Ñe'ẽpoty Guaraníme

**ÑEꞋẼPOTY GUARANÍME – POESÍAS EN GUARANI**

1. **Ramon Silva** 

Ojeꞌe heñoihague 1840-pe, Aguaiꞌy, Karapeguápe. Ndahaꞌéi ku ojekuaaporãmbáva hekovekue. Ojeherovaꞌekue "Kangue Herréro". Oike avei Ñorairõ Guasúpe oipysyrõvo ñane retã. Hembiapo ojekuaavéva haꞌe "Che lucéro Aguaiꞌy".

*CHE LUCERO AGUAIꞋY.*                      

Che áma che señora Najuhúi ndejoguava 			
Péamo nde tyvyta 			
Yvágare oñepinta 			

II 					
Che áma che señora 			
Ndajuhúi ndejoguaha 			
Nde resa ojajái jajái 			
Ni lucero nombojojái 			

III 					
Arai morotĩ poty 			
Opaite chembyesay 			
Che lucero Aguaiꞌy 			
Ombojojáva kuarahy 			

IV
Neporã ha nepotĩ
Rehesape ha remimbi,
Opa ojeroky roky
Che lucero Aguaiꞌy. 

V
Toiko aipo ñorairõ
Tove cañón tokororõ
Nderehe che korasõ
Che rekove jepe toso

VI
Toñehẽ pe che ruguy
Tosyry che resay,
Esperanza taipoty
Che lucero Aguaiꞌy

VII
Itriste ha ñambyasy
Oikekuévo kuarahy,
Ambojoja máske che sy
Nderehe che tupãsy

FIN...........

2.**Félix Fernández** 

Heñoiꞌakue Itauguápe, 1897-me. Imitãrusu guive ohai ñeꞌẽpoty guaraníme. Haꞌe avei Guarani ñohaꞌãnga (*teatro*) moñepyrũha. Ohai: "Cerro Kora", "Ñasaindýpe", "*Reservista* purahéi", "Vyꞌaꞌỹ jave", "Nde ratypykua", “Tupãsy Kaꞌakupe", "Cherendumi María Ana".

*NDE RATYPYKUA*

I
Epukavymína mitãkuña che mborayhu jára
Tahechajey nde juru mboypýri nde ratypykua
Nde rova yképe ikuãme oikutuvaꞌekue Ñandejára
Ha ipykoꞌẽmíva opyta opupu mborayhu ykua

II
Kaꞌaru pytũ jasy tomimbi nde rova mbytére
Ha tory rupápe toñoñañua ñane mborayhu
Tukaꞌẽ raꞌãvo oñondivete tojeity ojuapére
Tojahu hikuái nde ratypykuápe upe kaꞌaru

III
Epukavymína mitãkuña chepyꞌaraꞌãva
Hoyꞌumisetéko ipepo paráva upe ñahatĩ
Nde ratypykuápe guare ymínte oipyꞌajukáva
Ha ipepo akãmínte omoakỹsete mokõi panambi

IV
Nde rova yképe ikuãme oikutuvaꞌekue Ñandejára,
Ha ipykoꞌẽmíva opyta opupu mborayhu ykua,
Repukavymírõ mitãkuña che mborayhu jára,
Taropurahéi nde juru mboypýri nde ratypykua.

**3. Emiliano R. Fernández** 

Heñoiꞌakue Yvysunu, Guarambarépe, ary 1894-me. Itúva heravaꞌekue Silvestre Fernández ha isýkatu Bernarda Rivarola. 1914 guive ohai iñeꞌẽpoty. Oho oñorairõvo ñane retã rayhupápe Chako ñorairõme. Upe ñorarirõ aja, ary 1934-me, omendákuri María Belén Lugo-re. Omanókuri 15 jasyporundy 1949-me.

Ohai: "Adios trigueña resa yvoty", "Ahakuetévo", "Aháma che chína (che la reina)", "Alborada (en tu ventana)", "A mi florcita del Paraguay", "Causa neñaña", "Paraguaýpe del Paraguay", "Koꞌápe che avyꞌave", "Concepción jerére", “Che lucero ñemimby", "Chepochýma nendive", "Despierta mi Angelina", "En tu ventana", "Guavira poty", "La cautiva", "La útlima letra", "Nde juru mbyte", "Noches del Paraguay", "Ñesũháme", "Oda pasional", "Primavera", "Pyhare amangýpe", "Retén-pe pyhare", "Rojas Silva rekávo", "Salud che paraje-kue", "Siete notas musicales", "13 Tujutĩ", "Yvapovõ poty", ha heta ambue ñeꞌẽpoty.

*13 TUJUTĨ*

I
Che Papoapy regimiento
Tamoñarómente ojekuaa
Fortín Nanawa che campamento
La muralla viva ojeꞌeha

II
Na tahupimi mano a la viséra
Ha tambojoja che mbarakami
Amongaraívo Nanawa trinchera
Taropurahéi 13 Tujutĩ

III
Aropurahéita regimiento trece
Nanawa de gloria jeroviahaite
Ha ityvyrami regimiento siete
La muralla viva mopuꞌãhare

IV
Roꞌatamahágui tesaraietépe
Peteĩ koꞌẽme roñeñanduka
Roheja hagua ore raꞌyrépe
Pedestal de gloria omaꞌẽ hagua

IX
Modelo ore pópe Tujutĩ ore réra
Mitãꞌi pyatã lampinokuete
Guyra ha yvytu oñesũpehẽva
Ore rovasávo ohasa jave

X
Oikove pukúva mante ogueroviáne
Regimiento trece rapykuereta
Ha létra de óropema ojeguáne
Historia pyahu koꞌẽramogua

XI
Reínte Bolivia heko ensuguýva
Ndohechamoꞌãi y Paraguay
Oĩ haperãme ipopía rasýva
Trece Tujutĩ kavichu pochy

XII
Kundt-ko oimoꞌãnte yvypyro
Ojuhúta ápe pire pererĩ
Ha ojepo joka gríngo tuja výro
Nanawa rokẽme ojoso itĩ

XIII
Oguahẽ jave 20 de enero
Ikoꞌẽha ára vierne rovasy
Ohuaꞌĩvaꞌekue a sangre y fuego
Oikepávo ápe ña Boli memby 

XIV
Koꞌẽtĩ guive ore retén dos-pe
Kundt rembijokuái ndikatúi oike
Osẽgui hapére Rodolfito López
Mbokaꞌi ratápe ohovapete

XV
Umi 105 ipo apenóva
Mbohapy hendáguio ihuꞌu tata
Hechapyrãmi tatatĩ ojapóva
Ñu ha kaꞌaguy osununumba

XVI
Ñahendurõhína guyryry oikóva
Ndajaꞌeivoi jaikovetaha
Ndaipóri rupi ipyꞌa opopóva
Tape ndojuhúiva tembiguái ava

V
Oreave avei paraguayetéva
Soldado jaꞌérõ urundeꞌymi
Ndahaꞌéivante rojalavaséva
Noroikotevẽi ñererochichĩ

VI
Mi comando Irra hendive Brizuela
Mokõivevoi aña mbaraka
Ha el león chaqueño ijykerekuéra
Mayor Caballero ore ruvicha

VII
Cachorro de tigre suele ser ovéro
Mácho raꞌyre machíto jey
Oime kuatiápe 20 de enero
Peneñongatu peẽ mbohapy

VIII
Oimevevaꞌerãku ore raperãme
Ore raꞌãrõva laurelty pyahu
Ojupi hagua umíva ruꞌãme
Regimiento trece oñekuãmbopu

XVII
Ipyahẽ cañón ndosovéi metralla
Jáma mbokaꞌi ha yvate avión
Ha ni upevérõ ndokuꞌéi muralla
Omoĩvaꞌekue Quinta División

XVIII
Ñane tĩkoꞌõ oúvo yvytúre
Cañón ha mboka ratatĩ nengue
Ha ojoꞌa ári jahecha pe ñúre
Inevujoa Boli reꞌõngue

XIX
Avaꞌi akãngue koꞌápe ha pépe
Akãverakuéra omosarambi
A lo chirkaty machéte hãimbépe
Ikokuepeguáicha lo mitã okopi

XX
Péichane voi aipo añaretãme
La mbaꞌepochy ifunción jave
Ohecha, ohendúvamante ogueroviáne
Nanawa de gloria fárra karape

XXI
Otro pitopu Nanawa de gloria
Héra opytáma manduꞌarãmi
Oscribí chupe ipyahúva historia
Tamoñarõkuéra Trece Tujutĩ

XXII
Tuguyeta apytépe ou la victoria
Regimiento trece-pe opukavymi
Ága ikatúma heꞌi la historia
Ndopamoꞌãiha raza Guarani

XXIII
Na tajeꞌencuadrá mano a la viséra
Ha tamondoho che puraheimi
Amongaraíma Nanawa trinchéra
Ha che Regimiento Trece Tujutĩ

XXIV
Fortín Nanawa che campamento
La heroica Quinta che División
Número Trece che Regimiento
Ha solito el uno che Batallón.  

**4. Manuel Ortiz Guerrero**

Heñoiꞌakue 1893-pe, Villarrica-pe. Kuruvai ojapyhyꞌakue hete imitãrusúpe. Ohai: "Surgente", "Nubes del Este", "Panambi vera". Omanókuri Paraguaýpe, ára 8 jasypo 1933-pe.

*PANAMBI VERA*

I
Panambi che raperãme
Resẽva rejeroky
Nde pepo kuarahyꞌãme
Tamoraꞌe añeñotỹ

II
Nde réra oikóva ku eíra saitéicha che hayꞌokuápe
Ha omoheꞌẽva chéve amboyꞌúvo che resay
Ku ñuatĩndy rupi ñu kaꞌaguýre ñemoñahápe
Ikuꞌipáva che ánga che pópe huguy syry	

III
Reguejy hagua che pópe
Aikóva anga romuña
Ha torýpe torypápe
Che áripi rehasa

IV
Panambi ndéichagua Tupã rymba poku oime iporãva
Resẽ yvytu ndive che yvotytýre ndesaraki
Remimbivérõ ko che resápe remimbipáva
Tove mbaꞌéna nderapykuéri tañehundi.

**5. Francisco Martín Barrios**

Heñoiꞌakue San Juan Bautista-Misiones-pe, ary 1893-pe. Ijoykeꞌýkuri Agustín Pío Barrios (Mangore). Hendive oikundaha tetã ambue Amérika ha Europa-gua. Heta ary oikojepe Brasil-pe. Haꞌe avei upe omoñepyrũꞌakue ñohaꞌãnga Guaraníme. Omano Paraguaýpe ary 1939-pe. Ohai “Mariscal López”, “Tupãsy Kaꞌakupe” ha upe iporãvéva haꞌevahína “Che kuãirũ resa”.

*CHE KUÃIRŨ RESA*

I
Mbaꞌeguasuetéko ko che akãme oikéva
Ajepyꞌapy ha ndavyꞌavéi
Che ke ha che páype nacherendavéi
Ndaikuaaivoínte ko chéve ojehúva

II
Kyhápe añeno jahechápa ake
Ha mantérei añemyatimói
Chepijohapa, cheꞌyuhéi, cheremói
Ha ambojopyru kyha ha inimbe

III
Asẽ ajeity ku kapiꞌipépe
Che po mokõivépe añemoakãngyta
Mbyja oĩháicha entéro aipapa
Jahechápa upéicha apyta akemi

IV
Ha pe che resa ikãmbarei
Oimentevoi ko che akã ojoꞌóva
Ku kuãirũ resáicha cherehe oikóva
Ñaimoꞌã ohapýva pe che korasõ

V
Kokuehe aháma ahecha paꞌi
Hiꞌãitégui upérõ añemombeꞌu
Heꞌimínte chéve “Reporohayhu
Pohã Paraguáy emendavoi”

VI
Upévako hína pe chéve ojehúva
Tupãsy memby chemoakãnundúva
Ku oguatakuévo pehechángaꞌu
Haꞌete ipepóva ko anomeꞌũ

VII
Yvoty oĩháicha okukúi hapépe
Pe humby otytýi, pe hesa omimbi,
Ha ñane enkantáva omymýiva ohóvo
Ikamisa guýpe mokõi jeruti

VIII
Hague rokyũmba pe hova yke
Hetyma kyrỹi porãite guasu
Ikambuchimípako pe ijuru
Haꞌérõ ichupe “Taꞌu che eirete”

IX
Apoi nde ári yvytu pepo
Che ñeꞌẽnguemi tohendu haꞌe
Ko che mbaꞌasy che resa rupi oike
Ha che korasõme ojehaitypo.

**6. [[Ramón Silva|Ramón R. Silva]]**

Heñoiꞌakue Takumbu, Paraguaýpe, 1954-me. Ary 1993-pe, oiko chugui Licenciado Guarani ñeꞌẽme UNA-pe. Ohaíma heta aranduka, péicha: "Hovere vere", "Tangara tangara" ha "Arandu kaꞌaty aty".

*PYHAREPYTE LUISÕ NDIVE*

Pyharepyte
Hoꞌysãvy
Arapoteĩ oñakãity
Itĩndy, oñeno, oke
Jasy akã guasu
Resa pytã saꞌyju rurupa
Opuꞌã, ojupi
Ovu, ovu okaputarõguáicha
Ijapuꞌa hendy, ojupi oho
Arai hũ hapykuéri
Oipyho
Ojoko
Oikarãi ipepo sarambi
Volichoꞌípe lo mitã
Hoyꞌuventehína guári
Che ajeréma che róga gotyo
Topytánte haꞌekuéra
Pyharepyte
Aguata che año peteĩ
Kaꞌutõre purahéi amboveve yvytúre
Tuñeꞌẽ amyasãi tapére
Ha upeichaháguinte
Jaguakuéra oñarõmbajoa
Oñarõ kyhyje
Oñaro agui
Juꞌikuéra ayvu okirirĩmbaite
Tapepoꞌi rire káncha mbytépe
Ahendu 
Sapukái poꞌívaicha
Guahu guasu che añuã
Amondoho turuñeꞌẽ
Purahéi opaꞌã
Amokõ tendy
Pirĩ ojupi mbeguemi che retymáre
Napenaiguaꞌu
Aguata mbegueve
Upéi ahechámakatu
Ahechámakatu
Mbaꞌehũ guasu ojapajeréiva
Opyta, cherechávaicha
Oguapy ñeno
Hesa guasu
Hesa po vera hendy saꞌyju
Yvytu roꞌysã peju poꞌi
Che rova heréi
Che ahoꞌi nero
Amaña che jerére
Mavavéva ndaipóri, che añoite
Añemondyinunga
Amokõ tendy ha opaꞌã che hayꞌópe
Chepytỹ
Añembotavy
Chéko kariaꞌy ndaipóri kyhyje
Mbaꞌéguipiko akyhyjéta
Amaña yke
Jaguánteko haꞌe chejupe
Aturuñeꞌẽ teĩteĩ
Aguata mbegue kyhyje
Aguata mbegueve
Añemboja
Mbaꞌehũ guasu cherechávaicha
Opo
Opuꞌã
Apyta
Ou
Jaguaita hapykuéri
Ajera, ajera
Oúko
Cheruguaitĩta
Oñemboja
Ohasase che rakãmbykua rupi
Amboty
Chepirĩmbaite
Ojupi toꞌysã ratã che retére
Ajetyvyro
Aguatase
Cheratãmbaite
Che py oñeñapytĩ yvýre
Apukase
Cherasẽse
Añanise
Akuaruse
Asapukaise
Che resa osẽ okápe
Che pytuhẽ
Che ñeꞌã operere, opopo, osẽse, okapuse
Añemboꞌe
Luisõ ojekyty che kasõre
Ajeraite
Ambovu kamisa lómo
Pejeíke che rapégui
Ajapyhara ñanandy
Haꞌa
Apuꞌã
Apo
Aike che rógape
Chararápe
Mbururúpe
Añemombo che rupápe
Chekaneꞌõ sororo
Tuichaiterei añemondýi.

**7. Carlos Miguel Jiménez**

Heñoiꞌakue Pilar-pe, 1914-pe. Imítame ováma Paraguaýpe ha upéi oikókuri Buenos Aires-pe, upépe oikuaajepe José Paraguaýpe Flores, Emilio Bobadilla Cáceres, Félix Pérez Cardozo ha Agustín Barboza-pe. Omano Paraguaýpe ary 1970-pe. Hembiapoita apytépe oĩ: “Alma vibrante”, “Golondrina fugitiva”, “Mi patria soñada”, “Muchachita campesina”, “Flor de Pilar”, “Che yvoty mombyry”, “Okarayguami akã saꞌyju” ha “Punta karapãme Serrato ndive”.

*CHE YVOTY MOMBYRY*	
		
I
Che angapýgui aipoꞌo					
Koꞌã mborayhu poty					
Ha péina yvytu pepo				
Nde ári ohomíma oity				
Hypy ha 					
Heta cheꞌahõ ñemi					
Hendivekuéra oveve					
Oho nemyangekoimi					

II							
Nde rerami ombojegua					
Nde Sofía, che ñeꞌẽ,					
Haꞌeñónte omoheꞌẽ					
Che purahéi poriahu					
Ága oime che mborayhu					
Ichupe omongarai					
Che kuãirũ rehe ohai					
Manduꞌa ombopyahu					

III						
Ne korasõ rovetã						
Heꞌihaguéicha nei					
Ani remboty hatã						
Jazmín ryakuãvurei					
Mitãkuña Paraguái					
Reko marangatumi					
Che rekove oikarãi					
Ne poreꞌỹ kirirĩ.

**8. Sabino Giménez Ortega**

Heñoiꞌakue Tovatĩme, 1947-me. Itavapevoi oñepyrũkuri oñemoarandu, upéima avei Paraguaýpe. Oiko ichugui Guarani ñeꞌẽ mboꞌehára IDELGUAP-pe. Ohai ñeꞌẽpoty Guaraníme osẽva heta arandukápe, péicha: "Y ahora la palabra", "Poesía Taller" ha "Poesía itinerante", mbohapyve Taller de Poesía Manuel Ortíz Guerrero rembiapokue. Ombaꞌapo pukoe Cardinal-pe, upépe are omotenonde tembiapo iñasãiva koꞌẽ jave, hérava "Paraguáy mbaꞌapohára rapére".

*CHE RU TUJAMI*
I
Aichejáranga che ru tujami nekaneꞌõꞌỹva
Ejúna koꞌápe ko che renondépe torohechami
Péina aguereko che ñeꞌã poty nembaꞌerãitéva
Ejapysaka ko che remiandu ndéve tajykýi

II
Mbaꞌapópe oikógui umi nde jyva hajyguesẽmbáma
Ha nde po pire iñanambusúva che ru tujami
Umi nde atiꞌy kuarahy rata ohapy asýva
Ága oikotevẽma arapytuꞌu che ru tujami

III
Ha upevarã péina nde raꞌy akakuaapáma
Ága chehaitéma ajepytasóta che ru tujami
Tove taraha nde rapykuere ku techapyrãme 
Chéveko hiꞌãma agaite guivéma repytuꞌumi

IV
Aguyje che ru, che ru tujami nekaneꞌõꞌỹva,
Nde poyvi araháta ko che pytiꞌápe tomimbirei
Tove kuarahy tohapy avei che pire ikyrỹiva
Rombotuichahávo ajepytasóne che ru tujami.

**9. Miguelángel Meza**

Heñoiꞌakue Kaꞌakupépe, 1955-pe. Oñemoarandu ypy itávape, ha upéikatu oñepyrũ oikundaha ñane retã mbaꞌapo ha kuaamive rekávo. Oike avei Taller de Poesía Manuel Ortiz Guerrero-pe. Ohai: "Perurima rapykuere" ombyatyhápe heta káso Perurima rehegua. Oguereko avei peteĩ ñeꞌẽpotyryru (poemario) hérava "Ita haꞌeñoso (Ya no está sola la piedra)". Ita haꞌeñoso-pe Miguelángel Meza ohupyty Guarani pytu ypy, oguahẽ Guarani rekoitépe, ipypukuvehápe. Péva haꞌe hembiapo oñemombaꞌeguasuvéva.

*MIMBY*

Che haꞌe pe mimby
Aikovaꞌekue yvytúrõ
Asyryry
Oiko chehegui mbói
Tendy rapére aguejývo
Amýi, akuꞌe
Ajapajeréi y raꞌãnga ndive ha apo
Ahasávo yvyguýre
Oikytĩ che syva takuapi
Ojeꞌo yꞌapenu
Ha apararã kambuchi
Ha aperere yvu rape purahéi
Tasẽ peteĩ kuápe, 
Chejopy
Tasẽ mokõi kuápe,
Chejopy
Tasẽ mbohapy kuápe,
Chejopy
Tasẽ irundy kuápe
Chejopy, chejopy, chejopy
Mimby
Takuára kusuvi ondyvúva
Mimby
Ita morotĩ rysýi mokõi 
Omoakã karai turuñeꞌẽ ñeꞌẽndy
Che haꞌe pe mimby
Inimbo ahejáva kaꞌaguýre
Mandyju añuãva ypype
Mimby
Yvyty omboryrýiva kyse
Pyhare, ñasãindy, yvy, y
Yma, koꞌága, koꞌẽrõ
Chepype aikéva, chejehegui asẽva
Che haꞌe upéva
Upe
Mimby

**10. Susy Delgado**

Heñoiꞌakue San Lorenzo-pe, ary 1949. Ñeꞌẽpapára katupyry ohaíva Guarani ha España ñeꞌẽme. Oñemoarandúkuri Universidad Nacional de Paraguaýpe-me, oikohaguépe ichugui kuatiahaihára (periodista). Avei oñemoaranduꞌakue Universidad Cumpletense de Madrid, España retãme. Ohai kuatiahaipyre “Hoy” ha “La Nación” umívape. Iñeꞌẽpoty ohupytýma heta jopói ñane retã ha tetã ambuépe. Ohai: Ñeꞌẽpotyryru “Tesarái mboyve”, “Tataypýpe”, “Algún extraviado temblor”, “El patio de los duendes” ha “Sobre el beso del viento”.

*KUÑA*
I
Kuña...
Kuña, mitã, mitãkuña, mitãkuñami...
Kuña, kuña, kuña,
Kuña, kuñataĩ...

II
Mitãkuña guata koni
Mitãkuñami
Resa vera, kupy poꞌi,
Guata jegua,
Saraki, pirumi,
Jeroky tarova, sarambi,
Mitãkuñami...

III
Epuꞌã, tereho,
Nde pyaꞌe ehuguaitĩ
Nde reko kakuaa
Nerenóima hikuái, oipotáma hikuái
Nekuñambásapyꞌa,
Mitakuñami

IV
Kuña, kuña, kuña,
Kuña, kuñataĩ...
Haimete nemitã gueteri...
Epuꞌã ehuguaitĩ
Nde reko kuñaite,
Háime háime kuña,
Mitakuñami...

**11. Lino Trinidad Sanabria**

Heñoiꞌakue Pedro Juan Caballero-pe, ary 1934-pe. Haꞌe avei ñeꞌẽpapára ohaíva Guarani ha españa ñeꞌẽme. Imitãrusu guive omombaꞌeguasuvaꞌekue ñane avañeꞌẽ ha upeichahápe omyasãi ñane retã ha tetã ambuére ñande reko Paraguáy. Oñemoarandu Guarani ñeꞌẽme Instituto Superior de Lenguas, Facultad de Filosofía, Universidad Nacional de Paraguaýpe-me. Omoheñói ambue tapicha ndive heta aty, péicha: Autores Paraguayos Asociados (APA), Sociedad de Escritores del Paraguay ha Centro Paraguayo de Investigación Lingüística (Cepail), avei oĩ ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI-pýpe. Umi hembiapo porãita apytépe jajuhukuaa: “Platero ha che”, “Ñane ñeꞌẽ Guaraníme”, “Taruma poty”, “Mitãmombeꞌu” ha “Polisíntesis Guarani”.

*ÑANE ÑEꞋẼ MBAꞋERÃ*

I
Che ñeꞌãgui otykýma eiretégui heꞌẽvéva
Ñeꞌẽmi che arekóva aretéma anohẽse
Rasaite amomorãgui avañeꞌẽ ijukyetéva
Sapukáipe che haꞌéva yvytúndie toveve

II
Jahechápa noguahẽiri mombyrýva oĩháre
Ñane retãygua resáre tohecha iporãha
Ichuguikuéra ku oiméne okañýva, ndoikuaáire
Hetave noñemboꞌéire Guarani yvotyha

III
Ymavénte ikangýva yvytu ndepejuhára
Ajevénte opa ára ndojehayhúi mamove
Péina ága ahecháma mbarete ne ñeꞌẽ jára
Hatãnguére oñehaꞌãma Guaraníre iñarõve

IV
Nderehémante heꞌíne “Guarani ndejukyetéva”
Péva che ahayhuetéva oikuaáramo huguy
Jahecháma ipohýiva itanarã tuichaitéva
Petỹ hũgui irovéva guaꞌumi nanemovãi.
 
**12. Rudi Torga**

Heñoiꞌakue San Lorenzo-pe, ára 19 jasykõi 1938-pe. Heratee haꞌehína Gabino Ruíz Díaz Torales. Ohai guarani ha españa ñeꞌẽme. Oñemoarandu Escuela Municipal de Arte Escénico-pe ha upépe heñói imborayhu ñohaꞌãgáre. Omoheñoiꞌakue iñohaꞌãnga aty hérava “Teatro Estudio Libre”. Omotenonde Dirección de Cultura Popular ha upéi Dirección General de Investigación y Apoyo Cultural Ministerio de Educación y Cultura-pe. 

Ohai heta ñohaꞌãnga ha umi iñeꞌẽpoty ijaty peteĩ ñeꞌẽpotyryrúpe hérava “Manduꞌarã”.

*MANDUꞌARÃ*

I
Aimoꞌãgui nderaꞌe che mbujakoꞌẽ
Aju péicha rohayhu ne kuñakataĩ
Ha nde pópe, yvotýicha,
Che rekove amoĩ

II
Upéinte iñypytũsapyꞌa pe ára
Ñane mborayhu jajái iñasãihague
Ha che ñeꞌãme oguejy,
Chemopirĩmbáva pyhare.

III
Mbaꞌére ojuavy
Pe mborayhu rape
Ha opyta tyreꞌỹ
Oñoirũmirãngue
Koꞌága mombyry
Oho vyꞌapavẽ
Rasáva hesaite
Ñanendive

IV
Rohechájepi che képe pyharekue
Ñambopotýrõ ojupe ñane kunuꞌũ
Ha che páype upéi koꞌýte rohechase
Añandu.
 
**13. Félix de Guarania**

Heñoiꞌakue Paraguarípe, áry 1924-pe. Heratee haꞌehína Félix Giménez Gómez. Guarani ñeꞌẽ Mboꞌehára ha ñeꞌẽpapára ohaíva mokõive ñane ñeꞌẽme. Omoheñoivaꞌekue heta Guarani rayhuhára aty, umíva apytépe Instituto de Lingüística Guarani del Paraguay Mboꞌehára katupyry Reinaldo Julián Decoud Larrosa ndive. Avei omoheñói Centro Paraguayo de Investigaciones Lingüísticas, ojekuaavéva Cepail-ramo. Oikundaha ñane retã tuichakue javeve ha avei oikojepe heta ary ambue tetã Europa-pegua rupi. Ohai: “Tuju ndeꞌahoꞌi che retã”, “Tojevy kuarahy”, “Pétalos” ha hetaiteve ambue.

*TOJEVY KUARAHY*

Arai
Ijaty
Ha ombogue
Kuarahy.
Yvytu
Oipeju
Oipete
Isaraki
Oguejy ha ojupi
Yvy ape
Omochaꞌĩ
¡Ha pirĩ
ojahoꞌi
che ñeꞌã!
Ojera ñembyasy
Ñekoꞌõi
Chejopy
Tesay ijavoꞌói
Chemyakỹ
Yvága ipochy
Hendyvu oity
Hendy
Ha overa
Otiri
Ha ojeka
Ysyry
Havuꞌã
Oguejy
Ha opuꞌã
Hembeꞌy-
Pe oheja
Yty
Ha apaꞌã.
Ha oipyhy
Morombi
Oikytĩ
Tekove
Ohapy
Ha omopẽ
¡Ombogue angapyhy!
Ñande yvy
Ñembyasy
Ojahoꞌi
Topa
Kirirĩ
Pytiꞌa
Ñemirĩ
¡Ñapuꞌã
Tavaygua
Jaipeju
Arai kyꞌa
Jajoko pytũ
Ha roꞌy
Ñamombi
Amangy
Vai...!
Tosoro
Ñeꞌỹrõ
Ha ateꞌỹ
Toso
Tove
Tojuasa
Jyva...
Tojoapy
Mbarete joja
Jaipeka
Pyhare,
Takoꞌẽ.
¡Tojevy
kuarahy!.
 
**14. Pablino Gómez Vera**

Heñoiꞌakue Arroyos y Esteros-pe, ára 22 jasypoteĩ ary 1960-pe. Itúva héra Juan Benigno Gómez ha isýkatu Delia Ramona Vera de Gómez. Oñemoarandu Benjamín Aceval, Coronel Oviedo ha itáva Arroyos y Esteros-pe. Upéi imitãrusúvo ou Paraguaýpe ha oiko ichugui Guarani ñeꞌẽ mboꞌehára ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANÍme ha avei Instituto Superior de Lenguas Universidad Nacional de Paraguaýpe-pegua. Ombaꞌapo ATENEO-pe sãmbyhyhára ha mboꞌehára ramo ha upeichahápe oikundaha ñane retã omyasãivo ñane avañeꞌẽ. Ohai heta ñeꞌẽpoty Guarani ha españa ñeꞌẽme avei, ombyatýva peteĩ ñeꞌẽpotyryrúpe hérava “Kunuꞌũ Roky”.

*SAPATU PYAHU*

I
Che ru ogueru
Sapatu pyahu
Oipota amonde
Ani cheroꞌy

II
Arohoryete
Avyꞌaiterei
Arosapukái
Ha chejurujái

III
Amonde mbegue
Ajokua atã
Kyhyje aguata
Añepysãnga

IV
Ndaipeꞌasevéi
Chembopyrasy
Ijapiruꞌa
Chepyta piro

V
Pysã sarambi
Iñakuruchĩ
Otytyjehýi
Nacherendavéi

VI
Pyaꞌe aguapy
Hasyeterei
Cherasẽ soro
Nakirirĩvéi

VII
Jepe chejopy
Añembesuꞌu
Ndaipeꞌamoꞌãi
Sapatu pyahu

**15. Carlos Cleto Cañete**

Heñoiꞌakue Itakuruvi de la Cordillera-pe, áry 1943-pe. Ñeꞌẽpapára katupyry imitã guive oñanduvaꞌekue mborayhu ijojahaꞌỹva ñane ñeꞌẽ Guaraníre. Oñemoarandu itávape ha upéi ikariaꞌývo ouvaꞌekue oiko Paraguaýpe. Oike oñemoarandu Escuela Municipal de Arte Escénico-pe ha upépe avei oñepyrũ oike ñohaꞌãnga atýpe. Ohai heta ñeꞌẽpoty Guarani ñeꞌẽme haꞌevoi omyasãivaꞌekue ñane retã tuichakue javeve ha avei ambue tetã rupi. ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANÍme heta tembiapo porã ojapo. Omoheñói ha omotenonde kuatiahaipyre “Paraguái ñeꞌẽ myasãi”. Ohai “Takuareꞌẽ potymi”, “Chakoréva ñande ru”, “Ñu kañy mbaꞌe poty” ha heta ambue.

*GUARANI RÓGA PYAHU*

I
GUARANI RÓGA pyahu omoꞌãma kuarahy
Ha iguýpe ñandeaty hetaite umi peky
Ñamboꞌe ñamoarandu hesakãne haperã
Jahayhu ñane retã Paraguáy jarohory

II
ATENEO rogaguy Guarani mbaꞌe pyahu
Mbaꞌapógui hokypu oikuaáma tetãygua
Ñepiꞌã ikuatia ipotĩva popyhy
Anichéne jajevy ñane irũ amo Tupã

III
Ñamoirũke mbaraka tã, tã, tã guaraniete
Arpapúpe hendive néike néi japurahéi
Vyꞌapópe ojopohéi tahyapúke tetiaꞌe
ATENEO topayve ñambogue ñande yuhéi

IV
Ha pyꞌỹike jajohéi typeípe jaiguyru
GUARANI RÓGA pyahu ojopóiva pe Tupã
ATENEO jaꞌeha rogaguýpe ñandeaty
Paraguáy jarohory tahesãi tokakuaa

(Homenaje al ATENEO, por la inauguración de su local llamado GUARANI RÓGA)
						
**16. David Galeano Olivera**

Heñoivaꞌekue Paraguaýpe, ára 18 jasykõi ary 1961-pe. Itúva héra Abdón Galeano Benítez (+) ha isý Delia Olivera de Galeano. Oñemoarandu Paraguaýpe. Oiko ichugui Guarani ñeꞌẽ mboꞌehára ''Instituto de Lingüística Guaraní''pe, Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandaje (*Ateneo de Lengua y Cultura Guaraní*)-me ha avei ''Universidad Nacional de Paraguay'' *Instituto Superior de Lenguas*pe. Ombaꞌapo *Ateneo*pe, sãmbyhyhára ha mboꞌehára ramo ha upeichahápe oikundaha ñane retã omyasãivo ñane avañeꞌẽ. Ohai ñeꞌẽpotymimi Guaraníme, ombyatýva peteĩ ñeꞌẽpotyryrúpe hérava “Temiandu Pytu”.
			
*MAMÓIKO REIME*

I
Mamóiko reime Kirito.
Roheka yvate ha ndorohechái,
Amaña Tupão ryepýpe ha nereiméi,
Aporandu che angirũme ha nandekuaái.
Roheka, roheka ha
Peichavérõ jepe, ndorojuhúi.
Mamóiko reime Kirito

II
Aipóna oguahẽ ne aramboty
Ha nde nereiméi
Ñorairõ, kate, tesarái,
Pirapire, tarova,
Koꞌãva nemyengovia
Mamóiko reime Kirito.
Aipóna oguahẽ ne aramboty
Ha nde nereiméi

III
Che rapichakuéra oñembosakoꞌíma
Ayvúpe reñehaꞌãrõ
Guari, tembiꞌueta, jopói hepyete,
Kaꞌu, tyguatã, jerovia, 
Peteĩ hendápe imbaretejoa.
Ñembyahýi, sogue, tyreꞌỹ,
Mbaꞌasy, kyhyje,
Yty ramoguáicha ambue hendápe oime ojoꞌapa
Mamóiko reime Kirito.
Che rapichakuéra oñembosakoꞌíma
Ayvúpe reñehaꞌãrõ.

IV
Ndaupeichaivaꞌekue.
Tuicha iñambue ore rekove.
Nde niko heta reguata ha heta rejapo,
Oparupirei reju ha reho mbaꞌeverõguáicha.
Mbaꞌéichapiko, nde, péichaite peve
Rejepokuaa porãite,
Hasyetépiko oréve, koꞌága, rohapykueho...
Ndaupeichaivaꞌekue.
Tuicha iñambue ore rekove.
(22 jasypakõi 1988)

## Manduꞌapy
*Ohai David A. Galeano Olivera (Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandaje).

Ñemohenda:avañe'ẽ