open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arumarã

thumb|250px

**Arumarã** (, ) ha'e guyra oikóva ñu oĩva tetã Argentina, Bolivia, Brazil, Paraguái ha Uruguái-pe.

## Yvu


Ñemohenda:Guyra
Mbarãñana

thumb|right|200px|Poyvi Maranhão
thumb|right|200px|Maranhão

**Maranhão** ha`e peteĩ tetãvore Vrasilpe. 
* Tavayguakuéra: 6.118.995
* Táva guasu: São Luís
* Ambue táva: Imperatriz, Timon, Caxias, Açailândia, Codó, Santa Inês, Bacabal ha Balsas

Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Arapapa

thumb|250px

**Arapapa** (, ) ha'e guyra guasu oikóva yvyapasusũ oĩva Ñembyamérika ha México-pe.

Arapapa ha'e peteĩ guyra ijyvatéva 54 cm. Okaru pira, vícho, jatyta, kururu, japeusa, tupi'a, anguja. 

## Yvu


Ñemohenda:Guyra
Poyvi

[thumb|250px|Poyvikuéra [ONU okarusúpe.]]
thumb|250px|right| Poyvi Paraguái (averso). Ratio: 3:5

**Poyvi** ha'e niko peteĩ ao pehẽngue ijysaja ojehechavéva hína takamby irundyjojáicha. Oñemosaingo yvyra po'íre ha ojeipuru ojehechaukarã peteĩ tenda, tetã térã táva.

## Poyvi Paraguái
Oguereko mbohapy tysýi mboyke ijojáva: peteĩ pytã (tekojoja), morotĩ (py'aguapy) ha hovy (sãso). Avei oguereko mokõi Tetã Ta'anga ojoja'ỹva: peteĩ tenondépe he'íva “República del Paraguay" (petẽi palma ha petẽi olivo ojejokuáva iguýpe ha ojeíva ojuehe yvate gotyo ombokuaaporãva peteĩ mbyja sa'yju mimbíva apu'a hovy mbytépe) ha ambue hapykuépe he'íva “Paz y Justicia” (peteĩ leõ ha peteĩ gorro frigio –he'iséva sãso-).
Akãtĩ

thumb|250px

**Akãtĩ** (, ) ha'e guyra oikóva yvyapasusũ oĩva Ñembyamérika-pe.

Akãtĩ ha'e peteĩ guyra ijyvatéva 12,7 cm. Okaru vícho. 

## Yvu


Ñemohenda:Guyra
Villa Alemana

185px|thumb|Villa Alemana táva.
**Villa Alemana**, táva Chilepe. Tavayguakuéra: 122.806 ava (2002).

## Ambuére joaju
* Municipalidad de Villa Alemana

Ñemohenda:Chile táva
TV Globo

**TV Globo** ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Pindoramagua. Japopapyre 26 jasyrundy 1965-pe.

## Herakuã Tembiasagua'ukuéra

*Avenida Brasil
*O Clone
*Fina Estampa
*Passione
*Caminho das Indias
*Viver a Vida
*A Favorita
*O Profeta

Ñemohenda:Ta'angambyry mbohasáva Pindoramagua
Chillán

thumb|280px|right|Chillán táva
**Chillán** táva Chilepe. Ko távape oiko 161.953 (ary 2002). - 511 km²

## Ambuére joaju
* Municipalidad de Chillán

Ñemohenda:Chile táva
Chorao

thumb|250px

**Chorao** (, ) ha'e guyra gua'a oikóva ka'aguy oĩva Argentina, Brazil ha Paraguáipe.

Chorao ha'e peteĩ guyra ijyvatéva 32 cm. 

## Yvu


Ñemohenda:Gua'a
Ytusaingo

**Ytusãingo** ha´éva hína táva tetãvore Taraguipe, Argentinape. Oguereko 21.610 tavayguakuéra (2001). Po kilómetro ko táva guive opytáva représa tetãkõingua Jasyretã ojeprodusíhápe 40 % electricidad oiporúva tetã Argentina. Ysyry Parana ohasáva ko táva rehe ha hembe´ýpe oĩ jejahuhakuéra porã oguerúva heta turista kuéra.

Ñemohenda:Taragui Retãmini táva
Vutã

**Vutã** herateéva **Tavetã Vutã** (dzongkhape འབྲུག་ རྒྱལ་ཁབ་ *Brug rGyal-Khab*) tetã Ñembyásiape oiméva yvytyrysýi Himalájape ha ndorekóiva yrembe'y parápe. Omohembe'y yvate gotyo Chína ndive ha ñemby ngotyo Índia ndive. Kóva niko mburuvichavusujokuái tekome'ẽrehegua ha tekuái róga oime tavusúpe, Tímbu. Vutã tetã imichĩete yvýpe, ijyvy apekue katu 40 994 km² ha oikovy 800 000 ava. Vutã oñemboja'o mokõipa tetãvorépe.

Vutã ypykue oñepyrũ saro'y VIII-pe ñande árape ava Tíbetgua omoinge aja vudarape ha imburuvi ñemboguasu Vutã yvy ãgagua gotyo. Saro'y VII peve ava ko yvýpe oñorairõraka'ejepi, ha tuvicha tíbetgua Shabdrung Ngawang Namgyal ombojoapy chupekuéra ha omboguasu ko yvy.

## Ta'anganguéra

thumb|left|Vutã.
thumb|right|Haa Kuá kuarahyresẽike Vutãme.
[thumb|left|[Gangkhar Puensum(7570m) Gasa Tetãvomepe.]]
thumb|leFT|Tetãmininguera ha tetãvomenguera Vutãgua.
[thumb|left|''[Takhstang Goemba* kuarahyresẽme. ]]
[[Ta'ãnga:Bhutan-masked-dance.jpg|thumb|right|*Chaam* ojerokyhara.]]
[[Ta'ãnga:The capital city o galleryfull.jpeg|thumb|left|*Tava Thimphu''.]]
[thumb|right|[Jigme Khesar Namgyel Wangchuck.]]
Guarulhos

**Guarulhos** ha'e hína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe. 

left|thumb|100px|Poyvi

Ñemohenda:São Paulo táva
Vienã

**Vieña** ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva Ásiape. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Chína Tetarã Retã (*[[Yunan]] ha [[Guangxi]]*) ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Láo ha Cambodia. Itavusu ha'e upe táva Hanoi.
Távayguakuera: 90.000.427 avaApe Tetãkui: 331.210 km²IDH: 0.572 (2007)PIB: US$ 121.412 bi(2010)
Ñe'ẽ: Vietnamañe'ẽ, nepálñe'ẽ, sharchhopñe'ẽ, khengñe'ẽ, bhumthangñe'ẽ.

## Ta'ãngakuera
[250px|left|thumb|[Bahía de Ha Long, Vietnam.]]
[250px|right|thumb|[Langco, Vietnam.]]
[thumb|left|[Phong Nha-Ke Bang, Vietnam.]]
Kuña Yvoragua Ára

Ára 8 jasyapy jave ojegueromandu’a **Kuña Yvoragua Ára**. Upe árape oñemomba’eguasu kuñakuéra jepytaso ohekáva tekojoja kuimba’ekuéra ndive avano’õme ha ijupe g̃uarã, peteĩteĩ, tekoveháicha. Ary 1977-pe Tetãita Atyha omboaje Kuña Yvoragua ha Tetãita Py’aguapy Ára, upe guive ojegueromandu’áva, hetaiterei tetãme, ára 8 jasyapy jave.

## ***
* Kuña Paraguái Ára

Ñemohenda:Arete
Coronel (Chile)

thumb|275px|right|Coronel táva
**Coronel** táva Chilepe. Ko távape oiko 95.527 (ary 2002).

## Ambuére joaju
* Municipalidad de Coronel {es}

Ñemohenda:Chile táva
Tera'ãnga

[thumb|[Pietà, Migel Ãhel mbaꞌe.]]
**Teraꞌãnga** (karaiñeꞌẽme: *estatua*) térã **taꞌaingaita** haꞌe peteĩ tembiapo porãguerojerágui ojejapóva ojogua hag̃ua peteĩ mbaꞌe. Ohechauka teko, yvypóra, ha mbaꞌe ambuéva. Haꞌe peteĩ mbaꞌeporã. Itágui téra kuarepotígui, ikatu ojejapo ñaiꞌũgui téra mbaꞌe hatã ambuévagui, ava ojapo peteĩ ysaja pyahu ko mbaꞌégui.

## Manduꞌapy
Ñemohenda:Tembiapoporã
Tembiapoporã

miniaturadeimagen|
Mba'eporã
**Mba'eporã** ha`e oimeraẽ tembiapo japopapyre Yvypóragui ndive tupytyrã iporãrasáva ha momarandugui, ajevéramo omombe'u temimo'ãkuéra, py'akyrỹikuéra ha peteĩ techa yvóragui.

## Mba'eporã Guaranime
Pe artesanía indígena paraguaya ikatu oñemohenda mokõiha atipe:
*Artesanía indígena añetehápe oiméva, ombo?pu'áa cerámica, cestería, tejido ha hilado-kuéra, talabartería ha arte plumario, upéicha
*Artesanía mestizo, oiméva umi oipyaháva ha enkahe, talla yvyrágui ha ambue producto metal reheguáva.

## Mba'eporãkuéra
* Jeroky
* Mba'epu porã
* Ñe'ẽpoty
* Ñe'ẽporãhaipyre
* Ta'anga'o
* Porãguerojera	
* Ta'anga
Santa Catarina

thumb|right|200px|Poyvi Santa Catarina
[thumb|right|200px|[Florianópolis]]

**Santa Catarina** ha'e voi peteĩ umi 27 tetãvorégui Pindoráma retãme. 
* Tavayguakuéra: 6.910.553
* Táva guasu: Florianópolis
* Ambue táva: Joinville, Blumenau, São José, Chapecó, Criciúma, Itajaí, Jaraguá do Sul, Palhoça, Lages ha ambuéva.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Serra do Rio do Rastro.jpg|
Ta'ãnga:Snow in São Joaquim (SC) 1988b.jpg|
Ta'ãnga:Vista parcial de Balneário Camboriú SC a partir do Parque Unipraias.JPG|
Ta'ãnga:Costa Sul Ilha Arvoredo SC Brasil.jpg|
Ta'ãnga:Baía Sul de Florianópolis.jpg|
Vitakúra

**Vitakúra** (epañañe’ẽme: *Vitacura*, oúva mapucheñe’ẽgui *fütra kura,* «ita guasu») ha’e peteĩ komúna ojejuhúva Santiágope, Chíle tavusu. Hi’área ohupyty 28,3 sp² ha oguereko 85,400 tavaygua.
## Ambuére joaju
* Municipalidad de Vitacura {es}

Ñemohenda:Chile táva
Viña del Mar

thumb|275px|right|Viña del Mar táva
**Viña del Mar** táva Chilepe oimeha Paraguasu Py'aguapyrembe´ýpe. Ko távape oĩko 334.248 (ary 2017) ha oguereko jejahuhakuéra pora ohohápe heta chileyguakuéra ha ava ambue tetaygua.

## Ambuére joaju
* Municipalidad de Viña del Mar

Ñemohenda:Chile táva
Ta'ãnga'ita

**Ta'ãnga'ita** ha **Óga ita tuicháva** ha`e peteĩ tembiapo py'aguasugui mba'eporãgui, tembiasakuegui ha tembiapogui. Avei oĩ ta'ãnga'ita japopapyre hag̃ua omandu´a peteĩ máva ha peteĩ tembiasa.

## Ta'ãnga'ita herakuã
[thumb|right|180px|[Sãso Tetera'ãnga, New York City, Tetã peteĩ reko Amérikagua.]]
[thumb|right|180px|[Pu'aka Yvyrapã.]]
[thumb|right|180px|[Marangatu Vasílio Tupão guasu.]]
* Sãso Tetera'ãnga 
* Tupão guasu León
* Taj Mahal
* Pu'aka Yvyrapã 
* Tupão guasu Marangatu Basilio
* Kirito Pysyrõhára
* Cristo-Rei (Ta'ãnga'ita)
* Koty Tesaroryrã Rómagui
* Eiffel Óga tuicha
* Tenda Pytã

## Paraguái Ta'ãnga'ita
* Mburuvicha Róga
* Panteón Nacional de los Héroes
* Palacio de los López

Ñemohenda:Tembiapoporã
Sãso Retera'ãnga

thumb|right|Sãso Retera'ãnga
**Sãso Retera'ãnga** térã **Sãso Tera'ãnga** (Inglesñe'ẽme:*Statue of Liberty*) ha'e peteĩ ta'ãnga'ita, oĩ Sasõ Ypa'ũme, Táva Nueva York, Tetãvore Joapykuérape. Ojejapopa ára 28 jasypa 1886-pe. Kóva niko Hyãsia jopói ome'ẽ va'ekue Tetãvore Joapykuérape 1886-pe oñemboarete hag̃ua ojapóma 100 ary upe tetã hekosãsoha ha ohechauka hag̃ua ã mokõi tetã ijekupyty porãha. Karai Frédéric Auguste Bartholdi ha Gustave Eiffel ojapo. Iyvatekue ohupyty 46,05 métro, ha ipohyikue 225 toneláda. Oiko chugui Yvypóra reko rembiejakue ary 1984 guive.

## Joajuha
; Inglesñe'ẽme
* Página web oficial del ''National Park Service, Statue of Liberty National Monument''
* Statue of Liberty National Monument Información al visitante.

Ñemohenda:Ta'ãnga'ita
Ñemohenda:Táva Nueva York
Yvypóra reko rembiejakue

thumb|right|Yvypóra reko rembiejakue poyvi.
**Yvypóra reko rembiejakue** (Karaiñe'ẽ: *Patrimonio de la Humanidad*) ha'e Unesco ojeheroháicha tenda imba'eguasúva Yvýpe (taha'e ha'éva tavakuéra, ka'aguy, yvyty, ypa, itakua, óga guasu térã ta'ãnga'ita) ha ijeporavopyre 21 Tetãre oĩ Unesco Amandaje guasúpe..

Ko Unesco rembiapo hupytyrã ha'e ojuhu, ombokuatia ha oñangareko tenda oimeraẽva imba'eguasúva yvypóra rekoteépe ha tembiejakue yvypóra ypykue oheja ymaguare guive.

## Paraguáipe
### Ruinas jesuíticas de Jesús y Trinidad
*Ehechavékena: Ruinas jesuíticas de Jesús y Trinidad

Ruinas jesuíticas de Jesús y Trinidad oiméva Departamento Itapúa-pe, Paraguái, ko’ãva reducción ojeguerekóva gueteri, ko’ãva apytépe umi táva omopyendáva’ekue misionero jesuita oikundahávo Ñembyamérika siglo XVII jave.
Ko’ã fundación religiosa, umi oĩva mbytépe, omoheñóiva ary 1609 ha oipysóva 150 ary pukukue. Ko’ã reducción ijeiporavóva ha omombove’úva ha’éha Patrimonio Histórico de la Humanidad péva UNESCO rupive ary 1993 jave.

## Ehecha avei
* Unesco
* Tekopy tee ojehechakuaa'ỹva Yvypóra reko pegua

## Mandu'apy

## Joaju

* Unesco renda

Ñemohenda:Ta'ãnga'ita
Ñemohenda:Unesco
Kirito Pysyrõhára

[thumb|300px|right|[Tetera'ãnga Kirito Pysyrõhára Rio de Janeiro távape.]]
**Kirito Pysyrõhára** ha **Kirito Korokovádogui** (Poytugañe'ẽ: *Cristo Redentor* - *Cristo do Corcovado*) ha'e peteĩ Kirito retera'ãnga, oĩ Rio de Janeiro távape, Pindorama retãme. Oreko 38 metro ha oĩ 709 metro yvatekue yguasu ári, yvyty Korokovádo ári. Ha'e peteĩva umi Pokõi tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua mbytépe. Omboty'oakue ára 12 jasypápe, ary 1931-pe. Amo 1 900 000 tapicha kuéra oho ohecha Kirito Pysyrõhára opa arýpe.

Ñemohenda:Ta'ãnga'ita
Ñemohenda:Táva Rio de Janeiro
Ñemohenda:Pokõi tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua
Eiffel Óga tuicha

[thumb|right|Óga tuicha Eiffel, Champ de Mars, [Parĩ távape.]]
**Óga tuicha Eiffel** (Hyãsiañe'ẽ: Tour Eiffel, /tuʀ ɛfɛl/) ha'e peteĩ óga tuicha itakanduágui ijapopyréva oñemopu'ã akue saro'y XIX-pe, oĩ Champ de Mars okarusúpe, Parĩ távape, óga mba'eguasúva karai Gustave Eiffel ojapo akue. Kóva niko upe óga yvatevéva Parĩ távape, ijyvatekue ohupyty amo 324 métro. Ojejapopa ára 31 jasyapy 1889-pe. Oiko chugui Hyãsia rechaukaha herakuãvéva yvórape. Oñemopehẽ irundy vorépe.

## Joajuha

Ñemohenda:Ta'ãnga'ita
Ñemohenda:Hyãsia
Koty tesaroryrã Rrómagui

[thumb|right|Koty Tesaroryrã Rrómagui, [2007-pe, Rróma.]]
**Koty Tesaroryrã Rrómagui** ha'e peteĩ ñoha'anga óga tuicha, jogapopapyre I arapa'ũgui, Rróma mbytepe, Itália. Kurive, itéra ha'ekue *Amphitheatrum Flavium*. Guive 1980 ha'e Tembiejakue Yvypóra rekogui (Patrimonio de la Humanidad) ha guive 7 jasypokõi 2007-pe ha'e peteĩ Pyahu Pokõi Tembiechapyrã Yvóragui Ãgagua. Koty Tesaroryrã Rrómagui orekokue tesaroryrã ñeha'ãkuéra kysepukúpe ñorairõhagui ha tesaroryrã herakuã.

## Jeporu
Ijeporu ha'ekue ñeha'ãkuéra kysepukúpe ñorairõhagui, jejuka máva ha jejuka mymba. Tymba'api ha'ekue tapiagua, mymbajuka tymba ka'aguy Afrikagui. Ijeporu ha'ekue avei Ñorairõ Yga rehegua.
Ko'ãgagua ijeporu ha'e turismo.

Ñemohenda:Rróma
Ñemohenda:Ta'ãnga'ita
Ñemohenda:Pokõi tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua
Karaguata'y

**Karaguata´y** ha´éva táva Argentinape, tetãvore Misiones (Argentina)pe oikovehápe 1.191 tavayguakuéra. Opyta 30 kilómetro táva Eldoradoguive.

Ñemohenda:Argentina táva
Mosuku

**Mosuku** ha'e Rrúsia tavusu. Ko tavaguasu oguereko 10.562.099 tavaygua. Tavaguasu Mosuku hína tavaguasu tuichavéva opa Európape. Ijapytépe oĩ upe ysyry Mosokóva ha hembe'ýre opyta "Óga morotĩ" (Белый дом) oikovehápe mburuvicha guasu Rrúsia retãgua.

## Mandua'py
2013

**2013** - ary. 

## Ararechauka
### Jasyteĩ

### Jasykõi

### Jasyapy

### Jasyrundy

### Jasypo

### Jasypoteĩ

### Jasypokõi

### Jasypoapy

### Jasyporundy

### Jasypa

### Jasypateĩ

### Jasypakõi

## Tembiasa
* Elección presidencial Paraguaipe

## Heñói
*

## Omano'akue
* 

## Joaju

----

...2012-2013-2014...
Ñemby Máto Gyróso

thumb|right|200px|Poyvi Ñemby Máto Gyróso
thumb|right|200px|Ñu guasu

**Ñemby Máto Gyróso** ha'e peteĩ tetãvore Pindoráma retãme. 
* Tavayguakuéra: 2 449 341
* Táva guasuveva: Ñu guasu
* Ambue táva: Ponta Porã, Ndourados, Korumbá.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Por do sol.jpg|
Ta'ãnga:BR-267.jpg|
Ta'ãnga:Campo Grande Airport from the boarding lanes.JPG|
Ta'ãnga:Brazil State MatoGrossodoSul.svg|



Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Máto Gyróso

thumb|right|200px|Máto Gyróso poyvi.
thumb|right|200px|Kyjapa.

**Máto Gyróso** (*Mato Grosso*) ha’e peteĩ tetãvore tetã Pindoráma rehegua. 
* Tavayguakuéra: 3 305 531
* Táva guasu: Kyjapa
* Ambue táva: Várzea Grande, Rondonópolis, Sinop, Cáceres.

## Ta’ãnga



Ta'ãnga:Catedral Metropolitana2 (Cuiaba).jpg|
Ta'ãnga:Veu de noiva.JPG|
Ta'ãnga:Rio Guaporé em Pontes e Lacerda1.JPG|

Ta'ãnga:BR-163-364-070.jpg|



Ñemohenda:Tetãvorekuéra Vrasilgui
Parana (tetãvore)

thumb|right|200px|Poyvi Paraná
[thumb|right|200px|[Kuri'ytýva.]]

**Parana** ha'e peteĩ tetãvore pindoramagua. 
* Tavayguakuéra: 10 439 601
* Táva guasu: Kuri'ytýva
* Ambue táva: Foz do Iguaçu, Londrina, Maringá.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Pinheiro-do-Paraná.jpg| 
Ta'ãnga:Itaipu 2.jpg| 
Ta'ãnga:Brejatuba.JPG| 
Ta'ãnga:EstufaJardimBotanicoCuritibaBrasil.JPG| 
Ta'ãnga:Ilha do Mel Paranaguá Paraná Brasil.jpg|
Apytu'ũ (arandupykuaaty)

*
**Apytu'ũ**, arandupykuaatýpe, he'ise mba'éichapa peteĩ tapicha ojepy'amongeta, mba'éichapa hemimo'ã ha oñemoarandu, opamba'e imandu'áva, oñandúva ha oipotáva, mba'éichapa ojekupyty ha ohecha hapichakuéra ambuévare. Oĩ ko'ã apytu'ũ rembiapo apytépe yvypóra akãme añónte oĩva, ambuéva katu mymbakuéra avei oguereko. Umi apytu'ũ rembiapógui niko osẽ yvypóra remiandu, umíva hese yvypóra ohechakuaa ha oñandukuaa hekoha, hapichakuéra ha hembiasa, upévare osẽ ichugui umi mba'e jajeroviáva, mba'e ñanderechaukáva ñanderasyha, mba'e ñanemopirĩmbáva ha mba'e jajaposéva.

Arandupykuaaty hína pe ohesa'ỹijóva ha oipyguaráva mba'éichapa yvypóra apytu'ũ oiko ha omba'apo.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Arandupykuaaty
Marangatu Vasílio Tupão guasu

thumb|right|280px|Marangatu Vasílio Tupão guasu.
**Marangatu Vasílio Tupão guasu** ha'e peteĩ tupão guasu tape ypýre ombo'éva Moskupe, Rrusia. Omboty'oakue 12 jasypokõi 1561-pe. Oĩ Tenda Pytã. Guive 1990 ha'e Tembiejakue Yvypóra rekogui (Patrimonio de la Humanidad).

Ñemohenda:Ta'ãnga'ita
Ñemohenda:Mosku
Ñorairõ ýpe

thumb|Ñorairõ ype oipurúva yga guasu.
**Ñorairõ ýpe** ha'e peteĩ ñorairõ oipurúva yga guasu oñorairõ hag̃ua, oñeha'ãva para, paraguasúpe, ypa térã ysyrýpe.

## Mba’éichapa oñeñorairõ ko'ãga
Oikoháicha umi ambue ñorairõicha ko'ãgagua, umi ñorairõ ýpe ko'ãgagua avei oñemopyenda "ombokapu ha oku'e" va'erã. Pe añetetéva ome’ẽva ichupe pe mbaretekue ha'e pe mba’ekuaa ojeipurúva ojejuhu haguã mba'éichapa oñembokapu porãta. Pe ku'e oipurútava iñimportantetereíva umi ñorairõ ko'ãgaguápe; peteĩ ygarata aty ko'ãgagua ikatu oho mombyryete peteĩ árape.

Ñemohenda:Ñorairõ
Ypa Mirĩ

thumb|right
**Ypa Mirĩ** (Karaiñe'ẽ: *Laguna Merín* - Poytugañe'ẽ: *Lagoa Mirim*) ha'e peteĩ ypa tuicha. Oĩ Pindoráma rembe'y gotyo (Rio Grande do Sul) ha Uruguái. Ijapekue ha'e 62.250 km².

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ypa
Ñemohenda:Pindoráma yvyapekuaa
Ñemohenda:Uruguái yvyapekuaa
Jasy (ára)

**Jasy** ha'e peteĩ ára aty, apytépe 31 ha 28 ára. 

* Jasyteĩ oguereko 31 ára.
* Jasykõi oguereko 28 ára.
* Jasyapy oguereko 31 ára.
* Jasyrundy oguereko 30 ára.
* Jasypo oguereko 31 ára.
* Jasypoteĩ oguereko 30 ára.
* Jasypokõi oguereko 31 ára.
* Jasypoapy oguereko 31 ára.
* Jasyporundy oguereko 30 ára.
* Jasypa oguereko 31 ára.
* Jasypateĩ oguereko 30 ára.
* Jasypakõi oguereko 31 ára.

Jasy
Michelangelo

**Michelangelo Buonarroti** (Caprese, 6 jasyapy 1475-Rróma, 18 jasykõi 1564), ojeheróva karaiñe'ẽme **Miguel Ángel**, ha'ekue peteĩ jogapokuaahára, pandára, moha'angahára ha ñe'ẽpapára Itália pegua upe *[[Renacimiento]]* ára pukukuégui, herakuãitéva yvy ape ári peteĩ tembiapoporã apohára mba'eguasuitéva ramo taha'e ha'éva umi ta'anga ojapokuaáva itápe térã umi óga iporãjepéva omopu'ãukáva. Omba'apo amo 70 ary pukukuévo táva Florénsia ha Rróma, ko'ã távape oiko va'ekue umi ohepyme'ẽva chupe, ñemoñare Médici Florénsia pegua ha umi pa'i guasu Rrómame.

Michelangelo añoite kuri pe tembiapoporã apohára Yvy kuarahyreikeguápe ohecháva oikove aja oñemonguatiávo mokõi arandukápe hekove rembiasa: *Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori*, ohai Giorgio Vasari, oikuaauka 1550 jave, ha Michelangelo añoite pe oikovéva gueteri umi oñemombe'úva apytépe, ha *Vita de Michelangelo Buonarroti*, ohai 1553 jave Ascanio Condivi, moha'angahára ha Michelangelo remimbo'e. Umi ijaveguáva heta omomba'eguasu chupe ha ombohéra hikuái chupe*Divino* (he'iséva 'orekóva Ñandejára reko'). Benedetto Varchi, ára 12 jasykõi 1560, omondo chupe peteĩ kuatiañe'ẽ opa umi Florénsia tavaygua rérape he'íva:

Ikatupyry verajepéva opa hembiapokuépe, akóinte oheka pe iporãvéva. Umi itápe ñemoha'anga, ha'ete voi he'i, pe tembiapo ohayhuvéva ha pe oñepyrũhápe oñembokatupyry; upe rire, ñemoha'anga ha ñembosa'y, ha'ete haimete peteĩ tembiapouka ojapo pápa Julio II, ha ipahápe oiko chugui tembiapo iporã veráva, Kapílla Sixtina ape; ha hekove pahápe, omba'apo óga guasu ñepu'ã aponde'ápe. Hembiapokue hetaitéva, ko ára peve opyta 40 térã 50 ta'anga itápe, 4 ñemoha'anga, heta ta'anga kuatiápe ha umi ñembosa'y Kapílla Sixtina ha Kapílla Paulina-pe.

## Hembiapokue


File:Michelangelo Bacchus.jpg|
File:Firenze.Palvecchio.500.Michelangelo2.JPG|
File:Autori vari, arca di san domenico, angelo reggicandelabro di michelangelo, 1494, 01.jpg|
File:Madonna michelangelo1.jpg|Madonna
File:Leda and the Swan, After Michelangelo.jpg|Leda 
File:Michelangelo pietà rondanini.jpg|*Pietà Rondanini*

File:StPetersDomePD.jpg|
File:Dying slave Louvre MR 1590.jpg| 
File:Rebellious Slave (Michelangelo).jpg|
File:Andr37.jpg| Ganymede, copia de 1532.
File:Buonarotti-scala.jpg|Madonna
File:Michelangelo's Pieta 5450 cut out black.jpg|


## Marandu'i

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Pietà

**Pietà** (Avañe'ẽ:Poriahuvereko) ha'e peteĩ tera'ãnga ha ta'ãnga, omoha'anga Hesu jyvape Mariagua (Isy).

## Techapyrã

Ta'ãnga:Hans Memling 055.jpg|
Ta'ãnga:Michelangelo's Pieta 5450 cut out black.jpg|
Ta'ãnga:Michelangelo Pieta Firenze.jpg|
Ta'ãnga:Luis de Morales 022.jpg|
Ta'ãnga:El Greco Pietà.jpg|
Ta'ãnga:Vincent Willem van Gogh 083.jpg|
Ta'ãnga:ND de Fourvière Vitrail 250709 21.jpg|
Ta'ãnga:Araujo02.jpg|


Ñemohenda:Tembiapoporã
Okarusu Pytã

[thumb|right|300px|Okarusu Pytã, [Mosku, Rrúsia.]]
**Okarusu Pytã** (Rrusiañe'ẽme:*Красная площадь, Krásnaya plóshchad*) ha'e peteĩ tenda Mosku távape, Rrúsia retãme. Ipyrusu ohupyty 70 métro ha ipukukue 330 métro. Oiko chugui Yvypóra reko rembiejakue ary 1990 guive.

## Joajuha

Ñemohenda:Mosku
Ñemohenda:Ta'ãnga'ita
Chotoy titisiri

thumb|250px

**Chotoy titisiri** (, ) ha'e guyra oikóva ñu ha ka'aguy oĩva tetã Argentina, Bolivia, Brazil, Paraguái ha Uruguái-pe.

Chotoy titisiri ha'e peteĩ guyra ijyvatéva 19-22 cm. Okaru vícho ha yso.

## Yvu


Ñemohenda:Guyra
Chopĩ sa'yju

thumb|250px

**Chopĩ sa'yju** (, ) ha'e guyra oikóva ñu pa'ũ oĩva Argentina, Brazil, Uruguái ha Paraguáipe.

## Yvu


Ñemohenda:Guyra
Eichuja'i

thumb|250px

**Eichuja'i** (, ) ha'e guyra oikóva ñu oĩva Ñembyamérika, Mbyteamérika ha Méjiko-pe.

Chotoy titisiri ha'e peteĩ guyra ijyvatéva 15 cm. Okaru yva.

## Yvu


Ñemohenda:Guyra
Gua'a pytã

thumb|250px
thumb| ''Ara chloropterus''

**Gua'a pytã** (, ) ha'e guyra gua'a oikóva ka'aguy oĩva Ñembyamérikape, Paranaguasu ka'aguy guasu-pe.

Gua'a pytã ha'e peteĩ guyra ijyvatéva 100 cm. Okaru ta'ỹi, yva ha yvapo. 

## Yvu


Ñemohenda:Gua'a
Paranaguasu

**Paranaguasu** hérava avei **Ysyry Amasóna** (Peroñe'ẽ: *Rio Amazonas* térã *Rio Solimões*, karaiñe'ẽme: *Río Amazonas*) ha'e ysyry hi'yetáva opaite Yvýpe, ha ysyry pukuve mokõiha, opyta Ñembyamérikape ha osyry umi tetã Perũ, Kolómbia ha Pindoráma rupive. Oñepyru Perũme, ysytyrysýi Andes-pe, umi ysyry Marañon ha Ukaiali ndive ha osẽ paraguasu Atlántiko-pe. 

Paranaguasu ipukueterei (ysyry Nilo mante ipukuvéva). Ysyry Paranaguasu oguereko 6500 km ipukukue, ha umi ysyry ambuéva osẽva chugui omohe'õ Amasóna ka'aguy guasu, hembe'ýre oĩ táva guasu Iquitos, tetãvore Loreto,  Manaus, tetãvore Amazonas itavusu ha táva guasu Belém, tetãvore Para itavusu.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
*Ysyrykuéra rysýi pukukuére
*Pirajaguara
*Kuriju
*Tukã

Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Ñemohenda:Ysyry Perũme
Ñemohenda:Ysyry Kolómbiape
Ñe'ẽporãhaipyre

**Ñe'ẽporãhaipyre** ha'e opa mba'eporã ojehaíva térã oñemoĩva kuatiápe. Ñe'ẽporãhaipyre ikatu he'ise avei opa kuatiakuéra ha mba'e ojehaímava peteĩ tetãme, upéicha oje'évo "Paraguái ñe'ẽporãhaipyre" he'ise opa mba'e ojehaímava ha oñemoĩ kuatiápe ku tetãme.

## Ikatu rehecha avei
*Tembiasagua'u
*Mombe'urã
*Ñe'ẽpoty
*Kuatiañe'ẽ
Tembikuaaty

**Tembikuaaty** niko pe jajapóva jaikuaa hag̃ua ñande rekoha ha ñañemoaranduve hag̃ua, upe niko ojejapo va'erã ñehesa'ỹijo ha ñeporandu rupive. Umi tembikuaaty jaipurúva jaikuaa hag̃ua ñande rekoha ojehero tembikuaaty tekohaguigua, umíva apytépe oĩ kímika, tekovekuaaty, mbyjakuaa, yvyrekokuaa ha mba'erekokuaa, ko'ãva oipuru ñehesa'ỹijo ha ñeha'ãreko ohechauka hag̃ua imarandu, imba'ekuaarã ha ijapopyme'ẽ.

Ñahesa'ỹijo ha jajetypeka hag̃ua jaipuru va'erã pe tembikuaaty rape, ku aporeko he'íva jaikuaa porã hag̃ua peteĩ mba'e ñamaña hekopete va'erã hese, jaheka va'erã hekotee, ñaha'ã chupe ha jajapo va'erã hese kuaara'ã, upéicha ikatu jahupyty techaukapy hesakãva ha ikatu ñañemoaranduve hese.

Umíva oipuru tembikuaaty hembiapópe ha ohesa'ỹijo omoheñói hag̃ua mba'e pyahu térã ojetypeka hekoháre ohechauka hag̃ua mba'éichapa oiko ojehero hína "tembikuaatyhára". Ojetypeka hikuái peteĩ mba'e rehe omaña porãvo hese, oha'ã ha ojapo va'erã hese kuaara'ã opaichagua, upéicha tembikuaatyhára omyesakãkuaa mba'éichapa oiko peteĩ mba'e ha mba'épa ikatu oikóta hese.

## Mandu'apy

## Joajuha

* ''Scientific American''
* ''Investigación y Ciencia'' - *Scientific American* karaiñe'ẽme
Plasma

thumb|Plasma mba'erendy.
**Plasma** ha'e peteĩ umi mba'e rekoteekuéra, mba'etĩ ojoguáva. Ojehecha *plasma* oñembojo'ávo mbaretekue mba'etĩre ha umi tovendy (*electrones*) ojei tumingue'águi.

## Joajuha



Ñemohenda:Mbyjakuaa
Mbyja

[thumb|Peteĩ [Mbyjaty.]]
**Mbyja** (Karaiñe'ẽ: *estrella*) hérava avei **jasytata** ha'e peteĩ apu'a ''plasma'' ijapopyre, ituichaitereíva ha hendypáva. Mbyja ñande Yvy hi'aguĩvéva niko Kuarahy, kóva imombyry Yvýgui amo 149.597.870.700 m. Mbyjakuéra ambuéva ikatu jahecha pyhare jave ñande resarupínte, ojekuaa peteĩ kyta hendypáva. Avei oĩ heta mbyja ndaikatúiva jahecha ñande resarupi ha ñaikotevéva peteĩ techambyry jahecha porã hag̃ua.
 
Peteĩ mbyja oguereko ipa'ũndýre pe mbyte (*núcleo*), ahoja (*manto*) ha ára pytu (*atmósfera*).
Mbyjakuéra ikatu oiko 1.000.000 (peteĩ sua) térã 100.000.000.000.000 (sa suakõi) ary, peteĩ mbyja tuicháva oiko sa'ive ambue mbyja michĩvévagui.

Umaite guive mbyjakuéra oñembyaty mbyjatýre, ko'ãva oñembohéra ojoguahápe ta'anga.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Mbyjakuaa
Justin Bieber

thumb|right|Justin Bieber (2015)

**Justin Drew Bieber** (21 jasyapy ary 1994 táva Stratford Canadá retãme) ha'e opurahéiva ha purahéi haihára Kanatãgua. Michĩmi guive ohayhu purahéi ha oñemomarandu ijeheguínte batería, piano, trompeta ha mbaraka mbopúpe. Ogueroguata mboyve 13 ary, oike petei purahei ñeha'ãháme ha aimete oguahẽ hu'ãmeve. Ikatu hag̃ua ipehenguekuéra ndaikatuiva ohecha ipurahei, ohupi *[[Youtube]]*-pe. Pya'eterei ndaha'evéima ipehenguekuérante ohendúva ipurahéi ha ohecháva chupe, hákatu hetaiterei mitãkuña ha mitakuña'i oñongatu chupe iñe'ãme. Ohendu avei chupe peteĩ purahéi mba'apo pegua tuvicha, ha oipy'ỹvo ichupe omba'po hag̃ua purahéipe. Upe arýpe omotenonde peteĩ *CD* hérava "*One time*". Uperire oguahe ambue hérava "My World". Upete guive ojupi ipurahéi hu'ã hu'ãvéme.

Bieber
Tesãi Arapygua Ára

**Tesãi Arapygua Ára** niko oñemomorãjepi ára 7 jasyrundy jave, ñavõ ary, ojegueromandu’ávo Tesãi Arapygua Atyguasu (OMS) arareñói, ojehuva’ekue ary 1948-pe. Arykuéra ohasávape, ojeporavójepi peteĩ mba’ekuaarã oipy’apýva OMS-pe ha upe mba’e ojeporavova’ekuére oñemba’apo peteĩ ary pukukue.

Tesãi Arapygua Ára niko, amo hapópe, ha’ehína peteĩ tembiapo guasu oñemboguatáva ko yvy ape ári ha oñehenoihápe maymávape -atykuéra moakãhára guive, opaite tapicha taha’e ha’ehapegua peve- ojesareko hag̃ua peteĩ teko asy reruháre ikatútava ojaho’i ko ñande rekoha guasu.

Ojesarekóvo umi teko asy reruháre iñapysẽva ohóvo, ko ára momorã avei omoheñói peteĩ pa’ũ ikatuhápe jajojuhupa ñañangareko hag̃ua tesãire ha opavavete tapicha rekokatúre.

## ***
*Leer original de la OMS

Ñemohenda:Ára
Arapy

thumb|Peteĩ ta'ãnga arapygua
**Arapy** (karaiñe'eme: Mundo) ha **Arapyete**         (karaiñe'ẽme: Universo) ha'e opa mba'e ha ára, ha opa teko teterehegua mba'egui ha ku'erã.

## Arapy Reñói

Ñepyrũrãme ndaipóriva’ekue mba’eve. Oikoraka’e peteĩ typy’ũvusu (caos). Upeichaháguinte heñóisapy’a mbara'e (energía) osẽhágui avei arapy, sapy’aitépe, peteĩ tesapirĩme. Upe mba’eguasuete ojehúva oñembohéra Big Bang (Kapu’ypy Guasu). Upe guive ava imandu’a avei hembikuaa ypýre. Upe kapu’ypy ojehúkuri ojapóma parundysu sua ary (14 mil millones de años).
Oje’e hag̃ua arapy oguerekoha parundysu sua ary, ndahi’areiete, tembikuaa rekahára (investigadores) oisãmbyhy peteĩ arapyrechaha (telescopio), oñembohérava Hubble, peteĩ mbyja atýre, oĩva mbyjaita’aty (constelación) hérava Escorpio-pe; imombyrýva ñande yvy’apu’águi (planeta) 7000 tendy arajere (año luz). Oje’e umíva umi mbyja aty ha’eha umi itujavéva arapýpe, ha heñoihague ojapo su sua ary, oiko rire upe kapu’ypy. Umi mbyja apytépe jajuhukuaa avei heta mbyja kusugue, ijaku’i ha ho’ysã mbeguekatúva. Ko’ã mbyja rupive ikatu ojekuaa mboy arýpa oguereko arapy.

Ñemohenda:Mbyjakuaa
Ta’ãngamýi

**Ta'ãngamýi**, hérava avei **ta'ãngasyry**', ha'e ta'ãnga aty oñembohysýiva ohechauka gua'u mba'e omýiva ojekuaaukávo peteĩ mba'e rechahápe. Upéicha, ta'ãngamýi ningo mba'e omombe'úva tembiasa ta'ãnga rupive, ikatu avei oñembojoapy ipu ha iñe'ẽrã, taha'e ha'éva mba'e añetehápe oiko va'ekue térã gua'únte oñemombe'úva, avei taha'e ha'éva mba'e tapichakuéra ojapo térã mba'e oñemoha'ãngáva.

Ta'ãngamýi ojejapokuaa oñeguenohẽvo ta'ãngakuéra, upéicha ojejapo peteĩ ta'anga apoha rupive ojeheróva "kámara", ikatu oñeguenohẽ mba'e añetegua ra'ãnga, tapichakuéra oikóvo ñoha'ãngahára ramo kámara renondépe, térã mba'e oñemoha'ãngáva ra'ãnga, taha'e ha'éva ta'ãnga po rupive ojejapóva térã kombutadóra rupive.

Ta'ãngakuéra oñeñongatu ha upéi ojehechauka mba'e rechahápe. Ko'ág̃a, ta'ãngamýi ojejapo kombutadóra rupive, upe he'ise ndahasýi oñeñongatu ha oñemyasãi hag̃ua. Yma, oñembojoapy va'erã hese ipu ha iñe'ẽ, ta'ãngakuéra oñeñongatu mba'e apu'ápe ha ojekuaa peteĩ mba'yru guasu ombojerekuaáva pe mba'e apu'a ha ombohasáva mba'e rechahápe.

Ta'ãngamýi apo ningo mba'e hepy ha puku, ndaha'éi ta'ãnga ñeguenohẽ añoite, tekotevẽ tapichakuéra opaichagua omba'apokuaáva haihára, motenondehára, ao ha jeguaka apohára, ñoha'ãngahára ha pytyvõhára ramo. Upévare oĩ heta jopói oñeme'ẽva umi ta'ãngamýi ojehechakuaa porãvévape.

## Mandu'apy
Petỹpuru

**Petỹpuru**

Petỹguigua mba’e’apo ojehero opaite mba’e ojejapóva petỹ memetégui térã oguerekóva michĩmi jepe ha ojepurúva ojepita, ojepyte, ojesu’u téra oñehetũ hag̃ua. Opavavénte oguereko nikotína, mba’e ñanemoakãnga’upáva ha ñanembojepokuaavaíva ipurúpe. Jaipurúma guive hasýma upéi japoi hag̃ua ichugui.

Petỹ puru (pita, pyte, su’u, hetũ) niko pe omoheñoivéva umi mba’asy ijetu’uvéva, umíva apytépe japeusamba’asy, pyti'a ha korasõ mba’asy vai. Upeichavérõ jepe, ára ha ára, heta hetave oĩ oipurúva ko mba’e vaiete. Oĩma heta tetã oguerojeráva opaichagua léi petỹ puru rehegua, umíva apytépe, oĩ he’íva mba’eichaitépa oñembohasava’erã marandukuéra petỹ rehegua, oje’ehápe mávapa ikatu ojogua ha oipuru, ha moõ moõrupipa ikatu ojepita.

Ñemohenda:Mba'asy
Jeroky

thumb|right|Jeroky jehechauka.
**Jeroky** ha'e peteĩ tembiapoporã, yvypóra rete ñemomýi ojeipuruhápe atõi ñembopúre, ohechauka hag̃ua arandupy ha avano'õ heko tee. Jeroky ojeipuru oporombohory hag̃ua avei, tembiapoporã ha arandupy jehechaukápe térã ikatu ojeipuru jerovia jehechaukápe avei. Yvypóra rete oku'évo mba'epúre omombe'u hag̃ua temiandu ha py'andýi.

## Mandu'apy

## Joaju
Teko me'ẽ

**Teko me'ẽ** niko mba'e oporojapoukáva hekópe térã ombotovéva peteĩ mba'e, tekojoja ohekáva, oporombojovake hag̃ua. Mburuvichakuéra omopyenda va'erã teko me'ẽ oikotevẽicha avano'õ ha hetã reko. Tapichakuéra ndoikóirõ teko me'ẽ he'iháicha oñemoĩ porã va'erã ha oho va'erã ñembojovakehápe.

Teko me'ẽ rupive jaikuaa mba'épa ndaikatúi jajapo avano'õme, upéicha ikatu ja'e teko me'ẽ omboheko tapichakuérape ha ndohejái toiko porã umi oporomboykéva ha oporohundiséva, upéarõ teko me'ẽ omombarete tekoiterape opavavépe.

## Ehecha avei
* Jekopytyjoja
* Yvypóra tekoiterape
* Tetãygua reko

## Mandu'apy
Pokõi tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua

**Pyahu Pokõi Tembiechapyrã Yvóragui Ãgagua**

## Pu'akávakuéra

Ñemohenda:Ta'ãnga'ita
Ñemohenda:Pokõi tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua
Mba'erekokuaa

**Mba'erekokuaa** niko pe tembikuaaty omohesakã mba'éichapa oiko ñande arapy ha mba'éichapa mba'ekuéra omýi ára ha arapy rupive, ha mba'épa omomýi chupekuéra. Ohesa'ỹijo mbaretekue (tendyry, mbaretepyte, *magnetismo*) ha ikatu ohesa'ỹijo umi arapy pypeguáva, umi mbyja ha yvóra, térã umi mba'e michĩva ndaikatúi jahecha, umi tumingue'a ha imba'éva. Upéicha ko mba'erekokuaa ñanepytyvõ jaikuaa hag̃ua mba'éichapa omýi mba'ekuéra, mba'éichapa oñemoambue, mba'e mba'égui ojejapo, mba'eichaitépa haku térã ro'ýta mba'ekuéra.

Ymaite guive, yvypóra oñemoarandu mba'erekokuaa rupive, oikógui pe mbyjakuaa, mba'erekokuaa mba'éva hína, umi arandu Gyrésia Ymaguare, Mesopotámia ha Ehíto Ymaguare pegua ohesa'ỹijo arapýre. Opa rire Ára Mbytegua, Galiléo Galiléi omombarete mba'erekokuaa ha upéi Isaac Newton ojapo umi tekorã mba'erekokuaa rehegua ko'ágã meve jaipurúva. Ojapo ary sa'imi, karai Albert Einstein tuicha omohesakã ko tembikuaaty he'ívo tesape ipya'ekue nandíre niko naiñambuéi, upégui osẽ ko mba'ekuaarã joguerahaviárava (*teoría de la relatividad*), ombojoaju avei ára ha pa'ũ jaikuaa porãve mba'éichapa oiko arapy.

## Mandu'apy

## Joajuha
Mba'e

**Mba'e** ha'e opakatu ima'erãva, oĩva peteĩ tenda arapýpe ha oguerekóva mása. Mba'e ha'e opakatu oikóva. Umi teko teterehegua mba'égui ha'e: Hatã, Hykue, Plasma ha Mba'etĩ.

## Umi Teko Teterehegua Mba'égui
### Hatã
* Ita
* Itatĩ
* Yrypy'a
* Kuarepoti

### Hykue
* Y
* Kamby

### Mba'etĩ
* Arapytu

### Plasma
* Mbyja
* Kuarahy

Ñemohenda:Mba'erekokuaa
Ñemohenda:Tembiporu
Ñemohenda:Tembikuaaty
Ñemohenda:Mbyjakuaa
Ñemohenda:Mba'e
Theodor Bastard

**"Theodor Bastard"** ha'eva peteĩ atypy atõi Rrusiagua, táva San Petersburgo-gua. Ombopu *trip-hop, darkwave, neofolk, ambient* atõi. Atypy oñepyrũ'akue ary 1996-pe. 

## Pehenguekuéra
*Fyodor Svoloch - mbaraka, electrónica, ahy'o
*Yana Veva - ahy'o
*Monti - teclado, sampling
*Max Kostyunin - bajo eléctrico
*Kusas - percusión, drum-programación
*Andy V.Dmitriev - percusión

## Apopykuéra

* *Восемь способов добиться леди* (1996)
* *Wave Save* (1999)
* *Agorafobia* (2000)
* *Live In Heaven* (2000)
* *BossaNova_Trip* (2002)
* *Пустота* (2004)
* *Суета* (2006)
* *Белое: Ловля Злых Зверей* (2008)
* *Белое: Предчувствия и Сны* (2009)
* *Oikoumene* (2012)
* *Ветви* (2015)

## Joaju okapeguávandi
*Sitio oficial
*Video purahéive «Benga»

Ñemohenda:Puraheihára
Aranduka Ára

Ojeporavókuri 23 jasyrundy **Aranduka Ára** ramo, upe árape omanohaguére mbohapy haihára arandu ha katupyry: Miguel de Cervantes, William Shakespeare ha Garcilaso de la Vega. Pe tembijererure omog̃uahẽkuri UNESCO-pe Tetãita Haimyasãihára Joaju oipotágui tetãrekokuéra oñemyasãive ha avei oñeñangareko hag̃ua haihára rembiapo remimba’ére. UNESCO omboajékuri Aranduka Ára 1995-pe ha ojegueromandu’a ñepyrũ 23 jasyrundy 1996 guive heta tetãme, ko yvy ape ári.

Aranduka ha ñemoñe’ẽ ñemoherakuã heñoi’ypýkuri Cataluña-pe. Upépe 23 jasyrundy jave ojegueromandu’a Jorge Marangatu Ára, ha upe árape jeko kuimba’ekuéra ome’ẽmi peteĩ rosa poty, jopóiramo, imborayhujárape; ha 1925 guive, umi kuña ombohovái kuimba’ekuérape ome’ẽvo chupekuéra, jopóiramo, peteĩ aranduka.

## Aranduka jajuhukuaáva Ñandutípe
*Arte de la Lengua Guarani – Antonio Ruíz de Montoya
*Cuentos Guaraníes
*Diccionario Guarani
*Sermones y Ejemplos – Nicolás Japugua’ỹ
*Mitología Guarani
*La tierra sin mal – H. Clastres
*Mbya iñe’ẽ el idioma Guarani-Chiriguano a su alcance
*El arte de la Lengua Guarani – Antonio Ruíz de Montoya
*Influencias del Guarani en Sudamérica y las Antillas – Moisés Santiago Bertoni
*Semántica y etimología del Guarani
*Tava'i - Pa’i José Fernández

Ñemohenda:Arete
Ñemohenda:Aranduka
Ehíto

**Ehíto**, héra tee hína **Ehíto Tavakuairetã Árave** (Áraveñe'ẽme: جمهوريّة مصرالعربيّة *Ŷumhūriyyat Miṣr Al-ʿArabiyyah*), ha'e hína peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhu Áfrika ipehẽngue yvate kuarahyresẽme. Ehíto yvy apekue ojejuhuve Áfrika ipehẽngue yvate kuarahyresẽme, oĩ avei Ehíto ipehẽnguemi Ásiape ojejuhúva, ojejuhuhápe yvyapy Sinai. Ijerére ñemby gotyo ojejuhu tetã Sudano, kuarahyreike oĩ tetã Livia ha yvate kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Paletína ha Israel retã. Yvate gotyo ojejuhu para Yvy mbytépe ha ñemby kuarahyresẽ ngotyo oĩ pe para Pytã.

Ehíto retã apekuére oñemyasãi upe yvy ojeiko'ỹha héra Saára. Ysyry Nílo ohasa yvy ojeiko'ỹháre ñemby guive yvate peve. Ysyry hasahápe oiko hetaite tekove, ijerére hína oiko ava hetakue tuichavéva Áfrika pegua. Haimete opa Ehíto retãygua oiko tavaguasúpe ha távaguasu ijerére, Káiro, ko tetã itavusu, ha Alejandría.

Ko tetã ijyvy apekuépe oñepyrũ yma ku Ehíto Ymaguare mburuvi guasu, heta mba'eguasu ha mba'eporã ko ára ojehecha gueteri oheja. Ko'ãga ko tetã imba'eguasuite Kuarahyresẽ Aguĩgua rendápe. Ko ára jave Ehíto oiko hína tavakuairetã ramóicha mburuvichavy rapépe. Ary 2013 ha 2014 mbytépe ko tetã rekuái iñesãmbyhy hekovia sapy'a, oiko rire upe "*[[golpe de Estado]]*" omosẽva tendota Mohamed Morsi.

## Mandu'apy

## Joaju
* Ehíto retã rekuái henda tee.

* ''A Country Study: Egypt''. ''Library of Congress''.
Kamisa jyva'ỹre

thumb|200px|﻿Kamisa jyva'ỹre
**﻿Kamisa jyva'ỹre** ha'e peteĩ ao, kamisa ndorekóiva jyva. Ojepuruvéva jetepysóre, arahakúpe ha képe, ojepuru avei kamisa guýre.

Ñemohenda:Ao
Tembi'ukuaa

[thumb|280px|Mesa tembi'u henyhẽmbáva, ojapo [Osias Beert.]]
**Tembi'ukuaa** ha peteĩ tembiapoporã ohechaukáva mba'éichapa oiko yvypóra, hembi'u ha hekoha. Ko tembiapoporãme oike avei tembi'u apo rembikuaa, ha'éva mba'éichapa ojajapo tembi'u oparupi. Tembi'ukuaa ohesa'ỹijo mba'éichapa tapichakuéra okaru ha hoy'u, moõgui oguenohẽ hi'upyrã ha mba'éichapa ombojy hembi'urã.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembiapoporã
Ñemohenda:Tembiapo
Ñemohenda:Tembi'u
Ñeñopĩ

thumb|150px|Venus
**Ñeñopĩ** térã **porãguerojera** ha'e peteĩ tembiapoporã oipurúva ita, yvyra, ñay'ũ, tuju térã mba'e ambuéva oñemoha'anga omoha'anga  hag̃ua. Tapichakuéra omoha'angáva oipurúvo umi mba'e ojehero "pandára". Ñeñopĩ hína opaichagua, ikatu omoha'anga yvypóra térã mymbakuéra rete, ikatu omombe'u tembiasakue térã ohechauka ijapohára remimo'ã.

## Ehecha avei
* Tera'ãnga
* Giannino Castiglioni

Ñemohenda:Tembiapoporã
Ñemohenda:Ta'ãnga'ita
Guarani (viru)

**Guarani** viru Paraguái retã pegua, upe ary 1944 guive. Viru ymaguareve Yvyamérikape.

Ára 5 jasypa ary 1943 jave, mburuvicha Higinio Morínigo ojapouka aja Paraguáipe, osẽ pe tekorã Nº 655, omoheñóiva upe "Régimen Monetario Orgánico de la República del Paraguay". Péicha heñói ypy va'ekue viru Guarani ha 1944 guive ojepurúma pirapire guarani Peso rangue, ko'ãga peve.

*Fuente 

## Mandu'apy


Ñemohenda:Viru
Ñemohenda:Paraguái
Real (viru)

thumb|right|200px|Peteĩ Real
**Real** ha'e viru Pindoramagui. Guive 1994

Ñemohenda:Viru
Ñemohenda:Pindoráma
Florence Nightingale

**Florence Nightingale** ha’éniko heñóikuri Táva Florencia, Italia retãme, ára 12 jasypo ary 1820-pe. Itúva ha isy niko ikatupyry ha upéicha avei ndaha’éi ku oikotevẽguasúva rehegua hikuái. Mokõi iñemoñare: Partenope ha Florence. Oiko rire heta tetã Europa-peguáre og̃uahẽ ha opytaite hikuái Inglaterra retãme, oguerekohaguépe peteĩ óga neporãmbajepéva ha oikohaguépe vy’apavẽme.

Itúva oñangareko mokõive mitãkuñáre ha ohekombo’e porã chupekuéra. Upeichahápe ha’ekuéra omoñe’ẽkuri opaichagua ñe'ẽporãhaipyre ha oñembokatupyry avei papapykuaápe. Upe guive Florence opyta ohayhuete papapykuaa; ha he’íkuri oikotaha chugui papapykuaahára, jepémo isy ndohechaporãmbái upe mba’e, ndaha’éigui kuña uperõgua rembiaporã.

Ary 1837-pe, orekórõ 17 ary, oñandu Ñande Ru ñehenói ha upe guive Florence he’íkuri nomendamo’ãhái ha, omano meve, omba’apohata hapicha oikotevẽvéva rehehápe. Ary 1840-pe, Florence oguerekorõguare 20 ary, oñepyrũkuri oñemoarandu papapykuaápe ha pya’evoi itenondeve hapichakuéra apytépe. 5 ary rire Florence oiporavókuri ambue tape ha he’i ituvakuérape, amo hapópe, ha’e oikoseha Hasykatuvarerekuárõ. Isy ohendúvo upéva haimete omano. Imemby oikóva ikatéva apytépe oiporavõ peteĩ tembiapo oje’apo’íva. Ary 1849-pe, Florence Nightingale ohókuri Egipto retãme ha upépe oĩrõguare táva Alejandría-pe ohecha tasyo iky’aitereíva ha nahesãiva ha upe guive oñeha’ãkuri oñemoarandu ikatuháicha Hasykatuvarerekua kuaápe.

Ary 1850-pe ojevýkuri Inglaterra retãme ha upépe oisãmbyhýkuri (oñehepyme’ẽ’ỹre chupe) peteĩ tasyo michĩva ha oñangarekóva kuña añónte rehe. Upépe oĩrõ oñepyrũ Crimea Ñorairõ-pe ha vokóikema Florence oho upépe oikuaávo oĩhague heta hasykatúva oikotevẽva ñepytyvõre. Ohókuri hendive 38 kuña ha’e ohenoiva’ekue ha omoirũva chupe. Ary 1854-pe og̃uahẽ Turquía retãme ha upépe omopu’ãkuri ikatuháicha peteĩ tasyo mirĩ oñangarekohaguépe hetaiterei ñorairõhára hasykatúvare. Florence ohechakuaákuri upépe oĩha heta omanóva naipotĩrigui upe tenda oñeñangarekohápe hesekuéra. Florence omboguapypaite kuatiáre opa mba’e oikóva ha mba’érepa, mba’éichapa ha araka’épa hasykatu hikuái upépe og̃uahẽva. Ivirúgui ojogua hi’upyrã ha yva pyahu ha ipotĩva ha opa umi mba’ére umi hasykatúva okuerajey ohóvo hikuái. Oje’e hembiapokuéra rupive nomanoihague 5.000 ñorairõhára Inglaterra-ygua.

Ojevývo Inglaterra retãme ojehechakuaa ha oñeme’ẽ aguyjevete chupekuéra. Upéicha heñóikuri Hasykatuvarerekua pyahu ko’ág̃a jaikuaaháicha. Florence Nightingale-pe ojapyhýkuri peteĩ mba’asy oĩrõguare Crimea-pe ha upéva ogueraha chupe tupápe hi’aramano meve. Ndaikatúi opu’ãve ha hi’ári ndohechavéi. Imbaretégui, noñeme’ẽi ha upeichahápe omopu’ãkuri Nightingale Mbo’ehao oñehekombo’ehápe Hasykatuvarerekuarã. Hekove pukukue javeve Florence ohaijepe 200 aranduka hasykatuvarerekua ha tasyo rehegua rasami. Ha’e omanókuri táva Londres, Inglaterra retãme, ára 13 jasypoapy ary 1910-pe.

## ***
*Ohai: David Galeano Olivera https://web.archive.org/web/20160305141640/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/12-de-mayo-d-a-de-la-enfermera-o-florence-nightingale-guaran-me

Nightingale
Jetepyso

**Jetepyso** ha'e opakatu tete rehegua tembiapo oguereko peteĩ teko aty ha tekorã, ikatu oñeha'ã año térã atýpe.

Pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua he'i jetepyso ñeha'ã ha'e umi mba'e kuéra yvypóra ikatu ojapóva jokoha'ỹ, ha mba'e ypy pe Ñembosaraipavẽ ha'e «opa yvypóra ikatu va'erã oñeha'ã jetepysópe ñemoingoe'ỹre ha ñembosarái hapére, oreko va'erã ñemoirũ, ñepytyvõ ha tekohayhuhápe ha ñeha'ã hápe».

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Jetepyso
Eleménto Kimikapegua

[thumb|500px|right|[Techaukaha Rysýi Apỹigua|Eleménto Rechaukaha Ogykehai.]]
**Apỹi kimikapegua** térã katu **eleménto kimikapegua** (karaiñeꞌẽme: *elemento químico*), hérava avei **apỹi** (oúva "apy") térã katu **eleménto** haꞌe mbaꞌe ysaja tumingueꞌa (*térã* átomo) ijojáva ijapopyre. Ku apỹi oĩrõ ijysaja peteĩva orekóta itumingueꞌambyte (térã *núkreo atomopegua*) ipype pehẽjy (térã *prótõ*) hetakue ikatúva ojeikuaa, aipórõ ikatu omoinge pe apỹi peteĩ ñemohendápe oñembohysýiva tumingueꞌa papapýre (karaiñeꞌẽme: *número atómico*).

Oĩ oimeraẽ eleménto kimikapekuéra ojejuhúva tekoháre ha oĩ oimeraẽ ambuéva yvypórante ojapóva.

## Ehecha avei

* Kímika

## Manduꞌapy

Ñemohenda:Tembikuaaty
Ñemohenda:Mba'e
Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Ñemohenda:Kímika
Itakandua

[thumb|Itakandua ha [y.]]
**Itakandua** térã **fiérro** ha'e peteĩ eleménto kímiko ha kuarepoti, pe ojejuhuvéva (mása rupive) ha ojeipuruvéva Yvýpe. Yvypyte itakanduágui ijapopyre, ha yvy apépe kóva hína pe eleménto irundyha oĩvéva. Itankandua átomo papapy hína **26**, oñemoha'anga tai **FE** rupive.

Ko kuarepoti ojeipuruite heta mba'épe, imbaretéva ha ndahepýivagui, ojeipuru avei ojejapo hag̃ua kuarepotijy. Ojeikuaa oĩhague tapichakuéra oñepyrũ oipuru itakandua amo ary 1.200 Kirito mboyve.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Tatavevýi

[thumb|Tatavevýi [Arapy-pe.]]
**Tatavevýi** hérava avei **Idyroheno** (Karaiñe'ẽgua: *Hidrógeno*) ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, mba'etĩ vevýi. Oĩ pe ype ha 75% Arapygua.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Tataveve

thumb|Tataveve
**Tataveve** hérava avei **Élio** (Gyresiañe'ẽgua:*Ήλιος*, *helios*, "Kuarahy") ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua. Átomo mba'era'ã ha'e 4.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Apỹi kímiko rechaukaha

**Techaukaha Rysýi Apỹigua** ha'e peteĩ techaukaha rysýi oñemohendahápe opaite apỹi kímiko, umi eleménto hína. Karai Dmitri Mendeleiev ojapo ha omoha'anga ko tysýi ary 1869 aja.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Ñemohenda:Kímika
Roenthenio

**Roenthenio** ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua. Átomo mba'era'ã ha'e 111. Itéra ha'e terakuãpe Wilhelm Conrad Roentgen.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Litio

thumb|Ita'ive
**Ita'ive** hérava avei **Lítio** ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, kuarepoti pytã ha hu'ũ.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Kuarepoti pytã

[thumb|Tova [Sãso Tetera'ãnga Kuarepoti Pytãgua]]
**Kuarepoti Pytã** ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, kuarepoti pytã ha hatã. Ha'e peteĩha kuarepoti opuruva rehe pe yvypóra. 

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Tatarapo

[thumb|[Y oguereko tatarapo.]]
**Tatarapo** (Karaiñe'ẽme: *oxígeno*)  hérava avei **tataru**, ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, pytu ñaikotevẽva jaikove hag̃ua. Tumingue'a mba'era'ã ha'e 8.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Temiandu

**Temiandu,** hérava avei **andu,** opa py'andýi apytu'ũme ojejapóva oñanduka mba'e ñembyasy térã mba'e oporombovy'áva tekove retépe ha tekove rekópe, mba'e ijysajakuaa'ỹva. Apytu'ũkuaaty hína pe tembikuaaty oñangareko yvypóra remiandukuéra rehe.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Amerísio

**Amerísio** hérava avei **Amerikakuarepoti** ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, kuarepoti morotĩ ha itatĩva. Itéra ha'e terakuãpe Amérika. Átomo mba'era'ã ha'e 95.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Papapy

**Papapy** ha'e papapykuaa mba'e jaipurúva jaipapa térã ñaha'ã hag̃ua. Jaikuaasévo mbovýpa térã hetáva oimeraẽ mba'e, jaipuru papapykuéra.

* 0: Mba'eve
* 1: Peteĩ
* 2: Mokõi
* 3: Mbohapy
* 4: Irundy
* 5: Po

Ñemohenda:Papapykuaa
Papapykuaa

**Papapykuaa** ha'e pe tembikuaaty ohesa'ỹijóva papahakuéra, ysajakuéra ha mba'éichapa mba'ekuéra oñemohenda ha oñembohysýi. Ikatu ojereho avei **matemátika**, ñe'ẽngue oúva Gyresiañe'ẽgui *μάθημα* (máthema) ha he'ise "tembikuaaty térã ñemoarandu".

Ko tembikuaaty rupive ikatu ñañemoarandu ko'ã mba'e rehe:
* Papaha: ikatu jaikuaa mba'éichapa ojepapa mba'ekuéra.
* Mba'ekuéra rekopy: omombe'u ñandéve mba'éichapa mba'ekuéra oñemohenda hetepýpe, mba'éichapa ikatu heko ambue térã oñembohysýita, upe he'ise ko tembiapo rupive ikatu jaikuaa pe papapy ne'ĩra jaikuaa, ko tembiapo ojehero *[[álgebra]]*.
* Ñemohenda: ikatu jaikuaa moõpaite oĩ mba'ekuéra ha mba'éichapa oñemohenda peteĩ tendápe, ko'ápe ikatu jaipuru umi *[[Ñemohenda yvy apekuépe|coordenada]]*. Kóva jahero ysajarekokuaa.
* Ñemoambue: mba'éichapa mba'ekuéra iñambue, kóva jahero papapykuaa ñehesa'ỹijo.

## Joajuha
A'e'ỹ

thumb|Kuña oñandúvo a'e'ỹ, techapyrãme.
**A'e'ỹ** ha'e peteĩ temiandu reko omyañáva oñemboyke haguã mba'e térã máva.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Vikiñe'ẽndy

thumb
**Vikiñe'ẽndy** (*Wikcionario*) ha'e peteĩ ñe'ẽndy hekosãsóva ha hepy'ỹva Internet-pe, ohaíva umi ipuruhára. 

## Tembiasakue Wikiñe'ẽndy
* 1701 - Tembikuaaty (29 jasypo 2012)

Ñemohenda:Vikipetã
Techaga'u

**Techaga'u** ha'e peteĩ temiandu ome'ẽva hechase peteĩ tapicha, mba'e, tenda, sapy'a ha ambue.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Ñepu

thumb|Ñepu
**Ñepu** ha'e temiandu oñemohechaukáva yvypóra oñandukuaávo hapicha oñandu avei, ipy'andýiva mbaretete, oimeraẽ iñepúva ohechakuaa hapicha ñembyasy ha ombovy'ase chupe, oipe'ase chugui iñembyasýgui.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Py'amokõi

thumb|Marangatu Toma opy'ahetakue Hesupe.
**Py'amokõi** hérava avei **Py'aheta** ha'e peteĩ temiandu ndajaikuaáiramo mba'épa jajapóta térã jajoguáta.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Angapyhy

thumb|Angapyhy ha'e temiandu oiko javy'aitévo.
**Angapyhy** ha'e temiandu ojehecháva jaguerohoryitévo ha javy'ávo oikóramo ñande rehe mba'e porã. Ojehecha avei angapyhy jahupytývo peteĩ mba'e ñaikotevẽva, techapyrã, ja'úvo tembi'u he ñandevare'aite rire.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Py'arasy

**Py'arasy** ha hasývo yvypóra rye ha py'a. Heta mba'e ikatu oporombopy'arasy, ha'éva ñembyahýi ha vare'a, py'ajere, tembi'u haguino térã oñembyaímava (tembi'u ndoguapyporãiva avei), py'a ai, py'apohýi, py'a akytã'ai, py'avu (tepyno) ha mba'asy ambuéva ikatu ombyaíva ñande py'a térã ñande ryekue, techapyrã kambyrujere mba'asy.

## Yvypóra rete pehẽngue ikatu hasýva
Ñande rete ryepýpe heta umi mba'e ikatu hasy ha ñandepy'arasýva:
* Yvypóra rete pehẽngue tembi'u omboguapýva: py'a, tyekue, ígado ha perykã.
* *Aorta* térã tuguyrapevusu: ñande ruguy rape guasu ohasáva ñande rye apytére.
* Tyeapy térã tyejoapy: ñande rete pehẽngue ndojepuruvéima.
* Pitikiri'i: mokõiva omopotĩha ñande ruguy ha ojejapohápe avei kuaru.
* Perevy: mba'e omoporãva ha omopotĩva ñande ruguy.

Ñemohenda:Mba'asy
Tatatendy

**Tatatendy** ha'e peteĩ Apỹi Kimi rehegua, mba'etĩ Marangatu, ndoguerekói sa'y.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Pytundyry apojovai'ỹ

thumb|Opa Mba'etĩ Marangatu.
**Pytundyry apojovai'ỹ** térã, oñembohasávo karaiñe'ẽgui, **mba'etĩ marangatu** ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua aty. Ko atýpe oike opa umi pytundyry hi'átomokuéra hekopeteĩva ha ojejogua, pytundyrynguéra isa'y'ỹva.

Umi pytundyry apojovai'ỹ:
* Tataveve.
* Tatatendy.
* Tatapu'ã'ỹ.
* Kripton
* Tatapytagua.
* Radon.
* Ununóktio

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Hyãsiakuarepoti

**Hyãsiakuarepoti** hérava avei **Hyãsiaita** ha'e peteĩ Apỹi Kimi rehegua, kuarepoti pokã ha alkalíno, ndojeipurúva mba'evépe. Itéra ha'e terakuãme tetã Hyãsiare.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Tatapytagua

**Tatapytagua** ha'e peteĩ eleménto kímiko, oñemohenda umi pytundyry apojovai'ỹ apytépe, ipohýi ha isa'y'ỹ.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Kuarepotiatã

thumb|Kuarepotiatã
thumb|Yvyku'i oreko Kuarepotiatã.
**Kuarepotiatã** hérava avei **Silísio** ha'e peteĩ Apỹi Kimi rehegua, kuarepoti hatã ha mbarete, hungy itatĩva. Ha'e peteĩ Kuarepoti Nunga. Ojeipuru ojejapo hag̃ua itavera ha silikóna avei.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua