open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abraham

**Abraham** (héra heñóivo **Abram**) ha'e peteĩ kuimba'e Tupã ñe'ẽngue ryrúpe, Génesis arandukápe, ha Islã aranduka marangatúpe, Korã. Ã kuatiañe'ẽme oje'e ha'eha hudiokuéra ramói, he'iséva ha'eha ijypykue teéva. Abraham rembiasakue oñembo'e hudío, Hesu ha Islã jeroviápe, ojehechakuaa ha'eha ã mbohapy jerovia moñepyrũha, upévare ojehero ichupekuéra  which are called Abraham jeroviapykuéra.

Abraham ha'e Isaac túva, hembireko Sara memby. Ita'ýra avei Ismael, Agar memby, Sara rembiguái, ha heta ita'ýra ambuéva Cetura membýva, pe kuña ha'e omenda Sara omano rire.

Abraham rembiasakue, oñemombe'uháicha Tupã ñe'ẽngue ryrúpe, oñepyrũ Mesopotámia-pe, upépe Tupã he'i ichupe osẽ va'erãha hetã teégui ha oho va'erã Kanaãme, yvy oñemopyendatahápe tetã Israel.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Hudío jerovia
Tapicha rekojoparaita

**Tapicha rekojoparaita** ha'e opavave ndohayhuíva umi imeña ndaheseguáivape añónte térã ndojehecháiva imeña heñóivape. Ikatu ojeipuru avei **LGBT** ojehero hag̃ua umívape, taikuéra he'iséva ***L'''esbiana'', ***G**ai'',​ ***B*'isexual* ha ***T**rans* (*transgénero*, *transexual* ha *travesti*), ha ikatu oñembopukuve umi tai ojoapývo umi *intersexual* (*'LGBTI**),​ ''[[queer]]'' (**LGBTQ*'), ha​​ *asexuales* (LGBTA). Ko ñe'ẽ "tekojoparaita" ojeipuru [[Ñemby Ñemuha|Mercosur]] kuatiakuérape [[Avañe'ẽ|guarani teépe]] ha he'ise naipeteĩriha yvypóra hekotee ha oĩha tapicha heko opaichaguáva. Taikuéra LGBT ha ambuéva katu oñepyrũ [[arykuéra 1990]] jave oipurukuévo umi tapicha atýra ohekáva [[tekoiterape]] opavavépe, upe guive oñemyasãi heta ñe'ẽme ha ojoajuve hese taikuéra oikotevẽháicha. Tapichakuéra rekojoparaita ojekuaavéva niko ko'ãva:

* *Lesbiana*: kuña ohayhúva kuñáme.
* [[Gay rehegua|*Gai* térã *gay*]]: kuimba'e ohayhúva kuimba'épe.
* *Bisexual*: tapicha ohayhukuaáva kuña ha kuimba'épe.
* *Trans*: tapicha ndojehecháiva imeña heñóivape ha omoambuese térã omoambuéma imeña.
* *Intersexual*: Umi [[Meñakõi|imeñakõiva]] térã umi ndojehecháiva kuña térã kuimba'e ramo.
* *Queer*: Umi ndojehecháiva "hekopegua" ramo ha ndoikéiva [[avano'õ]] rekorãme.
* *Asexual*: Umi ndohayhukuaáiva avavépe, [[Poreno|noiporenoséiva]].

Oĩ tapichakuéra rekojoparaita ikatúva ndohechaukái hekotee, hetaitégui umi oporomboykéva ha he'i heko ivaiha. Oĩ avei tetã orekóva [[teko me'ẽ]] omboykéva tapichakuéra LGBT, ikatúva jepe ojuka chupe heko ambuévagui.

Umi ohayhukuaáva ndaheseguáivape añónte ojehero "*heterosexual''", techapyrãme kuimba'e ohayhúva kuñáme añónte ha kuña ohayhúvante kuimba'épe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Avano'õ
Ernesto

Pe téra '''Ernesto''' ikatu he'ise:

## Yvypóra
*Ernesto "Che" Guevara
*Ernesto Pérez Acosta

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Gustavo

Pe téra '''Gustavo''' ikatu he'ise:

## Yvypóra
*Gustavo Adolfo Bécquer
*Gustavo Petro

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Charles

*Charles Darwin
*Charles Dickens
*Charles de Gaulle
## Ehecha avei
*Karl
*Carlos

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
George

*George Harrison
*George W. Bush
*George Washington
## Ehecha avei
*Georg
*Jorge

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Giménez

*Félix Giménez Gómez
*Florentín Giménez
*Herminio Giménez
*Remberto Giménez

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Fernando

*Fernando de Magallanes
*Fernando de la Mora (tekove)
*Fernando Baez Sosa
*Fernando de la Mora (Paraguái)
*Fernando Pessoa
*Fernando Lugo

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Ramón

*Narciso Ramón Colmán
*Ramón Artemio Bracho
*Ramón Indalecio Cardozo
*Juan Ramón Jiménez

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Tumingue'a mbaretekue

**Tumingue'a mbaretekue** térã **átomo mbaretekue** ha'e ojeipurúvo mbaretekue oúva tumingue'a mbyte apojováigui ojapo hag̃ua tendyry. Tumingue'a mbyte apojovái ikatu oiko umi mákina ojeheróva tumingue'a mbyte mokyre'ỹha, upégui osẽ mbaretekue ombopupúva y ojapo hag̃ua y timbo omomba'apóva *[[motor]]* omoheñói hag̃ua tendyry.  Ary 2023 jave, 10%  opa tendyrýgui yvypóra oipurúva ou tumingue'a mbaretekuégui. Tumingue'a mbyte mokyre'ỹha omoheñói avei randipytu mba'e rembyre (*radioactivo*), noñongatuporãi ramo umíva ikatu oporojuka térã ombyaipa tekohakuéra.

Tapichakuéra ohesa'ỹijo avei mba'éichapa ikatu ojeipuru tumingue'a mbyte jehe'a omoheñói hag̃ua mbaretekue, upéicha ndojapomo'ãi randipytu mba'e rembyre ha ojapovéta mbaretekue. Ndaipóri gueteri peteĩ "tumingue'a mbyte jehe'a mokyre'ỹha" ha tapichakuéra omba'apo ojapo hag̃ua peteĩ.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mbaretekue
Mahavaráta

**Mahavaráta** (Sánskrito: महाभारत, oje'e: *Mahābhārata*) ha'e peteĩ umi mokõi ñe'ẽpoty guasu omombe'úva Índia rembiasakue ymaguareitéva sánskrito ñe'ẽme, pe ambuéva hína Rramaiána. Oje'e ohaihague Viasa, ñe'ẽpapára ojeroviáva oikohague Índiape, amo ary 300 Kirito mboyve.

Ko arandu ituichaiterei ha imba'eguasuitéva Indu jeroviápe. Omombe'u ñorairõguasu, sãmbyhyharakuéra ha tupãnguéra rehegua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Indu jerovia
Apytu'ũsoro

**Apytu'ũsoro** térã **apytu'ũkapu** ha'e peteĩ mba'asy oikóva noguahẽirõ tuguy peteĩ apytu'ũ pehẽnguépe. Péva ikatu oiko oñembotýramo peteĩ tuguy rape omoguahẽva tuguy apytu'ũme, térã oñemondyryrýramo ha osyry tuguy.

Apytu'ũsoro ha'e ndaipóri jave tuguy osyrýva apytu'ũme. Oĩ mokõichagua apytu'ũsoro. Peteĩva ha'e oĩ jave tuguy rypy'a ombotypáva pe tuguy rape. Ambueichagua apytu'ũsoro ha'e peteĩ tuguy rape ojepe'áramo ha oĩ tuguy omýiva sãsõme apytu'ũme.

Upéicha rupi, pe apytu'ũ pehẽngue hasýva ndaikatúi omba'apo porã. Umi mba'asy ohechaukáva ikatu ha'e: ndaikatúi ñamomýi ñande retyma térã ñande jyva, nahesakãi ñandéve pe oñeñe'ẽva térã hasyite ñañe'ẽ hag̃ua, térã ndaikatúi jahecha porã peteĩ ñande resáre.

Apytu'ũsoro heta oporojuka, noñepohanóirõ pya'eite ombyaipa ñane apytu'ũ ha ikatu ñandejuka.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'asy
ChatGPT

**ChatGPT** ha'e peteĩ ''bot'' oñemongetáva oipurúva ava japopyre arandu, OpenAI omoheñói ary 2022 jave. Ha'e peteĩ tembiporu oñemoarandúva kombutadórape, ombohovaikuaa ha oñemongetakuaa oñemba'eporandúvo ichupe.

ChatGPT oñepyrũ ára 30 jasypateĩ 2022 ha pya'e herakuã tuichaite ohaikuaa porãitégui ha ombohovaikuaapa umi mba'eporandu, jepémo oĩ he'íva sapy'ánte ikatu ojavy.

Oĩ tetã ojoko ko tembiporu ani hag̃ua ojeipururei, ha'éva Chína, Rrúsia, Itália, Irã, ha heta tetã Áfrikape.

ChatGPT, oúva ingleñe'ẽgui *Generative Pre-trained Transformer* (he'iséva Moambueha Oñemoha'ãmbámava Omoheñóiva), oñembokatupyry oñemoarandúvo umi mba'e oĩva Internet-pe. Oĩ jepémo yvypóra oñangarekóva marandukuérare ani hag̃ua oñemoarandu mba'e ijapúvare.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'aporekokuaa
José Saramago

**José de Sousa Saramago** (Azinhaga, 16 jasypateĩ 1922-Tías, 18 jasypoteĩ 2010) ha'e akue peteĩ haihára ha marandu'asãihára Poytuga pegua. Ary 1998 jave oñeme'ẽ chupe jopói Nobel ñe'ẽporãhaipyrépe.

## Hembiapokue
### Tembiasagua'u
* *La viuda* (1947)
* *Manual de pintura y caligrafía* (1977)
* *Alzado del suelo|Levantado del suelo* (1980)
* *Memorial del convento* (1982)
* *El año de la muerte de Ricardo Reis* (1984)
* *La balsa de piedra* (1986)
* *Historia del cerco de Lisboa* (1989)
* *El Evangelio según Jesucristo* (1991)
* *Ensayo sobre la ceguera* (1995)
* *Todos los nombres* (1997)
* *La Caverna* (2000)
* *El hombre duplicado* (2002)
* *Ensayo sobre la lucidez* (2004)
* *Las intermitencias de la muerte* (2005)
* *El viaje del elefante* (2008)
* *Caín* (2009)
* *Claraboya* (2011)
* *Alabardas* (2014)*
=== Mombe'upy ===
* *Casi un objeto* (1978)
* *El cuento de la isla desconocida* (1998)

=== Mitãme guarã ===
* *La flor más grande del mundo* (2001)
* *El silencio del agua* (2011)
* *El lagarto* (2016)

=== Kuatiañe'ẽ ===
* *Cuadernos de Lanzarote 1993-1995* (1997)
* *Cuadernos de Lanzarote II 1996-1997* (2002)
* *El cuaderno* (2009): recopilación del blog de Saramago.
* *El último cuaderno* (2011): recopilación del blog de Saramago.
* *El cuaderno del año del Nobel* (2018)

=== Mandu'arã ===
* *Las pequeñas memorias* (2006)

=== Ñe'ẽpoty ===
* *Poemas posibles* (1966)
* *Probablemente alegría* (1970)
* *El año de 1993* (1975)

=== Marandu ===
* *De este mundo y del otro* (1971): osẽ va'ekue *A Capital* kuatiañe'ẽme
* *Las maletas del viajero* (1973): osẽ va'ekue *A Capital* ha *Jornal do Fundão* kuatiañe'ẽme
**Apuntes* (1976): osẽ va'ekue *Diário de Lisboa* (1972/73) ha *Diário de Noticias* (1975) kuatiañe'ẽme
* *Los cinco sentidos: el oído* (1979)
* *Moby Dick en Lisboa* (1996)
* *Hojas políticas 1976-1998* (1999)

=== Kundaha ===
* *Viaje a Portugal* (1981)

=== Ñoha'ãnga ===
* *La noche* (1979)
* *¿Qué haré con este libro?* (1980)
* *La segunda vida de Francisco de Asís* (1987)
* *In Nomine Dei* (1993)
* *Don Giovanni o el disoluto absuelto* (2005)

=== Ñe'ẽsyry ===
* *Discursos de Estocolmo* (1999)
* *Da estátua à pedra* (1999)
* *Comment le personnage fut le maître et l’auteur son apprenti (*1999)
* *Direito e os Sinos* (1999)
* *Aquí soy zapatista. Saramago en Bellas Artes* (2000)
* *Palabras para un mundo mejor* (2004)
* *Questto mondo non va bene che ne venga un altro* (2005)
* *El nombre y la cosa* (2006)
* *Andrea Mantegna. Una ética, una estética* (2006)
* *Democracia e Universidade* (2010)
* *Saramago en sus palabras* (2010)

=== Ñe'ẽjovake ===
* *José Saramago: el amor posible* (1998), Juan Arias ndive
* *Soy un comunista hormonal* (2002), Jorge Halperín ndive
* *José y Pilar'' (2013), Miguel Gonçalves Mendes ndive

## Mandu'apy

Ñemohenda:Haihára Poytugágua
Jorge

*Jorge Amado
*Salve Jorge
*Jorge Luis Borges
*Jorge "Lobito" Martínez
## Ehecha avei
*George
*Georg

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Mboka oipurúva tumingue'a mbaretekue

**Mboka oipurúva tumingue'a mbaretekue** térã **mboka atómiko** ha'e umi mba'e okapúva oipurúvo mbaretekue oúva átomo mbytégui, oparupi omombo okapúvo mbaretekue tuichaitéva ha ohundipaite ijerekuévo.

Mboka ko'ãichagua ikatu ohundipa peteĩ tavaguasu ha ojuka hetave tavayguakuéra apytépe. Avei ojapo hikuái "ama atómiko", randipytu mba'e (*radioactivo*) yvágagui ho'áva ikatu oporombohasýva. Ko'ãva hína umi mboka ombyaivéva yvypóra ojapova'ekue.

Umi mboka oipurúva tumingue'a mbaretekue ypykuéva ojapo Amérika Retãvorekuéra Joaju oiko aja Ñorairõ Guasu Mokõiha. Ojeporu mokõi mboka okapúva oñerairõ hag̃ua umi táva oĩva Hapõme, Hirochíma ha Nagasáki, ojekapupáva ha oñehundipáva. Umíva añoite ojepuru umi mboka ko'ãichagua ñorairõguasúpe. Mbovymi tetãnte oguereko ko'ãichagua mboka térã oñeimo'ã ohekaha. Umi tetã añoite ojekuaáva ombokapu hague mboka oipurúva tumingue'a mbaretekue ha he'íva oguerekoha ha'e (peteĩha jey guive tetã oñeha'ã hague): Tetãvorekuéra Joaju, Joaty Soviétiko (oñemotenonde Rrúsia rupive), Tavetã Joaju, Hyãsia, Chína Tetarã Retã, Índia, Pakitã ha Yvate Koréa.

## Joajuha

Ñemohenda:Mboka
Álgebra

***Álgebra*** (Araveñe'ẽgui: الجبر *al-ŷabr* ‘ñemohendajey, ñemyatyrõjey’) ha'e papapykuaa vorekue. Oipuru umi "oñemoambuéva" ohechauka hag̃ua papapy ne'ĩra ojeikuaa térã papapy ikatu oñemoambue. Oipurúramo "kyta ombojoja" (=), ojehero papapy mbojojaha. Peteĩ papapy mbojojaha ndahasýiva ha oipurúva "oñemoambuéva" ha'e: 2 + 3 = x. Kóvape, x = 5, térã ikatu oje'e "x ombojojaha 5". Upégui jaikuaa mbovýpa x ome'ẽ. Oĩ avei umi papapy mbojoavyha, he'íva *imichĩvérõ* térã *ituichavérõ* papapykuéra.

Ikatu jaipuru *álgebra* ñamyesakã hag̃ua mba'e ndajaikuaáiva ñande rekohápe, jaipurukuaárõ papapykuéra omyengovia hag̃ua mba'ekuéra. Papapy jepuru niko oñembojoapývo (+), oñembohetavévo (X), oñembovóvo (÷), oñenohẽvo (-) ha heta mba'e ambuéva ojejapóva ojeipapávo. Heta tembikuaápe ojeipuru *álgebra*, umíva apytépe oĩ mba'erekokuaa, jogapokuaa, virurekokuaa, ha kombutadóra rembikuaa.
 
## Mandu'apy

Ñemohenda:Papapykuaa
Tom Holland

**Thomas Stanley Holland** (heñói 1 jasyporundy ary 1996, táva Lóndyre-pe) ha'e peteĩ ñoha'ãngahára Tavetã Joaju pegua. Umi mba'e ojeguerohoryvéva chupe apytépe oĩ peteĩ *[[Premio de Cine de la Academia Británica]]* (Ta'angamýi Jopói Tavetã Joaju Atyvete pegua) ha mbohapy Jopói Satúyno.

## Mandu'apy

## Joajuha
* Tom Holland - IMDb

Ñemohenda:Tekove Ingyaterragua
Arapýpe ñemboveve

**Arapýpe ñemboveve** niko oñemondóvo mba'e ava japopyre térã mba'yruveve amoite arapýpe. Oĩ umi hyepýpe ogueraháva tapichakuéra (arapy'ytahára) ha umi inandíva (mba'yru arapyguigua). 

Arapýre ñemboveve ikatu oiko oñemondo va'erã mba'yru ojererã ñande Yvýre térã umi mba'yru mombyryete ohóva oikundaha hag̃ua arapýre. Oĩ avei ojeguerahávo tapichakuéra arapýpe, umícha ohóva amo Tekoha Arapýpe Hetatetãgua rendápe ha umi ogueraháva arapy'ytahára Jasýpe.

Yvypóra oipuru arapýre ñemboveve oikundaha ha oikuaave hag̃ua arapy rehegua. Iñepyrũme, oñemboveve va'erã peteĩ "koéte" ikatuhag̃uáicha osẽ yvágagui ha oike arapýpe.

Ára 3 jasypa 1942 jave, peteĩ koéte V-2 Alemáña mba'éva oguahẽ yvateite ha ohupyty arapýpe, upéva niko arapýre ñemboveve peteĩ. Pe mba'yru arapyguigua peteĩha oho va'ekue arapýpe niko Sputnik 1, Rrúsia mba'éva, ára 4 jasypa 1957 jave.

## Joajuha

Ñemohenda:Mbyjakuaa
Oikéva tesaparápe

**Oikéva tesaparápe** niko opaite umi mymba, ka'avo, pira ha tekovekuéra juehegua ambuéva ikatúva oguete, taha'e ha'éva hekohapýpe térã Yvy tuichakuépe. Upéva ikatu oiko oimérõ sa'imi umívagui, térã umi ho'úva chupekuéra hetaitereígui, oiméne avei iñambueite ararova térã oñembyaipa hekoha. Ojekuaa amo 40% opaite tekovekuéra retakuégui oikéma tesaparápe ha ikatu oguete. 

Heta tetã Yvy ape ári hekorã mbuku oñangareko hag̃ua mymba ha ka'avo. Oĩ tekorã he'íva ndaikatúi otymba'api, ambuéva katu he'i oñeñangareko va'erã peteĩ yvy vorekue ani hag̃ua oñembyaipa ha oñekytĩmba yvyramáta.

Jaguaretetĩ, pánda ha jaguareterusu hína umi mymba ojekuaaitéva oikémava tesaparápe.

## Paraguáipe
Paraguáipe ojehecha mymba ha ka'avo opaichagua, umíva apytépe heta avei oikémava tesaparápe ha ikatúva oguete. Techapyrãme oĩ jaguarete, jurumi, mborevi, tatu voli, jaguapytã, ha ambuéva. Guyrakuéra apytépe oĩ gua'a hovy, taguato ruvicha, ñandu guasu, yryvu ruvicha ha ambuéva.

Yvyramáta apytépe jareko kuri'y, yvyra piriri guasu, jejy'y ha guanandi.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Ypa Laacher

**Ypa Laacher** térã **Laacher See** ha'e peteĩ ypa ojejuhúva yvyrata rupakuépe, ipukukue hembe'ykuéra apytépe hína 2 km, upéicha hína pe tuichavéva Renania-Palatinado-pe, Alemáña. Ko ypy niko heñói *yvyrata Laacher* rupakuépe, oñehẽmba rire ojapo 10&nbsp;930&nbsp; ary. Ypa vorekue ñembyvogua sapy'apy'a otimbo, upe hína oiko sapy'ánte oñemongu'e yvyrata ypa guýpe.

Ijapekue niko 3,3&nbsp;km² ha hypykue amo 51&nbsp;m, yvateite guive ojehecha ijapu'amiha.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Ypa
Ñemohenda:Yvyrata
Ñemohenda:Alemaña
Cardozo

*Mauricio Cardozo Ocampo
*Ramón Indalecio Cardozo
*Oscar Cardozo Ocampo
*Efraím Cardozo
*Félix Pérez Cardozo
*Ramón Indalecio Cardozo

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Tetepu'aka ypykatu

**Tetepu'aka ypykatu** ha'e mymba ha yvypóra rete vorekue oñangarekóva ani hag̃ua oikerei mba'e omomba'asýva. Tekovekuéra ryepýpe niko heta mba'e omba'apo joa oipytyvõva ha omo'ãva hete ani oñembyai mba'asýre térã mba'e vai ambuéva oikekuaáva hetepýpe. Ko'ã mba'e tekovekuéra retepýpe niko oikuaa mba'épa ikatu ombyai hetépe ha ombohovaikuaa ani hag̃ua oñemosarambi (taha'e ha'éva mba'e vai okágui oúva térã hyepy peguáva).

Tetepu'aka ypykatúpe ojejuhu *[[molécula]]* (ha'éva umi *[[proteína]]* tetepytyvorã ypykatu mba'éva, umi *[[anticuerpo]]*, *[[histamina]]*, ha ambuéva) oĩva umi mba'e osyrývape tekovekuéra retepýpe (ha'éva tuguy ha tuguyry, ha ambuéva) ha umi tekoveapỹi ryepýpe ojejuhúva tete pehẽngue opaichaguápe, tuichaitépe ko'ãva: karaku, tímo, perevy, kytã huguyrýva ha ambuéva. Karakúpe ojejapo tuguytĩ opaichagua, umíva hína tekoveapỹi omba'apónte oñangarekóvo tekovekuéra retére: *[[neutrófilo]]*, *[[linfocito]]*, *[[eosinófilo]]*, *[[basófilo]]*, *[[mastocito]]*, *[[monocitos]]*, tekoveapỹi hakã hetãva ha *[[macrófago]]*; umíva niko oñemongu'e tuguy ha tuguyry ypykatu rupive oguahẽ meve opaite tete vorekuépe.

Oñembyaíramo tetepu'aka ypykatu oñemoheñóine mba'asy opaichagua. Tetepu'akakangy niko oiko ko ypykatu nomba'apói omba'apojepiguáicha, upéicha ikatu oikerei mba'e omomba'asýva. Tetepu'akakangy ikatu ou mba'asy heñoi'ypývagui, ha'eguáicha pe tetepu'akakangy joapy mba'asy, térã ikatu ou pámogui, ha'eguáicha tetepu'akakangy mba'asy ováva (sida).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tete
Augusto (myesakãrã)

Pe téra '''Augusto''' ikatu he'ise:

## [[Yvypóra]]
*Julián Augusto Saldívar
*Augusto Roa Bastos
## Táva
*Augusto Pestana (Rio Grande do Sul), ĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo
Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Friedrich

*Carl Friedrich Gauss
*Friedrich Engels
*Friedrich Nietzsche
*Georg Friedrich Händel
*Georg Wilhelm Friedrich Hegel

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Tuguy syryha ypykatu

**Tuguy syryha ypykatu** ha'e mymba ha yvypóra rete vorekue ombosyrýva ha omomýiva tuguy. Ko ypykatúpe oĩ ñe'ã (korasõ) ha tuguyrape. Tuguy ogueraha opaichagua mba'e tekotevẽva mymba ha yvypóra retépe, ha oguenohẽ mba'e ikatúva ombyai hetépe térã mba'e ndojeipuruvéiva.

Tuguyrape ogueraháva ñe'ãgui tuguy ojehero tajygue térã *arteria*. Umíva niko oñemohakã ha imichĩve oñemomombyrývo ñe'ãgui. Umi tuguyrape ogueraháva tuguy ñe'ãme ojehero gayjy térã véna. Venakuéra ituichave ohóvo ñe'ã ngotyo. Ñe'ã oñemomichĩ ha oñembotuicha, otytýivo, ha upéicha omomýi tuguy. Osyrývo tuguy, omoguahẽ umi vitamína, tatarapo, *[[hormona]]* ha *[[nutriente]]* oparupi tekovekuéra rete tuichakuévo.

Tuguy syryha ypykatúpe oĩ avei tuguyry ypykatu, upéva niko ogueraha *linfa* térã tuguyry.

Yvypóra ha opa mymba okambúva ambuéva huguy syryha ypykatu ikõiva hína, ivorekue akatúa pegua omomýi tuguy ikangýva (sa'imi *[[Tatarapo|oxígeno]]* orekóva) upe ñe'ãvevúi ruguyrapére omoguahẽ hag̃ua umi ñe'ãvevúipe oñembopyahu jey hag̃ua (oñemohenyhẽvo *oxígeno*-gui), ivorekue asu pegua ombosyry tuguy orekóva *oxígeno* upe tuguyrapevusu rupive oguahẽ meve oparupi.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tete
João Candido Portinari

**João Candido Portinari** (1939) ha'e peteĩ mbo'ehára ha haihára Pindoráma pegua. Tembiapoporã apohára Candido Portinari ta'ýra peteĩva, omoheñói ha omotenonde *[[Projeto Portinari]]*, atyvete oñangarekóva itúva hembiapokuére.

Heta ohai ha oikuaauka itúva hembiapokue rehegua, umi aranduka herakuãvéva apytépe oĩ *Menino de Brodowski*.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Pindoramagua
Ibn Jaldún

**Abū Zayd ‘Abdu r-Raman bin Muammad bin Khaldūn Al-Hadrami** (Túnez, 27 jasypo 1332-Káiro, 19 jasyapy 1406),ojeikuaáva  **Ibn Jaldún** ramo térã **Abenjaldún** ramo, ha'e akue peteĩ oñemoaranduitéva marandeko, yvyapekuaa, arandupykuaaty, avano'õ ha virurekokuaa rehe, musulmã ijypykue Andalusía peguáva, hogagua osẽ okañykuévo Yvate Áfrika-gui, amoite pe táva ko'ãga ojehero Túnez. Herakuãitéva hembiapokuére hérava *[[Muqaddima]]* térã *Prolegómenos*, omombe'úvo ha ohesa'ỹijóvo marandeko ha avarekokuaa rehe. Upéva niko iñaranduka ambuéva vorekue, *Kitāb al-ʻIbar* (Mbo'epykuéra Aranduka), omombe'úva yvóra rembiasakue.

Ibn Jaldún omba'apo opaichagua umi hetã sãmbyhyhárape guarã. Sapy'apy'a oñemoĩ chupe ka'irãime. Oiko Marrakech sapy'ami ha upéi Granada-pe. Upe rire ova Káirope, upépe omba'apo tekojojahára ramo omano meve.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove
Manuel

*Manuel Curros Enríquez
*Manuel Ortiz Guerrero
*Juan Manuel Frutos
*Joan Manuel Serrat

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Kióto

miniaturadeimagen|Kióto táva mbyte.
**Kióto** (京都市 *Kioto-chi*?) ha’e peteĩ táva ojetopáva Kióto huvichandápe, Hapõme. 

Hi’área ohupyty 827,83 km² ha oguereko 1.445.648 tavaygua (2005).

Ñemohenda:Hapõ táva
Zhu Xi

**Zhu Xi** (Chinañe'ẽme: 朱熹, 18 jasypa 1130 – 23 jasyrundy 1200) ha'e akue peteĩ iñarandúva Konfúsio rapégui Chína pegua omba'apóva Song ñamoñanga aja. Ha'e akue avei haihára, marandeko hesa'ỹijohára, mbo'ehára ha jokuaikuaahára. Ojehechakuaa chupe peteĩ umi mbohapy iñarandúva mba'eguasuvéva  Konfúsio rapépe. He organized the classic works of Confucianism and contributed to the philosophy of Konfúsio rape pyahu.Heñói Chína retãvore hérava Fujian. 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Chinagua
Han ñemoñanga

**Han ñemoñanga** (Chinañe'ẽ ymaguare: 漢朝 **n̥ˤar-s traw*, ha ko'ãgagua: 汉朝 *Hàncháo*) ha'e akue Chína mburuvi ñemoñanga mokõiha. Oñepyrũ amo ary 206 Kirito&nbsp;mboyve ha opa ary 220 Kirito&nbsp;rire. Ko ára pukukue oisãmbyhykuévo umi Han ñemoñangagua ojehechakuaa imba'ehetahague Chína rembiasakuépe, hembieja imba'eguasuitéva ha ko ára peve ojehecha Chína arandupýpe ha avano'õme. Ko ñemoñangágui ou ava aty tuichavéva réra Chína retãme, umi Chinagua Han.

Oisãmbyhykuévo ko ñemoñanga, Chína oikepa Konfúsio rapépe ha iñakãrapu'ã porãite hetaháicha: ñemitỹ, tembiapoporã, ñemu, oñembohetave tapichakuéra ha ohupyty hetakue amo 50 sua, tetã rembiapo oñemohenda hekoitépe ha heta ambuéva. Upe aja, Chína mburuvi ipu'akave arandupy ha ñesãmbyhy ñemyasãime umi yvýpe ko'ãga jahero Vienã, Mongólia ha Koréa. Oñemyasãivo kuarahyreike gotyo, omopyenda ko mburuvi pe Aopo'i Rape, ombojoajúva chupekuéra umi Eurásia retã ambuévare. Mbeguekatúpe Chínagui oiko upe aja tetã poguasu tuichavéva ko yvy ape ári. Konfúsio rape oiko mburuvi remimo'ã tee ramo. Jepémo oheja hikuái pe *legalismo* (Qin ñemoñanga remimo'ã tee he'íva oñesãmbyhy va'erã tetã tekome'ẽnte rehe ha jerovia'ỹre) umi tetã remimoĩmbyre *legalista* opyta gueteri tetã ñesãmbyhy pyendápe.

Pe marandeko hesa'ỹijohára herakuã porãvéva Chína rembiasápe, Sima Qian, heñói niko oisãmbyhykuévo Han ñemoñanga. Heta avei umi mba'e pyahu oñemboypýva oiko aja ko ñemoñanga, techapyrãme kuatia, oñemoheñói va'ekue upe aja.

Ho'a rire umi Han, oñepyrũ pe ára pukukue isarambipáva ojekuaáva Mbohapy Tavetã ramo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Chína rembiasakue
Karáchi

**Karáchi** ha'e táva orekovéva tapichakuéra Tetã Pakitãme, tetãvore Sind itavusu. Orekóvo amo 18 sua tapicha, oiko Pakitã táva mba'eguasuvéva, mba'ehetavéva ha oñeñemuvehápe. Ko távape ojejapo mba'e opaichagua, umi hepyvéva apytépe jareko ao ha pyahapy opaichagua, mba'yruguata, ygarata, mba'ekuéra móda, tekombo'e ha pohanokuaa rehegua.

Ko táva niko ojejuhu para Árave rembe'ýpe, ysyry Índo ñesẽhápe. Ha'e akue Pakitã tavusukue, oñemopu'ã meve táva Islamabad.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Pakistán
Ypa Tanganíka

**Ypa Tanganíka** ha'e peteĩ umi ypa guasu Áfrikape. Oñeimo'ã ha'eha ypa tuichavéva mokõiha y hetakuére, ha ypa hypyvéva mokõiha, ypa Vaikály rire, Sivériape. Ko ypa oñemyasãi irundy tetã rupive: Kóngo Jekopytyjoja Retã, Tãsáña, Vurundi ha Sámbia. Tanganíka y osyry Kóngo rupive oguahẽ meve paraguasu Atlántikope.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ypa Áfrika pegua
Galeano

*Eduardo Galeano
*Matilde Galeano
*Maneco Galeano
*David Abdón Galeano Olivera

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Paraguasu Ñembyvogua

**Paraguasu Ñembyvogua** ha'e opaite yguasu ojejuhúva Antártida jerekuévo. Ijapekue hína 20.327.000 km² ha oñemyasãi ohupyty peve 60° ñemby gotyo Yvy ape ári, upépe ojojuhu paraguasu Py'aguapy, Atlántiko ha Índiko ndive.

Y ro'yitéva ojejuhuhápe piraru opaichagua, yperana (techapyrãme: *[[aptenodytes patagonicus]]* ha *[[Yperana mburuvihára|aptenodytes forsteri]]*), kyjachuroto, piranare ha heta ambuéva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguasu
Julián

*Julián Alarcón
*Julián Augusto Saldívar
*Julián Rejala
*Reinaldo Julián Decoud Larrosa

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Tamerlán

**Tamerlán** (9 jasyrundy 1336 – 17 jasykõi 1405) ha'e akue peteĩ sãmbyhyhára ha ñorairõhára Tuykía-Mongólia pegua ojehechakuaáva peteĩ ñorairõkuaa ruvicha imba'eguasuitéva ramo yvy ape ári rembiasakuépe. Ha'e omoheñói Mburuvi timúrida ary 1370 jave, peteĩ tetã guasu ijepysóva umi yvýre ko'ãga jahero Ahyganitã, Tuykomenitã, Péysia, Síria, Kirigitã ha Georgia. Oñemomba'e avei Rrúsia vorekue ñembyvoguáre ha Índia pehẽnguemire, ondyrykuévo Ndéli ary 1398-pe. Ha'e oñembohéra "*[[Islã]] Kysepuku*" ha oipuru ijeroviapy hembiapópe. He is also known to have invented the Tamerlane Chess. In 1402, his vast empire stretched from Izmir on the Aegean coast in the west to Xinjiang in the east.

Tamerlán ndaha'éi Gengis Kan ñemoñarégui, hákatu he'i ha'ehague Gengis Kan hembiekovia, oparupi Mbyte Ásia tuichakuévo heta oporojuka oñorairõvo ha ondyrývo, oje'e amo 17 sua tapicha omano. Ho'a rire pe mburuvi ha'e omopyenda, omano riremi, oike hendakuépe umi mburuvi musulmã.

Omano Tamerlán ondyrypotávo Chína rehe, ohasa rire yvy ro'yite rupi umi iñorairõhára ndive, ija hese mba'asypararã vai.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove
Kora (tembipu)

**Kora** ha’e peteĩ tembipu oguerekóva 20 térã 21 sã, ysapu ha mbaraka’i jehe’a, Áfirika retãnguéra Vurukína Fáso, Gámbia, Ginéa, Ginéa Mbisáu ha Senegála mba’etee.
miniaturadeimagen|Peteĩ kora.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembipu
Félix

*Félix de Guarania
*José Félix Estigarribia
*José Félix Bogado
*Félix Toranzos
*José Félix Bogado

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Emiliano

*Emiliano González Navero
*Emiliano R. Fernández
## Ehecha avei
*Emilio

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Voynich kuatiahaipyre

**Voynich kuatiahaipyre** ha’e peteĩ aranduka ha’ãngáva, ojehaíva pópe peteĩ ñe’ẽme ojeikuaa’ỹvape peteĩ térã hetave haihára ojeikuaa’ỹvare. Héra ou peteĩ aranduka ñemuháragui, Wilfrid M. Voynich (1865-1930), ojoguava’ekue ko aranduka ary 1912 jave.
miniaturadeimagen|Peteĩ kuatiarogue Voynich kuatiahaipyre rehegua.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Aranduka
Ensíma

**Ensíma** térã ***enzima*** ha'e peteĩ *[[molécula]]* *[[proteína]]*-gui ijapopyréva oĩva umi tekoveapỹime ha omba'apóva ñemoambue kímiko mbopya'eveha ramo. Ondopái hikuái ombopya'evévo umi ñemoambue kímiko.

Haimete opa umi ñemoambue kímiko ha tekovekuaaty rehegua tekotevẽ umi ensíma. Oipurúvo umi ensíma, ko'ã ñemoambue kímika rehegua ipya'eve oikóramo hese'ỹre.p39

Techapyrã, ñande rete rekópe jaiporu ensíma ojapo hag̃ua opa mba'e ñaikotevẽva jaikove hag̃ua.

Anselme Payen ohecha'ypy va'ekue peteĩ ensíma ary 1833 jave.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekovekuaaty
John Maynard Keynes

**John Maynard Keynes** (5 jasypoteĩ 1883 – 21 jasyrundy 1946) ha'e akue peteĩ virurekokuaahára Tavetã Joaju pegua, peteĩ umi herakuãvéva sa'ary XX pegua. Hembiapokue ha hemimo'ã ojehero Keynes virurekokuaa ha imba'eguasuite tetãnguéra ñemu ha ñesãmbyhy rembikuaápe. Hemimo'ã herakuãvéva he'i tetã ñesãmbyhy oipuru va'erãha ipirapire ojoko hag̃ua umi mba'e vai ikatúva oiko ñemu'apópe.

Peteĩ umi mba'e pyahúva ikatu jajuhu hembiapokuépe hína he'ívo *[[capitalismo]]* añónte noporomomba'apopái ha nombojojái "mba'eapoha" ha "mba'epuruha".

Oñepyrũ mboyve omba'apo virurekokuaa ñehesa'ỹijópe, heta oñemoarandu arandupykuaaty, ñe'ẽporãhaipyre ha papapykuaa rupive.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Tavetã Joajugua
Júlia Lopes de Almeida

**Júlia Valentim da Silveira Lopes de Almeida** (24 jasyporundy 1862-30 jasypo 1934) ha'e akue peteĩ haihára ha marandu'asãihára Pindoráma pegua ohekáva kuñareko, tekoha jeporu porã ha tembiguái reko ñembogue. Ha'e ojejuhu umi kuña apytépe hetãme oñemboherakuã porã "haihára tee" ramo. Omenda ñe'ẽpapára Poytugagua Filinto de Almeida rehe. 

Omba'apo aja, 50 ary pukukuévo, ohaikuaa opaichagua. Jepémo, tembiasagua'u ohai va'ekue pe hetavéva ko'ãga oñemomba'eguasu, upéva niko ohai omomorãvo Emile Zolá ha Guy de Maupassant rembiapokue. Umi tembiasagua'u herakuãvéva ha'e *Memórias de Marta*, *A família Medeiros* ha *A falência*. Heta omomba'eguasu ichupe umi haihára Aluísio Azevedo, João do Rio ha João Luso, ko'ãga ojegueromandu'a ichupe peteĩ ohekáva tekoiterape kuñanguérape ha toñemboguepa tembiguái reko.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Pindoramagua
1809

**1809** - ary.

## Tembiasa
* Aiti oguereko sãsõ.

## Oararecha'akue

## Omano'akue

----

...1808-1809-1810...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
Gustav Mahler

**Gustav Mahler** (Kaliště, Voémia, ko'ãga Chekía, 7 jasypokõi de 1860-Viéna, 18 jasypo 1911) ha'e akue peteĩ pupoty apohára ha mbopuvaaty oisãmbyhýva Áuteria-Voémia pegua. Hembiapokue oiko umi imba'eguasuvéva py'aitegua reko riregua ára pukukuégui, Richard Strauss rembiapokue ykére.

Sa'ary XX ñepyrũme, Gustav Mahler ojejuhu umi mbopuvaaty ha ópera oisãmbyhýva imba'eguasuvéva apytépe.

Mbeguehápe ojehechakuaa Mahler rembiapokuépe, oikohaguéicha Anton Bruckner-pe, upe niko oiko ipyahuitégui hembiapokue, hasyite ojejuhu hag̃ua ijojaharã, ha hetave umi nasikuéra Alemáña ha Áuteriape, Mahler niko peteĩ hudío ha nasikuéra he'i akue hudío rembiapokue ivaihague. Upévare, opa rire Ñorairõ Guasu Mokõiha, Mahler herakuã porãve ha ojehechakuaa peteĩ umi ikatupyryvéva yvy ape ári.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove
Santiago

*Santiago (Paraguái)
*Santiago de Chile
*Santiago de Compostela
*Ypa'ũ Santiago
*Santiago Leguizamón
*Tupão guasu Santiago de Compostela
*Moisés Santiago Bertoni

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Troche

*Mauricio José Troche (1785−), militar paraguayo
*Horacio Troche (1935−2014), futbolista uruguayo

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Hernández

*José Hernández (1834–1886), ñe'ẽpapára Argentina-ygua
*Xavi Hernández (1980−), vakapipopo ha'ãhára ha gerente español

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
1616

**1616** - ary

## Oararecha'akue

## Omano'akue
*Inka Garcilaso de la Vega - 23 jasyrundy 
*Miguel de Cervantes - 22 jasyrundy 
----

...1615-1616-1617...

Ñemohenda:Ary 1600 - 1699
1562

**1562** - ary

## Oararecha'akue
*Lope de Vega - 25 jasypateĩ 

## Omano'akue

----

...1561-1562-1563...

Ñemohenda:Ary 1500 - 1599
1635

**1635** - ary

## Oararecha'akue

## Omano'akue
*Lope de Vega - 27 jasypoapy 
----

...1634-1635-1636...

Ñemohenda:Ary 1600 - 1699
1627

**1627** - ary

## Oararecha'akue
*Robert Boyle - 25 jasyteĩ 

## Omano'akue

----

...1626-1627-1628...

Ñemohenda:Ary 1600 - 1699
1685

**1685** - ary

## Oararecha'akue
*Georg Friedrich Händel - 5 jasyapy 

## Omano'akue

----

...1684-1685-1686...

Ñemohenda:Ary 1600 - 1699
1539

**1539** - ary

## Oararecha'akue
*Inka Garcilaso de la Vega - 12 jasyrundy 

## Omano'akue

----

...1538-1539-1540...

Ñemohenda:Ary 1500 - 1599
1834

**1834** - ary

## Oararecha'akue
*José Hernández - 10 jasypateĩ 

## Omano'akue

----

...1833-1834-1835...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1759

**1759** - ary

## Oararecha'akue

## Omano'akue
*Georg Friedrich Händel - 14 jasyrundy 

----

...1758-1759-1760...

Ñemohenda:Ary 1700 - 1799
1770

**1770** - ary

## Oararecha'akue
*Georg Wilhelm Friedrich Hegel - 27 jasypoapy 

## Omano'akue

----

...1769-1770-1771...

Ñemohenda:Ary 1700 - 1799
1831

**1831** - ary

## Oararecha'akue

## Omano'akue
*Georg Wilhelm Friedrich Hegel - 14 jasypateĩ

----

...1830-1831-1832...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1483

**1483** - ary

## Oararecha'akue

*Rafael - 6 jasyrundy 

## Omano'akue
----

...1482-1483-1484...

Ñemohenda:Ary 1400 - 1499
1839

**1839** - ary

## Oararecha'akue
*Natalicio de María Talavera - 8 jasyporundy 

## Omano'akue

----

...1838-1839-1840...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1743

**1743** - ary

## Oararecha'akue
* Thomas Jefferson - 13 jasyrundy

## Omano'akue

----

...1742-1743-1744...

Ñemohenda:Ary 1700 - 1799
1847

**1847** - ary

## Oararecha'akue
* Thomas Edison - 11 jasykõi

## Omano'akue

----

...1846-1847-1848...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1744

**1744** - ary

## Oararecha'akue
*Tomás Antônio Gonzaga - 11 jasypoapy 

## Omano'akue

----

...1743-1744-1745...

Ñemohenda:Ary 1700 - 1799
1224

**1224** - ary

## Oararecha'akue
* Tomás de Aquino

## Omano'akue

----

...1223-1224-1225...

Ñemohenda:Ary 1200 - 1299
1274

**1274** - ary

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Tomás de Aquino - 7 jasyapy
----

...1273-1274-1275...

Ñemohenda:Ary 1200 - 1299
Irrazábal

*Luís Irrazábal (1891−1958), comandante militar paraguayo
*Julio Irrazábal (1980−), futbolista paraguayo

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
1475

**1475** - ary

## Oararecha'akue

* Michelangelo - 16 jasyapy 

## Omano'akue
----

...1474-1475-1476...

Ñemohenda:Ary 1400 - 1499
1564

**1564** - ary

## Oararecha'akue

## Omano'akue
*Michelangelo - 18 jasykõi 
----

...1563-1564-1565...

Ñemohenda:Ary 1500 - 1599
Américo

*Américo Brasiliense, táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope
*Américo Pérez Peña (1937−), músico paraguayo

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
1777

**1777** - ary

## Oararecha'akue
*Carl Friedrich Gauss - 30 jasyrundy 
*José Félix Bogado - 7 jasypateĩ 
## Omano'akue

----

...1776-1777-1778...

Ñemohenda:Ary 1700 - 1799
1855

**1855** - ary

## Oararecha'akue

## Omano'akue

*Carl Friedrich Gauss - 23 jasykõi 
----

...1854-1855-1856...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1547

**1547** - ary

## Oararecha'akue
* Miguel de Cervantes - 29 jasyporundy 

## Omano'akue

----

...1546-1547-1548...

Ñemohenda:Ary 1500 - 1599
1829

**1829** ary.

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* José Félix Bogado - 21 jasypateĩ

----

...1828-1829-1830...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
Bareiro

*Cándido Bareiro (1833−1880), politico paraguayo
*Carlos Lara Bareiro (1914−1987), músico paraguayo
*Rubén Bareiro Saguier (1930−2014), haihára paraguayo

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Ortiz

*Toni Ortiz Mayans (1908−1995), escritor ha compositor paraguayo
*Manuel Ortiz Guerrero (1897−1933), poeta ha músico paraguayo

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Vargas

*Francisco Hosé Vargas pegua (1843−), mbo'ehára paraguayo
*José Gregorio Vargas (1982−), baloncestista Venesuélagua
*Mario Vargas Llosa (1936−), novelista, periodista, ensayista ha ex político peruano

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
Guggiari

*Hermann Guggiari (1924−2012), ingeniero ha escultor Paraguaigua
*Pedro Bruno Guggiari (1885−1933), político guasu Paraguaigua

Ñemohenda:Myesakãrã Rehegua
1846

**1846** ary.

## Tembiasakue

## Oararecha'akue
* Benigno Ferreira - 13 jasyteĩ

## Omano'akue

----

...1845-1846-1847...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
Angkor Wat

**Angkor Wat** ha'e opy ha Indu jerovia róga marangatu tuichavéva. Ko óga guasu ojejuhu tetã Kambójape, hemerekuéra tavaguasu ymaguare hi'aguĩva, ha oñemopu'ã va'ekue sa'ary XII jave.

Angkor Wat-gui oiko tetã Kambója rembiechauka teéva, ikatu ojehecha ha'anga ko tetã poyvípe. Ára 14 jasypakõi 1992 Unesco omoĩ ko óga guasu umi *[[Yvypóra reko rembiejakue]]* apytépe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Kambója
Angóla

**Angóla**, héra tee niko **Tavakuairetã Angóla** (peroñe'ẽme, *República de Angola*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojajuhúva Áfrika vorekue yvyvoguápe ha oñohembe'ýva Namíviare ñemby gotyo, Sámbia ñemby kuarahyresẽ ngotyo, Kóngo Jekopytyjoja Retã yvate gotyo ha Tavakuairetã Kóngo yvate kuarahyreike gotyo, paraguasu Atlántiko rembe'y katu ojejuhu kuarahyreike gotyo. Itavusu hína Luánda ha ko tetã okápe yvate gotyo ojejuhu yvy vorekue hérava Kavínda.

Umíva Poytuga pegua omopu'ã va'ekue hekoharã Angóla rembe'y paraguasúpe sa'ary XVI guive ha upépe oiko umi Angóla ypykuévandi. Sa'ary XIX pukukuévo, umi Poytugagua ipu'akave Angólape ha oikepa tetã mbytépe, upéicha ojapo hikuái ikolónia, jepémo ndaikatúi ipu'akaite ohenonde'a peve umi Mbundakuérare ary 1920 jave ha omoinge rire ka'irãime imburuvichavete Mwene Mbandu Kapova I.

Angóla oñemosãso Poytuga poguýgui ára 11 jasypateĩ 1975, oiko rire ñorairõ mbuku vaíva (ojepysóva 1961 guive amo 1975 peve). Jepémo, isãsopa rire, ko tetã ojehecha jey ñorairõ guasúpe oikokuévo Angóla retãygua ñorairõ, oñepyrũ ary 1975 ha opa 2002 jave, ombojetu'u va'ekue ko ñorairõme umi ipiretĩva Yvyáfrika *[[apartheid]]* pegua oporomboykéva ipiresa'ýre ha upe *dictador* Mobutu Sese Seko tetã Sáire pegua. Angóla yvy guýpe henyhẽmba kuarepotígui ha itakyrágui, imba'ehetave arykuéra 1990 guive, tuichaitépe opa rire ñorairõ guasu.


Ta'ãnga:Luanda Bay 5 - panoramio (cropped).jpg|Luánda niko Angóla tavusu
Ta'ãnga:Offshore_platform_on_move_to_final_destination,_Ilha_de_Luanda_(cropped).JPG|Itakyra Angólape
Ta'ãnga:TAAG_Angola_Airlines_Boeing_737-200Adv_D2-TBD_CDG_July_1986.png|Aviõ Angolagua Parĩme
Ta'ãnga:Kalandula_waterfalls_of_the_Lucala-River_in_Malange,_Angola.JPG|Chororo Kalandúla
Ta'ãnga:Praia_de_Benguela_(cropped).jpg|Benkéla
Ta'ãnga:Vladimir_Putin_and_João_Lourenço,_26_july_2018_(3)_(cropped).jpg|Angola mburuvicha, João Lourenço


## Mandu'apy
Ñe'ãsoro

**Ñe'ãsoro** niko oiko oñembotýramo sapy'aitépe peteĩ tuguy rape ñe'ãme. Tuguy rape omoguahẽ tuguy ha *[[Tatarapo|oxígeno]]*. Oñembotýrõ peteĩ tuguy rape ñe'ãme, tuguy noguahẽi peteĩ ñe'ã vorekuépe ha upe vorekuépe ndorekói hi'oxígeno-rã. Ndaipóri ramo peteĩ tapicha ñe'ãme tuguy ha oxígeno tekotevẽháicha, ipyti'a rasýta, hi'areite ramo ha ne'ĩra oguahẽ tuguy iñe'ãme, omanóta ñe'ã vorekue ndorekóiva tuguy.

Oĩ ramo peteĩ iñe'ãsoróva, pya'eite ojegueraha va'erã chupe tasyópe oñepohano hag̃ua, oñeñangareko ramo hese mandivoi iñe'ãsoro rire, nera'e nomanomo'ãi ha ikatu oñemoporã iñe'ã vorekue oñembyaíva.

Upéicha omano hetave kuimba'e ha kuña yvy ape ári, iñe'ãsoro rire, ndaipóri mba'asy ambuéva oporojukavéva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'asy
Kalifáto Mbohapyha

**Kalifáto Mbohapyha** térã **Kalifáto avasi** ha'e akue peteĩ umi irundy mburuvi árave Islã rekorãre oñesãmbyhýva. Kóva niko oparupi omyengovia va'ekue Kalifáto oméja ñesãmbyhy, ndoikéi añónte Andalusía yvýpe.

Abbas ñemoñarekuéra omoñepu'ã ko mburuvi ary 750 jave, kóva ha'e va'ekue Maóma itío, upévare ikatu ojehero avei ko tetã "avasi" térã "avásida", ñe'ẽ oúva karaiñe'ẽgui ha he'ise Abbas mba'éva. Oipe'a hikuái ñesãmbyhýgui umi Oméja ñemoñanga ha upéi oiporavo hikuái Bagdad itavusurã, upe aja imba'ehetave ha oñembotuichave ko táva, oiko 200 ary pukukuévo ha opa ary 1258 jave, Mongólia Mburuvi ondyry rire táva Bagdad rehe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mburuvi
Kusuviru'ũ

**Kusuviru'ũ** ha'e yvytu puku ha pochy oipeju hatã vaíva, peteĩ ijapýra opoko yvýre ha ijapýra yvatevéva ojoaju araíre yvágape. Jepémo ndahi'aréi ha ndaituichaitéi, kóva niko yvytu mbaretevéva ojepoíva yvy ape ári ha jerekuévo ohundipa. Hetave kusuviru'ũ ohupyty amo 65 térã 180 km/h oipejúvo, ha ituichakue amo 75 *metro*, ikatu ohasa heta kilómetro rupi oguete mboyve. Umi ipochyvéva ikatu ohupyty 450 km/h térã hetave, ituichakue amo 2 km ha opoko yvýre amo 100 km pukukuévo.

Ohasávo kusuviru'ũ, oitypa ogakuéra ha ikatu ohundipa peteĩ táva. Ko yvytu pochy ikatu ojehecha oparupi, tuichaitépe Amérika Retãvorekuéra Joaju mbytépe ha Ñemby Amérika vorekue ojeheróva *Pasillo de los Tornados* térã *Corredor dos tornados* (kusuviru'ũ hasaha'i, karaiñe'ẽme ha peroñe'ẽme), ojepysóva yvate ha mbyte Arahentína, ñemby kuarahyreike Brasil, ñemby Paraguái ha Uruguái rehe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ararova
Héctor Da Ponte

**Héctor Da Ponte** (Turín, 1879-Paraguay, 1956) ha'e akue peteĩ moha'angahára Itália omba'apo Paraguáipe. Ojehechakuaa chupe pe omoñepyrũva ramo omoha'anga Paraguái ypykuekuéra, jepémo heta omoha'anga avei marandeko, kokue, mburuvichakuéra ha okaragua rehegua.

Hembiapokue ikatu ojehecha Museo Nacional de Bellas Artes-pe, táva Paraguaýpe,  upépe ojejuhu umi ta'anga ha'éva “El Oratorio”, “Ytapytapunta al atardecer” ha “Río Paraguay”.

## Hekove
Iñarandukápe *Treinta y tres nombres en las artes plásticas paraguayas*, haihára Josefina Plá omombe'u Héctor Da Ponte oñembokatupyry Itáliape sa'ary XIX pahápe. Oñemoarandupa rire, Da Ponte oguahẽ Paraguáipe ha amo 60 ary pukukuévo omba'apo omoha'angávo ha ombo'évo ñembosa'y rembikuaa.

Julio Mornet ndive, Hector Da Ponte omboypy peteĩ Tembiapoporã Apoha upe *Instituto Paraguayo* rógape, upépe oñembokatupyry hetaite moha'angahára Paraguái pegua.

## Hembiapokue
Da Ponte rembiapokue hetáva ha opaichaguáva. Techapyrãme jareko Mburuvicha Emilio Aceval ra'anga; “Batalla de Curupayty” ha “Los defensores de la bandera tricolor” (Paraguái Ñorairõ ra'angakuéra); “Vuelta de la fuente”, “Idilio campestre”, “El tropero” (ta'angakuéra ohechaukáva Paraguái reko tee ha tavarandu), ha hetaite ambuéva ojehechahápe kokue, kampáña ha teko okaragua.

## Mandu'apy

## Joajuha
* Centro Cultural de la República El Cabildo
* Diccionario Biográfico "FORJADORES DEL PARAGUAY", Primera Edición enero de 2000. Distribuidora Quevedo de Ediciones. Buenos Aires, Argentina.

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Kanagáua y apeno guasu

***Kanagáua y apeno guasu*** ha'e peteĩ ta'ãngakarãi rembiapokue ojapo Hokusai, tembiapoporã apohára Hapõ retãygua. 

Ko tembiapoporã ojejapo amo ary 1830 térã 1833, upéva niko oiko ára Edo jave. Kóva ta'anga peteĩha oĩva *[[Mbohapypa poteĩ yvyty Fúji ra'anga]]* rysýipe. Ko ta'angápe ojehecha peteĩ y apeno ojepoíva ygakuéra ári táva Kanagáua rembe'ýpe. Karai Hokusai oipuru aporeko hérava ukiyo-e ojapo hag̃ua ko ta'anga.

Kóva niko Hokusai rembiapokue herakuãvéva ha peteĩ umi ojeikuaavéva yvy ape ári.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembiapoporã
Jane Austen

**Jane Austen** (Steventon, 16 jasypakõi 1775-Winchester, 18 jasypokõi 1817) ha'e akue peteĩ tembiasagua'u haihára Ingyatérra pegua. Oipurukuaa porãgui ñe'ẽ oporombopukáva, hembiapokue ojejuhu umi imomorãmbyre apytépe ingleñe'ẽme, upéicha avei, ko'ãga peve heta oñemoñe'ẽ iñarandukakuéra.

Heñói táva Steventon-pe (Hampshire). Iñemoñare ou umi mburuvicha okaraygua Tavetã Joaju pegua, hembiapokue katu heta omombe'u kóvare, oñe'ẽvo ñemenda ha teko ogagua. Heta jey ojejapo ta'angamýi hembiapokuégui ha hekove rembiaságui avei.

## Hembiapokue

**Tembiasagua'u**
* *[[Sense and Sensibility]]* (1811)
* *[[Pride and Prejudice]]* (1813)
* *[[Mansfield Park]]* (1814)
* *[[Emma (tembiasagua'u)|Emma]]* (1815)
* *[[Northanger Abbey]]* (1818, omano rire)
* *[[Persuasion (tembiasagua'u)|Persuasion]]* (1818,  omano rire)
* *[[Lady Susan]]* (1871,  omano rire)
**Ndaikatúiva omohu'ãmba**
* *The Watsons* (1804)
* *Sanditon* (1817)
**Ambuéva**
* *Sir Charles Grandison* (1793, 1800)
* *Plan of a Novel* (1815)
* Poems (1796–1817)
* Prayers (1796–1817)
* Letters (1796–1817)

**Juvenilia—Volume the First** (1787–1793)
* Frederic & Elfrida
* Jack & Alice
* Edgar & Emma
* Henry and Eliza
* The Adventures of Mr. Harley
* Sir William Mountague
* Memoirs of Mr. Clifford
* The Beautifull Cassandra
* Amelia Webster
* The Visit
* The Mystery
* The Three Sisters
* A Fragment
* A beautiful description
* The generous Curate
* Ode to Pity

**Juvenilia—Volume the Second** (1787–1793)
* Love and Freindship
* Lesley Castle
* The History of England
* A Collection of Letters
* The female philosopher
* The first Act of a Comedy
* A Letter from a Young Lady
* A Tour through Wales
* A Tale
**Juvenilia—Volume the Third** (1787–1793)
* Evelyn
* Catharine, or The Bower

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Ingyaterragua
Matsuo Bashō

**Matsuo Munefusa**, ojeikuaavéva **Matsuo Bashō** ramo (Hapõñe’ẽme: 松尾芭蕉, 1644 - 28 jasypateĩ, 1694) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Hapõ megua. Herakuãite *[[haiku]]* haihára tuichavéva ramo, haiku niko ñe'ẽpoty Hapõ tavarandúpe. Matsuo rembiapokuépe ikatu jajuhu ñemombe'u tekoha ha arajere rehegua.

He'iháicha Hapõ tavarandu, Matsuo Munefusa ojehero *Basho* añónte (oje'e va'erã 'vacho'), hogagua rerajoapy'ỹre. Ha'e oĩ umi haihára tuichavéva ára Edo pegua apytépe ha tuichaite omoherakuã haiku ñe'ẽpoty.

## Hekove ha hembiapokue

Heñói táva Iga-pe, hogagua samurái (ñorairõhára). Heta ary oiko rire samurái ramo, oñepyrũ ohai ñe'ẽpoty ha oheja samurái rekógui ary 1666 jave.

Ary 1675 jave, ova Edo-pe, táva ko'ãga ojehero Tókio, ha oñembokatupyry haiku haihára ramo.

Hekove pukukue, Basho oguata ha oikundaha hetã mombyry ohóvo. Oikundahávo ikatupyryve ñe'ẽpoty apópe. Py'ỹinte oheja hógagui oho hag̃ua hemimbo'ekuéra rógape ojoapo joa hikuái haiku.

Iñaranduka herakuãvéva niko *[[Oku no Hosomichi]]* ("Tape po'i Yvateitevogua rupi"), ohai va'ekue oho rire oikundaha mombyry hemimbo'ekuérandi.

Peteĩ haiku herakuãite Basho mba'éva kóva hína:

:: *Kono michi ya yuku hito nashi ni aki no kure*

::: Ndaipóri avave
::: oguata ko tapére.
::: Araroguekúi pytũmby.

Basho omano hasývagui araroguekúi 1694 jave, táva Osákape, oiko aja hemimbo'e rógape ha mombyry hógagui. Omano mboyvemi, ohai peteĩ haiku:

:*Tabini yande / yume ha kareno wo / kake meguru*
::Cherasy aguatakuévo
::oikorei che kerayvoty
::ñu ojejaho'íva kapi'i pirúpe

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Hapõgua
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára
Lord Byron

**George Gordon Byron** (22 jasyteĩ 1788 – 19 jasyrundy 1824) ha'e akue peteĩ karai, mburuvicha ha ñe'ẽpapára Ingyatérra pegua. Herakuãite ikatupyrývagui ñe'ẽpoty apópe ha omotenondévagui tembiapoporã ñemyasãi hérava py'aitegua reko.

Ojehechakuaa chupe umi ñe'ẽpapára Europagua tuichavéva apytépe, hetaitéva umi ko ára peve omoñe'ẽ hembiapokue. Iñe'ẽpoty ojeikuaavéva apytépe jareko*Childe Harold's Pilgrimage* ha*Don Juan*.

Lord Byron herakuãite avei hekove rembiasáre, oiko tie'ỹ, ikichiha hetáva ha oipuruvai ipirapire. Oñorairõkuri umi Gyrésia retãygua yképe isãsore ha upéicha omano iñakãnundu vaipa rire.

Itajýra, Ada Lovelace, herakuã porã oipytyvõgui Charles Babbage-pe ojapokuévo peteĩ kombutadóra mboyveguáva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Ingyaterragua
Ovídio

**Publio Ovidio Nasón**&thinsp; (Sulmona, 20 jasyapy 43&nbsp;a.&nbsp;C.-Tomis, 17 jasyapy 17&nbsp;d.&nbsp;C.) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Rróma Ymaguare pegua. Hembiapokue herakuãvéva hína *[[Arte de amar]]* (*Ars amatoria* iñe'ẽ teépe ha "Mborayhu aporeko" avañe'ẽme) ha *[[Las metamorfosis]]* (*Metamorphoseis*, "Ñemoambue"), mokõiva ñe'ẽpotýicha ojehai; ko mokõiha katu omombe'u mba'éichapa oñemopyenda Yvy ha ombyaty mombe'ugua'u Gyrésia Ymaguare pegua oñembojojávo Rróma rekópe; ojekuaa porã avei hembiapokue hérava *[[Heroidas]]*, kuatiañe'ẽnguéra mborayhu rehegua, ha *[[Tristia]]*, ñe'ẽpoty ojahe'óva omombe'úvo oiko mombyryete va'erã hetãgui.

Ovídio-pe ojehechakuaa peteĩ umi mbohapy ñe'ẽpapára tuichavéva latinañe'ẽme, Virgílio ha Orásio yképe. Hetaite oñemoñe'ẽ hembiapokue Ára Mbytegua ha *[[Renacimiento]]* pukukuévo.

## Marandu'i

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára
Py'aitegua reko

**Py'aitegua reko** térã ***romanticismo***  ha'e tembiapoporã, ñe'ẽporãhaipyre ha pupoty ñemyasãi oiko va'ekue saro'y XVIII pahápe oñepyrũkuévo Tavetã Joaju ha Alemáñame.

Ko tembiapoporã ñemyasãi he'i imba'eguasuiteha niko yvypóra reko tee, remiandu, jepy'amongeta, rembipota jehechauka, tavarandu, mombe'ugua'u ha opamba'e oúva yvypóra py'aitégui. Kóva heñói ombohováivo Ára Mba'ekuaáva ha Mba'aporeko Ñepu'ã rehe. Ombohovái avei umi ojaposévare "tekohágui ha tekoteégui" peteĩ tembikuaaty ndaikatéiva. 

Ko ñemyasãigui heñói heta tembiapoporã ambuéva ko'ãga ojeheróva py'aitegua reko riregua.

## Techapyrã
### Tavetã Joaju
* William Wordsworth
* Samuel Taylor Coleridge
* Lord Byron
* Shelley
* William Blake
* Robert Burns
* Walter Scott
* J. M. W. Turner

### Alemáña
* Goethe
* Hegel
* Schiller
* Beethoven
* Joyke'y Grimm

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembiapoporã
Virgílio

**Publio Virgilio Marón**&thinsp; (Virgilio, 70&nbsp;a.&nbsp;C.-Brundisium, 19&nbsp;a.&nbsp;C.), ojeikuaavéva **Virgílio** térã **Virihílio** ramo, ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Rróma Ymaguare pegua, ojapo va'ekue umi aranduka herakuãitéva hérava *[[Eneida]]*, *[[Bucólicas]]* ha *[[Geórgicas]]*. Ohai latinañe'ẽme ha heta omombe'u tupãnguéra ha jerovia rehegua. Ko ñe'ẽpapára osẽ Dante Alighieri rembiapokuépe hérava *[[Divina comedia]]*, oikohápe sãmbyhyhára ramo *[[Infierno (Divina comedia)|Infierno]]* ha *[[Purgatorio (Divina comedia)|Purgatorio]]* rupive.

Oñembokatupyry Mantua, Cremona, Milán, Rróma ha Nápoles mbo'ehaokuérape ha hekove pukukuévo akóinte oiko umi arandupy mokyre'ỹhára herakuãvéva apytépe. Oñemoarandu heta tembikuaatýpe, ha'éva arandupykuaaty, papapykuaa ha ñe'ẽkuaa.

Hembiapokuépe ikatu jajuhu ñemombe'u kate omoha'anga porãitéva mba'éichapa tapichakuéra upe aja, hemimo'ã, hembipota ha ijehasa'asy.

## Marandu'i

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára
Robert Oppenheimer

**Julius Robert Oppenheimer** (Táva Nueva York, 22 jasyrundy 1904-New Jersey; 18 jasykõi 1967) ha'e akue peteĩ mba'erekokuaahára Amérika Retãvorekuéra Joaju pegua ijypykuéva hudío. Kóva ko oñembohérava «mboka atómiko túva» heta omba'apógui Manhattan Rembiaporãme, aponde'a guasu omoheñói va'ekue umi mboka oipurúva tumingue'a mbaretekue, oiko aja Ñorairõ Guasu Mokõiha. Mboka atómiko peteĩha okapu techaukahápe ára 16 jasypokõi 1945, Méhiko Pyahúpe, Tetãvorekuéra Joaju. Kurivévo he'i Oppenheimer ojepy'amongetahague iñakãme okapukuévo mboka guasu umi ñe'ẽpoty aranduka Indu jerovia mba'éva hérava *[[Bhagavad-gītā]]*: «Ãga katu oiko chehegui "Mano", yvykuéra mbyaiha».{{refn|group=lower-alpha|Oppenheimer dijo estas palabras en el documental de televisión *[http://www.atomicarchive.com/Movies/Movie8.shtml The Decision to Drop the Bomb]* de 1965. Akóinte Oppenheimer ohechauka iñembyasyha omano rire tapichakuéra noñorairõiva Hirochíma ha Nagasáki ojekapupakuévo ary 1945-pe.

Opa rire ñorairõguasu, omba'apo sãmbyhyhára ramo upe tetã remimoĩmbyrépe oñangarekóva tumingue'a mbaretekuére, upéicha heta ojerure ha oheka ani hag̃ua oñemboheta rei mboka atómiko. Upévare, hetã mburuvichakuéra omosẽ chugui hembiapógui ha omboyke chupe. Ha'e katu omba'apo gueteri mbo'ehára ramo ha 9 ary rire mburuvichakuéra John F. Kennedy ha Lyndon B. Johnson omomba'eguasu chupe ome'ẽkuévo chupe Jopói Enrico Fermi, ohechaukahápe upéicha oñemoherakuã porã jey .

Oppenheimer tuichamba'e ojapo mba'erekokuaápe ha mekánika kuántikape.

## Marandu'i

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua