Tero Guaraníme

**Tero guaraníme** haꞌe ñeꞌẽ guaraníme ombohérava ava, mymba, kaꞌavo térã mbaꞌe. Techapyrã: Kalo – jagua – Tajy – apyka. 

## Tero ñemohenda
*2.1. Iñeꞌẽpuꞌandu rupi (*por su fonética*)
*2.2. Ijysaja rupi (*por su morfología*)
*2.3. Hetepy rupi (*por su estructura*)
*2.4. Heꞌiséva rupi (*por su significación*)
*2.5. Ipysokue rupi (*por su extensión*)

### 2.1. Tero ñemohenda iñeꞌẽpuꞌandu rupi
*2.1.1.	Tero Tĩgua (*sustantivos nasales*)
*2.1.2. Tero Jurugua (*sustantivos orales*)

**2.1.1. Tero Tĩgua:** Haꞌe umi tero oguerekóva puꞌae tĩgua (ã – ẽ – ĩ – õ – ũ – ỹ), térã pundie tĩgua (g – m – mb – n – nd – ng – nt – ñ) ipype. 

Techapyrã: (ejemplos)	
*Mandyju 
*Petỹ 
*Tañykã  
*Tetyma.

**2.1.2. Tero Jurugua:** Haꞌe umi tero oguerekóva puꞌae jurugua (a – e- i – o – u – y), térã pundie jurugua (ch – g – h – j – k – l – p – r – rr – s – t – v – puso) ipype. 

Techapyrã (*ejemplos*): 	
*Apyka  
*Ao  
*Juru 
*Yvága.
Pene

### 2.2. Tero ñemohenda ijysaja rupi
*2.2.1. Tero Ijysajateĩva (*sustantivos uniformes*)
*2.2.2. Tero Ijysajakõiva (*sustantivos biformes*)
*2.2.3. Tero Ijysajaꞌapýva (*sustantivos triformes*)
*2.2.4. Tero Ijysajarundýva (*sustantivos cuatriformes*)

**2.2.1. Tero ijysajateĩva:** Haꞌe umi tero oguerekóva peteĩ ysaja año ojepuru hagua. 

Techapyrã: 
*Jagua / pyhare / avañeꞌẽ

**2.2.2. Tero ijysajakõiva:** Haꞌe umi tero oguerekóva mokõi ysaja ojepuru hagua. Peteĩva héra ysajaꞌypy ha oñepyrũjepi “T”-pe, ha ambuéva katu héra ysajapuru ha oñepyrũ “R”-pe. Koꞌã tero apytépe oĩve umi ombohérava ñane pehẽnguépe. 

Techapyrã: 
*Ysajaꞌypy:  	Taꞌýra – Tajýra – Túva – Tykéra
*Ysajapuru: 	Raꞌy    – Rajy    – Ru     – Ryke

**2.2.3. Tero ijysajaꞌapýva:** Haꞌe umi tero oguerekóva mbohapy ysaja ojepuru hagua. Koꞌãvape pe ysajaꞌypy oñepyrũkuaa “T” térã “O”-pe, ha umi mokõi ysajapuru katu oñepyrũjepi “R” peteĩ-va ha ambuéva “H”-pe. 

Techapyrã: 	
*Ysajaꞌypy:    	Tova    – Tetyma  – Tañykã  – Téra – Óga
*Ysajapuru 1:	Rova   – Retyma  – Rañykã  – Réra – Róga
*Ysajapuru 2: 	Hova   – Hetyma  – Hañykã  – Héra – Hóga

**2.2.4. Tero ijysajarundýva:** Haꞌe umi oguerekóva irundy ysaja ojepuru hagua. Koichagua terópe ysajaꞌypy oñepyrũ “T”-pe, ha umi mbohapy ysajapurúgui mokõi oñepyrũ “R” ha “H”-pe. Ysaja-puru mbohapyha katu oñepyrũkuaa ambue pundiépe.

Techapyrã:		
*Ysajaꞌypy	:	Tymba  – Toꞌo
*Ysajapuru 1	:	Rymba  – Roꞌo
*Ysajapuru 2	:	Hymba  – Hoꞌo
*Ysajapuru 3	:	Mymba  – Soꞌo

### 2.3. Tero ñemohenda hetepy rupi
*2.3.1. Teroteĩ (sustantivos simples)
*2.3.2. Teroeta (sustantivos compuestos)

**2.3.1. Teroteĩ:** Haꞌe umi tero oguerekóva ipype peteĩ ñeꞌẽ añónte térã oñembohetepeteĩva. 

Techapyrã: 	
*Po 
*Py 
*Ara

**2.3.2. Teroeta:** Haꞌe umi tero oguerekóva ipype mokõi térã hetave ñeꞌẽ. Peteĩ ñeꞌẽme ojojuhu ha oñomopeteĩ mokõi térã hetave ñeꞌẽrapo, ha ojoajukatúvo ombohérava hikuái peteĩ mbaꞌe pyahu. Peteĩ ñeꞌẽntema oiko chuguikuéra.  

Techapyrã: 	
*Apykahai 
*Tupãmbaꞌejára
*Ararundy

### 2.4. Tero ñemohenda heꞌiséva rupi
*2.4.1. Tero Ijysajakuaáva (*sustantivos concretos*) 
*2.4.2. Tero Ijysajakuaaꞌỹva (*sustantivos abstractos*) 

**2.4.1. Tero ijysajakuaáva:** Haꞌe umi tero ñañandúva, jahecháva, hetéva, añeteguáva, ikatúva ñahaꞌã ipohyikue, isaꞌy térã ijysaja. 

Techapyrã: 	
*Jagua / 	apyka / 	óga. 

**2.4.2. Tero ijysajakuaaꞌỹva:** Haꞌe umi tero nañañandúiva, jahechaꞌỹva, añeteguaꞌỹ, ha noñembohetéiva. Ikatuꞌỹva ñahaꞌã ipohyikue, isaꞌy térã ijysaja. 

Techapyra: 	
*Tupã 	  / Yvága 	/ Pyꞌaguapy 	/ Tekojoja

### 2.5. Tero ñemohenda ipysokue rupi
*2.5.1. Teratee (*sustantivos propios*) 
*2.5.2. Terateeꞌỹva (*sustantivos comunes*)

**2.5.1. Teratee:** Haꞌe umi téra teete oñemeꞌẽva ava, mymba, kaꞌavo, térã mbaꞌépe, ha heratee rupi ojoavýmava ambuévagui. 
Techapyrã: 	
*Chive		/	Paraguay	/	Kanindeju   

**2.5.2. Terateeꞌỹva:** Haꞌe umi téra oñemeꞌẽva ava, mymba, kaꞌavo térã mbaꞌe aty ojojoguáva térã ojueheguáva ha ojojaveguávape.

Techapyrã: 	
*Kuña	/	Guyra	/	Táva

## JESAREKOPYRÃ
**1)** Guarani ñeꞌẽtépe ndajajuhumoꞌãi tero ñemohenda heñoi rupi *castellano*peguáicha. Guaraníme ñeꞌẽrapo naiñambuéi. *Castellano*pe katu iñambue. 

Aipórõ, ha jepémo upéicha, guaraníme jajuhukuaa avei tero ñemohenda heñói rupi (por su orígen), kóicha:
*1.1. Teraꞌypy (*sustantivo primitivo*). Noñemoñáiva ambue ñeꞌẽgui. Techapyrã: juru – tye – tĩ. 
*1.2. Teramoñare (*sustantivo derivado*). Ãva oñemoña oñembojoajúvo teroꞌypýre opaichagua ñeꞌẽ ỹrõ ñeꞌẽpehẽtai. 

Techapyrã: 
*Juru (juruꞌi – juruvã – jurupy – jurukua)
*Tye (tyeꞌi – tyevu – tyepy – tyepo)
*Tĩ (tĩgua – tĩngua – tĩmbe – tĩndy)

**2)** Guaraníme tero ñemohenda iñeꞌẽpuꞌandu rupi oñemom-baꞌeguasueterei. Péicha, tero jurugua ndive katuete jaipuru-vaꞌerã ñeꞌẽpehẽtai jurugua ha tero tĩgua ndive katuete jaipuruvaꞌerã ñeꞌẽpehẽtai tĩgua. 

Techapyrã: 
*Aguaity 	/	Ñanandy / 

Jaikuaaháicha "Aguai" niko tero jurugua, upévare ñam-bojoajuvaꞌerã hese ñeꞌẽpehẽtai "ty". "Ñana" katu tero tĩgua upévare ñambojoapy hese ñeꞌẽpehẽtai "ndy". 

### Tero Arapuru

### ARAPURU

*3.1. Ysaja Arapuru Ag̃agua (*forma utente presentiva*)
*3.2. Ysaja Arapuru Mboyvegua (*forma utente preteritiva*)
*3.3. Ysaja Arapuru Upeigua (*forma utente futuritiva*)
*3.4. Ysaja Arapuru Moꞌãva (*forma utente frustrativa*)

Koꞌã ysaja oñanduka tero arapuru: ága, yma térã upéi. Oĩ avei oñandukáva tero arapuru oñemboꞌajemoꞌãva ha noñemboꞌajéiva:

**3.1.	Arapuru Agagua:** Haꞌe pe oñandukáva tero puru agaite-voi. 

Techapyrã:	
*ao (che ao) / 
*Paꞌi (Amo Paꞌi) /
*rembireko (ne rembireko) / 
*akã (iñakã) /

**3.2.	Arapuru Mboyvegua:** Haꞌe pe oñandukáva tero puru ange, kuehe térã yma (hiꞌarejepéva). Kóicha jave oñembojoapyvaꞌerã teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua: kue, ngue, re. 

Techapyrã: 	
*ao (che aokue) /
*rembireko (ne rembirekore) /
*akã (iñakãngue) /

**3.3.	Arapuru Upeigua:** Haꞌe pe oñandukáva tero puru upeigua, tenonderã gotyo. Kóicha jave oñembojoapyvaꞌerã ñeꞌẽpehẽtai upeigua: rã. 

Techapyrã:
*ao (che aorã) /
*rembireko (ne rembirekorã) /
*Paꞌi (mbohapy paꞌirã) /

**3.4. Arapuru Moꞌãva:** Haꞌe pe oñandukáva tero puru moꞌa. Opurutavaꞌekue ha ojepuruꞌỹva. Kóicha jave oñembojoapyvaꞌerã ñeꞌẽpehẽtai upeigua: rãngue. 

Techapyrã: 		
*ao (Che aorãngue) / 
*rembireko (ne rembirekorãngue) / 
*Paꞌi (Mbohapy Paꞌirãngue) /

## TERO MOAMBUEHA
*4.1. Meña (*género*)
*4.2. Papapy (*número*)
*4.3. Kokatu (*grado*)

### 4.1. MEÑA
*4.1.1. Kuimbaꞌe Meña (*género masculino*)
*4.1.2. Kuña Meña (*género femenino*)
*4.1.3. Meñaꞌỹva (*género neutro*)
*4.1.4. Meñajoja (*género común*)
*4.1.5. Meñakuaaꞌỹva (*género epiceno*)

**4.1.1. KUIMBAꞋE MEÑA.** Koꞌápe ija umi tekove heko-kuimbaꞌéva. Upévare avei heta jey oñembojoapy teróre ñeꞌẽ: “kuimbaꞌe”, péicha jave oikóva ñeꞌẽpehẽtai upeiguárõ. Ojepu-rukuaa avei ñeꞌẽpehẽtai upeigua: "me", oñemomeña kuimbaꞌe hagua peteĩ tero. Kóva ojepuru umi téra hekokuña añóva ndive; jaꞌeporãsérõ, oguerekoꞌỹva kuimbaꞌe meña. 

Techapyrã: 		
*karai / 
*kavaju / 
*mitãkuimbaꞌe /
*vakame / 
*ryguasume /

**4.1.2. KUÑA MEÑA.** Koꞌápe katu ija umi tekove hekokuñáva. Upévare avei heta jey oñembojoapy teróre ñeꞌẽ: “kuña”, péicha jave oikóva ñeꞌẽpehẽtai upeiguárõ. 

Techapyrã: 
*Kuñataĩ / 
*vaka / 
*Kame / 
*mitãkuña /
*jaguakuña /

**4.1.3. MEÑAꞋỸVA.** Koꞌápe ija umi mbaꞌehekoveꞌỹva; jaꞌeporãsérõ, ndahekokuimbaꞌéꞌỹ ha hekokuñáꞌỹva. Amo hapópe, imeñaꞌỹva. 

Techapyrã:
*Apyka / 
*Tesa / 
*Yvytu / 
*Yvága / 
*Tekojoja / 
*Táva /

**4.1.4. MEÑAJOJA.** Koꞌápe katu ija umi tero ojoavyꞌỹva,  ojepurukuaáva kuimbaꞌe ha kuñáramo. Koꞌãva rehe, oñembojoa-vy hagua, oñembojoapy ñeꞌẽpehẽtai upeiguárõ: “kuimbaꞌe” ha “kuña”, peicharõ añoite oñembohekokuimbaꞌe ỹrõ katu oñem-bohekokuña. Techapyrã:
“Mitã” (kóva jaipurukuaa kuimbaꞌe ha kuñarõ. Ñambojoavysérõ, ñambojoajúmantevaꞌerã hesekuéra: “kuimbaꞌe” / mitã-kuimbaꞌe; ha “kuña” / mitãkuña). 

“Memby” (kóva avei jaipurukuaa kuimbaꞌe ha kuñarõ. Ñambojoavysérõ, ñambojoajúmantevaꞌerã hesekuéra: “kuimbaꞌe” / membykuimbaꞌe; ha “kuña” / membykuña).

**4.1.5. MEÑAKUAAꞌỸVA.** Koꞌápe ija umi mymba mirĩmimi, michĩgui ndojekuaáiva haꞌépa kuimbaꞌe térã haꞌépa kuña. 

Techapyrã: 	
*tahýi /	
*ñatiꞌũ /
*lembu	/
*tarave /

### 4.2. PAPAPY
*4.2.1. Papykõi (*número genérico*)
*4.2.2. Papyteĩ (*número singular*)
*4.2.3. Papyeta (*número plural*)

**4.2.1. PAPYKÕI.** Guaraníme niko tero ndaipapapyjekuaái haꞌeño jave; jaꞌeporãsérõ, noĩri papyteĩme ha noĩrinte avei pap-yetápe. Upévare jaꞌe upe jave tero ipapykõiha. 

Techapyrã: 			
*jagua / 
*óga / 
*apyka / 
*karai / 
*tesa / 
*yvytu /

**4.2.2. PAPYTEĨ.** Tero ipapyteĩ hagua katuete oguerahavaꞌerã Teroja Moteĩva papyteĩme (techaukarã, mbaꞌéva, papý-va térã kuaaꞌỹva). 

Techapyrã: 
*Ko jagua / 
*Pe yvytu / 
*Amo karai / 
*Upe pyhare / 
*Peteĩ apyka / 
*Che róga /

**4.2.3. PAPYETA**
*4.2.3.1. Papyeta apopyre (*plural de construcción*)
*4.2.3.2. Papyetaite (*plural específico*)

**4.2.3.1. PAPYETA APOPYRE.** Tero ipapyeta hagua katuete oguerahavaꞌerã Teroja Moteĩva papyetápe (techau-karã, mbaꞌéva, papýva térã kuaaꞌỹva). 

Techapyrã: 	
*Koꞌã karai /
*Umi apyka / 
*Heta karai / 
*Mayma yvoty.

**4.2.3.2 PAPYETAITE**
*a. Papyetaite Haꞌetéva (*plural especifico discriminativo*)
*ã. Papyetetaite Mbohetáva (*plural específico de multitud*)

**a. PAPYETAITE HAꞋETÉVA.** Kóva ojehu ñambojoajúrõ teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua “kuéra” (tero jurugua ndive), ha “nguéra” (tero tĩgua ndive). Koꞌã ñeꞌẽpehẽtai (kuéra ha nguéra) katuete ojoajuvaꞌerã teróre. 

Techapyrã: 
*karaikuéra / 
*ogakuéra / 
*mitãnguéra / 
*ñeꞌẽnguéra.

**ã. PAPYETAITE MBOHETÁVA.** Kóva ojehu ñambojoajúrõ teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua “eta”, tero ijapýrõ puꞌae kangýpe (i – ĩ – u – ũ – y – ỹ); ha “ita”, tero opárõ puꞌae atãme (a – ã – e – ẽ – o – õ). 

Techapyrã:  
*Tero opáva Puꞌaeꞌatãme: jaguaita – apykaita – ogaita. Tero opáva Puꞌae kangýpe: kavajueta – juꞌieta – petỹeta.

### 4.3. KOKATU
*4.3.1. Kokatuꞌypy (*grado positivo*) 
*4.3.2. Kokatu Mbojojáva (*grado comparativo*)
*4.3.3. Kokatu Tuicháva (*grado superlativo*) 
*4.3.4. Kokatu Tuichavéva (*grado supersuperlativo*) 
*4.3.5. Kokatu Tuichaitéva (*grado superlativísimo*) 
*4.3.6. Kokatu Tuichaitevéva (*grado ultrasuperlativo*)
*4.3.7. Kokatuvusu (*grado excelso*)

**4.3.1. KOKATUꞌYPY.** Kóva niko oñanduka tero haꞌetéva, heko-petéva, ndahekoambuéiva. Nombojoapýiva hese mbaꞌeveichagua ñeꞌẽpehẽtai. 

Techapyrã: 	
*yvoty / 
*mitã / 
*kariaꞌy /
*kuimbaꞌe /

**4.3.2. KOKATU MBOJOJÁVA**
*4.3.2.1. Kokatu Mbojojáva Mbotuicháva (*comparativo de superioridad*)
*4.3.2.2. Kokatu Mbojojáva Moñondivéva (*comparativo de igualdad*)
*4.3.2.3. Kokatu Mbojojáva Momichĩva (*comparativo de inferioridad*)

**4.3.2.1. KOKATU MBOJOJÁVA MBOTUICHÁVA.** Kóvape katu peteĩ tero, mokõigui, oñembotuicha ñeꞌẽpehẽtai upeigua "ve" rupive; jaꞌeporãsérõ, tuichave ambuégui. 

Techapyrã: 
*Luchi ikariaꞌyve Luchígui /
*Kóva ijyvotyve amóvaicha /

**4.3.2.2. KOKATU MBOJOJÁVA MOÑONDIVÉVA.** Kóva oñan-duka mokõi térã hetave tero ojojaha, ndojoavyiha ojoehegui. Pe-varã peteĩvare oñemboajúvaꞌerã katuete ñeꞌẽpehẽtai upeigua "icha". 

Techapyrã: 	
*Luchi ikariaꞌy Lakúicha /
*Kóva ijyvoty amóvaicha /

**4.3.2.3. KOKATU MBOJOJÁVA MOMICHĨVA.** Kóvape katu pe-teĩ tero, mokõigui, oñemomirĩ ñeꞌẽpehẽtai upeigua "ive" rupive; jaꞌeporãsérõ, imirĩve ambuégui. 

Techapyrã: 
*Luchi ikariaꞌy ꞌive Lakúgui  /
*Kóva ijyvotyꞌive amóvagui /

**4.3.3. KOKATU TUICHÁVA.** Kóva ha umi ambue kokatu ñahe-saꞌỹijótava oñanduka tero ñemongakuaakuaave, ñembo-tuichatuichave. Ko kokatu ombojoaju teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua "ite", tero ijapýrõ puꞌae kangýpe (i – ĩ – u – ũ – y – ỹ); ha “ete”, tero opárõ puꞌae atãme (a – ã – e – ẽ – o – õ). 

Techapyrã: 	
*kariaꞌyete /
*karaiete / 
*mitãite /

**4.3.4. KOKATU TUICHAVÉVA.** Kóva ombojoaju teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua "iterei", tero ijapýrõ puꞌae kangýpe (i – ĩ – u – ũ – y – ỹ); ha “eterei”, tero opárõ puꞌae atãme (a – ã – e – ẽ – o – õ). 

Techapyrã:
*kariaꞌyeterei /
*karaieterei / 
*mitãiterei /

**4.3.5. KOKATU TUICHAITÉVA.** Kóva ombojoaju teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua "rasa". 

Techapyrã: 
*kariaꞌyrasa /
*mitãrasa /

**4.3.6. KOKATU TUICHAITEVÉVA:** Kóva ombojoaju teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua "itereirasa", tero ijapýrõ puꞌae kangýpe (i – ĩ – u – ũ – y – ỹ); ha “etereirasa”, tero opárõ puꞌae atãme (a – ã – e – ẽ – o – õ). 

Techapyrã:
*kariaꞌyetereirasa /
*mitãitereirasa /

**4.3.7. KOKATUVUSU:** Kóva haꞌehína kokatukuéra ruvicha, upe tuichavéva, ijojahaꞌỹva. Kóva ombojoaju teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua "pavẽ". 

Techapyrã: 
*Kariaꞌypavẽ /
*Mburuvichapavẽ /

**JESAREKOPYRÃ**
Koꞌã ñeꞌẽpehẽtai kokatuguigua jaipurúva tero ndive, haꞌe avei umi jaipurútava teroja, ñeꞌẽtéva ha ñeꞌẽteja ndive.

## Manduꞌapy
*Ohai David Galeano Olivera (GUARANI ÑEꞌẼTE HA ARANDU ANAMANDAJE)

Ñemohenda:avañe'ẽ