Paraguái

**Paraguái** (karaiñe'ẽme: *Paraguay*), héra teéva **Tavakuairetã Paraguái**, tetã Ñemby Amérika mbytépe. Omohembe'y Bolivia ndive yvatekuarahyreike ha yvate gotyo, Brasil ndive yvatekuarahyresẽ ha kuarahyresẽ gotyo, ha Argentina ñembykuarahyreike, ñemby, ha kuarahyreike gotyo. Paraguái osẽ paraguasu Atlántico peve Parana-Paraguay Yrape rupive. Paraguái oñesambyhy tetã mburuvicha rapépe ha oguereko papokõi tetãvore ha itavusu. Itavusu ha táva tuichave Paraguay.

Ava guarani oikoraka'e kuarahyresẽ Paraguáipe peteĩ suary jave karaikuéra España-megua g̃uahẽ mboyve 1524 jave. Táva Paraguay oñemopu'ã 1537 jave *Gobernación del Río de la Plata* tavusu peteĩháramo España mburuvípe. Saary XVII jave, Paraguái tekoha ''jesuita''-kuéra mbyte, upépe ypykuéra oike Jesús rapépe ha ohechakuaa Európa arandupy. *[[Hesu Irũ Aty|Jesuita]]*-kuéra ñemosẽ España yvýgui rire 1767 jave, oiko Paraguáigui *colonia* imba'eguasúva. Ñemosãso España-gui rire saary XIX jave, Paraguái rekuaikuéra oporokuái po atãme. Ko ára opa Ñorairõ Guasúpe (1864–1870), omanohaguépe haimete 50 % ijava ha ome'ẽ asy 25–33 % ijyvy ape. Saary XX jave, Paraguái oikejevy ambue ñorairõme: Cháko ñorairõ, Bolivia rehe. Upéi, heta tekuái *militar* ojopyru ha opa Alfredo Stroessner rekuái ndive opytava'ekue 35 ary ha ho'a 1989 jave *golpe de Estado* rupive. Kóva omoñepyrũ Paraguái jekopytyjoja ára ag̃agua.

Paraguái tetã oñemotenondéva, oĩ YÑR (*IDH*) ñemoĩha 99-hápe ha oguereko *PPP* (*PIB per cápita*) tuichave pokõiha Ñemby Amérikape. 2024 jave, Paraguái viru reko okakuaaiterei, oñemuvéva so'o, sóha, apo, ha jogapo. Paraguái tetã oñemuvéva ha omomyivéva y rendyry; yjoko Itaipu ysyry Paranáre, Brasil ykére, y rendyry yjoko tuichave mbohapyha arapýpe. Paraguái omoheñói Ñemby Ñemuha (*Mercosur*), Naciones Unidas, OEA, ha Lima Atýra. Táva Luque-pe, Paraguay Guasúpe, opyta Conmebol sambyhyha.

Haimete opa Paraguái ava, 6 sua, huguyjopara (*mestizos*), ha guarani arandupy oiko atã; 90 % oñe'ẽ avañe'ẽ, guarani ñe'ẽpehẽ, ha avei karaiñe'ẽ, kóva he'ise ko tetã oñeñe'ẽvehápe iñe'ẽ ypy Amérika Latína-pe. Paraguái tetã ovy'avéva arapýpe 2014 jave, he'i *Positive Experience Index*.

## Tenda réra ypykue
Avañe'ẽme, *Paraguái* ou España ñe'ẽgui *Paraguay* (oje'e jojáva). Ne'ĩra ndojekuaaporãi moõguápa ou téra *Paraguay*. Oje'e jepi ou avañe'ẽgui *paragua* «paragua; tague akãngora» ha *y* «y». Oje'e avei ou ava pajagua réragui, oje'égui ysyry Paraguái rerakue niko *Pajagua-y*. Avei oĩ he'íva ou *para* «para; yguasu», *gua* «-gua; ypy», ha *y* «y, ysyry»-gui, upéicha *Paraguay* «ysyry omoheñóiva paraguasu».

## Marandeko

### Ára Colón mboyve
Paraguái mokõi yvyrenda, Cháko ha Paranaygua, okakuaa oñondive'ỹre ha oñorairõ jepi voi. Kuarahyresẽ Paraguái ypykuéra peteĩha héra *kaingang*, Brasil-pegua, japihára ha ñemitỹhára (*cazadores-recolectores*). Haimete 1000 ary rire, ysyry Xingú-gui Amazonia-me oje'ói Paraguái renda ag̃agua meve oguerúvo kapi ñemitỹ, ñai'ũpo, ha hekoha rekuái ñemohenda jetu'uve.

Ava guarani omosẽ ha «omboguarani» umi oikova'ekue upépe ha'ekuéra hetavégui ha oguerekógui arandupy *[[neolítico]],* oñemitỹ kapípe (*roza*) ha upéicha ikatu omongaru ava retakue okakuaaitevéva ha oikotevẽ yvyve. Umi ava ndaha'éiva guarani opytáva niko ache, oñe'ẽma katu ningo avañe'ẽ (acheñe'ẽ) ha oiko mombyry ka'aguýpe.

Ava guarani he'iraka'e ha'ekuéra ava atýra peteĩ, ha katu iguara reko oiko atãvéva, umíva tavapy atýra oime aguĩva, oguerekóva iñarandupy, ha ojoajúva'ekue mburuvicha pópe oñorairõ hag̃ua. He'ihaguéicha arandupykuaahára Branislava Susnik, upe guára *cario* opytava'ekue Paraguay, tetãvore Central, ha tetãvore Paraguari renda ag̃aguáme, ysyry Tevikuary peve. Cháko ñupysópe oĩ hetaite ava atýra omono'õva yvope ha ojapíva ñandu guasu. 

Ava guaikuru ipu'akavéva, ava atýra ováva ha oñorairõitéva. Ava mbaja katu iñarõvéva, ha'ekuéra oje'ói tetãvore Presidente Hayes peve, ysyry Paraguay rembe'ýpe, oho ysyry mboypýri ombyai guarani tavapy ogueraha ikuña, hembiguái ha hembi'u. Ava pajagua niko guaikuru avei, oñemyasãimba ha sa'imíramo jepe, ojapokuaa yga ha opirakutu. Cháko mbytépe oĩ ava maskoy, *enlhet* ha *enxet.* Opyta guaikuru ha maka rendague jerére, táva Filadelfia ha Loma Plata réra iñe'ẽme *Lhaapangkalvok* ha *Paeklhap'e*.

Oimeraẽ ava guarani, peteĩ saary España karaikuéra g̃uahẽ mboyve, ova Cháko yvate gotyo ha opyta Mburuvi inka rembe'ýpe ohupyty itaju ha itatĩ jeguaka táva inka-gui, ko'ág̃a héra ava ha tapiete.

Ava guarani tavapy g̃uahẽ mboyve ojekuaa oñombohasa imba'e tavetã Andes-pegua ndive, omonguatiahaguéicha Alejo García. Oĩ tape hérava *[[Tape Aviru]]* oúva ypa'ũ Santa Catarina guive Andes tape atýra peve, upe guio ohasa kuarepoti, ao, ere eréva. Alejo García he'i ko tape ohasa Paraguái guio, ndaipóri katu techaukaha *arqueológico* omoañete hag̃ua.

### ''Colonia'' ára

#### Saary <small>XVI</small>
Ko saary jave, España mburuvi oñembotuichaseve. Juan Díaz de Solís reka ndoikoiva'ekue ysyry de la Plata peve rire, ojevy España-pe, peteĩ ygarata oñembyai katu Brasil rembe'ýpe ha hi'ári oĩ hekahára Alejo García; umi guarani ypa'ũ Santa Catarina-pe oipytyvõ chupe.

Upévo, heta tavapy guarani oñepyrũma oje'ói kuarahyreike gotyo omonda ava *andino*-gui ikuarepoti ha ijao oñembohasaraka'éva Tape Aviru rupi. García oñe'ẽkuaáma avañe'ẽ ha ojerovia ypykuérare rire, oisãmbyhy guata puku 2000 ypykuéra reheve Mburuvi inka peve 1533 jave. García ava atýra ohupyty oipe'a itatĩ, umi ypykuéra katu oguasuapi hese ha ijavevére.

## Taꞌanga

Image:Central Hidroeléctrica Yacyreta - panoramio.jpg|Jasyretã Apipe
Image:Atardecer en la Reserva Mbatoví Paraguay.jpg|Eco Reserva Mbatovi, Paraguái
Image:Viaducto_CDE.png|Táva Kuarahyresẽme
Image:ParaguayChaco_Cattleranch3_PdeHayes.JPG|Cháko Paraguái
Image:Salto_Monday_Paraguay.jpg|Chororo Monday
Image:Chipa 131450.jpg|Chipa Paraguái
Image:Amanecer_en_las_Dunas_de_San_Cosme_y_Damián.jpg|San Cosme y Damián, Itapúa, Paraguái
Image:Basilica_von_Caacupé.jpg|Kaꞌakupe
Image:Salto_cristal_-_yvykui_-_paraguay_-_2005-04-23.jpg|*Salto Cristal*
Image:Marianela_vista_general.jpg|Atyra
Image:Panorámica_cerro_Ñemby.jpg|Cerro Ñemby
Image:Pedro_Juan_Caballero36.png|*Polka Paraguaya*
Image:Costanera de Pilar - panoramio (1).jpg|Pilar
Image:Termo_paraguayo.jpg|Terere
Image:Hinchas_paraguayos_en_final_de_Copa_América_2011.jpg|Vakapipopo Paraguái
Image:Clock_tower_-_Jesuit_Reduction_of_Trinidad_-_Paraguay.JPG|Ruinas jesuíticas de Jesús y Trinidad
Image:Asunción Paraguay.jpg|Paraguay


## Yvyapekuaa

Ysyry guasu:
* Parana
* Ysyry Paraguái
* Monday
* Tevikuary
* Akidavan
* Apa
* Ypane
* Araguay
* Akaray

Ynoꞌõ guasu oĩ Ynoꞌõ Ypakarai. 

* Paraguái retãvore

## Ava

Paraguái pépe ningo oĩ 6,109,903 tetãygua (Ary 2022 Jepapáicha).

* Táva Paraguáipe.
## Yvyrupa Ñemohenda

Paraguái haꞌe Ehtádo peteĩgua oñehaꞌãva mombyteꞌive, omopyendáva Léi Guasu ha leikuéra. Ehtádo ñemohenda jokuái ha sãmbyhypeguápe guarã, tetã yvyrupa oñembojaꞌo tetãvore ha dihtrítope.

Paraguái 17 (diesisiéte) retãvore omopyenda tetã mbojaꞌo jokuaikuaagua ha sãmbyhykuaagua peteĩháicha. Yvyvore Kuarahyresẽ ojoapy *katórse* umíva apytégui ha Yvyvore Kuarahyreike *mbohapy*. Koꞌãvape oñembojoapy tavusu Paraguay, haꞌéva dihtríto, hakatu jepapápe guarã ojehecha tetãvoréramo. Avei, ko tetã oguereko 263 (dohsiénto sesénta i treh) munisípio ojoja dihtritokuéra ndive, umíva apytépe Paraguay. Koꞌãva omoheñói tetãvore peteĩteĩ retãvoreꞌi – ndahaꞌéiramo Paraguay, hekosãsóva oimeraẽ tetãvorégui – ha oñembojaꞌo upéi táva ha okarapegua yvyraꞌãme.

Áño 1992 Léi Guasu Retãmegua ohechauka tetãvore ha dihtritokuéra jokuái, sãmbyhy ha apoukapegua ojehe rekuái (autonomía), mbaꞌepota rekuáipe guarã, ha ojehegua puꞌaka (autarkía) ombyaty hag̃ua ha oinverti iporuha.



## Paraguái táva tenondeguakuéra

Ko tysýi ohechauka mokõipa táva tenondegua paraguaipegua, ary 2021.

## Manduꞌapy