open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amandajerape

**Amandajerape** () ha'e peteĩ tekuái reko oporavóva mburuvicharã (Tetã Ruvicha) tendota atýra amandaje rupive (Tetã Amandaje) ha ojokuái hese. Tetã amandajerapépe pe Imburuvicha tetãgua ndaha'éi itekuái ruvicha.

## Tetã amandajerapépe imba'e porã ha imba'e vai

Amandajerape ombohovái mburuvicharape rekóre.

* Amandajerape imba'e porã:

# **Avano'õ heta oiporavo joajuhápe** oĩ heta aty ojokuaikuaáva tendota atýra amandajépe oiporavóva joajuhápe ha ombyekovia avano'õre.
# **Oiko porãve tetã porokuái ojoko ramo** ikatu oñemoambue Tetã Ruvicha.
# **Oneĩmba jeporavóre** opa tapicha omba'apo joaju ha oiporavo joajuhápe.

* Imba'e vai ombohovái ave Mburuvicharape:

# **Tekuái ñemohenda guasuiterei** Tetã Ruvicha ha Tetã amandaje rehe.
# **Pe [[Tetã Ruvicha]] ojoajueterei [[aty ojokuaikuaáva]] ** tenondeguavéva rehe Tendota atýra amandajépe, ikatúne tendotatyrekuái (aty ojokuaikuaáva tenondégua oporokuáipa).
# Amandajerape reko porãvéva ipahápe ha'e **[[aty ojokuaikuaáva mokõive]]**.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekuái reko
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Aty ojokuaikuaáva peteĩnte

**Aty ojokuaikuaáva peteĩnte** () ha'e peteĩ tekuái reko peteĩ aty ojokuaikuaáva mante oporokuaihápe, ha pe aty mante omotenonde hetã ruvicharã, hákatu, ikatu oĩ heta aty ojokuaikuaáva, tetã rekorãnguéra he'iháicha, térã ha'etehápe, opa tetã rekuái mba'e oĩ aty ojokuaukuaáva peteĩnte poguýpe. Heta tetã ijaty ojokuaikuaáva peteĩnte oñemoñe'ẽ iporokuái reko ha'e "tavakuairetã oguerekóva heta aty ojokuaikuaáva jekopytyjojápe", hákatu heta tapicha arandu ohesa'ỹijo iporokuái reko nomoneĩri kóvare.

Tetã ijaty ojokuaikuaáva peteĩnte ndaha'éi Tetã ituvicha ha'eño ha milíko, tapichakuéra oiporavokuaágui imburuvicharã, peteĩ atygui mante.

## Tetã ijaty ojokuaikuaáva peteĩnte ko'ãga

Ko'ápe oĩ opa tetã ijaty ojokuaikuaáva peteĩnte.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekuái reko
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Jokuaikuaa aty

Peteĩ **jokuaikuaa aty** () ha'e peteĩ tapicha ñembyaty omotenondéva mburuvicharã ha sãmbyhyhárarã opaite tapicha pegua, jekopytyjojápe, ha omyengovia tapicha kuéra ambuéva; umi tapicha oĩha ipype ohesareko joja, hekorã joja ha oime joja, ohupyty hag̃ua tekuái sãmbyhy térã ivore mante, ojapo hag̃ua umi mba'e ohesarekóva ha omoĩ hag̃ua hekorã. Ohechauka mburuvicharã jeporavo hag̃ua, oñemohenda ha ojokuái tekorã. Oiko va'erã amandajépe oipytyvõ hag̃ua ha omohenda hag̃ua tetã iporokuái, avano'õ rembipota ha viruremono'õ rembipota tetãme guarã. Opysyrõ tapicha kuéra tetãgua rembipota kuéra tetãme guarã, ojapo ha omohenda tekuái reko, ha ojokuái tekorãndýre.

## Ehecha avei
* Amandajerape
* Aty ojokuaikuaáva peteĩnte
* Aty ojokuaikuaáva mokõive

## Mandu'apy

## Joaju
* Ley Orgánica de los Partidos Políticos Nº 23.298 (Argentina), Infoleg
* Ranking de reputación online partidos politicos de españa

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Kapaju rekuái

**Porokuái milíko** () ha'e peteĩ tekuái reko hatã ha mbarete, tetã ñuvãha imbokáva ojokuái pe Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje, Tetã Tekojoja Ruvicha, ha ndaipóri jekopytyjoja (tavaygua kuéra oiporavo imburuvicharã).

## Tetãnguéra iporokuái milíko ko'ãga

Opaite tetã iporokuái milíko:

## Ehecha avei
* Porokuái hatã
* Aty milíko
* Teko milíko

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* 

Ñemohenda:Porokuái hatã
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Irũjoa

**Irũjoa** térã **avano'õ** () ha'e tekove aty oñemoirũva ha oiko jojáva, oĩ avei umi mymba oñemoirũva (eiru - tahýi - jagua - leõ - pirachuguasu). Tekoha omoheñói, omboyke, omoambue térã ombopyahu peteĩ avano'õ rembiakuaa ha rembiapoita. Péicha, umi ava oikóva tekoha hi'yrypy'ávape omoheñói tembiapo ipu'akávata upe tekoháre. Tekove térã mymba oikóva no'õme omba'apo joja, oñemongeta joja. 

Upe oikuaaukáva peteĩ avano'õme taha'e ha'ehápe hemiandu, hembiapo ha imba'ekuaaita rupive, upépe ijapaite ava rembiapokue: jeroviapy, jepokuaa, ñe'ẽ ha ambuéva, opaite umíva ha'e avano'õ rembiapo.

## Ehecha avei
* Guarani reko
* Avakuaaty tembiapoguigua
* Tembiapo
* Yvypóra

## Mandu'apy

## Joaju

* ''Qué es Sociedad''
Arandupy

**Arandupy** térã **teko tee** () ha'eha opa mba'e yvypóra ojapóva, heñóiva peteĩ ára, jepokuaapyre, jepokuaapyre'ỹ, imarã, hechapyre ha hechapyre'ỹva, oisãmbyhýva ava reko opaite ára ha opaite tendápe. Ha'e avei upe oikuaaukáva peteĩ tetãme taha'e ha'ehápe hemiandu, hembiapo ha imba'ekuaaita rupive. Upépe ijapaite ava rembiapokue: jeroviapy, jepokuaa, ñe'ẽ ha ambuéva.

Tembiapo ha'eha opa mba'e iporãmívante, ava rembiapokuéva, peichahápe, oje'e ava hembiapokatúva ha'eha upe oikuaáva mba'epukuaa, ñe'ẽporãhaipyre; ha hi'arigua, hekoporãva. Ava rembiapokue omotenondeve peteĩ tetãme tekombo'e ha arandúpe.

Añetehápe, tembiapo niko hína opa mba'e, ava rembiapokue, yma guive ko'ág̃a peve ha taha'e ha'ehápe. Ipype ija mba'epukuaa ha ñe'ẽporãhaipyre guive ao ñembovyvy ha oga apokuaa peve.

* Tembiapoñemoambue (): Upe mba'e ojehukuévo oiko avei jepokuaa ñepyrũ mba'e pyahuetáre, oúva ambue tetã térã ambue avano'õgui, ha upeichahápe tembiapo teéva oñemoambue ohóvo.
* Tembiapoguerova (): Ha'eha peteĩ tetã térã avano'õ hembiapo katuvéva omoambuérõ peteĩ itenonde'ivévape.

## Ehecha avei
* Avakuaaty tembiapoguigua
* Avano'õ

## Joaju

* Portal de la Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura (UNESCO).
Jokuaikuaa

**Jokuaikuaa** térã **avarekokatukuaa** () ha'eha tembikuaaty purúva oñemoarandúva mba'éichapa peteĩ tapicha aty (avano'õ) hekosãsóva oñemoirũ tekorãhápe ha mba'éichapa oñemohenda mburuvichápe. Oñemoarandu Tetã reko ha ñemohenda. Ombojoaju tekove kuéra jeheka hag̃ua mba'e porã opávape guarã, sãmbyhyha rupi.

Yvypóra niko oiko joja ha atýpe, upévare oguereko mburuvicharã ha mba'e jokuaiha ha sãmbyhyha.

## Ehecha avei
* Avano'õ
* Tembiapo
* Tekuái reko
* Mburuvicharape
* Aty ojokuaikuaáva

## Joaju

* ''La Brújula Política''
* ''Moral Politics Test''
* ''The World's Smallest Political Quiz ''
* ''¿Qué es la política?''
Tembiapo (myesakãrã)

__DISAMBIG__

**Tembiapo** ikatu he'ise:

* Tembiapo: Opa mba'e yvypóra ojapóva, ava reko opaite ára ha opaite tendápe.
* Tembiapo: Opaite mba'apo.
* Tembiapokue: Ava rembiapo kuatíape térã mba'eporãme.
* Apopyre: Mba'e ojejapóva mba'eapopyhápe.
----

----
Kyjapa

**Kuiava** (poytugañe'ẽme: *Cuiabá*) ha'e peteĩ táva Pindorama retãme, tetãvore Mato Grosso itavusu ha itáva tenondeguaite, ipype oikove 569.830 tapicha kuéra.

Kuiava héra ou avañe'ẽ, ha ikatu he'ise "karapãva", térã "kyja vera", poytugañe'ẽme ha karaiñe'ẽ ojehasa *Cuiabá*.

Ñemohenda:Pindoráma táva
Game of Thrones

***Game of Thrones*** (*Mburuvicha Ñembosarái*) ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua omopirĩva ha omombe'u jehasa gua'u ymaguare, David Benioff ha D. B. Weiss ojapo ta'angambyry mbohasávape guarã HBO. Imombe'ugua'u ou umi aranduka kuéra *[[A Song of Ice and Fire]]* (Peteĩ Yrypy'a ha Tata Purahéi), haihára George R. R. Martin pegua ha omombe'u umi ñemoñare oporokuaisepáva, iñorairõnguéra ha ojokuaiséva pe Apyka Ita (*Trono de Hierro*) tetã guasu Westeros (Kuarahyreike) pegua.

Ohasa peteĩháme ára 17 jasyrundy ary 2011-pe Tetã peteĩ reko Amérikaguápe. Ipehẽngue mokõi ohasa peteĩháme ta'angambyrýpe ára 1 jasyrundy ary 2012-pe.

Heta tapicha he'i ko tekoha'ãngandy iporãvéva opa áragui ha hetaiterei tapicha ambuéva ohecha ta'angambyrýpe. Opu'aka peteĩ Apu'a Itaju (*Globo de Oro*) ha 38 jopói Emmy.

Ha hepyvéva avei, heta pirapire ojehepyme'ẽ ojejapo hag̃ua ko tekoha'ãngandy. Ipehẽngue peteĩha ojehepyme'ẽ 60 sua dólar, ha 10 sua dólar ojehepyme'ẽ iñembyaty peteĩháme. Ipehẽngue mokõi ojehepyme'ẽ 70 sua dólar (*70 millones*) ha ojehepyme'ẽve ambue pehẽnguéme.

*Game of Thrones* omombe'u Westeros imburuvichakuéra jehasa, peteĩ yvyrusu gua'u ára jehasa ipukuetereíva (arahaku - araro'y), ha omombe'u ñemoñare oporokuáisepáva iñorairõnguéra ha ojokuaiséva pe Apyka Ita (*Trono de Hierro*) tetã guasu Westeros (Kuarahyreike) pegua.

## Mandu'apy

## Joaju

* Ikuatia Tee (ingyaterrañe'ẽme)

Ñemohenda:Game of Thrones
Sung Jae-gi

**Sung Jae-gi**(koreañe'ẽ:성재기 成在基, 11 jasyporundy 1967, Daegu, Yvykorea - 26 jasypokõi 2013, Mapo am Seúl, Yvykorea) ha'e akue peteĩ karai omba'apóva kuimba'ekuéra ikatu ojapoteére, ndomoneĩva kuña rembiapo tee, omba'apóva arandupykuaaty kuimba'enterembiapo rapépe ha jokuaikuaa ombohekojojáva rapépe.

## Mandu'apy


## Joaju
* Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación (español)
* Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión (español)

Ñemohenda:Tekove Yvyapykorea
Jerovia

**Jerovia** () ha'e ta'arõmby orovia peteĩ tekove térã peteĩ mba'e ojehecha'ỹva. Py'amokõi ndakatúi oiko ramo jerovia. Heta tupãrape oiko jerovia rupi.

## Mandu'apy

## Joaju

* Faith.com

Ñemohenda:Jerovia
Ñemohenda:Hesu rape
Tekuái pavẽ peteĩme

**Tekuái pavẽ peteĩme** () ha'e peteĩ tekuái reko karai térã kuña ojokuáiva (mburuvichavete, rréi térã sãmbyhyhára) ojokuáipa ha oisãmbyhy añoite hetãre. Ndaipóri tekuái ñemohenda (Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje ha Tetã Tekojoja Ruvicha). Ikatu oĩ ramo tekojoja hekosãsomíva, mburuvichavete omoambue ojaposeháicha pe tekome'ẽ ha pe tekojoja (*Mburuvicha ñe'ẽ ojokuái* - *La palabra del rey es ley*). Pe mburuvicha guasu omoĩ térã oipe'a ipytyvõhára kuéra, oipota ramo, upéicha oje'e Tupã mante oĩha mburuvichavete ári umi tetãme oĩhápe rréi isãmbyhyhára ramo.

Kuarahyreike Európape ojehecha raẽ umi tetã oisãmbyhyhápe karai térã kuña ojokuaipáva, upépe oñepyrũ ha okakuaave Ára Mbytegua opa riremívo.

Pe tetã herakuãvéva niko Hyãsia ymaguare, heta umi imburuvicha ojokuaipáva ha oisãmbyhýva añoite oipotaháicha, techapyrãme oiko va'ekue pe Luis XIV, Karai Kuarahy, ha'e hína pe herakuãvéva  ñañe'ẽvo mburuvichavete oisãmbyhýva añoite rehegua. Hyãsia retãme, mbohapy karai oisãmbyhy upéicha (Luis XIV, Luis XV ha Luis XVI; 1661 - 1789).

## Tetãnguéra javegua itekuái pavẽ peteĩme

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekuái reko
Ñemohenda:Jokuaikuaa
Esuatíni

**Esuatíni**, héra teéva ha'e hína **Tavetã Esuatíni** (suasi ñe'ẽme: *Umbuso eSwatini*; ingyaterrañe'ẽme: *Kingdom of Eswatini*), ha'e peteĩ tavetã hekosãsóva michĩ ha y rembe'y'ỹva opytáva yvyrusu Áfrika iñemby gotyo, kuarahyresẽ gotyo umi Yvytyrysýi Drakensberg, Yvyáfrika ha Mosambíke imbytépe, ko tetã rekuái reko niko oporokuáiva peteĩme pavẽ. Ko tavayguakuéra oguereko tenonderãite umi etnia suazi. Ñe'ẽ ojeipysóva ha'e Swazi (siSwati en forma nativa).  Umi suázi omopyenda irréino sa'ary XVIII mbytépe Ngwane III poguýpe. Tetã ha Swazi oguenohẽ héra Mswati II-gui, mburuvicha guasu sa'ary XIX-pegua, ipoguýpe oñembotuichave ha oñembojoaju tetã;  ijyvy rembe’y ojejapo ary 1881-pe, pe Scramble for Africa mbytépe. Oiko rire Ñorairõ Boer Mokõiha, ko mburuvicha guasu, hérava Suazilandia, ha'e peteĩ tetãvore yvate comisión Vyretáña pegua ary 1903 guive ohupyty jey peve isãsopaite ára 6 jasypoteĩ ary 1968-pe. Jasyrundy ary 2018-pe, oñemoambue héra oficial Reino de Suazilandia-gui Reino de Eswatini-pe, ha'éva pe téra ojeporúva jepi Swazi-pe.

Esuatíni iñemohenda irundy tetãvorére. Oguereko mokõi tavusu: Mbabane, táva ojokuáiva ha Lobamba, táva orekóva tavetã iñemohendaha ha oguerekóva Tetã Tekojoja Ruvicha. Táva orekovéva tapicha kuéra ipype ha'e Manzini, oguerekóva 100.000 tapicha kuéra.

Esuatíni iñemohenda irundy tetãvorére; umíva iñemohenda 55 *tinkhundla* rehe, ha umíva iñemohenda *Imiphakatsi* rehe:

# Hhohho
# Lubombo
# Manzini
# Shishelweni

## Mandu'apy

## Joaju

* Gobierno de Suazilandia; sitio oficial (ingyaterrañe'ẽme)
* Ministerio de turismo; sitio oficial (ingyaterrañe'ẽme)
Suasi ñe'ẽ

**Suasi ñe'ẽ** ha'e peteĩ ñe'ẽ vantu yvyrusu Afrika pegua, oñeñe'ẽva Yvyafrika retãme, Suasilándia, Lesóto ha Mosambike. Suasi ñe'ẽ oguereko heta ñe'ẽnunga, ijapytépe ikatu jajuhu *thithisa* ha *yeyesa*.

Ko ñe'ẽ oike ñe'ẽnguéra vantu apytépe, ñe'ẽ aty tuichavéva ñe'ẽnguéra Áfrika-gua apytépe. Ko'ã ñe'ẽnguéra ojeiporu Kamerũ guive Kénia meve ha avei Yvyafrika peve. Heñói ypyva'ekue Nihéria ha Kamerũ retã rembe'ýpe, ha ko'a guive, ojepyso ohóvo heta tenda rehe. Umi ipahaitépe ovava'ekue, ha oñemomba'evéva ijapytepekuéra, ojehova'ekue ysyryguasukuéra syrýre, ha péicha rupi ojeike pya'eterei aimete yvyguasu tuichakue javeve ekuador ñemby gotyo.

Ko'ãgarupi 250 sua avakuérarupi oiporu peteĩ térã hetave ñe'ẽnguéra vantu iñe'ẽ peteĩháramo ha 15 umi 37 ñe'ẽnguéra Áfrika-gua apytégui oguerekóva 1.000.000 térã hetave ñe'ẽharakuéra oĩ ko ñe'ẽ atýpe. 

Opavave ñe'ẽnguéra vantu, hákatu nahániri suahíli, ojeikua ipu'atãnguére. Ambue mba'e ombohekopyteéva ko'ã ñe'ẽnguérame, techapyrã Sulu térã xhosa, ha'e umi klic (tyapu osẽva ahy'o ñemboty jo'a rire), oiporúva ñe'ẽnguéra khoisan-gui.

## Techakuaa tee
Ñe'ẽ tee Suasilándia retãme ha ñe'ẽ tee tenda oñeñe'ẽháme Yvyafrika retãme.

Tekome'ẽrusu 1996-peguare ohechakuaa ñe'ẽnguéra teéramo Yvyafrika retãme tuichakue javeve ingyaterrañe'ẽ ha afrikáans. Avei, opavave tavusukuéra hetavehápe, ojehechakuaa avei ñe'ẽ teéramo ko'ã ñe'ẽnguéra: sepedi, sesotho, setswana, siswati, tshivenda, xitsonga, isindevele, isixhosa ha sulu. Suasi ha'e ñe'ẽ tee tavusu Mpumalanga-pe. Tembiapoukapy ko tetãmegua omoneĩ ikatuha ojeiporu opaveve ñe'ẽnguéra tee tekombo'epy ha tenda tetã sãmbyhyhárupi, ha omyakã oñemboaje haguã ambue ñe'ẽnguéra oñeñe'ẽva. 

Tekome'ẽrusu Suasilándia-pegua (2006) ohechakuaa ñe'ẽnguéra teéramo suasi ha ingyaterrañe'ẽ. Avei, suasi ha'e tetã ñe'ẽ ojeiporúva tekuáipe. Ñe'ẽnguéra ypykueguáva ndoguerekói mba'evéichagua techakuaa.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Vantú ñe'ẽnguéra
Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2010

**Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2010 táva Singapúra-pe**, hérava ha'etehápe **Peteĩha Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe**, ha'e akue peteĩ jetepyso ñembyaty ojejapóva peteĩháme ha ojoguáva Ñembosaraipavẽ, mitãrusunguéra mante oñeha'ã (mitã ha mitãkuña), ára 14 guive 26 meve jasypoapýpe, táva Singapúra-pe.

Umi pakõi ára jave, 3 531 jetepysohára, ary 14 gotyo 18, oúva 205 tetãnguéra oĩva Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua-pe (COI), umíva oñeha'ã 26 jetepysópe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Página oficial Singapur
* 2010 Youth Olympic Games host city announcement ceremony (video)
* Unofficial Community Support Site

Ñemohenda:Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe
Ñemohenda:2010
Ñemohenda:Singapúra
Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2014

Umi **Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2014** (chinañe'ẽme: 2014年夏季青年奥运会/2014年夏季青年奧運會) (hérava ha'etehápe Mokõiha Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe (Chino simplificado: 第二届夏季青年奥林匹克运动会; Chino tradicional: 第二屆夏季青年奧林匹克運動會; Pinyin: Dì èr gè Xiàjì Qīngnián Àolínpǐkè Yùndònghuì) ha'e mokõiha jey ojejapóva umi Mitã Ñembosaraipavẽ arahakúpe, peteĩ jetepyso ñembyaty, mitã ha mitãkuña ary 14 gotyo 18 oñeha'ã. Ojejapo táva Nankín, China Tekoha Tetãme, ára 16 guive 28 jasypoapy peve ary 2014-jave, vakapipopo ñembosarái kuéra oñepyrũ mboyve ramo jepe.

## Mandu'apy


## Joaju

* Sitio web oficial

Ñemohenda:Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe
Ñemohenda:2014
Ñemohenda:Chína Tetarã Retã
Mitã Ñembosaraipavẽ

Umi **Mitã Ñembosaraipavẽ** (*Youth Olympic Games* ingyaterrañe'ẽme) ha'e jetepyso ñembyaty heta tetãgua ha heta ñembosarái oñeha'ãva ojapo Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (*COI*), jetepysohára opa tetãgua hi'ary 14h ha 18 mbytépe oñeha'ãnte. Karai Jacques Rogge, Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua imburuvicha, he'iraẽ ary 1998-pe ojejapo hag̃ua umi ñembosaraipavẽ mitãnguérape guarã ha oñemoneĩmba kóva ára 5 jasypokõi ary 2007-pe 119ha Jetepyso Amandaje Guasu-jave Guatemála retã tavusúpe. Oĩ mokõi Mitã ñembosaráipavẽ mokõikõi arýpe: Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe ha Mitã Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe.

## Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe
### Táva ojejapohápe

## Mitã Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe

### Táva ojejapohápe

## Mandu'apy

## Joaju
* Mitã Ñembosaraipavẽ

Ñemohenda:Ñembosaraipavẽ
Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2018

Umi **[[Mitã Ñembosaraipavẽ]] Arahakúpe 2010 táva Buenos Aires-pe**, hérava ha'etehápe **Mbohapyha Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe**, ha'éta mbohapyha jey ojejapóva Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe, peteĩ jetepyso ñembyaty jetepysohára opa tetãgua hi'ary 14 gotyo 18 oñeha'ã mante. Ojejapóta ára 11 jasyporundy guive 23 jasyporundy peve ary 2018-pe táva Buenos Aires , Argentina retãme, upévare kóva ha'éta peteĩha ñembosaraipavẽ ojejapóta ku tetãme.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe
Ñemohenda:2018
Ñemohenda:Argentina
Singapúra

**Singapur**, hérava ha'etehápe **Tavakuairetã Singapur** (ingyaterrañe'ẽme: *Republic of Singapore*; chinañe'ẽme: 新加坡共和国, *Xīnjīapō Gònghéguó*; malájo: *Republik Singapura*; tamil ñe'ẽme: சிங்கப்பூர் குடியரசு, *Siṅkappūr Kuṭiyarasu*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ypa'ũme opytáva Asia yvyrusúpe, oguereko 63 ypa'ũnguéra, ha'e niko peteĩ tavakuairetã amandajerapépe. 

Singapur renda iñemohenda po tetãvore. Itavusu ha'e  Táva Singapur, upévare Singapur ha'e peteĩ táva-tetã. Oguereko 707,1 km², ha'e tetã michĩvéva ñemby kuarahyresẽ Asia pegua.

Irundyvéva ñe'ẽnguéra tee Singapur-pegua ha'e malájo, chinañe'ẽ, támil ha ingyaterrañe'ẽ.


Ta'ãnga:1 bishan park panorama 2012.jpg|Táva Singapur oreko heta óga yvate.


## Héra
Ko ñe'ẽ «Singapur» ou malat ñe'ẽ pegua *Singapura* (sánskrito:  सिंहपुर. *Singha* he'ise «leõ» ha *pura*, «táva», ha'etehápe he'ise: «leõnguéra táva»). Umi mymba leõ ndoikovéi araka'eve upépe; ikatu oĩ jaguareteru.

## Mandu'apy

## Joaju

;Iporokuái
* Portal oficial del gobierno de Singapur (ingyaterrañe'ẽme)
* Departamento de estadísticas (ingyaterrañe'ẽme)
Sánskrito

**Sánskrito** (संस्कृतम् *saṃskṛtam*) ha'e peteĩ Indoeuropa ñe'ẽ, ha'e India-guakuéra ñe'ẽ ymaguare ha, péicha rupi, ndoguerekói ñe'ẽharakuéra teéva, jepe ñe'ẽ rehegua jepapa ojejapova'ekue ary 1991-pe ohupyty 49.736 ñe'ẽharakuérarupi tetãvore Uttar Pradesh-pe. Opáichante, hetaiterei Índia-guakuéra oikuaa ha oiporu sánskrito ñe'ẽ ikatéva, ojeiporúva gueteri ñe'ẽporãhaipyrépe.

Tupã jeroviapýpe, sánskrito ha'e ñe'ẽ ojeiporúva ñembo'ehápe hinduísmo, vudísmo, sijismo ha jainismo-me. Yma raka'e, sánskrito jeiporu Índia ha Asia ñemby-kuarahyresẽme ikatu ñambojoja latinañe'ẽ ha gyresiañe'ẽ rehe Europa-pe. Sánskrito ou peteĩ ñe'ẽporãhaipyre hendapýmava ñe'ẽ índika ymaguarégui ha oipytyvõ mbarete haguépe ikatupyrýva ñe'ẽtekuaápe Pánini (saryty V térã IV a.C). Opáichagua ñe'ẽnguéra índika ypykue ymaguaréva, ojeheróva prákrita, ko'ãvagui ou ñe'ẽnguéra índika ko'agãgua hindi ñe'ẽ, nepali ñe'ẽ, asames, marati, konkani, urdu ñe'ẽ, vengali ñe'ẽ, ha ambuevéicha. 

Sánskrito ha'e peteĩva Indoeuropa ñe'ẽ apytépe oñembokuatiáva hetave ha oipytyvõvéva okakuaa haguã ñe'ẽrekokuaa indoeuropéa saryty XIX guive.

## Sánskrito haipyrã
Oikoháicha India retãme heta ambue tenda oñe'ẽháme peteĩ ñe'ẽ, haipyrã ojejapo ikatu haguãicha oñeipysyrõ, jokupytyrã ha oñembohasa haguã kuatiañe'ẽnguéra Tupã jerovia ypykue rehegua, ko'ápe hinduísmo. Devanágari ñe'ẽpehẽndy, achegety vrahmi ymaiteguare oñemyatyrõva'ekuégui, ojeiporu upe guive sánskrito achegetýramo, ohasávo heta ára, heta umi ñe'ẽnguéra Índia-gua ojapyhy avei ko haipyrã. Sánskrito ymaguarépe ojehai kuatiañe'ẽ heraguasúva Índia ñe'ẽporãhaipyre rehegua, oikova'ekúegui haipy arapyguáva oñembohasarupi hetaiterei ñe'ẽnguérame, ñe'ẽpoty omomba'eguasúva tembiasakue térã tapichápe Mahabharata i Ramayana ha tembiasagua'u Kalidasa. 

Ára ha tembiasa pukukue aja, ñe'ẽnguéra ypykue Índia-gua (taha'e índika térã dravídika) omoheñóiva'ekue peteĩ ñe'ẽporãhaipyre imba'e teéva, ojapova'ekue ojeporekávo katuete ñe'ẽnguéra ymaguarére, taha'e ñe'ẽrekokuaápe (ñe'ẽndy, ñe'ẽ reko) ha achegety ojehai haguã (vrahmi térã devanágari) ha avei ombohape haguã haipy ñe'ẽporãhaipyrépe. Sánskrito heraguasu rupive, ha'e peteĩva ñe'ẽ ojehechakuaáva Tekome'ẽrusu Índia-guápe.

## Mandu'apy


## Joaju

* ¿Qué es el Sánscrito y porqué es importante?

Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Támil ñe'ẽ

**Tamil** térã **támil** (தமிழ் *támiḻ*) ha'e peteĩva ñe'ẽ dravídika rehegua ko'agãiterupi iñasãivéva oparupiete, telugu ñe'ẽ ndive, kanares ha malavar ñe'ẽ. 

Ñe'ẽ ñemoñare dravídika apytépe, tamil ha'e ojoguavéva malavar-pe, sa ro'y IX Kirito rire-pe ha'e rupi mokõivéva ñe'ẽnunga oúva peteĩ ñe'ẽguinte, iñe'ẽharakuérape oñembohérava'ekue tamil; tamil ha malavar ndojeíriva'ekue ojoehegui sa ro'y XIII térã XIV-rupi peve.

Tamil ojeiporuháicha peteĩ tekoñomoirũme ojoavy tuicha ojoapytépe, upéicha rupi, py'ỹinte, ikatu jaikuaa iñe'ẽ rupive mba'e ñemoñaréguipa ou. Tamil oguereko mbohapy ñe'ẽrekóichagua ojeiporuvéva: ñe'ẽ haipyre ymaguaréva (caṅkattamiḻ), ñe'ẽ haipyre ko'ágãgua (centamil), ha ñe'ẽ ágãgua ikate'ỹva peichareigua (kotuntamil). Ojeiporu haguã peteĩva ojeiporavo mba'éicha javépa oñeikotevẽ, jepérõ sapy'ánte ondojopyty porãitéi oiporúva ko'ã ñe'ẽichagua apytépe. 

India retãme, ojeiporúva peichareigua (kotuntamil) oñemohendapýma ohóvo ha ha'e ñe'ẽ jajuhúva ta'angamýi, ñoha'ãnga, ta'angambyry ha pukoépe. Sri Lánka-pe, ñe'ẽ hendapýva ko'agãgua oñemohenda Jaffna ñe'ẽnungáre. Ijeiporu opaichaguápe, tamil haipyréva ojeiporu hetaiterei hendápe: he'iháicha peteĩ tembiapokue 2001-peguare, oĩva'ekue 1.863 kuatiañe'ẽ marandu myasãiha oñeguenohẽva tamil-pe.

Tamil ha'e peteĩ ñe'ẽ hembiasakue hetáva ñe'ẽporãhaipyrépe hetavéva 2.000 arýgui ha ha'eva'ekue India-gua ñe'ẽ tenonderãite ojehechakuaáva ñe'ẽ ymaguaréicha, ary 2004-pe.

Támil jehai:

Mba'éichapa oñemoñe'ẽ va'erã:

Jehasa avañe'ẽme:

## Mandu'apy


## Joaju

* Biswas, Sailendra. Samsada Bangala abhidhana.

Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Índia
Ñemohenda:Seilãu
Ñemohenda:Singapúra
Mbyte Európa

**Mbyte Európa** ha'e peteĩ yvy guasu oguerekóva ipype opaite teãnguéra oĩva mbyte Európa-pe. Ndaipóri ñe'ẽme'ẽ térã kuatiaete he'íva mba'épa tetãnguéra oĩ va'erã ipype. Umi tetãnguéra oĩva ipype oĩgui tembiasakuére. Mbyte Európa ohasa hetaeterei ñemoambuépe, upépe oñepyrũ Peteĩha Ñorairõ Guasu ha Mokõiha Ñorairõ Guasu.

## Joaju
* Oskar Krejčí: Geopolítica de las región central europea. La vista desde Praga y Bratislava Bratislava: Veda, 2005. 494 p. (Descarga gratuita).
Ñemohenda:Europa
Poloñañe'ẽ

**Poloñañe'ẽ** ha'e peteĩ ñe'ẽ esláva kuarahyreikégua oñeñe'ẽva hetave Polóña retãme. Oipuru latinañe'ẽ achegety haipyrã.

Ñe'ẽporã oĩva ára peteĩháme guare, Hetave Sa ro'y XIV guive, ha ojehai ypy Sa ro'y XV-pe. Ára mokõiháme, oĩ Edad de Oro-pe ñe'ẽporã poláka. Ojejapo ñe'ẽndy ha haipyrã, ha pe ñe'ẽ ojeipuru opa mba'erã. Ary 1697 pe oike tetãme ñe'ẽpavẽ. Ára mbohapyhápe, ñe'ẽ ohasavaieterei: Polóña ñembyeja'ópe (1772-1795) , umi mbohapy tetã (Rrusia-Auteria-Prúsia) ijykeregua oipyte chupe ha omotenonde ñe'ẽmbo'e rrusiañe'ẽ ha hermáno ñe'ẽ.

## Mandu'apy


## Joaju
* Ethnologue report for Language
* Polish 101 Learn Polish online

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Polóña
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Vielorrusiañe'ẽ

**Vielorrusiañe'ẽ** (biełaruskaja mova/беларуская мова) ha'e ñe'ẽ tee Vielorrusia retãme, oĩ rrusiañe'ẽ ha ukyañañe'ẽ mbytépe, umi mokõi ñe'ẽ esláva kuarahyresẽgua ha'ete ojoguáva poloñañe'ẽme.

Ñe'ẽ ojepuru jey ñe'ẽ porã rembipurúrõ sa ro'y XIX pe, peteĩ ñe'ẽ mbyky Minsk ñe'ẽicha. Upérõ ha sa ro'y XX ñepyrúrõ ojepuru ojehai hagua latinañe'ẽ achegety ha siríliko. Soviétiko ñemongu'e omoporã ha omoñe'ẽpavẽ ; rrusiañe'ẽ ñe'ẽ itenonde ramo jepe, oñeñe'ẽ mokõi ñe'ẽ.

Saro'y XIX-pe, ko ñe'ẽ ohasa asyeterei pe política Rusificación rehegua - umi prohibición oficial ojapóva umi mburuvichakuéra Rusia pegua

Siríliko achegety ojepuru tenonderã vielorrusiañe'ẽ oñemombarete ramo jepe Joaty Soviétiko isarambívo (1991). Mburuvicha guasu upéi riremínte omotenonde jey rrusiañe'ẽ.

## Mandu'apy


## Joaju
* Black Ruthenian language
* Ethnologue report for Belarusian

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Ñemohenda:Vielorrusia
Varysóvia

**Varysóvia** (poloñañe'ẽme: *Warszawa*, [varˈʂava]) ha'e Polóña tavusu ha itavaguasu oguerekovéva tavaygua. Polóña tavusu tee ary 1596 guive, mburuvicha guasu Segismundo III Vasa oguerehávo Karakóvia guive. Ipype oikove 1.711.324 ava (jasypoteĩ 2012 jave).

## Mandu’apykuéra

## Joaju

* Oficina de Turismo de la Capital (karaiñe'ẽme)
* Ayuntamiento de Varsovia

Ñemohenda:Polóña táva
Tendota atýra amandaje

**Tendota atýra amandaje** () ha'e peteĩ Tetã hekosãsóva pehẽngue tee amandaje rapepegua. Ipype oĩ karai kuéra opa tetãygua oiporavo akue oporojokuái hag̃ua, ojapo hag̃ua apoukapy, tekorã ha ohechauka hag̃ua tetãygua rembipota joajúpe.

* Umi mba'e kuéra Tendota atýra amandaje ikatu ojapo ha'e:
** Ojapo ha omomba'apo tee teko me'ẽ.
** Oiporavo mávapa oĩ va'erã Tetã Ruvicha ipype (*Poder Ejecutivo*) térã ohecha iporãpa umíva oĩ ipype omba'apohaguáicha.
** Oñemohenda tetã jokuaikuaa ha mba'éichapa Tetã omba'apo va'erã.
** Oñemohenda mba'éichapa umi pehẽngue ambuéva Tetã megua omba'apo va'erã.

## Joaju

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Amsterdam

thumb|280px|Táva Amsterdam renda herakuãvéva.
**Amsterdam** táva ha'e Tetãnguéra Yvýi tavusu. Táva ojejuhúva ysyry Amstel rembe'ýpe. Oñemopu'ã saro'y XII-pe ojejapóvo upépe tava'i oikohápe pirakutuhára, ko'ãga niko táva tuichavéva Olándape ha oĩ umi táva poguasuvéva ha mba'eguasuvéva apytépe opa Yvýgui. Amo 810.000 tekove oiko ko távape ha jaipapárõ umi táva ijerere ohupytýta amo 1.500.000.

Amsterdam távape ndojejuhúi Tetãnguéra Yvýi rekuái róga, ha'e niko itavusu, hákatu upe tetã rekuái róga ojejuhu táva Den Haag-pe.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tetãnguéra Yvýi
Jan Hendrik Oort

**Jan Hendrik Oort** (ára 28 jasyrundy ary 1900-pe – 5 jasypateĩ ary 1992-pe) ha'e akue peteĩ karai mbyjakuaahára Holanda retã pegua ojekuaáva opa tetãme. Omotenonde hetave *rradiombyjakuaa*. Ojekuaave upe arai orekóva umi jaguaveve ojeréva Kuarahy Ypykatúpe oñembohéragui Oort, upe arai Oort. 

Oort oheñói táva Franeker tetãvore Frisia-pe ha oñemoarandu táva Groninga-pe Jacobus Cornelius Kapteyn ndive. Ikuatia mbo'ehaorusúpe guarã oñembohéra *Mbyjakuéra ipya'etéva*. Ary 1927 omoañete Mborevi Rape ojere jere, ohesaỹ'ijógui mba'éicha mbyja kuéra omýi yvágare. Ary 1935 ombo'e Mbo'ehaorusu Leiden-pe, karai Ejnar Hertzsprung omotenondéva.

* Oort he'i akue Mborevi Rape imbyte oĩ 30000 ary tembipe ñande Yvy pegua, gotyo mbyjaty Sahitário.
* Omoañete Mborevi Rape imba'era'ã ha'e 100.000 sua Kuarahy imba'era'ãgui.
* Ary 1950 he'i Kuarahy Ypykatúpe oĩ peteĩ tenda omboúva umi jaguaveve, upe Arai Oort. Hákatu karai Ernst Öpik he'i peteĩháme kóva, ary 1932-pe.

Ñemohenda:Tekove Tetãnguéra Yvýigua
Arai Oort

**Arai Oort** (hérava avei **arai Öpik-Oort**) ha'e peteĩ arai guasueterei ha apu'avýva oguerekóva yvága mba'ekuéra Yraryimboypýri ne'ĩra ojehecha opytáva Kuarahy Ypykatúpe, ijapýra, peteĩ ary tembipe nunga Kuarahy guive.

Umi mokõi arai ambuéva ojekuaáva ha oguerekóva yvága mba'ekuéra Yraryimboypýri ha'e Kuiper Ku'asã ha Apu'a ha'eño, hi'aguĩvéva Kuarahýre Arai Oort-gui.

Arai Oort, oñembohérava karai mbyjakuaahára Holanda retãgua Jan Oort, oguereko mokõi pehẽngue: Arai Oort okagua, ijapu'avy, ha Arai Oort pypegua, hérava avei "arai Hills", ijapu'aporãva. Umi mba'ekuéra oĩva ku arai ipype yrypy'a, metáno ha amoníako ijejapopy.

Karaikuéra mbyjakuaahára opa tetãgua he'i ku arai oúva umi jaguaveve ha umi sandu'a ojeréva Kuarahýre ha oho jey ku araípe.

## Mandu'apy

## Joaju
* "Nube de Oort" Astrogea rendápe
* Descubrimiento de Sedna
* "Nube de Oort" en Astromía
* Educared (oguereko ta'anga)

Ñemohenda:Kuarahy Ypykatu
Ka'aguasu (táva)

**Ka'aguasu**  (karaiñe'ẽ: *Caaguazú*) ha'e peteĩ táva Paraguái retãme, táva oguerekovéva tapicha kuéra ipype tetãvore Ka'aguasúpe, Imbytépe ohasa Tape guasu 7 "Gaspar Rodríguez de Francia". Ko távape oiko  102.610 ava (2008 ary)

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Ka'aguasu
Doctor Juan Eulogio Estigarribia

**Doctor Juan Eulogio Estigarribia** mbytépe tava Paraguái retãme.

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Ka'aguasu
Yvytyrysyi Mantiqueira

**Yvytyrysyi Mnatiqueira** (Poytugañe'ẽme: *Serra da Mantiqueira*) térã **Yvytyrysyi Amandyky** avañe'ẽme, ha'ehína peteĩ yvytyrysyi ñemby-kuarahyresẽ Vrasil-pe (São Paulo, Minas Gerais ha Rio de Janeiro). Oĩva ko Yvytyrysyi ijyvyty yvatevéva Tetãvore São Paulo ha Tetãvore Rio de Janeiro gui. Ijyvyty ivatevéva ha'e Yvyty Pedra da Mina (2797m.p.a.) ha Yvyty Agulhas Negras (2792m.p.a).

## Yvytykuéra
*Yvyty Pedra da Mina: 2798,39 m              
*Yvyty Agulhas Negras: 2791,55 m    

*Pedra do Altar: 2665 m
*Yvyty Maromba: 2619 m
*Yvyty Maciço das Prateleiras: 2548 m
*Yvyty Marins: 2420,7 m
*Yvyty Garrafão: 2359 m
*Yvyty Alto Campim Amarelo: 2352 m
*Yvyty Itaguaré: 2308 m
*Yvyty Canjica: 2240 m
*Yvyty Tamanduá: 2180 m
*Yvyty Mitra do Bispo: 2149 m
*Yvyty Papagaio: 2100 m
*Yvyty Selado: 2080 m
*Yvyty Pedra do Campestre: 2070 m
*Yvyty Pedra de São Domingos: 2050 m
*Yvyty Pedra Partida: 2046 m
*Yvyty Itapeva: 2030 m
*Yvyty Chapéu: 2005 m
*Yvyty Pedra do Forno: 1970 m
*Yvyty Pedra do Baú: 1950 m
*Yvyty Lopo: 1725 m

File:Pedra da Mina.jpg|Pedra da Mina: ijyvyty ivateveva Mantiqueira gui.
File:Pico das Agulhas Negras 06.JPG|Yvyty Agulhas Negras, Tetãvore Minas Gerais ha Rio de Janeiro mbytepe.
File:Marins.JPG|Yvyty Marins 2422m ndive.
File:Marins2.JPG|tesapyso Yvyty Marins.
File:Aiuruoca Pico do Papagaio.JPG|Yvyty Papagaio Táva Aiuruoca-pe.
File:Pedra São Domingos.jpg|Yvyty Pedra de São Domingos Tetãvore Minas Gerais ñemby pahaitegua.


## Tavakuéra yvatevéva
*Campos do Jordão: 1628 m
*Monte Verde: 1555,5 m
*Morangal: 1515 m
*Senador Amaral: 1505 m
*Bom Repouso: 1360 m
*Gonçalves: 1350 m
*Augusto Pestana: 1320 m
*Marmelópolis 1277 m
*Maria da Fé: 1258 m
*Bom Jardim de Minas: 1250 m
*Munhoz: 1235 m
*Bocaina de Minas: 1210 m
*Delfim Moreira: 1207 m
*Bueno Brandão: 1204 m
*Ipuiuna: 1201 m
*Visconde de Mauá 1200 m
*Poços de Caldas: 1198 m
*Barbacena: 1164 m
*Liberdade: 1152 m
*Alagoa: 1132 m
*Toledo: 1128 m
*Pedra Bela: 1120 m
*Caldas: 1100 m
*Santa Rita de Caldas: 1095 m
*Carvalhos: 1092 m
*Paraisópolis: 1090 m
*Santo Antônio do Pinhal: 1080 m
*Divinolândia: 1058 m
*Muzambinho: 1054 m
*Conceição das Pedras: 1050 m
*Arantina: 1050 m
*Tocos do Moji: 1027 m
*Cristina: 1025 m
*Camanducaia: 1015 m
*Cruzília: 1010 m
*Wenceslau Braz: 1005 m
*São Vicente de Minas: 1000 m

## Tavakuéra Guasuvéva
*Poços de Caldas: 1198 m
*Bragança Paulista: 852 m
*Pouso Alegre: 832 m
*Itajubá: 845 m
*Três Corações: 839 m
*Barbacena: 1164 m
*São Lourenço: 875 m

## Ehecha avei
*Yvytyrysyi Kaparaó
*Yvytyrysyi Espinhaço

Ñemohenda:Pindoráma yvyapekuaa
Tshanglañe'ẽ

**Tshanglañe'ẽ** térã **Tsãlañe'ẽ**(ཚང་ལོ་ térã ཤར་ཆོ་པ་ལོ་/Tshang/Sharchopa Lo) ha'ehína petẽi ñe'ẽ Vutãgua. Ko ñe'ẽ oñe'ẽva kuarahyresẽ Vutãme, táva Kalaktang-pe ha táva dirang-pe Índiape ha táva Bomẽ China Tekoha Tetãme (Tivete-pe) 175.000 ava yvóragua rupi. Tshangla Kalaktanggua ha'e peteĩ Tshangla ñe'ẽnunga oikoéva ayvúpe ndive. Vutãme ko ñe'ẽ oñe'éva tetãvore(dzongkhag) Trashigang, Pemagatshel, Samdrup Jongkhar, Mongar, and Trashiyangtse-pe. 
Ko ñe'ẽ peteĩ Tivetanoñe'ẽ ani ha'e; jepe ha'e peteĩ año ñe'ẽ Tiveto-Vurmanoñe'ẽ Aty-pe. Ha'e Ohai Tiveteñe'ẽ Achegety ndive. 

## Ñe'ẽndy
### Ñe'ẽndymi

### Papapykuéra

### Ñe'ẽjoaju

* Maiteĩpa: Kuzu zampo la.
* Mba'eichapa nde nderéra?: Nan ga ming han ya?
* Che réra ha'e Tshering: Janka ming Tshering.
* Moõnguapa nde?: Nan oga ya?
* Eñe'ẽ Inglyespepa?: (Nan) Chiligpa Lo yekpe mo?
* Che añe'ẽ avañe'ẽme: Jang Gwarani Lo ga yekpe gila.

## Ehecha avei
*Apyteguigua Monpañe'ẽ - Hérava Kalaktang Monpa ñe'ẽ avei. Ha'e peteĩ ñe'ẽnunga Tshangla gui.
*Vutãgua Ñe'ẽnguera
*Vutã

## Joaju
* - Gorpa Charo Nangka: Purahéi opurahéiva Tshanglañe'ẽme.

Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Vutã
Tiveteñe'ẽ achegety

**Tiveteñe'ẽ Achegety** (karaiñe'ẽme: *Alfabeto Tibetano*; tiveteñe'ẽme: / Pö Yik) hérava avei "Kakhagaty" ha'ehína peteĩ taity oipuruva ohai ñe'ẽnguera gui Tivete, Vutã ha ijerére hendape. Oipurúva ohai Tiveteñe'ẽ, Dzongkhañe'ẽ, Ladakhiñe'ẽ, Tamangñe'ẽ, Tshanglañe'ẽ, Bumthangkhañe'ẽ, Khenkhañe'ẽ, Lakhañe'ẽ, Gromañe'ẽ, Dzalakhañe'ẽ, Dakpañe'ẽ,Sánskritoñe'ẽ ha oimeraẽ ambuéva ñe'ẽ ha ñe'ẽnunga. Oguereko 30 taikuéra, oñepyrúva KA, KHA, GA, NGA, CA, CHA, ha umíva ambuéva rupi Devanagari Taity mba'éicha.

## Véase También
*Devanagari achegety
*Achegety
*Tiveteñe'ẽ
*Dzongkhañe'ẽ

Ñemohenda:Tivet
Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Achegety
Dzongkhañe'ẽ

**Dzongkhañe'ẽ** (Karaiñe'ẽ:Lengua Dzonja; Dzongkhañe'ẽ: / Dzongkha) ha'ehína Vutã retãgua ñe'ẽ oñe'ẽva 171.080 ava (2013 ary) rupi mba'eicha peteĩha ñe'ẽ ha 470.000 ava mba'eicha mokõiha ñe'ẽ.

Dzongkhañe'ẽ oñe'ẽva tetãguaicha Dzongkhag Wangdue Phodrang, Punakha, Thimphu, Gasa, Paro, Ha, Dagana ha Chukha pe kuarahyreike Vutãme. Dzongkhañe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ ñemoambueva Tiveteñe'ẽ gui Sikkimñe'ẽ, Gromañe'ẽ, Lakhañe'ẽ, Brokskatñe'ẽ ha Sherpañe'ẽ ha ambuéva mba'eicha.

## Ñe'ẽndy
### Ñe'ẽndymi

### Papapykuéra

## Ehecha avei
*Vutã
*Vutãgua Ñe'ẽnguéra

Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Vutã
Dzalakhañe'ẽ

**Dzalakhañe'ê** térã **Dzalañe'ê** térã **Yangtshebikha** (téra Dzongkhañe'ême)(Dzalañe'ẽ: ཛ་ལ་སྨད་ / Dzala 'Mat) peteî ñe'ê Vutãgua. Ko ñe'ê oñe'êva kuarahyresê Vutãme, dzongkhag Lhüntse ha Trashiyangtse-pe 22000 ava rupi, 2011 ary-pe.
Ko ñe'ê ha'e peteî ñe'ê gui herava Kuarahyresê Tibeticoñe'ê(inglyesñe'ê: East Bodish Languages) Bumthangkhañe'ẽ, Khengkhañe'ẽ ha Tawangñe'ẽ ndive. Ha'e Ohaiva Tivetano Acheguety(Kakhagaty) ndive.

## Ñe'êndy
### Ñe'ẽndymi

### Papapykuéra

## Vea También
*Dakpañe'ẽ ha Tawangñe'ẽ
*Vutãgua Ñe'ẽnguera
*Vutã

Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Vutã
Tupãra'y Marangatu

Ko jerovia **Tupãra'y Marangatu** rehe, ojegueromandu’áva ñavõ ary ára 20 jasypokõi jave, oñepyrũkuri ary 1935-pe Kolómbia retãme, táva Bogotá ñemby gotyo, jeikoha hérava 20 Jasypokõime, ogueraháva pe téra ha’égui Kolómbia arasãso (20 jasypokõi ary 1810).

Ary 1935-pe, Pa’i Juan del Rizzo og̃uahẽkuri jeikoha 20 Jasypokõime, ha’éva peteĩ tekoha ha’eñomi haimetete oikóva tesaráipe. Ñepyrũrãme Pa’i del Rizzo oguerekosékuri Hesu Tupãra’y Praga-yguápe upe jeikoha rerekuárõ ha ndaikatúikuri oĩgui peteĩ aty oñemomba’éva upe ta’ãngáre ha ombotoveva’ekue chupe. Pa’i del Rizzo akóinte ogueroviákuri Tupã ohechakuaaha umi omomba’eguasúva Hesu rekove imitãrõguare, oĩre hetaiterei pokatu ohupytyva’ekue Mitãmíre ojeroviávape; upévare Pa’i del Rizzo noñeme’ẽi ha ndaje ohókuri peteĩ mba’ejegua’apohára rendápe ha ojerure chupe peteĩ Tupãra’y ra’ãnga iporãvéva. Mba’ejegua’apohára ojapókuri peteĩ ta’ãnga neporãmbajepéva ha upéva, ary 1937-pe, Pa’i del Rizzo ogueroikékuri tupão pyahúpe, hérape oñemopu’ãva’ekue jeikoha 20 Jasypokõime. Upépe ha upete guive, oñepyrũ Tupãra'y Marangatu ñembojerovia ko’ág̃a iñasãiva yvóra tuichakue javeve.

## Ñemboe

**Ára hasývape g̃uarã**

Tupãra’y Marangatu:
Aguereko heta apañuãi: chepytyvomína
Umi che ã mbyaiseháragui: chepysyrõmína
Ajavy jave: cheresapemína
Angekói ha temimbyasy jave: chemomytuẽmi
Che’año jave: chemoirũmína
Cherasykatu jave: chemombaretékena
Oî jave ijae’ỹva cherehe: chembyetia’emíke
Py’ara’ã vai jave: eñemoĩke che ykére
Oiko jave ijetu’úva: che’angapyhymi
Ne ñe’ã marangatu rupi: cherayhúkena
Nde pokatu tuichaitévape: eñangarekomi cherehe
Ha nde jyva korápe, amanóvo: cheañuãmi

Taupéicha


## ***

* Ohai Guaraníme: http://dgaleanolivera.wordpress.com/20-de-julio-divino-nino-jesus-tuparay-marangatu/ David Galeano Olivera

Ñemohenda:Hesu rape
Ytu (táva)

**Ytu** (poytugañe'ẽme: *Itu*) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, opytáva tetãvore São Paulo-pe. Táva Ytu oguereko ary 2013 jave 163.882 tavayguakuéra oikovéva ipype.

Ñemohenda:São Paulo táva
Paraguái rembiapotee

**Tetã [[Paraguái]] rembiapotee** ha remiporã oguereko mbaꞌeteéva oúva guarani rembiapógua ha ehpañaguakuéra mbaꞌe. Péicha ojereko "ñanduti" (*tela de araña*), ojeguereko "inimbo apopyrégui" (*tejido a mano*) ojejapóva Ituápe, ha ojeguereko Jataity ojejapóva inimbógui poyvi ojeguakapáva, yvoty raꞌanga, ovecha raguégui ojejapo ahoja ikuáva mbytépe 60 listaparaꞌi. Táva Piribebuy techapyrãme, upépe ojejapo kyha, kuꞌa jopyha, oĩ tembiapo poyvígui, kagua ha kuguaka yvotýgui.

Ñaiꞌũavyky (*cerámica*) oĩ heta Itápe ha Tovatĩme. Ko kuaapy ou sy ha túvagui ha jarýigui, ára ha ára ojejapo kambuchi, ñaꞌẽ, kagua ha yvoty ryru ijeguakapáva.

Ao poꞌi ojejapo tetãvore Guaira táva Jataitýpe ojejapo koꞌág̃a peve avei. Umi yma aporeko aopyaha mandyjúgui ojejapóva pópe ha ko ára peve ojejapóva mbaꞌapo guasu, heta ary guive aopoꞌígui ojejapo kamisa ha sái. Enkaheju ojejapo Ytayguápe. Paraguáipe okaraháre oñemoĩ ojapo kuña paraguái ojejoguágui ñandu renimbóme ojeꞌe chupe "ñanduti". Yma ndaje ojejapóvaꞌekue saꞌy morotĩguinte, koꞌág̃akatu ojejapo heta saꞌýgui. Karapegua ha San Miguel-pe ojejapo ahoja iporãmbajepéva. Karapeguápe ojejapo mandyju poguasúgui poyvi, ha San Miguel-pe, ovecha raguégui vichu. Ahoja ikuáva mbytépe ojejapo Pirĩvevúipe, ojejapo poyvi poꞌígui ojejapo inimbo hũ ha morotĩgui. Ko árape ojejapo heta saꞌýgui.

Mbaꞌeapo jegua táva Lúkepe ojejapo ko tembiapo yma guive kuarepotitĩ ha kurepotijúgui, péicha ojejapo namichãi, mboꞌy, *rosario de coral* ha kuãirũ *de 7 ramales*, avei kuarepotitĩgui ojejapo pyteha.

Ajaka: (*cestería*). Ko temiporã ou teꞌyikuéragui umi oikóva Kaꞌaguasúpe. Ojejapo takuarembógui ha guembepi. Heta mbaꞌe oĩ ajaka, akãngao, pejuha.

Temiporã vakapígui ojejapo tetãvore Misiónepe, táva Ypakarai, ha táva Atyra. Ojejapo umi vakapi pyrague piru omoĩ hag̃ua ovetã – okẽ ha kastre, apyka ojejapo taguégui. Tupa, voko, *arreador*, tukumbo, tejuruguái mborevi, *rebenque* ha guacha ikatu ojejapo.

* Ñaiꞌũjyrenda ha tovatĩjy (*alfarería y cerámica*) - Ita, Aregua, Jaguarõ, Tovatĩ.
* Ovecha rague – Karepegua, San Miguel;
* Ao poꞌi – Jataity , Mbokajaty.
* Kambuchi – Ita, Tovatĩ
* Ajaka – Jaguaran, Lúke, Limpio.
* Ahoja – Misióneh.
* Vakapi – Ypacarai, Atyra, Lúke, Itagua.
* Vichu – San Miguel, Misióneh.
* Mbaraka – Lúke, Kapiꞌatã.
* Inimbo – Itagua, Pirĩvevúi.
* Karandaꞌy – Limpio.
* Ñanduti – Itagua, Garambare, Aregua.

Ñemohenda:Paraguái
Em Família

***Em Família*** ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Oñepyrũ ára 3 jasykoĩ ary 2014-pe, tembiasagua'u *[[Amor à Vida]]* (*[[Rastros de Mentiras]]*) opávo, ha opa ára 18 jasypokõi ary 2014-pe, 143 ñembyatypyrére, tembiasagua'u Império mboyve. Ohai karai Manoel Carlos ha omotenonde Jayme Monjardim ha Leonardo Nogueira.

Mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e akue Julia Lemmertz, Gabriel Braga Nunes, Humberto Martins, Bruna Marquezine, Giovanna Antonelli, Reynaldo Gianecchini, Vivianne Pasmanter, Natália do Vale, Tainá Müller, Vanessa Gerbelli, Ana Beatriz Nogueira, Paulo José, Thiago Mendonça, Leonardo Medeiros ha Betty Gofman.

Omombe'u ñemoñare jehasa, mborayhúre, tekoasýre ha tekoporãre.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2014
Império (tembiasagua'u)

***Império*** ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Oñepyrũ ára 21 jasypokoĩ ary 2014-pe, tembiasagua'u *[[Em Família]]* rire opávo ha opa ára 13 jasyapy ary 2015-pe, ohupytývo 203 pehẽnguenguéra, upe tembiasagua'u *[[Babilônia (tembiasagua'u)|Babilônia]]* mboyve. Ohai karai Manoel Carlos ha omotenonde Jayme Monjardim ha Leonardo Nogueira.

Umi mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e akue Alexandre Nero, Lília Cabral, Leandra Leal, Drica Moraes, José Mayer, Rafael Cardoso, Nanda Costa, Caio Blat, Paulo Betti, Regina Duarte, Reginaldo Faria, Chay Suede, Vanessa Giácomo ha Marjorie Estiano.

Ko tembiasagua'u omombe'u karai José Alfredo rembiasakue, osẽva táva Rio de Janeiro ohasa asýgui ha oho tetãvore Roraima, Pindorama yvate gotyo, omba'apo hag̃ua itaveraite ñemuhára ha moñemuhára, heta ary rire omono'õ pirapire heta ha ojapo peteĩ Ñemu Retã (*imperio corporativo*), heta mba'e ojejuhu chupe, pirapirére.

## Mandu'apy


Ñemohenda:TV Globo Hembiasagua'u
Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Pindoramagua
Ñemohenda:2014
Ñemohenda:2015
Yvapo

**Yvapo** () ha'e peteĩ ta'ỹingue oje'úva, hatãva ha michĩva. Tembi'u porã 

Heta yva ta'ỹingue ambuéva oñemboherakatúva "yvapo":


Ta'ãnga:Brazil nut DSC05477.JPG|Tururi
Ta'ãnga:W Nuss Gr 99.jpg|Yvapo
Ta'ãnga:Dioclea marginata - Jardim Botânico de São Paulo - IMG 0266.jpg|Kuruguãi


## Ehecha avei
* Yva
* Mbokaja

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ta'ỹingue
Ta'ỹingue

Umi **ta'ỹingue** ha'e yva ro'o'ỹ oje'ukatúva. Omongaru porã ha ojejuhu opaite tetãme.

Umi yva ta'ỹingue oje'úva ha'e:

* Manduvi guasu
* Kuruguãi
* Manduvi
* Yvapo
* Kuri'y ra'ỹi
* Andai ra'ỹi
* Kuarahyjereha ra'ỹi

## Joaju

* Valor nutritivo de los frutos secos según MyDearBody.com.
* Todos los frutos secos según SoyVital.es.

Ñemohenda:Ta'ỹingue
Brigadeiro

***Brigadeiro*** ha'e peteĩ tembi'u he'ẽva Pindorama retã pegua. Ojejuhu ha ojejapo opaite Pindorama rendápe, ojejapo aramboty vy'ahápe guarã umi ambuéva tembi'u he'ẽva avei.

Avañe'ẽme ikatu oje'e "chokora apu'a"  oje'e hag̃ua ko ñe'ẽ *brigadeiro*, oúva poytugañe'ẽ pegua ha he'iséva "guarini mburuvicha".

Umi tembi'u ojeipurúva ojejapo hag̃ua *brigadeiro* ha'e kamby hypy'ữ, vaka kyrakue, chokora ku'i, chokoláte ha'ỹi ha kuvuasu ra'ỹi ku'i.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Pindoráma
Nea Salamis Famagusta FC

**Nea Salamis Famagusta FC** térã **Nea Salamina Famagusta FC** (Gyresiañe'ẽme: *Νέα Σαλαμίνα Αμμοχώστου*) ha'e peteĩ ava aty hekopete (klu) oha'ãva vakapipopo, opytáva táva Ammochostos (hérava avei Famagusta ambue ñe'ẽme oipurúva Latinañe'ẽ achegety), Chipre retãme. Oñepyrũ ára 7 jasyapy ary 1948-pe. Tuykia ombojáravo Yvate Chipre ary 1974 guive, ku klu oho táva Larnaca sapy'a oha'ã hag̃ua.

## Joaju

Ñemohenda:Vakapipopo aty Chipre pegua
Famagusta

**Famagusta** (gyresiañe'ẽme: *Αμμόχωστος*, Ammóhostos; tuykiañe'ẽme: *Gazimağusa*) ha'e peteĩ táva opyta kuarahyresẽ Chipre retãme, táva tenondegua ha guasuvéva itavaty hérava Famagusta avei, ko'ãga upe tetã oñemosãsóva hérava Tavakuairetã Tuykiagua Yvate Chipregua ombojára ko táva. Oguereko 42,526 tavayguakuéra.

Oguereko peteĩ ygarenda guasu omoñemu yva ha koga'a. Hi'aguĩ opyta tavakue Salamina (*Salamis*), ojeitypáva ary 647-jave.

Táva héra ou gyresiañe'ẽ ñe'ẽngue *ammochostos* (*ἄμμος*, *χόω*) he'iséva "yvyku'ípe moĩmby".

Ñemohenda:Chipre táva
Bochotnica

**Bochotnica** (IPA [bɔxɔtˈnit͡sa]) táva tetã Poloñape.

Oikovéva: 1.500 (2010).

Ñemohenda:Polóña táva
Yvotyje

Oñembohéra **yvotyje** () heta yvotýpe ha ka'a iñuatĩva ha potýva, yvoty jueheguaty guasuete. Hyakuã porã ha mbarete. Karaiñe'ẽme oje'e niko *rosa* ha upévare avañe'ẽme ikatu oje'e **rrósa** yvotyje rangue, ko ñe'ẽngue ou latinañe'ẽ pegua.

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* 

## Joaju

Ñemohenda:Ka'avo
Ébola víru mba'asy

**Ébola víru mba'asy** (**EVD**) térã **Ébola akãnundu huguýva** (**EHF**) ha'e ningo hína yvypóra mba'asy Ébola víru rupive ojeguerekóva. Oñepyrũ oñeñandu 2 térã mbohapy arapokõindy ojeguerekóma rire upe virus, akãnundurehe, ahy'o rasy, tete rasy, ha akãrasyndive. Akói hasýva ipy'ajere, ogue'ẽ, ha tye chivivi hapykuéri, katuete ikangy ha omba'apo'ive ñande hígado ha pitikiri'i kuéra. Kóicha jave, oĩ heta tapicha oñepyrũmava huguy.

## Mba'eichakue ha iñehesa'ỹijo
Ko virus ikatu ojehupyty  tuguy rupive térã mymba hasýva rete rykue (heta jey ãva hina ka'i térã mbopi yva rehegua). Ndojejuhúi gueteri kuatia he'íva ikatuha avei kóva ova yvytu rupive. Oje'e mbopi yva rehegua, ogueraha ha oguerovaha ko mba'asy ichupe ombyai'ỹre. Peteĩ yvypóra hasývo, ikatúma oguerova ha ombohasy ambue yvypórape. Kuimba'ekuéra hasyva'ekue, ikatu gueteri oguerova mba'asy  esperma rupive mokõi jasy ohasa rire jepe. Oñehesa'ũijo hag̃uã, katuete ojehechava'erã ha oñemboyke ambue mba'asy ijoguaha,taha'e malaria, cholera ha ambue akãnundu huguýva viruskuére. Oje'e hag̃uã ha'eha ko mba'asy, oñemoneĩva'erã tuguy rupive ojehecháva antibodies, virus rehegua RNA, térã katu pe virus voi.

## Ojejoko hag̃uã
Ojejoko hag̃uã ojehechava'erã oñembosa'ive contacto yvypóra oguerekóvoa ka'i ha kure kóvagui hasýva ndive. Upevarã ojehechava'erã máva mávapa umi mymba hasýva, tojejuka ha toñeñotỹ hekoitépe hetekuerakue. Avei ikatu ojehecha ha oñembojy porã tembi'ukuéra, tojeporu aho oporoheteaho'i porãva ha jepohei porã oñeime rire peteĩ tapicha hasýva jerére. oñeñangarekoporãva'erã oñemongu'ekuévo tapicha hasýva ruguy térã ambue mba'e hesegua.

## Ñepohano, Oñeha'arõva ha Epidemiología
Naipóri peteĩ ñepohano ko mba'asyetépe guarã; eñeñeha'ànteva'erã oñeñangareko porã upe tapicha hasýva rehe, pohano ñemboy'u (sy he'ẽmby ha he'ẽ jukýva)rupive térã y ivena rupipe. Ko mba'asy heta oporojukakuaa: heta jey ojuka amo 50% ha 90% ichugui hasývape. EVD ojejuhu ypy Sudan ha Kongo retãme-pe. Ko mba'asy hetave jey ojekuaa ha oporombohasy umi tend atropical háre, Africa sub-Saharan rupi. Ary 1976 guive(ojejuhu ypýramo guare) ary 2013 peve, amo 1.000 tapicha rupi, peteĩ ary aja hasy ko mba'e vaígui. Tuichaiteve ojejuhuhague ko mba'asy ningo pe mba'asy isarambíva évola 2014 pegua, oporombohasypáva hína Guinea, Sierra Leone, Liberia ha vaicha avei Nihéria-pe. Jasypoapy 2014 guive, ojejuhúma amo 1.600 rupima hasýva. Opaicha rei oñeñeha'ã hína ojejuhu hag̃uã peteĩ vacuna; katu peteĩnte jepe ndojejuhúi gueteri.

## Moõguipa osẽ marandu

; Arandukaporupyre

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Marandu renda okapegua
* ViralZone: Ebola-like viruses – Virological repository from the Swiss Institute of Bioinformatics
* CDC: Ebola hemorrhagic fever – Centers for Disease Control and Prevention, Special Pathogens Branch
* WHO: Ebola haemorrhagic fever – World Health Organization, Global Alert and Response
* Virus Pathogen Database and Analysis Resource (ViPR): Filoviridae
* 3D macromolecular structures of the Ebola virus archived in the EM Data Bank (EMDB)
* Google Map of Ebola Outbreaks
* WHO recommended infection control measures

Ñemohenda:Mba'asy víru
Évola víru

**Évola víru** ha'e peteĩ víru (popĩami) oúva juehepehẽ *Filoviridae*. Héra ou ysyry Évolagui (opytáva Tetã Jekopytyjoja Kongo ryepýpe), ojehecha ha oñemohenda peteĩháme ary 1976 heta tekove omano rire ko víru rupive.

Ko mba'e ogueraha yvypórape upe **[[ébola víru mba'asy|évola víru mba'asy]]** térã **évola akãnundu huguýva**, peteĩ mba'asy ováva ha ipochyetereíva, ikatu ombohasy yvypóra ha mymba okambúva ambuéva. Oñepyrũ oñeñandu 2 térã mbohapy arapokõindy ojeguerekóma rire upe virus, akãnundurehe, ahy'o rasy, tete rasy, ha akãrasyndive.

## Mandu'apy

## Marandu okapegua

* Virus del Ébola
* MedlinePlus - Virus del Ébola
* MedlinePlus - Fiebre hemorrágica del Ébola
* Brotes de Ébola-Reston
* Marandu karaiñe'ẽ Ébola rehegua

Ñemohenda:Virus
Marina Silva

**Maria Osmarina Marina Silva Vaz de Lima**, ojekuaavevá **Marina Silva** (Rio Branco, 8 jasykõi ary 1958-pe), ha'e peteĩ kuña ojokuaikuaáva, tekoha oñangarekóva, tembiasakue jekuaahára ha mbo'ehára guasu Pindorama retã pegua, oĩva Partido Socialista Brasileiro (Aty ojokuaikuáava tekoháre Pindorama pegua) rembiapóre.

Ymaguare, omba'apo Tembiapohára aty ojokuaikuáava rehe, ary 1986 guive ary 2009 peve ha upei omba'apo Partido Verde reha, ary 2009 guive ary 2011 peve.

## Mandu'apy

* Texto de Antonio Alves del sitio oficial de la Ministra Marina Silva.
* Sitio del Ministerio del Medio Ambiente.

Ñemohenda:Tekove Pindoramagua‎
Mikyonésia Retãvore Ñembyatypyrekuéra

**Mikyonésia Retãvore Ñembyatypyrekuéra** (ingyaterrañe'ẽme: *Federated States of Micronesia*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ypa'ũ opytáva Mikyonésia rendápe, tekuái reko ha'éva tavakuairetã ñembyatypyre jekopytyjojáva.

Tekuáipe, iñembyatypyre irundy tetãvore —kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve: Yap, Chuuk, Pohnpei ha Kosrae— opytáva paraguasu Py'aguapýpe, itavusu ha'e Palikir. Oguereko 607 ypa'ũnguéra.

Ijerére ojejuhu ñemby kuarahyreike gotyo umi ypa'ũnguéra Ginéa Pyahu; ñemby gotyo, ypa'ũ Guam ha ypa'ũnguéra Marianas; kuarahyresẽ gotyo ojejuhu Nauru retã ha Ypa'ũnguéra Marshall ha kuarahyreike gotyo Palaos ha Filipina. Ko tetã opyta 2900 km yvate gotyo Auteralia pegua.

Mikyonésia Retãvore Ñembyatypyrekuéra oguereko ipype 111&nbsp;000 tapicha kuéra ary 2009-jave.

## Mandu'apy

## Joaju

* Sitio oficial del gobierno

Ñemohenda:Tetã Oseaniagua
Ysyry Ural

**Ysyry Ural** (rrusiañe'ẽme: *Урал*, *Ural*; kasahiñe'ẽme: *Жайық*, *Zhayyq*) ha'e hína peteĩ ysyry puku oñepyrũva Rrusia retaãme ha osẽva Kazajistán retãme, pe para Káspiope, tembiasakuére ojekuaa ku ysyry omboja'o hína Európa ha Asia yvyrusu. Oñepyrũ ñemby gotyo yvytyrysýi Ural-pe ha osẽ para Káspiope. Ipukukue ha'e 2.428 km.

Ñemohenda:Ysyry Ásia pegua
Ñemohenda:Ysyry Európa pegua
Yvytyrysýi Ural

**Yvytyrysýi Ural** (Rrusiañe'ẽme: Ура́льские го́ры, *Urál'skiye góry*) ha'e peteĩ yvyty aty omboja'óva hekopete Európa ha Asia yvyrusu. Opyta Rrusia ha Kazajistán retãme.

Oguereko 2.500 km ipukukuére, hu'ã yvatevéva opytáva yvyty Narodnaya-pe, ha oguereko 1.895 métro, kóva ha'e hína yvyty yvatevéva opaite Ural pegua. Ijyvy oguereko heta ambopyita, tatapỹi, itakyra ha ambuéva, upévare oĩ heta mba'eapopyha  Rrusia retã renda.

Ñemohenda:Yvytyrysyi