Ñe'ẽpykuaa Guaraníme

**ÑE'ẼPYKUAA GUARANÍME (SEMÁNTICA GUARANI)**

**ÑE’ẼPYKUAA** 
# Ñe’ẽpykuaa he’iséva (concepto de semántica)
# Guarani ñe’ẽpykuaa (semántica Guarani)

### HE’ISÉVA
Ñe’ẽpykuaa (*semántica*) niko ñe’ẽkuaaty (*lingüística*) vore ohesa’ỹijóva opaite ñe’ẽ -peteĩ ñe’ẽtegua (*lengua*)- he’iséva, yma guive ága peve. Iporã jaikuaa oĩha ñe’ẽ he’iséva’ekue peteĩ mba’e ñepyrũrãme ha upéi katu iñambuepaitéva he’isévape; oĩháicha avei ñe’ẽ naiñambuéiva upe he’isévape. 

### GUARANI RETEPYKATU
Jaikuaaháicha, ñane ñe’ẽte Guarani oheja hapykuére Amérikape hetaiterei ñe’ẽme, ombohérava tetã ha táva, jepémo umíva ko’ág̃a rupi, oñemoñe’ẽ ha ojehaivaipa. Péicha: “Para-guái” (ha’éva Para-gua-y), Japeju (ha’éva Y-ape-ju), Uruguái (ha’éva Ũrugua-y) ha Itamarati (ha’éva Ita-marã-tĩ).

Ja’ekuaa avei Guarani oherohague opa mba’e oĩva  hekohápe. Ka’avo térã mba’ehekove’ỹva, ohero hag̃ua Guarani oipurúkuri ñe’ẽpehẽtai upeigua **“ty (ndy)”** ohechauka hag̃ua umi mba’e aty. Péicha umi tenda:

#### [[Ka'avo]] (vegetal)

-Aguai hetahápe, ombohérakuri aguaity, 
-Kurupa’y hetahápe, ombohérakuri kurupa’yty,  
-Ka’arẽ hetahápe ombohérakuri ka’arẽndy,   
-Ky’ỹi hetahápe ombohérakuri ky’ỹindy, ha 
-Mbokaja hetahápe, ombohérakuri mbokajaty.  

**Mba’ehekove’ỹva (mineral)** 
- Juky hetahápe, ombohérakuri jukyty,  
- Yvy hetahápe, ombohérakuri yvyty (yvytyrusu),  
- Ita hetahápe, ombohérakuri itaty, ha 
- Yvy hũ hetahápe, ombohérakuri Yvyhũndy.  
	
Mymba -umíva apytépe: ava- hetahápe katu, Guarani oi-purúkuri ñe’ẽpehẽtai upeigua **“kua”**. Péicha, techapyrãrõ:
 
#### [[Mymba]]

-Ype hétahape, ombohérakuri ypekua,  
- Jaguarete hetahápe, ombohérakuri jaguaretekua, 
- Guasu hetahápe, ombohérakuri guasukua,  
- Tapira hetahápe, ombohérakuri tapirakua (tapirakuay), 
- Kamba hetahápe, ombohérakuri kambakua, ha 
- Te’ýi hetahápe, ombohérakuri te’ýi (te’yikuary) 

Ko’ã mokõi ñe’ẽpehẽtai jaikuaaporãrõ ipurúpe /ty-ndy/ ha /kua/, pya’e jaikuaáta mba’épa he’ise ñe’ẽnguéra.

Upéicha avei, Ñande Ypykue oipuru avei ñe’ẽpehẽtai upeigua **“y”**, ombohéra hagua yvyra. Péicha:

#### [[Yvyra]]

*Amamba’y, 
*Karanda’y,  
*Guapo’y, 
*Kurupa’y, 
*Jata’y,
*Guaja’y, 
*Juasu’y, ha 
*Amba-y

Ñande Ypykue oipurujepe avei ñe’ẽpehẽtai upeigua *y*, ombohéra hagua y’akã, ysyry, umíva. Ága katu, upevarã ojesa-reko porã mba’e pirápa hetave upe ysyrýpe, ha upéva réra om-bojoapy upe ñe’ẽpehẽtaíre. Péicha:

#### Y’akã ha Ysyry
*Suruvi’y,
* Pirape’y, 
*Jatyta’y, 
*Akara’y, 
*Javevýi’y. 

Heta ñe’ẽ ko’ã jahechava’ekue apytégui, ko’ága oñemoñe’ẽ ha ojehai vai. Péicha:

Avañe’ẽme oĩ opaichagua **tekoharyapura’ã (sonidos onomatopéyicos)**. Péicha:

*pãrãrã  	/	perere /	
*piriri		/	pororo /	pũrũrũ		/

	
Avei oñemoheñói heta **ñe’ẽ pyahu** ha upevarã ojepurúku-ri Guarani ñe’ẽrapovoi. Péicha:

* Mbo’ehao		- Kuatiañe’ẽ		-Jasyteĩ	-Arateĩ
* Mbo’esyry		- Kuatiahaipyre	        -Jasykõi	-Arakõi
* Mbo’ehára		- Kuatiañe’ẽ’i		-Jasyapy	-Araapy

Iporã ja’e avei heta ñe’ẽ oñemoheñoihague **ñe’ẽra’ãnga (calco)** rupive, péicha ojehecha mba’épa he’ise pytagua ñe’ẽ ha uperire ojejapo ijoguaha.

Ta’ãngambyry 	(televisión) 
Pumbyry		(teléfono)
Avakuaaty	(antropología)
Ñe’ẽkuaaty	(lingüística) 

Oĩ avei **ñe’ẽ omoambuéva** upe he’iséva:
Kavaju 	mymba / jeja’o (omongavaju chupe)
Jagua	mymba / oporomombe’úva (Chive ojagua cherehe)
	
Péicha avei oĩ hetaiterei **ñe’ẽ ha ñe’ẽjoaju juehegua**.

## Fuentes
Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI - PARAGUAY)

Ñemohenda:avañe'ẽ