open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mariano Celso Pedrozo

**Mariano Celso Pedrozo Leguizamón** (1908-2004), pa’íramo, ñe’ẽpapára ha mbo’ehára Paraguaigua.

Mariano Celso Pedrozo Leguizamón niko heñoiva’ekue Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 2 jasypoteĩ ary 1908-pe. Itúva ha’eva'ekue mbo’ehára Hermenegildo Pedrozo ha isýkatu kuñakarai Anselma Leguizamón. Ha’éngo okakuaákuri isy távape, ha’éva Itaugua.

Táva Itauguápe avei oikékuri mitãmbo'ehaópe. Upégui Mariano Celso Pedrozo ohasa mitãrusumbo'ehao hérava *Seminario Conciliar*, oĩva Táva Paraguaýpe. Upe rire ohókuri Táva Roma, Italia Retãme ha upépe oiko Tembikuaajára Arandupykuaápe. Oiko ichugui pa’i ary 1933-pe. *Universidad Pontificia Gregoriana* héra pe mbo’ehaovusu ha’e oñemoaranduhaguépe. Upevarã isy ohepyme’ẽkuri peteĩ óga oguerekóva Itauguápe.

Pa’íramo Mariano Celso Pedrozo omotenondejepe heta tupão táva Paraguaýpe, avei táva Ka’akupépe ha ipahápe Tupão Táva Itauguapegua. Omopu’ãjepékuri heta mitãmbo’ehao ha mitãrusumbo’ehao. Avei omopu’ãkuri Tupão Mba’erenda Itaguaupegua. Ha’éngo oikuaapypukúkuri ñane tavarandu ha ñane ñe’ẽ Guarani. Ojapókuri heta tembikuaareka tavarandu ha Guarani ñe’ẽ rehegua. Ha’éngo ñe’ẽpapára ha mbo’ehára avei. 

Mariano Celso Pedrozo rembiapoita apytépe jajuhugua pe Ñembo'eguasu Guaraníme omboherava’ekue “Ñe'ã tovayva”. Upéicha avei ohaiva’ekue peteĩ ñe'êpotyryru hérava “Mburukuja”. Avei ohai aranduka hérava "Pyambu karai" (1982), “Epítome de la Etimología del Idioma Guarani” (1985), “Génesis del Idioma Guarani” (1988), “Cuatro eras de la historia de Itaugua” (1994), ha “La Religiosidad Popular Paraguaya y la Identidad Nacional” (2002). Hetave apytépe, ohaijepékuri ko'ã ñe'ẽpoty Guaraníme: "Tupão Humaita taperekue", "Kurusu legua", "Chochĩ", "Kuarahy resẽ”, "Pa'i", ha "Che pandorga".

Pa’iruvicha Mariano Celso Pedrozo Leguizamón omanókuri Táva Itauguápe, ára 17 jasypoapy ary 2004-pe, oguerekórõguare 96 ary.

## Mandu'apy
* MARIANO CELSO PEDROZO. Ohai: David Galeano Olivera.

## Joaju
* TUPASY DEL ROSARIO – YOUTUBE

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Paraguáigua
Hósei Mbo’ehaovusu

**Hósei Mbo’ehaovusu** (***Hosei University*** (法政大学 *Hōsei daigaku*?) ha’e peteĩ mbo’ehaovusu ojejuhúva Tókio, Hapõme. Ko mbo’ehaovusu oñepyrũ ombo’e ary 1880 guive, *Tōkyō Hōgakusha* (東京法学社) réra guýpe.
miniaturadeimagen|Hósei Mbo’ehaovusu.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Hapõ
Ta'ỹi

**Ta'ỹi** hína ka'avo ha'ỹiva pehẽngue ikatúva omoheñói ka'avo ipyahúva. Ka'avo ra'ỹi niko opaichagua, oĩ ka'avo ha'ỹi hetáva ha oĩ ipeteĩvante, py'ỹinte imichĩ ha hatã, oĩ jepe umi ituicháva. Ka'avo ra'ỹime oĩ ka'avo pyahu rembi'urã, y ha yvy porã reheve ikatu okakuaa. Jepínte jajuhu ka'avo ra'ỹi yva ryepýpe, ha oĩ ka'avo ra'ỹi yvypóra ho'úva (avati mirĩ, arro, sóha, manduvi ha avati techapyrãme).

## Joajuha

Ñemohenda:Ka'avo
Arapaho (tembi’u)

**Arapaho** (oúva epañañe’ẽgui ***alfajor*** ha kóva araviañe’ẽgui ***al-hasú***, «oñemyenyhẽjeýva») ha’e peteĩ tembi’uarigua he’ẽ asukáva, oñemoherakuãva’ekue Amérikape Kolõ ára jave.
miniaturadeimagen|Arapaho morotĩva ha hũva.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tembi'u arigua
Ñemohenda:Mahe’ẽ
Ysyry Angara

**Ysyry Angara** (rrusiañe’ẽme: *Ангара*) ha’e peteĩ ysyry ojejuhúva Rrúsia asiagua térã Sivériape, heñóiva ypa Vaikálype.
miniaturadeimagen|Ysyry Angara.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Ysyry Ásia pegua
Ypa Vaikály

**Ypa Vaikály** (rrusiañe’ẽme: *Озеро Байкал; Ózero Baikal*) ha’e peteĩ ypa ojejuhúva Sivéria ñemby gotyópe, Rrúsia.
miniaturadeimagen|Ypa Vaikály.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Rrúsia
Ñemohenda:Ypa
Katána

**Katána** (hapõñe’ẽme: かたな, *katana*) ha’e peteĩ kysepuku ojejapopyréva Hapõme, herakuãvaitereíva samuraikuéra oiporuhaguére. Ko kysepuku ipuku, ikarapã ha oguereko peteĩ taimbe añónte.
[miniaturadeimagen|Peteĩ katána, [Magoroku Kanemoto remiapokue.]]

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Hapõ
Ñemohenda:Mboka
Karamandu

**Karamandu** (epañañe’ẽme, *caramanduca*, *karamanduka* térã *caramandunga*) ha’e peteĩ tembi’u oje’úva Perúpe, ojoguáva mbujapépe, ojeikuaa hetavéva Líma tavaguasu ryepýpe.
miniaturadeimagen|Mbohapy karamandu

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tembi'u
Ñemohenda:Perũ
Yvotyje réra (ta’ãngamýi)

**Yvotyje réra** (*Der Name der Rose*, alemañañe’ẽme) ha’e peteĩ ta’ãngamýi ojejapóva Itália, Fyãsia ha Alemáña joajúpe, oisãmbyhýva Jean-Jacques Annaud ha oñembohopytáva tembiasagua’u herajojávape, ohaiva’ekue Umberto Eco ha oñembojekuaáva ary 1980 jave.
[miniaturadeimagen|[Pa’io Eberbach, ojeiporúva kotyhaícha ta’ãngamýipe.]]

= Mandu’apykuera =


Ñemohenda:Ta'angamýi
Apytu'ũ

*
**Apytu'ũ** ningo yvypóra ha mymba rete pehẽngue oñandúva mba'ekuéra, kóva hína ypykatu hajyguéva pehẽngue ituichavéva. Umi mymba ijatukupe kangue rysýiva apytu'ũ oĩ hína iñakãme ha upe rupi oñandukuaa hikuái mba'épa ojehu ijehe, apytu'ũme oguahẽ pe jahecháva, ñahendúva, ñahetũva ha ñañandúva ha osẽ chugui pe ombohováiva umi temiandúpe. Yvypóra apytu'ũ oisãmbyhy avei ñe'ẽ ha ñemongeta, oipytyvõ avei ojepy'amongeta ha oñeimo'ã hag̃ua, upévare ñañe'ẽvo mba'éichapa peteĩ tapicha ojepy'amongeta rehegua, mba'éichapa hemimo'ã ha oñemoarandu rehegua, ñañe'ẽ ningo apytu'ũ rembiapo rehegua.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tete
Aleksandr Pushkin

**Aleksandr Serguéyevich Pushkin**(Moscú, 6 jasypoteĩ 1799-San Petersburgo, 10 jasykõi 1837) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára ha tembiasagua'u apohára Rrúsia pegua, pe omboypýva Rrúsia ñe'ẽporãhaipyre javeguaite.

Herakuãite oipurúgui hembiapokuépe pe ñe'ẽ oñe'ẽháicha hapichakuéra, noipuruséi pe ñe'ẽ ymaguare oĩva aranduka añónte. Jepive oiko iñe'ẽpotýgui purahéi herakuãva. Heta umi omomba'e hembiapokue ha ombohesegua chugui, techapyrãme Dostoyevski, Gógol, Tiútchev ha Tolstói, oipytyvõ avei umi puraheiapohára Rrúsia pegua Chaikovski ha Músorgski hembiapokuépe.

## Joajuha

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Rrúsiagua
Toríno

**Toríno** (epañañe’ẽme: *Turín*, piamonteñe’ẽme: *Turin*, italiañe’ẽme: *Torino*) ha’e peteĩ tavaguasu italiagua, Piamónte tavusu. Ojejuhúva Ysyry Po asúa gotyo. Toríno oguereko 911 823 tavaygua (ñemoag̃ui), ha hi’área ohupyty 130 sp².
miniaturadeimagen|Toríno (ta’ãngakuéra).

= Mandu’apykuera =


Ñemohenda:Itália táva
Piamónte

**Piamónte** (epañañe’ẽme: *Piamonte*, piamonteñe’ẽme: *Piemont*, italiañe’ẽme: *Piemonte*) ha’e peteĩ yvytenda mokõipa yvytendágui omoha’ãngáva Itália Tavakuairetã. Itavusu ha itavaguasu oguerekovéva tavaygua ha’e Toríno.
[miniaturadeimagen|Piamónte [poyvi.]]
[miniaturadeimagen|Piamónte [guarakapa.]]

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Itália
Kiko Veneno

**José María López Sanfeliu** (Figuéra, Heróna, 3 jasyrundy, ary 1952), ojeikuaa hetavéva ichupe **Kiko Veneno** réra guýpe, ha’e peteĩ pupotyhára epañagua.
[miniaturadeimagen|Kiko Veneno ([2005).]]

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tekove Españagua
HEC Paris

**HEC Paris** (*HEC School of Management* ingleñe'ẽme) ha'e hína peteĩ mbo'ehaovusu oĩva táva Parĩ, Hyãsia. 

Oreko amo 6000 temimbo'ekuéra ha ñemoaranduhára.

Heta kuatiañe'ẽ herakuã ha ambuéva he'i mbo'ehaorusu HEC ha'e mbo'ehaorusu porãvéva opa Yvýgui..

## Mandu'apy

## Joaju

## Joaju
* HEC Paris

Ñemohenda:Mbo'ehaorusu
Ñemohenda:Parĩ
Itália ambere

**Itália ambere** térã **ambere italiagua** (***Podarcis sicula***) ha’e peteĩ mymba otyryrýva ipira’apéva, oikóva Vóña, Koroásia, Fyãsia, Itália, Sérevia, Elovéña ha Suísa ryepýpe.
[miniaturadeimagen|Ambere [Itália|italiagua (*kuña -  kuimba’e*).]]

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Otyryrýva
Pira’ape

**Pira’ape** térã **pirapire** (epañañe’ẽme: *escama*) ha’e peteĩ mba’e pererĩ hatã osẽva mymbakuéra pirégui, oñepytyvõ hag̃ua.
[miniaturadeimagen|Pira’ape [yvyja pirépe.]]
Oĩ opaichagua pira’ape, oñembojuavy ha’ãngáre ha mymbáre.

## Mymbakuéra oytáva
Pirakuéra pira’ape oñembojuavy mymbakuéra otyryrývagui ipira’ape ikangyvehaguére.
[miniaturadeimagen|[Piraroto limõ (*[[Negaprion brevirostris]]*) pira’ape.]]

## Mymbakuéra otyryrýva
Opaichagua pira’ape ojejuhu mymbakuéra otyryrývare, ikatu tuicha térã tuichave.
[miniaturadeimagen|Peteĩ géko (''[Phelsuma laticauda*) ipira’ape sa’ýva.]]

== Mymbakuéra ovevéva ==
Mymbakuéra ovevéva ipira’ape ipysãme.
[[Ta'ãnga:Riesenseeadler Fang.JPG|miniaturadeimagen|Pira’ape pigárago guasu (*Haliaeetus pelagicus'') pysãme.]]

## Mymbakuéra okambúva
Mymbakuéra okambúva atýgui, sa’i ipira’ape. Uvei, oĩ angujakuéra ipira’apéva.

## Mandu’apykuéra

miniaturadeimagen|Anguja ruguái.

Ñemohenda:Tete
Luis XIV

**Luis XIV** (Hyãsiañe'ẽme: Louis XIV), ojehero chupe «**Karai Kuarahy**» (*le Roi Soleil*) térã **Luis ''pe Tuicháva**'' (Saint-Germain-en-Laye, Hyãsia, 5 jasyporundy ary 1638-Versalles, Hyãsia, 1 jasyporundy ary 1715), ha'e akue Hyãsia ha Navárra mburuvichavete  ára 14 jasypo 1643 guive omano meve orekóvo 76 ary, oisãmbyhy hetãre 72 ary pukukue. Kóva niko pe mburuvichavete ipukuvéva oisãmbyhy Európape, ha'e ogueraha hetã tavusu Versalles-pe ha upépe omopu'ã tetã rekuái mbaretéva ijerére, upévare ko'ágã ojehecha chupe peteĩ tembiecharã ramo umíva peteĩme oporokuái pavẽvape guarã.

Luis XIV ha'e Luis XIII ta'ýra peteĩha, ha oiko Luis XIII rekoviarã mburuvichavete ramo, kuñakarai Ána Áuteria pegua memby (Felipe III rajy). Ombotuicha ha omyasãi Hyãsia pu'aka Európa tuichakuére oñorairõvo mbohapy jey: pe Olánda ha Hyãsia ñorairõ, pe Porundy Ary Ñorairõ ha pe Epáña mburuvicha ñemyengovia ñorairõ.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Guarapuáva

**Guarapuáva** ha’e peteĩ tetãvore Paranagua. Héra ou tupi ñembyguañe’ẽgui ha he’ise "aguara guasu ryapu renda" (*gûará*, aguara guasu + *pu*, tyapu + *aba*, tenda).
miniaturadeimagen|Guarapáva poyvi.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Parana (tetãvore) táva
Kurugua

**Kurugua** térã **kuruguay** (***Sicana odorifera***) ha’e peteĩ yva heñóiva Arahentína, Volívia, Paraguái ha Pindorámape.
miniaturadeimagen|''Sicana odorifera.''

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Yva
Pigárago guasu

**Pigárago guasu** térã **[[Georg Steller|Steller]]** **pigárago** (***Haliaeetus pelagicus***) ha’e peteĩ guyra oikóva Koréa, Hapõ, ha yvate Chínape; ha Rrúsia Paraguasu py’aguapy yrembe’ýre.
miniaturadeimagen|Pigárago guasu.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Guyra
Ysyry Ekúku

**Ysyry Ekúku** (epañañe’ẽme: *río Ekuku* térã *río Ecuco*) ha’e peteĩ ysyry michĩ ojejuhúva Ginéa Ekuatoryguápe. Opyta Púnta Ngoko ñemby gotyo ha Ysyry Viadive yvatekuarahysẽ gotyo. Ko ysyry ojeikuaa avei hetave rérare (**ysyry Kugu** o **ysyry Ekuko**).

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Ysyry Áfrika pegua
Ysyry Mamore

**Ysyry Mamore** (epañañe’ẽme: *río Mamoré*) ha’e peteĩ ysyry Volívia ha Pindoráma mba’e.
miniaturadeimagen|Ysyry Mamore, Volíviape.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Ñemohenda:Ysyry Volíviape
Ysyry Keguay

**Ysyry Keguay** térã **Keguay Guasu** (epañañe’ẽme: ***río Queguay*** térã ***Queguay Grande***) ha’e peteĩ Ñembyamérika ysyry, ojejuhúva tetãvore Paisandúpe,  Uruguái.
miniaturadeimagen|Ysyry Keguay
Karaiñe’ẽme, ysyry Keguay réra, *Queguay*, ou keguay ñe’ẽgui (avañe’ẽ).

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Ysyry Uruguáipe
Pirakeguay

**Pirakeguay** (***Austrolebias queguay***) ha’e peteĩ pira arygua oikóva ysyry Keguaýpe, Paisandu tetãvorépe, Uruguái.
miniaturadeimagen|Austrolebias queguay (pira kuimba’e).
Ojejuhúhaguére ysyry Keguaýpe, Wilson Sebastián Serra Alanis ha Marcelo Loureiro Barrella omoherava’ekue ko pirápe upéicha, ary 2018 jave.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Tamandua mehikogua

**Tamandua mehikogua** térã **tamandua yvategua** (***Tamandua mexicana***) ha’e peteĩ mymba okambúva tamandua jueheguaty rehegua. Oiko Méhiko, Mbyteamérika, Kolómbia, Ekuatory ha Venesuéla ka’aguýre.
miniaturadeimagen|Tamandua mehikogua (''Tamandua mexicana'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Mymba
Ñemohenda:Tamandua
Tamandua (jueheguaty)

**Tamandua** ha’e peteĩ mymba jueheguaty, ojeikuaáva **[[Tamandua mehikogua|tamandua]]** térã **[[kaguare]]** réra guýpe. Ko’ã mymba oiko Méhiko, Mbyteamérika ha Ñembyamérikape.
miniaturadeimagen|Tamandua (''Tamandua tetradactyla'').

## Jueheguakuéra

* *[[Tamandua mexicana]].*
* *[[Tamandua tetradactyla]].*

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Mymba
Ñemohenda:Tamandua
Táva Panama

**Táva Panama** (Karaiñe'ẽme: *Ciudad de Panamá*) ha'e Tavakuairetã Panama itavusu. Oiko ko távape 880&nbsp;691 tapicha ha 2&nbsp;011&nbsp;780 oiko umi távape ijerére. Ojejuhu parapyte Panama megua rembe'ýpe, paraguasu Py'aguapýpe, kuarahyresẽ ngotyo pe yrape Panama ñesẽhágui.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Panama táva
Piraju

**Piraju** (***Salminus brasiliensis***), hérava avei "*dorado*", "*damita*" térã "*river tiger*" (jaguareterusu ysyrygua), ha’e peteĩ pira tuicháva oikóva ysyrykuéra Parana, Paraguái, Uruguái, Chapáre ha Mamorépe.
miniaturadeimagen|Piraju.

## Héra ypy
Piraju réra ou ñe’ẽnguéra "pira" ha "say’ju" joajúgui.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Pati

**Pati** (***Luciopimelodus pati***) ha’e peteĩ pira juehegua iñambotáva, isa’y hũngýva ha iñakãguasúva oikóva Ñembyamérika y he’ẽme.
miniaturadeimagen|Pati (''Luciopimelodus pati'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Puranda

**Puranda** ha’eva’ekue peteĩ tavaguasu opytava’ekue Araságuape (*Arzawa*), Anatólia kuarahyreikére.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tembiasakue
Araságua

**Araságua** (**Arzawa**, ymagare **Arzawiya**) ha’eva’ekue peteĩ tavetã ha yvytenda Anatólia kuarahyreikegua suary II K.m. jave.
[miniaturadeimagen|[Anatólia rendakuéra.]]

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tembiasakue
Paraguana mbopi

**Paraguana mbopi** (***Pteronotus paraguanensis***) ha’e peteĩ mbopi oikóva Paraguana itakuakuérape, Venesuéla retãme.
miniaturadeimagen|Peteĩ itakua Paraguanáme oñemohokẽva

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Okambúva
Ko Itakura

**Ko Itakura** (板倉 滉 *Itakura Ko*?; Kanagágua, jasyteĩ 27, ary 1997) ha’e peteĩ mangapy ñembosaraihára heñóiva Hapõme ha oñembosaráiva Alemáñame.
miniaturadeimagen|Ko Itakura.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Tekove Hapõgua
Kíta (Tókio)

**Kíta** (北区 *Kita-ku*?) ha’e peteĩ tenda Tókiope, Hapõ. Avei oñembohero ichupe "Kíta tavaguasu". 1965 jave, oguerekova’ekue 452.064 tavaygua, peteĩ áreape ohupytýva 20,59 sp².
miniaturadeimagen|Kíta poyvi, Tókio.
Oñemopu’ãva’ekue ary 1947 jave ha héra he’ise "*yvate*", oĩhaguére upe gotyo.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Hapõ
Ysyry Arakagua

**Ysyry Arakagua** (荒川, *Ara-kawa*) ha’e peteĩ ysyry hapõgua Kánto yvytendápe.
miniaturadeimagen|Ysyry Arakagua.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Hapõ ysyrykuéra
Yakã Tamandua

**Yakã Tamandua** (epañañe’ẽme: ***arroyo Tamanduá***) ha’e peteĩ yakã Tetãvore Artigas rehegua, Uruguáipe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Yakã
Yrape Panama

**Yrape Panama** (Karaiñe'ẽme: *canal de Panamá*) ha'e peteĩ yrape ombojoajúva para Karíve ha paraguasu Py'aguapy. Ojejuhu pe yvyjyva Panama vore ipo'ivévape  (82&nbsp;km).

Ko yrape omba'apo upéicha: heta y mba'yru (*esclusa* oje'eháicha karaiñe'ẽme) ohupi ygakuéra oguahẽ meve ypa Gatún rendápe, peteĩ ypa ojejapo ani hag̃ua ojejo'ove yvy ha ita ojejapo hag̃ua yrape ipukuitereíva, ko ypa oiko hína 27.5 *metro* yguasu ári, ha upéi oguejy jey ygakuéra y mba'yrúpe oguahẽ hag̃ua paraguasúpe, 8 térã 10 aravo hi'are ohasapa hag̃ua. Ojejapopa mboyve ko yrape, umi yga ohasase paraguasu Py'aguapy ha Atlántiko rupive oho va'erã ypo'i Magallanes pegua rendápe, amoite Chíle ha Arhentína vore ñembyiteguápe.

Ojejapopa guive ára 15 jasypoapy 1914, ko yrape tuicha oipytyvõ ombopya'e hag̃ua mba'ekuéra jegueraha y rupi, upéicha ipya'eve oñemu hag̃ua ojeipurúvo ygakuéra ohasa hag̃ua umi mokõi paraguasu rupive (Atlántiko ha paraguasu Py'aguapy), Ary 2012 jave, Tetãvore Joapykuéra, Chína Tetarã Retã, Chíle, Hapõ ha Ñemby Koréa umi tetã oipuruvéva ko yrape. Oñemoporã ha oñembotuicha ary 2016 jave, 10 ary pukukuévo oñemba'apo hese oñemoporãmba hag̃ua.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Panama
Ñemohenda:Paraguasu Atlántiko
Ñemohenda:Paraguasu Py'aguapy
Ñemohenda:Yrape
Mitáka (Tókio)

**Mitáka** (三鷹市 *Mitaka-shi*?) ha’e peteĩ tavaguasu ojejuhúva Hapõme oñemopu’ãva’ekue jasypateĩme, ára 3 ary 1950. 2003 jave, oguerekova’ekue 175 995 tavaygua.
miniaturadeimagen|Mitáka poyvi.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Hapõ
Ñemohenda:Hapõ tavaguasu
Tirána

**Tirána** (aravañañe’ẽme: *Tiranë*) ha’e Araváña tavusu ha itavaguasu oguerekovéva tavaygua.
miniaturadeimagen|Tirána poyvi.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Araváña
Uno Kanda

**Uno Nishimura** (西村 うの, *Nishimura Uno*,  jasyapy 28, 1975, Kaguasáki, Hapõ), ojeikuaavéva **Uno Kanda** (神田 うの, *Kanda Uno*) réra guýpe, ha’e peteĩ kuña mba’eapohára, techarãhára ha aoapohára hapõgua.
miniaturadeimagen|Uno Kanda.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Hapõgua
Ñemohenda:Aoapohára Hapõgua
Pánda

**Pánda** térã **pánda guasu** (***Ailuropoda melanoleuca***) ha’e peteĩ mymba okambúva ho’úva so’o, heñóiva Chína mbytépe.
miniaturadeimagen|Pánda (''Ailuropoda melanoleuca'').
Ary 2017 jave, oñemoag̃ui oĩhague mokõisu pánda arapýpe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Okambúva
Ñemohenda:Chína mymbakuéra
Kúoka

**Kúoka** (***Setonix brachyurus***) ha’e peteĩ mymba okambúva ojejuhúva juehepehẽ Macropodidae ryepýpe, jueheguaty ***Setonix*** rehegua oikova Autaráliape.
miniaturadeimagen|Kúoka (''Setonix brachyurus'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Okambúva
Ñemohenda:Autarália mymbakuéra
Huã VI Poytuga pegua

**Huã VI** (héra tee: João María José Francisco Xavier de Paula Luís António Domingos Rafael de Bragança; Lisboa, 13 jasypokõi de 1767 — Lisboa, 10 Marzo 1826), oñembohérava "*O Clemente*", ha'e va'ekue mburuvicha guasu Reino Unido de Portugal, Brasil ha Algarves ary 1816 guive 1822 peve (Brasil ohupyty jave isãso - upéva rupive oñehundi del Reino Unido oîva’ekue yma). Ary 1822 guive ha’e Portugal ha Algarves ruvicha omano meve ary 1826. Pe Tratado de Río de Janeiro de 1825 rupive, ohechakuaáva Brasil Isãso pe Reino Unido de Portugal, Brasil y Algarves, ha'e avei Brasil mburuvicha guasu titular, jepémo ha'e ita'ýra D. Pedro pe Mburuvicha guasu Brasil-pegua *[[de facto]]*.

Ñemohenda:Tekove Poytugagua
Manati

***Trichechus*** ha’e peteĩ mymba jueheguaty okambúva, ojejuhúva juehepehẽ ''Trichechidae'' ryepýpe, ojeikuaáva **manati** térã **vaka pararehegua** réra guýpe. Ho’u ka’avo ha oiko y he’ẽ ha y jukýpe. 
miniaturadeimagen|Peteĩ manati.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Okambúva
Yakã Pindapói Guasu

**Yakã Pindapói Guasu** (epañañe’ẽ: ***arroyo Pindapoy Grande***) ha’e peteĩ yakã ojejuhúva Arahentína Tavakuairetãme

Héra ou ñe’ẽnguéra  "*[[pinda]]*" ha "*po’i*" joajúgui.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Yakã
Tesia (jueheguaty)

***Tesia*** ha’e peteĩ guyra jueheguaty ojejuhúva juehepehẽ Cettiidae ryepýpe, oikóva Ásia ñembykuarahyresẽre.
miniaturadeimagen|''Tesia cyaniventer.''

## Jueheguakuéra
Ko jueheguaty oguereko:

* *[[Tesia cyaniventer]]*
* *[[Tesia olivea]]*
* *[[Tesia everetti]]*
* *[[Tesia superciliaris]]*

Ymaguarépe, *[[Cettia castaneocoronata]]* oikeva’ekue ko atýpe.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Guyra
Karakaru (jueheguaty)

**Karakaru** (***Caracal***) ha’e peteĩ mymba jueheguaty okambúva ha ho’úva so’o, ojejuhúva juehepehẽ *[[Mbarakajarundi|Felidae]]* ryepýpe, oñemoha’ãngáva mokõi jueheguáre.
[miniaturadeimagen|Karakaru tapiagua (''[Caracal caracal*).]]
Hikuái mbarakajarundi ituicha’ỹva, ikóva [[Áfrika|Áfirika]] savãnape ha [[Ásia]] [[Tave'ỹ|yvyku’ipasúpe]].

== Jueheguakuéra ==
Ko jueheguaty oguereko mokõi juehegua:

* *Caracal aurata* - mbarakaja [[Sa'yju|say’ju]] afirikagua.
** *Caracal aurata aurata*
** *Caracal aurata celidogaster*
* *Caracal caracal* - Karakaru tapiagua.
** *Caracal caracal caracal*
** *Caracal caracal algira*
** *Caracal caracal damarensis*
** *Caracal caracal limpopoensis*
** *Caracal caracal lucani*
** *Caracal caracal nubica*
** *Caracal caracal poecilotis*
** *Caracal caracal schmitzi''

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Okambúva
Karakaru

**Karakaru** (***Caracal caracal***), hérava avei **karakaru tapiagua**, ha’e peteĩ mymba juehegua okambúva ha ho’úva so’o, ojejuhúva *[[Caracal]]* jueheguatýpe, juehepehẽ *[[Mbarakajarundi|Felidae]]* ryepýpe, ikóva Áfirika savãnape ha Ásia kuarahyreikére.
miniaturadeimagen|Karakaru (''Caracal caracal'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Okambúva
Chegunta

**Chegunta** ha’e peteĩ tavaguasu ojejuhúva Telangána tetãvore ryepýpe, Índiape. Oguereko 5747 tavaygua (ary 2011 jave).

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Índia táva
Telangána

**Telangána** (teluguñe’ẽ: తెలంగాణ *Telaṅgāṇa*) ha’e peteĩ tetãvore Tavakuairetã Índia rehegua. Ojejuhu tetã mbytépe ha oñemopu’ãva’ekue ary 2014 jave.
miniaturadeimagen|Telangána tetãvore.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Índia
Kaoru (ñorairõhára)

**Kaoru Maeda** (前田 薫, *Maeda Kaoru*?, jasykõi 26 ary 1981 jave), ojeikuaavéva ***KAORU*** réra guýpe, ha’e peteĩ ñorairõhára hapõgua.
[miniaturadeimagen|Kaoru ([2021 jave).]]

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Kuñanguéra
Ñemohenda:Heñóiva 1969 jave
Ñemohenda:Tekove Hapõgua
Karambúko

**Karambúko**, hérava avei **vinoráma**, **arómo** térã **kuhi** (***Vachellia farnesiana***), ha’e peteĩ yvyra juehegua ojejuhúva jueheguaty *[[Vachellia]]* ryepýpe. Ko yvyra ha’e  Kúkuta tavaguasu hechaukáva, Kolómbiape.
miniaturadeimagen|''Vachellia farnesiana''.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Yvyra
Ñemohenda:Pohã ñana
Karambei

**Karambei** (***Carambeí***) ha’e peteĩ tavanda tetãvore Parana rehegua, oguerekóva 23 415 tavaygua (ary 2021 jave).
miniaturadeimagen|Karambei guarakapa.
Héra ou poytugañe’ẽgui "*Carambeí*", ha kóva avañe’ẽgui *[[karumbe]]* ha *[[y]]* ñe’ẽgui.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Parana (tetãvore) táva
Juranda

**Juranda** ha’e peteĩ Pindoráma tavanda tetãvore Parana rehegua. Oguereko 7.641 tavaygua (ary 2010 jave).
miniaturadeimagen|Juranda poyvi.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Parana (tetãvore) táva
Narãndy (Paraguái)

**Narãndy** (***Naranjal***) ha’e peteĩ tavanda, amunda ha tavaguasu ojejuhúva Yvate Parana tetãvorépe, Paraguáipe. Oñemopu’ãva’ekue jasypokõi 26 ary 1990 jave, 87 sp Tavaguasu Ñembýgui, ha 363 sp Paraguaýgui.

### Ñarukã Arete
Ñarukã Arete ha’e peteĩ arete aranduymagua tavanda Narãndy rehegua. Ojejapo ary 2006 guive.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Alto Parana
Naranjal (Ekuatóry)

**Narãndy** (***Naranjal***), ojeikuaáva avei **Narãndy Hose Marangatu** (***San José de Naranjal***), ha’e peteĩ tavaguasu ekuatorygua, ojejuhúva Tetãmini Guájape. Ary 2010 jave oguerekova’ekue 28.546 tavaygua.
miniaturadeimagen|Narãndy poyvi.

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Ekuator táva
Taráta (Volívia)

**Taráta** (***Tarata***) ha’e peteĩ tavaguasu ha tavanda voliviagua, tetãmini Esteban Arze tavusu, ojejuhúva Kochavámba tetãvorépe. Ko tavaguasu ojeikuaa avei "***Villa Colonial***" réra guýpe.
miniaturadeimagen|Taráta opy.
Opyta 29 sp tavaguasu Kochavámbagui, tetãvore tavusu, ha ojejuhu 2.766 temira’ãha Para ári. Ary 2012 jave, Taráta tavanda oguerekova’ekue 8.242 tavaygua.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Volívia táva
Okẽndusu:Ñemby Amérika

Tapeg̃uahẽporãite
**Ñemby Amérika Rokẽndusúpe**
 
       


  








----

## Mandu'apy




__NOTOC__
__NOEDITSECTION__
Okẽndusu:Paraguái

{| width="100%" style="background:#f9f9ff; border:solid 2px #0038A8;padding:10px" cellspacing="0" cellpadding="5"
|











----
**Paraguái mba'e ambuéva Vikimédiape**

----
**Okẽndusu ambuéva**








**[ [[Okẽndusu:Amérika|Amérika]] ]&nbsp;&nbsp;[ [[Okẽndusu:Ñemby Amérika|Ñemby Amérika]] ]**



__SIN_TDC__
__NO_EDITAR_SECCIÓN__


Ñemohenda:Vikipetã:Ñemby Amérika rokẽndusukuéra
Chambira

**Chambira** térã **pajára** (***Hydrolycus scomberoides***), ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Cynodontidae]]* ryepýpe, *[[Characiformes]]* juehegua hekovety rehegua. Oiko Ñembyamérika y he’ẽme.
miniaturadeimagen|Chambira (''Hydrolycus scomberoides'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Piranambu

**Piranambu** térã **pirinambu** (***Pinirampus pirinampu***), ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Pimelodidae]]* ryepýpe, pira mbarakaja (*[[Siluriformes]]*) juehegua hekovety rehegua. Oiko Ñembyamérika y he’ẽme.
miniaturadeimagen|''Pinirampus pirinampu.''Héra ou ñe’ẽnguéra "pira" ha "ynambu" joajúgui.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pinirampus
Pirandira

**Pirandira**, **pira andira** térã **pira pípa** (***Ogcocephalus vespertilio***) ha’e peteĩ pira ojejuhúva juehepehẽ pira mbopi (*[[Ogcocephalidae]]*) ryepýpe.
miniaturadeimagen|''Ogcocephalus vespertilio''.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ogcocephalidae
Jaraki

**Jaraki** (***Semaprochilodus insignis***), ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Prochilodontidae]]* ryepýpe, *[[Characiformes]]* juehegua hekovety rehegua. Ko pira oiko Ñembyamérika y he’ẽme.
miniaturadeimagen|''Semaprochilodus insignis''.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Pati posẽ hũ

**Pati posẽ hũ** (***Pinirampus argentinus***), ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Pimelodidae]]* ryepýpe, pira mbarakaja (*[[Siluriformes]]*) rekovety rehegua. Oiko Arahentína y he’ẽme.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pinirampus
Pira mbopi

**Pira mbopi** ha’e juehepehẽ ***Ogcocephalidae***. Héra ou gyresiañe’ẽgui "*ogkoo*" (mbovu, mboruru), ha "*kephale*" (akã).
miniaturadeimagen|Pira mbopi.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ogcocephalidae
Okẽndusu:Yvyapekuaa

Miscanti Lagoon near San Pedro de Atacama Chile Luca Galuzzi 2006.jpg
Tessellated Pavement Sunrise Landscape.jpg
Alter Strom.jpg
Florida topographic map-en.svg
20090719 Crkva Gospa od Zdravlja Kotor Bay Montenegro.jpg
Male-total.jpg
Keswick Panorama - Oct 2009.jpg
Mount Hood reflected in Mirror Lake, Oregon.jpg
Amsterdam Canals - July 2006.jpg
Sarychev Volcano edit.jpg
Dead Vlei 4.jpg
Jamison Valley, Blue Mountains, Australia - Nov 2008.jpg
The Horn Pano, Mt Buffalo Nat Pk, jjron, 1.4.2011.jpg
LagunaBeachCA photo D Ramey Logan.JPG
Gruppo del Sella.jpg
Nile River and delta from orbit.jpg
Libya 4985 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg
TartiniSquare-Piran-6.jpg
De Zoeker LCD.jpg
Muragl LCD-edit.jpg
Shasta dam under construction new edit.jpg
Haitian national palace earthquake.jpg
Blois Loire Panorama - July 2011.jpg
Thames Barrier, London, England - Feb 2010.jpg
Panorama La Défense.jpg
Maid of the Mist - pot-o-gold.jpg
20110419 Ani North Walls Turkey Panorama.jpg
IvyMike2.jpg
The Horn Pano, Mt Buffalo Nat Pk, jjron, 1.4.2011.jpg
Israel-2013-Aerial 00-Negev-Makhtesh Ramon.jpg
Iceberg in the Arctic with its underside exposed.jpg



## Mandu'apy
Okẽndusu:Amérika

{| width="100%" style="background:#F5F5F5; border:solid 2px #2F4F4F;padding:10px" cellspacing="2" cellpadding="5"
|


**Ko ára hína [[]], [[ ]] [[]] jave**

Ehechamína  reikuaaséso **[[n:es:Categoría:América|Amérika]]** marandukuéra rehegua.

----
**Amérika mba'e ambuéva**





----
**Okẽndusu ambuéva**






__NOTOC__
__NOEDITSECTION__

Ñemohenda:Vikipetã:Amérika rokẽndusukuéra
Amérika rokẽndusukuéra
Chimbure

**Chimbure** térã **taguara** (***Schizodon borellii***) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Anostomidae]]* ryepýpe, oikóva y he’ẽme.
miniaturadeimagen|''Schizodon borellii.''

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Pinirambu (jueheguaty)

**Pinirambu** (***Pinirampus***) ha’e peteĩ pira jueheguaty. Ijuehegua oiko Ñembyamérikape, **móta**, **pati** térã **piranambu** réra guýpe.
miniaturadeimagen|''Pinirampus pirinampu''.

## Jueheguakuéra
Ko jueheguaty oguereko:

* *[[Pinirampus argentinus]]*
* *[[Pinirampus pirinampu]]*

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pinirampus
Omaguañe’ẽ

**Omaguañe’ẽ** (***kumɪsa umawa***) ha’e peteĩ ñe’ẽ tupi-guaraniñe’ẽ rehegua, oñeñe’ẽva Amasóna ka’aguýre, Perúpe.

Táva omagua réra ou "*umawa*" ñe’ẽgui, oñemoha’ãngáva ñe’ẽnguéra "*umi*" (maña, hecha, hendu) ha "*awa*" (ava) joajúgui.

Ko ñe’ẽme ojeikuaava’ekue avei *omagua jete*, *ariana*, *pariana*, *anapia*, *makanipa*, *ihuata*, *umaua*, *kambeva*, *kampeva* ha *omaguíno* réra guýpe, uvei, iñe’ẽharakuéra ombohéra ichupe "*omagua*".

### Tekove

#### Ñe’ẽ rekove
Ko’ág̃a, ko ñe’ẽ oguereko mbohapy ñe’ẽhára añónte.

#### Ñe’ẽryru
Jasypoapy 2011 jave, Kalifóryña Mbo’ehaovusu (*University of California, Berkeley*) temimbo’ekuéra oguenohẽva’ekue peteĩ ñe’ẽryru omaguañe’ẽme.

Ko ñe’ẽryrúpe ikatu jajuhu ñe’ẽnguéra ipu jojáva umi ñe’ẽicha ojeipurúva avañe’ẽme.

#### Achegety
Jasykõi 2020 jave, Peru Remimbo’e ha Arandupy Motenondeha ojapova’ekue hekópe omaguañe’ẽ achegety.

#### ''Wawankira App'' ñemombo
Jasypakõi 4 ary 2020 jave, oñemombova’ekue *App Wawankira* (mitã’i) Peru Amasóna Retã Mbo’ehaovusu (*Universidad Nacional de la Amazonía Peruana*) rembiapóre.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tupi ha guaraniñe’ẽ
Ñemohenda:Peru ñe’ẽnguéra
Uru (puraheihára)

**Uru** (ウル) ha’e peteĩ puraheiapohára hapõgua oterahaiva’ekue SMAR ndive.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tekove Hapõgua
Ñemohenda:Puraheiapohára
Piraroto mburikana

**Piraroto mburikana** (***Stegostoma fasciatum***) ha’e peteĩ piraroto oikóva paraguasu Índiko ha Py’aguapýpe.
miniaturadeimagen|''Stegostoma fasciatum.''

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Piraroto
Uakari akãperõ

**Uakari akãperõ** (***Cacajao calvus***), ha’e peteĩ mymba juehegua okambúva ojejuhúva juehepehẽ kochiu (*[[Pitheciidae]]*) ryepýpe, oikóva Amasónape, Pindoráma, Peru ha Kolómbiape.
miniaturadeimagen|Uakari akãperõ (''Cacajao calvus'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Cacajao
Uakari arasa

**Uakari arasa** (***Cacajao ayresi***), ha’e peteĩ mymba juehegua okambúva ojejuhúva juehepehẽ kochiu (*[[Pitheciidae]]*) ryepýpe. Oiko yvate Pindorámape, ysyry Arasa gotyo.
miniaturadeimagen|Uakari arasa (''Cacajao ayresi''), oikohápe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Cacajao
Uakari akãhũ

**Uakari akãhũ** térã **uarakiju** (***Cacajao melanocephalus***), ha’e peteĩ mymba juehegua okambúva, ituichavéva juehepehẽ kochiu (*[[Pitheciidae]]*) ryepýpe. Oiko Ñembyamérikape, Kolómbia, Venesuéla ha Pindoráma Amasónape.
miniaturadeimagen|''Cacajao melanocephalus.''

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Cacajao
Uakari tatatĩna

**Uakari tatatĩna** (***Cacajao hosomi***), ha’e peteĩ mymba juehegua okambúva ojejuhúva juehepehẽ kochiu (*[[Pitheciidae]]*) ryepýpe, oikóva Venesuéla ha Pindoráma Amasónape.
miniaturadeimagen|Uakari tatatĩna (''Cacajao hosomi''), oikohápe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Cacajao
Syryko

**Syryko** (***Aramides cajaneus***), oñembohérava avei **araku**, **chiriko**, **chirikote**, **popone**, **siripoe** térã **tarakoe**, ha’e peteĩ guyra juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Rallidae]]* ryepýpe, heñóiva Mbyte ha Ñembyamérikape. Oiko Kóta Rríka guive, Uruguái ha Arahentína peve.
miniaturadeimagen|''Aramides cajaneus''.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Guyra
Sarakura

**Sarakura** (***Aramides saracura***), oñembohérava avei **araku** térã **ypaka’a ka’aguy**, ha’e peteĩ guyra juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Rallidae]]* ryepýpe. Oiko Arahentína, Paraguái, Pindoráma ha Uruguáipe.
miniaturadeimagen|''Aramides saracura.''

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Guyra
Saki

**Saki** (***Pithecia***), ha’e peteĩ mymba jueheguaty okambúva oguerekóva heta juehegua.
miniaturadeimagen|Saki tovamorotĩ (''Pithecia pithecia'').

## Jueheguakuéra
Ko jueheguaty oguereko:

* *[[Pithecia aequatorialis]]* (Hershkovitz, 1987)
* *[[Pithecia albicans]]* (Gray, 1860)
* *[[Pithecia cazuzai]]* (Marsh, 2014)
* *[[Pithecia chrysocephala]]* (I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1850)
* *[[Pithecia hirsuta]]* (Spix, 1823)
* *[[Pithecia inusta]]* (Spix, 1823)
* *[[Pithecia irrorata]]* (Gray, 1842)
* *[[Pithecia isabela]]* (Marsh, 2014)
* *[[Pithecia milleri]]* (J. A. Allen, 1914)
* *[[Pithecia mittermeieri]]* (Marsh, 2014)
* *[[Pithecia monachus]]* (É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812)
* *[[Pithecia napensis]]* (Lönnberg, 1938)
* *[[Pithecia pissinattii]]* (Marsh, 2014)
* *[[Pithecia pithecia]]* (Linnaeus 1766)
* *[[Pithecia rylandsi]]* (Marsh, 2014)
* *[[Pithecia vanzolinii]]* (Hershkovitz, 1987)

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Okambúva
Okẽndusu:Ñe’ẽnguéra

__NOTOC____NOEDITSECTION__



'''Ñe'ẽ''', pe mba'e jaipurúva ñañemongetasévo, jahechaukasévo ñane rembipota ha remiandu, ñamomarandusévo umi mba'e oĩva ñane akãme. Ñe'ẽ ikatu pe mba'epu jajapóva ñañemongetávo, ñamombe'úvo ñane rembiasa, umi mba'e jahaíva térã umi mba'e jajapóva ñande po rupive ohechauka hag̃ua pe ja'eséva. Ñe'ẽ ningo mba'e porãitéva yvypóra no'õme, ndajaikuaái mbovýpa ñe'ẽ oĩ yvy ape ári, hetaitereígui ha opaichaguágui, sapy'ánte avei oĩ ñe'ẽ pyahu ha sapy'ánte ndaiporivéima peteĩ ñe'ẽ ndojeipuruvéiva, upéicha oiko ymaguare guive ára pukukuévo. He'iháicha “The Ethnologue: Languages of the World”, ary 2018 jave, oĩ ko yvy ape ári amo 7.099 ñe'ẽ.

Ko'ápe rejuhu marandu ha tembikuaa ñe'ẽ rehegua, ikatu reikuaave ñe'ẽnguéra opaichagua rehegua, ikatu rehecha mba'éichapa yvypóra oipuru ñe'ẽ.
----
**<big>Kuatiarogue ambuéva</big>**






----
**<big>Yvóra ñe'ẽnguéra</big>**

**Áfrika ñe'ẽnguéra:** Araveñe'ẽ, Cháde, Cheua ñe'ẽ, Chóna ñe'ẽ, Kuchíta, Kanúri, Kiñarruánda, Masái, Sesóto, Setusuána, Suahíli ñe'ẽ, Turukána, Xhosa, Wólof ñe'ẽ,  Zulu, **[[:Ñemohenda:Áfrika ñe'ẽnguéra|ha ambuéva...]]**

**Amérika ñe'ẽnguéra:** Aleúto ñe'ẽ, Aimarañe'ẽ, Avañe'ẽ, Cheroki ñe'ẽ, Inutytu ñe'ẽ, Irokésa ñe'ẽnguéra, Kariña ñe'ẽ, Kechuañe'ẽ, Língua geral, Mája, Mapucheñe'ẽ, Nahuatl, Naváho ñe'ẽ, Tupinamba ñe'ẽ, **[[Amérika ñe'ẽnguéra tee|ha ambuéva...]]**

**Ásia ñe'ẽnguéra:** Araveñe'ẽ, Asame ñe'ẽ, Aseri ñe'ẽ, Chinañe'ẽ, Dzalakhañe'ẽ, Dzongkhañe'ẽ, Hapõñe'ẽ, Hindi ñe'ẽ, Evréo ñe'ẽ, Kanare ñe'ẽ, Kokborok, Koreañe'ẽ, Kúrdo ñe'ẽ, Manipuri ñe'ẽ, Marati ñe'ẽ, Mongoliañe'ẽ, Okinaguañe'ẽ, Peysiañe'ẽ, Sindi ñe'ẽ, Sánskrito, Tamil, Tulu ñe'ẽ, Télugu, Tivetano ñe'ẽ, Tái ñe'ẽ, Tuykiañe'ẽ, Urdu ñe'ẽ, Valúchi ñe'ẽ, Vengali ñe'ẽ, Vienã ñe'ẽ, **[[Ñe'ẽnguéra Asia pegua|ha ambuéva...]]**

**Auturonésia ñe'ẽnguéra:** Fíji ñe'ẽ, Haguái ñe'ẽ, Háva ñe'ẽ, Malájo ñe'ẽ, Mandagakañe'ẽ, Maóri ñe'ẽ, Samóa ñe'ẽ, Taiti ñe'ẽ, Tagálo ñe'ẽ, Tónga ñe'ẽ, Ypa'ũnguéra Marshall ñe'ẽ, **[[Auturonésia ñe'ẽnguéra|ha ambuéva...]]** 

**Európa ñe'ẽnguéra:** Alemañañe'ẽ, Chekoñe'ẽ, Eloveñañe'ẽ, Elovakiañe'ẽ, Euskéra ñe'ẽ, Ingleñe'ẽ, Hyãsiañe'ẽ, Gyresiañe'ẽ, Itáliañe'ẽ, Karaiñe'ẽ, Lasioñe'ẽ, Neelándañe'ẽ, Ndinamakañe'ẽ, Noruegañe'ẽ, Poloñañe'ẽ, Peroñe'ẽ, Romãcheñe'ẽ, Rrumáñañe'ẽ, Rrusiañe'ẽ, Samogitiñe'ẽ, Seviañe'ẽ, Ukyañañe'ẽ, **[[:Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra|ha ambuéva...]]**

**Ñe'ẽnguéra ojejapóva:** Esperanto, Ido, Volapük, **[[Ñe'ẽ ojejapóva|ha ambuéva...]]**
----

**<big>Okẽndusu ambuéva ñe'ẽ rehegua</big>**
Náhuatl

miniaturadeimagen|Náhuatl ñe'ẽ'aty yma ha ko'ágãgua Méhikope oñemboja'óva ñe'ẽ'aty aty rupive.
**Náhuatl** ha'e peteĩ utonáhua ñe'ẽ oñeñe'ẽva Méhiko retãme ha Mbyte Amérikape. Ojeikuaa ko ñe'ẽ oikoha saro'y V guive. Ko'ágã katu, ko ñe'ẽ pe Amérika ñe'ẽ teéva ojeipuruvéva Méhikope, oĩ amo 3 sua oñe'ẽkuaáva, haimete umívagui iñe'ẽkõiva, oñe'ẽkuaa avei karaiñe'ẽ térã iñe'ẽ mbohapýva katu, oñe'ẽvo ingleñe'ẽ.

Umi oñepyrũ va'ekue oñe'ẽ náhuatl niko umi Mbyte Méhiko ypykuekuéra.  Umi azteka ha tolteka oñe'ẽ náhuatl ymaguare.

Náhuatl heta iñambue opa rire Azteka Mburuvi. Ára pukukuévo, oiko náhuatl ñe'ẽgui ñe'ẽmi opaichagua, ha ko'ágã, umi oñe'ẽva náhuatl iñambuéva sapy'ánte ikatu ndoikuaái pe náhuatl oñeñe'ẽ ambue tendápe.

Umi ñe'ẽngue "Méhiko," "Guatemála", "Nikarágua", "tomáte" ha "chokoláte" ou Náhuatl ñe'ẽgui.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Aleúta ñe'ẽ

**Aleúta ñe'ẽ** ha'e peteĩ umi ekimal-aleúta ñe'ẽnguéra oñeñe'ẽva Aláka, Rrúsia ha Kanadápe. Kóva hína aleutakuéra iñe'ẽ tee, umi oikóva Aleúta ypa'ũnguérape. Ary 1995 jave, oĩnte 305 tapicha oñe'ẽkuaáva aleúta ñe'ẽ.

## Ehecha avei
* Ekimal
* Inutytu ñe'ẽ

Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Ukyañañe'ẽ

**Ukyañañe'ẽ**, térã yma ojeheroháicha **rruténo ñe'ẽ**, ha'e tetã Ukyáña ñe'ẽ tee, peteĩ umi indoeurópa ñe'ẽnguéra, kuarahyresẽ eslávo atýgui. Oĩ amo 45 sua tapichakuéra oñe'ẽkuaáva, upéicha kóva pe ñe'ẽ 26ha ojeipuruvéva Yvy ape ári. Oipuru Sirílo achegety ijehaípe.

Saro'y XIX-pe, ko ñe'ẽ ohasa asyeterei pe política Rusificación rehegua - umi prohibición oficial ojapóva umi mburuvichakuéra Rusia pegua 

## Joajuha

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Marandeko-mboyve

**Marandeko-mboyve** ha'e ojeheroháicha pe ára pukukue oñepyrũ va'ekue umi yvypóra ypykue ou raẽ Yvy ape ári, umi ou va'ekue yvypóra mboyve, oñepyrũ meve yvypóra ohai hembiasakue, upéva niko oiko raẽ Kuarahyresẽ Ag̃uiguápe amoite ary 3300&nbsp;Kirito&nbsp;mboyve, ha upéi Yvy ape vore ambuévape. Jepémo upéicha, jahechávo he'iseha ypýva, ha'e pe ára pukukue ojoajúva umi tembikuaatýre ohesa'ỹijóva tekove ha tekoha. Oĩ ambuéva he'i ko 'marandeko-mboyve' ára pukukue opahague peteĩ Yvy ape vorépe opa mboyve peteĩ tenda ambuévape, oĩgui yvypehẽ jahechahápe oikohague upépe avano'õ hembiapokueitéva, yvyporakuéra ono'õhápe ojapo hag̃ua hetãrã.

Ko ára pukukue ikatu ñañemoarandu hese pe tekoypykuaaty, ymaveguarekuaaty ha pe yvyrekokuaa tembiasakuéva rupive. Ndaipórigui kuatiakuéra ha jehaipy ohejava'ekue umi yvypóra ypykuekuéra, ko'ã tembikuaaty oheka ha ohesa'ỹijo hembiejakue (taha'e ha'éva umi ta'anga ojapo hikuái itakuápe, hembiporukuéra, mboka oipurúva hikuái omymbajukávo térã umi hogakue ha itava'ikue), upéicha ikatu jaikuaami mba'éichapa yvypóra ypykuekuéra rekotee, jeroviapy ha arandupy, mba'éichapa oiko hikuái ha mba'épa ojapo hikuái.

## Ehecha avei
* Ára Ymaguare
* Marandeko

## Mandu'apy

## Joajuha
Konongo

**Konongo** ha’e peteĩ táva yvytenda Achánti rehegua, Gána retãme. Ary 2000 jave, ko táva oguerekova’ekue 26.735 tavaygua.
miniaturadeimagen|Konongo.
Héra ou pindo ñandyrýgui (*kor*-*nom*-*ngo*).

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Gána táva
Okẽndusu:Európa

{| width="100%" style="background:#F5F5F5; border:solid 2px #2F4F4F;padding:10px" cellspacing="2" cellpadding="5"
|**Amérika retãnguéra hekosãsóva:**

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

**Ko ára hína [[]], [[ ]] [[]] jave**

Ehechamína  reikuaaséso **[[n:es:Categoría:Europa|Európa]]** marandukuéra rehegua.

----
**Európa mba'e ambuéva**





----




__NOTOC__
__NOEDITSECTION__
Gaikanga

**Gaikanga** (***Acestrorhynchus pantaneiro***), hérava epañañe’ẽme "***dientudo paraguayo***" térã "***dientudo rojo***", ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Acestrorhynchidae]]* ryepýpe. 
miniaturadeimagen|Gaikanga (''Acestrorhynchus pantaneiro'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Koto

**Koto** ha’e peteĩ tembipu ojejapopyréva yvyrágui, heñóiva Hapõme.
miniaturadeimagen|Koto.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Hapõ rembiasakue
Ñemohenda:Tembipu
Kamambu

miniaturadeimagen|''Physalis viscosa''.**Kamambu** oĩ umi ka'avo *[[Solanaceae]]* hérava apytépe. Hetaichagua oĩ ha umi hi'a hyru vosáicha ombyapepáva. Hi'aju vove ipire ipiru ha opyta opiriri jepe ndokúi. Kamambu apytépe oĩ umi oje'éva na'iporãiha ja'u, jepe opa rupi nunga peteĩcha oje'upa. Hi'akýpe ja'úrõnte ikatu oĩ ojapovaiíva ñanderehe. Umi hogue jaiporukuaa pohã ro'ysãrõ jakuaru porã hag̃ua térã ñandepy'aguapy hag̃ua ku oĩramo ñanembopy'a pereréva.

***Physalis viscosa***  upe ojehecha ramovéva. Hogue joha, ipoty sa'yju ha hi'a sa'yjúnte avei hi'aju vove. Heta henda rupi, yva hamba'e oñeme'ẽháme, ikatu sapy'ánte jajuhu kamamabu'a. Heta oĩ ho'uséva he'ẽ asy ha hégui, ha heta mba'e ikatu jajapo heseve. Yma jahechámi vaekue kokuére térã kokuerére hamba'e, ko'ã rupi katu opávaicha ohóvo.

***P. pubescens*** hakã heta, ha amo 1 metro rupi ijyavte. Ipoty sãingo ha péichante avei umi hi'a, oĩva vosa'ípe. Hogue ndaje pohã guasu ñanemombáyva ha ikatúva ja'u ñandetyryru hasy jave ñandéve térã ñandepy'arurúrõ térã ñandejuru kerésarõ. Hi'a hi'akýpe iporã ñanembochiri hag̃ua ku ndaikatúirõ jaha ñanáme. Hi'aju ha ñambojývo katu, ikatu jaiporu tomáte ramo ha ikatuvoi jajapo chugui kosereva.
alt=Kamamabu|miniaturadeimagen|Physalis angulata
***P. angulata*** hakã heta, hovy asy ha ipoty sa'yju. Umi hi'a ikatu ja'u, jepe oĩ he'íva ndaja'úi vaerãha. Hakã ha hogue jaiporu pohã ro'ysárõ jakuaru porã hag̃ua térã ku ñandepy'a perere jave ñandepy'apytu'u hag̃ua. Nda'opái rupi jahecha, ipokã.

Héra ou akamambú-gui, karaiñe’ẽme ja'éva **ampólla** ha ojoguágui chupe. Upévare oimérõ jakaivaipa ñande íre ikamambupa ha y ono'õvaicha pype, ikatúva ñamombu okuera pya'eve hag̃ua. Oĩ avei mba'asyvai ñande'agarrárõ ñande pire omokamambupáva.

Lomitã ho'u jave taguato resay, oĩ katuete umíva apytépe peteĩ itaryryivéva. Ha omboguapy jave ikáña ryru ijurúre, tuichavoi ombovu hova heta ija hag̃uáicha ijúrupe. Umívare oje'e ikamambu tuichaha, ombvúgui hova káñape ha upéi oñemoĩ omokõ mbegue katu.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ka'avo
Ñemohenda:Pohã ñana
Tembikuaaty tekohaguigua

**Tembikuaaty tekohaguigua** niko umi tembikuaaty jaipurúva jaikuaasevérõ ñande rekohágui. Ko'ã tembikuaaty he'i mba'éichapa oiko ha omba'apo ñande rekoha, ko'ãva oipuru ñehesa'ỹijo ha ñeha'ãreko ohechauka hag̃ua imarandu, imba'ekuaarã ha ijapopyme'ẽ. Ojapo hag̃ua upéicha oipuru hikuái pe tembikuaaty rape.

* Mba'erekokuaa oheka mba'éichapa oiko ñande arapy ha mba'éichapa mba'ekuéra omýi ára ha arapy rupive.
* Kímika omombe'u ñandéve umi eleménto kímiko rehegua, mba'éichapa ojoaju hikuái ha mba'épa oiko chugui ojoaju rire.
* Tekovekuaaty oikuaauka ñandéve opamba'e oikovéva rehegua, mba'éichapa oiko hikuái ha mba'éichapa iñambue.
* Yvyrekokuaa oheka mba'éichapa oiko ñande Yvy ha mba'éichapa iñambue.
* Mbyjakuaa oheka mbyjakuéra ha arapy rehegua.

Oĩ tembikuaaty ambuéva, papapykuaa techapyrãme, ikatúva oipytyvõ umi tembikuaaty tekohaguigua ñehesa'ỹijópe ha ñeha'ãrekópe.

Umi tembikuaaty ohekáva mba'éichapa oiko yvypóra remimo'ã ha mba'éichapa oiko tapichakuéra ojehero tembikuaaty avano'õguigua.

## Joajuha
Yvyrekokuaa

*
**Yvyrekokuaa** ha'e pe tembikuaaty umi mba'e oikove'ỹva rehegua ojejapóvagui ñande Yvy. Ha'e pe tembikuaaty ohesa'ỹijóva itakuéra Yvy ape ári ha yvy guýpe. Umi oñemoarandúva ko tembikuaatýre ojehero **yvyrekokuaahára**. Oĩ yvyrekokuaahára ohesa'ỹijóva mba'ehekove'ỹva (*mineral*-kuéra) ha umi mba'e hepýva itakuéra oguerekóva, oĩ avei umíva ohesa'ỹijóva Yvy rembiasakue, upéva he'ise oikuaase hikuái mba'épa ojehu Yvy ape ári ha yvy guýpe ymaite guive.

Umi mba'e ojehúva ha ojekuaasevéva Yvy rembiasakuépe niko yporu (y oñuãmbávo yvýre), yvyrata ñehẽngue, yvyryrýi, mba'éichapa okakuaa yvytykuéra, ha mba'éichapa omýi yvyvusukuéra.

## Mandu'apy

## Joajuha
Robert Boyle

**Robert Boyle** (Waterford, 25 jasyteĩ 1627-Lóndyre, 31 jasypakõi 1691) ha'e akue peteĩ karai arandu ha moheñoiha Ingyatérra-Irilánda pegua, oñemoaranduite kímika ha mba'erekokuaa rehe. Ha'e avei tupãkuaatyhára Hesu rapépe.

Herakuãite tembikuaatyhára ramo, tuichaitépe ojapógui pe tekorã Boyle pegua (he'íva mba'éichapa oiko mba'etĩ), oje'e avei hese ha'eha pe kímiko javegua peteĩha, upévare ikatu oje'e oĩha umi omboypy va'ekue apytépe ko uno de los fundadores de la kímika javegua. Hembiapokue hérava *The Sceptical Chymist* (*Pe kímiko ndoroviareíriva*) mba'etuichaitéva kímika rembiasakuépe.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Ingyaterragua
Kanambu

**Kanambu** (***Crenimugil seheli***), hérava "*bluespot mullet*" ingyatérrañe’ẽme, ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Mugilidae]]* ryepýpe. Ko pira ojeiporu heta ojejapo hag̃ua tembi’u Ñembykuarahysẽ Ásiape.
miniaturadeimagen|Kanambu (''Crenimugil seheli'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Lísa (pira)

**Lísa** (***Mugil cephalus***), hérava ambue ñe’ẽme "*múgil*", "*mule*", "*liza*", "*albur*", "*corcón*" térã "*pardete*", ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ lísa (*[[Mugilidae]]*) ryepýpe.
miniaturadeimagen|Lísa (''Mugil cephalus'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Kanahe

**Kanahe** (***Crenimugil crenilabis***), hérava "*fringelip mullet*" ingyatérrañe’ẽme, ha’e peteĩ pira ojejuhúva juehepehẽ *[[Mugilidae]]* ryepýpe, oikóva Paraguasu Índiko ha Py’aguapýpe.
miniaturadeimagen|Kanahe (''Crenimugil crenilabis'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Kamai

**Kamai** (***Elagatis bipinnulata***), hérava ingyatérrañe’ẽme "*rainbow runner*" (ararokái ñanihára), ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Carangidae]]* ryepýpe.
miniaturadeimagen|Kamai (''Elagatis bipinnulata'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Jurupoka

**Jurupoka** (***Hemisorubim platyrhynchos***), hérava avei **jerupoka**, **jeripoka**, térã **jiripoka**; ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Pimelodidae]]* ryepýpe, pira mbarakaja (*[[Siluriformes]]*) juehegua hekovetýpe.
miniaturadeimagen|Jurupoka (''Hemisorubim platyrhynchos'').
Ko pira réra ou tupi-guaraniñe’ẽgui, ñe’ẽnguéra "*juru*" ha "*poka*" joajúgui. Paraguáipe ha ijerére, epañañe’ẽme ko pirápe oje’e "*tres puntos*".

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Vímba

**Vímba** (***Vimba vimba***) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Cyprinidae]]* ryepýpe. Ko pira oiko y he’ẽme, ho’u ka’avo ha pirakuéra ikangue’ỹva.
miniaturadeimagen|Vímba (''Vimba vimba'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Rohu

**Rohu** térã **rui** (***Labeo rohita***), ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Cyprinidae]]* ryepýpe. Oiko y he’ẽme, Ñemby Ásia ysyrykuérape, ha ho’u opa mba’e.
miniaturadeimagen|''Labeo rohita''.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Kañu

**Kañu** (***Elopichthys bambusa***) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Cyprinidae]]* ryepýpe. Oiko Chína ha Vienã y he’ẽme.miniaturadeimagen|Kañu (''Elopichthys bambusa'').
## Héra ypy
Ñe’ẽ kañu ou ingyatérrañe’ẽgui "*kanyu*", ha kóva chinañe’ẽgui "鱤魚".

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Kandiru

**Kandiru** (***Vandellia cirrhosa***), ha’e peteĩ pira juehegua, pira mbarakaja (*[[Siluriformes]]*) rekovety rehegua, oikóva Amasóna y he’ẽme.
miniaturadeimagen|Kandiru (''Vandellia cirrhosa'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Tambaki

**Tambaki** (***Colossoma macropomum***), hérava avei **paku hũ**, **gamitána** térã **kacháma hũ**, ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Serrasalmidae]]* ryepýpe, oikóva ysyry Orinókope, Amasóname. Jueheguaty *[[Colossoma]]* rehegua, kóva ha’e ipira juehegua añóva.
miniaturadeimagen|Tambaki (''Colossoma macropomum'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Varamu

**Varamu** (***Lates calcarifer***) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Latidae]]* ryepýpe, tekovety *[[Perciformes]]* rehegua. Ko pira ikatu ojejuhu Ginéa Pyahu guive Autarália peve.
miniaturadeimagen|Varamu (''Lates calcarifer'').

## Héra ypy
Ñe’ẽ varamu ou ingyatérrañe’ẽgui "*barramundi*", ñe’ẽ oñepyrũva’ekue ojeipurú opávo saary XIX jave, peteĩ Autarália ñe’ẽgui.

## Jeporu
Ikatu ojejuhu ko pira Autarália rembi’úpe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Pakupevíta

**Pakupevíta** (***Metynnis maculatus***) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ *[[Characidae]]* ryepýpe, oikóva ysyry Amasóna ha Paraguáipe.
miniaturadeimagen|Pakupevíta (''Metynnis maculatus'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Méme (ñandutiguasu)

Ñe’ẽ **méme** (españañe’ẽgui "*meme*"), ojeipuru ñandutiguasúpe oñemoha’ãgahai hag̃ua umi mba’e ojehúvape, temiandukuéra, temimo’ãnguéra ha ambuévape, ta’ãnga, ta’ãngamỹi, moñe’ẽrã térã mba’epu rupive.
miniaturadeimagen|Peteĩ méme ary 2000 pegua, he'íva: "oho Vikipetãme oikuaa hag̃ua peteĩ mba'e" - "mbohapy aravo rire sapy'ánte ohecha oikuaapáma Joaty Soviétiko rehegua".

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Internet
Tambaku

**Tambaku** (***Colossoma × Piaractus***) ha’e peteĩ pira osẽva tambaki kuña (*[[Colossoma macropomum]]*) ha paku morotĩ kuimba’e (*[[Piaractus mesopotamicus]]*) joajúgui.
miniaturadeimagen|Tambaku (''Colossoma × Piaractus'').

## Héra ypy
Ñe’ẽ "tambaku" ou ñe’ẽnguéra "*tambaki*" ha "*paku*" joajúgui.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Ta'angamýi apo

**Ta'angamýi apo** niko oñembojoapývo ha oñembohysýivo ta'angakuéra ojapo gua'u omýi hikuái, upéicha ojejapo peteĩ ta'anga apoha rupive ojeheróva "kámara", ojoajupávo ta'angakuéra osẽ peteĩ ta'angamýi. Ko tembiapoporã oñepyrũ saro'y XIX pahápe, Auguste ha Louis Lumière oipuru kámara omoha'anga hag̃ua mba'e ojehúva itávape, Hyãsia retãme, ha upéi ohechauka hikuái hembiapokue peteĩ kotýpe ára 28 jasypakõi 1895 jave. Upe guive, pya'eite ojehecha oparupi Yvy ape ári ta'angamýi apo.

## Joajuha

Ñemohenda:Ta'angamýi
Tararíra

__DISAMBIG__
**Tararíra** ikatu ha’e peteĩ téra oñeme’ẽva heta jueheguápe juehepehẽguy *[[Erythrinidae]]* rehegua.

* Jueheguaty ***Hoplias*** rehegua, ko’ã juehegua:
** ***[[Hoplias lacerdae]]***.
** ***[[Hoplias malabaricus]]***.
** ***[[Hoplias mbigua]]***.

Avei, ikatu ojeipuru ko tavaguasúre:

* **[[Tararira (Uruguái)|Tararira]]**, Kolóña tetãvore (Uruguái).