã ambuéva apytépe. Amo 177 ypa'ũ ha'e niko ko tetã yvy apekue, umívagui 36 ypa'ũme añónte ojehecha oĩ tapichakuéra rekoha. Ko mburuvípe oikove amo 100&nbsp;000 tetãygua. Tónga retãyguakuéra hetakue tuichavéva ijerovia Hesu rapére ha iñe'ẽ ingleñe'ẽ ha Tónga ñe'ẽ.

## Mandu'apy

## Joajuha

* El Reino de Tonga Photo-Banco (ingleñe'ẽme)
Peysiañe'ẽ

thumb|upright=1.25|Peysiañe'ẽ
**Peysiañe'ẽ** (پارسی) ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ oñeñe'ẽva Iran, Ahyganitã ha Tajikitã retãme. Oĩ amo 110.000.000 oñe'ẽkuaáva. Oipuru araveñe'ẽ achegety ohai hag̃ua.

Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Tuválu

**Tuválu** (Tuválu ñe'ẽme, *Tuvalu*; ingleñe'ẽme, *Tuvalu*), oñembohéra akue **Ypa'ũnguéra Ellice** ary 1974 peve, ha'e peteĩ umi irundy tetã hekosãsóvagui ojapóva Polinésia, ha peteĩ umi parundýgui ojapóva Oseanía. Ko tetã itavusu ha'e hína Funafuti.

Ko tetã yvy apekue oñuvã heta ypa'ũ paraguasu Py'aguapýpe ha ojejuhu amo 4000 km Havái'i ypa'ũgui ha Autarália retãgui. Umi tetã Tuválu hi'aguĩvéva niko Kiriváti, Samóa ha Fíji. Ijyvy ha'e 4 yñu ha 5 ykuãirũ, upéicha ijapekue niko 26 km². Táva Vatikáno rire (oikohápe 932 tapicha) ha Náuru retã rire (oikohápe 13&nbsp;048 tekove) ko tetã niko upe tetã hekosãsóva hetãyguakuéra hetakue imichĩvéva. Upéicha avei Tuválu niko upe tetã ONU atýgui hetãyguakuéra hetakue imichĩvéva, ijyvy apekuére oikónte 11&nbsp;810 tapicha.

Ko ñe'ẽngue Tuválu ou ko tetã ypykuéra ñe'ẽ teégui ha he'ise *poapy ypa'ũ*.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Sitio web del gobierno de Tuvalu (Tuválu ñe'ẽme ha ingleñe'ẽme)
* Guía de Tuvalu
* Estadísticas OMS
* Tuvalu Online (Tuválu ñe'ẽme ha ingleñe'ẽme)
* The Sinking of Tuvalu (uválu ñe'ẽme ha ingleñe'ẽme)
Guarimbo pytã

**Guarimbo pytã** () ha'e niko peteĩ guyra juehegua, guarimbonguéra juehepehẽme oĩva. 

Ijyvatekue ohupyty amo 1,10 térã 1,30&nbsp;m, hague pytãngymi, huguáre hague hũ. Itĩ guasu ha karapã ha hesa sa'yju.

Ohaitypo ã tetãme: Argentína, Vorívia, Chíle, Paraguái (Cháko), Perũ ha Uruguái, ha Pindoráma pehẽngue ñembyguáre ohasánte oikomi ha ndohaitypói upépe. Ojehecha chupe sapy'apy'a Ekuator retãme ha ypa'ũnguéra Malvína-pe. Oiko y ndahypýiva, taha'e ha'éva ypa, yno'õ ha osẽhápe ysyrykuéra paraguasúpe.

Ho'ukuaa tymbachu'i, vícho oiko ýre ha syrymbe.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Guyra
Baskin-Robbins

**Baskin Robbins** ha'e peteî cadena global de heladería orekóva franquicia ohasáva 30 tetãme. Umi 5800 lugár apytégui, 2800 oĩ Estados Unídospe. Oñemopyenda ary 1953-pe oñembojoajúvo mokõi emprendimiento helado separado Burt Baskin ha Irv Robbins, ha'éva cuñado. Oñembojoaju mboyve, umi mokõi emprendimiento helado rehegua añónte oñembohéra Burt’s Ice Cream Shop ha Snowbird Ice Cream. Helado Snowbird oguereko 21 sabor upe jave, ojeguerohorýva novedoso ha ipyahúva ramo.

Oñembojoaju rire umi mokõi emprendimiento Baskin-Robbins-pe, upéi oikótava chugui peteĩ heladería mundialmente famoso, oempuja consigna ‘31 sabores.’ Baskin-Robbins ha’e creativo enfoque orekóva omoĩ haguã tenonde gotyo sistema de muestreo —ohejávo tapichakuérape oproba umi helado sabor iñambuéva peteĩ cuchara rosa reheve ojuhu peve pe sabor oipotáva. Avei, Baskin-Robbins ha’e peteĩha oikuaaukáva torta de helado tavayguakuérape.
Xela Arias

thumb|250px|Xela Arias.
**Xela Arias Castaño** (Sarria, 4 jasyapy ary 1962 - Vigo, 2 jasypateĩ ary 2003) ñe’ẽpapára Galiciagua.

## Hembiapokue
### Gallégo ñe'ẽme
;Ñe'ẽpoty
* *[[Denuncia do equilibrio]]* (1986), Edicións Xerais de Galicia
* *Lili sen pistolas* (1986).
* *[[Tigres coma cabalos]]* (1990), Xerais
* *[[Darío a diario]]* (1996)
* *Intempériome* (2003)
* *Maldito lindo*
* *Xela Arias. Poesía reunida (1982-2004)* (2018), Xerais

;Ñemombe'u rehegua
* *[[Non te amola!]]* (2021)

## Joaju

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Galiciagua
Hirochíma ha Nagasáki ojekapupárõguare

**Hirochíma ha Nagasáki ojekapupárõguare**, oiko karai Harry S. Truman, Tetãvore Joapykuéra rendota, oityka rire mokõi tembipu mboka guasu Hapõ mburuvi ári. Upe niko oiko ára 6 ha 9 jasypoapy ary 1945-pe, táva Hirochíma ári peteĩháme ha upéi Nagasáki ári, upe rire Hapõ ndaipu'akái ñorairõme ha oñeme'ẽ, upéicha opákuri Ñorairõ Guasu Mokõiha. Poteĩ jasy aja, Tetãvore Joapykuéra oity mboka Hapõ tavakuéra ári, upe rire oity ku tembipu mboka guasu héra *[[Little Boy]]* táva Hiroshima ári arakõime 6 de agosto de 1945, ha upéi ombokapu ku mboka guasu héra *[[Fat Man]]* táva Nagasáki ári arapópe, 9 jasypoapy. Amo 105&nbsp;000 térã 120&nbsp;000 tekove omano ha 130&nbsp;000 tekove hasyite, ojekapupa rire. Ko'ãga peve, ã jekapupa añónte niko tembipu mboka guasu jeporu oporojuka hag̃ua.

Manhattan Rembiaporã rupive, yvypóra ojapókuri mboka guasu okapúva, átomo rendyry ijapopyréva. Mokõi umi mbokágui ojapo hikuái upe tembiaporãre. Oñembohérakuri mboka peteĩha *Little Boy*, ha ojeitykasékuri Hirochíma ári, upe ambuéva oñembohéra *Fat Man*, ojeity hag̃ua Nagasáki ári. Umi tembipu mboka guasu oipurúva tumingue'a rendyry (*energía atómica*) imbareteveite mboka okapúva ambuévagui, ha ombyaiveite avei. Upe guive, araka'evéma yvypóra ndoipuru jeýi mboka umícha oñorairõvo.

Amo ary 1945 ipahápe, oñeimo'ã 166&nbsp;000 tekove omano Hirochíma távape ha 80&nbsp;000 Nagasáki-pe ho'a guive umi mokõi mboka guasu, amo 246&nbsp;000 omanóva, ojeipapárõ, hákatu ojeikuaa 120&nbsp;000 omanónte umi ára mboka guasu ho'a. Umi omanóva apytepe, 15 térã 20 % omano hasyitégui randipytu (*radiación*) oporojukáva rupive. Upe guive, hetáva umi omano huguy iñakytã'aívagui (*[[leucemia]]*) (231 tekove) ha opaichagua akytã'ai mba'asy ambuéva (334 tekove), umi hasýva ijágui hetére randipytu osẽva mboka guasúgui. Ã mokõi távape, umi omanóva hetakue tuichavéva ha'e akue tapichakuéra ndaha'éiva ñorairõhára.

Ohasa rire 6 ára Nagasáki ojekapupa, 15 jasypoapy aja, Hapõ mburuvi oñeme'ẽ ha omomarandu ndaipu'akái Ñorairõ Guasu Mokõihápe, upéva hekópe oñemoĩkuri kuatiápe ára 2 jasyporundy. Hapõ oñeme'ẽvo, opáma paraguasu Py'aguapy ñorairõ, ha upéicha avei, Ñorairõ Guasu Mokõiha opa. Hapõ daipu'akáigui, oike ijyvy apekuépe Tetãvore Joapykuéra ha umi iñorairõhára irũ —ha oipytyvõ avei chupe tetã Autarália, Índia, Tavetã Joaju ha Selánda Pyahu— ha Hapõ ojeheko me'ẽ va'erã umi Mbohapy Tekorã rupive, he'íva Hapõ ndaikatúi oreko, ojapo térã omoinge mboka guasu oipurúva tumingue'a rendyry ijyvýpe.

## Ta'anga

Ta'ãnga:AtomicEffects-p10a.jpg|Nagasáki ojekapupa mboyve
Ta'ãnga:AtomicEffects-p10b.jpg|Nagasáki ojekapupa rire
Ta'ãnga:UrakamiTenshudoJan1946.jpg|Nagasáki tupão katóliko



Ta'ãnga:AtomicEffects-p7a.jpg|Hirochíma ojekapupa mboyve
Ta'ãnga:AtomicEffects-p7b.jpg|Hirochíma ojekapupa rire
Ta'ãnga:131778 THE RUINS OF THE HIROSHIMA CATHOLIC CHURCH ONE YEAR AFTER THE ATOM BOMB WAS DROPPED.JPG|Hirochíma tupão katóliko


## Mandu'apy

## Joajuha
* "La bomba atómica de Hiroshima: Lo que fue el infierno en la Tierra"
* 

Ñemohenda:Ñorairõ Guasu Mokõiha
Ñemohenda:Hapõ Ñorairõ Guasu Mokõihápe
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra Ñorairõ Guasu Mokõihápe
Ñemohenda:1945
Ñorairõ

**Ñorairõ** niko oñombojováivo rairõhápe yvypóra aty, avano'õ térã tetãnguéra, oipuru hikuái mboka opaichagua oñombohovái hag̃ua oñombohovake mbaretépe aja. Ñorairõhápe hetaite omano, oñehundi táva, koga'a, ñemitỹ ha oñembyai yvypóra rembiapo.

## Mandu'apy
Estadio General Pablo Rojas

**Estadio General Pablo Rojas** (ojeikuaave chupe hína **La Nueva Olla** rehe) ha'e peteĩ vakapipopo *estadio* klu Cerro Porteño mba'e, oiméva tavavo Obrero, Paraguaýpe. Heñói  peteĩ 24 jasypo ary 1970 ha ikatu 45&nbsp;000 tapicha kuéra oike ko'ápe. Péva ha'e *estadio* tuichaitevéva oĩva Paraguáipe ha hepyvéva (50&nbsp;000&nbsp;000 *[[Dólar|dólar]]*).

General Pablo Rojas peteĩ tendotakue Cerro Porteño guare, ha'e oime va'ekue hendivekuéra 14 ary, ha avei tuicha ohupi Cerro Porteño-pe, upévare oñembohéra avei péicha ko *estádio*.

Ko *estádio* pe oñembosarái va'ekue avei hikuái peteĩ *partido* Copa América 1999 peguare.

## Joajuha

Ñemohenda:Paraguay
Guillermo Lasso

**Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza** ha'e 47ha mburuvicha porokuái Ecuador pegua. Ojupi ára 24 may ary 2021-.

Ñemohenda:Mburuvicha Ekuador-pegua
Alemáña nási

**Alemáña nási** niko ojeheroháicha Alemáña oĩrõguare Adolf Hitler ha ijaty nási poguýpe. Ikatu ojehero avei **Reich Mbohapyha** (Alemañañe'ẽme: *Drittes Reich*), he'iséva 'Mburuvi Mbohapyha' térã 'Tavetã Mbohapyha'. Alemáña mburuvi peteĩha ha'e akue upe Rróma Mburuvi Marangatu. Upe mokõiva ha'e Alemáña Mburuvi ary 1871 guive 1918 peve. Nasikuéra he'i ojapo hikuái upe mbohapýva, araka'eve ndaha'éi ramo jepe tetã ijokuái peteĩme umi mburuvi teéicha. Ojeipuruve jepe tetãnguéra ambuévape 'Reich Mbohapyha' omboherarã ko tetã.

Adolf Hitler oisãmbyhy Alemáña násire ndaipu'akái peve Ñorairõ Guasu Mokõihápe, upe Berlin ñorairõ pahaguépe, ha'e ojejukávo amo ary 1945. Nási aty oñehundi upe aryitépe ha umi mburuvicha nási okañy hetãgui, umíva apytépe oĩ heta oñemoĩ va'ekue ka'irãme ha heta ambuéva ojejuka. Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũva (tetãnguéra oñoirũ ombohovakerã nasikuérare) ha URSS ojuka avei heta nási mburuvi umi mba'e vaíre ojapo hikuái ñorairõme. Oĩ avei umíva nomanói ha umíva apytépe heta ohupyty omba'aporã mba'eguasuitévape. Hákatu, araka'eve ojejapose jeýta hembipota nási Alemáña-pe.

Tembirekuái nási oñepyrũ tembipotápe he'i gua'u va'ekue upe "ñemoñare ária" (upe tetãme he'iséva Alemáña retãygua tee ipire morotĩva) oisãmbyhy va'erã opaite umi ñemoñare ambuévare. Ko tembipota oñembotuicha Alemáña ndaipu'akái rire amo Ñorairõ Guasu Peteĩhápe, heta Alemáña retãygua mba'ehetáva sapy'ánte imboriahúgui. Hitler omboja hudiokuérare opa jehasa asy hetãgui, omuñase avei polakokuéra, komunísta kuéra ha heta umíva ijerovia jokuaikuaa asuguáre, tapicha hekojopara, hitanokuéra ha tapicha ikatupyry ambuéva.

Oñehundi rire nási rekuái, opávo Ñorairõ Guasu Mokõiha, Alemáña oñemboja'o ha oñemoĩ umi Tetã Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũva poguýpe. URSS oñembojára Kuarahyresẽ Alemáña rehe ha Tavetã Joaju, Hyãsia, ha Tetãvore Joapykuéra oñemomba'e Kuarahyreike Alemáña rehe.

## Mandu'apy

## Joajuha

*United States Holocaust Memorial Museum. Karaiñe'ẽme.

Ñemohenda:Alemáña rembiasakue
Ñemohenda:1933
Ñemohenda:1934
Ñemohenda:1935
Ñemohenda:1936
Ñemohenda:1937
Ñemohenda:1938
Ñemohenda:1939
Ñemohenda:1940
Ñemohenda:1941
Ñemohenda:1942
Ñemohenda:1943
Ñemohenda:1944
Ñemohenda:1945
Alemáña ondyryrõguare Polóñare 1939-pe

**Alemáña ondyryrõguare Polóñare 1939-pe** oiko Alemáña nási oñorairõvo oñemomba'e hag̃ua Polóña yvy apekuére. Alemáña oñepyrũ oñorairõ ára 1 jasyporundy ary 1939-pe ha Polóña ñorairõhára aty pahague oñeme'ẽ ára 6 jasypa upe aryitépe. Upéicha niko Európa-pe oñepyrũ Ñorairõ Guasu Mokõiha (ñorairõ vaivéva ndaipóri ijojaha ko'ãga peve) ha upéicha avei opa Tavakuairetã Polóña Mokõiha.

Alemáña ondyry Polóñare niko Adolf Hitler hembiapo peteĩha oheka hag̃ua ñorairõ oiko aja Alemáña ruvicháicha. Ndahasýi kuri Alemáña-pe ipu'aka hag̃ua Polóña ñorairõhára atýre, ondyrýgui avei hese tetã URSS ára 17 jasyporundy ha umi tetã ambuéva oñoirũ va'ekue Polóñare (Tavetã Joaju ha Hyãsia) ndohói oipytyvõ hag̃ua chupe. 

Polóña ndaipu'akái rire, heta ohasa asy umi Polóña retãygua ha tuicha oñembovai hekove, tenondeite umi hudío oiko upépe upe aja. Alemáña ondyry aja Polóñare, amo 20 % opaite Polóña retãyguágui omano.

## Mandu'apy

## Joajuha
* 
* Mapa de las Zonas industriales polacas previas a 1939
* Mapa de las posiciones de Polonia
* Mapa de las posiciones alemanas en 1939

Ñemohenda:Ñorairõ Guasu Mokõiha
Ñemohenda:Alemáña rembiasakue
Ñemohenda:1939
Tetã mbaretete

**Tetã mbaretete** ha'e niko tetã ipokatúva ha ituicháva ikatu omboguata hembipotáicha tetã ambuéva, taha'e ha'éva ko tetã mbaretete imba'ehetaitégui, iñorairõhára aty ituichaitégui térã ojekopyty porãvégui tetã ambuére. Tetãnguéra ambuéva ohechakuaa umi tetã mbaretete rembiapo ha reko tee, ha'ekuéra niko ikatu oñorairõ oparupi, oipotárõ, ha ikatu ojekopyty hasy'ỹ oimeraẽ tetã ambuévare.

Umi tetã mbaretete ary 2000 guive:

*Chína
*Alemáña
*Hapõ
*Rrúsia
*Tetãvore Joapykuéra

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tetã
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Nási

**Nási** (térã **Nási reko**; Alemañañe'ẽme:*Nationalsozialismus*) ha'e upe ñeimo'ã oñemboguata haguépe ñesãmbyhy oporokuái va'ekue Alemáña rehe 1933 guive 1945 peve, mburuvicha guasu Adolf Hitler ha ijaty nási ohupírõguare oisãmbyhy hag̃ua Alemáñare. Ko ñeimo'ã oñepyrũkuri amo umi ary 1920 jave ha oñembotuicha 1933-pe, ku aty nási oñepyrũ oporojokuái ha oiko Alemáñagui Reich Mbohapyha, nasikuéra oñembohéraicha hetã. Nasikuéra oisãmbyhy Alemáñare ary 1945 peve, opávo Ñorairõ Guasu Mokõiha ha Alemáña ndaipu'akái. Oiko aja upe ñorairõ guasu, nasikuéra oñemomba'e heta tetã ambuéva yvy pehẽnguére, umíva apytépe oĩ va'ekue Áuteria, Polóña, Hyãsia, Chekolovákia, Hungyria, Tetãnguéra Yvýi, Ndinamáka ha Noruéga.

Umi ohóva nási ñeimo'ã hapykuéri ojerovia va'ekue upe "ñemoñare ária" (chupekuérape he'iséva Alemáña retãygua tee ipire morotĩva) oisãmbyhy va'erã opaite umi ñemoñare ambuévare, ha oimo'ã hikuái umi ñemoñare ha avano'õ ambuéva ohundíta hetã, tenondeite umi hudío, omboja hikuái hudiokuérare Alemáña jehasa asy, ha he'i hetã ndaipu'akái Ñorairõ Guasu Peteĩhápe hetaitehágui umi hudío, upévare tapichakuéra ndaija'éi umi hudíore, omuña ha omboyke hesekuéra, ha ohecha chupekuéra ha'e "ñemoñare ária" jopyhára.

Oñemboguata hag̃ua ko tembipota oporomboykéva, ary 1935-pe Adolf Hitler omosẽ Núremberg apoukapykuéra tojejapo hag̃ua hembipotáicha, umi apoukapy he'i va'ekue ndaikatuiha umi "ñemoñare ária" pegua oñoirũ hudiokuérare ha opaite umi oñembohováiva nási rembipotáre, ha ndohejái avei hudiokuéra oipuru tetã remimoĩmbyre. Upéicha, nasikuéra opororaha py'ỹi mba'yrumýi puku rupive tekoha manorãme, tapicha kuéra nomanóirõ mba'yrumýi nási kuéra orahauka chupekuéra tomano hag̃ua koty'i oporojukávape, oipurúva mba'etĩ ojukáva, hetaite umíva omano va'ekue ha umi apytépe oĩ tenondeitépe hudiokuéra, hitanokuéra, umi Polóña retãygua, komunísta kuéra ha heta umíva ijerovia jokuaikuaa asuguáre, tapicha hekojopara, hitanokuéra ha tapicha ikatupyry ambuéva. Ko jejuka guasu ojehero ko'ãga *[[Holocausto]]*.

## Ehecha avei
* Adolf Hitler
* Holocausto
*Meine Ehre heißt Treue

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Nási reko
Pearl Harbor

thumb|280px|Pearl Harbor ojehechaháicha yvateite guive. **Pearl Harbor** ha'e niko y ndahypýiva yvypóra oipuru ygarupáicha ojejuhúva peteĩ ypápe upe ypa'ũme hérava Oahu, Hawái retãvorépe. Ojejuhu kuarahyreike gotyo upe tetãvore tavusúgui, Honolulu, ha Tetãvore Joapykuéra oipuru ko ypa omoĩ hag̃ua ijaty oñorairõva yguasúpe.

Hembiasakuépe oiko 7 jasypakõi ary 1941-me Hapõ ondyry ko ypa'ũre ohundi hag̃ua Tetãvore Joapykuéra aty ñorairõhára Paraguasu Py'aguapýgui, upéicha ko tetã oike Ñorairõ Guasu Mokõihápe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Joe Biden

**Joeseph Robinette Biden Jr.** (Pennsylvania, 1942) ha’e peteĩ sãmbyhyha ha momaranduharakue ta'ãngambyrýpe, 46ha Tetã peteĩ reko Amérikagua tendota. Biden ha’e Tetã peteĩ reko Amérikagua tendota 20 jasypeteĩ 2021 guive ha orekora’e 78 ary ijeporavóvo, tendota tujaiteve tetãgui.

## ***

Ñemohenda:Tendota Tetãvore Joapykuéra pegua
Natalia Krivoshein de Canese

**Natalia Krivoshein de Canese** heñóikuri ára 7 jasypo ary 1926-pe, táva Prága-pe, ha’éva Chékia retã tavaguasu. Itúva herava’ekue Nicolás Krivoshein ha isýkatu Nina Lomshcov, mokõivéva heñoiva’ekue Rrúsia retãme. Ary 1930-pe og̃uahẽkuri hikuái Paraguay retãme. Itúvango oĩkuri *Facultad de Físicas y Matemáticas de la Universidad Nacional de Asunción* mopu’ãhare apytépe, ko’ág̃a hérava *Facultad de Ingeniería* (Apokatu Aranduo).

Natalia Krivoshein oñemoarandúkuri Mitãmbo’ehao Antequera y Castro-pe ha Mbo’ehao Italiano-pe. Upéi, oñemoarandúkuri Mbo’ehao *Internacional*-pe. Tetã Mbo’ehaovusu Paraguayguápe oñemoarandúkuri apokatúpe ndaikatúiva omohu’ãkuri. Upéi oñemoarandúkuri Guarani ñe'ẽ mbo’ehararã *Instituto de Lingüística Guarani* (Idelguap)-pe oikohaguépe chugui mbo’ehára ha upe rire oiko ichugui Guarani ñe’ẽ mbo’ekuaahára *Instituto Superior de Lenguas, Facultad de Filosofía UNA*-pe.

Natalia Krivoshein oikókuri paraguája okakuaapávo. Omendákuri Arquímedes Canese rehe, pohãnohára, hendive oguerekókuri poteĩ ñemoñare: Jorge, Ricardo, Marta, Juan Carlos, Miguel ha Andrés. Hemiarirõ, tembikuaajára Valentina Canese, ha’e *Instituto Superior de Lenguas UNA* Sãmbyhyhára Guasu.

Natalia Krivoshein de Canese niko mbo’ehára, tembikuaarekahára ha *Kuatiahaipyre Ñe’ẽkõi Ñemitỹ* (1977) mopu’ãhare ha sãmbyhyhára, Feliciano Acosta ha Tadeo Zarratea ndive. Avei *[[Ateneo de Lengua y Cultura Guarani]]* (1985) mopu’ãhare. Hembiapoita apytépe oĩ ko’ãva: “Gramática de la Lengua Guarani” (1983) ha “La educación bilingüe para el Paraguay” (1986). Graziella Corvalán ndive ohaíkuri “El español del Paraguay en contacto con el Guarani” (1987). Feliciano Acosta ndive katu ohai ñe’ẽngueryry Guarani-Español “Ñe’ẽryru” (1990), “Ka’i rekovekue” (1994), “Ka’i rembiasakue” (1994), “Tetãgua remimombe’u” (1996) ha “Mombe’ugua’u” (1999). Tadeo Zarratea ndive ohaíkuri “Morangu, fábulas y cuentos populares universales” (2004).

Natalia Krivoshein de Canese omanókuri ára 14 jasypoapy ary 2019-pe, táva Paraguaýpe, ha’éva Paraguay retã tavaguasu.

## ***
* 7 DE MAYO DE 1926: NACIMIENTO DE NATALIA KRIVOSHEIN DE CANESE, Ohai: David Galeano Olivera.

Krivoshein
Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũvakuéra

**Oñoirũvakuéra** ha'e va'ekue umi tetã ombohovake tee umi Tetã Mbaretete Mbyteguágui rehe oiko aja Ñorairõ Guasu Mokõiha.

Oñepyrũvove ñorairõ guasu, 1 jasyporundy 1939, umi tetã ombohovái va'ekue Alemáña nási rehe ha'e Hyãsia, Polóña ha Tavetã Joaju, upe pahaguére ojoapy umíva Tetãnguéra Ñembojoaju pegua (Kanatã, Autarália, Selánda Pyahu ha Yvyáfrika), Índia Vyretáña pegua ha Nepal. Amo ary 1940-pe, oike ko atýpe Hyãsia Hekosãsóva, Ndinamáka, Noruéga, Véyhika, Luxemburgo, Tetãnguéra Yvýi, Gyrésia ha Jugolávia (1941). Alemáña oha'ã rire ondyry URSS rehe, jasypoteĩ 1941-me, ko tetã oike avei Oñoirũvakuéra atýpe. Tetãvore Joapykuéra oñembojoaju avei 1941 jasypakõime, Hapõ ondyry rire Pearl Harbor rehe, upéicha avei oñembojoaju Tavakuairetã Chína ha Ñemby Amérika retãnguéra (Argentína, Pindoráma ha Paraguái techapyrãme).

## Mandu'apy

Oñoirũvakuéra
Ñorairõ Guasu Mokõiha Retã Mbaretete Mbyteguágui

**Umi Tetã Mbaretete Mbyteguágui** ha'e va'ekue aty ojapo Alemáña nási, Itália ha Hapõ oñembojoajúvo ombohovake hag̃ua umi Tetãnguéra Oñoirũva rehe oiko aja Ñorairõ Guasu Mokõiha. Ko aty ndaipu'akái opávove ñorairõ.

Oñepyrũvo ñorairõ, umi Tetã mbaretete Mbyteguágui ha'e akue Alemáña, Itália ha Hapõ. Oiko akue heta jekupytyha ha ñembyaty ombojoaju hag̃ua ã mbohapy tetã, oho oñondive hag̃ua ñorairõme. Upe rire oñembojoaju avei hese Hĩlándia, Elovákia, Rrumáña, Vugária, Hungyria, ha Tailándia. Ñorairõ pukukuévo, oĩ tetã oheja ko atýpe ha oñembojoaju tetãnguéra oñoirũva rehe, Itália techapyrãme.

## Mandu'apy

Oñoirũvakuéra