open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pindoráma (myesakãrã)

**[[Pindoráma]]** ha'e peteĩ tetã oĩva Amérikape, avei pe téra Pindoráma ikatu ha'e:

## Tetã

* Pindoráma Mburuvi, Pindoráma ha’érõ guare peteĩ mburuvi (1822 guive - 1889 peve.
* Pindoráma Retãvorekuéra Joaju, Pindoráma téra oipuruva akue ho'a rire Pindoráma Mburuvi 1889 guive 1968 peve.
* Tavetã Joaju Poytuga, Pindorama ha Algarve pegua, Poytuga téra oipuru akue 1815 guive 1822 peve.

## Óga

* Mbo'ehao Pindorama, mbo'ehao oĩva táva Montevideo-pe, Uruguái tavusu.

## Yvyra

* Yvyra Pindoráma, yvyra oúva pe juehegua leguminosas-gui.

## Purahéi

* Akuarela Pindorama, purahéi ojapo akue Ari Barroso.
* Mitãnguéra Pindorama pegua, mbopuva'aty Epáñagua.

* Pindoráma, purahéi'aty João Gilberto mba'e.
Rrúsia ondyry Ukyáña rehe

Kóva ha'e pe ñendyry tuicháveva oikóva Európape umi Jugolávia Ñorairõnguéra rire. Kóva ojuka hetaiterei yvypórape, ha pe hetavéva ojapóva hoga'ỹva (tapichakuéra oho va'erã tetã ambuévape) Ñorairõ Guasu Mokõiha rire ko yvyrusúpe, 7.2 sua osẽ Ukyáñagui, ha 7.1 sua ova hetã ryepýpe. Ko ñorairõ ojukáma 7.000 ava he'iháicha Tetãnguéra Joaju (2023 jasyteĩme).

Ñemohenda:Ñorairõ
Roald Amundsen

**Roald Engelbregt Gravning Amundsen** /ˈɾuːɑl ˈɑmʉnsən/ (Borge, Noruéga; 16 jasypokõi 1872-para Barents; 18 jasypoteĩ 1928) ha'e akue peteĩ oikundaháva yvy mombyry Ártiko ha Antártida-pe. Ha'e omotenonde pe aty peteĩhápe oguahẽ amo Yvy apy Yvyvoguápe Antártida-pe. Ha'e avei ombohape raẽ pe Jehasa Yvate Kuarahyreikegua, ojoajúva paraguasu Py'aguapy ha Atlántiko, ha oike pe aty peteĩhápe oveve va'ekue aviõme Yvy apy Yvatevogua ári.

Ha'e ikatupyryite oisãmbyhývo ygarata rehe ha oikuaapa ani hag̃ua omano rei yvy ojeiko'ỹhápe, oñembokatupyry oiko aja umi ekimal rekohápe ha heta oikundahágui yvy ro'yitéva. Herakuãite iñirũnguéra ohóva hendive oikundaha ikatupyryitégui avei. Amundsen okañy ovevekuévo aviõme Ártiko ári ára 18 jasypoteĩ 1928 jave.

## Arykuéra ñepyrũrã
Amundsen heñói 16 jasypokõi ary 1872-pe, táva Vorge-pe, Oslo rembe'ýpe, Noruéga tavusu. Marina Jens Amundsen ta’ýra irundyha, isy Gustava Zahlqvist ndoipotai oho y rembe'ýpe, ha'e oipota kuri oñemomarandu pohãnohára.  Fridtjof Nansen oúvo jey Noruégape, Amundsen he'i oikoha peteĩ "yvy oikundaháva" ―oguerekóvo 16 ary―. 1890-pe oñepyrũ oñemomarandu oiko haguã pohanohára isy opotaháicha, hákatu omano rire isy 1893-pe, osẽ mbo'ehaovusúgui ha oike peteĩ ygape kyjachuroto ojukávape, ikatu haguã oiko peteĩ ygapóra.

Oho rire Amérika Retãvorekuéra Joajúpe oheka aja mávapa ome'ẽta chupe umi viru ojapo hag̃ua umi apopyrã ojaposéva, pe mba'ehetáva Lincoln Ellsworth oiko peteĩ umi hetavéva ome'ẽva chupe viru. Upe rire oñepyrũ oñemomarandu yga ñesãmbyhy kuaápe, upévare oho jey Oslo-pe oike hag̃ua Christiania Sjømandsskole-pe, oñeme'ẽhape chupe pe ikuatia'atã yga ñesãmbyhyrã 1 jasypo ary 1895-pe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Noruegagua
Partenón

**Partenón** ha'e peteĩ opy ojejuhúva pe Akrópolis táva Aténape, Gyrésia. Ha'e akue óga karaíva omomba'eguasúva Atenéa 900 ary pukukuévo, ha iñepyrũme oĩ ipype peteĩ Atenéa ra'anga ituichaitéva. Ko ñe'ẽ *Partenón* he'ise *kuñataĩ marã'ỹva renda* Gyresiañe'ẽme. It was built between 447 BC and 432 BC during the reign of Pericles. Ko óga guasu ohechauka umi Gyrésia Ymaguare pegua ikatupyryiteha jogapokuaápe ha mba'éichapa oiko umi upépe oikove va'ekue. 

Oñemopu'ã va'ekue ko opy ojeipuruhápe itasỹi morotĩ. Umi jogapokuaahára Ictino ha Calícrates omoha'anga. Oreko 46 yta dóriko ojokóva ko óga ahoja, 8 henondépe ha ikupépe, ha 17 mokõi ijyképe. 

## Mandu'apy

## Joajuha
Epáña Mburuvi

**Epáña Mburuvi** ha'e akue aty ojejapóva umi yvy Epañaguágui oisãmbyhýva chupekuéra umi Ñemoñanga Hispanika umi sa'ary XVI ha XX.

Ñemohenda:Epaña
Indila

**Adila Sedraïa** (Parĩ, 16 jasyporundy ary 1984), ha'e peteĩ puraheihára Hyãsiagua ojeikuaa porãve chupe itero rupivegui **Indila**.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Puraheihára Hyãsiagua
Apartheid

***Apartheid*** ha'e akue oñesãmbyhyháicha ha oñemboguataháicha Yvyáfrika ha Namívia retãygua oisãmbyhykuévo umi ipiretĩva, ary 1948 guive 1992 meve, omboykérõguare tetãyguakuérape ipiresa'ýre. Ko ñe'ẽ *apartheid* he'ise "ñemomombyry” Afrikáans ñe'ẽme. Yvyáfrika rembiasakuépe, ymaite guive heta umíva omboyke akue umívape ndaipire morotĩri, pe aty hérava *National Party* oñepyrũ oisãmbyhy upépe ohenonde'a rire jeporavo guasúpe ary 1948 pegua, mbeguekatúpe oñepyrũ ohekome'ẽ *apartheid* rekópe. Umi tekorã ojapo hikuái oporomboyke ha omomombyry umi ipirehũva ha umi ipiretĩva.

Ko ñesãmbyhy rekópe, umi Yvyáfrika retãygua oñemohenda va'erã ipiresa'y ha iñemoñare rupive, ndaikatúi hikuái ojoaju ha oiko oñondivepa (techapyrãme, peteĩ ipirehũva ndaikatúi omenda peteĩ ipiretĩvare). Ojejapóvo léi guasu ipyahúva Yvyáfrika-pe, opa ko ñesãmbyhy. Yvyáfrika mburuvicha pahague oisãmbyhýva *apartheid* rekópe ha'e akue Frederik Willem de Klerk; ha'e oho oñemongeta Nelson Mandela ndive, oiméva ka'irãime omoambueségui hetã ñesãmbyhy, opa hag̃ua *apartheid*. Oñemongeta rire hikuái ha osẽ rire ka'irãigui Nelson Mandela, ojeporavo ichupe Yvyáfrika mburuvicha ramo pe jeporavo guasúpe ary 1994 pegua, upéicha oiko ichugui pe ipirehũva peteĩha oisãmbyhy hetãre, upe aja oreko 75 ary. Umi mokõi karaípe oñeme'ẽ kuri Jopói Nobel Py'aguapyguigua, hembiapo porãgui.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Yvyafrika
Ñemohenda:Namívia
Ysyry Apa

**Ysyry Apa** ha'e peteĩ ysyry oĩva Ñemby Amérikape, ohóva kuarahyresẽ guive kuarahyreike gotyo og̃uahẽ meve ysyry Paraguáipe, omboja'óva Paraguáipe Pindorámagui.
miniaturadeimagen|250x250px|Yayry Apa
Heñói yvyty Amambáipe.

Ñemohenda:Ysyry Paraguáipe
Ñemohenda:Tetãvore Amambái
Ñemohenda:Tetãvore Konsepsiõ
Karol G

**Carolina Giraldo Navarro** (Medellín, 14 jasykõi ary 1991, Kolómbia), jeikuaa porãve chupe pe itéra Karol G, ha'e peteĩ puraheihára Kolómbiagua.

Ñemohenda:Tekove Kolombiagua
Ñemohenda:Puraheihára
Nikósia

**Nikósia** térã Nikósia ñemby (Gyresiañe'ẽme: Λευκωσία) ha'e Chípere távaguasuveva tavusu. Oĩme ysyry Pedieos yvatepe, ha Chípere icha ko táva oñemboja'o: pe ñembype ha'e Chípere tavusu ha pe yvate ha'e Chípere Yvate tavusu. Yma kóva hera akue ledra.

Ñemohenda:Chipre táva
Cristiano Ronaldo

**Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro** (Hũnchal, Madeira; 5 jasykõi ary 1985) ojekuaavéva **Cristiano Ronaldo** ramo, **Cristiano** térã **Ronaldo** añónde, ha'e peteĩ vakapipopo ha'ãhára Poytugagua. Ha'e oñembosarái tenondepe, ha upe iklu ko'ãgágua ha'e upe Al-Nassr F. C. upe Liga Katupyrytee Saudí pegua. Ko'ãgá peve oñembosarái Poravo Poytuga peguape, ha ha'e upe moakãhára avei ha'e upe hetaveva gol omoingeva, upe hetaveva ñepytyrõ ojapova ha upe hetave ñembosarái oguerekóva kóva ndive, oguerekóvo 217, jehupyty ohupytyva upe Ñeha'ã Jeho hag̃ua Eurokópa 2024-pe ary 2023 jave, ha ojehechakuaa upe Guinness World Records.

Oje'e jepi ha'ehá upe vakapipopo ha'ãhára iporãveva ha hekopávaveva, avei ha'e upe ha'ãhára hetaveva gol omoingeva'ekue vakapipopo rembiasakuépe, ha avei oje'e jepi ha'ehá peteĩ umi ha'ãhára iporãveva oĩva'ekue tembiasakuepe; ha'e peteĩ umi hetaveva oñeme'ẽva jopói, umia apytegui ojetopa po jey Manga Kuarepotiju pegua, Po jey FIFA jopói Vakapipopo ha'ãhára iporãveva opavave yvype g̃uãra, irundy Sapatu Kuarepotiju pegua, mokõi Jopói The Best FIFA. Ary 2020-pe ojeporavókuri upe Ha'ãhára Iporãvéva Sa'ary XXI pegua ramo upe Globe Soccer Awards atypavẽme. Avei oñemoĩ chupe upe Dream Team Manga Kuarepotiju peguape. Ary 2009-pe oñeme'ẽ chupe upe Jopói Puskas.

## Mandu'py
Ñemohenda:Tekove Poytugagua
Ñemohenda:Vakapipopo oha'ãva
Honda

**Honda** ha'e peteĩ mboka itujaveva yvy tembiasakuepe. Kóva ojejapo mokõi sã oñeñapytyva peteĩ receptáculore oñembokapu hag̃ua bala.
miniaturadeimagen|Honda inkakuéra mba'e.

Ñemohenda:Mboka
Álgido sentir

***Álgido sentir*** ha'e peteĩ ñe'ẽpapa karaiñe'ẽme ojapo akue Donato Ruotti, oikóvo Cháko Ñorairõme, ha upéi María Odulia Nicola Ruotti ojapo chugui purahéi..

## Álgido Sentir
Luciérnaga de mi alma, mujercita de mi vida,

factor de mi esperanza, mi bella tupãsy

te escribo estas estrofas con mi alma dolorida

desde este inmenso Chaco a la luz del ñasaindy.

Si expreso en estos versos, lo mucho que te quiero,

si lloran sus estrofas un gran mba´e mbyasy,

verás en el grabado lo mucho que te adoro

lo cruel y lo siniestro que es tu pore´ỹ.

Cuando la noche cierra y envuelve esa laguna,

encontrándome en tu ausencia solito tyre´ỹ,

buscando tu figura diríjome a la luna

y ella compasiva platea un tesay.

De pronto allá a los lejos resuena plañidero,

por esa inmensa selva el karáu osapukái

y yo que tanto sufro encuentro un compañero

con quien llorar mis penas y hacerle mbohovái.

A veces tu recuerdo mi sueño embelesa,

pasando casi en vela los claros pyhare

y si furtiva brisa columpia mi cabeza,

creyendo estar contigo me duermo en torore.

Luciérnaga de mi alma, mujercita de mi vida,

factor de mi esperanza, mi bella tupãsy

te escribo estas estrofas con mi alma dolorida

desde este inmenso Chaco a la luz del ñasaindy.

### Guaraníme ñembohasa

*Muã che ãnga pegua, kuñai che rekove pegua,*

*Che jerovia apoha, tupãsy porã*

*Aha'i ndeve pe'ava ñe’ẽrysýipehẽ che ãnga hasyvo*

*Ko Cháko tuichaiteguive pe tesakã ñasaindy pegua.*

*Aichakavo ko'ava ñe’ẽrysýipehẽpe, mba'eichapa che nde rayhu,*

*hasẽvo nde ñe’ẽrysýipehẽ peteĩ tuicha mba´e mbyasy,*

*ehechata pe gravadope mba'eichapa nde ipota*

*Mba'eicha ite iñaña nde pore´ỹ.*

*Pyhare ombotyvo ha ombojere pe lagunape,*

*Ojejuhuvo ndeimeha ndive añoite tyre´ỹ,*

*ohekavo ha'ãnga ahavo jasy rendape,*

*ha ha'e iporã platea peteĩ tesay.*

*Peichahágui amuete mombyty ipu plañidero,*

*pe ka'aguy tuichaitevagui karáu osapukái*

*ha che hetaite che asy ajuhu peteĩ che irũrã*

*che rasẽ hag̃ua ha katu hag̃ua chupe mbohovái.*

*Katu'ete amandu'a che kerechape oembelesá,*

*ahasavo aimete rovasype umi jekuaa porãite pyhare*

*ha nde ñemi pre'e omongu'e che rakã,*

*aimegua'uhaicha nde ndive ake tororepe.*

*Muã che ãnga pegua, kuñai che rekove pegua,*

*Che jerovia apoha, tupãsy porã*

*Aha'i ndeve pe'ava ñe’ẽrysýipehẽ che ãnga hasyvo*

*Ko Cháko tuichaiteguive pe tesakã ñasaindy pegua.*

**<big><u>''Kuatiañe'ẽ: [[Donato Ruotti]], jehai avañe'ẽme''</u></big>**

**<big><u>''Mba'epu: Chinita Nicola pegua.''</u></big>**

## Mandu'py

Ñemohenda:Ñe'ẽpoty
Sofonisba Anguissola

**Sofonisba Anguissola** (Cremona, amo 1535 jave-Palermo, 1625) ha'e akue peteĩ moha'angahára Itália pegua, ojekuaáva ichupe pe kuña moha'angahára harakuãite peteĩha ramo *[[Renacimiento]]* ára pukukuévo. Heta ojapo tapichakuéra rova ra'anga ha hova ra'anga avei, ombopyahu ha omoporã mba'éichapa ojejapo kuñanguéra rova ra'anga.

Orekóvo 27 ary ova Epáñame, opytakuévo mburuvichavete Felipe II rogaguasúpe. Upévare ojekuaa avei ichupe pe ombojoajúva ramo ñemoha'anga aporeko Itália pegua ha Epáña megua sa'ary XVI jave, upéicha avei heta umíva oipurukuaa hembiapokue oñemoporãvo ñemoha'anga Itáliape.

Hekove ha hembiasa omokyre'ỹ heta kuñáme omba'apóva ñemoha'angápe, oñemboyke va'ekue ichupekuéra mbo'ehaógui, ta'anga mbo'e apógui ha ta'anga apohágui, upéicha avei noñeme'ẽi ichupekuéra Pápa ñepytyvõ, hákatu mburuvichakuéra oparupi Európape oipytyvõ ichupekuéra ha omomba'eguasu hembiapokue sa'ary XVI ha XVIII pukukuévo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Anne Frank

**Annelies Marie Frank**, ojekuavéva **Anne Frank** ramo térã karaiñe'ẽme **Ana Frank** ramo (Fráncfort, 12 jasypoteĩ 1929-Bergen-Belsen, jasykõi térã jasyapy 1945), ha'e akue peteĩ mitãkuña Alemañagua ijypykuéva hudío, herakuãite oparupi yvy ape ári upe *[[Anne Frank Kuatiañe'ẽ]]* rupive, peteĩ aranduka ojajapo hekove ñemombe'úgui, ohaígui iñangapýpe mokõi ary ha mbyte pukukue oikóvo ikañyhápe hogaguándi ha irundy tapicha ambuéva ndive peteĩ ogami Amsterdam-pe, ani hag̃ua nasikuéra ojuhu ichupe, oikóvo Ñorairõ Guasu Mokõiha.

Ipahápe, nasikuéra ojuhu ichupe ha ogueraha monambipyre Anne ha hoguagua umi tekoha manorãme Alemáña megua. Peteĩ añónte nomanói upépe, Anne túva, Otto Frank. Anne oho va'erã imonambipyre pe tekoha manorã nási Auschwitz-pe ára 2 jasyporundy 1944 jave ha upéi ojegueraha ichupe amo Bergen-Belsen rekohápe, upépe omano ohasa'asýgui *[[tifus]]* rehe jasykõi 1945 jave, mokõi jasy oñemosãso mboyve pe tekoha manorã. Ary 1947 jave, ohasamínte mokõi ary opa rire Ñorairõ Guasu, itúva omonguatia ha oikuaauka Anne ñemombe'u, ojeheróva *[[Óga Kupegua]]* (Neelándañe'ẽme, *Het Achterhuis*).

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Modélo

**Modélo** ha'e pe tapicha omba'apóva móda rehe oñemondévo ohechauka hag̃ua ao pyahu, jeguaka térã mba'e ambuéva ojeipurúva hetére (sapatu, vosa, ku'asã, ha ambuéva).

Ko ñe'ẽ modélo ou karaiñe'ẽgui *modelo* ha upéva ou Italiañe'ẽgui *modello*, ojejapóva *[[Renacimiento]]* aja ojeipurúvo latinañe'ẽ *modus* he'iséva «aporeko» térã «ta'ãha».

## Mandu'apy

Ñemohenda:Apoha
Believer

**Believer** ha'e peteĩ purahéi ojapova akue pe mbopuha'aty ''Imagine Dragons'' Amérika Retãvorekuéra Joajugua, ha ojeichuka 1 jasykõi ary 2017-pe Interscope Records ha KIDinaKORNER rupive.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'epu porã
Teko'opívo

[miniaturadeimagen|Peteĩ [kuña opívo peteĩ tupa ári.]]
**Teko'opívo** terã **opívo reko** ha'e peteĩ ñe'ẽ ojeipurúva oje'e hag̃ua umi tekovépe ndoiporúiva ao.

Ñemohenda:Arandupy
Donato Ruotti

**Donato Ruotti Paciello** (18 jasypoteĩ ary 1909-26 jasyporundy 1994) ha'e akue kuri peteĩ ñe’ẽpapára ha hekokatúva Cháko Ñorairõme (1932-1935).

## Hekove ha ijeguatakue
Donato Ruotti heñóikuri táva Paraguaype ára 18 jasypoteĩ ary 1909-pe, oñemoarandúkuri mbo'ehao “Pe Enkarnasiõ” ha mbo’ehao “Monseñor Lasagna”pe távare Konsepsiõpe.

Oñehendu jave clarín ipúvo 1932-pe, ñe’ẽpapára Donato Ruotti oho ijeheguirei, oike pe py’aguasúva Regimiento de Iinfantería N° 1-me hérava "*2 de Mayo*", *Cabo 1° de Infantería-*icha. Ho'a Joel Estigarribia poguýpe ha oguahẽ *Garrapatal*-peve, ojejapi ha oñembohasa chupe Konsepsiõpe sapy'ami, ou jeývo, peteĩ pyhare oĩvo ñangarekoháraicha ohai "Algido sentir", hembiapo ojehechakuaavéva ha ary ohasava’ekuépe hogayguáva Chinita De Nicola omoĩ hese mba’epu. Ikatupyryporãgui ñorãirõme, oñemotenonde *Suboficial*-pe.

Hembiapo ñe'ẽporãhaipyrépe oñepyrû opakuévo ary 1920, omohu'ã rire hembiapopy milíkoicha, oha’ã kuatiahaimbo'epe, ko'ápe hemiandu puhoe ha jehaípe iñakãguapy ha omoñe'ẽpeteĩ.

Oguereko hetaiterei hembiapokue ñe’ẽpoty ha mba’epupe. Oha’ã ñoha'ãngape, *zarzuela "LA DEL SOTO DEL PARRAL"-*pe.

Ha’e miembro *Asociación de Escritores Guaraní (ADEG)-*me ha miembro omoñepyrũva’ekue Prensa Paraguaya ha Autores Paraguayos Asociados (APA)-pe.

Omano ára 26 jasyporundy ary 1994-pe.

## Hembiapokue:
Hembiapokuéra apytépe oĩ:

* Mandyju
* Boquerón
* Sueño de amor
* Romántica flor
* No me mires así
* Álgido sentir
* Temiandu rasy

## Mandu’apykuéra:
Tributo a Donato Ruotti https://www.facebook.com/profile.php?id=100063767493332&sk=about

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Paraguáigua
Lavinia Fontana

**Lavinia Fontana** (Bolonia, 24 jasypoapy 1552-Rróma, 11 jasypoapy 1614) ha'e akue peteĩ moha'angahára Itália pegua, omoha'angáva varróko rekópe. Upe aja, ha'e oĩ akue umi moha'angahára mba'eguasuvéva apytépe, ha'e ae omotenonde ta'anga apoha róga ha oiko moha'angahára tee ramo pápa katóliko Clemente VIII rogaguasúpe. Hembiapokue opaichagua ha ituichaite, ojeikuaa 135 ha'anga, jepémo 32 añónte oĩ orekóva arange ha heraguapy.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Vikipetã karaiñe'ẽme

miniaturadeimagen|Vikipetã karaiñe'ẽme ta'anga
**Vikipetã karaiñe'ẽme** () ha'e pe Vikipetã oĩva karaiñe'ẽme. Umi Vikipetãkuéra ambue ñe'ẽnguérape, oĩva Internet-pe oĩ pe licencia CC BY-SA 3.0 ha GFDL poguype.

Ñemohenda:Vikipetã
Kapi'i

**Kapi'i** (**Poaceae**) ha'e ka'avo atyguasu jepivénte ha'ỹigui ojejapóva hu'itĩrã. Ko atýpe jajuhu 820 aty ambuéva ha amo 12&nbsp;100 ka'avo juehegua, kapi'i aty niko upe orekovéva ka'avo juehegua ipýpe irundyha, jepémo upe tuichamba'evéva yvypórape guarã. Añetehápa, yvypóra ho'uite kapi'i opaichagua, taha'e ha'éva hu'itĩrã ramo ha umi mba'e oñeguenohẽva chugui, ha'eháicha hu'itĩ ha ka'avo ñandyry, térã ojeiporu mymba rembi'urã ramo, omongarúvo mymbakuéra oguenohẽ chugui so'o, kamby ha ryguasu rupi'a.

Kapi'ikuéra apytépe jajuhu ka'avo opaichagua okakuaáva oparupi. Umi ojekuaavéva ha ojeporuvéva apytépe jareko takuare'ẽ, avatimirĩ (*trigo*), arro, avati, *[[sorgo]]*, seváda, avéna, senténo ha vambu.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñemitỹ
Tráuko

**Tráuko** ha'e peteĩ mombe'ugua'u Chílegua, kóva ha'e peteĩ tekove oúva umi Chílo'e mombe'ugua'ukuéragui, ojeikuaa porãitereíva Chíle ñembýpe, ha ko tetã mombe'ugua'ukuéra apytépe kóva ha'e peteĩ umi ojehayhu ha ojekuaa porãvéva.
[miniaturadeimagen|Tráuko [ta'anga|ra'anga Chílepe.]]

## Mombe'ugua'u
[centro|miniaturadeimagen|299x299px|[Ta'anga ojehechahápe Traúko.]]
Umi oikóva Chílepe he'i ko mombe'ugua'u imbaretetereiha ha ikatu ombyai mombyrýgui, ikatu omopẽ peteĩ kuimba'e kangue. Ojekuaa Tráukope ikatu ombohayhu umi kuñanguérape omañavo hesáre, oipejúvo hesekuéra, oikévo ikerechápe ikatu hag̃ua ombohyeguasu chupekuéra.

Ndojekuaái moõguipa oú ha katu ojekuaa ha'eha pe mbói Kaikai ra'y, oñeheñói ko mbói ndohayhugui haguére umi tekove yvypórape. Tráuko oiko hembireko ndive ha’éva avei itajýra hérava Tráuka, kóva oñeheñói Tráuko oguereko hagué peteĩ jokupyty Kondená ndive. Tráuka ndive oguereko hetaiterei ta'yra ojoguava Tráukope ha'evo kuimba'e ha ojoguava Tráukape ha'evo kuña, ha ko'ava oguereko je'y umi itúvakuéra téra.

Ndojekuaai 

## Ojehechaháicha
[miniaturadeimagen|Tráuko ta'anga pe [Ancud hakambyrundýva|Ancud akambyrundýva]]
Traúko ha'e peteĩ tekove ojoguava kuimba'epe ivaietereíva, imichiéteriva, ohupyty 80 cm, ha iretyma katu opa ipyñuãpe, upevare ndoguerekoi py.

Traúko oiko umi Chílo'e ka'aguyrape, oguereko peteĩ yvyra oguatáva herava pahueldún ha peteĩ hacha  imichiva ha oguerekóva pu'aka, ikatuvare oity peteĩ yvyra oinupãvo chupe mbohapy jey. Oipuru peteĩ akã ao ha pe ija'o katu ojejapo quilinehagui, kóva peteĩ ka'avo okakuaava Chílo'e ka'aguykuérare.

## Ehecha avei
* Pombéro
* Mombe'ugua'u
* Kurupí
* Jasy Jateré

Ñemohenda:Chíle mombe'ugua'ukuéra
Paraguái mombe'ugua'ukuéra

Paraguái haꞌe tetã oguerekóva hetaiterei mombeꞌuguaꞌu, umi apytepe oĩ:

* Teju Jagua
* Mbói Tuꞌĩ
* Moñái
* Jasy Jatere
* Kurupi
* Ao ao
* Luisõ
* Pombéro
* Mála Visiõ
* ''Plata'' yvyguy
* Pora

Ñemohenda:Mombe'ugua'ukuéra Paraguáigua
Chikunguña

**Chikunguña** (makondeñe'ẽme: *chikungunya*) térã **Chikunguña akãnundu**, ha'e peteĩ mba'asy ombohasáva umi ñati'ũ oúva umi jueheguaty *[[Aedes]]* pegua; avei Aedes aegypti ha Aedes albopictus.
[miniaturadeimagen|220x220px|Chikunguña [mba'asy.]]
**Chikunguña** mba'asy (mbykyve:*CHIK)* oñembohasa pe mba'asy dengue oñembosaha háicha ha ojapo peteĩ akãnundu ojeguerekóva 2 térã 5 ára pukukue, hapykuéri oñepyrũ peteĩ tete rasy; ko asy ikatu ojeguereko heta arapokõindy, jasy térã heta ary pukukue, ha'eháicha ramo 12% oguerekóva ko mba'asy.

Pe mba'eéchapa ikatu reñatende ani peteĩ ohasa nderehe ko mba'asy ha'e: ani reheja peteĩ ñati'ũ oguerekóva ko mba'asy ndesu'u. Ko'ãgaite ndaipóri peteĩ pohã térã vakúna ikatúva oipe'a ñandehegui ko mba'asy, térã oĩ mba'eichapa ikatu ñañepohano ani ko mba'asy ivaíeterei. Putu'u ha hey’u hykuéva, ikatu oiko.

Ko mba'asy ojeguereko peteĩhamínte. Upe rire oñepyrũ ojejapo *anticuerpos* oñangarekótava umi yvypóra hasývare, ha ojehecha háicha ko'ãga peve, ndajaguerekovéi ko mba'asy mano meve.
## Téra
Pe ñe'ẽ *Chikunguña* (oje'evo/chikungúña/) oú makondeñe'ẽgui ha he'ise *"[[mba'asy]] kuimba'e ojere"* pevapy ombohasy vaíeterei yvyporakuéra retépe.

## Moõ oime ko mba'asy
[centro|miniaturadeimagen|203x203px|[Tetã|Tetãnguéra oĩ hape chikunguña sa'ary XXI oñepyrũvo.]]
[centro|miniaturadeimagen|353x353px|[Tetã|Tetãnguéra oĩ hape chikunguña ary 1952 guive ary 2019 peve.]]
Ko mba'asy oñepyrũ Tãsáñame ary 1952-pe, ha W. H. R. Lumsden ha'e pe omombe’úva'ekue ko mba'asype ary 1955-pe. Chikunguña mba'asy ojogua heta mba’épe pe mba'asy o’nyong’nyongpe.

## Ñembohasa
[miniaturadeimagen|320x320px|[Ñati'ũ Aedes aegypti.]]
[miniaturadeimagen|282x282px|[Ñati'ũ Aedes albopictus.]]
Umi ñati'ũ Aedes aegypti ha Aedes albopictus oguereko ko mba'asy ho'u rire peteĩ yvypóra tuguy oguerekóva'ekue ko mba'asy. Ndojeikuaai ko ñati'ũ oguerekoha ko mba'asy ho'u rire pe tuguy térã oñepyrũ okakuaa kóva teteme. Ko mba'asy ojejuhu umi mymba ka'aguy peguape, ha'eháicha heta ka'i, ha avei umi mymba óga peguape.

## Monguera
He'iháicha OMS, ko'ãngá ndaipori peteĩ vakúna ha pohã ikatuva omonguera umi oguerekóva chikunguña, niko oĩ mba'eichapa ikatu ñañepohano; umi apytépe, pe tete asy ha pe akãnundu.

## Prevención
Pe peteĩha pysokue oñeñangareko hag̃ua ani nde hopyty pe mba'asy ha'e pe ñehundi umi ñati'ũ aedes aegypti ha aedes albopictus okakuaahape. Kóva ojejapovo avei umi ambue mba'asykuéra ombohasava ko jeheguaty ikatu ojehundi. Kóva he'ise emokañy mbaite umi mba'ekue heñyhevateva y ky'are, ha'evo y heko ypýva térã gua'úva. Umi avarekoha oguereko pe hembiaporeko ojejapo hag̃ua ko tembiapo.

## Ehecha avei

* Mba'asy
* Ñati'ũ
* Dengue

## Mandu'py


Ñemohenda:Mba'asy víru
Aedes

***Aedes*** ha'e peteĩ ñati'ũ jueheguaty oĩva opaite yvýpe ha umi yvy tropical ha subtropocal. Téra ou gyresiañe'ẽgui: *aēdēs*, he'iséva ohayhu’ỹva. Ombohasa heta mba'asy ha'eháicha dengue, akãnundu sa'yju, zika akãnundu, mba'asy yso ñe'ã megua.

Umi ñati'ũ Aedes oguereko peteĩ rrája morotĩ ha hũ, ningo avei oĩ oguerekóva heta sa'y. Jepémo heta tembikuaatyhára he'i umíva ohasa ãra pe jueheguaty *[[Stegomyia]]-pe*. Hetaitereive umi tembikuaatyhára apytépe he'i umi ha'e jueheguaty Aedes pegua.

## Ñemohenda
Pe jueheguaty *Aedes* oguereko hetaiterei jueheguaty michĩ.

* *Abraedes Zavortink*
* *Acartomyia Theobald*
* *Aedes Meigen*
* *Aedimorphus Theobald*
* *Alanstonea Mattingly*
* *Albuginosus Reinert*
* *Ayurakitia Thurman*
* *Aztecaedes Zavortink*
* *Belkinius Reinert*
* *Bifidistylus Reinert, Harbach and Kitching*
* *Borichinda Harbach and Rattanarithikul*
* *Bothaella Reinert*
* *Bruceharrisonius Reinert*
* *Cancraedes Edwards*
* *Catageiomyia Theobald*
* *Catatassomyia Dyar and Shannon*
* *Christophersiomyia Barraud*
* *Coetzeemyia Huang, Mathis & Wilkerson*
* *Collessius Reinert, Harbach and Kitching*
* *Cornetius Huang*
* *Dahliana Reinert, Harbach and Kitching*
* *Danielsia Theobald*
* *Dendroskusea Edwards*
* *Diceromyia Theobald*
* *Dobrotworskyius Reinert, Harbach and Kitching*
* *Downsiomyia Vargas*
* *Edwardsaedes Belkin*
* *Elpeytonius Reinert, Harbach and Kitching*
* *Finlaya Theobald*
* *Fredwardsius Reinert*
* *Georgecraigius Reinert, Harbach and Kitching*
* *Geoskusea Edwards*
* *Gilesius Reinert, Harbach and Kitching*
* *Gymnometopa Coquillett*
* *Halaedes Belkin*
* *Himalaius Reinert, Harbach and Kitching*
* *Hopkinsius Reinert, Harbach and Kitching*
* *Howardina Theobald*
* *Huaedes Huang*
* *Hulecoeteomyia Theobald*
* *Indusius Edwards*
* *Isoaedes Reinert*
* *Jarnellius Reinert, Harbach and Kitching*
* *Jihlienius Reinert, Harbach and Kitching*
* *Kenknightia Reinert*
* *Kompia Aitken*
* *Leptosomatomyia Theobald*
* *Levua Stone and Bohart*
* *Lewnielsenius Reinert, Harbach and Kitching*
* *Lorrainea Belkin Luius Reinert, Harbach and Kitching*
* *Macleaya Theobald*
* *Molpemyia Theobald*
* *Mucidus Theobald*
* *Neomelaniconion Newstead*
* *Nomina Dubia 14*
* *Nyctomyia Harbach and Linton*
* *Ochlerotatus Lynch Arribalzaga*
* *Paraedes Edwards*
* *Patmarksia Reinert, Harbach and Kitching*
* *Petermattinglyius Reinert, Harbach and Kitching*
* *Phagomyia Theobald*
* *Polyleptiomyia Theobald*
* *Protomacleaya Theobald*
* *Pseudarmigeres Stone and Knight*
* *Pseudoskusea Theobald*
* *Rampamyia Reinert, Harbach and Kitching*
* *Rhinoskusea Edwards*
* *Rusticoidus Shevchenko and Prudkina*
* *Sallumia Reinert, Harbach and Kitching*
* *Scutomyia Theobald*
* *Skusea Theobald*
* *Stegomyia Theobald*
* *Tanakaius Reinert, Harbach and Kitching*
* *Tewarius Reinert*
* *Vansomerenis Reinert, Harbach and Kitching*
* *Zavortinkius Reinert*

## Ehecha avei
* Ñati'ũ
* Jueheguaty

## Mandu'py
Ñemohenda:Tymbachu'i
Ñeꞌẽpuandu Raity Hetatetãgua

**Ñeꞌẽpuandu Raity Hetatetãgua** (ÑRH), () haꞌe peteĩ mohendapyrã omopyendáva ñeꞌẽkuaaty ha ñeꞌẽpukuaa. Oñemoheñói Ñeꞌẽpuandu Temimoĩmby Hetatetãgua (ehpañañeꞌẽme: *Asociación Fonética Internacional)* rupive sa ary 19 pahápe, mbaꞌejehero mbojojoháva ñeꞌẽ ñeꞌẽpukuéra rehegua ojehaívape. Pe IRH oipuru ñeꞌẽryruhára, temimboꞌe ha mboꞌehára ñeꞌẽ pytagua, ñeꞌẽpukuaahára, tekoasykuaahára ñeꞌẽ–ñeꞌẽsẽ rehegua, puraheihára, mbaꞌeapohára, ñeꞌẽ omopuꞌãva apoha ha ñeꞌẽasahára.  

## Manduꞌapy

Ñemohenda:Ñe'ẽkuaaty
Pundie tembekõigua

Iñe'ẽpukuaápe *(fonética),* pundie tembekõigua (epañañe'ẽme: *consonante bilabial)* ha'e peteĩ pundie tembegua oñemomberáva pe mokõi tembe ndive.

## Hetaháicha

Umi pundie tembekõigua ohechakuaáva Iñe'ẽpu'andu Raity Hetatetãgua (IRH) rupive ha'e:

Ouére igypo oreko poteĩ tyapu iñambuéva umi pundie nupãgua apytépe: [p, pʰ, ɓ̥, b, b̤, ɓ].

## Ojehúva rehegua

Umi pundie tembekõigua ojehechamoiterei ñe'ẽnguéra apytépe. Amo 0.7% rupinte opaite umi ñe'ẽ-gui ndoguerekói pundie tembekõigua, kyrĩkityñe'ẽ, chipeuãiãñe'ẽ, oneitañe'ẽ ha kiriki'isyñe'ẽ avei. 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñe'ẽkuaaty
Makondeñe'ẽ

**Makondeñe'ẽ** ha'e peteĩ ñe'ẽ oñe'ẽva pe aty makonde, peteĩ aty oikóva Tãsáña ñembype ha Mosambíke yvate gotyope. Makonde ha'e peteĩ ñe'ẽ vantú ojoguava jaoñe'ẽme. Umi ñe’ẽ’atykuéra *matembwe* ha *maviha* oñemombyryma ichugui ha ndaha'ei makondeñe'ẽ.

Ñemohenda:Vantú ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Tãsáña ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Mosambíke ñe'ẽnguéra
Jaoñe'ẽ

**Jaoñe'ẽ** ha'e peteĩ ñe'ẽ vantú Áfrikagua, oĩ 1.000.000 oñe'ẽva ko ñe'ẽ Maláuipe, 500.000 Tãsáñape ha 450.000 Mosambíkepe, umi aty wajao ha'e umi oñe'ẽveva ko ñe'ẽ, pe yvy oñeñe'ẽhame hetave ko ñe'ẽ ha'e pe Tãsáña ha Mosambíke tetãkorapy, ombojaova chupe pe ypa Maláui oĩ hagué umi oñe'ẽva *[[nyanjañe'ẽ]]*. Avei oĩ oñe'ẽva ko ñe'ẽ Sámbiape retãme.

Ñemohenda:Vantú ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Maláui ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Tãsáña ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Mosambíke ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Sámbia ñe'ẽnguéra
Tetãnguéra árave ha Israel ñombohovái

**Tetãnguéra árave ha Israel ñombohovái** ha'e ñe'ẽ ojeipurúva oñemombe'u hag̃ua jekupyty'ỹ ha ñorairõ oĩva umi tetã árave Kuarahyresẽ Mbyteguápe ha Áfrika Yvatevoguápe ha pe tetã Israel. Oñombohovái kuri hikuái ary 1948 guive ko'ágã meve.

Umi tetã árave ha Israel ñombohovái oñepyrũ oñokarãimikuévo umi árave ha hudío oikóva Paletína Tavetã Joaju poguýpe, ho'a rire Mburuvi otománo. Hudiokuéra ojaposévo hetãrã ha he'i ha'eha imba'e ymaite guive pe yvy, aravekuéra ojapose avei peteĩ hetãrã Paletínape ha he'i hikuái pe yvy mba'eguasuitéva Islã jeroviápe.

Ojejapo rire tetã hudío isãsóva upépe, ary 1948 jave, oñemosãsokuévo Israel. Upe aryitépe oñepyrũ hikuái oñorairõ, upe aja aravekuéra ojapo tetã Paletína yvy ojeheróva Gása ha Sihorytáñame. Israel ipu'aka ko ñorairõme ipahápe, ha Paletína retã ñesãmbyhy oho va'erã Ehítope.

Ary 1967 jave, tetãnguéra árave ha Israel oñorairõ jey pe Poteĩ Ára Ñorairõme, Israel ipu'akárõguare oñemomba'ekuévo Gása ha yvyapy Sinai rehe, Ehíto mba'éva kuri, upéicha avei oñemomba'e heta yvýre Horytáñame ha Síriape. Oñorairõ vaiete avei hikuái 1973 jave, oikóvo Yom Kippur Ñorairõ.

Arykuéra pukukuévo, ndaiporivéima kuri ñorairõ vaiete tetãnguéra árave ha Israel apytépe, ojehechánte katu jekupyty'ỹ ha ñorairõ sapy'agua Paletína ha Israel apytépe. Jepémo, oĩ gueteri heta mba'e aravekuéra ha hudiokuéra noñe'ẽpeteĩri, tuichaitépe yvy apekue ha tetãnguéra oñohembe'yhápe.

## Ehecha avei
* Israel ñorairõ 1948 pegua

Ñemohenda:Israel
Ñemohenda:Paletína
Pyhare

**Pyhare** (), ha'e pe arapa'ũ upeva aja yvy mbýte ndohupytýi kuarahy resape, yvy ojere hagué, ha upéva haguére opyta pytũmbýpe. Oñepyrũ kuarahy oike rire ha osẽ rire.
[miniaturadeimagen|350x350px|Ta'anga oichakáva mo'õpa oĩ [mba'erendy pyhare aja.]]
[miniaturadeimagen|320x320px|Pyharekue oguerekóva [mbyja, Michoakánpe, Méhiko.]]
Pe refracción ojapova ára pytu jahecha hag̃ua umi mba'ehendy ojapova kuarahy kóva okañy rire: krepúskulo vaspertino. Pe refracción ojapo ára ipukuve hag̃ua ha ombovykyve pyharepe.

Ñemohenda:Mbyjakuaa
Vantu ñe'ẽnguéra

Wilhelm H. I. Bleek (1827-1875) ha'e akue pe peteĩha oipuruva'ekue pe ñe'ẽ *Vuntú* (), kóva he'ise "yvypórakuéra" (**va-ntú* ha'e peteĩ papyeta, **mu-ntu* ha'eta pe peteĩnteva) ojehechaháicha heta ñe'ẽme ko juehegua pegua. Ha'e avei ojapo ko aty ñemohenda oipuruvo temimo'ã tembikuaa pegua 1862 guive 1869 peve. Ha'e ha Carl Meinhof oñepyrũ ojapo marandu mbojojavo ñe’ẽtekuaape ko'ava ñe'ẽnguéra.

## Tembisakue
Umi Áfrikañembygua ipire hũva oñembohéra akue «vantúes» pe apartheid he'iháicha, ko'ãngá ojepotave ha ojepuruve pe ñe'ẽ "*sintu*" oje'e hag̃ua ko'ava ñe'ẽnguérape.
Echuwavoñe'ẽ

**Echuwavoñe'ẽ** ha'e peteĩ ñe'ẽ oñeñe'ẽva pe táva Quelimane, tetãvore Sambesiape, Mosambíkepe. Kóva ha'e peteĩ ñe'ẽ vantú, juehegua Níher-Kóngo.
Ñemohenda:Vantú ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Mosambíke ñe'ẽnguéra
Ñe'ẽ (ñe'ẽ)

miniaturadeimagen|320x320px
**Ñe'ẽ** (, kóva gyresiañe'ẽgui: *ιδίωμα*), ha'e peteĩ ñemohenda ñemomarandu oñeñe'ẽva ha ojeháiva, peteĩ avano'õ yvypóra mba'eva.

Ñe'ẽnguéra oñembojao ñe’ẽ’atype (ikatu hag̃ua ojeikuaa mba'eichápa oñe'ẽ pe ñe'ẽ peteĩ pehẽnguepe), ko'ãngá ojepy'amokõi oĩpa peteĩ temiandu ipõrava ikatupa oñembojao peteĩ ñe'ẽ (ñe'ẽ'atype).
Jean-Paul Sartre

**Jean-Paul Charles Aymard Sartre** (Parĩ, Hyãsia, 21 jasypoteĩ 1905-Parĩ, Hyãsia, 15 jasyrundy 1980), ojekuaameméva **Jean-Paul Sartre** ramónte, ha'e akue peteĩ arandupykuaatyhára, haihára, mombe'ugua'u apohára ha *[[activista]]* jokuaikuaa rehegua Hyãsiagua, omotenonde va'ekue heta temimo'ã jeikogua reko, javeguareko pyahu ha avarekokuaa Marx ñeimo'ãme. Ha'e akue pe haihára 10ha oñeme'ẽva'ekuépe peteĩ Jopói Nobel ñe'ẽporãhaipyre rehegua, ary 1964 jave, hákatu ndoipotái pe jopói ha oikuaauka mba'érepa peteĩ kuatiañe'ẽme omondova'ekue Suésia Atyvetépe he'ívo naiporãi chupe ñemomba'eguasu ha techakuaa, oroviágui yvypóra ha arandupy ojoajuha va'erã jejoko'ỹre, ndaikatúi ojoaju umi temimoĩmbyre rupive. Omena Simone de Beauvoir rehe, arandupykuaatyhára avei.

Hembiapokuépe oñe'ẽ mba'éichapa tekosãso rehegua ha mba'épa umi mba'e ho'áva ñande rehe ñanesãsóramo. Omano mboyvemi he'i akóinte orovia «Yvypóra ojupe ojejapoha».

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Pelota tata

**Pelota tata** ha'e peteĩ ñembosarai Paraguáipe oikóva San Juan árape. Kóva ha'e peteĩ manga oika'ipava. Ko ñembosaraipe umi kambakuéra oha'ã vakapipopo kóvare ha ojejapi hikuái hese.

## Téra
Pelota tata ha'e peteĩ ñe'ẽ oúva joparagui ha he'ise manga oka'ipava, (manga *"pelota"),* kóvapy ha'e peteĩ manga ojejapova aogui ha ojehapyva.

## Jejapo
Kóva ikatu ojejapo ao sorokuegui térã ao ndojepuruveimagui, ko'ava oñembo'apu'a peteĩ mbosa ojejapova apỹipengagui, ry'epype, upe rire oñeñohẽ hi'ari peteĩ ñandyratarã ha jehapy oka'ipa peve.

## Ehecha avei

* San Juan Ára

Ñemohenda:Jetepyso
Tigrái Ñorairõ

**Tigrái Ñorairõ** (amhárikoñe'ẽme: *የትግራይ ጦርነት;* Tígriñañe'ẽme: *ኲናት ትግራይ*), ha'e peteĩ ñorairõ oikóva Etiopíape oñepyrũ akue 4 jasyporundy ary 2020 guive-ko'ágã meve, ko ñorairõme oñorairõ Etiopía retãrerekua ha Erityréa ha ombohovai Tigrái retãrerekuápe. Kóva oiko hína tetãvore Tigráipe.

## Oiko va'ekue
Opa rire pe Etiopía retãygua ñorairõ ary 1991-pe, Etiopíagui oiko peteĩ tetã oĩva *Frente Democrático Revolucionario del Pueblo Etíope* (FDRPE) poguýpe, peteĩ joaju partidos etnicos ojapova'ekue Tigrái Retãygua Ñemosãso Jeheka (TRÑJ), oguerekóva Meles Zenawi-pe mburuvicha guasu ramo ha upe rire Sãmbyhyhára Tenondegua omano meve ary 2012-pe, Hailemariam Desalegne peteĩ Wolaita etnico oúva Momgu'e Demócratico Je'ikuaava Etiopía Ñemby pegua (MDJEÑ), oiko Sãmbyhyhára Tenondegua ramo.

Tigrái Retãygua Ñemosãso Jeheka oime akue pe joaty osãmbyhývape Etiopíare ary 2019 peve, upe rire ndojoajuséi pe *Partido de la Prosperidad* rehe. Umi ñembohovai oguerekóva pe Etiopía retãrerekua ha pe TRÑJ oñembotuichave umi jasykuéra oiko mboyve ko ñorairõ.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñorairõ
Ñemohenda:Etiopía ñorairõnguéra
Ñemohenda:Erityéa ñorairõnguéra
Kiev Ñorairõ (2022)

**Kiev ñorairõ** ha'e akue peteĩ ñorairõ ñembohovai oñorairõhápe Ukyáña Rrúsia ndive, oñepyrũ va'ekue 24 jasykõi ary 2022-pe, oñepyrũvo Ukyáñare ñendyry, kóva oiko kuri pe táva Kiev-pe, Ukyáña tavusu.

Oñepyrũvo, Rrúsia ñorairõharakuéra oñemomba'e Kiev rehe yvate ha kuarahyreike gotyo, upévare umi tetãnguéra ambuéva oñepyrũ he'i Kiev ho'ataha pya'eterei. Upéicharamo jepe, pe jepytaso mbaretetéva ojapóva Ukyáña ñorairõharakuéra ombopyta Rrúsia guarini'atýpe. Heta ojavy ha oiporavo vai Rrúsia, upéicha oipytyvõ Ukyáña guarini'atýre ipu'aka hag̃ua hesekuéra, Ukyáña ñorairõharakuéra oñepyrũ onohẽ chupekuéra Kiev-gui. Pe 2 jasyrundy ary 2022-pe, Ukyáña he'i oguenohẽmaha Rrúsia ñorairõharakuérape Kiev-gui.

## Ehecha avei

* Rrúsia ondyry Ukyáña rehe

## Mandu'py


Ñemohenda:Ñorairõnguéra oikóva Rrúsia ha Ukyáña Ñorairõme
Rrúsia ha Turykía Ñorairõ (1568-1570)

**Rrúsia ha Turykía Ñorairõ (1568-1570)** ha'e akue peteĩ ñorairõ oikova'ekue ary 1568 guive ary 1570 peve, ko ñorairõme oñombohovái Rrúsia Sárato ha Mburuvi Otománo, kóva oipytyvõvo ichupe pe Kiriméa Kanato.

Ary 1556, Ivan pe Ivairasáva oñemomba'e pe Astrakán Kanato rehe, kóva ojapo peteĩ óga guasu mbarete peteĩ yvytymíme osẽhápe ysyry Volgape. Ary 1568-pe, pe Sãmbyhyhára Peteĩha tuichaitéva, Sokollu Mehmet Paşa, omoñepyrũ pe jetopa peteĩha Rrúsia ndive, kóva ohechauka heta mba'evai outaha.

Ary 1568-pe, Estambul-pe ojejapo peteĩ aponde'a ikatu hag̃ua ojejapo peteĩ yrape ombojoaju haguã umi ysyrykuéra Volga ha Don.

Ary 1569-pe, arahaku jave Mburuvi Otamáno omondo 20.000 ñorairõhára ha 50.000 tartarokuéra Astrakán-pe ikatu hag̃ua oñemomba'e kóvare ha avei ojejapo hag̃ua pe yraperã, kóva jave, peteĩ yga aty ñorairõha Turykiagua oñemomba'e hína kuri Asóv rehe. Hákatu peteĩ guarini'aty Rrusiagua oĩva'ekue Knes Serebianov poguýpe omosẽ jey umi oñemomba'esévape, peteĩ guarini'aty orekóva 30.000 ñorairõhára omosarambí umi mba'apoharakuérape ha pe tárataro guarini'atýpe oñemondova'ekue oñangareko hag̃ua hesekuéra. Ko'ãva ohohápe hógape ramo 70% umi ñorairõhára ha mba'apohára omano ro'ýpe térã hasy. Mburuvi Otománo guarini'aty ýpegua oñembyaipaite.

## Opa ñorairõ
Ary 1570 oñepyrũkuévo ojapo peteĩ kuatia ombopa hag̃ua ko ñorairõ, ko ñorairõ ombyai vaiterei Turykía guarani'aty ypegua, avei Rrúsia ombyai pe hóga guasu mbarete oĩva'ekue ysyry Terek-pe, ha kóva rire umi ñemuharakuéra ohayhúva islã jerovia ikatu hag̃ua ohasa ha oñemu porã hag̃ua.
## Mandu'apy

Ñemohenda:Rrúsia ha Turykía ñorairõnguéra
Ñemohenda:Rrúsia ñorairõnguéra
Ñemohenda:Turykía ñorairõnguéra
Stanley Kubrick

**Stanley Kubrick** (Manhattan, Nueva York, 26 jasypokõi 1928-St Albans, Tavetã Joaju, 7 jasyapy 1999) ha'e akue peteĩ ta'angamýi motenondehára, taiky haihára, ta'angamýi ha fóto apohára Amérika Retãvorekuéra Joaju pegua oñemohetã va'ekue Tavetã Joajúpe. Heta tapicha he'i chugui ha'ehague peteĩ ta'angamýi motenondehára ipokatuvéva sa'ary XX pegua, ojekuaaite ichupe ijaporeko hekopeteitévagui ha hembiapo katégui, upéicha avei ojekuaa ichupe umi ta'angamýi ojapo tuicha mba'e he'iséva.
Heñói Manhattan-pe, hákatu oiko imitã aja Brooklyn-pe ohasa'asy oikokuévo Kangy Guasu Ára Pukukue; ikoygua ha ikirirĩ mbo'ehaópe, ha noĩporãi mbo'epy rembiapópe, upévare ndaikatúi oike peteĩ mbo'ehaorusúpe ha oiko va'erã ovendévo fóto kuatiañe'ẽme guarã, oha'ãvo pirapirére ha ohugávo irundykejojaty, upépe oikuaa James B. Harris-pe ha hendive omopu'ã peteĩ ta'angamýi apoha róga, omba'apo riremi ta'angamýi apópe 1951 rire. Pirapire omono'õ va'ekue reheve, ojapo ha'angamýi mbyky peteĩha, *[[Day of the Fight]]*, upe rupive ojehepyme'ẽmi ichupe RKO Pictures ojogua rire ha'angamýi. Ko RKO Pictures ohepyme'ẽve ichupe ojapo hag̃ua ambue ta'angamýi, peteĩ ta'angamýi momaranduha orekóva 9 aravo'i hérava *[[Flying Padre]]*.

Upe rire ojapo ha'angamýi tee peteĩha, *[[Fear and Desire]]* (1953), upe rire ou *[[Killer's Kiss]]* (1955), peteĩ ta'angamýi pytũ, ko hembiapópe ikatu ojehechakuaa heko tee ñepyrũha, upégui avei onohẽ Quentin Tarantino hemimo'ã ojapo hag̃ua ha'angamýi herakuãitéva Pulp Fiction

Umi 13 ha'angamýi apytépe oĩ heta herakuãitéva, ko'ágã ojehechakuaa *clásico* ramo, ha'éva: *[[Paths of Glory]]* (1957), *[[Spartacus]]* (1960), *[[Lolita (ta'angamýi 1962 pegua)|Lolita]]* (1962), *[[Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb]]* (1964), *[[2001: A Space Odyssey (ta'angamýi)|2001: A Space Odyssey]]* (1968), *[[A Clockwork Orange]]* (1971), *[[Barry Lyndon]]* (1975), *[[The Shining]]* (1980), *[[Full Metal Jacket]]* (1987) ha *[[Eyes Wide Shut]]* (1999).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Tetãnguéra rysýi jejoguakuaa ñembojojaha rehe

[centro|miniaturadeimagen|370x370px|Yvy ra'anga oichakava umi tetãnguéra oguerekóva peteĩ [Mba'eapopyre hyepygua korócho (MHK) ary 2010-pe he'iháicha pe econométrica pe ojeheróva Jejoguakuaa ñembojojaha (JÑ), oĩme porãvo pe tapykuere viru tetãnguéra regua (TVT).]]

[miniaturadeimagen|380x380px|Yvy ra'anga oichakava heta sa'ype umi MHK PPA ary [2008|2008-pe, he'iháicha umi marandurenda oúva *World Economic Outlook-gui* ("ñeha’arõ viru arapy pegua") FMI gui.

]]
[miniaturadeimagen|360x360px|Yvy ra'anga opa tetãnguéra ko yvy ape ári rehegua pe [Mba'eapopyre hyepygua korócho|MHK PPA ndive ary 2006-pe, avei oĩme porãvo umi marandurendakuéra WEO ndive oúva FMI-gui.

]]

Ko hechauka oichaka peteĩ rysýi **[[Tetãnguéra Yvy ape ári|tetãnguéra ko yvy ape ári]] oñembosako’íva pe [[Mba'eapopyre hyepygua korócho|imba'eapopyre hyepygua korócho]] (MHK) rupive ramo [[Jejoguakuaa ñembojojaha]] (JÑ)**, pe jepokuaavai opaite ne mba’erepy ha mba'apo paha omoheñóiva peteĩ tetã peteĩ arýpe, ojoajúvo peteĩ kanásto hepykue estandarizado ponderada terã cotizada oĩva pe Retãvorekuéra Joaju ñemuguasu hyepype, tetã ojeipuruva peteĩ marabdu'py icha umi mbojoja heta tetãnguéra ojejapova pe metodología PPA. Upevare pe MHK Retãvorekuéra Joajugua ha’e akóinte peteĩchagua  (peteĩ arýpe g̃uãraha peteĩchagua heñoipy). Ningo, peteĩ apañuãi metodológico ikatuva oiko ndoipori ramo mba’erepy térã tembiapopy pe tetãme oñembojojávo EE.&nbsp;UU. ndive térã, opaichaháme, de calidad iñambuévape kanástape.

Ñemohenda:Tetãnguéra rysýi
Rrúsia ha Turykía Ñorairõ (1676-1681)

Pe **Rrúsia ha Turykía Ñorairõ ary 1676 guive 1681 peve**, ha'e peteĩ ñorairõ oñepyrũva'ekue ary 1676-pe ha opa ary 1681-me, ha oñorairõhápe Sárato Rrúso ha umi Kosakokuéra Saporoshia-gua oikóva pe ysyry Dniéper kuarahyreiképe ha ohayhúva Rrúsiape, ha ombohovái chupekuéra pe Mburuvi otománo ha umi Kosakokuéra Saporoshia-gua oikóva pe ysyry Dniéper kuarahyresẽme ha oipytyvõ chupekuéra umi tartarokuéra Kirimeagua ohayhúva Turykíape. Ko ñorairõ oñepyrũ umi oñorairõva oñemomba'ese hague Ukyáña yvypaite rehe. Ko ñorairõ opa ojejapóvo pe kuatia *Vajchisarái*, ojapóva pe Sárato ha Mburuvi otománo tetãkorapy ysyry Dniéper-pe.

Ñemohenda:Rrúsia ha Turykía ñorairõnguéra
Ñemohenda:Rrúsia ñorairõnguéra
Ñemohenda:Turykía ñorairõnguéra
Sárato Rrúso

**Sárato Rrúso** (rrusiañe'ẽme: *Русское царство*, *Rússkoie tsarstvo*) térã **Sárato Moskovita**: *Московское царство*, *Moskóvskoie tsarstvoha'e*) ha'e akue pe térã añetetéva oipuruva'ekue Rrúsia Retã ary 1547 guive, pe mburuvicha guasu Iván IV Rrúsia pegua oñepyrũ rire pe téra sár, ojejapo peve mburuvicha guasu Pedro pe Tuicháva Rrúsia mburuvi ary 1721-me.

Ñemohenda:Rrúsia
Lionel Messi

**Lionel Andrés Messi Cuccittini** (Rrosário, 24 jasypoteĩ ary 1987, Arhentína), ojeikuaa porãve **Lionel Messi**, **Leo Messi** térã **Messi** ramo, haꞌe peteĩ vakapipopo ohaꞌãva Arhentina​ygua oñembosaráiva tenondépe térã ñumbytépe. Peteĩ vakapipopo ohaꞌãva ojehayhuetereíva pe Fútbol Club Barcelona rembiasakuépe, kóva oĩkuri 20 ary pukukue, ary 2021 rire oike Paris Saint-Germain-pe Hyãsia​pe.

Ojeꞌe haꞌeha pe vakapipopo ohaꞌãva puꞌakavéva yvýpe ha peteĩ umi ipuꞌakavéva yvy rembiasakuépe, haꞌe pe ipeteĩva Vakapipopo haꞌãhára rembiasakuépe oñemeꞌẽvape, pokõi Manga Kuarepotiju, pokõi FIFA jopói pe haꞌãhára puꞌakavévape, poteĩ Sapatu Kuarepotiju ha mokõi Manga Kuarepotiju Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽmegua. 2020-pe, oiko pe peteĩhaitéva Vakapipopo ohaꞌãva ha peteĩhaitéva tekove arahentínayguape oñemeꞌẽvape peteĩ jopói Laureus ha oñemoinge Dream Team Manga Kuarepotiju peguape.

Ñemohenda:Tekove Argentinagua
Ñemohenda:Vakapipopo oha'ãva
Ñorairõhára

[miniaturadeimagen|390x390px|Ñorairõhára Paraguáigua [Ñorairõ Paraguáigua jave (1864-1870).]]
[miniaturadeimagen|Ñorairõhára [Alemáña Mburuvi|Alemáña Mburuvigua ary 1915-pe oiko jave Ñorairõ Guasu Peteĩha.]]
Peteĩ **ñorairõhára** ha'e peteĩ yvypóra oikéva peteĩ tetã hekosãsóva guarini'atýpe, oñangareko hag̃ua hese térã upéva oipotávagui, oikévo kóvape oiko chugui peteĩ milíko guarini'atýpe, ápe ikatu oike kavajeríape, *[[artilleria]]*, *[[infantería]]* ha hetave.

Ñemohenda:Ñorairõ
Matías Segovia

**Matías Emanuel Segovia Torales** (4 jasyteĩ ary 2003, Ka'aguasu, Paraguái) ha'e peteĩ vakapipopo oha'ãva Paraguáigua, ha'e peteĩ oñembosaráiva ñumbytépe Botafogo Fútbol e Regatas-pe, Pindoráma Kámpeonato Tysýi A peguape.

Ñemohenda:Vakapipopo oha'ãva Paraguáigua
Darevskia schaekeli

**Darevskia schaekeli** ha'e peteĩ teju jueheguaty, juehegua Lacertidae kóvape omombe’u Ahmadzadeh, Flecks, Carretero, Mozaffari, Böhme, Harris, Freitas & Rödder ary 2013-pe.

## Ojehechaháicha
Ko teju oiko Iran-me, tetãvore Teherán-me. Itĩ pukukue ha'e 54,8 mm umi kuimba'épe ha kuñáme 56,2 mm.

## Mandu'py

Ñemohenda:Otyryrýva
Georg Wilhelm Friedrich Hegel

**Georg Wilhelm Friedrich Hegel** (Stuttgart, 27 jasypoapy 1770-Berlín, 14 jasypateĩ 1831) ha'e akue peteĩ arandupykuaatýre oñemoarandúva ha omba'apóva temimo'ã reko Alemañagua rehe, pe pahaguéva Ára Ko'ãgagua pegua, oje'e voi hese ha'eha "ko'ãgagua reko py'amongeta".

Hegel arandupykuaaty ohechaukase hekópe ha mba'ekuaápe mba'éichapa ojejapo añete, ojehechakuaávo oñembosako'iháicha py'añemongetápe. Iñaranduka herakuãitépe hérava *[[Principios de la Filosofía del Derecho]]* (1817) he'i arandupykuaaty "ohechakuaa va'erã pe *ha'éva*, ha pe *ha'éva niko ha'e pe jepy'amongeta*" ha oikoháicha yvypórape ha'éva "hi'ára ra'y; upeichaite avei, arandupykuaaty ha'e *hi'ára oñemoingéva temimo'ãme*".

Hembiapokue mba'eguasuite heta haihárape ha iñarandúva ambuévape, umíva apytépe oĩ ohechakuaa hemimo'ãnguéra (Bradley, Sartre, Küng, Bauer, Stirner, Marx), ha umíva he'i naiporãiha hembiapokue (Kierkegaard, Schopenhauer, Nietzsche, Heidegger, Schelling). Hegel hembiapokue hasyite oñemoñe'ẽ hag̃ua ha omombe'u joa heta temimo'ã. Ohai marandeko, jokuaikuaa, jeroviapy, tembiapoporã, *[[lógica]]* ha *[[metafísica]]* rehegua.

## Mandu'apy
 

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Rrosário (Arahentína)

**Rrosário** () ha'e peteĩ táva oĩva pe tetãvore Santa Hẽ ñembýpe, Arahentína, pe táva tuicháveva ko tetãvorépe. Kóva ha'e pe távaguasuveva ko tetãvorépe ha pe mbohapyha táva hetavéva oguerekóva ava Arahentína retãme.

Ñemohenda:Argentina táva
Ndáka

**Ndáka** (Vengali ñe'ẽme: ঢাকা *Dhaka*), ha'e tetã Vangalande ha Ndáka ñemboja'o tavusu, ojejuhu ysyry Vurigánga rembe'ýpe. Ndáka ha umi táva ijerére oguereko amo 28&nbsp;399&nbsp;000 tapicha oikovéva upépe, upéicha kóva niko pe táva tuichavéva Vangalandépe, ha táva vengali tuichavéva mokõiha, Kalkuta rire, Índia retãvore Kuarahyreike Vengála tavusu.

Oiko aja ko táva Mongólia Mburuvi poguýpe, ojehero Jahangir Nagar. Ko'ágã Ndáka-pe oñembyaty Vangalande jokuaikuaa ha ñesãmbyhy, arandupy jehechauka ha virurekokuaa rembiapo.

## Joajuha

Ñemohenda:Vangalande táva
Chittagong

**Chittagong** (Vengali ñe'ẽme: চট্টগ্রাম), ha'e tetã Vangalande táva tuichavéva mokõiha. Ojejuhu tetã vorekue kuarahyresẽyguápe, ysyry Karnaphuli rembe'ýpe. Ko távape oiko 8&nbsp;440&nbsp;000 tapicha.

## Joajuha

Ñemohenda:Vangalande táva
Kópa Amérika Mangapy oñeha'ãva Yrembe'ýpe rehegua 2023

Pe **Kópa Amérika Mangapy oñeha'ãva Yrembe'ýpe rehegua 2023** ha'e pe ñembosarái 6ha ko kampeonáto rehegua oñembohovaihápe umi Ñemby Amérika retãnguéra. Kóva oñepyrũta 11 jasyapy ha opáta 19 jasyapy ary 2023-pe, oikóta táva Rrosáriope, Arahentína.

## Peteĩ ñeha'ã
Umi aravokuéra ha'e Arahentína aravo (UTC-3)

Ko peteĩ ñeha'ã oñeha'ãta 11 guive 16 jasyapy peve ary 2023-pe ha kóvape oĩ pa tetã oñemboja'óva mokõi atype oguerekóva po tetã. Umi mokõi tetã imbareteveva ohasa paha mboyvepe, ape oñepyrũ ñeha'ã ojenohẽ hag̃ua umi tetãnguérape. Umi marãkuéra oñeme'ẽva umi tetãnguérape oñeme'ẽ ha'e péicha:

* Pu'aka aravo jepiveguape: oñeme'ẽ 3 marã pe aty ipu'akavape.
* Pu'aka aravo ndaha’éiva jepiguape: oñeme'ẽ 2 marã pe aty ipu'akavape.
* Pu'aka penalpe: oñeme'ẽ 1 marã pe aty ipu'akavape.
* Ndaipu'akai: ndoñeme'ẽi chupe marã.

Ñemohenda:CONMEBOL
Fernando de Magallanes

**Fernando de Magallanes**, ojekuaáva avei **Hernando de Magallanes** ramo (Poytugañe'ẽme, **Fernão de Magalhães**, Sabrosa, 4 jasykõi 1480-Mactán, 27 jasyrundy 1521), ha'e akue peteĩ yvýre oikundaháva,  milíko, ygapóra ha ygarata sãmbyhyhára Poytugagua oñemohetã va'ekue Epáñame.

Omba'apóvo Carlos I poguýpe, oñepyrũ 1519 jave oikundaha y rupi oguahẽségui Ñemby Ásiape ohasahápe paraguasu Py'aguapy rupive, upéicha ikatúta oñemu porãve umi Ásia retãnguéra ndive. Oikundahakuévo paraguasu ojuhu peteĩ yrape Ñemby Amérika vorekue ñembyiteguápe, ku yrape ko'ágã ojehero ypo'i Magallanes, upépe ohasa ha oguahẽ pya'eve paraguasu Py'aguapýpe.

Ko ñekundaha guasúpe omano Magallanes ary 1521-me ohasakuévo Filipína rupi. Peteĩ ygarata añónte oguahẽkuaa Epáñame ary 1522, pe omotenondéva karai Juan Sebastián Elcano, oho oikundahávo paraguasu Índiko ha Áfrika rembe'y, upéicha kóva niko pe peteĩha ojerepa Yvy ape ári.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Poytugagua
Enrique Planchart Loynaz

Enrique Planchart Loynaz (8 jasyapy ary 1894, Karáka, Venesuéla-9 jasypoteĩ ary 1953, Kurasáo) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára, tempiporã hemianduteĩva ha bibliotecario Venesuélagua.

## Hekove
Enrique Planchart Ruiz ha Soledad Loynaz memby. Oñemomarandu peteĩ mbo'ehaope, Karákape. 1912-pe, ha'e oipytyvõ ojejapo hag̃ua pe *Círculo de Bellas Artes*, peteĩ temiporãhára ha haihára aty. Pe hembiapo temiporã hemianduteĩva icha, oñepyrũ ombohyãkua kuatiaroguekuéra oñe'ẽva umi michimi tembiporã oikóva karákape, oñepyrũ omba'apo ñemupe 1935-pe.

Ñemohenda:Tekove Venesuélagua
Áfrika Joaju

miniaturadeimagen|280x280px
**Áfrika Joaju (ÁJ)** ha'e peteĩ jokuaikuaa joaju, ojejapóva 55 Áfrika retãgui, kóva oheka peteĩ joaju ha pytyvõ umi tetãnguéra ojapóva chupe apytépe, oñemoambue umi oikóva'ekue pe kolóniape Európa poguýpe, omba'apo joa toiko hag̃ua sãso tee ha oñeipytyvõ hag̃ua umi tetãngúera ojapóva Tetãnguéra Joaju ndive (ONU).
## Ehecha avei
* Áfrika
* Tetãnguéra Joaju

## Mandu'py

Ñemohenda:Afrika
Juana Pabla Carrillo

**Juana Pabla Carrillo** (1808-1871) hace akue pe Paraguái mburuvicha guasucai Kalo Toni López remireko ha Francisco Solano López sy.

Oñeheñói ary 1808-pe Paraguaýpe, Paraguái retãme, ha omano ary 1871-pe.

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Carl Friedrich Gauss

**Johann Carl Friedrich Gauss**; (Braunschweig, 30 jasyrundy 1777-Gotinga, 23 jasykõi 1855) ha'e akue peteĩ papapykuaahára, mbyjakuaahára ha mba'erekokuaahára Alemáña megua. Hembiapokue mba'eguasuitéva heta tembikuaápe, tuichaitépe papahakuéra mba'ekuaarã, papapykuaa ñehesa'ỹijo, ysajarekokuaa ojoavýva, papyrekokuaa, *[[álgebra]]*, yvyapera'ã, *[[magnetismo]]* ha tesapekuaa apytépe. Ojehechakuaáma ichupe oikove aja *Papapykuaa Ruvicha* ramo, Gauss hembieja tuichaite heta papapykuaa mba'ekuaarãme ha tembikuaatýpe.

Imitãrõ guive, ojehechakuaáma ichupe aranduitéva ramo, jepémo hogagua imboriahúva ha hekombo'e mbykýva: isy omoñe'ẽkuaa, ndohaikuaái jepénte; itúva ohai ha omoñe'ẽkuaa, hákatu mbykymínte oikuaa papapykuaa. Heta oñemombe'u ha oje'e hese iñaranduitégui imitã guive. Imitãrusu ramo, tuichamba'e ohupyty ha oikuaauka, ojapopa hembiapokue tuichavéva, *[[Disquisitiones arithmeticae]]*, orekóvo 21 ary (1798), jepémo oikuaaukapa hembiapokue amo ary 1801 javénte. Constituye un trabajo fundamental como consolidación de la teoría de los números y ha moldeado esta área hasta  ary los días presentes.

## Marandumi

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Sãso

miniaturadeimagen|360x360px|Tetãnguéra isãsóva

[miniaturadeimagen|237x237px|[Amérika Retãvorekuéra Joaju sãso omoñepyrũ yvy ape ári peteĩ kuaapy jokuaikuaagua sãso rehe.]]
[izquierda|miniaturadeimagen|270x270px|[Méhiko Mburuvi sãso.]]

**Sãso** ha'e peteĩ tetã pyahúva ñemopyenda térã peteĩ tetã ojejapo jeýva ojei rire peteĩ tetã ambuégui.

Ñemohenda:Jokuaikuaa