open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kanada

**Kanada** (ingleñe'ẽme: *Canada*; Hyãsiañe'ẽme: *Canada*) ha'e peteĩ tetã ñembyatypyre oiko Yvate Amérikape. Ottawa ha'e itavaguasu ha itáva orekovéva tapichakuéra ha'e Torónto, Montreal ha'e avei peteĩ umi imba'eguasuvéva. 

Opytáva yvateite gotyo Yvate Amérikape, oĩva paraguasu Atlántiko guive, kuarahyresẽ ngotyo, paraguasu Py'aguapy peve, kuarahyreike gotyo, ha yvateite gotyo paraguasu Ártiko. Ijerére ojejuhu ñemby gotyo Amérika Retãvorekuéra Joaju, ha yvate kuarahyreike gotyo ojejuhu tetãvore Aláka. Kanatã ha'e tetã tuichave mokõiha, Rrúsia retã rire. Oĩva haimete Yvate Amérika rendaha mbytére. 

Ojejuhuhápe ko tetã javeguáva Kanada, oikove va'ekue heta avakuéra ha te'ýi Amérika ypykue teéva. Sa ro'y XV paha guive, hetaite Vyretañagua ha Hyãsiagua oho ha oñemu Kanada yrembe'y Atlántiko rehe, ha opyta upépe ojapóvo hekoharã. Hyãsia retã ome'ẽ vaekue haimetepa hendaha Kanatãme ary 1763-pe, oiko rire Ñorairõ *Hyãsia-Índia*. 

Ary 1867-jave, oñembyaty mbohapy tekoha Vyretaña meguáva opytáva Yvate Amérikape, Kanada Joaty rupive, Kanada oñepyrũ va'ekue Vyretaña Hetãvore Ñembyatypyre ramoguáicha, irundy tetãvore iñembyatypyre. Upe guive tetãvore Kanada oñembohekosãsoséva ha ojapo pe Kuatia Omohekorãva Westminster 1931 pegua ha Yvate Amérika Vyretáña megua Kuatia Guasu, ko'ã kuatia oipytyvõ Kanada isãso hag̃ua.

Oñesãmbyhy jekopytyjoja amandaje guasu rupive ha *monarquía constitucional* Isabel II rupive. Kanada iñe'ẽkõi ingleñe'ẽ ha Hyãsiañe'ẽ.

Tetã Kanada oreko heta atyvete ha apopy guasu, ha omba'aporekokuaáva hetave ha iporãvéva, hi'apekue ha henda iporãiterei ha hekovekuéra oikove porãmba, Kanada oguereko ipype heta kuarepoti, y, ha ambue mba'e oipytyvõ chupe.

## Héra ypy
Ko ñe'ẽ ingleñe'ẽme ha Hyãsiañe'ẽme *Canada*, avañe'ẽme *Kanada*, ou ñe'ẽnguéra iroke pegua, iñe'ẽngue *kanāta* he'iséva “táva”, “ava no'õhápe” térã ikatu he'iséva táva ymaguare hérava *Stadaconé*, opytáva ko'ãga táva Kévek. Karai Jacques Cartier oipuru va'ekue ko ñe'ẽ "*Canada*" omboherasekuévo opaite Stadaconé rendaha ha itáva avei; ary 1545-pe, yvyra'angakuéra, kuatia ha aranduka opaichagua Europaguáva ombohéra opa umi tenda *Canada* ramóicha.

Sa ro'y XVII guive, opa tenda hérava ymaguare Hyãsia Pyahu oñebohérama *Canada*. Upe guive, pe tenda oñembyatyve mokõi tetãvore Vyretaña poguýpe: Yvate Kanada ha Ñemby Kanada, ary 1841 jave oñembojoaju jey katu Tetãvore Kanada ramóicha. Upe guive, opa tenda ha tetãvore opytáva upépe oipuruve ára ha ára ko ñe'ẽ *Canada* ombohéra hag̃ua opaite Tetã rendaha.

## Kanada renda ñemohenda
Kanada ha'e peteĩ tetã ñembyatypyre oguerekóva 10 tetãvore ha mbohapy tendaha.

## Mandu'apy
Vikipetã

thumb|200px|Logo
**Vikipetã** ha'e opaite tembikuaa hekosãsóva renda Internet rupive ha iñe'ẽ heta, opa tekove ikatu ohai térã omoambue iñapopyme'ẽnguéra. Upe Aty Viruremimono'õ'ỹ Wikimedia oisãmbyhy ha omboguata Vikipetãme. Oguerekove amo 37 sua kuatiarogue 287 ñe'ẽme (oĩ avei ñe'ẽ ava ojapo, esperanto guáicha, oĩ avei umi ñe'ẽ ava te'ýi tee pegua, kechuañe'ẽ guáicha, ha avañe'ẽme, ha upe ñe'ẽ noñeñe'ẽvéima, latinañe'ẽ guáicha ha ambuéva). Ary 2001 karai Jimmy Wales ha Larry Sanger omoñepyrũ Vikipetã, ha'e tenda ojehekavéva mba'ekuaa opa Internet-pe.Imarandu hekosãso, upe he'ise oimeraẽ tapicha ikatu omoambue, ohaijey ha oipuru oipotaháicha pe marandu, ojapóramo he'iháicha Vikipetã rekorãnguéra, imarandu oĩgui tekorã poguýpe ha'éva GNU/FDL ha Creative Commons Attribution-ShareAlike (CC-by-SA) 3.0. Oñepyrũ 15 jasyteĩ ary 2001 jave, oñemopyenda pe ypykatu hérava *[[wiki]]* rupive (Haguáii ñe'ẽgui *wiki-wiki* = "pya'e", "akuã", "pojava").

Ko tembiporu wiki he'ise kuatiarogue aty *[[World Wide Web|web]]* pegua oguereko marandu opaichagua ha opavave ikatu omoambue ha ohaive hesekuéra umi ñanduti kundahára rupive, ha'éva Mozilla Firefox, Google Chrome, Internet Explorer, Netscape, Opera, Safari, térã tembiporu oimeraẽva ohechakuaáva umi kuatiarogue orekóva HTML ha ta'anga. Kóva hína peteĩ mba'e tuicháva omoingoéva Vikipetã umi ñe'ẽryrupavẽ ambuévagui: tapicha oimeraẽva oikekuaáva Internet-pe ikatu ohaijey ha omoambue kuatiaroguekuéra, ha oimeraẽ omoñe'ẽva ikatu oipytyvõ kuatiarogue jehaípe.

## Mandu'apykuéra

## Ehecha avei
* Vikipetã avañe'ẽme
* Vikipetã karaiñe'ẽme
* Vikipetã ingyaterrañe'ẽme
Mbo'ehaovusu Tetãgua Paraguaygua

**Mbo'ehaovusu Tetãgua Paraguaygua**, heñóiva 1889 arýpe, ha'e mbo'ehao ypy mbo'e yvateguáva, ituja ha hekovéva ñane retãme. Iñepyrũmbýme oguerekova'ekue mbo'ehaorusu Tekokatu, Pohanokuaa ha Papykuaagua, ha mbo'ehaokuéra Haikatukuaarã, Pohãrendakuaa ha Momembykuaarã. 

Sa ary ári oikove rire, Mbo'ehaovusu Tetãgua Paraguaygua ága oñembohete peteĩ mbo'epyrã rekohára rehe omyatýva 25.000 temimbo'e ha 4.000 mbo'ehára rupi isarambíva 50 arandurã ári rehe ojejapóva mbo'ehaorusukuérape imbo'ehao heseguávandie oĩva ñane retãpýre.

## Tembiasakue

Ága ñane Mbo'ehaovusu oguereko 12 mbo'ehaorusu oñembo'ehápe 50 arandurã ári opáichagua tembikuaaty, tekoveaty, mba'eporã'apopy ha aporekokuaakuéra, oikuave'ẽva temimbo'ekuérape opáichagua ñeha'ã oñembokatupyry hagua mba'apokuaápe.

Upéicha avei oguereko heta Mbo'esyryo ha Mbo'ehao aporekokuaáva ha jeporeka rehegua oikuave'ẽva mbo'epyrã rekohárape, ojapo hagua aporekokuaagua tembiapo, avei aranduverã tesa'ỹijo kakuaarã, oikóva pytyvõhárarõ tekoveatýpe.

Haimete 4.000 mbo'ehára, mba'apokuaahára ha jeporekakuaahára ndive ha peteĩ tekove aty mbo'epygua omyatýva 25.000 temimbo'e rupi, UNA ha'e avei Mbo'ehaovusu tuichavéva ñane retãme.

Tuicha ojepyso yvy apére, imbo'ehaorusukuéra oguereko mbo'ehao ha ipehẽngue Encarnación, Pedro Juan Caballero, Caacupé, San Juan Bautista, Caazapá, Villarrica, Coronel Oviedo, Caaguazú, Paraguarí, Villa Hayes, San Pedro, Coronel Bogado ha ambue táva guasúpe.

Hetepy isarambi heta mbo'ehaovusúre, San Lorenzo-pegua pe tuichavéva, upépe ijaty umi tuichavéva mbo'ehaorusu ha mbo'ehao rehegua.

Hupytyhárõ jeikorã ha arandu yvate jepyso ñane retãme, Mbo'ehaovusu Tetãgua Paraguaygua omoheñói mokõi mbo'ehaovusu ñane retãmegua UNE Alto Paranámegua ha UNI Itapúapegua.

Ñane Mbo'ehaovusu oike umi apopy jepurukarãme ha mbo'epy pytyvõme mbo'ehaovusu ha mbo'ehaokuéra mbo'e yvategua ndive, tekove aty opaichagua ha pytyvõrã, aty tembikuaatygua, tetão ha yvypóra'atyo, opáichagua tetãmegua.

## Joaju
* www.una.py

Ñemohenda:Paraguái
Ñemohenda:Mbo'ehaorusu Paraguáipegua
Letóña

[thumb|right|200px|Letóña [poyvi.]]

**Letóña**, herateéva **Letóña** **Tavakuairetã** (letoñañe’ẽme, *Latvijas Republika*) ha’e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Európa Yvatépe, oĩva Európa Joajúpe. Letóña oguereko 1.912.789 tetãygua (2019 jave), ha iñe’ẽ ha’e letoñañe’ẽ. Itavusu ha’e Rríga, oguerekóva 701.185 tavaygua (ary 2014 jave).

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tetã Europagua
Ayváña

**Ayváña** (ayváñañeꞌẽme: *Shqipëri* térã *Shqipëria*), herateéva **Tavakuairetã Ayváña** haꞌe peteĩ tetã opytáva Európape.

* Ñeꞌẽ: ayváñañeꞌẽ.
* Tavusu: Tirána
* Tavayguakuéra: 3 581 655 tavaygua.

## Manduꞌapy



Ñemohenda:Tetã Europagua
Vielorrúsia

**Vielorrúsia** (*Беларусь/Белоруссия*), **Tavakuairetã Vielorrúsia** (*Рэспубліка Беларусь*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Kuarahyresẽ Európa pegua, ary 1991 peve oĩva Joaty Soviétiko ipype (URSS). Ijerére ojejuhu yvate gotyo Lituaña ha Letoña retã, kuarahyresẽ gotyo ojejuhu Tetã Ñembyatypyre Rrúsia, ñemby gotyo Ukyáña ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Polóña. Itavusu ha'e táva Minsk.

* Ñe'ẽ: vielorrusiañe'ẽ.
* Tavayguakuéra: 10.293.011 ava.

## Mandu'apy

## Joaju

* Dima Bartalevich’s photos of Minsk
* Opa tembikuaa mba'e Vielorrúsia rehe karaiñe'ẽme
Rrúsia

**Rrúsia** (rrusiañe'ẽme: *Россия*) térã **Rrúsia Joaty** (rrusiañe'ẽme: *Российская Федерация*) upe tetã guasuvéva opa Yvýgui. Rrúsia Joaty ijyvy apekue oguereko hína 17&nbsp;125&nbsp;246 km2, oguereko ijyvy'apekuére heta yvytyrysýi ha ka'aguy porã. Itavusu táva ñembyatypyre Mosku.

Ko tetã ñembyatypyre amandaje-mburuvicha rapépe oñembyaty katuete 85 tetãmi ñembyatypyre, avei 9ha tetã oguerekovéva tapicha kuéra ipype, 146&nbsp;020&nbsp;000 ava ary 2010-jave. 

Ijyvy'apekue ojaho'ipa Yvate Ásia ha amo 40% Európa pegua, Rrúsia oguereko tuichave yvy mba'e, ita ha kuarepoti mba'e ne'ĩra ojeipurúva. Oguereko avei hetaiterei yvyra mba'e ha y porã.

Rrusia Joaty tetã oguerekovéva tetãnguéra ijerére, 16 tetã, ha avei tetã ogureko tembe'y pukuvéva. Ijerére ojejuhu ko'ã tetã (yvate kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve): Noruéga, Hĩlándia, Etónia, Letónia, Vielorrúsia, Lituánia, Polónia, Ukyránia, Geórgia, Aseryvaijã, Kasahitã, Chína Tekoha Tetã, Mongólia ha Yvatekoréa.

Yguasúre ojejuhu Hapõ ha Aláka, tetãvore Tetã peteĩ reko Amerikagua. Rrusia yrembe'yre ojejuhu upe paraguasu Ártiko yvate gotyo, upe paraguasu Py'aguapy, ha para oĩva yvy mbytépe: para Váltiko, para Hũ ha para Káspio.

Rrúsia Joatýpe ojapo jasykõi ary 2014-jave upe Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2014, peteĩha Ñembosaraipavẽ ojejapóva Rrúsia Joatýpe, upe Ñembosarái 1980 táva Moskúpe, ojejapo Joaty Soviétiko aja. Ary 2018 ojejapóta avei FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2018, peteĩha Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ ojejapóva Rrúsiape.

## Táva guasu
Ary 2002-jave, ojepapávo opaite tekove oikovéva Rrúsia-pe, 329 táva oguerekove 50.000 tapicha kuéra ipyé; 166 táva oguerekove 100.000 tapicha; 75 táva oguerekove 250.000 tapicha kuéra ipype; 34 oguerekove 500.000 tapicha; ha 13 táva guasu oguerekove 1.000.000 tapicha kuéra ipype. Táva tenondegua ha tuichavéva Rrúsia Joaty pegua ha'e hína:

## Ehecha avei
* Sivéria

## Mandu'apy

## Joaju

* Portal del Estado ruso
* Rusia Hoy.
* Agencia Rusa de Información Novosti.
* Rrúsia táva
* La Voz de Rusia.
* RT al Ritmo de los Tiempos.
Elovákia

Oĩ ko **Elovakia** Europape tetã.

* Ñe'ẽ: elovakiañe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: Varatiláva
* Tavayguakuéra: 5.439.448 ava.

## Joaju okapeguávandi
* The Slovak Republic Government Office
Yvate Amérika

thumbnail|300px|Yvateamérika
**Yvateamérika** térã **Amérika Yvategua** (; ) ha'e peteĩ yvyvusu Amérikape. Ipukukue ha'e hína 24.315.410 km².

## Tetãnguéra
* Méhiko
* Kanatã
* Tetãvore Joapykuéra

Ñemohenda:Yvate Amérika
Elovéña

right|120px
right|200px|border

Oĩ ko **Elovéña** Europape tetã.

* Ñe'ẽ: eloveñañe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: Lluvlliana
* Tavayguakuéra: 2.010.347 ava.

## Links
* Slovenia.si. Your gateway to information on Slovenia.
* Government of the Republic of Slovenia
* Mountaineering in Slovenia
Etóña

miniaturadeimagen|Etóña 2021
Oĩ ko **Etóña** Európape tetã.

* Ñe'ẽ: etoñañe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: Talĩ
* Tavayguakuéra: 1.324.333 ava.
Hĩlándia

thumb|right|200px|Hĩlándia

Oĩ ko **Hĩlándia** Európape tetã.

* Ñe'ẽ: hĩlandiañe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: Helisíngi
* Tavayguakuéra: 5.495.830 ava.


ImageSize = width:440 height:200
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:6000000
ScaleMajor = unit:year increment:6000000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1800 from:0 till: 832700
  bar:1820 from:0 till: 1177500
  bar:1840 from:0 till: 1445600
  bar:1860 from:0 till: 1746700
  bar:1880 from:0 till: 2060800
  bar:1900 from:0 till: 2655900
  bar:1920 from:0 till: 3147600
  bar:1940 from:0 till: 3695617
  bar:1960 from:0 till: 4446222
  bar:1980 from:0 till: 4787778
  bar:2000 from:0 till: 5375276
  bar:2016 from:0 till: 5495830
 
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1800 at: 832700 text: 0.83 shift:(0)
  bar:1820 at: 1177500 text: 1.18 shift:(0)
  bar:1840 at: 1445600 text: 1.45 shift:(0)
  bar:1860 at: 1746700 text: 1.75 shift:(0)
  bar:1880 at: 2060800 text: 2.06 shift:(0)
  bar:1900 at: 2655900 text: 2.66 shift:(0)
  bar:1920 at: 3147600 text: 3.15 shift:(0)
  bar:1940 at: 3695617 text: 3.70 shift:(0)
  bar:1960 at: 4446222 text: 4.45 shift:(0)
  bar:1980 at: 4787778 text: 4.79 shift:(0)
  bar:2000 at: 5375276 text: 5.18 shift:(0)
  bar:2016 at: 5495830 text: 5.50 shift:(0)
Olánda

Olánda hína ndaha'éi upe tetã Európa pegua hérava **[[Tetãnguéra Yvýi]]**.

**Olánda** (neelándañe'ẽme: *Holland*) ha'e peteĩ yvy ha tetãvore umi Tetãnguéra Yvýi pegua (*Países Bajos*), opytáva para Yvate rembe'ýre, yvate kuarahyreike gotyo. Ary 1840 guive, Olánda oñemboja'o mokõi tetãvoreme, Yvate Olánda ha Ñemby Olánda.

## Joaju

* Sitio web oficial de la Oficina de Turismo
* Sitio web oficial de la provincia de Holanda Septentrional (neelándañe'ẽme)
* Sitio web oficial de la provincia de Holanda Meridional (neelándañe'ẽme)

Ñemohenda:Tetãnguéra Yvýi
Hungyria

thumb|right|200px|Hungyria

**Hungyria** (hungyriañe'ẽme: *Magyarország)* Ha'e peteĩ umi mokõipa poteĩ tetã hekosãsóvagui oĩva pe Európa Joajúpe. Oĩ pe Panónia ñu guasúpe ha ijerére ojejuhu yvate gotyo Elovákia, Ukyáña ha Rrumáña ojejuhu kuarahyresẽ ngotyo, Sevia ha Kyoásia ñemby gotyo ojejuhu, Elovákia jey ñemby kuarahyreike gotyo ha Áuteria kuarahyreike gotyo. Itavusu ha táva tuichavéva niko Budapest. Iñe'ẽ tee niko ko hungyriañe'ẽ térã *magiar* ñe'ẽ, kóva hína pe ñe'ẽ ndaha'éiva indoeuropa atygua ojeipuruvéva Európape. 

* Ñe'ẽ: hungyriañe'ẽ. RCh
* Itavaguasu ha'ehína: Budapest
* Tavayguakuéra: 9.981.334 ava.

## Galería

Ta'ãnga:Szeged-mavig.jpg
Ta'ãnga:Hungary Pecs 2005 June 061.jpg
Ta'ãnga:20190502 Cerkiew Zwiastowania w Szentendre 1418 2088 DxO.jpg
Irilánda

**Irlanda** (Irilandañe'ẽme: *Éire*; ingleñe'ẽme: *Ireland*) héra tee niko **Tavakuairetã Irlanda** (Irilandañe'ẽme: *Poblacht na hÉireann*; ingleñe'ẽme: *Republic of Ireland*) oñembojuavy hag̃ua Yvate Irilánda retãgui, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva, oĩva Európa Joajúpe ha ojejuhúva upe ypa'ũ héra jojáva ipehẽngue tuichavépe. Itavusu niko táva Dublín, ojejuhúva ko ypa'ũ ipehẽngue kuarahyresẽguápe. Ko tetã oñemohembe'y yvýre tetã Yvate Irilánda rehe añónte, peteĩ umi tetã oĩva Tavetã Joajúpe. Ko ypa'ũ ijerére ojejuhu paraguasu Atlántiko, upéicha ñemby gotyo oĩ para Sélta, ku yrape San Jorge ñemby kuarahyresẽ ngotyo ha para Irilandagua kuarahyresẽ ngotyo. Irilánda hína peteĩ tavakuairetã amandajerapépe orekóva hendota poravopyre omba'apóva Tetã Ruvicháicha.

Tetã Irilánda ko'ãgagua ohupyty isãso tee Tavetã Joajúgui ary 1922-pe, oiko rire ñorairõ tekosãsóre, ku ñorairõ opákuri Irilánda ha Tavetã Joaju ojapo rire kuatia jekupytyha, ha tetã Yvate Irilánda oiporavo opytaséva Tavetã Joaju poguýpe. Irilánda ha'éramo jepe peteĩ tetã hekosãsovýva Mburuvi Vyretáña ipoguýpe, hérava Tetã Sãso Irilánda, ary 1931-pe oñemoañete tekorã rupive ko tetã hekosãsoite ha ary 1937-pe ojapo iléi guasu pyahurã ha oñembohéra *Irilánda*.

Ary 2011 ha 2013-pe, Irilánda oĩkuri umi tetã orekóva yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha porãvéva apytépe. Upéicha avei, ko tetã oĩ umi tetã hetãyguakuéra imba'ehetaitéva apytépe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Irilánda rekuái
* Ministerio de Asuntos Exteriores de Irlanda
* Presidencia irlandesa de la Unión Europea en 2004
* Información de la OMS sobre Irlanda

Ñemohenda:Irilánda
Itália

**Itália**, héra tee hína **Tavakuairetã Itália** (Itáliañe'ẽme: *Repubblica Italiana*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva hína Európa Joajúpe. Itália ijyvy apekue ojejuhu Európa ipehẽngue ñembyguápe, hákatu oĩ avei heta ypa'ũ Itália pegua Áfrika ipehẽngue yvateguápe. 

Ijerére ojejuhu yvate gotyo, upe yvytyrysýi Áype rupive, Hyãsia, Suísa, Áuteria ha Elovéña. Umi tetã michĩ hekosãsóva San Marino ha Táva Vatikáno ojejuhu Itália ijyvy apekue pýpe. Oĩ avei táva michĩ Itália pegua, Campione d'Italia, ojejuhu Suísa retã ijyvy apekue pýpe.

Itáliañe'ẽ ha'e voi ko tetã iñe'ẽ tee, hákatu oĩ heta yvy pehẽngue ambuéva iñe'ẽ tee mokõi, Hyãsiañe'ẽ ha'e hína Yvyty pa'ũ Aosta iñe'ẽ tee avei, Alemañañe'ẽ ha Ladíno ñe'ẽ upe Trentino-Alto Adigio retãvoréme, Eloveñañe'ẽ ha'e hína umi tetãvore Trieste ha Gorizia iñe'ẽ tee avei, katalã ñe'ẽ upe táva Alguer-pe ha Sendéña ñe'ẽ upe ypa'ũ Sendéñame.

Itália ijyvy apekuépe oiko ymaguare guive hetaite avano'õ ha ava aty, eturukokuéra, umi Gyrésia Ymaguare retãygua, venetokuéra ha umi Rróma Ymaguare retãygua; Itáliape oñepyrũ avei heta arandupy ha kuaaty oñemyasãiva oparupo. Itália retã itavusu, Rróma, ha'e akue, hetaite ára jave, Yvy pehẽngue kuarahyreikégua itáva tenondegua arandupykuaatýpe ha jokuaikuaápe. Hi'ári, ha'e voi táva marangatu upe katóliko jeroviápe, ipype ojejuhúgui tetã michĩ Vatikáno. Itália mba'eguasu hína tetã ambuévape guarã, upéicha ojehecha ko tetã ha'égui tetã oguerekovéva tembiejakue Yvypóra reko pegua ipype, 51 mba'e.



Ta'ãnga:Colosseum in Rome, Italy - April 2007.jpg|Koty tesaroryrã Rrómagui
Ta'ãnga:Cathedral and Campanary - Pisa 2014 (2).JPG|Óga yvte Písa pegua
Ta'ãnga:Canal Grande Chiesa della Salute e Dogana dal ponte dell Accademia.jpg|Venésia
Ta'ãnga:Sunset over florence 1.jpg|Florénsia



## Itália ijyvy apekue ñemohenda
Tavakuairetã Itália iléi guasu omohenda ijyvy apeku ary 1948 guive mbohapy tekuái rupive ha omoañete Rróma ha'eha Tavakuairetã itavusu. Hembiasakue rehe oñemohenda 5 yvy pehẽngue rupive ha 20 tetãvore:
* Yvate kuarahyreike: Ligúria, Lombardía, Piamonte ha Valle de Aosta.
* Yvate kuarahyresẽ: Emilia-Romaña, Friuli-Venecia Julia, Trentino-Alto Adigio ha Véneto.
* Mbyte:  Lacio, Marcas, Toscana ha Umbiría.
* Ñemby: Molise, Abruzos, Apulia, Basilicata, Calabria ha Campania
* Ypa'ũnguéra: Sendéña ha Sisília.

}





## Mandu'apy

## Joaju

* Página oficial de Turismo
* Oficina de Estadísticas Nacionales
* Parques nacionales y Regionales de Italia
Ilándia

**Ilándia** (Ilandiañe'ẽme: *Ísland*) ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Európa pehẽngue yvate kuarahyreikeguápe, ijyvy apekue niko peteĩ ypa'ũ ojehero avei Ilándia ha heta ypa'ũmi ambuéva ijerére paraguasu Atlántiko-pe, Európa ha Gyroẽlándia mbytépe. Ko tetã itavusu niko Reikiavik. Umíva oiko ko tetãme hína amo 350&nbsp;000 tapicha ha ijyvy apekue 103&nbsp;000&nbsp;km². Ko tetã ojejuhu Mbyte Atlántiko rysýi ári (peteĩ yvytyrysýi yguasu guýpe omboja'óva yvyrusu rupa), ha upéicha ojehecha ijyvy apekue yvyrata opaichagua. Ilándia pehẽngue mbyteguápe oĩ peteĩ ñu yvate ojehechahápe tave'ỹ, yvytykuéra, ro'yrupakuéra ha ysyrykuéra oisyrýva umi tetã pehẽngue yvýiva rupi yguasu peve.

Ilándia retãyguakuéra ypykue peteĩha niko avano'õ rekoha ojejapo kuri ary 874-pe, omombe'uháicha ku aranduka ymaguare héra *[[Landnámabók]]* «Tekoha kuatiañe'ẽ», omombe'u peteĩ Noruéga retãygua, karai guasu Ingólfur Arnarson oho oikove ko ypa'ũme ha ojapo peteĩ tekoha. Oĩ akue karai ymaguare tetã ambuévagui oho yga guasúre ha opytami Ilándiape, hákatu umíva ndopytái oikove hag̃ua upépe, techapyrã oĩ karai vikíngo héra Naddoddr ha oúva ypa'ũnguéra Feroe pegua, ha'e ikatu niko upe peteĩha oguahẽ kuri ko ypa'ũme. Ohasa jave heta ary, oguahẽ tetãnguéra yvateguigua retãygua aty ha Ekósia ypykuekuéra. Saro'y XX peve, Ilandaguakuéra oñemitỹ ha opirakutu omomba'apo hag̃ua hekoha, ha ary 1262 guive 1944 peve oĩ Noruéga mburuvi poguýpe ha upéi Ndinamáka poguýpe. Saro'y XX-pe oñemosãso ha pya'eite okakuaa ha opu'ã.

Ko'ãga ha'e niko tetã ikakuaaitéva, ndojeruréi umi omoñemusévape heta pirapire hetã mba'éicha ha upéicha oiko chugui tetã iñemu rembiapo sãso'ỹ, atyvete heta tetãguágui oñe'ẽ iporãiteha mba'éichapa Ilándia oñangareko hetãygua tekoiterapére, ome'ẽkuaágui tesãi ñeñangareko ha tekombo'e hepyme'ẽ'ỹva. Oiko kuri chugui peteĩ umi tetã mba'ehetaitévagui, ary 2009 fue clasificado por la ONU ohechakuaa ko tetã ha'eha niko upe 9ha iporãve ojeikove hag̃ua, yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha rupive, ha tetã peteĩha ipy'aguapýva ojeikove hag̃ua.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Iceland.is. Página oficial de promoción de Islandia.
* Visit Iceland. Página oficial de turismo de Islandia.

Ñemohenda:Ilándia
Koroásia

Oĩ ko **Kyoasia** Europape tetã.

* Ñe'ẽ: kyoasiañe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: Sagyev
* Tavayguakuéra: 4.494.749 ava.
Kolómbia

**Kolómbia** (teratee ) tetã opyta yvatekuarahyreike gotyo Yvyamérikape ha itavusuhína Bogotá. Yjykére oĩ kuarahyresẽ gotyo Venezuela ha Brasil; ñemby gotyo Perú ha Ecuador; ha yvatekuarahyreike gotyo Panamá. Kolómbia ningo tetã añónte oguerekóva hembe'y Paraguasu Pacífico ha avei Para Caribe; pépe oreko hetami ypa'ũ Archipiélo de San Andrés ha la Providencia-icha.

Kolómbia ningo oñemboja'o 32 tetã'i (Departamento) ha peteĩ Táva Federal (Bogotá). Kolómbia pukukue niko 1.141.748 km² ha tetãguakuéra ningo 44.700.517 ava.

Ko tetã oguerosapukái Sãso 20 jasypokõi 1810-pe ha ohupyty sãso 07 jasypoapy 1819-pe.

Ambue táva: 
* Medellín
* Cali
* Cartagena
* Barranquilla

## Mandu'apy
Yvate Masendóña

thumb|right|200px|FYROM (y F.Y.R.O. Masendoña)

Oĩ ko **Yvate Masendoña**) Europape tetã.

* Ñe'ẽ: masendoñañe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: Syopje
* Tavayguakuéra: 2.050.554 ava.
Hyãsia

**Frãsia** terã **Hyãsia** (frãsiañeꞌẽme: *France*), héra tee **Tavakuairetã Frãsia** (*République française*), haꞌe niko peteĩ tetã hekosãsóva, oĩva Európa Joajú, oñesãmbyhýva tavakuairetã mburuvichavy rapépe. Ijyvy apekue, oguerekóva heta ypaꞌũ ha tetãmi opytáva yguasu rembeꞌy ambuéva, oguereko 643&nbsp;801&nbsp;km². Ary 2015 jave, Frãsia oguereko kuri ipype 66,3 sua yvypóra oikovéva ipype, 64,2 sua Hyãsia retã Európape ha 2,1 sua umi ypaꞌũme ha tetãmíme opytáva yguasu rembeꞌy ambuéva.

Hyrãsia retã, ijapekue oĩva Európape, opyta ku yvyrusu ikuarahyreiképe, ha ijerére ojejuhu ñemby ngotyo upe para Yvy mbytépe, Mónako (4,4&nbsp;km) ha Itália (488&nbsp;km) avei; ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu ku tetã Ehpáña (623&nbsp;km), Andórra (56,6&nbsp;km) ha upe Para Kantambriapegua; kuarahyreike gotyo ojejuhu Paraguasu Atrántiko; yvate gotyo, upe ypoꞌi la Mancha rire, Tavetã Joaju, upe Para Yvatepegua ha Vérhika (620&nbsp;km), ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe tetã Luysembúrgo (73&nbsp;km), Alemánia retã (451&nbsp;km) ha Suísa retã avei (573&nbsp;km). Ypaꞌũ Frãsiapeguakuéra oĩva Európa yvyrusúpe haꞌe pe ypaꞌũ hérava Kórsega, para Yvy mbytépe kuarahyreike gotyo, ha heta ypaꞌũ atykuéra oĩva Hyãsia rembeꞌy Paraguasu Atlántikope. Yvyrusu Amérikape ojejuhu Guajána Frãsiapegua, niko tetãvore isãsoꞌỹva, iñemby gotyo ojejuhu Tetã Pindoráma (673&nbsp;km) ha Surinã (510&nbsp;km), ha ypaꞌũnguéra ha ypaꞌũ aty hetáva Martiníka, Guadalúpe, Sã Mbartolome, Sã Martĩ ha ypaꞌũaty Sã Pédro ha Mikelõ. Upe Paraguasu Índiko oguereko ypaꞌũnguéra Mayotte ha Reunión, oguereko avei umi ypaꞌũ aty Polinésia, Wallis ha Futuna ha Kaledónia Pyahu Paraguasu Pyꞌaguapýpe.

Frãsia niko upe tetã virumombaꞌapohavéva poteĩha ha ijepokuaa ojeikuaaite heta tetãme. Oĩ ko aty G8-pe, Éuro joatýpe Schengen joajúpe avei.

Sa ary-ha XIX jave, Frãsia haꞌe akue peteĩ tetã mbareteite, ojapo heta kolónia ha oñemu heta, ha heta ary jave iñeꞌẽ, frãsiañeꞌẽ haꞌe akue ñeꞌẽ tenondeguavéva ojeipururã tetã ñeporombuekoviáva, ko ñeꞌẽ niko opuꞌãvéva umi rrománika paꞌũme haꞌe hyãsiañeꞌẽ, térã imombyryvéva lasioñeꞌẽmegua. Ko ára jave, hyãsiañeꞌẽ ojeipuruite heta tetãme ha imbaꞌeguasuite.

## Yvy ñemohenda
Hyãsia yvy apekue oñemohenda tetãvore, *departamento*, *distrito*, *cantón*, ha *municipio *(térã *komúna*) rupive. Upéicha avei oĩ ipoguýpe heta yvy ambuéva, pe tetãvore tuichavéva haꞌe Gujánia Frãsiapegua, ijyvy apekue ohupyty 91&nbsp;000&nbsp;km².

## Manduꞌapykuéra

*
Noruéga

**Noruéga** (Noruegañe'ẽme: *[[bokmål]]*: *Norge*; Noruegañe'ẽ *[[nynorsk]]*: *Noreg*; sámi yvatevogua: *Norga*), héra tee **Tavetã Noruéga**, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩ Yvate Európape, iñesãmbyhy ojejokuáiva porokuái peteĩme amandajerapépe ha jekopytyjojápe rupive. Ijyvy apekue oñemohenda 11 tetãvore rupive (ojehero chupekuéra *[[fylke]]*) ha itavusu hína Óslo.

Tetã Suésia, Hĩlándia ha peteĩ Rrúsia yvy pehẽngue ndive, omohenda hikuái pe Ekandinávia yvyapy. Ambue hendáicha, Noruéga, Suésia ha Ndinamáka, umíva niko omohenda pe yvy ojeheróva Ekandinávia. Umi ypa'ũ Svalbard ha Jan Mayen oĩ Noruéga poguýpe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo pe para Barents, yvate kuarahyresẽ ngotyo Rrúsia ha Hĩlándia, kuarahyresẽ ngotyo Suésia, ñemby gotyo ojejuhu ypo'i Skagerrak ha kuarahyreike gotyo pe paraguasu Atlántiko. Y rembe'y Atlántikope pukukuévo, ojehecha Noruégape hetaite yvyty kytĩmbyre parápe (ojeheróva *fiordo*), umíva niko mba'erechaukaha ko tetãme. Opa guive Ñorairõ Guasu Mokõiha, Noruéga okakuaa pya'eite ha ko'ágã ojejuhu umi tetã mba'ehetavéva apytépe.

Iñe'ẽ tee hína Noruegañe'ẽ —ikatúva ojehai mokõihápe: *[[bokmål]]* ha *[[nynorsk]]* rupive—, peteĩ umi ñe'ẽ nordikokuéra ojoguáva Ndinamakañe'ẽ ha Suesiañe'ẽ. Umi oñe'ẽkuaáva Noruéga ha Suésia ñe'ẽ ojokupytykuaa, hasymi katu ichupekuéra oikuaapa pe Ndinamakañe'ẽ.

## Mandu'apy


## Joajuha
Poytuga

**Poytuga**, ojeikuaa hekóva **Tetã Poytuga** ramo, (Poytugañe'ẽme: *República Portuguesa*; oje'éva [rɛ'publikɐ puɾtu'gezɐ] térã [ʁɛ'publikɐ puɾtu'gezɐ]; mirandañe'ẽme: *República Pertuesa*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva Európa vore kuarahyreikeguápe, amo Yvyapy Ivéria-pe, itavusu ha'e Lisimbã, Poytuga oguereko avei ambue tenda hekosãsomíva Áfrika vore yvateguápe ha Paraguasu Atlántiko-pe. 

Ijerére ojejuhu yvate ha kuarahyresẽ ngotyo Tetã Epáña, ha ojejuhu ñemby ha kuarahyreike gotyo paraguasu Atlántiko. Áfrikape oĩ pe ypa'ũ aty hekosãsóva hérava Madeira. Oĩ avei pe ypa'ũ aty hekosãsóva Asóre, ojejuhúva yvate paraguasu Atlántiko-pe.

## Poytuga réra ypy
Poytuga réra ikatu ou táva Oporto réra ymaguarégui, latinañe'ẽme héra niko «Portus-Galliae» —he'iséva ygarupa Gália pegua, ygarusu Gália pegua oho katui va'ekue ko ygarupa rehe— térã Poytuga réra ikatu ou «Portus Cale»-gui. 


Ta'ãnga:1515 bis1521 wurde der Turm von Belem erbaut. 01.jpg|*Torre de Belém*
Ta'ãnga:Evora (35569773722).jpg|Táva Évora
Ta'ãnga:Avenida da Liberdade (22344060581) (cropped).jpg|Lisimbã
Ta'ãnga:Porto3flat-cc-contr-oliv1002 edit2.jpg|Táva Pórto


## Poytuga imba'e
* Ñe'ẽ: poytugañe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: Lisimbã
* Tavayguakuéra: 10.605.870 ava.

## Poytuga retãvore

## Ehecha avei
*Rróma Mburuvi (Latinañe'ẽme: *Lusitania*) (mba'erendy retã), Poytuga
*Para Yvy mbytépe
*Ygapóra, yvyra'ãgahára, europeo

## Mandu'apy
Rrumáña

**Rrumáña** (Rrumáñañe'ẽme: *România*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhu Európa ipehẽngue mbytegua ha ipehẽngue ñemby kuarahyresẽygua imbytépe, upe para Hũ rembe'ýre. Ojejuhu ko tetã ijerére kuarahyreike gotyo Hungyria ha Sevia, tetã Ukyáña ha Moyndávia yvate kuarahyresẽ ha kuarahyresẽ ngotyo, ha tetã Vugária ojejuhu ñemby gotyo. Ijyvy apekue hína 238&nbsp;391&nbsp;km2, upéicha Rrumáña ha'e voi tetã tuichavéva 9ha opa Európa Joajúgui ha tetã orekovéva tekovekuéra ipype 7ha Európa Joajúgui, oikógui ipype amo 19 sua tekovekuéra. Itavusu ha itáva tuichavéva ha'e Mbukaréte, táva tuichavéva 6ha opaite Európa Joajúgui.



Ta'ãnga:BaleaLac4.jpg|Ypa Balea
Ta'ãnga:Castelul Bran2.jpg|Óga mbarete Transilvania-pe
Ta'ãnga:CJROCluj-Napoca 19.jpg|Cluj-Napoca
Ta'ãnga:RO B - Banca Națională a României, corp vechi.jpg|Mbukaréte



## Mandu'apy

## Joaju

* Rrumáña retã rekuái henda tee (Rrumáñañe'ẽme)
* Información turística y cultural sobre Rumanía (Karaiñe'ẽme)
* Rrumáña ra'angakuéra
* Rrumáña mba'ekuaarã
Sévia

right|120px
right|200px|border

Oĩ ko **Sérevia** Europape tetã.

* Ñe'ẽ: seviañe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: Belyrat
* Tavayguakuéra: 6.605.168 ava.
Suésia

**Suésia** (Suesiañe’ẽme: *Sverige*), héra tee niko **Mburuvi Suésia** (Suesiañe’ẽme: ), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Ekandinávia pegua ojejuhúva Yvate Európape ha oĩva Európa Joajúpe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Noruéga ha Hĩlándia, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Hĩlándia ha parapyte Botnia, ñemby gotyo para Váltiko ha kuarahyreike gotyo upe para Yvate ha Noruéga. Yvy rupi oñohembe'y Noruéga ha Hĩlándia rehe ha y rupi Ndinamáka rehe upe yrasaha Öresund rupive. Itáva orekovéva tavayguakuéra ha'e Estocolmo, ko táva niko ko tetã itavusu avei.

Ijyvy apekue hína amo 450&nbsp;295&nbsp;km², upéicha ko tetã niko tetã tuichavéva 5ha Európape. Ary 2016 jave, ava hetakue ko tetãme ohupyty amo 10 sua tetãyguakuéra, umívagui amo 98% ikatu oipurukuaa Internet, upéicha Suésia hína upe tetã retãyguakuéra hetakue tuichavéva ikatu oipurukuaa Internet. Suésia retãyguakuéra hetakuégui amo 84% oiko tavaguasúpe ha tavaguasu jerére. Tekoha jeporu porã ha tekoha renda ñangareko mba'etuichavéva ko tetãme ha sa'i ojehecha tekohatyai.

## Mandu'apy

## Joaju

; Tetã rekuái

* The Official Gateway to Sweden
* Gobierno de Suecia – Henda tee Internet-pe
* Parlamento de Suecia – Henda tee Internet-pe
* Corte Real Sueca – Henda tee Internet-pe
Turykía

**Turykía** (Turykiañe'ẽme: *Türkiye*), héra teéva **Tavakuairetã Turykía**, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva mokõi yvyvusúpe, ijyvy apekue pehẽngue tuichavéva Ásia Kuarahyreikeguápe ha vore imichĩva (para Mármara guive kuarahyreike gotyo) Európape, ko tetã yvy apekue oñemyasãi Anatólia yvyapýre ha Kuarahyresẽ Tarásia upe yvyapýpe ojeheróva Vaykã.

Ijerére ojejuhu yvate kuarahyresẽ ngotyo Georgia, kuarahyresẽ ngotyo Ayméña, Irã ha Aservaijã, yvate gotyo Ukyáña yguasu vore para Hũme, yvate kuarahyreike gotyo Vugária ha Gyrésia, kuarahyreike gotyo Gyrésia ypa'ũnguéra para Ehéope, ñemby gotyo para Yvy mbytépe, Chípere yguasu vore, ha tetã Síria, ha ñemby kuarahyresẽ ngotyo Iráke. Para Mármara ombojei Anatólia ha Tarásia ha umi ypo'i Turykía pegua (Bósforo ha Dardanelos), ombojeíva Ásia ha Európa, upévare oje'e Turykía ojejuhuha mokõi yvyvusúpe.

Ymaite guive ko tetãre ohasa opaichagua arandupy ha avano'õ yvy kuarahyresẽyguágui ha kuarahyreikeguágui, ko tetã ojejuhúgui Európa ha Ásia mbytépe ha ijerére oĩgui mbohapy yguasu. Ijyvy apekuére oiko hetaite avano'õ ambuéva ha mba'eguasúva, techapyrãme ititakuéra, Lídia, Urartu, Asíria, Péysia Mburuvi, Gyrésia Ymaguare, Rróma Mburuvi, Mburuvi Visantíno, Mburuvi Selujúsida, Mburuvi Otománo, upéicha avei yvy ojehechahápe yma guive umi avano'õ ha mburuvi tuicha oñorairõ ojuehe areite ipukukuévo.

Turykía niko ha'e tavakuairetã oñesãmbyhýva jekopytyjoja rupi, ijokuái oñemyatyrõ 1923-pe oĩvove Mustafa Kemal Atatürk poguýpe, ho'a rire Mburuvi otománo, Ñorairõ Guasu Peteĩha pahápe. Upe guive, Turykía oñembojave jekupytýpe Európare ha Yvy pehẽngue kuarahyreikeguáre.

## Mandu'apy

## Joajuha
Ndinamáka

**Ndinamáka** (ndinamákañe'ẽme: *Danmark* ) hína tetã hekosãsóva oĩva Európa Joaju atýpe ojejuhúva Európa yvate pehẽnguéme. Ko hína pe tetã oĩ yvatevéva gotyo umi tetãnguéra yvateguigua apytépe ha avei upe tetã imichĩvéva. Ha'etehápe, ko **[[Tavetã Ndinamáka]]** —ndinamákañe'ẽme: **Kongeriget Danmark** térã **Danmarks Rige**— hína ko mbohapy tetãnguéra hekosãsóva aty, Ndinamáka ha'e ae ha mokõi tetã ambuéve, Kyoẽlándia ha ypa'ũnguéra Feroe. 

Itavusu hína ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype niko Kopeniháge, oĩva Selándia ypa'ũme. Ndinamáka hína pe tetã umi polítiko mbovyitevéva omonda tetã pirapirégui (ary 2010 jave) ha, he'iseháicha ñehesa'ỹijo, pe tetã tapichakuéra ovy'avéva.

Ndinamáka oĩ Ekandinávia rendakuépe ha yvýre ojejuhúnte ñemby gotyo tetã Alemáña, ary 1999 guive orekóramo jepe tape guasu ohasa y ári ha ohóva Suésia retãme, upe hasaha *Øresund*. Ndinamáka apekue ipype oĩ ku yvyapy Julándia (Jylland) ha 407 ypa'ũnguéra, umíva pegua 79 mante oreko ipype tapichakuéra (ary 2009 jave).

Ndinamáka rembe'y ýre hína amo 7314&nbsp;km ipukukue ha ijerére ojejuhu ku para Yvate ha ku para Vátiko, Julándia ñemby gotyo mante yvýre ojejuhu Európa.

Ndinamáka hína iporokuái peteĩme léi guasúre ary 1849 guive, upe ary ojeheja pe porokuái peteĩme pavẽ oiko va'ekue ary 1660 guive, ha upéi oñemoambue ha oporokuái peteĩme amandajére ary 1901 guive. Porokuái peteĩme itujavéva opa Yvy ári. Ndinamáka hína oiko Európa Joaju atýpe (ndoipurúi hákatu euro pirapire).

## Mandu'apy

## Joaju

* Ndinamáka retã Rekuái ndinamákañe'ẽme.
* Tavetã Ndinamáka Róga Guasu ndinamákañe'ẽme.
* Sitio web turístico de Dinamarca
Vónia ha Hesegovína

thumbnail|derecha|200px|Vonia ha Hesegovina
thumb|200px|right
Oĩ ko **Vonia ha Hesegovina** Europape tetã.

* Ñe'ẽ: voniañe'ẽ, seviañe'ẽ, kyoasiañe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: Sarajevo
* Tavayguakuéra: 4.498.976 ava.
Vugária

thumb|right|200px|Vugaria

Oĩ ko **Vugaria** Europape tetã.

* Ñe'ẽ: vugariañe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: Sopia
* Tavayguakuéra: 6.437.360 ava.


Vugaria ha'e peteĩ tetã raquelitoiterei
Gyrésia

**Gyrésia** (Gyresiañe'ẽme: Ελλάδα, *Elláda*; Gyresiañe'ẽ ymaguare: Ἑλλάς, *Hellás*) ha'e niko peteĩ umi 27 tetã hekosãsóvagui upe Európa Joatýpe oĩva. Ko tetãme oiko amo 11 sua tetãygua ojojáva, avano'õ oñe'ẽva tenondeitépe pe Gyresiañe'ẽ ha ijerovia niko Gyrésia tupão tape ypýre ombo'éva.

Atenas, ko tetã itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype, itáva tuichavéva mokõiha niko Tesalónika. Oĩ táva tuicha ambuéva, herakuãite ha imba'eguasúva, techapyrãme: Piréo, Patras, Heraclión ha Lárisa.

Gyrésia niko oñemohenda porãite Európa, Ásia ha Áfrika mbytépe, ha ijerére ojejuhu yvate kuarahyreike gotyo tetã Aváña, yvate gotyo tetã Vugária ha Yvate Masendóña, ha yvate kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Tuykía. Kuarahyresẽ ngotyo oĩ para Ehéo, kuarahyreike gotyo oĩ para Hóniko ha ñemby gotyo ojejuhu para Yvy mbytépe; umi mbohapy yguasu omohembe'y ko tetã amo 13&nbsp;676&nbsp;km rehe, upéicha Gyrésia niko pe tetã y rembe'y ipukuvéva 11ha opa Yvýgui. Gyrésia oreko pokõi ypa'ũ aty, umi ypa'ũ atýpe niko oĩ 1400 ypa'ũ, umívagui 227 mante oreko tapichakuéra oikóva ijyvýpe. Amove 80 % Gyrésia yvy apekuégui niko yvyty ha yvytyrysýi, upe tuichavéva niko yvyty Olímpo, ohupyty 2917&nbsp;métro.

Gyrésia ko'ãgagua ijypykue tee Gyrésia ymaguare avano'õme, upépe niko Yvy pehẽngue kuarahyreikegua arandupy ñepyrũ. Yvy pehẽngue kuarahyreikegua ijypy oñepyrũ hag̃ua oikuaa jekopytyjoja, upe jekopytyjoja Atena pegua rupive, oikuaa hag̃ua arandupykuaaty, oha'ã hag̃ua ñembosaraipavẽ (opa tetã oñembosaráivo ha oha'ã jetepysóre irundy rundy arýpe), oñepyrũ hag̃ua oikuaa ñe'ẽporãhaipyre ha marandeko ñehesa'ỹijo, upéicha avei ku avano'õ ymaguare ombo'e jokuaikuaa ha umi mba'e tenondeitéva papapykuaa ha tembikuaaty rehe. Tetã Gyrésia ko'ãgagua oñemohendaite ary 1830-pe, isãso rire ñorairõre ha osẽ rire upe Mburuvi otománo poguýpe. Hembiasakue puku ha heko ymaite niko ojehecha oparupi, tenondeite ko tetã rembiapoporã tee, ojogapoháicha ymaite guive, ko tetã rembi'u tee ha ñe'ẽporãhaipyre tee.

Ko'ãga niko Gyrésia ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ijekopytyjoja, imba'ehetáva ha yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaháre ojehecha ko tetã iporãite ojeiko hag̃ua. Gyrésia oĩ Európa Joaju atýpe ary 1981 guive ha oipuru ipirapire euro ary 2001 guive, oĩ avei OTAN atýpe ary 1952 guive. Opáichavo, Gyrésia niko pe tetã iviru ñemomba'apo ohasa asyvéva oiko aja *crisis* 2008-2015. Upe guive oñemboheta mboriahu Gyrésia retãygua kuéra apytépe, opa rire upe *crisis* Gyrésia oñepyrũ oñemoporã jey mbegue katu.

## Joajuha

## Mandu'apy
Ore Ru

**Ore Ru** térã **Ñande Ru** () ha'e peteĩ ñembo'e Hesu rape pegua, ojapo Hesu Nasaregua, omombe'u upéicha umi Matéo Ñemomarandu (6:9-13) ha Lúka Ñemomarandu (11:1-4).

Matéo Ñemomarandu oiko Hesu oñemoñe'ẽvo peteĩ yvyty ári guive. Hesu oñepyrũma omomarandu ha heta tekove oho rapykuére. Matéo he'i Hesu ojupi peteĩ yvyty opa tekove ohendu hag̃ua chupe, ha heta mba'e guasu Hesu rapégui osẽ ku ñemomarandúgui: Umíva ovy'a vaerã (Mt 5:1-12), ñembojogua temimbo'e mba'e rendýicha ko yvy ári (Mt 5:14-16), ha mba'épa he'i Hesu tembiapoukapy Moisés pegua rehe (Mt 5:17-20), ha tembiapoukapy ambuéva (Mt 5:21-37).

Hesu ohechauka ko ñembo'ẽ opavavéva omomba'eguasu hag̃ua Ñandejárape ñembo'e rupi, Hesu he'i iporãve umíva oñembo'e año ha ñemi, ha ohechauka mba'éichapa oñembo'e va'erã.

Lúka ñemomarandúpe ojejuhu ko ñembo'e jehaipy hérava *Hesu ha ñembo'e*, jehaipýpe, Hesu Nasaregua oñembo'e año «peteĩ hendápe» he'ihaguéicha, ha oñembo'epávo, hemimbo'e peteĩ he'i chupe «ore mbo'éna roñembo'e haguã», ha he'i avei Huã Mongaraihára ombo'e akue hemimbo'ekuérape. Ha upéi, Hesu ojapo ko ñembo'e, imbykyvéva Matéo "Ore Ru" ñembo'égui ha oguerekónte po jerure. Lúka ñemomarandúpe oĩha:

Ñemohenda:Hesu rape
Maria maitei

**Maria maitei** ()

:Tupã taneraꞌãrõ María, 
:nerenyhẽ Tupã aguyjégui. 
:Tupã, Ñandejára, ne irũramo oiko imombeꞌu katupyrýre,
:reiko kuñapavẽgui. 

:Imombeꞌu katupyrýre avei oiko ne memby Hesu María Marangatu,
:Tupã marane’ỹ eñemboꞌe ne memby ãngare ha ore iñangaipa rehe,
:avei ore ãngare romanombota meve. 
:Taꞌupéicha Hesu.

## Joaju okapeguávandi
*Video Ave María guarani

Ñemohenda:Hesu rape
Tupã oheja ñandéve pa porokuaitáva

**Tupã oheja ñandéve pa porokuaitáva**: Mbohapy ijypykuéra. Tupã mbojeroviakatu rehe g̃uarã, omboae pokõi ñande rapicha rerekokatu rehe g̃uarã avei:
# Peteĩha rehayhu Tupãpavẽme ñande apoha.
# Ha’e Mokõiha nerehenoichéne Tupã réra reiete.
# Mbohapyha ndereipuruichéne aretepy Tupã mbojeroviávo.
# Irundyha nderu avei ndesýpe embojeroviava’erã katu.
# Poha nde reporojukaichéne.
# Poteĩha ndereipyhyichéne omenda’ỹva nde rehe ndive.
# Pokõiha nderemondaichéne.
# Poapyha neremopu’ãichéne japu nderapicha rehe.
# Porundyha ndereipotaichéne omenda’ỹva nde rehe ndive.
# Paha nde reipotaichéne nde rapicha mba’éva.

Ñemohenda:Hesu rape
Tapão Sy Marangatu apoukapy rehe

**Tupão Sy Marangatu apoukapy rehe** ()

Po ñandeapoukapy añetéva Tupão Sy Marangatu.
 
# Pehendupa ñembo’eguasupavẽ aretépe.
# Peñemombe’u Pa’ípe, angaipa guasu apóre, remanotaramo ha avei Tupãpyhýi  mboyve.
# Tupãpyhýi Ñandejára oikovejeýre.
# Ndere’uiva’erã so’o térã rejejokova’erã Tupão Sy Marangatu he’i jave.
# Eipytyvõva’erã Tupãópe hemikotevẽme

Ñemohenda:Hesu rape
Arovia

**Arovia** ()

Arovia Tupã túva, pu’akáre, imoñangára rupi ojapo yvága ha yvy, avei arovia. Hesu María nememby, moñepeteĩ. Ñandejára ypykue rembiapo rehe. Pytu Marangatu rembiapo rehe ñandéramo Ñandejára oñemoñáva kuñakarai María Marangatu imarane’ỹvagui oava’ekue. Poncio Pilato poguýpe hekóramo, ohasa’asy kurusúpe imoimbýramo omano hag̃ua. Oguejy añaretãme. Ára mbohapyhápe oikovejey omanova’ekue apytégui. Ojupi yvágape, ha’e oguapy Tupã akatuagotyo. Ha’e oúne umi hekove imarangatúva ha umi hekove iñañávape oporãndúvo. Ajerovia avei Pytu Marangatu. Ajerovia Tupão Marangatúre, ha avei Tupã pyhy Marangatu. Ajerovia avei umi pakõi iñe’ẽ marangatúre omoĩva ñane angaipa omokañy hag̃ua. Ha’e arovia te’õnguéra opakatu ha hekove jeytaha. Ha’e arovia teko marangatu oĩmaha yvágape. 

Ta’upéicha HESU.

Ñemohenda:Hesu rape
Marangaturã

**Marangaturã** ()

# Mongarai.
# Tupã Jeroviaha jepytaso katuha.
# Ñemombe’u.
# Tupã Pyhyháva.
# Hasyvare ñandy marangatu ñemondyky.
# Avare Moñangáva.
# Menda.

Ñemohenda:Hesu rape
Y

thumb|250px|Y otykýva
**Y** () mba'e he'õ, osyrýva térã ono'õva peteĩ tendápe ha mba'yrúpe, ipotĩramo nahyakuãi, ava ha mymba omboy'u oikove hag̃ua ha ka'avokuéra oikotevẽ okakuaa hag̃ua.

* Yvýpe 0&nbsp;°C oĩ ko yrypy'a

Ñemohenda:Y
Mombe'ukatupyrã

**Mombe'ukatupyrã** ()

Imombe’ukatupýramo Toiko Ãnga Marãngatupãvẽ temime’ẽte reruha ha kuñakarai tekomarangatujaraite

María jepínte imarane’ỹva osyry pe oñemondýi ypyramoguare angaipa ypy ipysyrõmbýramo. 

Ta’upéicha Hesu.

Ñemohenda:Hesu rape
Angaipahague tekoasy Tupã ra'yhupápe

**Angaipahague tekoasy Tupã ra'yhupápe** ()

Chejára Tupã ra’y, che ñemoñangara, che pysyrõhára, che nderayhupápe añetévo, ambyasy katúre, ã tembijojarekokatu.

Umi che angaipa oguepa, che py’a pochypýpe, che ñe’ẽ pochypýpe,  che rembiapo pochypýpe, che rombopochy haguére, ág̃a ko’ýte nacheangaipaveichéne, che marangatu katúne, nde pokatu marangatu mboaje  katupávo rupi, neñyrõanga chéve chejára nde ruguy marangatu kurusupýpe orerayhupápe rehykuavohague rehe.

Ta’upéicha. Hesu.

**Apoha mbyasy ambue**
Chejára Hesu, chemoñangára, chepesyrõhára,  tembijojamiringatúva, cheangaipakuéra, rireragui kyhyje. 

Taijaty po’a nderayhu’asýgui katu marangatuvarepýramo nderekohápe ambyasy angágui reikóva.

:Ág̃a neporãmby marangatu chepytyvõramo,
:nacheangapyhyveichéne chembopochyhague rehe
:poyhuháva ndachepy’aporãiramo eguerekóvo jepi mba’e oporomoangaipáva reñyrõ aguyjépe neanguérava  oguerekóramo jeja’o avei. Pa’i :avare nderekovia upe  iñangaipa omokañy cherembiasakue omombe’u hag̃ua hese  cherekomarã pohãnóvo ombojeroviáramo tandeñyrõanga.

Ñandejára ndereporiahuvereko jajapose’ỹmeguáva rehe,  nde Túva Marangatúgui cheroviahávare cherayhuraságui  neresẽreiriva’ekue rehe ramo. Ta’upéicha Hesu.

Ñemohenda:Hesu rape
Concepción Leyes de Chaves

**Concepción Leyes de Chaves**

## Imitã ha ikuñataĩ aja

Heñói Ka'asapa, departamento Paraguái péicha voi hérava táva guasúpe, 26 jasyrundy 1891-me.

Ha’e mbo’ehára, maestra normal oñembokatupyrypyre mba’eporã apópe, mombe’uhára, dramaturga, ensayista ha momaranduhára, imitã guive ohai kuatiahaipyre Paraguay peguápe, upéicha avei tetã ambue Paraguái jere reheguápe. 

## Hapykuere

Conferencia me’ẽhára ndekatupyrýva, 1936 guive 1975 peve ome’ẽ 30 ári rupi conferencia opaichagua mba’e rehe. Ipahaitépe ome’ẽva’ekue  Academia Paraguaya de la Historia-pe, ha oñe’ẽ “**Kuña América Rekoasápe**” rehe ha oñemongele’e heta chupe opoko pypuku rehe mba’e oñe’ẽvare ha omopyenda hetáre kuatiápe. 

Héra hyakuã guasu ñane retãpy tuichakue javeve peteĩ Amandaje ombosako’íva Ministerio de Educación y Culto-pe, ojejapyhy ramo iñarandukakuéra ojeporu hagua mbo’ehaokuéra tetãpýre iñasãivape. Péicha, “Amanecer”, “Caminito”, “Nave”, “Alegría”, “Patria mía” h a “Cumbre”, aranduka mbo’esyry peteĩha guive poteĩha peve mbo’ehaópe guarã, oñepyrũ oykeko mbo’ehára ha mitãnguérape oipykúi hagua tekomb’e teete rape rehe. 

## Jopói ohupytýva ha moõmoõpa omba’apo

Hekove pukukue jave ohupyte heta jepói ha jehechakua; upéichante avei heta cargo yvatépe oguahẽ.

Hembiapokue oñemysãiva kuatiahaipyre Estados Unidos de Norteamérica-pe, “Ride with the Sun” ha “United Nation Women’s guide”  ha  oĩ antología hispanoamericana “América habla” (Buenos Aires, 1976)-pe, avei “Historia de la Literatura Iberoamericana” oñemysãiva’ekue Madrid-pe 1982-me.

Hógafui oikómi tapicha arandu Paraguaigua jetopaháramo, ha’e horýgui ha ojapyhykuaáre mbohupáep, iñakãporã, hetia’e ha oporomoba’ére. 

## Ityarõ rire

Omenda Manuel W. Chaves ndive –mbo’ehára, maranduhára ha parlamentario-poteĩ imembyva’ekue.

Omano Paraguaýpe 1985-pe.

## Hembiapokue

Hembiapokue apytépe jajuhu “Tava’i” (1942), mombe’upyrysu oñe’ẽva tavarandu rehe; “Río Lunado - Mitos y leyendas del Paraguay” (1951), “Madame Lynch” (1957), Mariscal López -tapicha katupyry omanova’ekue 1870-pe-  rekove irũngue rekoasakue mombe’upyrusu; “Hechizos de Guarania” ha “Romance de la Niña Francia”, mokõivéva ojapóva ojejeroky haguáicha. 

## Moõguipa oñehohẽ marandu
* Centro Cultural de la República El Cabildo
*Diccionario Biográfico "FORJADORES DEL PARAGUAY", Primera Edición Enero de 2000. Distribuidora Quevedo de Ediciones. Buenos Aires, Argentina.

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Marandeko

miniaturadeimagen|''Historia''<br>
ta’anga omongolo vaekue Nikolaos Gyzis (ro’y 1892-pe)
**Marandeko** niko ha’e ára ohasapámava ñeha’ỹijo ojehai haguéicha kuatiakuépe. Opa mba’e ojehúva jehai ojejuhu mboyve héra marandeko-mboyve. Yvyporakuéra ohaíva marandeko rehegua héra *marandeko kuatiajára*.

## Ñe'ẽrapokuaa
Pe ñe'ẽ marandeko ou ypy-tupi-guarani **maraneko-*gui osẽva oñembyatýramo **maran* (ñorairõ) ha **eko* (teko).

Ñemohenda:Marandeko
Edith Jiménez

**Edith Jiménez**

## Imitã ha ikuñataĩme

O’ararecha Paraguaýpe 1918-pe, itúva karai Eulogio Jiménez ha isy Silvia González.

## Ijeguata ñepyrũmby ha ipypore

Josefina Plá ohai: “Edith, mbosa’yhára kueheguare ha ko’ag̃agua, grabadora are ha ymaite guive, ojeguáva ogueroguatávo hembiapo ojeguerovu’ỹre, oñeme’ẽmbaitéva hembiapópe, upévare akói ha’ehaichaite oguereko katuete mba’e pyahu ha ñanderesarenóiva ohechauka hag̃ua ñandéve.” Ha Livio Abramo-katu he’i: “Ko’ã hembiapokuérape ndajajuhúiramo upe hetepy peteĩha, Edith Jiménez rembiapo rekoitépe, jajuhúne katuete sa’y jehe’a ha jepuru iporãitéva ha –ro’e- avei jajuhúne tape pyahu. Tape ojekuaa’ỹva upevére... ñanemakãrakúva” 

Ojehechakuaaháicha, hembiapokue ojekuaukáva ñane retãme ha avei oparupiete, omohenda chupe umi paraguaigua mba’eporã apohára ikatupyryvéva Siglo XX apytépe, ha kóva rehe ojoapy ambue mba’e iporãva: umi hembiapokuéra ijojaha’ỹva ojerekoha umi tenda herakuã guasuveha rupi ha oñemomba’e guasueterei,. Hembiapokue oĩ ã tendárupi: Museo de Arte Moderno, Nueva York; Museo de la Estampa, Buenos Aires; Biblioteca Nacional, Parĩ; Smith College Museum, Estados Unidos-pe  ha avei Paraguái museo-kuéra iporãvévape.

## Ityarõ rire

Omano mboyvemi ha Luis Alberto Boh remijejure rupive, kóva oĩ uperõ Paraguay Concejal-ramo, ha’épype avei mba’e porã apohára, Paraguay Junta Municipal peteĩ ñe’ẽme ombohéra chupe “ Paraguay memby ñembojeroviapy”, karai katupyry Hermann Guggiari ndive.

Omano 7 jasypárõ 2004-pe, ogueroguatápe hína 86 ro’y, opaite tapichakuéra oñemomorãvo hembiapo porã ha heko katu rehe.

## Moõguipa oñenohẽ marandu

Centro Cultural de la República

Diccionario Biográfico "FORJADORES DEL PARAGUAY", Primera Edición Enero de 2000. Distribuidora Quevedo de Ediciones. Buenos Aires, Argentina.

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Breinigerberg

**Breinigerberg** oĩ araguápe tava tetãvore *Norte Rin Vesfalia* Alemaña retãme. Ko távape oiko 971 ava (2005 ary).

* Breinigerberg
* Breinig + Breinigerberg

Ñemohenda:Alemaña táva
2004

**2004** ary.

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Edith Jiménez - 7 jasypa
* Mariano Celso Pedrozo - 17 jasypoapy
## Joaju

----

...2003-2004-2005...
1918

[miniaturadeimagen|[Alemáña yvy oñemboja'o.]]
**1918** (MCMXVIII) ha'e peteĩ ary oñepyrũ akue ara'apýpe he'iháicha gyregório arapapaha.

Ko arype opa pe Ñorairõ Guasu Peteĩha, ko ñorairõ ojuka 15-22 sua yvypóra, ha avei ombyaipa Európape.

Avei ko arýpe oñepyrũ pe Epáña mba'asypararã, kóva katu ojuka 50-100 sua yvypóra, hetaitereive ojuka pe Ñorairõ Guasu Peteĩhágui.

―1917-*1918*-1919―

## Oiko va'ekue

### Jasyteĩ
2 jasyteĩ: Segovia-pe (Epáña) okái pe ''Palacio Real de La Granja de San Ildefonso'', oñehundi heta ta'anga.

4 jasyteĩ: Rrúsia oikuaa Suómi isãsoha.

6 jasyteĩ: Alemáña oikuaa Suómi isãsoha.

6 jasyteĩ: Kóta Rríka-pe, tetãygua ombohováivove pe mburuvicha Pelico Tinono rehe, pe yvyrata Irasu osẽmba.

23 jasyteĩ: Rróma-pe, pápa Benedicto XV omomarangatu Nuno Álvares Pereira-pe.

### Jasykõi
1 jasykõi: Táva Gotha ñorairõhára aty ombokapu Parĩ. 45 tapicha omano ha 207 hasy.

1 jasykõi: Tetãvore Jukatán-pe (Méhiko), Salvador Alvarado osẽ ñesãmbyhýgui.

2 jasykõi: Rrúsia oikuaa Etóña isãsoha.

4 jasykõi: Berlin-pe, umi *huelga* ojapóva ndohejái umi mba'apohakuérape oike umi apopyhápe.

6 jasykõi: Madrid-pe ojehechauka ñoha'ãngápe pe *zarzuela* hérava "mitã judío", ohai Paso y García Álvarez.

7 jasykõi: Alemáña ha Suómi ojapo peteĩ kuatia py’aguapy ha angirũ.

10 jasykõi: Pe empresa Alemáñagua Hugo Junkers oichaka peteĩ Aviõ ipepo yvype.

13 jasykõi: Chínape peteĩ yvyryrýi 7,2° ombyai heta oga ha heta ava poyta hasy tetãvore Guangdong-pe ha umi tetãvore ikotape oĩva.
1885

**1885** ary.

## Oararecha'akue
* Agustín Pío Barrios - 5 jasypo
* Pedro Bruno Guggiari - 6 jasypa
* Eloy Fariña Núñez - 25 jasypoteĩ

## Omano'akue

----

...1884-1885-1886...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1944

**1944** ary.

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Agustín Pío Barrios - 7 jasyporundy

## Joaju

----

...1943-1944-1945...
1907

**1907** ary.

## Oararecha'akue
* Julián Rejala - 16 jasyteĩ
* Gabriel Casaccia - 10 jasyrundy
* Mauricio Cardozo Ocampo - 14 jasypo
## Omano'akue

## Joaju

----

...1906-1907-1908...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1980

**1980** ary.

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Gabriel Casaccia - 24 jasypateĩ
* John Lennon - 8 jasypakõi
* Maneco Galeano - 9 jasypakõi

## Joaju

----

...1979-1980-1981...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1913

**1913** ary.

## Oararecha'akue
* Agustín Barboza - 5 jasypo
* Teodoro Fernández - 20 jasypo
## Omano'akue

## Joaju

----

...1912-1913-1914...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
1998

**1998** ary.

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Agustín Barboza - 18 jasypakõi
* José Luis Appleyard

## Joaju

----

...1997-1998-1999...
1914

**1914** ary.

Oñepyrũ'akue Peteĩha Ñorairõ Guasu.

## Oararecha'akue
* Carlos Lara Bareiro - 5 jasypo
* Teodoro Salvador Mongelos - 9 jasypateĩ
## Omano'akue

## Joaju

----

...1913-1914-1915...
1987

**1987** ary.

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* Carlos Lara Bareiro - 20 jasypa

## Joaju

----

...1986-1987-1988...
1905

**1905** ary.

## Oararecha'akue
* Hérib Campos Cervera - 30 jasypo

## Omano'akue

## Joaju

----

...1904-1905-1906...

Ñemohenda:Ary 1900 - 1999
Cháko

thumb|250px|Chako Paraguaipe
Oĩ ko **Chako** yvype mbytépe Ñembyamérikapegua, Paraguái, Argentina, Vrasil ha Volivia tetãgua. Ape távagui 647.500 km². 

Parana ha Paraguay nysry oha arasẽgua tembe'y, Andi ome araguágua tembe'y.

Ñemohenda:Paraguái yvyapekuaa