open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Johannes Gutenberg

**Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg**, ojeikuaavéva **Johannes Gutenberg** ramo () térã **Johannes Gutemberg** (Maguncia, Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu; amo 1400 rupi- Maguncia, 3 jasykõi 1468), ha'e akue peteĩ itaju mba'apohára Alemáña megua, omoheñói va'ekue kuatiajopyha javeguáva oipurúva típo jehairã (*tipos móviles*). 

Hembiapokue ojeikuaavéva ha'e Tupã ñe'ẽngue ryru Gutenberg pegua, oje'e ha'eha aranduka peteĩha oñembokuatia ojeipurúvo típo jehairã, ha mba'etuichaitéva Martín Lutero remimo'ã ñemyasãime guarã ha upéicha rupi Ñemyatyrõ oñemoĩva pe guarã avei.

Oje'e ha'ehague Gutenberg kuatiajopyha, ho'árõguare Mburuvi visantíno ha og̃uahẽrõguare Europaguakuéra Amérikape umi mba'e ombou va'ekue Ára Ko'ãgagua ha omohu'ã va'ekue Ára Mbytegua. Jepémo mba'eguasuite ko mba'e ha'e omoheñói va'ekue, sa'imi jaikuaa hekovégui.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Hĩlandiañe'ẽ

**Hĩlandiañe'ẽ** (suomiñe’ẽme, *suomi*) ha’e, suesiañe’ẽ ndive, Hĩlandia Tavakuairetã ñe’ẽtee. Ko ñe’ẽ oguereko 5,3 sua ñe’ẽhára ha, Hĩlandia retãyguakuéragui, 91,9% oñe’ẽ hĩlandiañe’ẽ syñe’ẽicha (2004). Avei ojejuhu heta ñe’ẽhára Suésia, Noruéga, Etóña, Rrúsiape ha Tetãvorekuéra Joajúpe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Hĩlándia
Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Tetãmini

**Tetãmini** ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeipurúva oñembohéra hag̃ua umi yvy pehẽme omoha’ãngáva peteĩ tetã. Ko ñe’ẽ heñói Rróma Mburuvípe.
## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Guyrapa

**Guyrapa** niko yma ñande ypykuéra oiporu vaekue guyra ha tymba saite hamba'e ojapi hag̃ua. Ojeiporu vaekue avei ñorãirõme. 

Opaichagua guyrapa ndaje oĩ raka'e yma. Oĩ michĩva ha oĩ ipukúva, ha umi ipukúva jaiporu hag̃ua, jaguapy yvýpe.  Ñande pýpe jajoko pe yvyra ha ñande pópe jaipyso isã. Umi Siriono, Bolíviape oikóva, oiporu ko'ã ipukúva.

Hu'y opaichaguánte avei oĩ vaekue. Oĩ ipukúva ha oĩ mbykyvéva. Oĩ ijapy hakuáva ha ity'ãi guevíva, ani hag̃uátei ho'arei upe rupi ijehegui. Oĩ avei umi ijapy apu'áva, oipy'akáva guyra jajapíva ani hag̃uátei ho'o osoro. 

Guarani apytépe ndaipóri vaekue omonáva pohã ihu'y apýre, ojuka pya'e hag̃ua opa ojapíva.

Guyrapape ojogua guyrapápe. Isã mokõi, ojovái, ha mbytépe jaipyaha ipa'ũme petĩ kyha'i joguaha, upéva héra pyaha. Upéva jajapo hag̃ua, jaiporu inimbo jajapóva guembe rapo pirekuégui terã karaguatágui. Upe pyahápe ñamoĩ ñande mbokaja aky ñaha'ã hag̃ua opa mba'e jajapiséva.

Ñemohenda:Mboka
Pindo paraguái

**Pindo paraguái** térã **mbokaja akã** (***Syagrus romanzoffiana***) ha'e yvyramáta jajuhúva Vrasil, Paraguái, Uruguái ha Argentínape.

Pindo máta ijyvatevate, ipire morotĩngy ha havara. Ijape hatã, ijapyte katu hu'ũ. Ipoty sa'yju ha nahatĩiri mamove. Hi'a sa'yju pytãngy hi'aju vove, upévare oje'e chupe avei chupe yva pytã.

## Mba'erãme ojeiporu
Pindógui ja'ukuaa hi'a ha hu'ãngue. Hi'a jajoso angu'ápe, ñambyaruru ýpe, ñambopupu ha upéi ñambogua ja'u hag̃ua. Hu'ãngue katu ñambojy térã ñambichykuaa ja'u hag̃ua ha'eño térã tembi'u týrarõ. Hogue jaiporu óga nambyape hag̃ua, hope ñaipovãvo ojuehe. Ojejapo avei chugui tukumbo ipo'i térã ipoguasúva jajokua hag̃ua opa mba'e, térã voko jajapo hag̃ua.

## Yvyra karai
Pindóre oje'e yvyra karaiha, ñanemo'ãkuaáva opaichagua mba'e vaígui. Ao Ao ñanemuñárõ, jajupikuaa hese ani hag̃uátei ojehu ñandéve mba'eve. Ao Ao og̃uahẽvo iguýpe, ikangypa ha ndaikatuvéima ojo'o hapo, oity hag̃ua pe pindo máta upéi ñande'u hag̃ua.

Páskua og̃uahẽvo, opa rupi jahecha pindo karairã oñeikuave'ẽva umi ohótavape tupáope. Péicha ojejapo tupaópe ojegueromandu'ávo Hesukristo oikérõ guare Jerusalénpe, ha umi haperãme oĩva oity joárõ guare henondépe pindo rogue hamba'e chupe oguerohorývo. Ikarai rire tupaópe, umíva ojereraha ógape ha ojerereko kurundúramo, ani hag̃uátei ojehu mba'eve ivaíva umi upépe oikóvape.

Pindo karai ojejapo hag̃ua ojeiporu umi hogue ikyrỹiva, sa'yjúva gueteri, ha umi hope upéi ojeipyaha térã oñeipovã ojejapo hag̃ua opaichagua mba'e ra'ãnga. Oĩ ojapóva kurusu ra'ãnga ha hetave mba'e.

Pindo opa rupi ojehecha ramo, ndaha'éi Paraguáipe añonte, ha opa umi rupi oje'e chupe pindónte avei, jepe hetaichagua oĩ. Ha ojehechágui iporãha, heta oĩ oñotỹva ikorapýpe térã hóga renondépe hamba’e, hóga ombojegua hag̃ua.

## Referencias

Ñemohenda:Pindo
James Prescott Joule

**James Prescott Joule** (Salford, Tavetã Joaju, 24 jasypakõi 1818-11 jasypa 1889) ha'e akue peteĩ mba'erekokuaahára Ingyatérra pegua, upekuévo ha'e va'ekue peteĩ umi tuichavéva mba'erekokuaápe, ojehechakuaaite chupe hembiapokue heta oipytyvõgui *[[termodinámica]]* ha tendyry ñehesa'ỹijo. 

Ojegueromandu'a hese oñembohéragui herakuãme ko mba'e oha'ãva mbaretekue, takukue ha mba'apo, joule. Oñembohéra avei herakuãme Joule rekorã.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Ingyaterragua
Taraguiñe’ẽ

**Taraguiñeꞌẽ** (taraguiñeꞌẽme: *Taragui ñeꞌẽ*; karaiñeꞌẽme: *guaraní correntino*) haꞌe, karaiñeꞌẽ ndive, Taragui Retãmini ñeꞌẽtee ary 2004 guive. Taraguiñeꞌẽ ha Paraguái avañeꞌẽ heñói guarani karijo ñeꞌẽgui.
miniaturadeimagen|Taragui Retãmini mápa, tenda oñeñe’ẽhápe taraguiñe’ẽ.

## Manduꞌañykuéra

Ñemohenda:Avañe'ẽ
Ñemohenda:Arahentína ñe'ẽnguéra
David Hilbert

**David Hilbert** (Königsberg, Kuarahyresẽ Purúsia; 23 jasyteĩ 1862-Gotinga, Alemáña; 14 jasykõi 1943) ha'e akue peteĩ papapykuaahára Alemáña megua, ojehechakuaáva peteĩ umi mba'eguasuvéva ramo sa'ary XIX ha XX ñepyrũ megua. Oñemboherakuã porãite papapykuaahára ha tembikuaatyhára ramo omoheñóivo ha omyesakãvo temimo'ã ha mba'ekuaa opaichagua papapykuaa, *[[álgebra]]* ha ysajarekokuaa rehegua.

Hilbert ha hemimbo'ekuéra rembiapokue rupive ikatu oñeguenohẽ va'ekue mba'etuichaitéva oñemyesakãporã hag̃ua mekánika kuántika ha mba'ekuaarã joguerahaviárava pavẽ.

Hilbert omba'apo mbo'ehára ramo Königsberg Mbo'ehaovusúpe 1886 guive 1895 peve ha upéi amo Göttingen Mbo'ehaovusúpe, upekuévo kóva ko porãvéva ojeipyguaráva papapykuaa yvy ape ári; upépe opyta omano meve.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Sáuna

Peteĩ **sáuna** (suomiñe’ẽgui, *sauna*) ha’e peteĩ koty ojejapopyréva yvyrágui, ojejapóva ojeipuru hag̃ua váño hakúicha.

Ñemohenda:Hĩlándia
Ñemohenda:Jogapokuaa
Silésia

**Silésia** (poloñañe’ẽme: *Śląsk*; chekiañe’ẽme: *Slezsko*; alemañañe’ẽme: *Schlesien*) ha’e peteĩ tenda Európape, ojejuhúva Polóña, Chékia ha Alemáña mbytépe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Polóña
Ñemohenda:Chekia
Ñemohenda:Alemaña
Výru Konderenda

**Výru Konderenda** (etoñañe’ẽme: *Võru maakond*) ha’e peteĩ konderenda Etóñame.

## Táva
*Výru (*Võru*)
*Ántisla (*Antsla*)

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Etoña
Konderenda

**Konderenda** ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeipurúva ymave oñembohéra hag̃ua umi yvy pehẽme peteĩ kónde oisãmbyhýva. Ko’ág̃a, ko ñe’ñe ojeipuru heta tetãme oñembohéra hag̃ua umi yvytendápe omoha’ãngáva ichupe.
## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tetã
Mbaipy

**Mbaipy** ikatu jajapo avatikýgui térã avati ku'ígui. 

Avatikýgui jajapórõ, ikyrỹi porãrõ ha ikãmby hetárõ, heve osẽ. 

Jajapo hag̃ua ñaikotevẽ kure ñandy, sevói, kãmby, juky ha kesu. 

Jajoso porã ñande avatiky. 

Ñambochyryry sevói kure ñandýpe ha hu'ũvo jaity pype ñande avatiky ha ñamohykue kãmbýpe. Ñamohe'ẽ ñamohe'ẽseháicha.

Tata ári oĩ aja, jaipyvu mante vaerã. Jahechávo ojymaha jaity pype ñande kesu ha jaipyvu hypy'ũ porã meve. Oimérõ hypy'ũeteri, ñambohykueve imbaipy porã meve.

Avati ku'ígui jajapótarõ, ñambyaruru raẽ ñande avati ku'i kãmbýpe térã ýpe.

Ñemohenda:Tembi'u
Ñandy

**Ñandy** ymave heta ojeiporúmi vaekue opaichagua tembi'u ojejapo hag̃ua. Ikatu oñeguenohẽ mymba ha ka'avógui.

Yma vaka ha kure ojejuka jave, ikyrakuégui ojejapo ñandy ha oñeñongatu hyrúpe oñeikotevẽtavo g̃uarã. Ko'ág̃a rupi hasýma jajuhu.

Jajapo hag̃ua ñamoĩ mba'yru tatápe ha jaity upépe umi ikyrakue. Jaheja tochyryry, ág̃a umi iñakytãngue pytã porã ha ovevýi vove, ñanohẽmba, upéva chicharõ héra. Jaheja upe ikyrakue taho'ysã hyrurãme, ág̃a ho'ysã vove hatã ha morotĩta ha péicha ñañongatu. Are oiko haguino'ỹre.

Ñemohenda:Tembi'u
Al-Juarismi

**Abu Abdallah Muḥammad Ibn Mūsā Al-Jwarizmī (Abu Yāffar)** (Corasmia, ary 780 rupi-Bagdad, ary 850), jeikuaavéva **al-Juarismi** ramo, ha yma ojehaíva ***Algorithmi***, ha'e akue peteĩ papapykuaahára, mbyjakuaahára ha yvyapekuaahára Kalifáto Mbohapyha pegua. Omba'apo va'ekue mbyjakuaahára ha mburuvicha ramo amo Mba'ekuaa rógape, táva Bagdad-pe, ary 820 rupi. Ojehechakuaa chupe peteĩ papapykuaahára tuichaitéva marandeko pukukuévo.

Hembiapokuépe oikuaaukaraẽ *[[álgebra]]* mba'e opaichagua ha papapy mbojojaha. Upévare oje'e hese ha'ehague *[[álgebra]]* moheñoiha, añetehápe, héragui ou heta ñe'ẽ ojeipuruitéva papapykuaápe, tuichaitépe umi Európa ñe'ẽnguérape, techapyrã *[[algoritmo]]*, *[[algoritmia]]* ha ambuéva.

Oñembohasa rire hembiapokue Európa ñe'ẽnguérape, oñemoherakuãmba Arávia papapykuéra, ha'éva ko'ã papapy ko'ágã jaipuru ha omyengoviáva umi Rróma papapy.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove
Reviro

**Rrevíro** vaekue yma umi ka'aguy ha ka'atýpe omba'apóva rembi'uete. Ko'ág̃a rupi katu pokã ñahendu oĩha ojapo ha ho'úva. Parana rembe'ýre ojovái, oĩ gueteri ojapóva. Ika'avomi vaekue yma, nañaikotevẽigui heta mba'e jajapo hag̃ua. 

Rrevíro jajapo hag̃ua ñaikotevẽ: arína, y, juky ha ñandy michĩmi, peaite.

Peteĩ mba'yrúpe ñambojehe'a ñande arína jukýndi, ñambohykue, jaipyvu ha ñambojehe'a porã ndojavéi peve ñane mba'yrúre.

Óllape ñamoĩ ñandy michĩmi ha haku porã vove jaity pype ñane mása. Heta ñambojere vaerã, jaipyvu ha jajoso patulápe iku'i hag̃uáicha ohóvo. Ág̃a hesa'yjuvy ha iku'i parapara vove, oĩma ja'u hag̃uáicha.

## Referencias
El revíro

Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Dmitri Mendeléyev

**Dmitri Ivánovich Mendeléyev** (Tobolsk, 8 jasykõi 1834-San Petersburgo, 2 jasykõi 1907) ha'e akue peteĩ kímiko Rrúsia pegua, ojekuaaitéva oikuaaukaraẽgui peteĩ arandukápe ary 1869 jave eleménto kímiko rechaukaha (ojeheróva ko'ágã apỹi kímiko rechaukaha Mendeléyev pegua).

Heta mba'e ha'e añónte oikuaaukaraẽ hembiapokuépe ojehechakuaa iñañeteteha ha ko'ágã meve ojeipuru. Ojegueromandu'a chupe oñemboherakuévo ary 1955 jave eleménto 101 mendelévio ramo. Oipyguara ha ohesa'ỹijo avei mba'e opaichagua kímika rembikuaápe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Rrúsiagua
Ysyry Mokoreta

**Ysyry Mokoreta** (epañañe’ẽme, ***Río Mocoretá***) ha’e peteĩ ysyry ohasáva Taragui ha Entre Ríos retãmini rupive, Arahentína retãme.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ysyry Arahentínape
Gója (táva)

**Gója** (Karaiñe'ẽme: *Goya*) ha'e mokõiha táva hetave tapicha oikóva tetãvore Taragui retãme, Arahentína retãme, opytáva ysyry Paraná rembe'ýpe ha 224 kilómetro táva Taragui-gui. 

Ñemohenda:Taragui Retãmini táva
Tetãvore Tavusu (Taragui)

**Tavusu** ha'e peteĩ tetãvore Taragui Retãmini pegua, Argentina retãme, yvate kuarahyresẽ gotyo, oguerekóva amo 522 km2  Tetãmini yvate kuarahyreike gotyo. Héra ohechaukaháicha, ko tetãvore-pe oĩ tetãmini itavusu, ha'éva, distrito omyakãvaicha, ogueraha avei héra Taragui .

## Municipios

* Taragui
* Rriachuelo

Ñemohenda:Taragui Retãmini tetãvore
Hu'itĩ

**Hu'itĩ**, oje'e avei avati ku'i ojejapóramo avatígui, ha'e oñemongu'ívo hu'itĩrã térã ka'avo ra'ỹi. Chugui ojejapo hetaichagua tembi'u Paraguáipe ha yvy tuichakue avei ojeiporu opaichagua, taha'e ha'éva avati, sóha, mandi'o, avatimirĩ térã avéna.

Ñemohenda:Tembi'u
Itatĩ (Arahentína)

**Itatĩ** () ha'e táva guasu tetãvore hérava avei, Taragui Retãmini yvate gotyo, ysyry Paraná rembe'ýpe ( Arahentína retãme). Ko *municipio* oguereko umi ypa'ũ: Hovyũ, Guasu, Itá Rita, Pañuelo ha Abra.

Ñemohenda:Taragui Retãmini táva
Paso de los Libres

**Paso de los Libres** (, yma oñembohérava *Restauración*) ha'e peteĩ táva Arahentína pegua, opytáva tetãvore Corrientes-pe, omyakãva tetãvore héra jojáva. Oĩ Brasil rembe'y ykére, táva Uruguaiana (Río Grande del Sur) rovái, oñemopyenda ára 12 jasypoteĩ ary 1843-pe General Joaquín Madariaga rupive, opytáva 368 kilómetro Táva Corrientes-gui . Ko távape ojejuhu ypa'ũ Guardaisla.

Ñemohenda:Taragui Retãmini táva
Louis Pasteur

**Louis Pasteur** (Dole, 27 jasypakõi 1822-Marnes-la-Coquette, 28 jasyporundy 1895) ha'e akue peteĩ kímiko, mba'erekokuaahára, papapykuaahára ha mymbachu'i rembikuaahára Hyãsia pegua. Heta mba'e ha'e ohecha ha ojuhuraẽ oipytyvõite umi tembikuaaty tekohaguiguápe, tuichaitépe kímika ha mymbachu'i rembikuaápe.

Ha'e omoheñói ko tembiapo ha'éva ñemopotĩ mbohakuhápe, térã *pasteurización* (ñambyakuitévo sapy'ami peteĩ mba'e ñamboguete hag̃ua opa térã haimete opa mymbachu'i), héragui ou ko ñe'ẽ. Omoheñói avei ojaporaẽvo vakúna ojokokuaáva *[[rabia]]*. Oikuaaukaraẽ avei mba'ekuaarã mymbachu'igua pámo mba'asy rehegua, he'íva ha'eha umi mymbachu'i niko ome'ẽva mba'asy pámo.

Oĩramo jepe omboykeséva ku mba'ekuaarã ha'e oikuaauka va'ekue, ko ára peve ojeipuruite ha heta oipytyvõ jajuhu hag̃ua mba'etuichaitéva ha'éva vakúna, pohãrekoitegua, mymbachu'i ñemoña'ỹrã ha ñemopotĩ, ágã jaipuru ñapohanõvo térã jajokóvo pámo.

Omano 1895 jave, iñapytu'ũsoro rire.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Ernest Rutherford

**Ernest Rutherford**, ojeikuaáva avei **Lord  Rutherford** ramo (; Brightwater, 30 jasypoapy 1871-Cambridge, 19 jasypa 1937), ha'e peteĩ mba'erekokuaahára ha kímiko Selánda Pyahu pegua.

Rutherford oñeme'ẽmbaite ohesa'ỹijokuévo umi mba'e kytomi randipytu (*radiación*) henyhẽmbáva ha upéicha ohupyty omohenda chupekuéra umi atýpe ha'éva alfa (α), beta (β) ha gamma (γ). Ojehuraẽ oikohague radipytu reheve eleménto kímiko ñembyai, ha upévare oñeme'ẽ chupe Jopói Nobel Kímikape ary 1908 jave. Ha'e avei ohechaukaraẽ átomo orekohague "apyte'a" (*núcleo atómico*) ha upépe oĩ apakuavohýi ombojakuaáva (*carga positiva*) ha haimete opa átomo mása.

Hekove pukukuévo, ohupyty peve 35 ary rupi, omba'apo ñehesa'ỹijo ha mba'ekuaa jetypekápe, upe rire omba'apo mbo'ehára ramo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Selánda Pyahugua
Ñemohenda:Tekove Tavetã Joajugua
Víctor Barrios Rojas

**Víctor Barrios Rojas** (3 jasyteĩ 1934-pe), marandumyasãihára Paraguaigua.

Víctor Barrios Rojas heñóikuri ára 3 jasyteĩ ary 1934-pe, Tavapy, ko’ág̃a hérava San Roque González de Santacruz, Paraguay retãme. Oñemoarandu’ypýkuri Ky’ỹindy, Tavapy ha upéi táva Paraguaýpe omohu’ãhaguépe mitãrusumbo’ehao. Ary 1979-pe oikókuri chugui *Licenciado en Administración*, *Universidad Católica* rupive. Ohókuri oñembokatupyryvévo Alemáña retãme ha upéicha avei oñehekombo’ékuri Méhiko ha Uruguaýpe. Tenondevévo, oikókuri chugui marandumyasãihára ha upeichahápe omba’apókuri heta ary *Radio Cáritas*-pe, omotenondehaguépe tembiapo ñane reko rehegua; upéi, ary 1989 guive ha ndahi’areiete peve, omotenondékuri tembiapo *[[Radio Nacional del Paraguay]]* rupive omyasâihaguépe ñane retã reko.

Víctor Barrios, hekove pukukuépe, ohapykueho ha ombyaty umi purahéi epañañe’ẽme ojeheróva “Compuestos”; ha upeichahápe onohêkuri ára resáre aranduka 1, 2 ha 3 hérva “Motivos Populares Tradicionales del Paraguay”. Ko’ã aranduka rupive, ha’e oipe’a tesarái pepo guýgui, hetave apytépe, ko’ã purahéi asy: *Pancha Garmendia, Godói fusilamiento, Jejuvykue jera, Compuesto de Antonio Arias* ha *Angelito purahéi*.

## Mandua'py
*VÍCTOR BARRIOS ROJAS Ohai Guaraníme: David Galeano Olivera

## Joaju
*LIBRO DE "COMPUESTOS" DE VÍCTOR BARRIOS

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Paso de la Patria

**Paso de la Patria** —ojekuaáva ñe'ẽme **El Paso** ramo — ha'e peteĩ táva ha *municipio* oĩva Argentina retãvore Corrientes -pe, opytáva amo 40 kilómetro tetãvore itavusúgui, Tetãvore Sán Kósme-pe. Ha'e peteĩ umi táva heta ohohápe oikuaa hag̃ua Argentina pegua, tenondeguaitépe ko tetãvorépe, mba'e ojehecharamovéva ha'e ysyry Parana, umi yremebe'y ha pirakuturã, ko'ýte umi pira guasu hérava piraju. Paso de la Patria opyta ysyry Paraguái juru rovái ysyry Paranáme, ha oguereko amo yvytyrysýi omoheñóiva ysyrymi ojehekaitereíva umi pirakutuhára.

Ha’e pe tenda pyty'urã ojeiporavóva umi oikóva *Gran Resistencia* ha *Gran Corrientes*-pe, oipytyvõva’ekue tuichaiterei okakuaa haguã óga yvate ko távape, oĩhápe hetave oikóva upépe arapokõindy pahápe. Hetave ohóva ko távape opytu'u hag̃ua ombohetave mba'aporã opavavépe, upéicha ojapóva Paso de la Patria peteĩva umi tenda pytu'urã tenondeguavéva Argentina Yvate Kuarahyresẽme.

Ko távape ojejuhu umi ypa'ũ ha'éva: de las Ratas, Toledo, ha Anteojos.

Ñemohenda:Taragui Retãmini táva
Tetãvore Sán Kósme (Taragui)

**San Kósme** ha'e peteĩ tetãvore Taragui retãmini pegua, Argentina retãme, yvate kuarahyresẽ gotyo, oguerekóva 595 km2  tetãvore yvate kuarahyreike gotyo.

Ko tetãvore ruvicha ha'e táva Sán Kósme ; Hendive, Páso Tetã Pegua ha Santa Ana Guácaras Pegua ha'e umi ambue tavaygua renda. Ojekuaa censo 2010-pe, 14.381 tapicha oiko ko departamento-pe.  

## Mandua'py

Ñemohenda:Taragui Retãmini tetãvore
Erwin Schrödinger

**Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger** (Viéna, 12 jasypoapy 1887-Viéna, 4 jasyteĩ 1961), ojeikuaavéva**Erwin Schrödinger** ramo,  ha'e peteĩ mba'erekokuaahára ha iñarandúva Áuteria pegua, oñemohetã va'ekue Irilándape, herakuãporãite heta oipytyvõgui mekánika kuántika ha *[[termodinámica]]* mba'ekuaápe. Ojapo rire, iñirũndi Paul Dirac, upe Schrödinger papapy mbojojaha (mba'e omopyendáva mekánika kuántika ha omombe'úva mba'éichapa oiko umi kytomi imichĩvéva átomogui), oñeme'ẽ chupekuéra Jopói Nobel Mba'erekokuaápe ary 1933 jave.

Heta oñemongeta rire Albert Einstein ndive, oikuaauka temimo'ã ojeheróva Schrödinger mbarakaja (omombe'úva mba'éichapa oiko umi mba'e oikóva oñondive ha ojoavýva mekánika kuántikape).

Omano 1961 jave, oiko rire hese mba'asy po'i.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Auteriagua
Louis Armstrong

**Louis Daniel Armstrong** (Nueva Orleans, 4 jasypoapy 1901-Nueva York, 6 de julio de 1971), ojeikuaaitéva avei **Satchmo** térã **Pops** ramo, ha'e akue peteĩ guatapu ombopúva ha *[[jazz]]* opurahéiva Tetãvorekuéra Joaju pegua.

Ojehechakuaaite hetia'ehague ha omoheñóihague heta mba'e pyahu purahéipe, ikatu oje'e hese ha'eha upe tuichavéva ko *jazz* purahéi apópe.

Hekove pukukuévo hetaite jopói oñeme'ẽ chupe hembiapoporãre. Omano iñe'ãsoro rire ára 6 jasypokõi 1971 jave, Nueva York-pe.

## Hembiapokue

* 1923: *Louis Armstrong with King Oliver* (Milestone)
* 1923: *Clarence Williams' Blue Five* (CSB)
* 1928: *Hot Fives And Sevens, Vol. 3* (JSP)
* 1931: *Stardust* (Portrait)
* 1933: *Louis Armstrong Sings the Blues* (RCA)
* 1947: *Satchmo at Symphony Hall, Vol. 2 [live]* (Decca)
* 1949: *Satchmo Serenades* (Polygram Records)
* 1951: *Satchmo at Pasadena [live]* (Decca)
* 1954: *Louis Armstrong Plays W.C. Handy* (Columbia/Legacy)
* 1955: *Louis Armstrong at the Crescendo, Vol. 1 [live]* (Decca)
* 1955: *Ambassador Satch* (Columbia/Legacy)
* 1955: *Satch Plays Fats: The Music of Fats Waller* (Sony)
* 1955: *Satchmo the Great* (Sony)
* 1956: *Ella and Louis* (Polygram Records)
* 1956: *Pasadena Civic Auditorium June 20, 1956* (Giants of Jazz)
* 1956: *High society*
* 1957: *Porgy & Bess* (Polygram Records)
* 1957: *Ella and Louis Again* (Polygram Records)
* 1957: *Louis Armstrong Meets Oscar Peterson* (Polygram Records)
* 1957: *Louis and the Angels* (Umvd Labels)
* 1959: *The Five Pennies* (Decca)
* 1960: *Happy Birthday, Louis! Armstrong & His All-Stars* (Omega)
* 1960: *Satchmo Plays King Oliver* (Varese Sarabande)
* 1961: *Together for the First Time* [Con Duke Ellington] (Roulette)
* 1963: *Hello, Dolly!* (Mca)
* 1968: *What a Wonderful World* (ABC Records)
* 1968: *Disney Songs the Satchmo Way* (Disney)
* 1969: *On Her Majesty's Secret Service* (Capitol). BSO de 007 al servicio de su majestad.
* 2002: *The Best of Louis Armstrong: The Hot Five and Seven Recordings* (Columbia/Legacy)
* 2002: *Satchmo Live* (Orpheus Records)
* 2006: *Complete New York Town Hall & Boston Symphony Hall Concerts* (DeFinitive)

## Marandumi

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Petỹngue

**Petỹngue** ha'e petỹ roguekue oñembopirúva ojepita hag̃ua. Ymaite guive yvypóra oipuru petỹ koga'a, Amérika tenondépe ha upéi ojegueraha Európape amo sa'ary XVI jave. Oñevende oparupi ha oĩ léi he'íva mávapa ikatu ojogua ha oipuru, ndaha'éinte upéicha tetã Vutãme, upépe ndaikatúi avave ovende ha oipuru petỹ. Hetaite mba'e jajuhu petỹnguépe, umíva apytépe oĩ nikotína, mba'e ñanemoakãnga'upáva ha ñanembojepokuaavaíva ipurúpe ha ikatúva ogueru heta mba'asy vai.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembiapo
James Watt

**James Watt** (Greenock, Ekósia, 30 jasyteĩ 1736-Handsworth, Birmingham, Ingyatérra, 25 jasypoapy 1819) ha'e akue peteĩ apokuaahára mekániko, moheñoiha ha kímiko Ekósia pegua. Ha'e omyatyrõ ha omoporã mákina Newcomen mba'éva ha upégui omoheñói mákina omotimbóva, mba'e ombosako'i toiko hag̃ua Mba'aporeko Ñepu'ã, taha'e ha'éva Tavetã Joajúpe térã oparupi yvy ape ári.

Omba'apo aja ojapóvo mákina opaichagua Glasgow Mbo'ehaovusúpe, Watt oikuaaseve mba'éichapa omba'apo umi mákina omotimbóva ha ojuhuraẽ omomboreihague hikuái hetaite mbaretekue ombopiro'ývo ha ombohakúvo imomyiha. Upéicha Watt omoheñói mba'e omyatyrõitéva umi mákina ha nomomboreíriva mbaretekue. Hembiapokue ikatu ojeipuru opaichaguápe ha heta oipytyvõ toiko pya'eve upe Mba'aporeko Ñepu'ã.

Ojegueromandu'a chupe ojeipurúvo héra upe ta'ãha vátio (oñemoha'angáva tai W rupive).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Tavetã Joajugua
Yvate Amérika Ypa Guasukuéra

**Ypa Guasukuéra** ha'e po ypa tuichaitéva ojejuhúva Amérika Retãvorekuéra Joaju ha Kanada oñomohembe'yhápe, Yvate Amérika vorekue mbyte kuarahyresẽyguápe.

Ypakuéra niko ko'ãva: Superior, Míchigan, Huron, Érie ha Ontário.

Ko'ãva ha'e ypa aty tuichavéva yvy ape ári ha hendaha ohupyty 245&nbsp;100&nbsp;km², upépe ojejuhu amo 21 % opaite y ikatu oje'úvagui yvy ape ári.

Ypa Superior ha'e ypa tuichavéva mbohapyha orekóva y ikatu oje'úva, ituichave chugui añónte ypa Vaikály ha ypa Tanganíka. Ypa Míchigan añoite ojejuhupa Tetãvorekuéra Joajúpe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Yvate Amérika
Ñembosarái

**Ñembosarái** ha'e oimeraẽ mba'e tapichakuéra ojapóva oñeha'ãvo térã ohugávo oñembovy'a hag̃ua. Ñembosaraikuéra apytépe oĩ arahasarã ha jetepyso, ikatu jahecha ñembosarái oparupi yvy ape ári ha ojehechakuaa ha'e tavarandu ha arandupy mba'etee.

Tembiporu ha ñembosaraiha opaichagua ikatu jaipuru ñañembosaráivo, techapyrã, jahugávo ta'angamýi ñembosarái, ikatu jaipuru ñane kombutadóra térã pumbyry, jahugáramo jajehetepysóvo, ikatu jaipuru manga, váte, rrakéta térã oimeraẽ mba'e ambuéva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembiapo
Ñamokyrã

**[[Ky]]** apytépe oĩ umi ñane akãre ovy’áva ha ikatúva ova ñande tyvytáre avei, upéva héra (***Pediculus humanus capitis***).  

Oĩ umi ñande retyma pa’ũ rupi jarekóva ñande rague hetahápe, umíva **[[kype]]** ha héra (***Pthirus pubis***). 

Oĩ katu umi ñande aokua rupi oikóva, umíva **ñamokyrã** ha morotĩ, héra (***Pediculus humanus corporis)***. 

Ñamokyrã tuichave **ky** ha **kypé**gui ha yvypórarente oñemuña. Ikatúramo jepe oiko mymba apére, umívare noñemuñái, yvypóra ruguy ho’urõnte oñemuña. Ñamokyrã ndoikói ñande rague apyte rupi, ñande aokuápente ovy’a, upévare nadajuhúi ñande jehe. Upe okañyhágui osẽ okambu ñanderehe, ñande ruguy oipyte. Umi ñandesu’u hague hemói opyta. Ñande aokua rupi ombo’a amo 200 ha 300 rupi, ombo’a jave. 

Ñamokyrã ikatu oguerova ñanderehe mba’sy hérava **[[tifus exantemático]].**

## Referencias
Juky (kímika)

**Juky**, kímikape, ha'e oimeraẽ ñembojoaju kímiko mba'ehekove'ỹva ojejapóva oñembojehe'ávo *[[ion]]* joajuha rupive umi katiõ (*[[ion]]* orekóva apakuavohýi ombojakuaáva térã *carga positiva*) ha aniõ (*ion* orekóva apakuavohýi ombotovekuaáva térã *carga negativa*). Upe he'ise oñeguenohẽ juky oñembojoajúvo peteĩ váse ha peteĩ ásido. Umíva apytépe oĩ juky jaipurúva tembi'u apópe, ha'éva *hidróxido sódico* (váse) ha *ácido clorhídrico* (ásido).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Kímika
Guido Lombardi

**Guido Paolo Lombardi Almonacín** (Líma, 1966) pohãnohára ha avakuaatyhára.  Ha'e ojuhuraẽ pe tenda ojeheróva Ta'anga itáre Huaycán pegua ha pe ka’avo ha'éva *Peperomia dolabriformis var. lombardii,* omombe'u va'ekue Guillermo Pino. Ha'e mbo'ehára Universidad Peruana Cayetano Heredia-pe. Ojapo hembikuaareka pe *tomografía* rehegua, hesa'ỹijo pe kangue yvypóra rembyre yma guare mba'ekuéva.

## Hembiapokue
### Jehaipy
* Lombardi, G., Buitron, Valladolid. 2023. *The Handling of the Remains of the Ancestors in Peru*.
* Lombardi, G. 2016. *Mummies and Teaching: Where do we Stand?*. ​doi 10.15406/frcij.2016.02.00072
* Lombardi, G., Wann, S., Ojeda, B. 2015. *The Tres Ventanas Mummies of Peru*. *The Anatomical Record Advances in Integrative Anatomy and Evolutionary Biology* 298(6):1026-35. doi 10.1002/ar.23137
* Lombardi, G., Thomas, G., Allam, A. 2015. *Response to: Low 25-Hydroxyvitamin D Concentrations May Explain Atherosclerosis in Ancient and Modern Humans*. doi 10.1016/j.gheart.2014.12.014
* Lombardi, G., Cox, S., Sutherland, L. 2014. *Funerary Artifacts, Social Status, and Atherosclerosis in Ancient Peruvian Mummy Bundles*. Global Heart 9(2):219–228. doi 10.1016/j.gheart.2014.04.004

### Héra oñeme'ẽ va'ekue ojegueromandu'arã
* *Peperomia dolabriformis var. lombardii* Pino

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Perũgua
Ñemohenda:Avakuaaty
Kyvukyvu

alt=Nido de kyvukyvu|miniaturadeimagen|Kyvukyvu rupa
alt=hormiga leon |miniaturadeimagen|Kyvukyvu
Oiko yvýpe, ijyvyku'ihápe, yvyraguy térã ogaguy rupi ha upépe ojo'o huparã. Hupi'águi oja vove yvy guýpe, oñepyrũ iñakãme omombo yvate gotyo yvyku'i ha péicha ombotuichave ohóvo ikuára. Ojapo peteĩ embúdo amo 2-3 cm ipypukúva ha peichante avei ipéva. Ha'e katu oñapymi huguápe yvy guýpe ha upépe oha'arõ ho'a ikuápe oime raẽ vícho'i. Umi upépe ho'áva osẽsévo, ojupi upe embúdore og̃uahẽ hag̃ua ijuru rembére, ha ojupikuévo pe yvyku'i osyryry ipy guýpe ha oity jey chupe huguápe. Kyvukyvu oñandúvo yvyku'i ho'aha hi'ári oikuaa og̃uahẽmaha hembi'urã. Onohẽ iñakã yvyguýgui, oisu'u ha omoñapymi hendive yvy guýpe ha upépe ho'u. 

**Kyvukyvu** niko oĩ umi vícho **Neuroptera** hérava apytépe, oĩ avei ambue ijoguaha. Umi itúva ojogua ñahatĩme, ipepo irundy, oveve ha ombo'a yvýpe. Karai ñe'ẽme kyvukyvúpe oje'e **hormiga león**, ha umi Paraguáipe jahecháva héra *Coridales affinis*.

Ñemohenda:Tymbachu'i
Léi guasu

**Léi guasu** ha'e tetã (térã tetãvore) kuatia tee ohekome'ẽva ha omombe'úva mba'éichapa omba'apo va'erã tetã sãmbyhyha. Omombe'u mba'éichapa ojeporavo va'erã tetã ruvichakuéra ha mboy árapa opyta hag̃ua omba'apóvo hetãme guarã, mba'éichapa ojejapo va'erã léi ha tembiapoukapy pyahu ha oñemoambue térã oñemboguete va'erã léi oĩmava. Ko kuatiápe jepivénte oĩ avei mávapa ikatu ovota ha mba'épa umi tekoiterape.

Léi guasu rupive avei ojeikuaa va'erã mba'épa tetã ñesãmbyhy rembiapo ha moõitépa ohupyty ipu'aka, omoheñóivo umi tetã remimoĩmbyre ha'éva Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje ha Tetã Tekojoja Ruvicha. Oĩrõ tetã ndoguatáiva iléi guasúre térã iléi guasu kangyite ha nohekome'ẽ porãi, ikatu ja'e oisãmbyhyha hatãme térã mbaretépe, oiméne oñemomba'e hese kapaju rekuái térã oisãmbyhýva peteĩme.

Léi guasu rupive ikatu oiko peteĩ joaty, ha'éva tetãvorekuéra oñembojoajúvo peteĩ tetãme. Oĩ léi guasu opaichagua, umi ipukuitéva omombe'upáva tetã ñesãmbyhy ha tekoiterape rehegua, Índia, Paraguái ha Brasil mba'éva techapyrã, umi mbykymíva omohendávante tetã reko, Tetãvorekuéra Joaju mba'éva techapyrã, umi ndaipóriva peteĩ kuatiápe añónte, Tavetã Joaju mba'éva techapyrã, umi léi guasu ikuave'ẽmbýreva, oikóva oĩrõ mburuvichavete ome'ẽva léi guasu tetãyguakuérape, ha ambuéva.

## Ehecha avei
* Paraguái léi guasu

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Ysyry Manduvira

**Ysyry** **Manduvira** (epañañe’ẽme, ***Río Manduvirá***) ha’e peteĩ ysyry Paraguáipe, omongarúva ysyry Paraguáipe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ysyry Paraguáipe
Ñemohenda:Tetãvore San Pedro
Ñemohenda:Cordillera
Ysyry Paraguasíño

**Ysyry Paraguasíño** (***Rio''' '''Paraguazinho***) ha’e peteĩ ysyry tetãvore Máto Gyróso mba’e, Pindorámape.

Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Tetãma

**Tetãma** (lasioñe’ẽme, *populus*) ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeipurúva oñembohéra hag̃ua upe yvypóra atýpe oikóva peteĩ tetãme.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Yvypóra
Mbói chini

**Mbói chini** térã **mbói aguai** (karaiñe'ẽme *serpiente cascabel)*, *Crotalus terificus terrificus* ha *Crotalus durissus*, jaikuaakuaa jahecha'ỹre. Ñane'andúvo oñeñandukáma ñandéve, ha peteĩcha, mácho ha kuña ijaguai ha mamove ndaipóri ijoguaha.

Mbói chini jajuhu amo Mehiko guive yvy gotyo, ha opaichagua oĩ. Ijaguai oiporu oñeñanduka hag̃ua, ani hag̃uátei ñañemboja hese ndajaipotáirõ ñandesu'u.

Mbói chini ovy'a yvy iñapekãháme, ka'aguy potĩre, umi ijerére ha ñúme. Nda'ipya'éi, jepe ipochy jave oñembyapu'a ha upépe ipya'e opóvo ñanderehe ñanera'ãvo ñandesu'u hag̃ua. Sapy'arei ñandesu'úrõ mombyry, ñaneñorei ñaimeháme, ikatukuaántema jaguapy ñañembo'e. Oime rire katu, okaru ramo mba'e ra'e, ikatu nañamanói. Mbói chini ikuãcha'ĩvo hembi'urãre niko opoi hendy upe ojagarrávare, ha upekuévo omonandi hendy ryru. Okaru rire ñandesu'úrõ ikatu michĩ opoi hendy upe ndesu'u haguépe ha mba'eveguasu ndojapói ñanderehe ñañepohanórõ.

Ñandesu'u rire, upe ñandesu'u hague oñepyrũ iruru ha morotĩ. Upéi katu pytã ha hũ ha oñepyrũ hasy. Mbói ñandesu'úrõ ndahasýi ñandéve ñepyrũrã. Ha'etévaicha ku oĩva ñanenupãva. Ág̃a upéi hendy oñepyrũvo omba'apo ñanderehe ñañepyrũ ñañandu ha hasy. Upéi ikatúma ñañandu ñanekangyha, ñague'ẽ ha ñanderye, ñane korasõ perere ha jadevaria, ñande jyva ha ñane retyma ho'ysãmba. Upe ñandesu'u hague iruru tuichave ohóvo ha iñasãi. Hasýma ñandéve ñanepytuhẽ hag̃ua ha upéi ñamano. Pohã oñemoĩrõ ñandéve voi porã ikatu nañamanói. Oĩ umi oñepohano'ỹre okueráva, umívare oje'e médiko ñana omonguera hague chupe. Ndapéichai hína. Upe mbói oisu'u vaekue chupe okaru ramóne ra'e, ha hendy ryru nandígui, ndoikehetáinte hese hendy ojuka hag̃uáicha chupe.

Oĩ heta oguerekóva ijehe mbói chini aguai ikurundúramo. Oje'e iporãha jareko ñandejehe ani hag̃uátei ojehu ñandéve mba'eve.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Mbói
Mbói chumbe

thumb|Mbói chumbe

**Mbói chumbe, mbói cora,** *Micrurus frontalis*, karai ñe'ẽme **Coral verdadera**, **Víbora de coral**, ko'ãva oĩ umi mbói ***[[Elapidae]]*** oje'éva apytépe. Ko'ãva rendy pohãvai, ha umi mokõi hãimbuku hendy rape, ipohã osyry hag̃ua rupi. Ko'ã mbói ipara hũ, pytã, morotĩ ha sa'yjúva oĩ amo 89 rupi, jepe ojoavy ojehegui, ha peteĩchante oje'e umívape **mbói chumbe**. Oĩ umi mbói chumbete ikatúva ñandejuka, ha oĩ avei umi **mbói chumberã** mba'eve ndojapóiva ñanderehe.

**Mbói chumbe** okarukuaa hapicha mbói térã tejúre, michĩvéva chugui, ha avei anguja térã guyra ha hupi'áre, ha ýpe ojuhúva taha'e ju'i térã kururu hamba'e. Ho'u mboyve oisu'u omonge hag̃ua ipohãme, upéi ae oñepyrũ omokõ. Umi ambue mbóicha avei, mbói chumbe onohẽ hañykã hendágui ojejurupe'a tuichave hag̃ua. ﻿Ovy'a ha'eño. Ro'y ag̃uahẽvo katu, ikatu ijaty oke hag̃ua takurúpe térã yvyguýpe.

Pyharekue osẽ ojeporeka ho'u arãre, jepe arakue ikatu avei jahecha. Umi **mbói chumbe** ja'éva apytépe oĩ umi ipohãvaíva, chumbete, ha oĩ umi nahániriva, chumberã. Umi chumberã ikatu jahupi ha jareko ñande pópe, nda'ipochyireíri. Iporãvénte ndajapokói umívare ndajaikuáirõ mba'eichaguápa, ani jajavy ha jahupi umi chumbetéva, ñandesu'u ha ñandejuka. Ojoguapa hikuái.

**Mbói chumbete** hesa apu'a ha michĩ, iñakã'i ha huguái apy hũ ha sa'yju, ndaipóri pytãha. Ipochývo ombovu huguái apy, opa ojáva hese oimo'ã hag̃ua iñakã mokõiha. Mbói chumbe oĩ haguéicha ipara sa'yju, pytã ha hũ, jepe umi chumberã umi ipara sa'yjuha ikatu morotĩve. Mbói chumbete nda'iparái mbói chumberã iparaháicha, ojoavy ojehuegui. Umi ipara sa'uyjuha ojárõ ipara pytãre, upéva mbói chumbete. Upéva ipara pytã, sa'yju, hũ, sa'yju ha pytã jey, ha upe pytãva ipeve umi ambuégui. Ikatu jepe ambue henda rupi umi iparaha ojoavy'imi. Mbói chumbetére umi ipara ojerepaite hese, ijapére ha hyeguýre. Umi chumberã katu hyeguy nda'iparái, ikatu morotĩ térã sa'yjuvy.

Mbói chumbe ovy'a ka'ag̃uy sakãme ha jajuhu Paraguái tuichakue. Ovy'a yvyguýpe ha okyhyjérõ ipya'e oike hag̃ua. Ombo'a takuru tujakuépe.

## Mandua'py


Ñemohenda:Mbói
Tuátara

**Tuátara** (***Sphenodon***) ha’e peteĩ mymba otyryrýva jueheguaty ojejuhúva Selánda Pyahu jerére. Ko’ã mymba otyryrýva ipuku ha ho’u mymbachu’i ha so’o. Héra ou maoriñe’ẽgui ha he’ise "atukupe hatĩva".

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Otyryrýva
Mbói pepe

**Mbói pepe**, *Ophiodes intermedius* ha *O. ostriatus*. (Karaiñe'ẽme oje'e chupe *Víbora de cristal*), ha oĩ umi *[[Squamata]]* oje'éva apytépe.

Ojoguáramo jepe mbóipe, ko'ãva ndaha'éi mbói, tejúnte. Hyeguýre ñamañárõ jahecháta umi ipy rendague. Mbói pepe hete apu'a ha overa, hyeguy hovy nunga ya ijape katu ñaimo'ã verde'o je'o. Ipara hũ po'i puku iñakã guive huguái peve. Ha umi tejúicha, huguáigui jahupisérõ, oso. Upéi okakuaa jevy ha opyta ichóto. Hasy jajuhu hag̃ua mbói pepe huguaipáva, hetãgui umi chupe ho'uséva ha upekuévo ojehuguai'óva. Huguái ndosóirõ oje'u katuete.

Mbói pepe ovy'a kapi'itýre, y rembe'ýre, ka'aguy hesakãha rupi, namombyrýi y oĩhágui.

Imemby vove imemby amo 20 rupi, ha umíva ipuku 5 cm. rupi. Umi kuña tuichave umi máchogui.

Heta oĩ okarúva mbói pepe rehe, umíva apytépe oĩ mykurẽ ha aguara'i, karakara ha taguato hamba'e, tejuguasu ha hapicha mbói. Ha'ekuéra katu okaru opa tymbachu'i ojuhúvare, ñandu opaichagua, tuku ha sevo'i hamba'e.

Ka'aguy rupi ipya'e oike hag̃ua yvyra rogueguy térã yvyra tujuguy rupi hembi'urã rekávo. Árape osẽ ojeporeka hembi'urãre.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mbói
Mbói kapi'i

**Mbói kapi'i**, *Lygophis coralliventris*, *L. lineatus*, *L. flavifrenatus*, ha *L. dilepis* oĩmba umi  oje'éva apytépe, upépe ijapa mbói ha teju oĩ haguéicha. Villagra Marsal hembiapópe he'i chupe **vibora paja,** ha péicha ja'e karaiñe'ẽme ñambohasárõ guaranígui, avave jepe nde'íri péicha.  **Mbói kapi'i** na'imembýi, ha'e ombo'a. Opaite ko'ãva jajuhu Brazil, Bolivia, Paraguay, ha Argentínape.

**Mbói kapi’i** ipya'e ha iñakuã, oiko yvýre ha ndojupíri yvyra rakãre. Ovy'a kapi'itýre ha upévare péicha héra. Ha'e ndatuichái, michĩ ha iporã'i. Ipo'i ha overa, hyeguy sa'yju morotĩngy, ijape mbytépe ikatu pytãngy, umi ijyke ipara po'i puku hũ ha morotĩ sa'ujuvy, iñakã guive huguái peve. **Mbói kapi'i** nañandesu'úi ha nda'ipochýi. Mitã hamba'e oguerekóva ijaokuápe hapichápe omondýi hag̃ua.

*Lygophis dilepis* ojojogua *L. flavifrenatus* ha *L. meridionalis* ndive, jepe ha'e ndahyeguyparái.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Mbói
Tukumã Retãmini

**Tukumã**, herateéva **Tukumã Retãmini** (epañañe’ẽme, ***Provincia de Tucumán***) ha’e peteĩ tetãmini umi mokõipaapy tetãmini apytépe omoha’ãngáva Arahentína Tavakuairetãme.
## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Arahentína tetãvorekuéra
Mboipe sa'yju

**Mboipe sa'yju**, *Xenodon merremii*, *X. neuwiedl, X. severus*, karaiñe'ẽme oje'e chupe **falsa yarara** térã **culebra sapera**, ha oĩ umi Squamata hérava apytépe. Jajuhu amo Venezuela guive Uruguay peve.

Oje'e chupe mboipe, ha'e ipochy jave yvate ohupígui iñakã ñandera'ã hag̃uáicha ha ombopégui ijajúra. Péicha ojapo jahecha tuichave hag̃ua ha ñanemongyhyje hag̃ua ñañembojárõ hese. Umi okakuaapáva ipuku 1 métro rupi, ha ombo'a amo 5 térã 6 rupi, umi tuichavéva ombo'a hetave.

Heta oĩ he'íva mboipe sa'yju rendy ñandejukaha, jepe ha'e nañandesu'úi. Péicha oje'e hese jaráicha iparágui ha ojoguágui chupe. **Mboipe sa'yju** oĩ opáicha iparáva, oĩ umi sa'yjúva, ikatu ijape pytãngy térã hũ jararáicha. Upévare iporãve ndajapokói hese ndajaikuaaporãirõ, anítei jajavy ha mboipe rãngue jahupi jarara, ñandesu'u ha ñandejuka.

**Mboipe sa'yju** ovy'a javoraitýre ha hakuhápe Chácoicha. Hembi'u kururu opaichagua, ju'i, teju ha hapicha mbói avei. Umi kururu ho'uvéva *Bufo paracnemis*, *B. ictericus* ha *B. arenarum*, ha omokõkuaa umi kururu chugui ipohyivéva. Ijuru oĩvoi péicha ojapo hag̃ua. Hañykã onohẽ hendágui ojejurup'ea tuichave hag̃ua, ha iñapekũ ruguápe hãimbuku. Oimérõ kururu oñembovu tuichave hag̃ua, ani hag̃uátei mbói omokõ chupe, mboipe sa'yju ojagarra iñakãgui, umi hãimbukúpe ombokua ijape ha oñyñýi. Upépe mboipe omokõ chupe. Upe kururu aysykue osẽva ijapére mba'evete asy ndojapói hese.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mbói
Ñóki

**Ñóki** (italiañe’ẽgui, *gnocchi*) ha’e peteĩ tembi’u herakuãva heta tetãme, oguerekóva ijypykue Itáliape. Ojejapo yvy’a, kesu ha avati, mandi’o térã avatimirĩ hu’itĩgui.

Ñóki ha’e Itália rembi’u teete, uvei, ko tembi’u herakuã avei Alemáña, Arahentína, Elovákia, Chíle, Paraguái, Polóña, Rrúsia ha Venesuélape.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembi'u
Kukulele

**Kukulele** térã **Kóko** (epañañe’ẽgui, *Coco*) ha’e peteĩ póra yjypykuéva Ivéria mombe’ugua’úpe, ojeipurúva oñemongyhyje hag̃ua mitãnguérape oke’ỹva pyharépe.

Arahentína, Chíle, Mborívia, Panama, Peru, Uruguáipe ha ambue tetãme; oñembohéra ichupe *Cuco*. Kúva, Epáña, Méhiko, Guatemála, Ondúra, Nikarágua, Kolómbia ha Venesuélape; ojeipuruve *Coco*. Pindorámape, *Cuca*, ha Paraguáipe, Kukulele.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Mbutu

**Mbutu** ha **[[mberu]]** ojojogua, ha mokõivéva opaichagua oĩ. Mbutu oĩ umi timbachu'i ***Tabanidae*** hérava apytépe, karaiñe'ẽme oje'e chupe **tábano**, ha oje'e ko yvy tuichakue oĩha amo 4.500 rupi ojoavýva ojuehegui. **Mbutu** okambu ñanderehe ha opaichagua tymbáre, huguy ho'u hag̃ua. Oĩ tuicháva ha michĩva, ikatu sa'yju, ipara térã hũ. Umi michĩva apytépe, upe ñandesu'u rasyvéva **mbutu hũ'i** (*Lepiselaga crassipes*), **viudíta** oje'éva chupe karaiñe'ẽme. 

Mbutu ipya'e ha hasy jajuka. Jaheja raẽ vaerã okambu ñanderehe jajuka hag̃ua. Ñandesu'u jave, hendy opoi ani hag̃uátei ñande ruguy hypy'a ikatu hag̃uáicha okambu pya'eve ñanderehe. Umi tuichávape ja'e **mbutu kavaju**.

Mbutu arakue osẽ ojeporeka hembi'urãre. Haku jave heta, ha omyangekoivai mymbakuéra, ndaikatúigui mba'eveguasu ojapo hikuái. Umi huguáipe ohupytýva omondýi térã iñakã oityvyrórõ, umi hyeguy ha ijapére katu ipiro'y hikuái. Ro'y jave ndajahechaguasúi.

**Mbutu** hatã oveve, hasy ñahendu ha nañañandúi oguejýrõ ñanderehe, ñandesu'u peve.

**Mbutu** mácho ha kuña, mokõivéva oikokuaa yvoty rykuére. Oñemuña hag̃ua katu, mbutu kuña ho'u vaerã tuguy, upévare umi kuñávante ñandesu'u, hupi'a hag̃ua. Ñandesu'úramo hasy ñandéve, ijurúpe oguerekógui mokõi kyse'ícha oikytĩva ñande pire ha ñande ro'o ijuru omoinge ha okambu hag̃ua ñande ruguýre. Peteĩcha mokõi hesa guasuguasu hikuái. Umi mácho resa oja ojuehe umi kuñáva resa katu nahániri.
alt=Tábano |miniaturadeimagen|Mbutu kavaju
**Mbutu** mácho ovy'a ka'aguy térã javorái rembe'ýre, umi rupi oha'arõ joa hikuái umi kuñáme. Imba'epotávo hikuái oñembyatypa ijyvatehápe, sérro ru'ã rupi hamba'e. Umi kuña ombo'a y hi'ag̃uiha rupi, karugua rembe'ýre. Umi hupi'a oja hag̃ua, mbutu ra'y ombokua hupi'a pire osẽ hag̃ua. Osẽvo ho'a ýpe térã tujúpe ha upépe okakuaa tuichapa peve.

**[[Ñandejára Ñe'ẽ]]**me oĩ mandu'a mbutúre ku Ñandejára omondóramo guare plagaita Egípto rehe, omyangekói hag̃ua umi upepeguápe ha huvicha opoi hag̃ua Ñandejára retãguágui.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mberu
Sóra (Itália)

**Sóra** (italiañe’ẽme, *Sora* ) ha’e peteĩ tenda Lásiope, Itália.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Itália táva
Ogaygua

**Ogaygua** ha'e yvypóra aty oñembojoajúva taha'e ha'éva oipotágui, techapyrã oĩrõ mokõi omendáva ha imembýva, térã ojehe'áva peteĩchaguágui huguy (ijypykue jojáva), techapyrã joyke'y. Ikatu he'ise avei tapichakuéra oikojoáva peteĩ ógape, upéve oje'e "ogaygua" térã "ogagua". Yvypóra Tekoiterape Kuaaukaha Pavẽ he'iháicha, ogaygua ha'e avano'õ mba'etee, heko oparupíva ha imopyendaha, Tetã ha tekovekuéra no'õ oñangareko va'erã hese .

Mokõichagua oñembojoajuháicha ogayguakuéra: ojohayhúva ha oikojoaséva, ha'éva mokõiva omendávo —jepémo oĩ tetã ha avano'õ ikatuhápe oiko hetave omendáva—, ha ambue katu umi peteĩchaguágui huguy, ha'éva sy ha túva omomembývo térã umíva joyke'yhápe.

Ndaha'éi oparupi ogaygua ipeteĩchaguáva ha heta iñambue yvy ape ári. Avakuaaty ha avarekokuaaty rupive ikatu jaikuaave ogaygua ha hesakãve ñandéve mba'épa hembiapo tetãme ha avano'õme. Ogaygua oñembojehegua ha oñembojepokuaa avano'õ rupi, upévare iñambueite ára ohasávo ha tetã tetãre.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Avano'õ
Porãngue

**Porãngue** ha'e mba'e horýva ha jukýva ñanembovy'áva jahechávo térã ñañandúvo. Ko'ã mba'e apytépe ikatu oĩ tenda ñanembojurujáiva, osẽvo térã oikévo kuarahy, yvága pyharekuévo, yvypóra, mymba, ka'avo, tembiapoporã ha ambuéva. Porãngue ha'e temimo'ã ndaikatúiva japoko ha naipeteĩchaguái tapichakuérape guarã. Porãngue avei heko ijysajakuaa'ỹva ha ojoaju yvypóra reko rembiasakuére, oñehesa'ỹijóva upe arandupykuaaty rembikuaa hérava porãgua rekokuaa térã *estética*, jepémo ikatu jaikuaave chugui marandeko, avarekokuaaty ha avareko apytu'ũkuaaty rupive. 

Ikatu jajuhu porãngue mba'ekuéra hekópe térã ysajápe, avei oku'évo térã ipu porãvo, jepémo sapy'ánte oĩ oje'éva iporãha mba'e hetereíva térã hyakuã porãitéva. Techapyrã, karai arandu Tomás de Aquino he'i porãngue ha'eha mba'e ombovy'áva ñande rechaha (*quae visa placet*).

Jaikuaárõ iporãpa térã naiporãipa peteĩ mba'e, jepivénte jahecha hekopetehápa térã hekojojaitépa ñambojojávo chupe ñande rekohapýre, umi mba'e iporãva ñandéve ikatu ñanembopy'aguapy, ñanembohory térã ñaneñanduporãuka. Oĩ he'íva porãngue naipeteĩchaguaiha ha upévare oje'e «ñande resáre oĩ iporãva». Jepémo, heta mba'e iporã opavavépe ha oĩ mba'e móda reheve ohóva ha ikatu ombovy'a heta tapichápe.

Techapyrã, mba'e iporãva heta tapichápe apytépe oĩ ko'ãva:
*Ijojáramo peteĩ mba'e añetetéva ha ha'anga. Techapyrã, oĩrõ omoha'angáva ha hembiapokue ojoguaporã mba'e omoha'anga va'ekue.
*Ijojáramo peteĩ mba'e rehecháva ha mba'éichapa nde reimo'ã hese. Techapyrã, reimo'ãrõ yvyramáta porã hovyũmba ha yvateite va'erã, yva henyhẽmba va'erã.
*Mba'éichapa ñaneñandukáva peteĩ mba'e: ñanembojurujái, ñanemopirĩmba, ñanembopy'aguapy. Techapyrã, oĩ purahéi ñanemopirĩva iporãitégui ñandéve.
*Ojejapo hekopetéramo peteĩ mba'e. Techapyrã, óga oñemopu'ã porãva ha ñanembojurujáiva jahechávo térã peteĩ mombe'upy ojehai porãva ñanembovy'áva ñamoñe'ẽvo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Arandupykuaaty
Antonín Dvořák

**Antonín Leopold Dvořák** (Nelahozeves, 8 jasyporundy 1841-Praga, 1 jasypo 1904) ha'e akue peteĩ pupoty apohára py'aitegua reko rireguápe omba'apóva, heñói Voémiame —upekuévo Áuteria Mburuvi mba'e—, oñemotenonde ojejuhúvo umi pupoty apohára Chekiagua oñemoherakuãporãite oparupíva apytépe ha umi tuichavéva apytépe sa'ary XIX mbyte mokõiha pegua. Jepivénte oipuru mba'epu ha atõi  Morávia ha Voémia tavarandu purahéigui, ojapohaguéicha Bedřich Smetana. Upéicha oje'e Dvořák rembiapokuégui: «tetã ñe'ẽte ha *sinfonía* marandeko ñemomba'apojoa, oñembojoapývo tetãygua rekotee ha ojuhúvo mba'éichapa ikatu oipuru hekopete chupe».

Dvořák ohechauka ikatupyryitehague pupotýpe imitãrõguare, oñembokatupyrývo rravel rembipúvo oreko guive 6 ary. Hembiapokue ojehechauka opavavépe táva Praga-pe ary 1872 jave, oñemoherakuãporãve amo ary 1873 jave, orekóvo 31 ary. Ohekávo toñemoherakuãve Praga mboypýri, ohechauka *[[Sinfonía n.º 1 (Dvořák)|Sinfonía Peteĩha]]* imba'éva peteĩ kuaara'ãme Alemáñame, ndaipu'akái katu, ha ikañy chugui ipurahéi heta ára peve ojejuhu. Ary 1874-pe ojehechauka Jopói Áuteria Retã Pupoty Apópe renondépe, upépe oĩ karai ojeikuaaitéva Johannes Brahms oiporavo hag̃ua mávapa ipu'akáta, ijurujái ohechávo Dvořák rembiapo. Oñeme'ẽ chupe jopói ary 1874-pe ha jey 1876 ha 1877-pe. Upe rire, oñepyrũ oñemoherakuãve oparupi.

Popoty tupãópe guarã peteĩha Dvořák mba'éva ha'e *[[Stabat Mater (Dvořák)|Stabat Mater]]* ha ojehechaukaraẽ Praga-pe 1880 jave. Hetaite oñemoherakuã Lóndyrepe 1883 jave ha upévare heta jey oho ha'e ojehechauka Tavetã Joaju ha Tetãvorekuéra Joajúpe.

Ary 1892 jave ova Tetãvorekuéra Joajúpe. Upépe omba'apo ha omoheñói pupoty ha purahéi pyahu ary 1895 peve, upe rire ova jey Voémiame 1895.

Umi 9 ópera imba'éva, peteĩhánte ndoikéi, oreko ikuatia motenondeha Chekiañe'ẽme ha oheka toñemomba'eguasu Chékia reko. Hi'ópera ojeikuaavéva ha'e *[[Rusalka (ópera)|Rusalka]]*.

Ary ha ary ojejapo Dvořák Pupoty Arete hetatetãgua Praga-pe, ojegueromandu'a hag̃ua ko pupoty apohára rekove ha rembiapokue.
## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Chekiagua
Archaea

**Archaea**(Gyresiañe'ẽgui αρχαία *[arhaía]*, «umi ymaguaréva») ha'e tymbachu'imi aty hekoveapỹi peteĩva ndaikatúiva jahecha ñande resa rupivénte. Ojogua umi vakytéria hákatu ndaha'éi ipeteĩetéva.

Ko mymba aty oñemohenda tekovekuaaty rupive ha oñembohéra ijaty tavetã ramo, ko tavetãme oĩ heta aty ambuéva hérava pehẽ'a, umi Crenarchaeota (Thermoproteia) ha Euryarchaeota ha'e ojeikuaavéva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mymba
Béisbol

***Béisbol*** térã ***baseball*** (ingleñe'ẽgui *base*, he'iséva 'váse' térã 'pyenda' ha *ball*, he'iséva 'manga' térã 'apu'apopo') ha'e peteĩ jetepyso oha'ãhápe mokõi aty, peteĩteĩ orekóva 9 ha'ãhára. 

Ojejuhu umi jetepyso ojehugavéva apytépe heta tetãme: Tavakuairetã Ndominikagua, Panama, Ñemby Koréa, Kúva, Amérika Retãvorekuéra Joaju, Kurasáo, Arúva, Hapõ, Nikarágua, Puerto Rríko, Taiuã, Méhiko ha Venesuéla. 

Ojehuga va'erã ñu kapi'ipégui ijaho'íva ári, jepémo ndaipóri kapi'ipe upe hasaha hérava ***ñanihára rape***, ha'ãhára oñanihápe ohupyty hag̃ua umi váse oĩva ñu apýpe. Peteĩ ha'ãhára váte oipurúvo ombota va'erã peteĩ apu'apopo omboveve mombyry hag̃ua ñu rupi upe apu'apopo ha upéi oñani va'erã upe hasaha kapi'ipe'ỹvare oñeha'ãmbávo ohupyty hag̃ua ikatuháicha opa vasekuéra, upéicha ojapórõ ipu'akáta peteĩ 'ñeñani', upe aja ha'ãhára ambuéva oñani va'erã ohupyty hag̃ua upe apu'apopo.

Ohenonde'apáta upe aty ipu'akavéva umi ñeñani oikóvo aja 9 ára vorekue, ojeheróva *innings* (jeikeha), ndaipóriramo peteĩete ohenonde'áva ha ijojáramo ñeñani retakue, ojehuga jey va'erã oĩ meve peteĩ ohenonde'apáva.

*Béisbol* oñepyrũ umi vakapipopo ñembosaráicha, ojehugaraẽ Ingyatérrape ha heñóijoa umi váte ha apu'apopo ñembosarái ambuéva apytépe, oñemoherakuãve Tetãvorekuéra Joajúpe ha upépe ojejapo hembiapoukapyrã.

Ko jetepyso ne'ĩra oreko herarã avañe'ẽ ha ojeipuru héra karaiñe'ẽme térã ingleñe'ẽme, ikatu oñembohasa 'mangapyenda' térã 'mangaváse', jepémo ndaha'éi jetepyso ojehugaitéva oñeñe'ẽhápe guarani ha upévare hera'ỹ gueteri.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Jetepyso
Ilíada

***Ilíada*** ha'e Gyrésia Ymaguare ñe'ẽporãhaipyre rembiapokue tujavéva ikatu jajuhu ko'ãga. Ymaite ha ijypýpe ko ñe'ẽpoty oñemombe'umínte, he'ise noĩriva kuatiápe. Ojehaipáma kuatiápe amo sa'ary VIII Kirito mboyve aja. Ko ñe'ẽpoty ipukuite ha oreko 24 vorekue, ñamoñe'ẽvo jajuhu Gyrésia Ymaguare mombe'ugua'u, tavarandu ha jeroviapy. Oje'e ijapohára ikatu ha'e Oméro, peteĩ ñe'ẽpapára, jepémo heta ñe'ẽporãhaipyre hesa'ỹijohára he'i ndaikatúi jaikuaaiteha iñañetetépa upéva, oiméne oĩ tapichakuéra ambuéva ombopukuve va'ekue ko tembiapo térã ohai ivorekue ha oĩ he'íva oiméne araka'eve ndaiporiha Oméro.

Ko ñe'ẽpoty omombe'u Aquiles reko pochy rehegua, mburuvichavete Peléo ra'y ha neréida Tetis memby, mba'érepa ipochy, mba'éichapa hi'are puku, mba'épa heñói heko pochýgui ha mba'éichapa omoambue hemiandu, upe jave omombe'u oikórõguare ñorairõ guasu táva Torójape, ohechaukávo umi ñorairõhára py'aguasu ha hembiapo, omombe'u avei tupãnguéra ha mombe'ugua'u rehegua, umíva apytépe jajuhu Zeus, Hera, Apolo, Atenea, Afrodita ha heta ambuéva. Oñepyrũ ñemombe'u opambotávo ñorairõ guasu.

Ko ñe'ẽpotýpe oñemombe'u peteĩ táva ha ijerekue, oje'e ikatu ha'ehague oikóvo ára pukukue ko'ãga jaheróva Kuarepotiju'atã Ára, upe táva ojejuhu va'ekue yvyty Ida ypýpe (yvate kuarahyreike Tuykía). Jepémo, ndaikatúi jaikuaa añetehápe oĩ va'ekue ñorairõ guasu upépe, ko ára peve ndojejuhúigui mba'eve ohechaukaitéva upéva. Héra ou upe táva réragui Gyrésia Ymaguare ñe'ẽtépe, *Ilión*.

Ko *Ilíada* ha Oméro hembiapokue ambuéva, *[[Odiséa]]*, ha'e umi mokõi ñe'ẽpoty tuichavéva ha herakuã porãvéva Gyrésia Ymaguare pegua. Yma guive ojeipuru ko'ãva mbo'ehaópe ha Gyrésia ñe'ẽporãhaipyre ñemoarandúpe.

## Tembiechapyrã
Ne'ĩra osẽ ko ñe'ẽpoty avañe'ẽme (ni Oméro hembiapokue ambuéva avei). Ápe oĩ ko ñe'ẽpoty rembiechapyrã karaiñe'ẽme ha iguýpe oĩ ñembohasa avañe'ẽme ojejapo va'ekue ko kuatiápente guarã.

Avañe'ẽme:

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre
Kámpeonato Preolímpico Ñemby Amérika pegua Sub-23

**Kámpeonato Preolímpico Ñemby Amérika pegua Sub-23**, (; ), téra tee ha'eva **CONMEBOL Preolímpico**, ha'e peteí kámpeonato vakapipopo pegua oñembosarái hape tetãygua poravokuéra vakapipopo pegua, kóva ojejapo ojehecha hag̃ua umi poravokuéra Ñemby Amérika pegua oha’ãtava umi Ñembosaraipavẽ, kóva oñehã'ã ary 1960 guive. Kóvape oñembosarái umi 10 poravokuéra ha'eva Conmebol pegua.

Pe peteĩha Kámpeonato Preolímpico ojejapo ary 1960-pe, Perũme. Oñeme'ẽ mokõi tenda Ñemby Amérikape oha'ã hag̃ua pe ñembosaraipavẽ, jepemo umi ary 1976 ha 1980 peve, umi poravokuéra oñembosaráiva'ekue oha'ã mba'ite upe apoype pavẽ.

2004 guive, 2007 2015 peve ndojejapovéima ha oñemyengovia chupe upe Campeonato Ñembyamérikano Sub 20 2023, ha péva ojeporu oñeme’ẽ hag̃ua tenda umi ñembosaráipavẽpe (Pekín 2008, Lóndyre 2012, Río de Janeiro 2016). Ara 18 jasykõi ary 2018-pe oñeha'ã jey.

Ekuatóry ha Volívia ndoha'ãi gueteri hikuái oha'ã umi ñembosaráipavẽ.

Ñemohenda:Mangapy