Sepe Tiaraju

miniaturadeimagen|Sepe Tiaraju
**Sepe Tiaraju** (São Luiz Gonzaga, ary 1723 jerére — São Gabriel, 7 jasykõi ary 1756) haꞌe akue peteĩ guarinihára ypyháicha vrasilgua, heꞌýi guaraníva, ojehechávaꞌekue marangatúramo, ojeguerohorýva ha oñemohenda "pyꞌaguasu guarani misiõygua Rio Grande do Sul rehegua" léi rupive. *[[Gáucho|Gaúcho]] ypygua*, mburuvicha ha guarinihára Misiõ Pokõi Távape, omotenonde peteĩ ñepuꞌã Jokupytyha Madripegua (portugalñe ꞌẽme: *Tratado de Madri*; kahtillañe ꞌẽme: *Tratado de Madrid*) rováipe, ojehechávo mártir ko káusare.

Sepe ojekuaa marandekópe ombohovái haguére ñemoĩ ehpañaygua ha portugalguakuéra ára koloniapegua jave. Ko yvyvorépe oikévaꞌekue avanoꞌõ guaraninguéra Misiõ Pokõi Táva rehegua, oguerekóva peteĩ yvyraꞌã tuichaitereíva oikehápe peteĩ akytã Vrasil ñemby ha Arhentína yvate rehegua, hiꞌaguĩva Paraguái rembeꞌýgui. Jepytasokuéra ojehuva omyakãvo Sepe Tiaraju, omanóva 2 jasykõi 1756 rire, oñorãirõ jave ehpañaguakuéra ndive, omoheñói ypyháicha ñorairõ jemonguꞌe pyahu. Ogueraháva Sepe Tiaraju ha itavayguakuéra jepytasópe haꞌe ñehaꞌã oporomosẽ hag̃ua Misiõ Pokõi Táva yvyvorégui, haꞌéva jehupytyrã omohendáva Jukupytyha Madripegua.

Ñorairõ omotenondéva guarinihára ohupyty pytyvõ heta hesuíta misiõygua rehegui, haꞌeháicha Paꞌi Altamirano ha Paꞌi Balda, oiméva yvyjerépe orekóva misiõ okatekisa hag̃ua ypyhaichakuéra, ojerurégui metrópoli. Oñemombaꞌe guasu pytyvõ paꞌi ha figúra jeroviapygua kuatia ha mbaꞌapo omoherakuãva *crónica* Sepe Tiaraju rekovére. Amo arakuéra jave, hesuítakuéra oĩkuri ñorairõ ypyháicha rovaike, ambue rendáicha haꞌéva jepytaso omotenondéva Sepe. 

Sepe Tiaraju rembiasakue oiko chugui peteĩ téma ñeꞌẽporãkuaatygua. Hembiapokuéra apytépe, imbaꞌeguasuvéva haꞌe *Romance dos Sete Povos das Missões* ("Tembiasaguaꞌu Misiõ Pokõi Táva rehegua"), Alcy Cheuiche ohaíva ary 1975, ohechaukáva guarinihára ypyháicha vrasilgua rekove, orekóva tova opytáva Rio Grande do Sul tapichakuéra marandekópe haꞌéva peteĩ taꞌanga ojeguerororýva tekotee ha yvyraꞌã mboheko pehẽngue hína, tetãvore Rio Grande do Sul (RS) rehegua.

Ára 19 jasyrundy ary 2006, Vrasíl tetãvore RS táva *São Luiz Gonzaga*pe, omombaꞌe guasu tendota Sepe Tiarajúpe omoñepyrũvo peteĩ taꞌãnga omombaꞌeguasúvo chupe, ha ára 8 jasyporundy ary 2015, léi munisipiopegua Pp. 5.550 rupive, ombohéra *prefeitura* róga *Paço Municipal Sepé Tiaraju*.

Igrésia Katólika ohenói chupe Tupã Rembiguáiramo ary 2018, oñepyrũvo veatifikasiõ jejapo.

## Kuatiahaipyre ha tembiasakue
[miniaturadeimagen| [Tera'ãnga|Taꞌangaita Sepe Tiaraju *São Luiz*gua ha Misiõygua rehegua]]
Kuatiahaipyre ohejáva ohai kuatiáre Sepe Tiaraju rembiasakue ou hetavépe kuatia rekopeteĩhakuéragui, haꞌekuéra ombyatýva avaaty milíko oiméva apopyrãtee ojapoukávaꞌekue Jokupytyha Madripegua omopotĩ hag̃uáicha Misiõ Pokõi Táva yvyraꞌã. Jokupytyha Madripegua oiko katekésih misiõ rapykuéri, aipóva portugalgua ha ehpañayguakuéra omboguatáva *Misión Platina* ojeherohápe, ojeheróva avei *Misiõ Mbohapy Táva rehegua*, sa ary XVI ha XVII jave. Umi kolónia apoha omoañetésevaꞌekue tekomboꞌe Kirito rapére opáichagua yvyvorépe tavaygua ypyháicha oĩhápe: Rio Grande do Sul, Paraná, Arhentína, Uruguái, ha Paraguái.

Kuatiahaipyre imbaꞌeguasuvéva guarinihára *Rio Grande*ygua rembiasápe oikuaveꞌẽ avei paꞌi hesuita﻿kuéra oikóva ypyháicha ndive itávape, hembipota haꞌéva omoingeha ha omoambueha chupe katolisíhmope. Oĩve umi mombeꞌupy pytaguáva, tekokue oñemombeꞌúva oĩva arandupy ypyháichape heꞌise Sepe Tiaraju rembiasakue ha rembiapokuéra oñembohasaha tavaꞌi sa arypegua rupive. Koꞌã mombeꞌu heꞌi, marandekoha ohaꞌã Sepe Tiaraju heñoihague sa ary XVIII pa ary mokõiha ha mbohapyha mbytépe.

Tembiasa oñemopuꞌãva koꞌã tekokuégui omombeꞌu Sepe Tiaraju heñoihague peteĩ tavaꞌi ombyaíva kuimbaꞌe morotĩ. Upe jave, Sepe tyreꞌỹ ha ogueraha ava guaraninguéra. Sepe tekoverape guaraninguéra apytépe omarkáva tekomboꞌe guarinigua ha ehpíritu oñangarekóva yvy rehe. Péva haꞌe mbaꞌérepa omano upe rire ára 2 jasykõi ary 1756, hérava Ñorairõ Kaivoatépe.

Sepe Tiaraju rendaguépe oike ambue tendota haꞌeháicha Nicolau Ñengirũ, jepémo upéicha tendota ndohói Sepe apondeꞌa opysyrõvéva ha oñemoꞌãvéva rapykuéri, ha omohuꞌã omanóvo ñorairõ pyahúpe.

## Terarapokuaa
Kuatiahaipyre oñongatúva hesuitakuéra ohai Sepe Tiaraju *José Tyarayu*ramo, ortografía omeꞌẽva térape ehpañayguakuéra. Ko téra ñembohasa portugalñeꞌẽme haꞌéta *José Tiaraju*. Tavaygua guaraninguéra apytépe ojekuaa chupe opaichagua téra rupive: *Cacique Sepé, Capitán, Alferes Real* ha *Corregidor del Pueblo de San Miguel y Provincia Jesuítica del Paraguay*. Koꞌã kuatiahaipyre omombeꞌu haihára Tau Golin, ohaivaꞌekue peteĩ aranduka ipyahuvevapegua Sepe Tiaraju rehegua. Sepe oñemongarai *José Tyarayu* térã *Tiararu*ramo, ha katu umi invasor ehpañaygua ha portugalgua ojapojey haguére upe téra, oñemoambue Tiarajúpe. Ypykuéra apytépe oñembohéra chupe Sepénte, jepémo ojehai heta hendáicha: *Çape*, *Seepé*, *Zepe*, *Sapé* térã *Cepe*. Tembikuaahára oikuaveꞌẽ peteĩva heꞌise ikatúva upe téra rehegua: *sape* térã *çape* haꞌe peteĩ kapiꞌi réra ojehechaitereíva RS-pe, ko kaꞌavo oñembohéra avei kapiꞌi *Santa Fé*. Ko juehegua ojeporu orekojey haguã ama pokã ha tatarendy rire yvy, upévare jeroviarã ha mbaꞌerendy rechaukaháicha. Ambue heꞌiséva ikatúva ojejoaju Sepe Tiaraju rérape haꞌe "mburuvicha" ha "arandu", heꞌisehaguéicha tavaygua guaraninguérape.

## Ñorairõ ha mano
[izquierda|miniaturadeimagen|367x367px|Sepe raꞌanga oĩva [São Miguel das Missões okẽguasu ykére.]]
Peteĩva ojehúva imbaꞌeguasuvéva Sepe Tiaraju rekovépe haꞌe pe ojeheróva Guarani Ñorairõ, upépe Sepe omotenonde guaraninguérape oñemoĩvo umi español oñeha'ãva omosẽ umi Misiõ Pokõi Távagui. Guarani Ñorairõ ipuku 1753 guive 1756 peve, ary omanohague Sepe Tiaraju. Pe ñorairõ ehpañaygua ha guaraninguéra apytépe oñemokyreꞌỹ Jokupytyha Madripegua rupive, upépe metrópoli Ehpáña ha Portugal ojokupyty Colônia do Sacramento (Portugal mbaꞌéva) oñemeꞌẽtaha ehpañayguakuérape oñemyengoviávo Misiõ Pokõi Táva yvyvore oñemeꞌẽvaeꞌrã portugalguakuérape. Ko yvyraꞌãme, guaraninguéra oguereko hetaiterei tymba. Ojejoko hikuái ojapyhyraꞌãha, omoñepyrũvo ñorãirõ ha ombohovái kapaju aty ehpañaygua ha portugalgua, oikovaꞌekue heta ñorãirõicha.

Ary 1756, avakuéra omotenondéva Sepe oñembosakoꞌi peteĩ atyrã kapaju ehpañaygua ndive táva Rio Pardo (koꞌãga São Gabriel) g̃uahẽha rehe. Ñe'ẽjoaju imbaꞌeguasuvéva, haꞌéva ndaje Sepe mbaꞌe, oñeꞌẽ ehpañayguakuérape oguahẽva: "Ko yvy oguereko jára". Omano 1.500 ava guarani rupi, umíva apytépe Sepe Tiaraju, omanóva ára 7 jasyporundy ary 1756. Avakuéra *Misiõ Pokõi Táva*gua oĩ amo 30.000 guive 50.000 peve. Ko ñorairõ, omanóva heta ypyháicha ha Sepe Tiaraju, ojekuaa ñorairõ Kaivoatépe rehe. Sepe oñemongakuaákuri tendota ramo ha oñembokatupyry Guarani ñorairõhára. Ha katu oúvo Misiõ Hesuitakuéra, oikehápe Rio Pardo (São Gabriel) yvyvore oikohápe Sepe, sapyꞌaitépe omoinge jepokuaakuéra pyahu avanoꞌõme ha omoheñói pochy tavakuérape.  Misiõnguéra oguerekókuri tembiaporeko omoañete hag̃ua guaraninguéra tavaꞌi, *centro administrativo* ehpañaygua, omosẽvo pajekuéra oñemyengoviáva tendota hesuitakuéra rehe, ha ñemoarandu jeroviapygua oporokõvertihag̃uáicha. Avei, omoambue hikuái mbaꞌe ha mbaꞌapo ñembojaꞌo ypyháicha apytépe.

Ary 1750, Jokupytyha Madripegua ofirma portugalgua ha ehpañaygua oñondive. Ko jokupytyha ohekomeꞌẽ Portugal omeꞌẽtaha Colônia do Sacramento yvyvore – Uruguái koꞌãgaguápe – Ehpáñame, oñemyengovia haguã Misiõ Pokõi Táva yvyvore ñemeꞌẽre. Ko oñemosẽraꞌã heꞌise haimete 50.000 ypyháicha oñemosẽtaha hekohágui ha oñembohasáta ambue yvyrapépe. Umi ypyháicha ndoguerohorýi jekuaveꞌẽ ha ohupyty pytyvõ paꞌi hesuíta Hesu Irũatýgui. Ko yvyvore oreko heta vaka ha oñorairõ hese mboka reheve. Ehpañaygua ha portugalgua oñomoirũkuri ava guaraninguéra ndive.

Umi ñorairõ oipytyvõ paꞌi haꞌeháicha Paꞌi Altamirano — okañýva upéi — ha Paꞌi Balda, omoirũva aty ypyháicha oguatáva São Borjape, avei Misiõ Pokõi Táva yvyvorépe, ohechauka haguã jepytaso ñemoĩ ehpañayguakuéra rehe. Ary 1756, Ñorairõ Kaivoatépe ojekuaa peteĩva umi derrota ivaivéva ypyhaichakuéra rehe, omanóva 1.500 tapicha.  Upe jave, peteĩ aty ypyháicha omyakãva Sepe Tiaraju ohaꞌarõ kapajuhára ehpañayguakuéra og̃uahẽha ojeikehápe tavaꞌi *Rio Pardo*pe. Ehpáña kapajuhára peteĩ ñemoĩ oñupa ypyháichakuéra oñehaꞌãrõꞌỹva; umi omanóva apytépe oĩkuri Sepe Tiaraju. Ko ñorairõ jave, Sepe heꞌi peteĩ ñeꞌẽjoaju oñebojáva hese ha koꞌãga marandekópe ojehechakuaáva: "Ko yvy oguereko jára". 

## Hapykuereja

### ''Gaucho''kuérape guarã "Sepe"
[miniaturadeimagen|400x400px|[Práka ogueromanduꞌáva Sepe Tiaraju oñemoingeha Pyꞌaguasu Retãyguakuéra Aranduka (*Livro dos Heróis da Pátria*)-pe.]]
Sepe ojekuaa tavayguakuéra *Rio Grande do Sul*gua apytépe *jepytaso pyꞌaguasú*ramo. Omano ñorairõ aja ojejapyhy koꞌãgagua tetãvore Rio Grande do Sul ha oñemeꞌẽ Portugárpe, upéi oheja upe tetãvore oikeha tetã Vrasílpe. Mbaꞌeguasu orekóva Sepe Tiaraju Rio Grande do Sul rembiasakuépe ojehecha Sepe mbotuvicha haꞌehápe mbaꞌégui mbaꞌeguasúpe omoambue avanoꞌõ tetãvorépe, ipyꞌaguasu ha ijepytaso rupive. Ñeꞌẽjoaju "ko yvy oguereko jára" oñeꞌẽ Sepe isapukái rehe ha omomanduꞌa pyꞌaguasu ha jepytaso orekóva gauchokuéra. Tavarandu Gauchogua Amandajekuéra (portugalñeꞌẽme: *[[Centros de Tradicões Gaúchas]]* – CTG) oguereko kuatia ha ñemombaꞌeguasu Sepe Tiaraju reheve. Oĩ avei purahéi, ñeꞌẽpoty, monuménto ha mbaꞌe ojehecharamóva turihtakuéra – haꞌekuéra oho Caminho das Missões (Misiõ Rape) rupi, ojekuaáva apéramo ojapovaꞌekue pyꞌaguasu. Sepe Tiaraju ojehechakuaa teete pyꞌaguasu gáucho ha mba'ejehero yvyguáramo. Jasykõi ojeguereko jasy oñemombaꞌeguasúva Sepépe tavayguakuéra imahinasiõme. 

São Gabriel yvyvore koꞌãgagua, Sepe oikohápe, oiko Chokokue Yvyꞌỹregua Movimiénto (portugalñeꞌẽme: Movimento dos Trabalhadores Sem Terra (MST)) jeguata ary 2003, peteĩva oñembohéra Sepe Tiaraju rérape. Haꞌe oñemboykéva ha ojepytasovakuéra rechaukaháicha, ha léma jeguatapegua haꞌe Sepe Tiaraju ñeꞌẽjoaju: "ko yvy oguereko jára".

Jasykõi ary 2006, peteĩ aty guasu ojegueromanduꞌa 250 ary Sepe Tiaraju omanohague táva *São Gabriel*pe. Ko vyꞌaguasu oñepyrũ jasypoteĩ ary 2005 ha ombosakoꞌi *Komite Sepe Tiaraju Ary rehegua*. Ára 4 jasyporundy ary 2006, oñepyrũ vyꞌaguasu teete *São Gabriel*pe, *Parque Farroupilha*pe, mbyteag̃uíme 5.000 tapicha reheve. 4 jasykõi guive, aty ypyháicha Vrasil ñemby ha mbytegua, avei ambuéva paraguaigua ha arhentinaygua, oñembyaty oñeꞌẽ hag̃ua Sepe Tiaraju rehe, ohesaꞌỹijo hembiasakue, hapykuereja ha oguerúva hembiapo koꞌã árape apytuꞌũrokýramo ava atykuéra koꞌágãguávape guarã. Avei oike devátepe organisasiõ *Via Campesina*, *Acampamento da Juventude* ha kavaju arigua. 

### Sepe Marangatu
Ñorairõꞌi Kaivotépe, Sepe Tiaraju ojukahaguépe milikokuéra ehpañaygua, omeꞌẽ peteĩ mombeꞌupy heꞌíva Sepe Tiaraju ojupi yvágape, ndojejuhúigui haguére hete. Ko mombeꞌupy rupive ojekuaa Sepe marangatúramo, Sepe Marangatu, koꞌýte tavaygua *Rio Grande do Sul*guakuéra apytépe. Jepémo, Igrésia Katólika ndohechakuaái gueteri Sepe Marangatu rembiasakue térã raꞌanga. Oĩ peteĩ aporã okanonisa haguã Sepe Tiaraju ha tembiapokuéicha ohechakuaa *Sepe Marangatu* figúra. Ku juaꞌouka omotenonde Antônio Cecchin, joykeꞌy maríhta ha Komite Sepe Tiaraju Ary rehegua ruvicha, ary 2005 ha 2006. Hakatu, kanonisasiõ jejapo ombojaꞌo temimoꞌã Igrésia Katólika ryepýpe, ñepyrũrãitevoi oĩgui mombeꞌuguaꞌu hesakaꞌỹva oñembojoavýva pyꞌaguasu rekovehaípe. Diósesih Bagé-pegua jepe ohupyty apoja oñepyrũ haguã kanonisasiõ jejapo.

***[[Ñemboꞌe]] Tupã Rembiguái Sepe Tiaraju rehe*** (portugalñeꞌẽme):******

*<u>Servo de Deus Sepé Tiaraju – Oração</u>* 

*Senhor, Santo e fonte de santidade, vós nos chamais à santidade pelo caminho do amor e da entrega generosa de nossas vidas aos irmãos.*

*Concedei ao vosso servo Sepé Tiaraju, cristão e filho vosso, que entregou sua vida até a morte dolorosa em defesa de seu povo e da justiça,*

*a glória do reconhecimento de sua santidade exemplar para todo o povo cristão.*

*Amém.*

### Sepe Tiaraju ñeꞌẽporãhaipyrépe
Sepe Tiaraju haꞌe mbaꞌe ohaipyréva amoite ñeꞌẽporãhaipyre rehegua opaichagua árape:

* Ñeꞌẽpoty *O Uraguai ,* Basílio da Gama rembiapokue, 1769. Peteĩva umi tembiapo ñe'ẽporãhaipyre ypykue oñeꞌẽva Sepé Tiaraju rekove rape rehe.
* *O Lunar de Sepé,* João Simões Lopes Neto rembiapokue, 1913. Tembiapo oguerekóva responsabilidad omoherakuãvo Sepe Tiaraju rembiasakue.
* *Aravo ha Yvytu (El Continente)*, Erico Verissimo rembiapokue, 1949. Ko tembiapo omofiysiõ heñói hague Sepe Tiaraju raꞌanga pyꞌaguasúicha Misiõ Pokõi Táva avakuéra ha paꞌi hesuitakuéra apytépe Provincia São Pedro uperõguápe, tetãvore Rio Grande do Sul koꞌãgaguápe.
* *Sepé Tiaraju: Romance dos Sete Povos das Missões,* Alcy Cheuiche ohaíva, 1975. Novéla omomarangatúva Sepe raꞌanga guariníramo ha tavayguakuéra *Rio Grande do Sul*gua heseguáva rechaukaháramo. 
* *Sepe Tiaraju,* Tau Golin rembiapokue, 1985. Ipyahuvévagui peteĩ tembiapo Sepe Tiaraju rehegua.
* *Esta Terra Tem Dono, Esta Terra é Nossa: a saga do índio missioneiro Sepé Tiaraju, de Roberto Jung Rossi, 2005.* Tembiapo oñeꞌẽva yvyraꞌã tetãyguakuéra ñembojaꞌo rehe Sepe Tiaraju rembiasápe omopyendávo.
* *O Tempo e o Vento,* Érico Veríssimo rembiapokue, 1949. Novéla ñepyrũ haꞌe peteĩ kuña hyeguasúva jejuha Misiõnguérape. Ko kuñakarai imemby ypyháicha Pedro Missioneiro, oikuaa rire jehecha rupive Sepe Tiaraju ñorairõ ha ohecha rire portugalgua ha ehpañayguakuéra ombyaipaha Misiõ hesuitakuéra, oikuaáta *Ana Terra*pe, *[[paulista]]* sorocabayguakuéra rajy.

### Sepe Tiaraju [[iꞌtoriéta|ihtoriéta]]<nowiki/>pe

* Ary 1945, Rodolpho Iltzche omohenda Sepe rembiasakue peteĩ tírape, oñemoherakuãva *Suplemento Juvenil*pe. **
* Oñepyrũvo ary 1960, ihtoriéta apoha Flávio Colin ohairaꞌanga Sepe rembiasakue CETPA (Cooperativa Editora e de Trabalho de Porto Alegre)-pe guarã, omoheñóiva Leonel Brizola, upérõ Rio Grande do Sul ruvicha. CETPA ombaꞌapóta ndahaꞌéi *editor*ramo añónte, hakatu avei redifusiõ ramo, omosarambívo mbaꞌeporãhára vrasilguakuéra tíra.  Sepe osẽkuri ihtoriéta peteĩmi númerope ha peteĩ diário tíraramo. 
* Ary 1979 jave, Flávio Colin ojevy personáhepe *revista* *Especial de Quadrinhos – Sertão e Pampas*pe, omoherakuãva Grafipar Curitibape, orekóva Luiz Rettamozo giõ.  
* Ary 1988 osẽ álbum *Sepé Tiaraju – Historias das Ruínas de São Miguel* ("Sepe Tiaraju – São Miguel ytymbyaty mombeꞌurãnguéra"), oñemopyenda Alcy Cheuiche novéla rehe, José Melgar raꞌanga ndive. 
* Ary 2010, Vrasil Câmara dos Deputados omoherakuã *revista* *Sepé Tiaraju – O índio, o homem, o herói (*"Sepe Tiaraju – Ypyháicha, kuimbaꞌe, pyꞌaguasu"), orekóva Luiz Gatto giõ, Plínio Quartim raꞌanga, Bruno Primo ha Pedro Ernesto *entintado* ha Mateus Zanon mbosaꞌy; avei, oñemeꞌẽ rei mboꞌehao ha arandukarendakuérape, *revista* ojeguereko ojeguejy hag̃ua *Câmara dos Deputados* kuatiaroguépe.
* Ary 2012, Editorial Cortez omoherakuã *Sete Povos das Missões*, ohaíva ha ohaꞌangáva Walter Vetillo. 
* Ary 2016, Clayton Cardoso omoherakuã *Sepe Tiaraju, a Saga de um Herói,* ohaivaꞌekue ha ombohasáva haꞌe, marandekoha Mário Simon mbaꞌeporandu ndive.
## Ehecha avei

* Guarani
## Arandukaita
*ROSSI JUNG, Roberto – *Esta Terra Tem Dono, Esta Terra é Nossa: a saga do índio missioneiro Sepé Tiaraju*. Porto Alegre: Editora Martins Livreiro, 2005.
*BRUM, Ceres Karum – *Sepé Tiaraju Missioneiro: um mito gaúcho*. Santa Maria e Porto Alegre: Editora Pallotti, 2006.
*SUSIN, Luis Carlos – *Sepé Tiaraju e a Identidade Gaúcha*. Porto Alegre: Escola Superior de Teologia, 2006.

*ORNELAS, Manuelito de – *Tiaraju*. Porto Alegre: Ed. Livraria do Globo, 1945.

## Joajuha okapeguándi
*Projeto Sepé Tiaraju: A História de Sepé Tiaraju
*A Lenda de Sepé Tiaraju
*Sepé Tiaraju: o índio, o homem, o herói
*Zero Hora – Conheça a história de Sepé Tiaraju, o índio que pode virar santo

## Manduaꞌapy


Ñemohenda:Tekove Pindoramagua