open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kuarahyresẽ Herusalẽ

**Kuarahyresẽ Herusalẽ** (Áraveñe'ẽme: القدس الشرقية) ha'e tetã Paletína itavusu hembiapoukapýpe, ha táva ko tetã ojeruréva itavusu tee ramo, ha'e voi opaite Herusalẽ ipehẽngue kuarahyresẽygua. Ko táva oĩ Israel ipoguýpe oiko rire upe ñorairõ guasu ary 1967 pegua. Ko táva Ramala oisãmbyhyramo jepe ko tetãre, upépe ojejuhúgui tetã rekuái róga guasu.

Kuarahyresẽ Herusalẽme ojejuhu umi tenda mba'eguasuvéva ko yvy pehẽnguégui, oiko ko távape upe Herusalẽ Yma Mongoraha Guasu, tyvy marangatu Hesu Nasareguágui ha Salomõ tupãokue yvyty.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Herusalẽ
Ñemohenda:Paletína táva
Ramala

**Ramala** Ala Yvyty' térã 'Tupã Yvyty') ha'e peteĩ táva Paletína retãme, upe yvy pehẽngue hérava Sihorytáña-me, ojejuhu amo 15 km yvate kuarahyreike gotyo táva Herusalẽ-gui. Ipype oiko amo 27&nbsp;460 tavayguakuéra, ojeipapaháicha ary 2007-pe.

Paletína rembiapoukapýpe oĩramo jepe Kuarahyresẽ Herusalẽ ha'eha itavusu, Ramala hína oisãmbyhy Paletína retãre, ko távape ojejuhúgui tetã rekuái róga guasu.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Paletína táva
Kuarahyresẽ Ag̃uigua

**Kuarahyresẽ Ag̃uigua** ha'e hína peteĩ yvy pehẽngue Kuarahyreike Ásiape, upéicha ojehero ko yvy ymaguare Európape ojejuhúgui para Yvy mbytépe rembe'y kuarahyresẽyguápe ha hi'aguĩvéva umi yvy pehẽngue ambuévagui Ásia pegua. ONU ndoipuruvéima ko téra "Kuarahyresẽ Aguĩgua", oipuru rangue "Kuarahyreike Ásia".

Ko yvy pehẽngue ipype ojejuhu Aravia Saudíta, Varéĩ, Chípere, Aravia Emiryvy Joaju, Irak,  Irán, Israel, Paletína, Horytáña, Kuáite, Lívano, Omã, Katára, Siria, Tuykia, Jemẽ, Georgia, Armenia ha Aservaijã.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Asia
Papúa Ginéa Pyahu

**Papúa Ginéa Pyahu**, héra tee hína **Tetã Hekosãsóva Papúa Ginéa Pyahu** (Ingleñe'ẽme: **Independent State of Papua New Guinea**; tok pisin ñe'ẽme: **Independen Stet bilong Papua Niugini**; hiri motu ñe'ẽme: **Papua Niu Gini**)— ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva Oseaníape ojejuhúva upe ypa'ũ Ginéa Pyahu ipehẽngue kuarahyresẽyguáme, ko ypa'ũ ipehẽngue ambuéva ojejuhúha Indonésia retãvore ojeheróva Kuarahyreike Ginéa Pyahu; ko tetã ijyvy apekuépe oĩ avei hetaite ypa'ũ ambuéva ko ypa'ũ guasu Ginéa Pyahu ijerére. Papúa Ginéa Pyahu ijyvy apekue oñemohenda 22 tetãvore rupive ha itavusu, ha'e hína avei itáva tuichavéva, Port Moresby voi.

Ko tetã ijerére ojuhu, yguasu rupive, Autarália ñemby gotyo ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Ypa'ũnguéra Salomõ, yvy rupive ojejuhu kuarahyreike gotyo tetã Indonésia, Papúa Ginéa Pyahu hína tetã peteĩva oñehembe'ýva tetã ambuére yvy rupive Oseanía pegua.

Papúa Ginéa Pyahu ha'e niko peteĩ umi tetãnguéragui ijyvy apekuére ojehecha tuichaite arandupy ha jeroviapy opaichagua, ko tetãme ojejuhu avei amo 848 ñe'ẽ ojoavýva, ko'ãga oñe'ẽ gueteri 836 ñe'ẽ umívagui. Ojejuhu avei heta avano'õ oiko ijypykue rekóicha ymaguare guive, hákatu ko tetã ava hetakue imichĩ hína, amónte 7 sua tetãygua oiko ijyvy apekuépe. Opa Papúa Ginéa Pyahu retãyguágui ojehechánte 18&nbsp;% oiko tava guasúpe, umi tetãygua ambuéva oiko chokokue ramo térã oiko okápe.

Papúa Ginéa Pyahu ijyvy apekuére ha iñarandupy teére sa'i ojehecha oheka hag̃ua mba'e pyahu, ojeikuaaa oĩ ijyvy apekuére opaichagua mymba ha ka'avo yvypóra ne'ĩra oikuaa, ha ojeikuaa avei Papúa Ginéa Pyahu ha'eha peteĩ umi 17 tetãgui ijyvy apekuére ojehecha tekove'etaita guasuitereíva.

Mbarete okakuaa yvýgui kuarepoti ñemosẽ ko tetãme, upéicha imba'ehetave ha ipirapire mba'apo ñemohenda oñemoporã. Oikóramo jepe hetaite tetãygua imboriahuitereíva gueteri, ha oje'e amo mbohapýgui peteĩ umi oikóvagui ko tetãme orekónte 1,25&nbsp;$ oiko hag̃ua ára ha ára.

## Mandu'apy

## Joaju

* Retratos del Simbolismo Papúa
Ginéa Pyahu

**Ginéa Pyahu** (Indonésia ñe'ẽme: *Irían*) ha'e hína ypa'ũ tuichavéva mokõiha opa Yvýpe, ijyvy apekue ohupyty amo 785&nbsp;753 km², ha ojejuhu Autarália ijerére, yvate gotyo. Ko ypa'ũ ojehero avei **Papúa**. Oñemohenda mokõi pehẽnguére.

Ko ipehẽngue kuarahyrẽygua ha'e hína ko tetã Papúa Ginéa Pyahu, tetã hekosãsóva ary 1975 guive, ko ipehẽngue kuarahyreikégua ojehero Kuarahyreike Ginéa Pyahu ha oĩ niko tetã Indonésia ipype.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Oseania
Ñemohenda:Indonésia
Ñemohenda:Papúa Ginéa Pyahu
Port Moresby

**Port Moresby** ha'e hína tetã Papúa Ginéa Pyahu itavusu ha itáva tuichavéva, ko táva ipype oiko amo 364.125 tavayguakuéra, ojeipapaháicha ary 2011-pe. Port Moresby ojejuhu upe ypa'ũ Ginéa Pyahu ipehẽngue ñemby kuarahyresẽyguáme, paraguasu Py'aguapy rembe'ýre.

## Mandu'apy

## Joaju

* Ko táva marandukuéra

Ñemohenda:Papúa Ginéa Pyahu
Rruánda

**Rruánda**, héra tee hína **Tavakuairetã Rruánda** (Kiñarruánda ñe'ẽme: *Repubulika y'u Rwanda*; Ingleñe'ẽme: *Republic of Rwanda*; Hyãsiañe'ẽme: *République du Rwanda*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ha yguasu rembe'y'ỹva ojejuhu Áfrika ipehẽngue mbyteguápe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Ugánda, ñemby gotyo tetã Vurundi, kuarahyreike gotyo Tetã Jekopytyjoja Kongo ha Tãsaña. Ruránda hína tetã michĩ oĩva ko yvy pehẽnguéme ojeheróva Ypa Guasukuéra Áfrika pegua.

Rruánda retãyguakuéra imboriahu, hákatu ára ha ára oñemoporãve ha ipirapire mba'apo ñemohenda oiko porãve avei, tetã okakuaavéva opa umi tetã Áfrikape. Hetaite Rruánda retãygua oñemitỹ oiko hag̃ua ára ha ára, hákatu ojehecha pya'e okakuaa yvýgui kuarepoti ñemosẽ ko tetãme ha koga'a ñemu. Ko tetã itáva tuichavéva ha'e Kigali, ko tetã itavusu avei, amo 1.130.000 tavaygua oiko pe távape. Táva guasu ambuéve oĩva ko tetãme ha'e Mbutáre, Rruánda itavusukue, ha Muhanga.

Sa'ary XIX ipahápe, Rruánda oĩ Alemáña ipoguýpe, ikolóniaicha, opa rire Ñorairõ Guasu Peteĩha Alemáña ombohasa katuete ikolónia Véyhika retãme, opa rire Ñorairõ Guasu Mokõiha, ONU ha Véyhika oisãmbyhy ko tetãre, hákatu hetaite okakuaa jekopyty'ỹ ha ñembojuavy umi Rruánda retãygua mbytépe, ára 1 jasypokõi ary 1962-pe ko tetã ohupyty isãso. Ojegueromandu'a Rruánda retãme heta ñorairõ oiko anga akue, techapyrãme oiko upe jejuka heta 1994 pegua, omanóvo amo 1.000.000 Rruánda retãygua, ko'ãga ojehecháramo jepe ko tetã iporãiteha jeiko hag̃ua, tetã oñeimevéva kyhyje'ỹme opa Áfrika pegua ha 5ha opa Yvýgui.

## Ehecha avei
* Paul Kagame
* Rruánda retãyguakuéra jejuka heta

## Mandu'apy

## Joaju

* Rruánda retã rekuái henda tee ñandutíme (Ingleñe'ẽme)
* Marandukuéra Rruánda rehegua
* ASSIST a.s.b.l. (Ingleñe'ẽme ha Alemáñañe'ẽme)
Kiñarruánda

**Kiñarruánda** ha'e upe ñe'ẽ *bantú* oñeñe'ẽvéva Rruánda retãme, sa'i oñeñe'ẽ avei Ugánda, Vurundi, Tetã Jekopytyjoja Kongo ha Tãsaña retãme, Áfrika ipehẽngue mbyteguápe. Amo 12 sua tapichakuéra oñe'ẽkuaa kiñarruándame.

**Techapyrã**
* *Yego* = Upéicha
* *Oya* = Nahániri
* *Ndabizi* = Aikuaa
* *Simbizi* = Ndaikuaái
* *Amazi* = Y
* *Nda shaka amazi* = Aipota hína y.

## Mandu'apy
* Austin, Peter K.: *1.000 lenguas. Lenguas vivas y extintas de todo el mundo* (trad. del inglés: Tina Parcero). Cap. Lenguas de África central, oriental y meridional, pág. 94, Kinyaruanda, Ed. Océano Ámbar, Barcelona, 2009 

## Joaju

* http://kinyarwanda.net/ (diccionario on-line inglés-kinyarwanda)

Ñemohenda:Vantú ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Rruánda
Kigali

**Kigali** ha'e hína Rruánda retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype, ojejuhu Rruánda ipehẽngue mbyteguápe. Ojepapaháicha ary 2015-pe, oiko 1.132.686 tavayguakuéra ko táva ipype. Ko távape ojejuhu Rruánda mburuvicha róga ha tetã rekuái róga guasu avei.

Umi Alemáña retãygua ojapo ko táva ary 1907-pe, Rruánda oiko aja Alemána ipoguýpe.

## Joaju

Ñemohenda:Rruánda táva
Mbutáre

**Mbutáre** (**Butare**) ha'e hína peteĩ táva Rruánda retãme, itáva orekovéva tapichakuéra ipype mokõiha, itavusu Kigali rire, ojejuhu Rruánda ipehẽngue ñembyguáme. Ojepapaháicha ary 2015-pe, oiko 89.600 tavayguakuéra ko táva ipype. Ko táva ha'e Rruánda itavusukue, Rruánda oiko aja Véyhika ipoguýpe.

## Ehecha avei
* Kigali

Ñemohenda:Rruánda táva
Muhanga

**Muhanga** térã **Gitarama** ha'e hína peteĩ táva Rruánda retãme, itáva orekovéva tapichakuéra ipype mbohapyha, itavusu Kigali rire ha táva Mbutáre rire, ojejuhu Rruánda ipehẽngue mbyteguáme. Ojepapaháicha ary 2015-pe, oiko 87.613 tavayguakuéra ko táva ipype. Ko táva hérakue Gitarama ary 2006 meve.

## Ehecha avei
* Kigali

Ñemohenda:Rruánda táva
Rruánda retãyguakuéra jejuka heta

**Rruánda retãyguakuéra jejuka heta** oiko umi Rruánda retãygua ojeheróva hutu oñeha'ãvo ojukapa umi Rruánda retãygua ojeheróva tutsi ary 1994-pe, upe arýpe hutu kuéra ojuka amo 75% umi tutsi hetakuégui. Rruánda retãygua oñemohenda ymaguare mokõi avano'õ rupive, ipehẽngue tuichavéva ojehero akue hutu ha ipehẽngue michĩvéva ojehero tutsi, hákatu ndaipóri hetére mba'e ombojuavy chupekuéra ha ndojehechái mba'eve ombojuavyhaitéva umíva ijeroviapýre, heko teére ha iñe'ẽre; upévare, oiko rire ko jejuka heta, tetã rekuái oipe'apaite hetãyguakuéra kuatiágui ã ñe'ẽ hutu ha tutsi.

Rruánda ohupyty mboyve isãso ha oiko aja Véyhika ipoguýpe, tetãygua ipehẽngue michĩvéva ojeheróva tutsi oisãmbyhy tetãre; hákatu, ary 1961 guive ary 1994 peve hutu kuéra oisãmbyhy.

Araka'eve ndojeikuaáta mboýpa Rruánda retãygua omano ko ñorairõme. Ojeipapa amo 500&nbsp;000 térã 1&nbsp;000&nbsp;000 tetãygua.Ojejukárõ amo 800&nbsp;000 tekove upéicha amo 11% opaite Rruánda retãyguágui omano ha 80% opaite umi tutsi ojeheróvagui. Ojehecha avei heta tapicha osẽ Rruándagui ani hag̃ua omano, amo 2.000.000 Rruánda retãygua oho Sáire-pe, 480&nbsp;000 oho Tãsaña retãme, amo 200&nbsp;000 oho Vurundi retãme ha 10&nbsp;000 oho Ugánda-me.

## Mandu'apy

## Joaju

* EL SECRETARIO GENERAL, Mensaje en el Décimo Aniversario del Genocidio en Ruanda, 7 de abril de 2004.
* Benedicto XVI. Carta al Presidente de la República de Ruanda con ocasión del XIII aniversario del comienzo del genocidio en el país (3 de abril de 2007)
* Web de las Naciones Unidas

Ñemohenda:Rruánda
Ñemohenda:Jejuka
Tavakuairetã Saáragua Árave Jekopytyjojáva

**Tavakuairetã Saáragua Árave Jekopytyjojáva** (Áraveñe'ẽme: الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية, *Al-Ŷumhūrīyyah Al-`Arabīyyah Aṣ-Ṣaḥrāwīyyah Ad-Dīmuqrāṭīyyah* ha Karaiñe'ẽme: *República Árabe Saharaui Democrática*) ha'e peteĩ tetã hekosãso namoañetéiva opa tetã ambuéva, ijyvy apekuére oñembojára tetã Marruéko ha Mauritáña oiko rire ary 1975-pe Epáña ñesẽ upe kolóniagui ojehero akue Saára Epáñagua, ha upéi Marruéko omoĩmba ko yvy pehẽngue ijyvy apekueteepýpe jasypoapy 1979-pe, tetã Mauritáña osẽ rire.

Epáña retã osẽ rire ko yvýgui ary 1976-pe, tetã Marruéko ha Mauritáña oñembojára Kuarahyreike Saára rehe. Upe guive, ko yvy pehẽngue oĩ Marruéko ipoguýpe ko'ãga meve, hákatu opa umi tetã ambuéva ONU pegua nomoañetéi upéicha ha Tavakuairetã Saáragua Árave Jekopytyjojáva ojerure Kuarahyreike Saára ojapo hag̃ua hetã. Mauritáña omoĩ ipoguýpe heta táva Kuarahyreike Saára ipehẽngue ñembyguápe.

Tavakuairetã Saáragua Árave Jekopytyjojáva hekosãso oñemoañete 84 tetã rehe, ko tetã hetakue oñemoambue he'iháicha ñavõ maranduhára. He'iháicha Európa Joaju Amandaje Guasu, 54 tetã omoañete ko tavakuairetã hekosãsoha. He'iháicha upe «maranduhára Saára Marruékogua» 27 tetã omoañete ko ko tavakuairetã hekosãsoha ary 2011-pe, hákatu he'iháicha ko Aty Polisário amo 80 tetã omoañete.Ko tetã oĩ hína Áfrika Joatýpe.

Ko tetã ojejuhu Áfrika ipehẽngue yvateguápe, ijerére ojejuhu yvate gotyo paraguasu Atlántiko, kuarahyresẽ ngotyo ha ñemby ngotyo Mauritáña ojejuhu, tetã Marruéko yvate gotyo, yvate kuarahyresẽ ngotyo Arhélia ojejuhu. Ijyvy apekue oĩ Saára yvy ojeiko'ỹháme.

## Mandu'apy

## Joaju

* Tavakuairetã Saáragua Árave Jekopytyjojáva henda tee ñandutíme (Áraveñe'ẽme ha Karaiñe'ẽme)
* Tavakuairetã Saáragua Árave Jekopytyjojáva arandupy henda tee ñandutíme (Karaiñe'ẽme)
* Página oficial del Ministerio de Salud (Karaiñe'ẽme)
* Página oficial del Ministerio de Desarrollo Económico (Áraveñe'ẽme ha Karaiñe'ẽme)
* Sahara Press Service Agencia de noticias oficial de la R.A.S.D. (Árabe, Español, Francés e Inglés)
Ypaꞌũ Salomõnguéra

**Ypaꞌũ Salomõnguéra** (Ingreñeꞌẽme: *Solomon Islands*) haꞌe peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy apekue oĩva heta ypaꞌũme Oseaníape. Ko tetã oĩ Tetãnguéra Ñembojoaju. Ypaꞌũ Salomõnguéra ijyvy apekue haꞌe amo 990 ypaꞌũ oñemoha mokõi ypaꞌũaty rupive: ypaꞌũaty héra haꞌetéva, ojejuhúva Papúa Gynéa Pyahu retãgui ñemby kuarahyresẽ gotyo, ha Ypaꞌũ Santa Cruz-kuéra, ojejuhúva Vanuátu retãgui yvate gotyo. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype haꞌe hína Honiara, ojejuhúva upe ypaꞌũ Guadalcanal.

## Manduꞌapy

## Joajuha okapeguándi

* Departamento del Primer Ministro y Gabinete (Ingreñe'ẽme)
* Departamento de Comercio, Industrias y Empleo (Ingreñe'ẽme)

Ñemohenda:Ypa'ũ Salomõnguéra
Honiara

**Honiara** ha'e hína tetã Ypa'ũnguéra Salomõ itavusu ha itáva tuichavéva, ojejuhu upe Guadalcanal ypa'ũme, hákatu noĩméi upe tetãvoréme ko ypa'ũgui, ha'énte tetãvore tavusúgui oĩ. Ojeipapateeháicha ary 1999-pe amo 49&nbsp;107 tavayguakuéra oiko ko távape, ary 2009-pe ojejuhu amo 66&nbsp;824 tavayguakuéra. Upéicha, ko táva hína Ypa'ũnguéra Salomõ itáva orekovéva tavayguakuéra ipype.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Ypa'ũnguéra Salomõ
Samóa

**Samóa** (Ingleñe'ẽme: *Samoa*; Samóañe'ẽme: *Sāmoa*), héra tee hína **Tetã Hekosãsóva Samóa** (Ingleñe'ẽme: *Independent State of Samoa*, Samóañe'ẽme: *Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Sāmoa*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy apekue oĩva heta ypa'ũme, tetã peteĩ umi irundýgui oĩva Mikyonésia-pe, ha tetã peteĩ umi 14-gui oĩva Oseanía-pe. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e hína Apia, Upolu ypa'ũme.

Hérava ymaguare **Samóa Alemañagua** ramoguáicha ary 1910 ha 1914 mbytépe, ko tetã oĩvo Alemáña ipoguýpe, ha upéi **Kuarahyreike Samóa** ary 1914 guive ary 1997 peve, ko tetã ijyvy apekue ha'énte hína upe ypa'ũ aty Samóa ipehẽngue kuarahyreikegua, paraguasu Py'aguapýpe. Ohupyty isãso tetã Selánda Pyahu pegua ary 1962-pe. Umi ypa'ũ tenondeguáva ko tetãme ha'e Upolu ha Savai'i.

ONU oheja ko tetã toike ijatýpe ára 15 jasypakõi ary 1976-pe. Ára pavẽ omohendáva rupive, Samóa ha'e hína upe tetã peteĩha omomaitei ha omboarete Ary Pyahu tetã Kiriváti ndive.

## Ehecha avei
* Samóa Amérika pegua

## Mandu'apy

## Joaju

* Tetã rekuái henda tee ñandutíme
* HRW ATLAS MUNDIAL - Samoa
Amérika Samóa

**Amérika Samóa** térã **[[Tetãvore Joaju]]** Samóa (Ingleñe'ẽme: *American Samoa*; samoañe’ẽme: *Amerika Sāmoa* o *Sāmoa Amelika*) ha'e hína peteĩ yvy pehẽngue noĩri Tetãvore Joapykuéra ipype, hákatu oĩ ipoguýpe, paraguasu Py'aguapýpe jejuhu. Ha'e hína umi 17 yvy pehẽnguégui peteĩva ONU oñangareko ohupyty hag̃ua hekosãso ha opa hag̃ua mbeguehápe kolónia tetã ambuégui ijyvy apekuépe. Ojejuhu ijerére, yguasu rupive, Ypa'ũnguéra Cook kuarahyresẽ ngotyo, ñemby gotyo ypa'ũ Tonga, ha amo 500 km yvate gotyo pa'ũ Tokelau, ha kuarahyreike goyto ypa'ũnguéra Wallis ha Futuna. Itavusu ha táva orekovéva tavayguakuéra ipype ha'e Pago Pago, Tutuila ypa'ũme.

ko tetãvore ijyvy apekue ha'énte hína upe ypa'ũ aty Samóa ipehẽngue kuarahyresẽygua, ipehẽngue kuarahyreikegua ha'e voi tetã hekosãsóva Samóa ijyvy apekue. Samóa Amérika pegua ha'e hína Tetãvore Joapykuéra ijyvy pehẽngue oĩvéva ñemby ngotyo ha ipype oiko amo 60&nbsp;000&nbsp;tekove. Ára pavẽ omohendáva rupive, Samóa Amérika pegua ha'e hína upe yvy paha omomaitei ha omboarete Ary Pyahu.

## Mandu'apy

## Joaju

* American Samoa Samóa Amérika pegua rekuái henda tee ñandutíme.
Apia

**Apia** ha'e hína Samóa retã itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype, ojejuhu Upolu ypa'ũme. Amo 36.735 tavayguakuéra oiko ko távape, ojeipapaháicha ary 2011-pe.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Samóa
Arapokõi marangatu

**Arapokõi marangatu** ha'e pe ára pokõiha pe Arapokõindy Marangatu pegua, Hesu rape ojeroviáva omboarete ha ojeromandu'a umi ára Hesu Kirito ojejapyhy, oñemoinge ramo tovakeópe, ojehupíramo kurusúre, omano ha oikovejeýramo guare.

## Ára kuéra
Ko'ã hína Arapokõindy Marangatu ára:


File:Meister der Palastkapelle in Palermo 002.jpg|Pindo karai arateĩ
File:Christus im Hause des Pharisäers Jacopo Tintoretto.jpg|Arakõi marangatu
File:Christ and the Apostles - Tiffany Glass & Decorating Company, c. 1890.JPG|Araapy marangatu
File:Judas being paid - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|Ararundy marangatu
File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|Arapo marangatu
File:Giotto di Bondone 035.jpg|Arapoteĩ marangatu
File:Andrea Mantegna - Beweinung Christi.jpg|Arapokõi marangatu


## Mandu'apy

## Joaju

* Vigilia Pascual 2007
* Sitio Oficial del Vaticano

Ñemohenda:Arapokõindy Marangatu
Elvis Presley

**Elvis Aaron Presley** (Tupelo, Misisipi, 8 jasyteĩ ary 1935-Memphis, Tennessee, 16 jasypoapy ary 1977) ha'e akue kuimba'e herakuã opurahéiva ha mba'eapohára Tetãvore Joapykuéra pegua, peteĩ umi opurahéiva herakuãvévagui saro'y XX pegua. Ojegueromandu'a chupe upe «*rock and roll* ruvicha» ramo, «rock ruvicha», «*the King*» térã Elvis añónte ramoguáicha.

Heñói táva Tupelo-pe, tetãvore Misisipi, hákatu oreko jave 13 ary ova hogaygua ndive táva Memphis-pe, tetãvore Tenesi, oñepyrũ omba'apo upépe ary 1954-pe, karai Sam Phillips, mba'epuporã apoha Sun Records jára, omañávo hese ha'e ikatu omoherakuã porã mba'epuporã Áfrika-Amérika rehegua.

Hetã ñorairõhára aty ohenói chupe omba'apo hag̃ua ñorairõhára ramo ary 1958-pe, oñepyrũ omba'apo jey mba'epuporãme mokõi ary rire, upe guive hembiapo mba'epu rehegua herakuãveite.

Ary 1973-pe, omotenonde purahéi rechaukaha peteĩha oñembohasáva'ekue ta'angambyrýre, opaite tetãme mba'yru arapygua rupive, *[[Aloha from Hawaii]]*, amo 1500 sua tekovekuéra ohecha chupe. Ipahápe, hetaite ho'u umi pohãno mba'e oñeme'ẽ chupe ikangyve ha hesãi'ỹve ára ha ára, omano meve ary 1977-pe orekóvo 42 ary, iñe'ãsorógui.

Ojehechakuaa Presley ha'eha peteĩ umi tekove herakuãvévagui saro'y XX reko arandupýpe. Iñe'ẽ pu py'ahetáva ha opuraheikuaáva opaichagua mba'epuporã, hetave mbytépe upe country, *[[rock]]*, góspel ha *[[blues]]*. Upéicha avei, ha'e niko upe opurahéiva año oñemuvéva imba'pu rembiapo. Oñemomandu'a chupe 14 jopói Grammy rehe, mbohapy ipu'aka ha hembiapo guasu herakuãite avei ipu'aka peteĩ oreko aja 36 ary. Ary 2016-pe, upe atyvete *Recording Industry Association of America* omoañete Elvis ha'e upe oñemuvéve mba'epuporã mba'ekuéra opa áragui Tetãvore Joapykuérape, The Beatles ha Garth Brooks rire.

## Mandu'apy

## Joaju

* Henda tee ñandutíme (ingleñe'ẽme)
* CLUB OFICIAL DE ELVIS PRESLEY EN ESPAÑA (karaiñe'ẽme)

Ñemohenda:Opurahéiva Tetãvore Joapykuéra pegua
San Cristóbal ha Nieves

**San Cristóbal ha Nieves** (ingleñe'ẽme: *Saint Kitts and Nevis*) ha'e hína mokõi ypa'ũ Karívepe ojejuhúva, Amérikape, oiko joaju **Tetã Ñembyatypyre San Cristóbal ha Nieves** rupive (ingleñe'ẽme: *Federation of Saint Kitts and Nevis* ha avei *Federation of Saint Christopher and Nevis*) ha upéicha ha'e peteĩ tetã hekosasóva ypa'ũnguéra Karíve pegua yvate gotyo. Cristóbal Colón ojapo kolónia ã mokõi ypa'ũme oho jey mokõiháme Amérikape, ha ombohéra upe ypa'ũ tuichavéva San Cristóbal omomba'e hag̃ua upe karai marangatu "Cristóbal de Licia", ha upe ypa'ũ michĩvéva Nieves, heta arai oĩgui ko ypa'ũ yvytyrysýipe ojoguáva hyjúi yrypy'a.

Ko tetã hína upe tetã michĩvéva Amérikape, ituichakue rehe ha tetãygua hetakue rehe avei. San Cristóbal ha Nieves yvy apekue ohupytýnte amo 261 km² ha amo 54.961 tekove oiko ijyvýpe. Itavusu ha itáva orekovéva tavayguakuéra ipype ha'e hína Basseterre, San Cristóbal ypa'ũme.

Ypo'i Narrows ohasa ã mokõi ypa'ũ mbytére, 3 km ipukukue hína. San Cristóbal-pe oĩ upe yvyty yvatevéva ã ypa'ũgui, Yvyty Liamuiga, orekóva 1.156 m. Haimete opa umi tetãygua ijypykue ou akue Áfrikagui tembiguái ramo. Umi San Cristóbal ha Nieves retãygua ipehẽngue tuichavéva ojerovia Hesu rapépe ha oñe'ẽ ingleñe'ẽ.

## Mandu'apy

## Joaju

* San Cristóbal ha Nieves retã rekuái henda tee ñandutíme (ingleñe'ẽme)
San Vicente ha Granadinas

**San Vicente ha Granadinas** (ingleñe'ẽme: *Saint Vincent and the Grenadines*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy apekue oĩ heta ypa'ũme Karívepe ojejuhúva, Amérikape, tetã Venesuéla yvate gotyo ha tetã ypa'ũ ambuéva Gyranáta yvtae gotyo avei, upe ypa'ũnguéra Karíve pegua atýpe. Ijyvy apekue ohupytýnte 389 km² ha oike ipype upe ypa'ũ guasu San Vicente ha ypa'ũ aty Granadinas ipehẽngue yvategua. Itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype ha'e hína Kingstown, San Vicente ypa'ũme ojejuhúva.

## Mandu'apy

## Joaju

* San Vicente ha Granadinas retã rekuái henda tee ñandutíme (ingleñe'ẽme)
* San Vicente ha Granadinas marandukuéra
* Mba'ekuaarã OMS pegua San Vicente ha Granadinas rehegua
* Departamento de Turismo de San Vicente ha Granadinas (ingleñe'ẽme)
* San Vicente ha Granadinas ipoyvi
* San Vicente ha Granadinas (ingleñe'ẽme)
Kyja

**Kyja** (***Myocastor coypus***) ha'e peteĩ mymba okambúva ha oñapi'ũva oiko Ñembyamérikape, opaichagua tenda y no'õva rupi. Yvypóra oipuru kyja ro'o ojapo hag̃ua hembi'urã ha ipire ojapo hag̃ua hembipuru opaichagua, upévare ojesaite'o opa Yvýpe. Ko mymba oikomeméva ysyry, ypa ha yno'õvu rupi. Ho'u opaichagua yva ha ka'avo.

Yvypóra omoĩ va'ekue ko mymba oparupi, noimevéintema Ñembyamérikape, ojeikuaa ko mymba ha'e hína mymba jasurúva heta tetãme ha mymba ombyaíva heta tetã ambuéva hekoha tee.

Ipohýikue 4 amo 10&nbsp;kilogarámo hína. Hete pukukue ohupyty 40 amo 60 cm hína, ha huguái ohupyty 30 amo 45 cm, ipuku ha ipire pira ipiréicha. Hague marrõite ha overamíva, hesa ha inambi imichĩva.

Ko mymba henda tee hína tetã Arhentína, Chíle, Paraguái, Pindoráma, Uruguái ha Vorívia. Hákatu ko'ãga oiko oparupi Yvateamérikape, Hapõme ha Európape.

## Ehecha avei
* Európa kyja

## Mandu'apy

## Joaju

* Rastros y fotos de coipos en España.

Ñemohenda:Oñapi'ũva
Cornellà de Llobregat

300px|thumb|Cornellà de Llobregat

**Cornellà de Llobregat** municipio Epañape, Barcelona provincia-pe. Oikovéva: 86.610 (2017) - 7 km2

## Ambuére joaju
* Sitio web de Cornellà de Llobregat {ca} {es}

Ñemohenda:Katalúña táva
Tamba

**Tamba** (**Mytilidae**), ha'e opa syrymbe oiko yguasúpe ha ijyta mokõiva, syrymbe juehepehẽ, yvypóra heta oheka ko mymbakuéra ho'u hag̃ua. Tambakuéra oiko yguasúpente ha yrembe'y yvyku'ípe oparupi. Ojapoháicha ytã, tambakuéra ikatu ojapo apu'a morotĩ ipýpe.

## Ehecha avei
* Ytã
* Améha

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Mymba ijyta mokõi
Yvyrata

[thumb|350px|right|Yvytypo [Havái'i|Hauái ypa'ũme.]]
**Yvyrata**, **yvytyrata**, **yvytypo** térã héra ymaiteve guare **Takumbu**, ha'e hína yvykua térã yvyty opoíva umi mba'e aku magma, osẽ rire okápe héra lava, ha tanimbu térã kusugue, oúva yvy ryepýgui ha osẽva pochyitépe. Magma jejupi ha ñesẽ oiko sapy'apy'a pochýpe ha ojehero ñehẽngue, yvytypo ñehẽngue ikatu oikoe hi'arépe ha imbaretekuépe, oĩ avei ñehẽngue oiko py'ỹi ha oiko sapy'apy'ánte, oĩ opoíva lava michĩmi osyrymíva yvyty apére ha oĩ opoíva hetaite lava kapúicha oparupi ombyaíva ha ohapýva opaite mba'ekuéra ijerére. Yvytypo ikatu ojejuhu yvyrusúpe ha yguasu ruguápe avei.

Yvykuágui osẽ pochýpe opaichagua mba'e aku, magma (tata hu'ũ), ita ku'i, ytaku, mba'etĩ ha tanimbu, ko'ã mba'e aku oĩha ojehero tata hu'ũ ñemono'õ ha opyta yvy guýpe, mba'e aku osẽvo ojupi tatatĩsẽha rupive, upéi mba'e akukuéra omondyryry pe yvy ape oikokuévo chugui kuára ha osẽ.

Yvytypo yvatevéva opaite Yvýgui ha'e niko ku Nevado Ojos del Salado, tetã Arhentína ha Chíle opytáva, ha'e avei yvyty tuichavéva mokõiha oĩva Yvy ipehẽngue ñembyguápe ha Yvy ipehẽngue kuarahyreikeguápe (yvyty Arhentína pegua Aconcagua rire).

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Yvyrata
Tata hu'ũ

[thumb|350px|right|Magma osẽ rire okápe ojehero [lava.]]
**Tata hu'ũ** térã **magma** (gyresiañe'ẽgui: *magma* «mba'e hu'ũ») ha'e ojeheróicha ita ku'i akuitéva ha opaichagua tata oĩva Yvy ryepýpe, magma oĩha ojehero tata hu'ũ ñemono'õ ha opyta yvy guýpe, ojupi tatatĩsẽha rupive ha osẽ yvýpe kuára rupive, peteĩ yvyratápe, osẽ rire okápe héra lava.

Magma hakuiterei hína, oĩ 700 °C guive amo 1300 °C peve.

## Mandu'apy

## Joaju
* Lava
* Tata hu'ũ ñemono'õ

Ñemohenda:Yvyrata
Tata hyku

thumb|350px|right|Lava osẽvo.
**Tata hyku** térã **láva** (latinañe'ẽgui: *labes* «je'a») ha'e ojeheróicha tata hu'ũ akuitéva (*[[magma]]*) ojupívo ha osẽvo Yvy ryepýgui peteĩ yvytypóre. Omondyryrývo pe yvy ápe hakuite ha ohupyty amo 700 °C guive 1.200 °C peve. Yvytypo ñehẽngue ikatu opoi láva michĩmi osyrymíva yvyty apére ha ikatu opoi hetaite láva kapúicha oparupi ombyaíva ha ohapýva opaite mba'ekuéra ijerére.

## Mandu'apy

## Joaju
* Magma
* Yvyrata ñehẽngue

Ñemohenda:Yvyrata
Yvyrata ñehẽngue

thumb|350px|right|Yvytypo ñehẽngue oikókuri Ekuato retãme.
**Yvytypo ñehẽngue** oiko osẽvo Yvy ryepýgui yvytypo rupive opaichagua mba'e aku. Yvytypo ñehẽngue oiko upe magma oñembyakuvégui ha oñepyrũ osẽ tata hu'ũ ñemono'õgui ojupi aja tatatĩsẽha rupive, omondyryry pe yvy ape ha upéi osẽ pochyitépe. Mba'evai oguerúva ikatu ombyai yvypóra ha mymba rekoha, umi mba'etĩ osẽ avei ikatu oguejy yvy ape ári ama vai rupi, hérava ama hái, ha tanimbu ho'a yvy ári ombyai tekoha avei, heta mba'asy vai ogueru avei yvypórape guarã. Magma osẽ rire okápe, yvytypo ñehẽngue rupive, héra láva.

Yvytypo oñehẽnguévo heta mba'e vai ogueru ñepyrũrãme, ha upéi katu ogueru mba'e porãite yvýpe guarã. Umi mba'ehekove'ỹva (juky ha *mineral* opaichagua) opoíva ojapo porã yvýre, okakuaa pype oñeñotỹva guive ha omongakuaa porã mymbakuéra ho'úva avei ñanáre.

## Mandu'apy

## Joaju

* Magma
* Lava

Ñemohenda:Yvyrata
Tata hu'ũ ñemono'õ

thumb|350px|right|Tata hu'ũ ñemono'õ yvy ape guýpe.
**Tata hu'ũ ñemono'õ** niko umi mba'e aku ha magma oĩha, Yvy ape guýpe ojejuhúva. Yvykua guasu oñemyasãiva opa rupi orekóva ipype tata hu'ũ opaichagua.

Hetaite pohyikue oĩ magma rehe oĩva tata hu'ũ ñemono'õme, hi'ári oĩ yvy ha ita guasu ipohyitéva, ára ohasa jave magma omondyryry pe yvy ha pe ita ijerére ha ojupi yvy ape gotyo, ohupytývo yvy ape láva héra ha upéi oiko peteĩ yvytypo ñehẽngue, upévare, opaite yvytypo oreko iguýpe peteĩ tata hu'ũ ñemono'õ.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Yvyrata
Santa Lucía

**Santa Lucía** (ingleñe'ẽme: *Saint Lucia*) ha'e peteĩ tetã michĩ hekosãsóva ijyvy apekue oĩ ypa'ũme Karíve yguasúpe, ojejuhúva Amérikape, ijerére ojejuhu, yguasu rupi, ñemby gotyo San Vicente ha Granadinas ha yvate gotyo ojejuhu upe ypa'ũ Martinica. Ko tetã oĩ Tetãnguéra Ñembojoajúpe ha ypa'ũnguéra Karíve pegua atýpe.

Tavetã Joaju oñembojára ko ypa'ũre ary 1663 guive 1667 peve, ha umi ary ou upéi ko ypa'ũ ho'a heta jey Hyãsia ipoguýpe ha Tavetã Joaju ipoguýpe. Ary 1814-pe, Tavetã Joaju oñembojaraite Santa Lucía rehe, ha omoĩmba ko ypa'ũ ipoguýpe. Ára 22 jasykõi ary 1979-pe Santa Lucía ohupyty isãso.

Ko tetã réra ou kuña marangatu Lucía de Siracusa réragui, kuña ohasa asy ojerovia Hesu rape rehe, upéicha ojehero ko ypa'ũ ára 13 jasypakõi Cristóbal Colón oguahẽ upépe, oñemboaratégui upe ára ko kuña marangatu ára. Ymaguare, arauáko kuéra, ko ypa'ũme oiko tenonderã, ojehero ko tenda *Iouanalao*, he'iséva "teju guasu rekoha", opa rupi ojehecha ko'ã mymba.

## Mandu'apy

## Joaju

* Santa Lucía retã henda tee
* Página de la Misión Permanente de Santa Lucía en la ONU
* Oficina de Turismo de Santa Lucía
Castries

**Castries** ha'e niko Santa Lucía itavusu, tetã michĩ hekosãsóva ijyvy apekue oĩ ypa'ũme Karíve yguasúpe, ha táva tuichavéva ojejuhu ku ypa'ũme. Ary 2013-pe ojeipapa amo 70.000 tavayguakuéra oiko ko távape.

## Joaju

Ñemohenda:Santa Lucía
Akytã'ai

**Akytã'ai** térã **akytã vai** () ha'e mba'éichapa ojehero peteĩ aty heta mba'asy juehegua oĩva, mba'asykuéra ombohetaitéva sarambihápe yvypóra rete hekoveapỹi, ikatúva oñemyasãi hete pehẽngue ambuéva rehe. He'iháicha karai Rupert Allan Willis, pohãnohára Auterália retãygua, peteĩ akytã'ai ha'e voi peteĩ tete pehẽngue hu'ũ ha hekope'ỹ okakuaavéva umi tete pehẽngue hu'ũ ambuévagui ha ndaijojáiva. Akytã'ai ikatu oñepyrũ peteĩ tete pehẽnguémente ha upéi oñemyasãi tete pehẽngue ambuéva rehe. Hetaite jey noipohano porãi ramo ohasa asývape, omanóta. Umi mba'asy apytépe ojehechavéva oĩ: pirére, ñe'ãvevúire, kámare ha tyekuére.

Ojeikuaa oiko amo 100 mba'asy akytã'ai ikatúva oporombohasa'asýva, hákatu ndaha'éi opaite akytã'ai hembiapovaíva; oĩ avei akytã'ai nahembiapovaíriva, umíva noñemyasãiri yvypóra hetére. Ojehechávo hete pehẽngue hu'ũ ha hekope'ỹ, huguy sẽ rei ramo, ohu'u vaívo, hete pohýikue oguejývo, hyekue isarambívo ha ambuéva, ikatu ha'e umi akytã'ai kuaa ypy. Umi kuaa ypy ohechaukáramo jepe ohasa asýva orekoha akytã'ai, ikatu ohechauka avei mba'asy ambuéva ndaha'éi akytã'ai.

Akytã'ai hembiapovaíva oñemyasãi ha okakuaa pya'e yvypóra retére, ombyai yvypóra rete pehẽngue ijerére oĩva, ojeipe'áramo jepe yvypóra retégui, sapy'ánte oñepyrũ jeýta ha, noñeñangareko porãiramo, hasýva omanóta. Akytã'ai nahembiapovaíriva okakuaa mbeguehápe ha noñemosarambíri, ojeipe'áramo jepe yvypóra retégui noñepyrũ jeymo'ãi.

Tekovekuéra opaichagua ikatu ohasa asy akytã'aíre, mitãrã avei, hákatu tapicha itujavéva ohasa asy meméva. Akytã'ai ojuka amo 13&nbsp;% opaite yvypóragui. He'iháicha Amérika Atyvete Akytã'aíre Oñemoĩva, amo 7,6 sua tapicha omano ary 2007-pe ohasa asýgui akytã'aíre.

Akytã'ai renonde'a ikatu ojejapo upéicha, ani japita, ani ñande rete ipohyitéva térã ivevuietéva, ani ñañemonga'u vai, ñañemongaruporã avei, ja'u va'erã hi'upy ha'etéva ha tembi'u oĩmbáva (opaichagua ka'avo ha hetaite yva, michĩmi so'o), akóinte jareko va'erã ñande retére opa *[[Tasymombiaha|vakúna]]* ñaikotevẽva ha ani ñañemoĩ py'ỹi kuarahy resapére. Ñangareko me'ẽ umi hasývape ou va'erã opaite pohanokuaaty rendápe, upéicha oñemonguera porãta.

## Mandu'apy

## Joaju

* Mba'épa akytã'ai ha mba'éichapa ojekakuaa? (karaiñe'ẽme)
* ATSDR karaiñe'ẽme - Mba'épa akytã'ai?
* Cancer Commons.
* Amérika Atyvete Akytã'aíre Oñemoĩva (karaiñe'ẽme)
Káma akytã'ai

**Káma akytã'ai** ha'e voi peteĩ mba'asy ombohetaitéva sarambihápe yvypóra káma hekoveapỹi. Ko mba'asy oiko peteĩ tekoveapỹi hekope'ỹ oñepyrũvo oñemboheta sarambihápe oiko peve peteĩ akytã'ai, ha upéi ku akytã'ai oñepyrũ oñemyasãi yvypóra hete pehẽngue ambuéva rehe. 

Ojeikuaa oiko meméva mokõi káma akytã'ai mba'asy: peteĩ oñepyrũva umi kamby rapemíme ogueraháva kamby káma guive kamapu'ã meve (ko mba'asy oiko meméva ha amo 80 % opaite káma akytã'aigui ha'e niko ko mba'asy peteĩha); ha ambue oñepyrũva upe káma pehẽngueme ojapóva kamby (amo 10 térã 12 % opaite káma akytã'aigui).

Kuña g̃uaig̃ui, kuñataĩ huguysẽ peteĩháme imitãitévo, kuña imembysẽ peteĩháme itujaitévo térã imitãitévo, kuña araka'eve noimembysẽi, ijypykuekuéra orekova'ekue káma akytã'ai, ho'uitérõ tajyguery pohãnguéra, oñemonga'u meméva térã kuña ipire morotĩva ha'e umi kuña ikatuvéva ohasa asy káma akytã'aíre.

Kuimba'e avei ikatu ohasa asy káma akytã'aíre, hákatu sa'ive 1 % opaite káma akytã'aígui ojehecha kuimba'ére. Káma Akytã'ai Ára oñemomba'egusuve ára 19 jasypa, ikatu hag̃ua opavave oikuaa porãite mba'épa pe káma akytã'ai ha mba'éichapa oñemonguerakuaa.

Káma akytã'ai ha'e niko amo 31 % opaite akytã'aígui oreko kuñanguéra Yvy tuichakue javeve. Amo 43 % opaite káma akytã'ai ojehecha ary 1997-pe oiko umi tetã kakuaátavape.

Kuñanguéra hetakue oreko káma akytã'ai 100.000 kuña apytépe ha kuñanguéra omano káma akytã'aíre 100.000 kuña apytépe heta tetã ambuévape:

## Ehecha avei
* Sã Pytãngy

## Mandu'apy

## Joaju

* The Cancer Genome Atlas Network, «Comprehensive molecular portraits of human breast tumours», *Nature* (septiembre de 2012).
* 

Ñemohenda:Akytã'ai
Freestyle Script

**Freestyle Script** ha'e peteĩ taity ojapo Colin Brignall ary 1969-pe ha Martin Wait ary 1981-pe. Taity ñe'ẽhũ Freestyle Script pegua ojejapo ary 1986-pe. Ko taity maranduhára hína Adobe, ITC ha Letraset. Ko taity oreko irundy ñe'ẽmbojerepe: Regular, Bold, SH Reg Alt, ha SB Reg Alt.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Taity
Carles Puigdemont

200px|miniaturadeimagen|Carles Puigdemont (2024)
**Carles Puigdemont i Casamajó** (Amer, 29 jasypakõi ary 1962-pe) ha'e peteĩ karai momaranduha ha ojokuaikuaáva Epáña retãygua. Ha'e akue Katalúña Porokuái ruvicha 18ha pegua. Ojupi ára 12 jasyteĩ ary 2016-pe ha osẽ ára 28 jasypa ary 2017-pe.

## Joaju

Ñemohenda:Tekove Españagua
Yvyryrýi

**Yvyryrýi** ha'e niko guarara ha sarambi sapy'agua oiko yvy apépe umi ita oĩva yvy guýpe oñemohendávo, upéicha oku'e ha otiri yvy ape. Ita ape yvyguýgui sapy'ánte osẽ mbaretekue oku'ekuévo hetaite ita ha upéicha oñeñandukáva umi yvy apeno rupive, ku mbaretekue ñesẽ yvyguýgui hína omomýiva yvy ape.

Yvyryrýi oñepyrũhápe héra mbyte. Mbyte ári ha'e niko upe tenda yvyryrýi oñepyrũhápe ári, yvyryrýi imbarete ha omba'embyaivehápe. Yvyryrýi ikatu ombosyry yvy, omoambue yvy ape, ikatu omomymýi yguasu avei ha upéicha oñepyrũ umi sunámi (y apeno tuichaitéva ha mbareteitéva), ikatu omoñepyrũ peteĩ yvyrata ñehẽngue avei. Oikuaa hag̃ua mboýpa mbaretekue osẽ yvyguýgui ojeipuru meméva yvyryrýi ra'ãha Richter.

## Mandu'apy

## Joaju

* Protección Civil
* European-Mediterranean Seismological Centre

Ñemohenda:Yvyryrýi
Akytã'ai ñemuasãi

**Akytã'ai ñemuasãi** oiko ojehechávo akytã'ai osẽ iñepyrũhágui ha oñemosarambíma umi yvypóra rete pehẽngue ambuéva rehe, ojehechameméva oiko upéicha tuguy rapekuéra opaichagua rupi, akytã'ai ikatu oike umi tuguy hekoveapỹime ha ova oparupi. Akytã'ai hína mba'asy ombohetaitéva sarambihápe yvypóra rete hekoveapỹi. Oiko rire ko ñemuasãi ikatu ojehapejoko pirekytĩ rupive térã pohã mbarete opaichagua rupi.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemuasãi
Hectárea

**Hectárea** (ñe'ẽpehẽ *hecto-*, gyresiañe'ẽme ἑκατόν [*hekatón*], he'iséva «100») ha'e voi mba'éichapa ikatu oha'ã térã oñemedi apekue renda ha'éva 10.000 temira'ãha irundykejojáva. Ha'e hína irundykejoja apekue opa ijyke orekóva 100&nbsp;metro (temira'ãha). Héra mbyky hína **ha**.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Ta'ãha
Togue

**Togue** ha'e voi ka'avo ha yvyramáta pehẽngue ojapóva tesapemoñanga oipyhývo Kuarahy resape. Ka'avo rogue opaichagua oĩ, ipéva térã ijapu'amíva, ituicháva térã imbykymíva. Toguekuéra hovyũ hína, oĩramo jepe ipytãva araroguekúi jave térã isa'y ambuéva.

## Joaju

Ñemohenda:Ka'avo
Ñe'ãvevúi akytã'ai

**Ñe'ãvevúi akytã'ai** ha'e niko peteĩ mba'asy ombohetavéva sarambihápe umi ñe'ãvevúi hekoveapỹi aty, peteĩ umi akytã'aígui ojehechavéva oporombohasa'asýva. Ñe'ãvevúi akytã'ai oñepyrũmeméva umi ñe'ãvevúi hekoveapỹi ahoja'ípe, tekoveapỹi apemíre, ha upéi ikatu oñemuasãi ha oñemosarambi pya'ehápe umi yvypóra rete pehẽngue ambuéva rehe. Ndaha'éi ñe'ãvevúi akytã'ai umi mba'asy oike ñe'ãvevúime oúvo yvypóra rete pehẽngue ambuévagui, oñemuasãigui ha noñepyrũigui ñe'ãvevúime.

Umi mba'asyapypẽ ojehechameméva apytépe oĩ ohasa asývo iñambu hag̃ua, hu'úvo térã hu'úvo ruguysẽva, ha hete ndaipohýi porãvéivo, oñembopiruvégui, upéicha avei ojehecha pyti'a rasy, ahy'o kororõ vai, tova aruru ha ajúra aruru. Ojeikuaa oĩ mokõi ñe'ãvevúi akytã'ai mba'asy: Peteĩva héra ñe'ãvevúi akytã'ai tekoveapỹi imichĩre ha ambuéva ojehero ñe'ãvevúi akytã'ai tekoveapỹi naimichĩrire, ojeikuaa rire upéva ikatu ojehapejoko porãve umi mba'asy, peteĩha (tekoveapỹi imichĩre) noikotevẽi pirekytĩ ha ikatu ojeipuru pohã, mokõiha (tekoveapỹi naimichĩrire) oikotevẽ pirekytĩ, láser resape ha oĩ avei ojeipuru va'erã ñepohãnopuku pirépe guarã tesape mbarete oipurúva.

Mba'e omoñepyrũvéva ko akytã'ai ha'e hína petỹpuru, amo 95&nbsp;% hasývagui opita térã opitáva'ekue. Umi tapicha ndopitáiva ikatu oreko ko mba'asy ijypykue orekógui ymaguare, oikógui mba'etĩ vai héra radón hi'aguĩ, amiánto, ha tekohatyai, oikógui avei tapichakuéra opitáva hi'aguĩ.

Pohanohára ohecha pya'eitérõ hasýva orekoha ñe'ãvevúi akytã'ai iporãvéta osẽ hekopete hag̃ua ko mba'asy jehapejoko. Ñe'ãvevúi akytã'ai ñepyrũme, ojehapejokóramo, umi 20% hasývape, ikatu oiko porãve pirekytĩre. Oikóramo jepe, ko mba'asy oñemosarambi pya'égui ha hasýgui ojehecha hag̃ua yvypóra retépe, oñemuasãimbáma ojehecha ramo.

Ñe'ãvevúi akytã'ai ha'e hína mba'asy oporombohasa'asyvéva ha akytã'ai ojehechavéva yvypóra oreko, peteĩ umi mba'asýgui oporojukavéva avei. Akytã'ai ojukavéva hína kuimba'ekuéra ha ojukavéva mbohapyha voi kuñanguéra, tyekue akytã'ai ha kámare rire.

## Mandu'apy

## Joaju
* Actualización sobre Cáncer de Pulmón para médicos Medscape karaiñe'ẽme
* Ñe'ãvevúi akytã'ai (Marandunguéra karaiñe'ẽme)
* Situación epidemiológica y pronóstica del cáncer de pulmón en España. En ''Archh Bronconeumol 2006;42(11):594-9
* Carcinoma broncogéncio. Revisión del Grupo MBE del Hospital 12 de octubre(marzo de 2007)

Ñemohenda:Akytã'ai
Oñapi'ũva

**Oñapi'ũva** (**Rodentia**) ha'e voi mymba okambúva juehegua hekovety oñemohendáva ipype amo 2280 mymba juehegua; ha'e hína okambúva juehegua hekovety orekovévo mymba jueheguakuéra ipype. Umi ojeikuaavéva mbytépe oĩ anguja, kapi'yva, akuti, paka, kui'ĩ, kuatirana ha akutipáy.

Mymba oñapi'ũva hãi mbuku ha haimbe, o iporu o ñapi'ũ hag̃ua yvyra, ho'u porãve ha pya'eve hembi'u ha o isu'u hag̃ua umi mymba ambuéva ho'uséva chupekuéra. Mymba oñapi'ũva ho'u opaichagua ka'avo ra'ỹi ha ka'avo ambuéva, oĩ avei umi ho'úva opaichagua mba'e ambuéva. Yvypórape guarã naiporãi, ymaguare guive, mymba oñapi'ũva, umíva ikatu omosarambi mba'asy ha ho'upa yvypóra rembi'u avei. Haimete opa mymba oñapi'ũva hetyma mbyky ha hete michĩ.

## Mandu'apy

## Joaju

* ArchéoZooThèque : osteología de los Roedores : fotos ordenados por orden, familia y especie
Uru

**Uru** (***Odontophorus capueira***) ha'e peteĩ guyra michĩ juehegua oñemohendáva Amérika ynambu'i juehepehẽme  (*Odontophoridae*), ko guyra ojejuhu Arhentína, Pindoráma ha Paraguái retãma. Oñeimo'ã ndojejuhuvéima Uruguái retãme.

Hete yvatekue ohupyty amo 26,5 térã 29 cm. Hete hũngy ha marrõ michĩ, hetyma puku. Ho'u yvyra'a opaichagua ha yva ra'ỹi, sapy'ánte ho'u avei tymbachu'i ha mymba ipy apytimby ambuéva. Ohaitypo yvýpe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Guyra
Akãnundu

**Akãnundu** ha'e hína umi mba'asyapypẽ umi mymba ha yvypóra rete ohechauka ipámo rire, térã hasyite rire, ko mba'asyapypẽ rechaukaha ojeikuaavéva hína oiko yvypóra rete oñembyakúvo, ojupivéva 38°C ári. Ojeikuaavéramo jepe ko mba'asyapypẽ rechaukaha oiko yvypóra rete oñembyakúvo, oĩ avei umi hete oñemoro'ysãva, oguejyvéva 35°C guy.

## Yvypóra iñakãnundúva rechaukaha

### Ojupívo

* **37&nbsp;°C**: hete iporãite, naiñakãndúi, hete mba'epytu porã oĩ 36 ha 37&nbsp;°C mbytépe
* **38&nbsp;°C** (akãnunduvevúi): akãnundu ojupivéva 37&nbsp;°C ári hákatu ndohasái  38&nbsp;°C 24 aravo jave
* **39&nbsp;°C**: hete hy'áieterei ha ipytã, ipy'aperere ha ipy'atytýi. Ikatúne hovakueite.
* **40&nbsp;°C** (akãnunduvai): iñakãjere vai, iñakã guyry, hete y'ỹva, ikangyite, ipy'avai, ogue'ẽ, iñakãrasyite ha hy'áieterei.
* **41&nbsp;°C**: opaite umi mba'ekuéra ojehaímava mboyve; oĩ avei ipy'ahetaite, iñãngekói vai ha ikeranaite.
* **42&nbsp;°C**: opaite umi mba'ekuéra ojehaímava mboyve; hete hesa'yju vai térã ipytã vai. Ikatu ikemano, huguy rape omba'apógui mbareteve térã mbegueve.
* **43&nbsp;°C**: ápe voi omano térã iñapytu'ũ oñembyaiete, atáka vaietére ohasa.

### Oguejývo

* **35&nbsp;°C**: hete mba'epytu oguejymi, hete mba'epytu porã oĩ 36 ha 37&nbsp;°C mbytépe
* **34&nbsp;°C**: hete ryrýi vai, ikuã ndoku'evéima, ipy'ahetaite.
* **33&nbsp;°C**: ikerana, hete ryrýi oñemomichĩ, ipy'apopo.
* **32&nbsp;°C** ikerana vai ha ikatu ikemano. Ndaiporivéima tete ryrýi.
* **31&nbsp;°C**: ikemano.
* **28&nbsp;°C**: ikorasõ oñembyai.
* **26&nbsp;°C ha michĩvéva**: ápe voi omano ikorasõ oñembyaígui, oĩramo jepe ohasa asyitéva ha nomanói.

## Ehecha avei
* Zika Akãnundu

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'asy
Kavure (Paraguái rembi’u)

**Kavure** tembi'u Paraguái ojejapóva ha ojegueromandu'ávo San Juan árape avei, jajapo haguã ñeikotevẽ hína typyraty, ñandy, juky, kamby ha chicharõ vaka kyragui jejapopyre. Ko tembi'u ojapo Paraguái ypykue yma, oguereko heta mba'e ko tembi'u ko tetã mba'éva.
## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Guarakavusu

**Guarakavusu** (***Cnemotriccus fuscatus***), hérava avei karaiñe'ẽme, *mosqueta de ceja blanca* (Argentina ha Paraguái retãme) ha'e peteĩ guyra juehegua upe guyra tupão ojoguáva ha oikóva Ñembyamérikape. Hete yvatekue hína amo 14,5&nbsp;cm ha ipohyikue amo 11,9&nbsp;g. Huguái puku, hague hũngy ha itĩ hũite.

Ko guyra ojehecha oparupi Ñembyamérika ka'aguýpe, tetã Argentina guive Venesuéla peve.

## Joaju

* Videos, fotos y sonidos de  '''''Cnemotriccus fuscatus''''' en The Internet Bird Collection.
* Sonidos y mapa de distribución de '''''Cnemotriccus fuscatus''''' en xeno-canto.

Ñemohenda:Guyra
Kaigue

**Kaigue** oiko voi oimévo mba'e oimeraẽva oporomongueráiva ha oporombyajúva, yvypóra oñandu mba'e oimeraẽva ikaigueha ndojehúivo mba'eve térã ára ha ára oikórõ jeyjey mba'e heta jevy ojejapómava, ijayitéva yvypórape ha oporombohasa asýva. Kaigue oiko ndaipóri ramo mba'e oporombojesarekóva, mba'e oporombovy'áva ha mba'e ipyahúva, taha'e ha'éva mba'e apopy térã apytu'ũroky pyahu, ndaipóri ramo mba'eve ojejapo hag̃ua.

Yvypóra ikaiguérõ ikatu oiko ñangareko'ỹ térã ikatu ojapo mba'e ombohasa asýva chupe. Karai haihára arandu Isaac Asimov he'i akue "kaigue ha'éta voi mba'e mba'asy ogueruvéva" ko ñande ára jave, ombyai meve yvypóra apytu'ũme, ipy'aitépe ha avano'õme. Karaikuéra ohesa'ỹijóva apytu'ũkuaaty he'i kaigue ikatu oraha mitãnguéra teko vaíre.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Hans Christian Andersen

**Hans Christian Andersen** (Odense, 2 jasyrundy ary 1805 - Kopenihage, 4 jasypoapy ary 1875) ha'e akue peteĩ haihára ha ñe'ẽpapa Ndinamáka retãygua, herakuãite imombe'unguéra mitãme guarã, umíva mbytépe ojejuhu *[[Ype'i vaimi]]*, *[[Yjarami]]* ha *[[Ro'y ruvicha kuñataĩ]]*. Ko'ã mbohapy Andersen rembiapokue ojehasa va'ekue ta'angamýime Disney rupive.

## Mandu'apy

## Joaju

* Ikuatiarogue tee ñandutíme
* Apartado dedicado a Andersen en el sitio *Arkiv for Dansk Litteratur*; Ndinamakañe'ẽme. 

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára
Ñemohenda:Ndinamáka
Tembiapoporãnguéra

[miniaturadeimagen|[Hans Rottenhammer, *Tembiapoporãnguéra Eseha* (saro'y 16ha mbyte mokõiha). Alemáña.]]
**Tembiapoporãnguéra** niko ha'e pe ta'u remicha'ã ha jeikuaauka ojejuhúva yvypóra avano'õ ha arandupýpe. Ipype oikoha iñangaturãvéva apytépe oĩ haikuaa (chugui ojepytero ñe'ẽpoty, haisyry ha tekochaukarã), tembiapoporã teteteépe (ijapytépe atõi, jeroky ha ñoha'ãnga), ha tembiapoporã ojehecháva (ijapytépe ñemoha'ãnga, ñemongolo, ta'ãnga'okuaa, ñai'ũ apo, ñeñopĩ ha jogapokuaa).

Oĩ tembiapã ombojoparáva peteĩ mba'e ojehecháva ha teteteépe jehechauke (techapyrãre, ta'ãngu'ekuaa) térã kuatia (kaso'i). Kurupikua ñemongolo marandeko-mboyvegua guive, ta'ãngamỹi ko'aragua peve, tembiapoporã oiko peteĩ ygáicha oikóva káso ñemombe'urã ha avei ojeikuaauka haguã mba'éicha yvypóra ha ijerére oĩva ojogueraha.

Ñemohenda:Tembiapoporã
Purahéi

**Purahéi** ha'e voi yvypóra rembiapoporã ojapóvo mba'epu ijahy'o pu ha iñe'ẽ rupive oipuru hekopetévo avei pu reko ha pu rysýi, ha heta ñembopu aporeko ambuéva. Yvypóra ombopu hekopetéva ijahy'o pu rupive ojehero **opurahéiva**. Opurahéiva ikatu oipuru iñe'ẽ añónte (a cappella) térã ikatu opurahéi tembipu oñembopúva reheve. Ojepuraheimeméva atýpe, oĩhápe tapichakuéra ombopúva tembipu (mbaraka, kuãytasã) ha tapichakuéra ambuéva opurahéi joa.

Yvypóra ikatu opurahéi ohechauka hag̃ua iñarandupy, temiandu térã jerovia, ikatu avei oporombohoryse térã oporoñanduka py'andýi. Opurahéiva ombosako'i va'erã opa ára ijahy'o pu, upéicha oñemoporã mba'epu ha hesakãve.

## Ehecha avei
* Ahy'o pu
* Purahéi Karai

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Tembiapoporã
Santo Tome ha Príncipe

**Tavakuairetã Jekopytyjojáva Santo Tome ha Príncipe** (poytugañe'ẽme: *República Democrática de São Tomé e Príncipe*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Áfrika pegua ijyvy apekue hína heta ypa'ũ ojejuhúva parapyte Gynéape (paraguasu Atlántiko), tetã Gavõ y rembe'y yvate kuarahyreike gotyo, Ekuato ohasahápe hi'aguĩ. Umi ypa'ũ tuichavéva hína Santo Tomé (*São Tomé*) ha Príncipe.

Umi tapicha Európa pegua niko umi Poytuga pegua. Santo Tome ymaguare ijeiko'ỹha, Poytuga omoñepyrũ ikolónia amo ary 1493-pe. *Príncipe* ypa'ũ ikolónia oñepyrũ ary 1500-pe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Presidência da República Democrática de São Tomé e Príncipe - Presidente de la República (sitio oficial) 
* Página oficial del Parlamento (Asamblea Nacional)
* Instituto Nacional de Estatística
Day Mesquita

miniaturadeimagen|Day Mesquita
**Dayenne Proença Mesquita** (Telêmaco Borba, ary 1985), jekuaáva **Day Mesquita** ha'e peteĩ mba'eapohára tetã Pindorama pegua.  

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Sihorytáña

**Sihorytáña** térã **Cisjordania** karaiñe'ẽme (Áraveñe'ẽme: الضفة الغربية [*aḍ-Ḍaffah l-Ġarbiyyah*]; evréo ñe'ẽme:  [*HaGadah HaMa'aravit*]) ha'e peteĩ yvy pehẽngue ijapekue hína amo 5860 km² ha 20 amo 40 kilómetro kuarahyresẽ guive kuarahyreike peve, omohembe'y ysyry Horytã ha para Mano rehe kuarahyresẽ ngotyo, ha kuarahyreike, yvate ha ñemby gotyo omohembe'y Israel retãre, ojejapo ko tembe'y Israel ñorairõ 1948 pegua opa rire.

ONU he'i ha omoañete Sihorytáña ha'e voi "yvy ñembojarapyre", upéicha he'i avei heta tetã ambuéva, Paletína, oisãmbyhýva Sihorytáñare, ha Hamás, oisãmbyhýva Gásare, he'i upéicha avei,. Israel ne'ĩra oñembojáraite Sihorytáñare, Kuarahyresẽ Herusalẽre mante oñembojára, ha tetã Paletína oisãmbyhyramo jepe ko yvy pehẽnguére, tembiapoukapýpe ojehechakuaa Sihorytáña noimei tetã poguýpe ha oñeha'arõ hína Israel ha Paletína oiporavo hag̃ua mba'épa ojejapóta ko yvýre.

Ko ñe'ẽngue Sihorytáña ou karaiñe'ẽgui *Cisjordania* ha ha'e niko ñe'ẽngue pyahu ojejapo ko yvy pehẽngue oĩvo tetã Horytáña ipoguýpe (1948-1967). Héra mboyve niko *Hudéa ha Samária*.

## Mandu'apy

## Joaju

* Estadísticas para Cisjordania del ''CIA World Factbook'' (en inglés)

Ñemohenda:Paletína
Ñemohenda:Israel
Membykua Paraguáipe

Ko'ãgaite hína **membykua Paraguáipe**  oñemonei jepi léi rupive oiko isy ikatúrõ omano Oimeraẽ tapicha oporomomembykuáva térã kuña imembykua ikatu oho ka'irãme 15 jasy guive 30 jasy peve. Oñemomembykuárõ kuñáme ijerure'ỹre, 2 ary amo 5 ary peve ka'irãme. Kuña omanórõ oñemomembykuávo térã imembykuágui, tapicha omomembykua chupe ikatu oho ka'irãme 4 amo 6 ary, ha 5 amo 10 ary omomembykua kuña ijerure'ỹre.

Paraguáipe, 23 kuñataĩ 100 kuñataĩ ñemanógui oiko membykua oñeñangareko'ỹre. Peteĩ umi hetakue tuichavévagui Ñembyamérikape.

Jasyrundy ary 2015-pe, ojeikuaa mitãkuña'i Paraguaigua 10 ary oreko va'ekue ha hyeguasu 22 arapokõindýma ituvanga ombopuru'águi ichupe ñerairõhápe. Ojeikuaa ha'e hyeguasuha isy oguerahágui chupe tasyópe hye rasýgui. Isy ha heta tapicha ambuéva ojerure oñemomembykua hag̃ua, hákatu oñemonei'ỹva ha ndojehejái. Mitãkuña'i omomemby tye pirekytĩre peteĩ tasyópe Paraguaýpe. Jokuaikuaa asugua Paraguáipe ojerure oñemoambue hag̃ua tetã iléi, oheja hag̃ua oñemomembykua oikórõ tyeguasu ñerairõhápe. Hákatu ne'ĩra oñemoambue, Paraguái rendota Horacio Cartes he'i upe rire mba'érepa oñemonei'ỹva ha ndojehejái oiko hag̃ua membykua, “Ore rojapókuri ore py'aporã he'iháicha, ore Léi guasu he'iháicha, ha ore jeroviapy he'iháicha”.

## Ehecha avei
*Membykua
*Membykua Arhentínape
*Membykua Pindorámape

## Mandu'apy

Paraguái retãme
Ñemohenda:Paraguái
Elis Regina

**Elis Regina Carvalho Costa**, ojeikuaavéva chupe **Elis Regina **réraicha (Porto Alegre, 17 jasyapy ary 1945 – São Paulo, 19 jasyteĩ ary 1982) ha'e akue kuña opurahéiva Pindoramagua hetaite omba'apo ko mba'epu porã ñemohenda ojeheróva MPB rehe (Pindoráma retãygua mba'epu porã). Omano imitãrusu jave, orekóvo 36 ary, kokaína ha alkoho oipuruitereígui, oiméramo jepe umi he'íva Pindoráma porokuái hatã ikatu ojuka chupe. Heta karai arandu, atõihára ha opurahéiva ambuéva he'i hese Elis Regina ha'e voi peteĩ umi opurahéi porãitévagui opa Pindoráma retãgui.

## Hekove
Ha'e Romeu Costa rajy, kuimba'e reko kirirĩva ha Ercy Carvalho Costa memby, kuña reko mbaretéva. Oñepyrũ omba'apo 7 ary orekóvo, ary 1952-pe, peteĩ puhoe ñemyasãiháme, hákatu heta imondýi ha ndaikatúi opurahéi.

Ary 1959-pe puhoe ñemyasãiha *Rádio Gaúcha* omomba'apo chupe ha peteĩ ary rire oho Río de Janeiro-pe, oñepyrũhápe omba'apo *Gravações Elétricas* ndive ha upéicha ojapo hembiapokue peteĩha, *Viva a Brotolândia*, purahéi aty. Ary 1962-pe ojapo  "Poema de Amor". Ary 1965 -pe ojapo purahéi aty karai opurahéiva Jair Rodrigues ndive, héra *Dois na bossa*, hetaite oñemu opa tetã apekuére.

Oreko jave 20 ary  ojapo ivirurã amo 15.000 dólar opa jasýre ha oreko hembiaporã ta'angambyrýgui ha herakuãite .

Omenda peteĩháme Ronaldo Bôscoli rehe ha imemby peteĩha, João Marcelo Bôscoli Carvalho, heñóiva mokõi ary Ronaldo Bôscoli ha Elis Regina ojopoi mboyve. Omenda rire César Camargo Mariano rehe ha imemby mokõiha Pedro Camargo Mariano ha mbohapyha Maria Rita Mariano, kuña opurahéiva.

Ary 1974-pe ojapo hembiapo karai atõihára ha opurahéiva Tom Jobim, purahéi aty héra *Elis & Tom*, oĩ tapicha arandu he'íva ko tembiapo hína upe tenondeguaitéva bossa nova rehegua.

## Hembiapokue
miniaturadeimagen|Elis Regina upe Teatro da Praia-pe, 1969. Archivo Nacional de Brasil mba'éva.

### Hembiapokue tenondegua

### Jehaipymi


## Joaju

* 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Opurahéiva Pindoramagua