open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mekánika kuántika

**Mekánika kuántika** ha'e pe mba'erekokuaa vore omyesakãva ñandéve mba'éichapa oiko ñande arapy mba'ekuéra imichĩetéva (imichĩvéva peteĩ átomogui). Mekánika ha'e pe mba'erekokuaa vore ohesa'ỹijóva mba'éichapa omýi mba'ekuéra ha "kuántika" ou *quantum*-gui, peteĩ ñe'ẽgue latinañe'ẽgui he'iséva "mbovýpa" ha jaipuru avañe'ẽme **kuánto** ja'esérõ pe mbaretekue hetakue michĩvéva (térã pe mbarete hetakue michĩvéva okágui ojoajúva peteĩ mba'ére), upéicha "mekánika kuántika" he'ise pe ohesa'ỹijóva mba'éichapa omýi térã oiko ku mbarete hetakue michĩetéva.

Oje'e yma pe átomo (ojeheróva avei tumingue'a) pe mba'e michĩvéva, hákatu ko'ágã jaikuaa oĩha mba'e imichĩve, techapyrã umi pehẽngue'i átomo ryepýpe jaheróva katuindy (*protón*), morõndy (*neutrón*) ha tovendy (*electrón*). Mekánika kuántika omombe'u ñandéve mba'éicha ko'ã átomo pehẽngue'i oiko oñondive. Omombe'u avei ñandéve mba'éichapa oiko umi tendyrypyteha asãi (mba'ekuéra ojogua ñekoni ha ogueraháva mbaretekue, tesapeha techapyrãme).

## Ehecha avei
* Kímika kuántika
* Louis de Broglie
* Max Planck
* Erwin Schrödinger

## Joajuha

Ñemohenda:Mba'erekokuaa
Marx ñeimo'ã

**Marx ñeimo'ã** térã *** marxismo*** ha'e ojeheroháicha umi temimo'ã jokuaikuaa ha virurekokuaa rehegua ojapo Karl Marx, karai Alemañagua ohesa'ỹijóva jokuaikuaáre ha ohai va'ekue virurekokuaa ha jokuaikuaáre. Oipytyvõ chupe Friedrich Engels. Ojapo joa hikuái pe aranduka hérava *Manifiesto del Partido Comunista* (nosẽi gueteri avañe'ẽme), upévagui osẽ heta Marx ñeimo'ã hetepy.

Umi temimo'ã ningo ko'ãva:
* Ñande rekoha ija'opyre hína, oĩ tapichakuéra aty ojeheróva avano'õ vorekuéra. Umi vore tuichavéva hína pe avano'õ vore omba'apóva ha pe avano'õ vore ojokuáiva. Umi ojokuáiva omomba'apo rei umi omba'apóva.
* Upéicha ojehecha avano'õ vorekuéra oñoha'ã.
* Umi omba'apóva ohechakuaávo umi ojokuáiva omomba'apo rei chupekuéra, oñepu'ãta hikuái ha oñembojára hikuái mba'apoha rendáre ha tembiapo mba'e rehe.
* Komunísmo (amoño'ỹtekuareko) oikóta peteĩ tekoha tetã mbaretekue'ỹva, avano'õ noñemboja'óva.

## Ehecha avei
* Ñemoirũrape
* Mba'e mba'aporã
* Das Kapital

## Joajuha

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Friedrich Engels

**Friedrich Engels II** (28 jasypateĩ 1820 – 5 jasypo 1895) ha'e akue peteĩ ohesa'ỹijóva jokuaikuaáre Alemáña megua. Ohai komunísmo (amoño'ỹtekuareko) rehegua iñirũndi Karl Marx, ohai joa hikuái pe aranduka herakuãitéva hérava *Manifiesto del Partido Comunista* (nosẽi gueteri avañe'ẽme).

Engels túva niko karai imba'ehetaitéva ha omondo ita'ýra Ingyatérrapa oisãmbyhy hag̃ua peteĩ umi imba'eapopyháre. Upépe oñembyasy ohechakuaa rire mba'éichapa oiko umi omba'apóva itúva mba'eapopyhápe ha upe aja oñepyrũ ohai jokuaikuaa ha mba'apohára kuéra rekove rehegua.

Ary 1844 jave ha'e oikuaa Karl Marx-pe amo Hyãsia retãme, oñoirũ hikuái ha oñepyrũ ohai ojapóvo oñondive arandukakuéra. Mokõiva omba'apo oñondive Marx omano meve ary 1883 jave. Marx omano rire, Engels ohasa hekove omoporã porãvo ha ombohasávo ñe'ẽnguéra ambuévape Marx hembiapokue. Ohai avei kuñanguéra ha menda rehegua. Omano ijahy'o akytã'aígui táva Lóndyrepe ary 1895 jave.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Johannes Kepler

**Johannes Kepler** (Weil der Stadt, 27 jasypakõi 1571-Ratisbona, 15 jasypateĩ 1630), ha'e akue peteĩ mbyjakuaahára ha papapykuaahára Alemáña megua, ojehechakuaa chupe peteĩ umi tembikuaaty ñepu'ã apohára tenondegua; herakuãitégui ojapo umi mba'ekuaarã omyesakãva mba'éichapa yvorakuéra ojere kuarahýre. Oñemoarandu avei tesapekuaa ha tupãkuaaty rehe.

Karai Tycho Brahe ha'e akue imbo'ehára. Tycho Brahe ohesa'ỹijo avei mba'éichapa yvorakuéra omýi yvágare, Johannes Kepler katu omyesakãkuaa hasy'ỹ mba'éichapa ojere yvorakuéra kuarahýre.

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Ára Mba'ekuaáva

**Ára Mba'ekuaáva**, térã ojeheroháicha karaiñe'ẽme ***Ilustración***, ha'e akue pe ára pukukue ojehechárõguare Európape iñambuehague arandupy ha mba'ekuaa, oñepyrũ va'ekue amo sa'ary XVIII jave ha oho hese sa'ary XIX ypýpe. Mba'e tuichaitéva Ingyatérra, Hyãsia ha Alemáña retãme. Kóvagui osẽ umi mba'e omoambueite Európa avano'õ ha rekotee, peteĩ itenondeguaitéva niko pe Hyãsia Ñepu'ã. Ojehero *Ilustración*, he'ise "ohesapéva" karaiñe'ẽme, umi ohóva hapykuéri he'ígui hese: *omboguéva umi pytũmby yvypóra tavykuégui ohesapévo mba'ekuaa ha jepy'amongeta rupive.* Upévare oñembohera pe sa'ary XVIII (1700-1799) pe **Tesapekuéra Sa'ary**, upe ára pukukue aja oiko avano'õ mbytépe pe ñeha'ãrõ akãrapu'ã rehe, ojehecharamo umi ñeimo'ã mba'eguasuitéva ha'éva: yvypóra oheka va'erã ivy'arã, jepy'amongeta niko mba'e tuichaitéva, yvypóra oñemoarandu va'erã umi mba'eandu ojekuaa porãva rupive. Upe aja tapichakuéra ohekave avei umi yvypóra rekorã momorãmby ha'éva tekosãso, tekojoja, tenonderã jeheka, opavave jegueroike, jokupyty, tetã sãmbyhy oguatáva léi guasúre, ha tupão-tetã jejopoi (he'iséva jeroviapy noisãmbyhy va'erãi tetã rehe).

Umi arandukuéra Ára Mba'ekuaáva pegua omomarandu pe tembikuaa ikatu ogueropu'aka pe teko tavy, pe jerovia gua'u ha mburuvicha ñaña reko, upéicha ikatu ojapo peteĩ yvóra iporãvéva. Ára Mba'ekuaáva tuichaite omoambue tembikuaaty, virurekokuaa, jokuaikuaa ha tapichakuéra reko joaju. Umi temimo'ã pyahu isarambipa tapichakuéra apytépe rupi ha sapy'ánte ojehecha umi arandukuéra ha haiharakuéra omoĩva hembiapokuépe mba'e pyahúva omohesakãva tekove. Umíva apytépe oĩ va'ekue Voltaire, herakuãitéva ikatupyrýgui ha itĩ'atãgui ohekávo tekosãso opavavépe, ha Denis Diderot, herakuãitéva ohaígui pe *Encyclopédie* (tembiapokue ipukuitéva oguereko opaite tembikuaa ha marandu) omosarambívo umi mba'e pyahu ojejapóva ko ára pukukue aja. Ára Mba'ekuaáva niko heñói pe tembikuaaty ñepu'ãgui (jahechárõguare tembikuaa ha temimo'ã pyahu papapykuaa, mba'erekokuaa, mbyjakuaa, tekovekuaaty ha kímika rehegua) ha karai René Descartes remimo'ãgui (pe omboypýva ramo pe ysajarekokuaa ohesa'ỹijóva ha arandupykuaaty ko'ãgagua).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ára Ko'ãgagua
Denis Diderot

**Denis Diderot** (5 jasypa 1713-31 jasypokõi 1784) ha'e akue peteĩ umi tenondeguávagui Ára Mba'ekuaáva pegua omba'apóvo haihára, ha arandupykuaaty. Herakuãitéva oipytyvógui ohai hag̃ua pe *[[Encyclopédie]]*, ñe'ẽryrupavẽ orekóva opa tembikuaa ha marandu upe ára pukukuégui. Hembiapokue ha arandukakuéra rupive omosarambi Ára Mba'ekuaáva remimo'ã ha rembikuaa.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Amperio

***Amperio*** térã ***ampère*** (oñemoha'anga tai **A** rupive) ha'e pe oha'ãva mbovýpa syry hendyrýva retakue. Ko ta'ãha ningo pe Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua mba'éva ha ojehero upéicha ojegueromandu'a hag̃ua pe karai papapykuaahára ha mba'erekokuaahára Francia pegua André-Marie Ampère (1775-1836).

Ikatu jaikuaa mbovýpa peteĩ *amperio* ñaha'ãvo peteĩ culombio ohasávo peteĩ aravo'ive:
\mathrm{1 \,A= 1 \frac{\,C}{s}} \,

Ñemohenda:Ta'ãha
Ysajarekokuaa

**Ysajarekokuaa** ha'e pe papapykuaa vore ohesa'ỹijóva mba'ekuéra tuichakue, ysaja ha moõitépa oñemohenda hikuái apejojápe térã pa'ũme. Pe ysajarekokuaa ojejapóva apejoja ári ikatu jaipuru jaikuaa hag̃ua mbovýpa oha'ã mba'ekuéra apekue ha ijerekue, pe ysajarekokuaa ojejapóva pa'ũme rupive ikatu jaikuaa mbovýpa mba'ekuéra tuichakue, mbovy mba'épa oikekuaa peteĩ mba'e ambuévape. Upéicha, ko tembikuaaty mba'e tenondeguáva ñemoarandúpe, tuichaitépe ko'ãva tembikuaatýpe: mba'erekokuaa, mekánika, jogapokuaa, yvyapekuaa ha mbyjakuaa.

## Mandua'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Papapykuaa
Stefania Turkewich

** Stefania Turkewich-Lukianovych **(Leópolis, Áuteria-Hungyria Mburuvi, 25 jasyrundy 1898-Cambridge, Tavetã Joaju, 8 jasyrundy 1977) ha'e akue peteĩ mba'epuporã ha puraheiapohára, piáno ombopúva ha mba'epuporãre oñemoaranduitéva Ukyáña megua. Herakuãite ojegueromandu'águi chupe pe kuñakarai mba'epuporã apohára peteĩ Ukyáña retãgua. Hetã oĩ jave Joaty Soviétiko poguýpe, hembiapokue kuéra oñembotove ani hag̃ua oñembopu.

## Purahéi ha mba'epu porã apo

### Tembiapo ''sinfónica'' rehegua
* Симфонія – Symphony no. 1 – 1937
* Симфонія no. 2(a) – Symphony no. 2(a) – 1952
* Симфонія no. 2(b) (2-гий варіант) – Symphony no. 2(b) (2nd version)
* Симфонієта – Symphoniette – 1956
* Три Симфонічні Ескізи – Three Symphonic Sketches – 3-го травня, 1975
* Симфонічна поема – Symphonic Poem «La Vitа»
* Space Symphony – 1972
* Суіта для подвійного струнного оркестру – Suite for Double String Orchestra
* Fantasy for Double String Orchestra

### ''Ballet'' rehegua
* Руки – The Girl with the Withered Hands – Bristol, 1957 
* Перли – The Necklace
* Весна (Дитячий балет) – Spring – (Children's Ballet) 1934-5
* Мавка (a) – Mavka – ‘The Forest Nymph’ – 1964-7 – Belfast
* Мавка (b) – Mavka – ‘The Forest Nymph’ – 1964-7 – Belfast
* Страхопуд – Scarecrow – 1976

### Ópera-kuéra rehegua
* Мавка – Mavka – (ndojapopái) oñemopyenda pe Lesia Ukrainka purahéire

### Mitãnguéra ópera
* «Цар Ох» або Серце Оксани – Tsar Okh or Heart of Oksana – 1960
* «Куць» – The Young Devil 
* «Яринний городчик» – A Vegetable Plot (1969)

### Tembiapokuéra ''coral'' rehegua
* Літургія 1919
* Psalm to Sheptytsky (Псалом Шептицькому)
* До Бою
* Триптих
* Колискова (А-а, котика нема) 1946

### Cámara – Tembiapo ''instrumental'' rehegua
* Соната для скрипки і фортепіано 1935 – Sonata for violin and piano
* (a) Cтрунний квартет 1960 – 1970 – String quartet
* (b) Cтрунний квартет 1960 – 1970 – String quartet
* Тріо для скрипки, альта і віолончела 1960 – 1970 – Trio for Violin, Viola and Cello	
* Квінтет для двох скрипок, альта, віолончела  фортепіано 1960 – 1970 – Piano Quintet
* Тріо для флейти, кларнету, фагота 1972 – Wind Trio

### Piáno rembiapo
* Варіації на Українську тему  1932 – Variations on a Ukrainian Theme
* Фантазія: Суїта фортепянна на Українські теми – Fantasia: Suite for Piano on Ukrainian Themes 1940
* Імпромпту – Impromptu 1962
* Гротеск – Grotesque 1964
* Гірська сюїта – Mountain Suite  1966 – 1968
* Цикл п’єс для дітей – Cycle of Pieces for Children 1936 – 1946
* Українські коляди та щедрівки – Ukrainian carols and Shchedrivka
* Вістку голосить – Good Tidings
* Christmas with Harlequin 1971

### Hembiapo ambuéva
:* – Серце – Heart – Solo voice with orchestra
:* – Лорелеї – Lorelei – Narrator, Harmonium and Piano 1919 – words by Lesia Ukrainka
:* – Май – May – 1912
:* – Тема народної пісні – Folk Song Themes
:* – На Майдані – Independence Square – piano piece 
:* – Не піду до леса з конечкамі – Лемківська пісня – Lemky song for voice and strings

## Joajuha

## Marandumi


Ñemohenda:Tekove
Ana Mena

**Ana Mena** (Estepona, 25 jasykõi, 1997) ha'e peteĩ opurahéiva Españagua. 

## Mba'e apu'a

### Álbumes de estudio
* Index (2018) 

## Joaju

*www.anamenamusic.com 

Ñemohenda:Tekove
Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua

**Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua** () ha'e peteĩ ta'ãha aty orekóva pokõi mba'e oha'ãva: metro, kilogramo, aravo'ive, kelvin, amperio, mol ha candela, umíva omopyenda papapy retakue tenondeguáva. Umi mba'e oha'ãva ikatu ojehe'a oha'ã hag̃ua mba'ekuéra ambuéva, techapyrãme ñambojehe'ávo metro ha aravo'ive ikatu ñaha'ã ipya'ekue.

Ko'ãva ojepuru heta tetãme, Miama, Livéria ha Tetãvore Joapykuéra añónte ndoipurúi.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ta'ãha
Míhe

**Míhe** (***Leporinus fasciatus***), hérava avei **guaraku piníma**, ha’e peteĩ pira juehegua oikóva y he’ẽme, ojejuhúva juehepehẽ *[[Anostomidae]]* ryepýpe. Ko pira ho’u ka’avo ha so’o.
miniaturadeimagen|Míhe (''Leporinus fasciatus'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Araku

**Araku** (***Leporinus friderici***), hérava avei **uaraku** térã **guaraku**, ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Anostomidae]]* ryepýpe, oikóva Ñembyamérika ýpe. Héra araku ou tupiñe’ẽgui.
miniaturadeimagen|Araku (''Leporinus friderici'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Tembikuaaty ñepu'ã

**Tembikuaaty ñepu'ã** ningo ojeheroháicha mba'éichapa oñepyrũ pe tembikuaaty ko'ãgagua oñemboypýrõguare Ára Ko'ãgagua, umi sa'ary XVI ha XVII pukukuévo (amoite 1550 guive 1687 meve), jahechavove tembikuaa ha temimo'ã pyahu papapykuaa, mba'erekokuaa, mbyjakuaa, tekovekuaaty (ha yvypóra rete rembikuaa avei) ha kímika rehegua, upéicha oñemoambue mba'éichapa yvypóra ohecha hekoha ndaha'evéimagui ymaguaréicha ha omopyenda ko tembikuaaty ko'ãgagua. Tembikuaaty ñepu'ã oñepyrũ akue Európape opa rire pe *[[Renacimiento]]*  ha oho hese sa'ary XVIII pukukuévo, ipu'akaite pe avano'õ ñemoarandu jeheka rehe ojeheróva Ára Mba'ekuaáva (karaiñe'ẽme oje'e *ilustración*). Ndajaikuaái ramo araka'eitépa oñepyrũ, jaikuaa jepe oiko pe aranduka osẽ va'ekue 1543 jave ojeheróva *[[De revolutionibus orbium coelestium]]* (*Yvága yvorakuéra ijerekue rehegua*) ojapo Nicolás Copérnico, ha ojeipuru upe ary he'i hag̃ua oñepyrũrõguare ko tembikuaaty ñepu'ã.

Iñepyrũme, tembikuaaty ñepu'ã apoharakuéra oheka toikuaa jey umi ijypykuekuéra rembikuaa ndaiporivéima, tuichaitépe Ára Ymaguare pegua, upévare ojehero ku iñepyrũ *tembikuaaty reñói jey* ha oje'e opahague ary 1632 jave Galileo omosẽvo ikuatiañe'ẽ hérava *Ñemongeta ko yvóra mokõi ypykatu tuichavéva rehegua* (omombe'úva mba'éichapa oiko ñande arapy ha kuarahy ypykatu). Oje'e opahague ko tembikuaaty ñepu'ã karai Isaac Newton omosẽ hembiapokue hérava *Principia* ary 1687 jave, ohechaukávo umi mba'ekuaarã he'íva mba'éichapa mba'ekuéra omýi ha mba'éichapa oiko ñande Yvy mbaretepyte, upe guive iñambuepa mba'éichapa yvypóra ohecha hekoha.

Karai arandu hérava Alexandre Koyré ojapo ko ñe'ẽngue pyahu *tembikuaaty ñepu'ã* ary 1939 jave ombohéra hag̃ua ko ára pukukue.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembikuaaty
Ñemohenda:Ára Ko'ãgagua
Akari

**Akari** (***Hypostomus plecostomus***), hérava avei **akaro**, **pira tatu**, **igarape**, **guakari** térã **vakari**, ha’e peteĩ pira juehegua *[[Siluriformes]]* tekovety rehegua, oikóva Ñembyamérikape. Ko pira rerakuéra ou tupiñe’ẽgui.
miniaturadeimagen|''Hypostomus plecostomus''.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Tesatũ

**Tesatũ** ningo pe ndohecháiva mba'eve térã sa'imínte ohecha (ohechakuaánte mba'ekuéra ysaja ha sa'y). Py'ỹinte tapichakuéra itujamíva hesa rasy ha ndohechavéi (techapyrã, umi hesaravẽva), oĩ avei ambuéva okaru vai térã ndorekói hembi'urã térã hi'upyrã iporãva ha hesa rasy upévare, ambuéva katu ohasa asy ojehúgui hese mba'e vai omohesatũ ichupe, ha oĩ ambuéva upeichaite heñói (imitã'ikuévo guive ndohechái). 

Oĩ katu umíva ndohechakuaái sa'ykuéra térã ndohechakuaái mba'épa pe sa'y ohecháva, umíva ojehero are sa'y recha'ỹva. 

Umi ndohecháiva oipuru *[[braille]]* omoñe'ẽ hag̃ua (peteĩ achegety oñeñandúva ñande po rupi), ikatu oipuru avei jagua oisãmbyhykuaáva oho porãve hag̃ua ohosehápe. 

Tapichakuéra hesatũva herakuã porãitéva hína Louis Braille, pe omboypýva *braille* achegety, Stevie Wonder, Ray Charles ha Helen Keller.

## Joajuha

Ñemohenda:Mba'asy
Santañi

**Santañi** (epañañe’ẽme, ***Santañí***, ojehaíva avei ***Santañy***, ha kataluñañe’ẽme, ***Santanyí***) ha’e peteĩ tenda ha tavanda epañagua, opytáva Majóroka ryepýpe. Ary 2021 jave, Santañi oguerekova’ekue 12.342 tavaygua.
miniaturadeimagen|Santañi poyvi.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Epaña táva
Y yvágagui ho'áva

**Y yvágagui ho'áva** niko pe y oĩva ára pytúpe ho'ávo yvy ape ári. Otĩmbo rire y, oiko chugui y tĩmbo ha ojupi yvágape oikohápe chugui umi arai, pe y oĩva araikuéra ryepúpe ho'ysã ha upéicha ho'a yvatégui, yvy mbaretepyte ombojaitýgui. Y ikatu ho'a yvágagui upéicha:

* Ama
* Amandáu
* Yrypy'avevúi

## Joajuha

Ñemohenda:Ararova
Narañe’ẽ

**Narañe’ẽ** (hérava avei ambue ñe’ẽme "***nera***" "***barya***" "***baria***" térã "***barea***") ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva Erityréape, ha oguerekóva 108.000 ñe’ẽhára.

Oñeimo’ãva’ekue ymaguare ko ñe’ẽ ha’ahague kunamañe’ẽ. Paary 1990 guive, Erityréa Rekombo’e Motenondeha oñeha’ã heta narañe’ẽ ojeiporuve hag̃ua, ñeñe’ẽme ha jehaípe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Erityréa ñe’ẽnguéra
Y ñembojere

**Y ñembojere** ha'e mba'éichapa y omýi Yvy ape ári ha ára pytúpe, upéva he'ise y oho yvágape ha upéi ho'a yvýpe.

Upéicha oiko pe y ñembojere:
* Oñepyrũ oñemotĩmbo jave y oĩva Yvy ape ári. Ñemotĩmbo he'ise kuarahy omboyku pe y oñemoambuéva mba'etĩmbópe.
* Ha upéi, y oñembyaty y tĩmbo ramo yvágape. Upéicha ojejapo arai.
* Upe rire, pe y oĩva arai ryepýpe ro'ysã. Péicha oiko chugui jey mba'erykue. Kóva ojehero ñemohypy'ũ.
* Upéi, y ho'a yvágagui amáicha, yrypy'avevúicha térã amandáuicha. Kóva ojehero y yvatégui ho'áva.
* Pe y ho'ámava oike Yvy ape ryepýpe ha oho avei ono'õ ypápe, paraguasúpe térã yno'õ yvyguýpe. Upépe ikatu oñemotĩmbo jey ha upéicha oñepyrũ jey ko y ñembojere.

Oĩ mba'e yvypóra ojapo ikatu ombyai térã omosarambi pe y ñembojere: oñemitỹ hetávo, omopu'ãvo yjoko ysyrýpe, oikytĩmbávo yvyramáta ka'aguýpe, onohẽmbávo y yvyguýgui ha ysyrýgui térã omopu'ãvo mba'eapopyha omongy'áva ñande rekoha. Upéicha ojehecha ndaiporiveiha y térã omanomba pirakuéra, ikatu avei sapy'ánte okyiterei ha y oñuvãmba.

## Joajuha

Ñemohenda:Y
Kukurañe’ẽ

**Kukurañe’ẽ** (hérava avei **kokurañe’ẽ**) ha’e peteĩ ñe’ẽ noñeñe’ẽvéima, oñeñe’ẽva’ekue ymaguare Máto Gyrósope, Pindorámape.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pindoráma ñe’ẽnguéra
Neko Oikawa

**Neko Oikawa** (及川 眠子, *Oikawa*) (10 jasykõi, 1960) ha’e peteĩ kuña taihaihára hapõgua, ohaíva puraheikuéra animépe g̃uarã.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tekove Hapõgua
Ñemoñanga

**Ñemoñanga** he'ise umi mburuvicha oisãmbyhýva hogaygua peteĩva, iñemoñarépe oĩ ipokatu ha isãmbyhy. Ko ñe'ẽ jaipuru avei ja'esérõ pe ára pukukue oisãmbyhýva jave pe ñemoñare. 

Ñemoñanga herakuãva:

* Ingyatérra pegua: Tudor Róga (1485-1603) ha Stuart Róga (1603-1714).

* Chína pegua: Shang ñemoñanga (1766 BC–1050 BC), Yuan ñemoñanga (1271–1368), Ming ñemoñanga (1368–1644) ha Qing ñemoñanga (1644–1912).

* Índia pegua: Mughal ñemoñanga (1526 - 1858)

Ñemohenda:Mburuvi
Ming ñemoñanga

**Ming ñemoñanga** ha'e va'ekue mburuvichakuéra rogaygua omyakãva'ekue Chína ary 1368 guive ary 1644 peve, ho'a rire pe Yuan ñemoñanga Mongólia Mburuvi pegua. Ko téra ojepuru avei oñeñe'ẽ hag̃ua **Ming Mburuvi** ha'ekuéra omyakãvare ha umi 276 ary Chína rembiasápe hi'are hague. Oisãmbyhy aja, Chína ohasa porãite ha iñakãrapu'ã.

## Tembiasakue

Sa'ary XIII jave ondyry Chína rehe pe Mongólia Mburuvi. Ary 1271-pe mburuvicha mongol Kublai Khan omoheñói Yuan ñemoñanga. Yuan-kuéra ipu'aka pe hembýva Song ñemoñangágui ary 1279. Mongol-kuéra ondyry mboyve Chína rehe tetãyguakuéra hetakue ha'e 120 sua, oñemboguejyve 60 sua-pe ojepapa jeývo ary 1300 jave. Zhu Yuanzhang ipu'aka Yuan rehe ha omoheñói Ming ñemoñanga ary 1368 jave. Ming ñemoñanga poguýpe ojehasa ambue ára pukukue iporãitereíva, omoheñóivo ygarata aty tuichavéva yvy ape ári upe jave. Ko'ã aja, Zheng He oñepyrũ oho ko yvy ape ári ohecha hag̃ua, og̃uahẽvo umi tenda mombyry Áfrika-icha. Umi ary peteĩha tetã rekuáipe, itavusu oñemoambue Nanjing-gui Pekĩ-me.

Ary 1644-pe, Pekĩ ojejapyhy peteĩ joaju ombohováiva tetãre omotenondéva Li Zicheng. Mburuvicha paha Ming, Chongzhen, ojejuka ho'ávo upe táva. Pe Qing ñemoñanga manchu oñembojoaju Ming ñemoñanga ruvicháre Wu Sangui ha omboguejy mburuvicha guasúgui Shun ñemoñanga, oipyhývo ipoguýpe upe mburuvi.

## Mandua'apy

Ñemohenda:Chína rembiasakue
Qing ñemoñanga

**Qing ñemoñanga** ha'e peteĩ ñemoñare mburuvichakuéra Chína pegua oisãmbyhy ary 1644 guive 1912 peve, ho'a rire pe Ming ñemoñanga, omoñepyrũkuri umi Manchu ha upévare ambue héra ha'e **Manchu ñemoñanga**. Oiko chugui Tavakuairetã Chína ary 1912-pe, oiko rire pe Ñemopu'ã Xinhai ary 1911-pe.

## Tembiasakue
Pe Qing ñemoñanga, oisãmbyhýva ary 1644 guive ary 1912 peve, ha'e China retã paha. Sa'ary XIX-pe, Qing ñemoñanga ombohovái va'erãkuri Kuarahyreikegua *[[imperialismo]]* mokõive Ñorairõ Ópio rehegua (1839-1842 ha 1856-1860) Tavetã Joaju rehe. Ojeity tetã Europagua rehe, Chína oiko va'erã umi kuatia jekupytyha hekope'ỹva poguýpe, opaga va'erã tepyme'ẽ ñorairõre ha ome'ẽ ygarupa Hong Kong umi Vyretañaguápe.
Pe Ñorairõ peteĩha Chína-Hapõ (1894-1895) omboyke Qing pu'aka Koréagui, ome'ẽvo avei ypa'ũ Taiwán Hapõ poguýpe.
Oñemokangy haguére Qing ñemoñanga ombohetave apañuãi tetã ryepýpe. Ára 1850 ha 1860 mbytépe, ñorairõ ojekuaáva Taiping Ñemopu'ã ramo ohundi China ñemby gotyo, ambue ñemopu'ã ha'eháicha Ñorairõ Punti-Hakka (1855-1867), Nian Ñemopu'ã (1851-1868), Miao Ñemopu'ã (1854-1873), Panthay Ñemopu'ã (1856-1873) ha Dungan Ñemopu'ã (1862-1877) ojapo sarambi tetã tuichakue javeve.

Oñepyrũ sa'ary XIX jave pe Chína jerova guasu. Hetaite umi oheja hetã ha ova ambue tetãme pe ñorairõ rupive ha mba'e vai ha'éva pe ñembyahýi guasu oiko va'ekue Chína yvatevogua (1876-1879), omanórõguare 9 ha 13 sua tapicha.
Ary 1898-pe, Mburuvicha Guangxu ojapo tetã ñemyatyrõrã omopyendávo peteĩ tetã rekuái oporokuái peteĩme léi guasu rupive, hákatu omosẽ chupe pe Kuñamburuvicha Ci Xi, peteĩ *[[Golpe de Estado|golpe de estado]]*-pe, jepémo omoheñói avei tembiapo omyatyrõséva tetãme, oikuaaukáva *telégrafo* ha *ferrocarril* ha omboykéva umi mba'e ymaguare guive ojejapóva ha'eháicha kuña py jejokua.
Pe Bóxers ñemopu'ã ary 1899-1901 jave, peteĩ ñemopu'ã guasu ombotovéva pytagua mbaretekue tetãme, omokangyve Qing ñesãmbyhy. Ipahápe Xinhai ñemopu'ã ary 1911-pe omohu'ã Qing ñemoñanga ha upéicha opa mburuvi, upe guive omoheñói Tavakuairetã Chína.

## Mandua'apy

Ñemohenda:Chína rembiasakue
Menu (karuñemuha)

**Menu** ha’e upe kuatia karuñemuha oñeme’ẽva  ohechuka hag̃ua tembi’ukuéra réra ha hepykue.
250px|thumb|Peteĩ menu ojehaíva chinañe’ẽme.

## ''Mandu’apykuéra''

Ñemohenda:Tembi'u
Mongólia Mburuvi

**Mongólia Mburuvi** ha'e akue pe tetã ijyvy apekue tuichavéva mokõiha opaite umi tetã ambuéva oiko va'ekue apytépe ha pe mburuvi tuichavéva ijyvyy oñemyasãimbáva pavẽ'ỹme. Karai guasu Gengis Kan ary 1206 jave omoheñói ko mburuvi, ombyaty rire umi  ñemoñare guasu Mongólia ha Tuykía pegua, ipu'akaitevéva ohupytykuévo 24&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km² ijyvy apekue. Ijyvy apekue oñemosarambi sapy'ami Koréa yvyapy guive, Ásiape, amoite ysyry Danúvio peve, Európape, orekokuévo ipype hetave 100 sua tapichakuéra ha tetãnguéra ipoguasúva ha'éva Chína, Mesopotámia, Péysia, Kuarahyresẽ Európa, Índia vorekue yvatevogua ha Rrúsia vorekue ambuéva.

Omano rire Gengis Kan, hasyite umi iñemoñarekuérape oisãmbyhy porã hag̃ua hetãre ituichaitégui ha hetavégui umi hetãygua oñorairõva ojupe, upéicha opa ko mburuvi amo ary 1368 jave, oñemopehẽmbakuévo ha tetãnguéra ijykeguáva oñembojáravo ijyvýre.

## Mandu'apy
Amérika Latína

**Amérika Latína** ha'e pe Amérika pehẽngue oguerekóva umi tetãnguéra oĩháme ñe'ẽ romance —ñe'ẽ osẽva latinañe'ẽgui, techapyrãme: Karaiñe'ẽ, Poytugañe'ẽ, ha Hyãsiañe'ẽ –oñeñe’ẽvéva. Ko ñe'ẽngue ojejapo sa'ary XIX jave, oñeñe'ẽ hag̃ua umi tetãvore Amérikape oisãmbyhyhápe España, Poytuga ha Hyãsia mburuvikuéra. Ko ñe'ẽ ndorekói peteĩ he'iseha hendaitépe, hákatu "ojeporu jepi oñemombe'u hag̃ua Ñembyamérika, Mbyteamérika ha Méhiko, ha umi ypa'ũ Karíve pegua".  Peteĩ ñe'ẽ mbykymi ko tetãnguéra rehegua ha'e Amérika Espáña pegua ha Brasil,  he'iséva Amérika Poytuga pegua. Ko ñe'ẽ "Amérika Latína" tuichave umi ñe'ẽ omohendávagui ha'eháicha *[[Karaiñe'ẽ Amérika]]*, oñe'ẽnteva umi tetãnguéra oñe'ẽva karaiñe'ẽ; ha *[[Ivéro-Amérika]]*, oñe'ẽnteva tetãnguéra oñe'ẽva karaiñe'ẽ ha Poytuga ñe'ẽ.

Ko ñe'ẽ *Amérika Latína* ojeporu ypy peteĩ aty guasu ary 1856-pe hérava "Iniciativa de América: Idea para un Congreso Federal de las Repúblicas" (*Amérika Rembiaporã.Tavakuairetãnguéra Joaty Amandaje Remimo'ã*),  ojapova'ekue polítiko Chíle pegua Francisco Bilbao. Ko ñe'ẽ oñemoherakuãve mburuvicha Hyãsiagua Napoleón III rembiapokue ary 1860-pe (*Amérique latine* ramo) ohechauka hag̃ua mba'érepa Hyãsia omoige iñorairõhára kuéra Mburuvi Méhiko Mokõihápe ha oike hag̃ua tetãnguéra oñe'ẽva Hyãsiañe'ẽ pe Amérikape ha'eháicha Kanada Hyãsia pegua, Luisiana, Gujána Hyãsia pegua térã Haití, tetãnguéra aty tuichavévape oñemomba'ehápe karaiñe'ẽ ha Poytuga ñe'ẽ.

Ko yvy vore oguereko peteĩ apekue ojepysóva Méhiko guive Tierra del Fuego peve ha oike avei heta Karíve mba'e. Oguereko peteĩ yvy pehẽngue amo 19.197.000 Km² rupi,  haimete 13% Yvy ape ári. Ára 2 jasypoapy ary 2020-pe, oje'e Amérika Latína ha Karíve retãyguakuéra ohasa 652 sua,  ha ary 2019 jave, Amérika Latína oguereko peteĩ PIB nominal oñembojoajúva US$ 5.188.250&nbsp;sua  ha peteĩ PPP PIB US$ 10.284.588&nbsp;sua.  

## Mandu'apy

Ñemohenda:Amérika
Kanape (tembi’u)

**Kanape** (oúva epañañe’ẽgui, *canapé*, ha kóva fyãsiañe’ẽgui, *canapé*) ha’e peteĩ mbojuruheha michĩ, oguerekóva heta jehe’apy, oñemoĩmbyréva peteĩ mbujape ári térã ambue mba’épe. Ojeipyhy hag̃ua ojeipuru kuãnguéra, ha oje’u py’ajokóicha. Oñeme’ẽva aretekuérape, umi oñepepirũvape oñembo’ývo.
miniaturadeimagen|Kanapekuéra.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembi'u
Pepero

**Pepero** (Koréa achegetýpe, 빼빼로) ha’e peteĩ mahe’ẽ ojejapóva Ñemby Koréape, oguerekóva peteĩ pokoka ra’ãnga oñemboahojáva chokorágui.
miniaturadeimagen|Peperokuéra.
Ñemby Koréape, ojeguerohory «Pepero Ára», opa jasypateĩ 11 jave.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Mahe’ẽ
Kakipii

**Kakipii** (oúva hapõñe’ẽgui, 柿 *kaki*, ha ピ *pii*, ingyaterrañe’ẽgui) ha’e peteĩ mbojuruheha ojejapóva arro ha manduvígui, herakuãva Hapõme.
miniaturadeimagen|Kakipii.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembi'u
Sirílo achegety

**Sirílo achegety** térã **siríliko** ha'e peteĩ achegety Eslávo ñe'ẽnguéra mba'éva, ojepuru ojehai hag̃ua Rrusiañe'ẽ, Ukyañañe'ẽ, Vielorrusiañe'ẽ, Vugariañe'ẽ, Masendoñañe'ẽ ha haimete opa umi Ñemby Elávia ñe'ẽ. Ojejapo Tavetã Masendóñame amo sa'ary X jave. Joaty Soviétiko omoinge ko achegety heta ñe'ẽnguérape ndaha'éiva Elávia ñe'ẽ amo Káukaso, Sivéria, Mbyte Ásia ha Rrúsia vore yvatevoguápe.

## Joajuha
* 

Ñemohenda:Achegety
Temitỹngue

**Temitỹngue** ha'e umi ka'avo pehẽngue yvypóra térã ambue mymba ho'úva tembi'urã. He'iséva ypykue ojeporu jepi gueteri ha ojeporu ka'avokuéra rehe oñondivepa oñeñe'ẽ hag̃ua opaite ka'avo rehegua mba'e oje'úvare, umíva apytépe yvoty, yva, hapo, hogue ha ha'ỹi . 

Iñepyrũme, umi mymba jukahára-ka'avo mbyatyhára ombyaty temitỹngue ka'aguýgui ha oike ñemitỹme heta tendápe ko yvy tuichakue, oiméne ára pukukue 10.000 Kirito mboyve guive 7.000 Kirito mboyve peve, oñemoakãrapu’ãkuévo peteĩ tekove pyahu kokuépe . Ñepyrũrã, umi ka'avo okakuaáva hekohápe oñeñotỹta kuri, ha katu ohasávo ára, ñemu ogueru ñemitỹ ambue tendágui oñemoĩ haguã avei umi hekoha ypýpe. Koʼág̃arupi, hetave umi temitỹngue oñeñotỹ oparupiete ko yvýpe pe ararova ohejáramo, ha ikatu oñeñotỹ umi ñemitỹ umi tenda oñeñangarekóvape umi tekoha ararova naiporãivape.

## Joajuha

Ñemohenda:Ka'avo
Ñemohenda:Tembi'u
Proteína

***Proteína*** ha'e *[[molécula]]* joajuha puku ijapopyre mba'e michĩvagui ojekuaáva *[[aminoácido]]* ramo . Oñembojoaju hikuái umi joajuha *peptídico* reheve.

Umi *proteína* oguereko tembiapo iñambuéva oĩvo ijysaja ha iñemohenda rehe. Ikatu ojejuhu so'o térã tajyguépe. Ojepuru okakuaa ha oñemyatyrõ hag̃ua, avei oñemombarete hag̃ua umi kangue. Oipytyvõ ojejapo hag̃ua pire ha tekoveapỹi. Oĩ mymba, ka'avo, urupe, vakytéria ha yvypóra retepýpe. 

Yvypóra ro'o mbaretéva ojejapo hetave *proteína*-gui. Oguapývo tembi'u proteína reheve oñemboja'o *aminoácido*-pe. Ko'ã *aminoácido* ikatu upéi ojeporu ojapo hag̃ua *proteína* pyahu yvypóra retépe guarã. Umi *proteína* ojapo peteĩ mba'e porãitéva umi tembi'úpe ha'éva kamby, ryguasu rupi'a, so'o, pira ro'o, kumanda ha yvapo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñemongaru
Ryguasu chyryry

**Ryguasu chyryry** ha’e peteĩ tembi’u ojejapóva ryguasu ro’ógui, oñemoĩva hi’ári mbujape ku’i ha oñembochyryrýva ñandyry akúpe.
[miniaturadeimagen|Ryguasu chyryry ha [Yvy'a|yvy’a.]]

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembi'u
Noemi (puraheihára)

**Verónica Scopelliti** (Rróma, 25 jasyteĩ ary 1982) ojeikuaa porãvéva ichupe **Noemi** réra guýpe, ha’e peteĩ puraheihára, pupoty apohára ha pupoty ta’ãngamỹi sãmbyhyhára italiagua.
miniaturadeimagen|180px|Noemi Rrómape, ary 2025 jave.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Puraheihára
Bonnie ha Clyde

**Bonnie Parker** (jasypa 1 ary 1910 - jasypo 23 ary 1934) ha **Clyde Barrow** (jasyapy 24 ary 1909 - jasypo 23 ary 1934) ha’eva’ekue mokõi mondahára opiãva Amérika Retãvorekuéra Joaju rehegua.
[miniaturadeimagen|Bonnie ha Clyde ary [1933 jave.]]

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Okẽndusu:Ape

{| width="100%" style="background:#FFFFFF; border:solid 1px #8FAACC;" cellspacing="0" cellpadding="8"

|- valign="top"
| 

 **Tereg̃uahẽ porãite pe Okẽndusukuéra Rokẽndusúpe**


Okẽndusu ha'e kuatiarogue ohechaukáva marandukuéra peteĩ mba'e poravopyre rehegua (jehaipy, ta'anga, tysýi ha heta ambuéva).

|- valign="top"
| 


Mbyjakuaa •
Papapykuaa

**[[Okẽndusu:Tekovekuaaty|Tekovekuaaty]]:** 
Guyrakuéra • 
Ka'avo

**[[Okẽndusu:Tekove|Tekove]]:** 
Arandupy • 
Arandupykuaaty • 
Jeroviapy

**Tesãi:** 
Pohanokuaa

**[[Okẽndusu:Tembiapoporã|Tembiapoporã]]:** 
Jeroky

**[[Okẽndusu:Ñe'ẽ|Ñe'ẽ]]:** 
Avañe'ẽ • 
Karaiñe'ẽ • 
Ñe'ẽporãhaipyre

**[[Okẽndusu:Guarani|Guarani]]** 

Mangapy





Ta'angamýi

__NOTOC__
__noeditsection__

Ñemohenda:Vikipetã
Ysyry Uruéña

**Ysyry Uruéña** (epañañe’ẽme: ***río Urueña***) ha’e peteĩ ysyry ojejuhúva Salta retãminíme, Arahentína.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ysyry Arahentínape
Mbarakaja hũ

**Mbarakaja hũ** (herateéva ingyaterañe’ẽme: *The Black Cat*) ha’e peteĩ mombe’urã ñemongyhyje rehegua, haihára Edgar Allan Poe rembiapokue, oñenohẽva’ekue momaranduha *Saturday Evening Post* 19 jasypoapýpe, ary 1843 jave.
miniaturadeimagen|Mbarakaja hũ, Byam Shaw rembiapokue.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Mombe’urã
Tãimbuku

Peteĩ **tãimbuku** (epañañe’ẽme, *colmillo*) ha’e peteĩ tãi ipukuetereíva hatĩ ra’ãngáva, heta mymba okambúva oguerekóva, ojekuaáva ijuru oñemboty jave.
miniaturadeimagen|Ko mymba akãnguépe ikatu jahecha hãimbuku.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tete
Pororo

**Pororo** ha’e peteĩ mbojuruheha he’ẽ jukýva térã he’ẽ asukáva, ojejapóva avati okapúvagui.
miniaturadeimagen|Pororo.

## Herakuéra
Ko tembi’u oguereko heta téra, kóva ha’e peteĩ tysýi ohechaukáva herakuéra:

* 🇦🇷 Arahentína:
** pipóka (*pipoca*), pororo (*pororó*), pururu (*pururú*) ha ambuéva.
* 🇪🇸 Epáña:
** pykasu’ikuéra (*palomitas*).
* 🇵🇾 Paraguái:
** pororo (*pororó*).

* 🇧🇷 Pindoráma:
** pipóka (*pipoca*).
* 🇺🇾 Uruguái:
** pororo (*pororó*).

* 🇧🇿 Velíse:
** poporócho (*poporocho*).

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembi'u
Móte

**Móte** (epañañe’ẽgui, *mote*, ha kóva kechuañe’ẽgui, *mut'i*) ha’e peteĩ téra tapiagua oñeme’ẽva umi avati ha kumanda oñembojýva ytakúpe, oje’úva heta tendápe, Amérikape.
miniaturadeimagen|Móte ojejapóva avatígui.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembi'u
Moteméi

**Moteméi** ha’e peteĩ tembi’u ojejapóva avatígui, oñembojýva ytakúpe ha ojeipire’óva, oñembosako’íva mimoimbyre, mahe’ẽ térã jey’urãicha. Héra ou epañañe’ẽgui *moteméi*, ha kóva ñe’ẽnguéra *mote* (móte) ha *maíz* (avati) joajúgui.
miniaturadeimagen|Moteméi.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembi'u
Ju’i kambo

**Ju’i kambo** (***Phyllomedusa bicolor***) ha’e peteĩ ypegua juehegua, juehepehẽ *[[Phyllomedusidae]]* rehegua, oikóva Amasóname. Ko’ã ju’i pyharegua oiko yvyramátape, ha heta mymba ypeguáicha, ipirégui osẽ peteĩ guypegua porombojukáva.
miniaturadeimagen|Ju’i kambo (''Phyllomedusa bicolor'').

## Mandu’apykuéra

## Ehecha avei

* Kambo

Ñemohenda:Ju’i
Kambo

**Kambo** (poytugañe’ẽme: *kampô,* *vacina do sapo*, «kururu vakúna») ha’e peteĩ guypegua osẽva ju’i kambo (*[[Phyllomedusa bicolor]]*) pirégui, peteĩ ju’i oikóva Ñemby Amérikape.
miniaturadeimagen|Kambo oñemoĩvo pirépe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Avakuaaty
Ñemohenda:Pohanokuaa
Eleonora (mombe’urã)

**Eleonora** ha’e peteĩ mombe’urã ñemboki rehegua, haihára Edgar Allan Poe rembiapokue, oñenohẽva’ekue 1842 jave.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Mombe’urã
Karaganda

**Karaganda** (epañañe’ẽme, *Karagandá*, ojehaíva avei *Karagandy*) ha’e tetãmini herajojáva tavusu, Kasahitã mbytépe.
miniaturadeimagen|Peteĩ tape Karagandápe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Kasahitã
Apykaguasu

Peteĩ **apykaguasu**, hérava avei **apykarundy**, ha’e peteĩ guapyha mokõi térã hetave avápe g̃uarã.
miniaturadeimagen|Peteĩ apykaguasu pytã.
Apykaguasúpe ikatu oje’e avei ***sofa***, (oúva epañañe’ẽgui, *sofá*, ha kóva peysañe’ẽgui *ṣoffe*).

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Guapyha
Kanape (guapyha)

Peteĩ **kanape** (oúva epañañe’ẽgui, *canapé*, ha kóva fyãsiañe’ẽgui, *canapé*) ha’e peteĩ guapyha oguerekóva apykaguasu ra’ãnga heñóiva saary XVII jave, iñarambohapáva, ojeipurúva jeguapy térã ñeñeno hag̃ua.
miniaturadeimagen|Peteĩ kanape.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Guapyha
Apykahai

Peteĩ **apykahai** ha’e peteĩ apyka oguerekóva peteĩ aripaka, ojeiporúva mbo’ehaópe ojehai hag̃ua hi’ári.
miniaturadeimagen|Apykahaikuéra peteĩ mbo’ehaópe

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Guapyha
Arare (tembi’u)

***Arare*** (あられ,? ‘amandáu’) ha’e peteĩ tembi’u michĩ ojejapóva arrógui ha oñemohe’ẽva sóha tukupígui.
miniaturadeimagen|Arare.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembi'u
Jetapa

Peteĩ **jetapa** ha’e peteĩ tembiporu ojeipurúva oñeikytĩ hag̃ua kuatia, ao, vakapi, ha ambuéva. Oguereko mokõi kuarepoti rogue oñemongurusúva ha oñembotýva oikytĩ hag̃ua.
miniaturadeimagen|Peteĩ jetapa hi’ýva hovýva.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ñembovyvy rembiporu
Anu

Suméria jeroviápe, **An** (Suméria ñe'ẽme: *An 𒀭 ‘cielo’) térã **Anu** (Akádia ñe'ẽme) ha'e va'ekue yvága tupã, mbyjaty jára, tupãnguéra mburuvicha. Oiko hembirekóndi, Ki (Suméria ñe'ẽme, "yvy" térã Antu Akádia ñe'ẽme), amo yvaiteve yvágape.

Ojejerovia ha'e ikatuhague oñembohovake umi iñangaipáva, ha ojapohague mbyjakuéra oiko iñorairõhára ramo ohundipa hag̃ua iñañávape. Hembiguái ha ipytyvõhára ha'e akue tupã Ilabrat.

Kóva peteĩ umi tujavéva Suméria jeroviápe, ha oiko pe tupã aty mbohapýgui, Enlil ndive, yvytu ha ára pytu tupã, ha Enki ndive, yvy tupã. Ojejerovia ha'ehague tupãnguéra mburuvicha peteĩha ha itúva.

Heta ára rire, ombuekovia chupe tupã Assur ha tupã Marduk.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Ñorairõha ovevéva

**Ñorairõha ovevéva** – pe he'iseha tuichavévape – ha'e pe tetã ñorairõha aty pehẽngue omotenondéva tenonderãite ñorairõ yvágape.  Oje'e porãve haguã, ha'e pe aty ñorairõha peteĩ tetãme oĩva hese ñorairõ yvágape iñambuéva peteĩ *ejército* térã *armada*-gui (aty ñorairõha yvýpe omba'apóva). Jepiveguáicha, umi ñorairõha ovevéva ohupyty va'erã yvága ñangareko, omotenondévo ñembokapu oúva yvatégui ha ome'ẽvo pytyvõ umi oñorairõva ýpe ha yvýpe heta jey ohechakuaágui mba'épa oĩ henonderãme ha oipytyvõgui pya'eve. 

Py'aguapy jave, ndaha'éiva ñorairõ jave, umi tembiapo ñorairõha ovevéva ikatu oike yvága ñeñangareko ha ñepysyrõ yguasúpe térã yvágape.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñorairõ
Mba'aporekokuaa

**Mba'aporekokuaa** ha'e pe tembiapo tuichakue oñeme’ẽ hag̃ua mba’erepy oñeikotevẽva yvypóra rekove oikove ha oñemohenda porã hag̃ua. 

Yvypóra oiporúva mba'aporekokuaa oñepyrũ omoambuévo umi hekoha mba'e hembiporurãme. Umi mba'e ojejuhúva marandeko-mboyve aja ikatuha ojapo tata ombohetave tembi'u, péicha ojejapo rire apajere oipytyvõ yvypórape oviaha ha omoporã hag̃ua hekoha. Umi mba'e ojejapóva mba'aporekokuaa rupive nda'areguasúi, umíva apytépe pe kuatiajopyha, pumbyry ha Internet, omboguejy umi mba'e ojokóva chupekuéra oñekomunika hag̃ua ha oheja yvypórape oñekomunika hag̃ua sãsõme ko yvy tuichakuére. Hákatu ndaha'éi opaite mba'aporekokuaa ojeporúva ojeiko hag̃ua py'aguapýpe. Pe mboka oporojukáva ojejapo tembiasakue pukukue javeve, umi takape guive umi tembipu mboka guasu oipurúva tumingue'a rendyry peve.

Mba'aporekokuaa oiko heta hendáicha avano'õme ha ijerére. Heta yvypóra atýpe, mba'aporekokuaa oipytyvõ oñemyatyrõ hag̃ua virurekokuaa ha ikatu oñembohetave jehasa porã. Heta mba'aporekokuaa rembiapokue ojapo umi mba'evai ndojeipotavéiva hérava tekohatyai ha ombogue umi tekoha mba'e, ombyai Yvy ha ñande rekoha. Opaichagua tembiapo ojejapóva omoporãve hag̃ua mba'aporekokuaa ombotuichave peteĩ avano'õ rekopýpe ha mba'aporekokuaa pyahu omoheñói jepi porandu pyahúva tekotee rehegua.

## Mandu'apy
Tetãrerekua

**Tetãrerekua** térã **tekuái** ha'e peteĩ mohendakuaaha orekóva pokatu ohekome'ẽ hag̃ua peteĩ avano'õ térã peteĩ yvy apekue, ha'éva jepiveguáicha tetã térã tetãvore. Oĩ heta he'iseha umi tetãrerekua ypykatu rehegua. Upéicha avei ko yvýpe oĩ tekuái opaichagua iñambuepáva.

Pe he'iseha tuichavéva ha'e tetãrerekua ha'e oĩhápe ha omba'apohápe umi tetã remimoĩmbyre ha'éva Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje ha Tetã Tekojoja Ruvicha. Tetãrerekua ha'e peteĩ tape oñemoañete hag̃ua jokuaikuaa omohendáva tetã, avei peteĩ ypykatu omoañete hag̃ua tetã sãmbyhy. Mayma tetãrerekua oguereko peteĩ tekorã, he'iséva, peteĩ jehaipy ojejuhuhápe umi ñemboguataha ha tekopy orekóva hetã sãmbyhy.

Ojeporu jepi pe ñe'ẽ *tekuái* oje'e hag̃ua umi 200 tetã hekosãsóva rupi ha umi hemimoĩmbyre ipoguýpe rehe.

Tembiasakue pukukue javeve, umi tekuái opaichagua iñambuepáva ojejuhúva jepi ha'e porokuái peteĩme, *aristocracia*, *timocracia*, *oligarquía*, jekopytyjoja, *teocracia* ha *tiranía*. Peteĩ mba'e jajuhúva oimeraẽva tekuái rekopýpe ha'e mba'éichapa ojehupyty pokatu oisãmbyhy hag̃ua — umi mokõiva ojehupytyrã ha'e jeporavo rupive (tetãyguakuéra oiporavóvo imburuvicharã) ha ñemoñare rupive (oñembohasa tetãrerekua umi mburuvicha ñemoñarépe).

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Pedro III Poytuga pegua

** Pedro III Poytuga pegua** (Lisimbã, 5 jasypoteĩ ary 1717-pe – Queluz, 25 jasypokõi ary 1786-pe), oñembohérava *Capacidónio*, *Sacristão* ha *Edificador*, ha'e va'ekue Poytuga ha Algarves-pe Mburuvicha Rembireko ary 1777 guive omano meve.  Ha'e mburuvicha guasu João V ha hembireko Arquiduquesa María Ana Austria pegua memby, upéicha ha'e mburuvicha guasu José I ha María tio ryvy imitãvéva.

Ñemohenda:Tekove Poytugagua
Pirahãñe’ẽ

**Pirahãñe’ẽ** (ojehaíva poytugañe’ẽme, *pirarrã* ha pirahãñe’ẽme, *xapaitíiso*) ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva ava pirahãnguéra rehe, oikóva Pindorámame, ysyry Maisi pukukuére.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pindoráma ñe’ẽnguéra
Mbusia

**Mbusia** ha'e so'o josopy kure ruguýgui ijapopyre. Jepivénte oñembojehe'a kure kyrakue, sevói ha mboheha reheve, ojoapy avei hese arro térã mbujape ku'i oñembohetave hag̃ua. Tembi'u jajuhúva heta tetãme, oparupi Európa-pe, Amérika Latína-pe ha Kuarahyresẽ Ásia-pe.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tembi'u
Taj Mahal

**Taj Mahal** ha'e peteĩ óga guasu oñemopu'ã va'ekue ary 1632 ha 1648 mbytépe táva Ágara-pe, tetãvore Uttar Pradesh (Índia), ysyry Jamúna rembe'ýpe, pe omopu'ãuka va'ekue ha'e mburuvichavete musulmã Shah Jahan Mongólia Mburuvi pegua. Shah Jahan omopu'ãuka pe óga guasu ha umi óga kate ambuéve ijykeguápe ogueromandu'a hag̃ua hembireko ohayhuvévape, Arjumand Banu Begum —ojekuaavéva Mumtaz Mahal ramo— omanóva omomembykuévo imemby 14ha. Oñeimo'ã tekotevẽhague 20 000 mba'apohára omopu'ã hag̃ua ko óga guasu, omba'apo hikuái jogapokuaahára Ustad Ahmad Lahori poguýpe. 

Taj Mahal herakuãite óga guasu iporãitereíva ramo, ojehecha hese ojehe'áva Islã jogapokuaa, Péysia, Índia ha Tuykía jogapokuaa reheve. Herakuã avei oñemopu'ãgui omomorã hag̃ua tembiayhúpe. Ojekuaaporãve ramo pe óga guasu oĩhápe kuñakarai Mumtaz Mahal tyvy, oĩ avei upépe mongoraha ijerére ha heta óga porã ambuéva, ha'éva peteĩ meskíta, peteĩ óga oporomoguahẽva ha hetaa yvotyty, oñembojoajupávo ojehupyty 17 hectárea.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Pokõi tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua
Ñemohenda:Índia
Ágara

**Ágara** ha'e peteĩ táva ojejuhúva ysyry Jamúna rembe'ýpe, tetãvore Uttar Pradesh-pe, tetã Índia-pe. Kóva niko peteĩ umi táva orekovéva tapichakuéra Es tetãvore Uttar Pradesh-pe. Ha'e akue Mongólia Mburuvi tavusu ary 1556 ha 1658 mbytépe. Ko távape ojejuhu pe óga guasu herakuãite ojeheróva Taj Mahal.

## Joajuha

Ñemohenda:Índia táva
Ysyry Jamúna

**Ysyry Jamúna** ha'e peteĩ ysyry puku ojejuhúva tetã Índia vore yvatevoguápe osyrýva ñemby ha kuarahyresẽ ngotyo, ohasávo umi tetãvore ha'éva Haryana, Himachal Pradesh, Uttarakhand, Uttar Pradesh ha Ndéli, osẽ meve ysyry Ganges-pe amo táva Prayagraj ypýpe.

## Joajuha

Ñemohenda:Ysyry Ásia pegua
Ñemohenda:Índia
Alfred Hitchcock

**Alfred Joseph Hitchcock** (Lóndyre, 13 jasypoapy 1899-Los Ángeles, 29 jasyrundy 1980) ha'e akue peteĩ ta'angamýi motenondehára, apohára ha taiky haihára Tavetã Joaju pegua. Omboypy va'ekue heta aporeko omopyendáva ta'angamýi rechaukapy ha'éva ñemopy'andýi ha ñemopy'andýi apytu'ũ rehegua. Hitchcock ova Hollywood-pe 1939 jave, omba'apoporãite rire Tavetã Joajúpe heta ta'angamýi iñe'ẽngúvape ha umi ta'angamýi hyapúva ñepyrũme, upévare upe aja ojekuaa chupe ta'angamýi motenondehára ikatupyryvéva Ingyatérra pegua, 

Omba'apokuévo amove 50 ary pukukue aja, Hitchcock ojapo ta'angamýi reko ipyahu ikatúva jahecha ha jaikuaa imba'e teeha hína. Umi mba'e ipyahúva apytépe jareko oipuruháicha pe kámara ojapo gua'u pe ñoha'ãngahára oma'ẽva, upéicha pe ohecháva ta'angamýi oñeñandu omañaháicha, omohendaháicha umi ta'anga oporombopy'apy, oporomongyhyje ha oporoñanduka hag̃ua, ha ombojo'a porãicha umi ta'angamýi vorekue. Mombe'ukuéra oĩva umi ha'angamýipe py'ỹinte ohechauka tapicha okañýva tahachígui ha umi kuña ñoha'ãngahára kuña jepivénte iñakãrague sa'yju. Heta ta'angamýi ha'e ojapo va'ekue iñambuepa omombe'úvo hembiasa oporombojurujái hag̃ua (mombe'ujere), ha omombe'u mba'e ombopy'angatáva ha'éva ñerairõ, jeporojuka ha angaipa. Py'ỹinte umi mba'e herungua omboguatáva pe ñemombe'u ha'énte marãverã (Hitchcock ombohéra *[[Macguffin]]*), umíva niko omboguata pe mba'e oñemombe'úva hákatu naimba'eguasúi pe tembiasa rekopýpe guarã. Hitchcock ra'angamyikuéra omombe'u jepi avei andureko resa'ỹijo rehegua ha ohechaukavy mba'e poreno rehegua. Ojapoitégui kaméo ha'angamyikuérape, ñe'ẽjovake, ha'angamyikuéra rerakuã ñemotenonde ha hembiapo télepe guarã *[[Alfred Hitchcock Presents]]*, oiko chugui peteĩ íkono ta'angamýi apópe.

Hitchcock omotenonde hetave 50 ta'angamýi 60 ary pukukuévo. Ojekuaa jepi ichupe ta'angamýi apohára ikatupyryvéva Tavetã Joaju pegua; ary 2007 jave pe kuatiañe'ẽ *[[The Daily Telegraph]]* ojapo ñeporandu umi ta'angamýi hesa'ỹijohára apytépe ha oikuaauka Hitchcock ha'eha pe ikatupyryvéva. Pe kuatiañe'ẽ ohai chugui: «Ta'angamýi apohára ituichavéva katuete hína heñóiva ko'ã ypa'ũnguérape, Hitchcock ojapove oimeraẽ ta'angamýi motenondehára ambuévagui omopyenda hag̃ua ta'angamýi javegua, hese'ỹ iñambuepaitéta kuri». Kuatiañe'ẽ *MovieMaker* he'i chugui ha'eha pe ta'angamýi motenondehára ipokatuvéva opaite ára rehegua ha ojehecha ichupe peteĩ umi tembiapoporã apohára imba'eguasuvéva ta'angamýi apópe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Tavetã Joajugua
Anime

**Anime** (hapõñe’ẽme: アニメ, [aꜜɲime]) ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeiporúva oñembohéra hag̃ua umi ta’ãngamýipe ojejapóva Hapõme, po térã mohendaha rupive.
miniaturadeimagen|Wikipe-tan, peteĩ avatee oñemoha’ãngáva animéicha

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Hapõ ra'angamyikuéra
Tomás de Aquino

**Marangatu Tomás de Aquino** (Italiañe'ẽme, **Tommaso d'Aquino**; Roccasecca, 1224/1225 - Abadía de Fossanova, 7 jasyapy 1274) ha'e akue peteĩ pa'i katóliko, tupãkuaatyhára ha arandupykuaatyhára oikóva Jeroviapyhára aty umi Oñemoñe'ẽva peguápe, herakuãite omotenondégui *[[escolástica]]* mbo'epy ha oipytyvõ oñemotenonde hag̃ua pe tupãkuaaty oñemboypykatúva. Ñañe'ẽrõ *[[metafísica]]* rehegua, jahecháta hembiapokue ha'eha marandu heñoiha imandu'apyrevéva saro'y XIII pegua, upéicha avei hembiapokue rupive oñemopyenda umi ñeimo'ã aty ha'éva *[[tomismo]]* ha *[[neoescolástica]]*.

Tupão katóliko ombohéra ichupe karaiñe'ẽme *Doctor Angélico*, *Doctor Común* ha *Doctor de la Humanidad* ramo ha he'i hembiapokuégui ha'eha mba'e omopyendáva arandupykuaaty ha tupãkuaaty mbo'erã. Ha'e akue tupãkuaaty ojepy'amongetáva kuaaukahára tenondegua.
Imba'eje'e Aristóteles hembiapokue rehegua omoherakuã porãite ichupe, upéva rupive ikatu oñembojoaju katóliko jerovia ha Aristóteles ñeimo'ã. Upéicha avei, oguahẽ hese Platõ ñeimo'ã ohaiháicha Agustín de Hipona, Aristóteles ñeimo'ã ohaiháicha Averroes ha Maimónides, ha'e omomba'ekuaa umívape.

Hembiapokue herakuãvéva ha'e pe *[[Summa Theologiae|Summa theologiae]]*, aranduka guasu omombykyhápe katóliko mbo'epy oñe'ẽvo 495 porandu rehegua oñemohendáva jehaipy rupive (ko'ápe jajuhu umi *[[Quinque viae|5 tape]]*), ha pe *[[Summa contra Gentiles|Summa contra gentiles]]*, aranduka aty ohaihápe mba'éichapa ikatu oñeñangareko katóliko jerovia arandupykuaaty rupive (ko'ápe jajuhu 410 jehaipy oñemohendáva irundy arandukápe), karai Raimundo de Peñafort ojapouka.

Tomás de Aquino rupive ikatu oñemomarandu jey pe *[[metafísica]]* rehe, hembiapokue tupãkuaaty rehegua imba'eguasuite, upéicha avei hembiapokue oñe'ẽva tekoiterape rehegua mba'e imandu'apyitéva. Oiko chugui marangatu katóliko jeroviapy rehegua ary 1323 jave, ha upéi Karai arandu Tupãoguigua ary 1567 jave, upe rire oiko chugui mbo'ehaovusu katóliko rerekua ary 1880 jave. Ojegueromandu'a chupe pe arete rupive ojejapóva 28 jasyteĩme. Karai arandu Ingyatérra pegua Anthony Kenny he'i Tomás de Aquino-gui ha'eha "peteĩ umi arandupykuaatyhára tuichavéva ko yvy vore kuarahyreikeguápe".

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tupãkuaaty
Ñemohenda:Tekove Italiagua
Congreso Internacional de Matemáticos ary 2026

**Congreso Internacional de Matemáticos ary 2026** ha'éta treintaha Congreso Internacional de Matemáticos ojejapótava Filadelfia-pe 22 jasypoteĩ guive 29 jasypoteĩ 2026 peve

## Umi mba’e oje’éva
Ñemohenda:Papapykuaa
Tiramisu

**Tiramisu** (oúva italiañe’ẽgui, *tiramisù*) ha’e peteĩ tembi’u he’ẽ ojejapóva mbujape oñembohykuepyréva kaferýpe ha oñembojoajúva kesúre.
miniaturadeimagen|Peteĩ tiramisu.|280x280px

## Techaukaha
Peteĩ tiramisu ojejapo akóinte peteĩ ingrediente-gui hatãva oñembohykúva taperyva rykuepe, hi'ari oñemo'i peteĩ crema ojejapova rupi'a oñemotyryryva eiratãre; ojeichakávo hi'ari kuvuasu ku'i.

## Ojehechaháicha trmbiasakuepe
Tiramisu ha'e peteĩ tembi’uarigua ipyahuva, ndaháei jepokuaava. Kóva ojejapo Itália yvatepe, tavapehẽ Vénetope (itavusu ha'e Venésia), umi arykuéra 50-pe. Arturo Filippini, mburuvicha guasu pe umi tembi’uhakuéra *Toulá*, he'i: "Ha'ete pe ñorairõ rire rohovo umi vurdelekuérape Treviso guape ore rapichakuéra ndive... upévo guare oguereko avei tembi'uapohára... *Pe maîtresse*, umi ñemuhárakuéra ohayhyva (ha avei umi kuñakuérare) ome'ẽ chupekuéra peteĩ tembi’uarigua he'ivo chupekuéra heta ñe'ẽ iporãva: Teho, egueraha kunu'ũ, ame'ẽta ndeve peteĩ mba'e "Te tira su"...”
## Ehecha avei

* Tembi'u
* Tembi’uarigua

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tembi'u
Ñemohenda:Itália
Aojoheiha

**Aojoheiha** ha’e peteĩ mba’e oiporúva tendyry ojohéi hag̃ua ao.
miniaturadeimagen|Peteĩ aojoheiha

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tembiporu
Capitalismo

**Mba'apo'arape** térã **kapitarape**, sapy'ánte katu ***capitalismo***, ha'e peteĩ virurekokuaa ypykatu oñemomba'ehápe ha oñemomba'apohápe umi mba'e mba'aporã oñembohetave hag̃ua virureruha.

Umi mba'e mba'aporã ningo tapichakuéra térã apoñemyakãha mba'éva, noĩri hikuái tetã rekuái poguýpe. Umíva ojehero jepi "mba'e ijárava" ramo (karaiñe'ẽme, *propiedad privada*). Virurekokuaa oguatáva *capitalismo* rehe ija py'ỹinte ñemu sãso rehe, upéva he'ise mba'ekuéra repykue ojupi térã oguejyha ojehechávo umi mba'e ojeguerekóva ha mboy tapichápa oipota. Tapichakuéra ojogua ha ovende oipotaháicha mba'ekuéra. Heta tetãme ikatu jahecha oĩha tembiapoukapy ñemu rehegua ha tetã rekuái oiporavo mba'éichapa tapichakuéra ikatu oñemu.

Ko ñe'ẽ *mba'apo'arape* ha'e peteĩ ñe'ẽpyahu oúva "mba'apo'a" (karaiñe'ẽme: *fruto del trabajo*, *capital*) ha "tape" (karaiñe'ẽme: *camino*, *doctrina*). Ko ñe'ẽ *capitalismo* katu ou "*capital*"-gui, oúva latinañe'ẽgui "*caput*" ha he'iséva "akã", he'iséva peteĩ mba'e hepy ojeporúva ojejapo hag̃ua umi mba'e. Pe *capital* ikatu ha'e pirapire térã oimeraẽ mba'e ambuéva ikatu ojejogua térã oñevende.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Virurekokuaa
Guairasa

**Guairasa** (poytugañe’ẽme, ***Guairaçá***) ha’e peteĩ tavanda Parana retãvore rehegua, Pindorámape.
miniaturadeimagen|Guairasa reraguapy.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Parana (tetãvore) táva
Amaporã

**Amaporã** ha’e peteĩ tavanda Parana retãvore rehegua, Pindorámape. Héra ou ñe’ẽnguéra "ama" ha "porã" joajúgui.
miniaturadeimagen|Amaporã, Pindoráma.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Parana (tetãvore) táva
Pirambu

**Pirambu** ha’e peteĩ tavanda Syry’ýpe retãvore rehegua, Pindorámape. Ary 2021 jave, ohupyty 9.436 tavaygua.
miniaturadeimagen|Pirambu poyvi.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pindoráma táva
Itaúna

**Itaúna** ha’e peteĩ tavanda Pindorámape. Héra ou tupi-guaraniñe’ẽgui, ñe’ẽnguéra "*ita*" (ita) ha "*úna*" (hũ) joajúgui (ita hũ).
miniaturadeimagen|Itaúna (2004)

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pindoráma táva
Itarumã

**Itarumã** ha’e peteĩ tavanda ha tavaguasu Goia retãvore rehegua, Pindorámape.
miniaturadeimagen|Itarumã poyvi.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pindoráma táva
Mba'yrumýi mbokapuha

**Mba'yrumýi mbokapuha** ha'e peteĩ mba'yrumýi imbaretéva ha imbokáva ojepurúva ñorairõme. Ohasa hasy'ỹ ha pya'e oho va'erãhápe, ijape hatãite, mboka mbaretégui henyhẽ. Ikatu ojehero **tánke** avei, ñe'ẽ oúva ingleñe'ẽgui ha he'ise yno'õha.

Ojepuru'ypy ko'ã mba'yrumýi mbokapuha amo Ñorairõ Guasu Peteĩha aja, upe guive heta iñambue ha imbareteve.

## Joajuha

Ñemohenda:Ñorairõ Jereraha