open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Javevýi

**Javevýi** (**Batoidea**, latinañe'ẽme - ()) hérava ha ojehaíva avei **Javevúi,** ha'e umi pira rekovety guasu oguerekovéva amo 500 pira juehegua ijatýpe.

Ko mymba oiko paraguasúre ha ysyrýre (Ñembyamérika ha Mbyteamérika añóntema).

Pira rete ipeitéva, ha ikanguekue ojapo umi mba'e hérava kyrýu. Javevýi hesa oĩ ijapére. Ikatu oguereko tuguái oporombyaíva.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Pira ikyrýuva
Kerana

thumb|Tau omokañy Keranápe.**Keraná** Mombe'ugua'ukuéra guarani pegua, ha'eva kuña porã, Marangatu rajy, omokañyakue Taú ha oraha chupé hendi'e upévare oñemaldesi chupekuéra oguereko haguã pokoi mitã monstruo, ha'étava umi pokoi mito Paraguái va'e

## Tau ha Kerana membykuéra
# Teju Jagua: Hete ojogua umi teju tuichávape, ha oguereko pokõi jagua akã. Kóva ha’e Tau ha Kerana memby ypykue. Hete tuichágui ndaikatúi oipuru mbarete oguerekóva. Okaru yvakuéra, eirete oguerúva chupe ipehẽngue Jasy Jatere.
# Mbói Tu'ĩ: Kóva ha’e Tau ha Kerana memby mokõiha, hete mbói ha iñaka tu’ĩ. Oje’émi hese Ha’eha mba’e he’õ rerekuára. Avei ha’e pira, mbusu, ysapy ha yvoty ñangarekohára.
# Moñái: Kóva hina Tau ha Kerana memby mbohapyha. Ñu ha yvytu jára, ipokovívare ha mondaháre oñangareko ha oipytyvõ. Omondáva omono’õ Cerro Yyytykuápe, ko’ag̃a hérava Cerro Kavaju Atyrápe. Avare Tume ohapyva’ekue itakuápe ha upe guive opyta héra Moñaikuare.
# Jasy Jateré: Kóva hina Tau ha Kerana memby irundyha. Ko mitã’i yvágaicha hesa hovy asy ha kuarahy mimbícha iñakãrague sa’yju. Og̃uahẽvo asajepyte ndaje osẽ omosarambi mborayhu ha tetia’e. Oje’e hese opívo oguataha ha oguerekoha ipópe ka’a rakã pehẽngue ome’ẽva ichupe mba’ekuaaita. Oipurúva oguerokañy hag̃ua mitã oguaraháva ipehẽngue Ao-Ao.
# Kurupi: Kóva hina Tau ha Kerana memby poha. Karia’y karape oikóva asajepyte ka’aguýre ñemiháme. Oikóje ohapera’arõ mitãkuña osẽva asajerei hógagui, Kurupi ojuráne katuete ha ogueraha ka’aguy hesakãhápe kapi’ipe rovyũ ha hyakuãvureíva ári orairõ ombotarova térã ojuka peve.
# Ao Ao: Kóva hina Tau ha Kerana memby poteĩha. Oje’e Ao Ao oikoha kure ka’aguýramo ha ijatýha hendivekuéra; oiko hag̃ua oñondive kuimba’e ro’o rapykuéri. Ndaje kuimba’ekuéra ojehekýi hag̃ua Ao Aógui, ojupí yvyra raka rehe; ha upéicha jave Ao Ao ojo’o yvy ha oity yvyra, ho’u hag̃ua kuimba’e.
# Luisõ: kóva hina Tau ha Kerana memby pokõiha. Ojogua peteĩ jaguápe; ivai, hesa vera ha iñakãguasu. Pyharepyte vove oho ojapajeréi te’ongue ári, upévare hesa’yju ha ine. Oĩramo kuña imembýva pokõi  kuimba’e, pe ipahaguéva ha’eva’erã katuete Luisõ. Pyhare reñandúramo oñarõva ha opoko nde py ipo ro’ysãme, ha’e Luisõ nemomarandúva nde ára paha.

Ñemohenda:Mombe'ugua'ukuéra guarani
Ñemohenda:Paraguái mombe'ugua'ukuéra
Japusa

**Japusa** (; ) ha'e peteĩ ka'i jueheguaty, mymba kuéra okambúva oiko Ñembyamérikape, oĩ Kolombia retãme, Pindorama, Perũ, Volivia ha Paraguái retã yvatére.

Japusa hete 23 gotyo 46 cm ipukukuére ha huguái, pukuve hetére, 26 gotyo 56 cm. Japusa juehegua oguereko heta sa'y, hákatu, oguereko hete ojoguáva. Japusa hague puku ha apesỹi, pytã, marrõ, hũngy térã hũ. Japusa huguái oguereko tague mantere.

Ku mymba okambúva opyta tenda hekorendýva, ka'aguy orekóva y. 

Japusa ho'u mante yva, ikatu ho'u avei yvyra hogue, yvoty, mymba michĩ ha guyra rupi'a.

## Japusa juehegua ñemohenda

**Juehepehẽ ''Pitheciidae***
* *'Juehepehẽguy Callicebinae**
** **Jueheguaty *Callicebus***
*** Jueheguatyguy ***Callicebus***
**** Aty ***C. donacophilus***
***** ''[[Volivia japusa]]'' - Callicebus donacophilus
***** ''[[Veni japusa]]'' - Callicebus donacophilus
***** ''[[Japusa Andes pegua]]'' - Callicebus oenanthe
***** ''[[Callicebus olallae]]'' 
***** ''[[Japusatĩ]]'' - 
**** Aty ***C. moloch***
***** ''[[Callicebus baptista]]'' 
***** ''[[Callicebus bernhardi]]'' 
***** ''[[Callicebus brunneus]]'' 
***** ''[[Callicebus cinerascens]]'' 
***** ''[[Callicebus hoffmannsi]]'' 
***** ''[[Japusa pytã]]'' 
***** ''[[Callicebus vieirai]]'' - Vieira japusa
**** Aty ***C. personatus***
***** ''[[Callicebus barbarabrownae]]'' - Barbara Brown japusa
***** ''[[Callicebus coimbrai]]'' - Coimbra Filho japusa
***** ''[[Japusa ipo hũ]]'' 
***** ''[[Japusa akã hũ]]'' - Callicebus nigrifrons
***** ''[[Callicebus personatus]]'' 
**** Aty ***C. cupreus***
***** ''[[Callicebus cupreus]]'' - huicoco cobrizo
***** ''[[Callicebus caquetensis]]'' - tití del Caquetá
***** ''[[Callicebus caligatus]]'' - huicoco de vientre marrón
***** ''[[Callicebus discolor]]'' - cotoncillo rojo
***** ''[[Callicebus dubius]]'' - huicoco misterioso
***** ''[[Callicebus ornatus]]'' - huicoco ornamentado
***** ''[[Callicebus stephennashi]]'' - títí de Stephen Nash
***** ''[[Callicebus aureipalatii]]'' - tití GoldenPalace
*** Subgénero ***Torquatus***
**** Grupo ***C. torquatus**'
***** *Callicebus lucifer* - huicoco lucifer
***** *Callicebus lugens* - tití viudita
***** *Callicebus medemi* - cotoncillo negro
***** *Callicebus purinus* - huicoco del Rio Purus
***** *Japusa akã pytã* - Callicebus regulus
***** *Callicebus torquatus* 

== Mandu'apy ==
<references />

== Joaju ==
* [http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/links/callicebus Primate Info Net *Callicebus'' Factsheets]

Ñemohenda:Okambúva
Pirambói

**Pirambói** ()  ha'e umi pira oiko Ñembyamérika. Oiko yno'õvupe ha Ysyry Paranaguasu, Ysyry Paraguái ha Ysyry Parana. 

Ho'u yso ha ambue pira michĩ.

## Enlaces externos
* Lepidosiden paradoxa en FishBase

Ñemohenda:Mymba
Apere'arusu

**Apere'arusu** () ha'e umi mymba juehepehẽguy okambúva. Huguái michĩva, nambi ha ipy tuicháva. Ko mymba okambúva michĩ oiko heta yvóra rendáre, ñeñotỹ ha koga'a rendáre oikoveite. 

Apere'arusu oguereko nambikuéra ha ipy puku - tapiti michĩve - huguái michĩva ha noñaniriete. Apere'arusu hóga oĩ yvyguy ha hete michĩve tapitíre.

Ko ñe'ẽ "apere'arusu" ou avañe'ẽ ñe'ẽngue "apere'a" he'ise India Tapiti, ha avañe'ẽ ñe'ẽngue "rusu" he'iséva iguasúva.

## Ehecha avei
* Europa apere'arusu
* Apere'a
* Tapiti

## Mandu'apy

## Joaju
* Apere'arusu reko Joaju 
* House Rabbit Society 
* RabbitShows.com 
* Apere'arusu reko
* World Rabbit Science Association

Ñemohenda:Okambúva
Europa apere'arusu

**Europa apere'arusu** (***Oryctolagus cuniculus***, latinañe'ẽme - *Conejo Europeo*, karaiñe'ẽme) ha'e mymba okambúva juehegua oiko Europa, Chile ha Auteralia, mymba isarambíva kokuere, ka'avore.  

Ko mymba ho'u ka'avo térã tapo, oguereko nambi ha hetyma guasuva.

## Mandu'apy

* ***[[inglyesñe'ẽ|(en)]]*** ''Oryctolagus'' en Wilson, D. E. & Reeder, D. M. (editors). 2005. ''Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference'' (3rd ed). 
* ***[[inglyesñe'ẽ|(en)]]*** ''Oryctolagus cuniculus'' en Wilson, D. E. & Reeder, D. M. (editors). 2005. ''Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference'' (3rd ed). 

## Joaju

* ''Oryctolagus'' (ingyaterrañe'ẽme)
* Ficha técnica del conejo, con información y datos para detectar su presencia en la naturaleza por sus huellas y rastros
* Esqueleto del conejo.
* Rastros de conejo. En Barbastella.
* ANAC: página de la Asociación Nacional de Amigos del Conejo; ofrece información sobre el conejo como mascota
* APC: página de la Asociación Protectora del Conejo. Información sobre este animal, consejos, adopciones, etc.

Ñemohenda:Okambúva
Apere'a

**Apere'a** (**Cavia porcellus**, latinañe'ẽme - *conejillo de Indias*, karaiñe'ẽme)'' ha'e mymba okambúva ha  oñapi'ũva juehegua, Andes renda pegua, Ñembyamérikape. 

Ipohýikue ha'e 1&nbsp;kg. Oiko ñure ha oipuru yvykua mokañy ojeupe hag̃ua. Ijeikove ha'e 4 ary gotyo 6 ary. 

## Ehecha Avei
* Apere'arusu
* Tapiti

## Mandu'apy

* Apere'a

## Joaju

Ñemohenda:Okambúva
Chuvut Retãmini

**Chuvut Retãmini** () ha'e peteĩ tetãvore umi mokõipa mbohapy tetãvorekuéra ojapova Arahentína retãme, Itavaguasu ha'e pe táva Rrawson ha pe itavaguasuveva katu ha'e Kómodoro Rivadavia*.* Ko tetãvorepe oiko 587 956 ava (ary 2017-pe). Oĩme pe tavapehẽ Patagóniape umi (ijyvijojáva 42 ha 46 apytepe) oguerekóva pe tetã yvy mbyte, yvate gotyope oĩme Tetãvore Ysyry Hũ, kuarahyresẽme Para Arahentíno (Paraguasu Atlántiko), ñemby gotyope oĩme pe tetãvore Santa Kru ha kuarahyreikepe umi tavapehẽnguéra Chílegua Lagokuéra ha Aisén omboja'o chupekuéra pe Yvytyrysýi Andes.

## Ára
Chubut-pe: Ipu'akave yvytu entéro ára, ha ndaha'éi hína pe okyguasuetereíva ko Tetã Pehẽnguépe.
## Mandu'apy

Ñemohenda:Argentina
Ñemohenda:Arahentína tetãvorekuéra
Jopara (ñe'ẽ)

Ikatu ja'e **Joparañe'ẽ** jaipurúvo Karaiñe'ẽ (Español) ha Avañe'ẽ ( Guarani) oñondive ñañe'ẽ hag̃ua

Techapỹrã ( Ejemplo):

1) Mama nueve voi imemby ha mbohapy oho che abuela rógape oiko hag̃ua             (Jopara Ñe'ẽme)
* Che sy porundy voi imemby ha mbohapy oho che taita rógape oiko hag̃ua hikuái    (Avañe'ẽme)
* Mama tuvo nueve hijos y tres de ellos se fueron a vivir a la casa de mi abuela (Karaiñe'ẽme)

2) Papa che ndahasái matemática  (Jopara Ñe'ẽme)
* Ndahasái matemátika che Ru     (Avañe'ẽme)
* Papá yo no aprobé matemática   ( Karaiñe'ẽme)

Ñemohenda:ñe'ẽ
A

Tai **A** ha'e tai ha pu'ae peteĩha latinañe'ẽ achegety pegua ha opa nunga ñe'ẽme ijachegety, avañe'ẽ achegety ha karaiñe'ẽ avei.

Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
B

Tai **B** ha'e tai mokõiha pundie peteĩha latinañe'ẽ achegety pegua ha opa nunga ñe'ẽme ijachegety, karaiñe'ẽ achegety avei. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói tai B, ikatúne ojehechauka ipu tai V, térã tai MB.

Ymaguare, Ehipto tetãme, ko tai ohechaukáva peteĩ óga ra'anga.



Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
C

Tai **C** ha'e tai mbohapyha, pundie mokõiha latinañe'ẽ achegety pegua ha opa nunga ñe'ẽme ijachegety, karaiñe'ẽ achegety avei. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói tai C, ikatúne ojehechauka ipu tai S, térã tai CH, ha sapy'apy'a ipu ikatu ojogua upe tai K.

Ymaguare, ko tai oguerekóva mokõi pu gyresiañe'ẽme, K ipu ha G ipu, ko'ãga ko tai ohechauka S ipu ha K ipu ñóntema.

Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
D

Tai **D** ha'e tai irundyha, pundie mbohapyha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety, karaiñe'ẽ achegety ñóntema, tai irundyha avei. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói ko tai D, ikatúne ojehechauka ipu tai ND, térã tai NT.

Ymaguare, ehiptoñe'ẽ achegety, ko tai ohechaukáva peteĩ okẽ.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
Pirajaguara

**Pirajaguara** mymba okambúva juehegua piraicha oiko ysyrype ha paraguasupe avei. Ko mymba ho'u pira ha y jatyta. Hete guasúva ha hũngyva.

Pirajaguara ha'e michĩva piranare, térã ojoguava. Ko mymba oiko Paraguasu Atlántiko, Ñembyamérika yrembe'y gotyonte, oiko katuete paranakuare ha yjerepe, ha ysyry ka'aguy guasu Amasonape.

## Mandu'apy
**National Audubon Society Guide to Marine Mammals of the World* ISBN 0-375-41141-0

## Joaju

Ñemohenda:Okambúva
E

Tai **E** ha'e tai poha, pu'ae mokõiha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety, karaiñe'ẽ achegety tai poha. Avañe'ẽ achegety tai mbohapyha, ha pu'ae mokõiha.

Ymaguare, ehiptoñe'ẽ achegety, ko tai ohechaukava peteĩ kuimba'e ohayhurasava, ha ipu ha'eva HE, ko'ãga, gyresiañe'ẽ guive, ipu omoambue E hag̃ua.

Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
Para tesapeha

**Para tesapeha** (), herava avei **y tesapeha** ha'e óga yvate oĩva para rembe'y, térã para ipy, ohesapeva ha ohechaukava. Imba'erendy katuete, ohechava mombyryre, ha opytyvõ yga ha ygarata sãmbyhy hag̃ua.

Para tesapeha hemirendy ha'e va'erã mbaretete, ha oguereko itagecha, mbohetave hag̃ua temirendy mbarete.

Ymaguare, yvypóra ojapo para tesapeha, Gyresia Ymaguarepe ha Rroma Tetãrusume. Alehandiria Para tesapeha ojapova saroy III Kirito mboyvepe, ha oguerekova 150 metro.

Ñemohenda:Óga
Ñemohenda:Tembiapo
Latinañe'ẽ achegety

**Latinañe'ẽ achegety**, () hérava avei **Lasioñe'ẽ achegety**, ha'e jehaipy ypykatu ojeipuruvéva yvórape.  Achegety ojeipuru yma guive lasioñe'ẽme. Ko achegety ojeipuru avañe'ẽ achegetýpe, ha ambue ñe'ẽme, techapyrãme ingreñe'ẽ, karaiñe'ẽ, frãsiañe'ẽ, italiañe'ẽ, alemaniaañe'ẽ, portugalñe'ẽme ha ambue 40 ñe'ẽ achegetýpe.

Latinañe'ẽ achegety ou gresiañe'ẽ achegetýgui, ha ymaguare oguereko akue 21 tai añónte ha ko'ãga oguereko 26 tai.

A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.

## Joajuha okapeguándi
Mburuvi

[thumb|300px|Mburuvikuéra [1492 guive 2008 peve.]]
**Mburuvi** (, ), ha'e peteĩ "ñesãmbyhy joaty" ojejapo heta yvy ha arandupýgui, "yvy ha arandupykuéra oñendyry ha oñembojoaju akue, ha oñembojo'áva peteĩ pehẽ imbaretevéva ha heta pehẽnguéra ipogúype".  Pe mburuvi mbyte ha'e pe ome'ẽva pe jokuaikuaa umi yvýpe ipoguýpe. Mburuvi ryepy ojehecha ndaijojahái tetãyguakuéra, ha umi avakuéra oĩva kóvape oguereko ambue tekoiterape. Peteĩ mburuvi ha'e peteĩ tetã isãsóva oguerekóva peteĩ mburuvicha ha'éva peteĩ mburuvichahára, hákatu umi tetãmi oĩva mburuvicha ituicháva poguýpe ndaha'éi peteĩ mburuvi térã oisãmbyhýva hese katu avei ndaha'éi peteĩ mburuvichahára. Heta tetã oĩ kuri he'íva chugui ha'eha peteĩ mburuvi, hákatu heta tetã ambuéva he'i chugui ndaha'eiha peteĩ mburuvi ha'eháicha pe Mburuvi Afrikambytegua, ha umi tavetã oĩ akue Ingyatérrape. Tetã peteĩ reko Amérikagua sapy'ánte ojehecha "mburuvi" ramo avei, jepémo ndaha'éi pe ñe'ẽ he'iséva ypykuépe.

## Mburuvikuéra

### Amérika

* Pindoráma Mburuvi
* Méhiko Mburuvi Peteĩha
* Inka Mburuvi
* Méhiko Mburuvi Mokõiha
* Asteka Mburuvi
* Haiti Mburuvi Peteĩha
* Haiti Mburuvi Mokõiha

### Európa

* Alemáña Mburuvi
* Rrúsia Mburuvi
* Vyretáña Mburuvi
* Rróma Mburuvi
* Hyãsia Mburuvi Peteĩha
* Epáña Mburuvi
* Poytuga Mburuvi
* Noruéga Mburuvi
* Áuteria Mburuvi
* Suésia Mburuvi

### Ásia

* Hapõ Mburuvi
* Mongólia Mburuvi
* Mburuvi Otománo
* Koréa Mburuvi
* Dinastía Qing
* Mogol Mburuvi
* Mburunéi Mburuvi
* Mburuvi Tivetano

### Áfrika

* Mali Mburuvi
* Etiopía Mburuvi
* Gána Mburuvi
* Kartago Mburuvi
* Ojo Mburuvi
* Songhai Mburuvi

### Oseanía

* Tu‘i Tonga Mburuvi

## Mandu'apy
F

Tai **F** ha'e tai poteĩha, pundie irundyha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai poteĩha avei. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói tai F, ikatúne ojehechauka ipu tai H, térã tai V.

Ymaguare, ehiptoñe'ẽ achegety, ko tai ohechaukáva peteĩ jejatyka.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
G

Tai **G** ha'e tai pokõiha, pundie pohaha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai pokõiha avei. Avañe'ẽ achegety oguereko avei tai G, tai poha, ikatu haiva G̃, tai G ipu ambueva ñe'ẽme ikatu hechauka ipu tai Jeicha, térã tai G, avañe'ẽicha.

Ymaguare, eturukoñe'ẽ achegety, ko tai ohechaukava ipu Keicha, ha Ge avei.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
H

Tai **H** ha'e tai poapyha, pundie poteĩha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai poapyha avei. Avañe'ẽ achegetyme tai poapy, ambue ñe'ẽme ipu hechauka He, avañe'ẽicha, térã ambue ñe'ẽ ikatu ha'e pu'ỹre, karaiñe'ẽme ha poytugañe'ẽme, pusoicha.

Ymaguare, ehiptoñe'ẽ achegety, ko tai ohechaukava peteĩ kokue.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
G̃

Tai **G̃** haꞌe tai poteĩha avañeꞌẽ achegetypegua, oĩva avei mundurukuñeꞌẽ achegetýpe ha parintintĩñeꞌẽ achegetýpe. Ko tai pundie tĩguaitéva. Ñeꞌẽpuandu Raity Hetatetãmeguápe, hechaukaha [ɰ̃] térã [ɣ̞̃] hína (heꞌiséva ''pundie'' *[[Pundie ag̃uiha|ag̃uiha]] [[Pundie apekũguygua|apekũguygua]] i[[ñeꞌẽsẽ]]<nowiki/>va [[tĩmegua]]* – ). Ndahaꞌéi ÑRHpegua [ŋ] (noĩriva avañeꞌẽme) térãpa [ŋg] (ojehaíva "ng"-ramo).

Avañeꞌẽ achegety ymaguarépe, G̃ pu ohechaukáva NT térã ND, uvei, G̃ ou lasioñeꞌẽ achegetypegua. 

G
Martin Luther King

**Martin Luther King Junior** niko ñorairõhára tuichavéva Estados Unidos retãme oñeha’ãva’ekue ombojoja ipirehũva ha ipiremorotĩvape. Akóinte iñorairõme oipurúkuri py’aguapy reko. Heñoi’akue Atlanta, Estados Unidos retãme, ára 15 jasyteĩ ary 1929-pe. Itúva, pa’I bautista, herava’ekue Martin Luther King ha isýkatu Alberta Williams King. Héra ypykue -itúvaicha- Michael, itúva omyengoviava’ekue Martin Luther rehe ohechakuaávo Martín Lutero-pe. Ko mba’e ojehúkuri ohorõguare hikuái Alemania retãme ary 1934 rupi. Martin reindy héra Christine ha ityvýra katu Alfred. Martin Luther ombojoaju hekove Coretta Scott rehe, ha’ekuéra omendákuri ary 1953-pe ha oguerekókuri irundy ñemoñare (Yolanda, Martin, Dexter ha Bernice).

Imitã guive Martin Luther King oñandúmakuri pe ñemboyke ipirehũhaguére. Orekórõguare 6 ay mokõi iñangirũ he’íkuri chupe ndaikatuiha oñembosarái hendive ipirehũhaguére. Oñemoarandu’ypýkuri Atlanta-pe ha 15 ary ombotývo oikékuri Morehouse College-pe ha’éva mbo'ehaovusu mitãrusu ipirehũvape g̃uarã, upépe ary 1948-pe omohu’ã iñemoarandu Avano'õkuaatýpe; upégui ohasa Crozer Theological Seminary oĩva Chester, Pensilvania-pe oikohaguépe chugui Tupãkuaatyhára, ary 1951-pe. Upe rire oho oñemoarandu Boston Mbo’ehaovusúpe oikohaguépe chugui, ary 1955-pe, Tembikuaajára Arandupykuaatýpe.

Imitãrusúpe ha hekove pukukue javeve omotenondékuri peteĩ ñemongu’e py’aguapy rekópe ohekava’ekue tekojoja mayma ipirehũvape g̃uarã. Hembiapokue ojehecharamovéva apytépe, oĩ: mba’yruguata ñemombyta Montgomery-pe, ary 1955-pe; ha guatapuku mba’apo ha tekosãsoguigua ojejapova’ekue Washington-pe, ary 1963-pe; ohendukahaguépe iñe’ẽsyry herakuãvéva “Areko peteĩ kerayvoty”. Heta umi imba’ejerure oñehendu ha oñemboajékuri “Ava rekopy léipe” ha “Jeporavoguigua léipe”. Hembiapo kane’õ’ỹre ipirehũva rayhupápe, avei ombotovére ñorairõ ha ojepy’apýre mboriahukuérare, Martin Luther King ohupytýkuri, ary 1964-pe, Nobel Jopói Py'aguapyguigua. Ary 1977-pe, Tetãruvicha Jimmy Carter ome’ẽkuri chupe, omanoriréma, Tetãruvicha Pyti’ajegua Tekosãsogua; ha ary 2004-pe, oñeme’ẽkuri chupe Estados Unidos Amandajevusu Pyti’ajegua Itajúgui.

Martin Luther King niko ojejukákuri Memphis, Estados Unidos-pe, ára 4 jasyrundy ary 1968-pe, oñembosako’i jave oho hag̃ua omotenonde peteĩ ñemongu’e guasu Vietnam-me opa hag̃ua ñorairõ ha ojehechakuaa hag̃ua mboriahukuéra remikotevẽ.

## ***
* Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Ñemohenda:Jopói Nobel Py'aguapyguigua
K

Tai **K** ha'e tai pakõiha, pundie poapyha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety vai, tai poapyha avei. Avañe'ẽ achegetyme tai poapy, ambue ñe'ẽme ipu hechauka He, avañe'ẽicha, Rromapeguañe'ẽ aty ndoipuru ko tai, karaiñe'ẽme, poytugañe'ẽme, hyãsiañe'ẽme ha ambueva, ko ñe'ẽ oipuru tai C.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
L

Tai **L** ha'e tai paapyha, pundie porundyha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai poapyha avei. Avañe'ẽ achegetyme tai paapyha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka L, avañe'ẽicha, térã ambue ñe'ẽ ikatu oguereko pu ambueva, karaiñe'ẽme ikatu haipyre LL, pu ambueva.

Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
M

Tai **M** ha'e tai paapyha, pundie paha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai poapyha avei. Avañe'ẽ achegetyme tai paapyha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka M, avañe'ẽicha.

Ymaguare, Ehitoñe'ẽme, ko tai ipu ha'eva N.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
Z

Tai **Z** ha'e tai mokõipa poteĩha, pundie porundyha latinañe'ẽ achegety, tai pahague, karaiñe'ẽ achegety avei, tai mokõipa poteĩha ha pahague. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói ko tai, ipu ikatu ohechauka tai S, ko tai ikatu oguereko heta pu heta ñe'ẽme. Z héra karaiñe'ẽme Séta (*Zeta*).




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
N

Tai **N** ha'e tai parundyha, pundie pateĩha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai porundyha avei. Avañe'ẽ achegetyme tai papoteĩha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka N, avañe'ẽicha.

Oĩ avei ko tai Ñ, ND ha NT.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
I

Tai **I** ha'e tai porundyha, pu'ae mbohapyha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety oĩva, karaiñe'ẽ achegety tai porundyha avei. Avañe'ẽ achegety tai porundyha avei, ha pu'ae poha.

Ymaguare, gyresiañe'ẽ achegetýpe, ko tai ndaikytái hi'ári, ha oporombojavy upéicha, ko'ãga katu latinañe'ẽme oñemoĩ ko kyta I ári.




## Mandu'apy


Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
J

Tai **J** ha'e tai paha, pundie pokõiha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai paha avei. Avañe'ẽ achegetyme tai pateĩpy, ambue ñe'ẽme ipu hechauka J, avañe'ẽicha, térã ambue ñe'ẽ ikatu ha'e ipu ambueva, karaiñe'ẽme ha poytugañe'ẽme.

Ymaguare, tai I ha tai J peteĩcha, latinañe'ẽ ojapova tai J, ipu omoambue ha ko'ãga tai J oñemoingoeva.

:

Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
P

Tai **P** ha'e tai papoteĩha, pundie pakõiha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety tai papokõiha. Avañe'ẽ achegetyme tai mokõi paapyha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka P, avañe'ẽicha.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
Q

Tai **Q** ha'e tai papokõiha, pundie paha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegetýpe tai papoapyha. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói ko tai, ipu ikatu mohechauka tai K rupi.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
R

Tai **R** ha'e tai papoapyha, pundie parundyha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety tai paporundyha. Avañe'ẽ achegetyme tai mokõi parundyha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka R, avañe'ẽicha.

Ko tai ikatu oguereko avei ipu tai Heicha, poytugañe'ẽme, térã ipu ikatu ohechauka tai Rreicha, karaiñe'ẽ ha ambueva ñe'ẽme.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
O

Tai **O** ha'e tai papoha, pu'ae irundyha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety oĩva, karaiñe'ẽ achegety tai papoteĩha avei. Avañe'ẽ achegety tai  mokõi pateĩha avei, ha pu'ae pokõiha, pu'ae jurugua.

Ymaguare, ehiptoñe'ẽ achegety, ko tai omohechaukava umi tesare, ha ha'iseva "hasa".




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
Itaveratĩ

thumb|Itaveratĩ ojeiporúva jeguaka ramo.
**Itaveratĩ** () ha'e mba'e atã apu'a itaveráicha omimbi, isa'y opaichagua, jepémo umi imorotĩva ojekuaave, heñói syrymbe orekóva yta atã hi'ári, ha'eháicha umi ytã oikóva paraguasúpe. Itaveratĩ ningo mba'e hepyite ha ojeiporu jeguaka ramo. Ijysaja ha ituichakue opaichaguágui.

Ñemohenda:Ita
Yga yguypegua

thumb|Yga yguypegua.
**Yga yguypegua** mba'yrumýi ñorairõhára oguata yguyre, térã yrupi, para rupinte ha paraguasu rupinte. Ko ygarata oipuruveva Peteĩha Ñorairõ Guasume, ha ambueva ñorairõme. Yga mbarete ha guasúva.

Ñemohenda:Ñorairõ Jereraha
S

Tai **S** ha'e tai paporundyha, pundie papoha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety tai mokõipaha. Avañe'ẽ achegetyme tai mokõi papoha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka S, avañe'ẽicha.

Ko tai ikatu oguereko avei ipu tai Heicha, poytugañe'ẽme, térã ipu ikatu ohechauka tai Seicha, karaiñe'ẽ ha ambueva ñe'ẽme.





Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
T

Tai **T** ha'e tai mokõipaha, pundie papoteĩha latinañe'ẽ achegety pegua, karaiñe'ẽ achegety tai mokõipa peteĩha. Avañe'ẽ achegetyme tai mokõipa poha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka T, avañe'ẽicha.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
Tekoha

**Tekoha** térã **tekóra** ha'e opamba'e oĩva ndaha'éiva yvypóra apopy, taha'e ha'éva yvy, y, yvága, mymba ha ka'avo, ha opamba'e ojehúva ndaha'éiva yvypóra mba'e, ha'éva ama, yvytu ha ararova mba'e ambuéva. Tekoha hína avei oikohápe yvypóra ha mba'e oikovéva.

Oĩ tembikuaaty oñemoarandu hag̃ua tekoha vorekue opaichagua, tekohakuaa oipyguaráva mba'éichapa umi oikovéva ojokuaa ha oiko oñondive, tekovekuaaty katu ohesa'ỹijóva opa mba'e tekove rehegua, ha mba'e omoingovéva rehegua, taha'e ha'éva yvypóra, mymbakuéra ha ka'avo; oĩ avei mba'erekokuaa omohesakãva mba'éichapa oiko ñande arapy.

Sapy'ánte ojehecha yvypora ombyaiha hekoha, oikytĩmbávo yvyramáta ha ojukapávo mymbakuéra.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekohakuaa
Poapu'a

**Poapu'a** () ha'eva hína avakuéra ha mymbakuéra retepehẽngue ojoajúva jyva rehe.

Po mbotyva ha ikuãnguéra, ha opaite kangue oĩva pope.

Ñemohenda:Tete
Pyta

**Pyta** () ha'e hína yvypóra ipy tapykue, ijapýra. Yvypóra pyta oĩva tetyma ipahápe, tetymaro'o guýpe.

Ñemohenda:Tete
Jyvanga

thumb|200px|Jyvanga
**Jyvanga** () ha'e peteĩ tete pehẽngue ojoajúva jyva ha gotyo jyva'anga.

Ñemohenda:Tete
Tupão

thumb|Tupão.
**Tupão** () óga ñakãity Tupãme hag̃ua, ha ñemomba'eguasu hese. Hesu rape ñakãity oipuruve tupão.
Tekoha renda

**Tekoha renda** () hérava ñóntema **tekoha**, opaite tekove térã mymba ijereré oikoha, ha'e opaite mba'e oikovéva ha tekove'ỹre oiko Yvýpe, térã ambue renda Yvy ape ári térã guýpe. Tekohatyai, tekove'etaita ñeñangareko ha ambue jepy'apy tekohaguigua tekotevẽva jahechakuaa ñañangarekoporãsérõ yvy rehe.

Tekoha renda oĩva va'erã tymba'aty, ka'avoty, yvypóra, yvy ape ysaja (ypa, ñu, ysyry), ára, yvyra ha yvyrekokuaa.

## Ehecha Avei
* Yvy Ára

## Joaju

* Categoría Medio Ambiente en el directorio DMOZ.
* Listado de películas relacionadas con la defensa del medio ambiente.
* Instituto de Ciencias Ambientales.
Jyva'anga

thumb|200px|Jyva'anga
**Jyva'anga** () ha'e peteĩ tete pehẽngue ojoajúva ati'y ha gotyo jyvanga.

Ñemohenda:Tete
Tyeguy

thumb|200px|Tyeguy ro'o.
**Tyeguy** () ha'e peteĩ tete pehẽngue yvypóra pegua ha mymba pegua oĩva pyti'a guýpe ha tumby ári. 

Tyeguy pýpe oĩ py'a, oikeha tembi'u, ha ambue tete pehẽngue.

Ñemohenda:Tete
U

Tai **U** ha'e tai mokõipa peteĩha, pu'ae poha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety oĩva, karaiñe'ẽ achegety tai mokõipa mokõiha avei. Avañe'ẽ achegety tai  mokõipa poteĩha avei, ha pu'ae porundyha, pu'ae jurugua.

Ymaguare, latinañe'ẽ achegety, ko tai omohechaukáva akue ku tai Ve rupi, ha ipu ijueheguáva.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
V

Tai **V** ha'e tai mokõipa mokõiha, pundie papokõiha latinañe'ẽ achegety pegua, karaiñe'ẽ achegety tai mokõipa mbohapyha. Avañe'ẽ achegetýme tai mokõipa poapyha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka V, avañe'ẽicha térã tai B.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
W

Tai **W** (**doble ve**) ha'e tai mokõipa mbohapyha, pundie papoapyha latinañe'ẽ achegety pegua, karaiñe'ẽ achegety tai mokõipa irundyha. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói ko tai, ipu ikatu hechaukáva tai U ha tai V, avañe'ẽicha.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
Yetero'y

**Yetero'y** (poytugañe'ẽme: Niterói) ha'e peteĩ távare oĩva Pindoráma retãme, ha'eva peteĩ táva oĩva tetãvore Rio de Haneirope. Ko távape oĩko 495.470 ava (ary 2014-pe) ha oguereko 129.38 yvy tuichakue. 

oguereko heta pararembe'y ha'e ha'eháicha Gragoatá, Boa Viagem, Das Flechas, Icaraí, São Francisco, Charitasdo Forte, Jurujuba ha Adão e Eva, ko'ãva oĩmba'ite yjere Guanabarape. tavapehẽ paraguasu-pe katu oĩ umi Piratininga, Itaipu, Camboinhas ha Itacoatiara. Pe apokatuĩro Arte Contemporáneo Yetero'y pegua ha'e pe mba'ejehero ombohechakuaava ko távarepe, ojapo akue pe arquitecto Oscar Niemeyer.

## Ta'ãnga



Ta'ãnga:Museu de Arte Contemporânea.jpg|
Ta'ãnga:StCruzFort.jpg|
Ta'ãnga:Icaraí Niterói.JPG|
Ta'ãnga:Niteroi01.jpg|
Ta'ãnga:Região Oceanica Niterói.JPG|
Ta'ãnga:Itacoatiara beach.jpg|



Ñemohenda:Rio de Janeiro táva
Mosambíke

**Tetã Mosambíke** (poytugañe'ẽme: *República de Moçambique*) tetã hekosãsóva oĩva ñemby kuarahysẽ ngotyo Áfrikape, paraguasu Índiko rembe'ýpe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Tãsáña ha Maláui, yvate kuarahyreike gotyo Sámbia, kuarahyreike gotyo Simbávue, ñemby kuarahyreike gotyo tetã Suasilándia ha ñemby gotyo Yvyáfrika. 

Karai Vasco da Gama oguahẽ tetã Mosambíke-pe ary 1498-pe ha Poytuga oñemomba'e ko tetãre ary 1505 jave. Mosambíke ohupyty isãso ary 1975-pe, Poytugágui.

Oĩ 30.066.648 tekove oikóva Mosambíkepe, ha ko tetã yvy apekue ha'e 799.380 km2, oñe'ẽ Poytugañe'ẽ ha ñe'ẽ tee ambuéva. Itavusu ha'e táva Mapúto.

## Mandu'apy
Oscar Niemeyer

**Oscar Ribeiro de Almeida Niemeyer Soares Filho** (Rio de Janeiro, 15 jasypakõi ary 1907 — Rio de Janeiro, 5 jasypakõi ary 2012) ha'eva jogapomo'ãhára Pindorama pegua.

Jogapomo'ãhára ãgagua tenondégua ha herakuãveva Pindorama pegua. Ojogapova táva Brasilia, 1960 parehegua, Pindorama itavusu pyahúva, ha heta óga yvate ambuéva opaite yvórape: Pindorama Amandajerusu hóga, Brasilia tupão guasu, Palacio do Planalto ha Palácio da Alvorada, táva Brasiliape. Ha omba'apo joajuhápe jogapomo'ãhára ambuéva ndive jogapo hag̃ua pe ONU hóga yvate oĩva táva Nueva York-pe. 

## Hembiapokuéra


Ta'ãnga:Ibirapuera Auditorium.jpg|Auditório Ibirapuera
Ta'ãnga:Museu Oscar Niemeyer 7 Curitiba Brasil.jpg|Museo Oscar Niemeyer
Ta'ãnga:Niterói bay and contemporary musem.jpg|Niterói museo
Ta'ãnga:Brasilia Congresso Nacional 05 2007 221.jpg|Pindorama Amandajerusu hóga
Ta'ãnga:Catedral1 Rodrigo Marfan.jpg|Brasilia tupão guasu
Ta'ãnga:Palacio da Alvorada Exterior.JPG|Palácio da Alvorada
Ta'ãnga:Palacioplanalto.jpg|Palácio do Planalto



## Mandu'apy


Ñemohenda:Tekove Pindoramagua‎
Húpiter ku'asãnguéra

thumb|Húpiter ku'asãnguéra.
**Húpiter ku'asãnguéra** ha'éva umi yvóra ku'asã aty ojeréva Húpiter rehe. Ha'e apu'a yvytimbo kangýva ojere aipo yvórare.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Húpiter
Sentáuro

**Sentáuro**, hérava avei **mbyjausuveverusu**, ha'e yvága mba'e jaguavevéicha ojeréva Kuarahýre ha oĩ Húpiter ha Netúno mbytépe, ituicháva hína umi jaguavevégui. Sentáuro peteĩha ojehecha va'ekue ha'e ko jaheróva Kirõ (*Quiron*), ojogua mbyjavevépe, ãga katu ko Kirõ oñemohenda jey peteĩ jaguaveve ramo.

Sentáuro tuichavéva ha'e 10199 Chariklo, oguereko 250&nbsp;km ijykekuéra apytépe. 

## Mandu'a
}

Ñemohenda:Kuarahy Ypykatu
Arroio do Meio

**Arroio do Meio** ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. 

Ko távape oiko 18.783 áva (2010 ary). Ha opyta 121 km mombyry tavusu Porto Alegre pegua.

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Mariano Rajoy

200px|miniaturadeimagen|Mariano Rajoy
**Mariano Rajoy Brey** ha'e papoapyha mburuvicha porokuái Epaña pegua. Ojupi ára 21 jasypakõi 2011 pegua.

Ñemohenda:Tekove Españagua
X

Tai **X** ha'e tai mokõipa irundyha, pundie paporundyha latinañe'ẽ achegety pegua, karaiñe'ẽ achegety tai mokõipa poha. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói ko tai, ipu ikatu omohechaukava Ks ha Ch, avañe'ẽicha.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
Yga'yta

thumb|Yga'yta.
**Yga'yta** () mba'e mbareteva japopyre kuarepoti térã yvyra oĩ yga guýpe, ygatĩ guive ygaropyta peve.

Ojoko ygarata ha ombojoaju opa ygarata pehẽngue.

Ñemohenda:Ygarata
Kysegi

thumb|Kysegi.
**Kysegi** () mboka kysepukuicha karapã, máva ojeipurúva yma oñorairõ, saro'y XIX ha XX.

Ñemohenda:Mboka
Tókio

thumb|250px|Tókio
**Tókio** (東京都 *Tōkyō-to*) ha'e hína Hapõ retã itavusu, ojejuhu upe tetã pehẽngue kuarahyresẽ mbyteguápe.

* Tavayguakuéra: 12.790.000 ava.
* Táva renda: 2.187 km²


Ñemohenda:Hapõ táva
Kirikiri

**Kirikiri** (***Milvago chimachima***)-() ha'e umi guyra juehegua ha taguatoranaicha oiko Mbyteamérikape ha Ñembyamérikape aveinte. Oiko ñemby Kosta Rrika guive yvate Argentina ha Uruguái peve.

Kirikiri kuña ipohýive ha ituichave kirikiri kuimba'ere. Kuña ipohýi 310 ha gotyo 360 gramo. Kirikiri kuimba'e ipohýi 280 ha gotyo 330 gramo. Ipukukue ha'ente 37 gotyo 46 cm.

## Mandu'apy
* *Birds of Venezuela* by Hilty, ISBN 0-7136-6418-5
* *Birds of Trinidad and Tobago* by ffrench

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Taguato akãtĩ

**Taguato akãtĩ** (***Busarellus nigricollis***)-(), guyra guasúva juehegua oikóva Amérikape, Méhiko guive Uruguái peve.

Ko guyra ho'u mymba michĩ, pira, jatyta.

Oiko ypa rembe'y, yno'õvume ha ñu guasu yreiva.

## Enlaces externos

Ñemohenda:Guyra
Changái

thumb|Táva Changái.
**Changái** (omoñe'ẽva shang-jái chinañe'ẽ: 上海, pinyin: *Shànghǎi*) ha'ehína táva tuichaveva China Tekoha Tetã pegua, opyta kuarahyresẽ gotyo retãme.

* Tavayguakuéra: 23.019.148
* Táva renda: 6.340 km²


Shanghai-Bund-02-Pudong-Skyline-2012-gje.jpg
Shanghai-Skyline-12-nachts-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-72-Drachenflieger-2012-gje.jpg
Shanghai-moderne Architektur-02-2012-gje.jpg
Shanghai-altes Wohngebiet-26-Waschbecken-2012-gje.jpg
Shanghai-54-Frau-2012-gje.jpg
Shanghai-Markt-24-Enten-2012-gje.jpg
Shanghai-Yuyuan-Garten-26-2012-gje.jpg


Ñemohenda:Chína Tetarã Retã táva
Uráno mbyguaikuéra

**[[Uráno]]** oguereko 27 mbyguai yvypóra oikuaáva ha opa Uráno mbyguai oguereko héra. Uráno mbyguai tenondegua ha'e: Titania, Oberón, Umbriel, Ariel ha Miranda. 

{| 
|-----
! style="background:#B6CED6;" | Héra
! style="background:#B6CED6;" | Mbytépe hasaha(km)
! style="background:#B6CED6;" | Mba'era'ã(kg)
! style="background:#B6CED6;" | Radio orbital medio (km)
! style="background:#B6CED6;" | Período orbital (ára)
! style="background:#B6CED6;" | Ha'anga
|-----
| Cordelia || 40,2|| 4,5×1016
| 49.752|| 0,3350 || rowspan="2"|
|-----
| Ofelia || 42,8|| 5,4×1016
| 53.764|| 0,3764
|-----
| Bianca || 51,4|| 9,3×1016
| 59.165|| 0,4346 || 
|-----
| Crésida || 79,6|| 3,43×1017
| 61.767|| 0,4636
|-----
| Desdémona || 64
| 1,78×1017 || 62.659|| 0,4737 || 
|-----
| Julieta || 93,6|| 5,57×1017
| 64.358|| 0,4931 || 
|-----
| Porcia || 136 || 1,68×1018
| 66.097|| 0,5132
|-----
| Rosalinda || 72 || 2,54×1017
| 69.927|| 0,5585 || 
|-----
| Cupido || 12|| 1,2×1015|| 74.800 || 0,618
|-----
| Belinda || 80,6 || 3,57×1017
| 75.255|| 0,6235 || 
|-----
| Perdita || 80|| 4×1017 || 76.400|| 0,6380
|-----
| Puck || 162 || 2,89×1018
| 86.004 || 0,7618 || 
|-----
| Mab || 16|| 4×1015|| 97.730 || 0,923
|-----
| Miranda || 472|| 6,59×1019 || 129.872 || 1,4135 || 
|-----
| Ariel || 1158
| 1,35×1021 || 191.020 || 2,5203 || 
|-----
| Umbriel || 1169,4
| 1,17×1021 || 266.300 || 4,1442 ||
|-----
| Titania || 1577,8
| 3,52×1021 || 463.300|| 8,7059 || 
|-----
| Oberón || 1522,8 || 3,01×1021
| 583.519|| 13,4632 || 
|-----
| Francisco || 12|| 1,3×1015|| 4.276.000 || 266,56
|-----
| Calibán || 98|| 7,3×1017
| 7.231.000 || -579,73*
|-----
| Stefano || 20 || 6×1015
| 8.002.000 || -676,5*
|-----
| Trínculo || 10 || 7,5×1014
| 8.571.000 || -758,1*
|-----
| Sicorax || 190 || 5,4×1018
| 12.179.000 || -1.288,28*
|-----
| Margarita || 11|| 1015|| 14.345.000 || 1687,01
|-----
| Próspero || 30 || 2,1×1016
| 16.243.000 || -1.977,29*
|-----
| Setebos || 30 || 2,1×1016
| 17.501.000 || -2.234,77*
|-----
| Ferdinando || 11|| 1,3×1015|| 20.901.000 || 2887,21*
|}

## Joaju
* NASA/NSSDC: Datos de los satélites de Urano (inglés)
* JPL: parámetros físicos (inglés)

Ñemohenda:Urano
Pohã

**Pohã** () mba'e okuerava mba'asygui, oporomongueráva, ikatu jaipuruva hogukue, ipotykue, ipirekue térã hapokue. Ikatu ojajapóva lavoratóriope. Oĩ avei pohã ñana, ka'avo pegua.

## Joaju

Ñemohenda:Ñepohãno
Pyñuã

**Pyñuã** () ha'e hína yvypóra ha okambúvakuéra retepehẽngue ojoajúva tetyma ha ipy rehe. Yvypóra py oguereko mbohapy kangue.

Ñemohenda:Tete
Kangue

thumb|Yvypóra py kanguekuéra.
**Kangue** ha'e mymba pujase'orekóva ha yvypóra rete pehẽngue mbaretéva ha hatãva, jepivénte imorotĩ. Mymba pujase'orekóva he'ise opaite mymba ijatukupépe oĩ kangue rysýi, umíva apytépe oĩ avei yvypóra.  Umíva rehe kangue oipytyvõ ojokóvo ha omomýivo hete.

Kanguekuéra ijysaja ha ituichakue opaichagua, ikatu jajuhu umi imichĩetéva (ha'eháicha umíva ñane akãme) térã umi ituicháva (techapyrã ñande retyma kangue). Kangue avei oipytyvõ oñangarekóvo mba'e oimeraẽva hyepýpe, techapyrã, ñane ñarukã oñangareko ñane korasõ rehe ha ñane akã kangue oñuvã ñane apytu'ũ.

## Mandu'apy


## Joajuha

Ñemohenda:Kanguekue
Ka'anakyrỹi

**Ka'anakyrỹi** () herava avei **lechu**, ka'avo yvypóra oñemitỹ hi'upyjehe'a rembi'u hag̃ua. Oiko heta ka'anakyrỹi ysaja, para, ha tuichakue.

Ho'uva pýra térã mbojypapyre.

thumb|left|Lechu ñemuhape.

## Joaju

Ñemohenda:Ka'avo
Ky'ỹi

thumb|Ky'ỹi yva.
**Ky'ỹi** () ka'avo yva tái, Amérika pegua. Yvypóra oipuru ky'ỹi yva oñembohe hag̃ua tembi'u. 

Ñemohenda:Ka'avo
Para Hũ

thumb|Para Hū, jehecha yvate gui.
**Para Hũ** ha'e yguasu juky gui, imbovyva ha oiméva yvyrusu apytépe, oĩ Europa kuarahy ñesẽme. Oguereko  ha hypy tuichavéva ha'e . Ijerere oĩ tetã Tuykia, Vugaria, Rrumaña, Ukyaña, Rrusia ha Georgia. 

Ysyry Danúvio osẽ Para Hũme, Dniéper (2.290 km), Dniéster (1.352 km) ha ysyry Kubán (870 km) osẽ avei ko parape.

## Mandu'apy


## Joaju

* The Black Sea Trade Project

Ñemohenda:Para
Ñemohenda:Tuykía
Ñemohenda:Georgia
Ñemohenda:Rrúsia
Ñemohenda:Ukyáña
Ñemohenda:Rrumáña
Ñemohenda:Vugária
Pujase'orekóva

**Pujase'orekova** () ha'e mymba aty pehẽ'aguy iñemohenda, opaite mymba oguereko atukupe kangue rysýi ha akã kangue oñangareko iñakã ro'o.

Heta mymba okambúva, otyryrýva, ypegua, pira ha guyra avei ha'eva mymba pujase'orekova.

## Joaju

Ñemohenda:Mymba
Guavirana'a

thumb|Guavirana'a para.
**Guavirana'a** () yva pytã térã sa'yky guavirana yvyra pegua, ouma Asia ha Europa pegua, tenda ro'y pegua.

## Joaju

Ñemohenda:Yva
Tarumaite

thumb|Tarumaite yvyra.
**Tarumaite** () yvyra hogue mbareteva, 15 metro iyvatéva, Europa ha Asia pegua, para yvy mbytépe renda. Hi'a tarumaite'a, yva porãite ojapova ñandyry hetereiva. 

Ñemohenda:Yvyra
Tarumaite'a

thumb|Tarumaite'a
**Tarumaite'a** () yva michĩ tarumaite yvyra pegua. Europa ha Asia pegua. Ho'uveva tetã oĩ para yvy mbytépe irembe'y: Gyresia, Italia, Israel, España, Poytuga, Hyãsia ha tetã ambueva oĩva Asia ha Europa.

Yva sa'yky, hũ térã hovy avei. Heta tembi'u oipuru ko yva, mbohe hag̃ua.

Tarumaite'a josopyre ha'eva iñandy, oipuruve, ñandy porã ha katuete. Amérikape, Argentina ha Chile ojapoveva tarumaite'a ñandy.

Ñemohenda:Yva
Typy'are'ẽ

thumb|Typy'are'ẽ.
**Typy'are'ẽ** térã **eládo** () ha'e peteĩ tembi'u he'ẽ piro'ýva ojejapóva kamby, yva ha eiratãgui. Ikatu oñembojehe'a ambue ambuévare ikatuhag̃ua oñemboheve, ha'eháicha chokora, yva térã mahe'ẽ opaichagua. Oĩ typy'are'ẽ orekóva avei ryguasu rupi'a ha kamby kyrakue ijehe'ápe oñemohu'ũve hag̃ua.

Ñemohenda:Tembi'u arigua
Syrykupyre'ẽ

thumb|Syrykupyre'ẽ yvapytãgui ijapopyre.
**Syrykupyre'ẽ** () ha'e tembi'u he'ẽ piro'ýva ojejapóva kamby'ỹre ha ryguasu rupi'a'ỹre, oguerekóva yva josopyre, yva rykue, y ha eiratã añónte. Syrykupyre'ẽ ndoguerekói kamby kyrakue, upévare hykueve typy'are'ẽgui.

Syrykupyre'ẽ avei ikatu ojejapo vínogui térã yva kaguy ambuévagui.

Ñemohenda:Tembi'u arigua
Yvapytã

**Yvapytã** () yva he'ẽ, ojekuaavéva *frutílla* ramo, taha'e hi'a, hykuere, mbujape torta, tarta, pionóno térã ambue hi'upy oikóva ko yvahetégui. Ou Europa pegua.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Yva
Tejurusu

**Tejurusu** térã **Tejupichyvy** (**Dinosauria**, δεινός σαῦρος, ) ha'e opa mymba pujase'orekova otyryrýva juehegua hekovety oikova va'ekue yvýpe, oikova akue 160 sua arýre vove, mymba ojuavýva, ikatu iguasuete térã michĩmi aveinte. 

Tejurusu ipy oñembo'ýva, hetere guýpe, mymba okambúvaicha. Oĩva va'ekue tejurusu kapi'iuha ha tejurusu ho'uva so'o ñóntema, oikova avei tejurusu ho'uva ambue mymba rupi'ante.

Peteĩ arapyrendy guasueterei ho'a va'aekue ñande yvýpe, ha ojukapaite tejurusu. Tejurusu taguerekova ha mymba okambúva ndomanoi.

## Joaju

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Tukurovy

**Tukurovy** (poytugañe'ẽme: *Tucuruvi*) ha'e peteĩ tavavo oĩva Yvate Renda táva São Paulope, Pindoramape. Ko távavo henda ha'e 9,44&nbsp;km² ha oguereko 88.566 tavayguakuéra.

Ko héra Tukurovy ou avañe'ẽme ha he'ise tuku hovyũ, 

## Tavayguakuéra arý rehe
* 1950: 25.070 
* 1960: 54.064
* 1970: 87.684
* 1980: 115.586
* 1991: 111.884
* 2000: 99.174
* 2008: 91.078

## Mandu'apy


## Joaju

Ñemohenda:Távavo táva São Paulo pegua
Tava'i (Rio Grande do Sul)

**Tava'i** (Poytugañe'ẽme:Tabaí) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. 

Ko távape oiko 4.131 áva (2010 ary) ha Tava'i henda ha'e 94,755 km².

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Taramandahy

**Taramandahy** (Poytugañe'ẽme:Tramandaí) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Táva yrembe'y, tetãvore yvate renda gotyo.

Ko távape oiko 41.655 áva (2010 ary), ha henda ha'ehína 143,918.

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Florianópolis

**Florianópolis** táva Pindoramape oĩ ypa'ũme, ha'eva tavusu tetãvore Santa Catarina. Ko távape oĩ 427.298 ava (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 433,317 km². Ko távape oĩ heta yrembe'y porãite.

Ñemohenda:Santa Catarina táva
Horacio Cartes

**Horacio Manuel Cartes Jara** (Asunción, Paraguái, 5 jasypokõi ary 1956), *polítiko*, atyvetejára ha jetepyso aty sambyhyhára Paraguái pegua. Oñemotenondévo Partido Colorado rehe, Porokuái Fernando Lugo, jasyrundy 2008 omohu'ã 61 ary hegemonía kolo'o coalición de partidos izquierda ha conservador PLRA, partido ivicepresidente, Federico Franco. Karai Cartes rehe oje'e ha'e pe omokyre'ỹva'ekue juicio político parlamentario oitýva Lugo 22 jasypoteĩ 2012, 10 jasy omohu'ã potávo tetã ñesãmbyhy.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Ñemohenda:Mburuvicha Paraguaigua
Tupi ñeꞌẽaty

**Tupi ñeꞌẽaty** haꞌe ñeꞌẽaty guasu orekóva ochénta (80) ñeꞌẽ, Ñembyamérika ñeꞌẽaty teꞌyipegua tuichavéva. Oĩva Kaꞌaguyguasu Amasóna guive Ysyry La Plata peve. Oguereko dieh (10) atyꞌi, umíva apytépe tuichavéva niko Tupiguarani ñeꞌẽnguéra atyꞌi.

## Ñeꞌẽatyꞌi
Tupi ñeꞌẽaty ombojaꞌóva 10 ñeꞌẽatyꞌi, 9 oikóva Amasóna rendá‍‍re:

# **[[:en:Arikem_languages|Arikem ñeꞌẽatyꞌi]]** : oguer**[[:en:Arikem_languages|<nowiki/>]]**eko mokõi ñeꞌẽ. Peteĩva, hérava **arikem**, noñeñeꞌẽvéva. Ambuéva **karitiãna**, oñeꞌẽva 320 ava tetãvore Vrasilpegua Rondôniape (áño 2005). Oreko 123 ñeꞌẽhára áño 1997.
# **[[:en:Aweti_languages|Awetí ñeꞌẽatyꞌi]]**: ñeꞌẽ peteĩnte, **awet
í
** térã **awetö**, 140 ava oñeꞌẽ ko ñeꞌẽ koꞌãga, tetãvore Vrasilpegua Mato Grossope (áño 2006). Oreko 35 ñeꞌẽhára áño 1997.
# **[[:es:Lenguas_juruna|Juruna ñeꞌẽatyꞌi]]**: 3 ñeꞌẽ.
# **[[:es:Lenguas_Sateré-Mawé|Mawé-sateré ñeꞌẽatyꞌi]]**: ñeꞌẽ peteĩnte, pe **mawé** térã **sateré**, 7 130 ava gotyo 9 000 ava oñeꞌẽ ko ñeꞌẽ, tetãvore Vrasilpegua Pará ha Amazonaspe (áño 2000). Oreko 3 000 ñeꞌẽhára áño 1991 ha 5 000 áño 1997 5 000.
# **[[:en:Mondé_languages|Mondé ñeꞌẽatyꞌi]]**: 6 ñeꞌẽ.
# **[[:en:Munduruku_languages|Munduruku ñeꞌẽatyꞌi]]**: 2 ñeꞌẽ.
# **[[:en:Purubora_language|Puruvorá ñeꞌẽatyꞌi]]**: ñeꞌẽ peteĩnte, **puruvorá**. áño 2002 oĩva mokõi yvypóra ñóntema oñeꞌẽva puruvorañeꞌẽ, tetãvore Rondôniape.
# **[[:en:Ramarama_language|Ramarama ñeꞌẽatyꞌi]]**: Oĩvaꞌekue 5 ñeꞌẽ, koꞌãga oĩ mokõi ñeꞌẽnte.
# **[[:en:Tupari_languages|Tupari ñeꞌẽatyꞌi]]**: 5 ñeꞌẽ.
# **[[Tupi ha guarani ñe'ẽ|Tupiguarani ñeꞌẽatyꞌi]]**: 52 ñeꞌẽ. Ñeꞌẽ tenondegua haꞌe **[[avañe'ẽ|guarani ñeꞌẽ]]**, 6 000 000 ava oñeꞌẽva koꞌãga.

## Manduꞌapy

## Arandukaita
* 
* 
*NAVARRO, E. A. *Dicionário de tupi antigo: a língua indígena clássica do Brasil*. São Paulo. Global. 2013.

Ñemohenda:Ñe'ẽ
Tapi'itĩmbuku

**Tapi'itĩmbuku** (**Elephantidae**, ) ha'e umi mymba okambúva juehepehẽ aty, proboscidea hekovety mymba aty. Ko'ãga oiko mbohapy tapi'itĩmbuku juehegua ha heta juehegua'i ambueva. Tapi'itĩmbuku ndoikovéva ko'ãga ha'e mamuts.

Tapi'itĩmbukunguéra ha'e mymba tuichave oĩva yvy apépe ko'ãga. Ko mymba hyeguasu ára ha'e 22 jasykuéra, hyeguasu ára hi'aréva pukuveva yvy ape oĩva ave. Heñói pohyikue ha'e 120 kg. Ijeikove ha'ente 50 gotyo 70 arykuéra. 

Tapi'itĩmbuku tuichavéva japipyre oguerekóva akue 11.000 kg (Angola retãme, 1956), ha 3,96 métro yvatekuére. 

Iñakã apytu'ũ ipohýi 5&nbsp;kg, iñakã apytu'ũ ituichavéva opa yvy ape pegua. Inambi ituichava avei ha ipire poguasúva ha hũngýva.

Ko'ãga oiko mbohapy tapi'itĩmbuku juehegua:
* Tapi'itĩmbuku Afrikagua
* Tapi'itĩmbuku Asiapegua
* Tapi'itĩmbuku ka'aguygua

## Mandu'apy


## Joaju

* Diferencias entre el elefante asiático y el africano

Ñemohenda:Okambúva
Mburika ajuvuku

**Mbukariju** (***Giraffa camelopardalis***, ) ha'e mymba okambúva juehegua oiko Afrikape. Ko mymba ijyvateveva opa mymba yvy ape pegua. Iñakã hu'ã ikatu oguereko 5,8 m yvatekuere ha ikatu oguereko 750 kg gotyo 1,6 tonelada. 

Mbukariju oiko ñu guasúpe ha ka'aguy ñúre, Afrikape.

Ko mymba ijajúra ipukuva, iñakã imichĩva ha ijysaja porãva, oguereko mokõi akã hatĩ michĩva, inambi rapykuéri ha oguereko avei tetyma pukuva, mburika ajuvuku hetyma henondegua ipukuveva.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Mymba pysãkõi
Ñorairõ Malvina peguare

thumb|Ñorairõ Malvina peguare.
**Ñorairõ Malvina peguare** ( - inglyesñe'ẽme: *Falklands War*) ko ñorairõ niko oiko kuri Argentina ha Reino Unido ndive amoite ñembygyotyo Paraguasu Atlántiko ypa'ũnguéra Malvina, Georgia ha Sándwich-pe

Upe ñorairõ oñepyrũ 2 jasyrundy, opyrũha ára ypa'ũ argentina-kuéra; 14 jasypoteĩ peve ary 1982-pe, upérõ opyta hikuái ha omboguejy ipojoapykuéra, upémarõ Reino Unido oipuru jeýnte umi yvy pehẽ upépeygua.

Ypa'ũ Malvina ha'e hina peteĩ ypa'ũ aty oĩva Paraguasu Atlántiko ñembygyotyópe hina. Argentina he'i upéva opytaha ijyvýpe oĩ haguére *plataforma continental* Amérikaguape. Hese ojere paite hina upe para "epicontinental” Argentína he'íva imba'eha, 464 km ryepýpe oĩháre. –iñaguĩveha ha’e cabo Guardián, Provincia Santa Cruz-, oĩháre 341 km kuarahy resẽvo isla de Los Estado-gui, 1080 km kuarahyreikévo isla Georgias del Sur-gui ha 940 km isla Elefante Antártida-pe oĩvagui.

Estados Unidos he'i oĩha ñorairõme Argentína ha Reino Unido hikuái, ha katu jaikuaaháicha Reino Unido Oisambyhýha. Argentína he’i upe yvype oîha oikereíva hikuái *potencia invasora* ha he'i umi yvy ha'eha *provincia* Yvy Tatápeygua.
ipahaitépe upe ñorairõ omano 649 tahachi Argentina pegua, 255 tahachi Reino Unido pegua ha 3 tapicha upépeygua voi.
Ohasa rire mbohapy pa ary Tetânguéra Ojoajúvape ndahesakâ porâinte gueteri mba’éichapa omyatyrôta ha máva mba’épa ko yvy, Argentina térã Reino Unido-mba'e.

Iporãnte jahechaykuaa ko ñorairõ oĩha ary 1833 guive; ha ko'ãgaite oĩ hina papoteĩ Tetã peteĩ reko Amérikagua resaguýpe ambue yvy ndahesakã porãiva tembiporã apytépe, omõ hu'ãsévama ha omesakãséva hikái, upévare ary 1965 guive ojehesa'ỹijo py'ỹi.

## Arandukapurupyre
*Ñorairô guasu Malvínape guare (Guarani Tavarandu)

Ñemohenda:Ñorairõ
Ñemohenda:Ypa'ũnguéra Malvina
Ñemohenda:1982
Chípere

**Chípere** (Gyresiañe'ẽme Κύπρος, *Kýpros*; ha tuykiañe'ẽ: *Kıbrıs*),  ha'ehína peteĩ tetã hekosãsova Európa pegua, oĩva peteĩ ypa'ũ para Yvy mbytépe. Itavusu ha'e táva Nikósia.

Chípere ypa'ũ oĩ para Yvy mbytépe, 113 km ñemby gotyo Tuykia pegua, 120&nbsp;km kuarahyreike gotyo Siria pegua, ha 150&nbsp;km kuarahysẽ gotyo Gyresia ijypa'ũ herava Kastellorizo pegua. 

Chípere ha'e ypa'ũ tuichave mbohapyha oĩva Para Yvy mbytépe, Sisilia ha Seyndeña rire. Chípere ipukukue ha'e 160 Km.

Chípere omboja'ova 6 tetã'i: Nicosia, Famagusta, Kyrenia, Larnaca, Limassol and Paphos. 

## Mandu'apy

## Joaju

* La página del Gobierno de la República de Chipre (en griego)
* Servicio de prensa internacional de Chipre (en inglés y alemán)
* Información económica de Chipre
* Una bibliografía sobre los judíos de Chipre
* ItvCyprus.tv (vídeos sobre la cultura de Chipre; en inglés)
* Perfiles de países de la FAO: Chipre
Ypa'ũnguéra Malvína

**Ypa'ũnguéra Malvína** (ingyaterrañe'ẽme, *Falkland Islands* - ) ha'e hina peteĩ ypa'ũ aty oĩva Paraguasu Atlántiko ñembygyotyópe hina. Argentina he'i upéva opytaha ijyvýpe oĩ haguére plataforma continental Amérikaguape. Hese ojere paite hina upe para *epicontinental* Argentína pegua, 464 km ryepýpe oĩháre. – iñaguĩveha ha'e yvy akua Guardián, Provincia Santa Cruz-, oĩháre 341 km kuarahyresẽvo ypa'ũ Los Estado-gui, 1080 km kuarahyreikévo ypa'ũ Ñemby Georgia-gui ha 940 km ypa'ũ Elefante Antártidape oĩvagui.

## Ypa'ũnguéra Malvina isãso myangekõi
izquierda|miniaturadeimagen|249x249px|Ypa'ũnguéra ha'anga Argentina héra ndie.

Ypa'ũnguéra Malvína isãso ojerureva Reino Unido ha Argentina ary 1833 guive. Ko'ãga ko ypa'ũnguéra ha'e peteĩ tenda papoteĩ tenda pegua ONU oñangareko jepe'a hag̃ua pe sãso'ỹ reko.

## Ypa'ũ hera
Ko ñe'ẽngue *Malvinas* (Malvina) ou tera Malouines, ygapóra Hyãsia pegua Louis Antoine de Bougainville ome'ẽva ko tera ary 1764 pe, jemandu'a hag̃ua pe táva Saint-Malo tetã Hyãsia-me. Ko ñe'ẽngue *Falkland* ou ko ñe'ẽjoaju *Falkland sound*.

## Hembiasakue
### Jejuhu
Europa juhuhára oguahẽvo ko ypa'ũ ijyvypóra'ỹva.

Ndoikuaava ko juhuhára oguahẽva peteĩháme ko ypa'ũme, hakatu oĩ heta ñemo'ã he'i juhuhára oguahẽva peteĩháme ha'eva Esteban Gómez (ary 1520), térã Simón de Alcazaba y Sotomayor ha Alonso de Camargo (ary 1540 mboyve), térã John Davis (ary 1592) ha Richard Hawkins (ary 1594). Ary 1600-pe peteĩ ygapóra Holanda pegua, herava Sebald de Weert, oguahẽ Malvinape ha omoha'anga ypa'ũ. Jasyteĩ ary 1690 pegua, John Strong Ingyaterra pegua oguahẽ ypa'ũme, ha ombohera heta tendápe.

### Malvina Ñorairõ
Ñorairõ Malvina peguare niko oiko kuri Argentina ha Reino Unido ndive amoite ñembygyotyo Paraguasu Atlántiko ypa'ũnguéra Malvína, Georgia ha Sándwich-pe

Upe ñorairõ oñepyrũ 2 jasyrundy, opyrũha ára ypa'ũ argentina-kuéra; 14 jasypoteĩ peve ary 1982-pe, upérõ opyta hikuái ha omboguejy ipojoapykuéra, upémarõ Reino Unido oipuru jeýnte umi yvy pehẽ upépeygua.

Estados Unidos he'i oĩha ñorairõme Argentína ha Reino Unido hikuái, ha katu jaikuaaháicha Reino Unido Oisambyhýha. Argentína he’i upe yvype oîha oikereíva hikuái *potencia invasora* ha he'i umi yvy ha'eha *provincia* Yvy Tatápeygua.
ipahaitépe upe ñorairõ omano 649 tahachi Argentina pegua, 255 tahachi Reino Unido pegua ha 3 tapicha upépeygua voi.
Ohasa rire mbohapy pa ary Tetânguéra Ojoajúvape ndahesakâ porâinte gueteri mba’éichapa omyatyrôta ha máva mba’épa ko yvy, Argentina térã Reino Unido-mba'e.

## Mandu'apy


## Joaju

* Página del Gobierno de las Islas Malvinas (ingyaterrañe'ẽme).

Ñemohenda:Ypa'ũnguéra Malvina