open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mbaretekue

thumb|Aravera ha'e peteĩ mbaretekue jereraha.
**Mbaretekue**, hérava avei **ku'erã** térã **mba'e'ypy** ha'e oimeraẽ jakue omomymýiva, omboguatáva térã omomba'apo mba'ekuéra. Mbaretekue ha'e niko avei peteĩ jerekoha. Oĩ peteĩ tembikuaaty ohesa'ỹijo mbaretekue ha mba'e'ypy hérava ku'erãkuaa.
Ore renonde mbaretekue yvy hag̃ua ha'e Kuarahy, Kuarahy mbaretekue omoingovéva mymba, yvypóra, naña, yvyra ha oĩva guive yvy ári.

Ñemohenda:Mba'erekokuaa
Ñemohenda:Tembikuaaty
Ñemohenda:Mbaretekue
Alemañañe'ẽ

frameless|upright=1.5|right
thumb|oñeñe´ehápe Alemañañe'ẽ yvýpe
thumb|Alemañañe'ẽ Alemañape, Auteriape ha Suisape
[thumb|Dialekto alemãnguéra oĩvaʼekue umi alemã oñemosẽ mboyve kuarahy [Mokõiha Ñorairõ Guasu rire, yvate gotyo.]]
**Alemañañe'ẽ** (alemañañe'ẽme: *Deutsch*, *deutsche Sprache*) ha'e ko ñe'ẽ *hermániko kuarahyreikepegua* oñeñe'éva Tetã peteĩ reko Alemaña, Auteria ha Suisa (Europape).

## Tetanguéra
* Alemaña
* Auteria 
* Suisa

## Techapyrã

* Vaka: *Kuh*
* Kure: *Schwein*
* Óga: *Haus*

* Che = "ich"
* Nde: "du"
* Ha´e: "er, sie, es"
* Ñande, Ore: "wir"
* Pe´e : "ihr"
* Ha´ekuéra : "sie"

## Ñe'ẽtéva
* Ñe'ẽ: *sprechen* (Che añe'ẽ: *Ich spreche*)
* Ñembosarái: *spielen* (Che añembosarái: *Ich spiele*)
* Japo: *tun* (Che ajapo: *Ich tue*)
* Mba'éichapa (reiko): *Wie geht's?*

## Joaju

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Ñemohenda:Alemaña
Ñemohenda:Áuteria
Ñemohenda:Suísa
Ñemohenda:Itália
Ñemohenda:Véyhika
Ñemohenda:Luxemburgo
Ñemohenda:Liechytenteĩ
Dilma Rousseff

thumb|Dilma Rousseff
**Dilma Vana Rousseff** (Belo Horizonte, Minas Gerais, 1947) ha'e akue Pindoráma mburuvicha. Ojokuái Pindoráma retãre ary 2011 guive 2016 meve.

Ñemohenda:Pindoráma mburuvicha
1889

**1889** ary.

## Tembiasakue
* 31 jasyapy: Eiffel Óga tuicha omboty'oakue Parĩpe.
* 15 jasypateĩ: Pindorama ha'e peteĩ tavakuairetã mburuvicharapépe, peteĩha mburuvicha ha'eva Deodoro da Fonseca.
* 2 jasyporundy: Yvate Dakota ha Ñemby Dakota ojei'akue, Tetã peteĩ reko Amérikagua.
## Oararecha'akue
* Charlie Chaplin - 16 jasyrundy
* Adolf Hitler - 20 jasyrundy

## Omano'akue

----

...1888-1889-1890...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
Tata

**Tata** ha'e mohavẽ peteĩ ñemoambue kímiko ome'ẽva tesape ha takukue. Tata niko mba'e ñanembyakúva, jaipurúva ñambojy hag̃ua ñane rembi'urã, ohesape pytũmbývo ha ikatu jaipuru ñamopotĩsérõ ñu guasu ojejavorai'o va'erã. Jepémo avei tata ikatu ñanembohasa'asy, oĩramo tata guasu noñeñangarekóiva ha ohapyreíva, ikatu haguére okaipa óga, yvyramáta ha ambue mba'e. Umi jekái ka'aguýpe tuichaiterei ohundipa, pya'eite ikatu okaipa ñu guasu térã ka'aguy. Ary ha ary ojehecha heta tapicha omanoha tata jekáipe.

Ikatu ñamyendy tata ñambyakuitévo peteĩ mba'e, opaichagua ikatu jajapo upéicha, techapyrã ikatu pya'e jaipichy ojueheve yvyra'ikuéra, ikatu avei jaipuru mokõi ita atã oñombotáva ome'ẽvo tatapiriri, ha ambuéva. Kímika rehe ojehecha'ỹijóvo, ojehecha oĩha tata oikóramo osẽ peteĩ mba'égui tovendy (*electrón*) ome'ẽvo heta mbaretekue.

Tata oikotevẽ mbohapy mba'e hendy hag̃ua: tatarapo (*oxígeno*), ñandyratarã (*combustible*) ha takukue. Umi ñandyratarã ikatu ha'e yvyra, churugue, tatapỹi, ñandyry térã oimeraẽ ambue mba'e ndahasýiva oñemyendy. Peteĩ tata hendy rire, omoheñói haku tee, péicha pe tata osegi hendy ijehegui sapy'ami.

Tatarendy añoite mba'e ikatu jahecha, umi mba'e ojehapýva ome'ẽ tatatĩ, upe avei ikatu ñembohasa'asy oikeitéramo ñande retépe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tata
Velíse

thumb|Poyvi Velisegua
[thumb|[Maya-kuéra ógaguasu Mbelisepe.]]
**Velíse** (ingleñe'ẽme: *Belize*) ha'e peteĩ tetã oĩ Mbyteamérika, ijerére ojejuhu yvate gotyo Méjiko; kuarahyreike ha ñemby gotyo Guatemala; kuarahysẽ gotyo Paraguasu Atlántiko. Ko tetã oñe'ẽ inglyesñe'ẽ ha karaiñe'ẽ ha oguereko 322.000 tetãyguakuéra. Itavaguasu ha'e Belmopán.
Kóta Rríka

thumb|300px|Poyvi Kosta Rrika-gua
right|310px

thumb|250px|''Plaza de la Cultura'' oĩ Kosta Rrika tavusu "San José".

**Kóta Rríka** (Karaiñe'ẽme:*Costa Rica*) ha'e peteĩ tetã oĩ Mbyteamérika, ijerére ojejuhu yvate gotyo Nikaragua; ha ñemby gotyo Panama. Ko tetã oñe'ẽ karaiñe'ẽ ha oguereko 4.301.712 tetãyguakuéra, ipukukue ha'e 51.100 km². Itavaguasu ha'e San José.

Ñemohenda:Tetã Amerikagua
15 jasypateĩ

Ára **15 jasypateĩ** ha'e ára 319ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 320ha umi ary hekope'ỹme. Umi 46&nbsp;ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Arete
* Véyhika: Mburuvicha guasu ára.

## Tembiasa
* 1889: Pindorama ha'e peteĩ tavakuairetã mburuvicharapépe.

## Teñõi

## Mano

Ñemohenda:Jasypateĩ
Pindoráma mburuvichakuéra

thumb|Pindorama Mburuvicha Poyvi
Ko tysýipe ojehecha opaite umi oisãmbyhy Pindoráma rehe oiko guive chugui tavakuairetã mburuvicharapépe ára 15 jasypateĩ, ary 1889-pe. Mburuvicha peteĩha ha'e akue karai Deodoro da Fonseca.

## Mburuvichakuéra

## Mandu'apy


## Joajuha
* Pindoráma retã ruvicha kuatiarogue tee

Ñemohenda:Pindoráma mburuvicha
Samario

thumb|Samario ku'i.
**Samario** ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, morotĩ ha sa'y kuarepoticha. Átomo mba'era'ã ha'e 62.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Tomáte

miniaturadeimagen|Ka'avo tomáte imátare.
**Tomáte** (latinañe'ẽme: **Solanum lycopersicum**) ha'e peteĩ ka'avo ha yva Amérika pegua, ko'ãga kstu oñemitỹ oparupi yvy ape ári. Ka'avo ojeiporuitéva tembi'u apópe, oĩ avei ojapóva chugui tykue. Tomáte ipytã térã isa'yju, ijapu'a ha imáta ndaijyvateitéi, ipoty sa'yjumi, okakuaa porãve arahakuhápe.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ka'avo
Puhoe

[thumb|miniaturadeimagen|Puhoe ary [1940-ygua.]]
**Puhoe** térã **pukoe** () ha'e peteĩ mba'e momaranduhára oñe'ẽ mombyry inimbo'ỹre, orojevy opa pukuéra (atõi - ñe'ẽ) ñekoni rupi, puhoe mbohasahaygua. Ko mba'e opuruva peteĩ "mbohasaha yvate" (*antena*). Ko marandu herava ñe'ẽasãi.
## Mandu’apykuéra
Ñemohenda:Mba'aporekokuaa
Deodoro da Fonseca

thumb|Deodoro da Fonseca 1889-pe.
**Manuel Deodoro da Fonseca** (Alagoas táva, Alagoas, 5 jasypoapy, 1827, Pindorama — Rio de Janeiro, 23 jasypoapy, 1892) ha'e akue milíko ha polítiko Pindoráma pegua. Deodoro da Fonseca ha'e akue Pindoráma mburuvicha peteĩha, oisãmbyhy hetãre ára 15 jasypateĩ ary 1889 guive 23 jasypateĩ ary 1891 meve.

Ñemohenda:Pindoráma mburuvicha‎
Santa Rosa (Rio Grande do Sul)

**Santa Rosa** ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 68 595 tavayguakuéra (2010 ary).

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Santa Maria (Rio Grande do Sul)

**Santa Maria** ha'e peteĩ táva Tetã Vrasílpe, ñemby gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Súlpe. Ko távape oiko 262.368 tavayguakuéra (2010 ary).

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Luiz Inácio Lula da Silva

**Luiz Inácio Lula da Silva** (Caetés, Pernambuco, Pindorama, 27 jasypa, 1945) ha'e niko ojokuaikuaáva Pindoráma megua. Ha'e kuri Pindoráma mburuvicha 35ha, oisãmbyhy hetã rekuái rehe ára 1 jasyteĩ 2003 guive 1 jasyteĩ 2011 meve. Ary 2022 jave, ipu'aka jey jeporavópe ha ohenonde'a Jair Bolsonaro-pe, upéicha oiko chugui pe kuimba'e peteĩha ojeporavo oisãmbyhy hag̃ua hetãre.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Pindoráma mburuvicha‎
Kakuaavéva Ára

Tetãita Atyha (ONU), ary 1990-pe, oiporavókuri ára 1 jasypagua **Kakuaavéva Ára** ramo, heñoi’ypyva’ekue ary 1982-pe oikórõguare Amandaje Yvoragua Peteĩha itujáva ha ig̃uaig̃uíva rehegua. Ko jehecharamo rupive ONU oipota tetãita mburuvichakuéra ojesarekove umi kakuaavére, toñangarekoporãve hesekuéra ha ani omboyke chupekuéra. Oĩ tembikuaareka he’íva 2050-pe 25% yvyporakuéra oiketaha umi kakuaavéva apytépe ha avei ko’águi 10 arýpe 1.000.000.000 tapicha orekotaha 60 ary ha rasa.

Umi Kakuaavévape niko tekotevẽ ojehechakuaa ko’ã mba’e.
#Oñeme’ẽva’erã chupekuéra hembi'urã, y, óga, ao ha tekoresãi ha upevarã ojepuruva’erã viru osẽva ipehẽnguekuéra, hekoha térã tetãgui.
# Oñeme’ẽva’erã chupekuéra hembiaporã térã ambue jeheka oipytyvõtava chupekuéra heko porãve hag̃ua. 
#Oñehenduva’erã hemiandu jahechápa araka’e pevépa omba’apóta ha mba’éichapa ohejáta hembiapo.
# Oñemoheñoiva’erã pa’ũ ikatuhag̃uáicha ha’ekuéra oñehekombo’e. 
#Oikova’erã py’aguapýpe, jepy’apy’ỹre ha oñeñanduporãhápe.
#  Oikova’erã óga imba’ekueravapevoi ijaha peve chupekuéra.
# Ijava’erã tekohápe ha upépe oñehenduva’erã hemiandu opaite mba’épe ojejapótava chupekuéra g̃uarã ha hekokatu rekávo. 
# Ojehejava’erã chupekuéra omoheñói opaichagua aty kakuaavévape g̃uarã.
# Oñeñanduporãva’erã hogapy ha hekohápe ha oikova’erã heko teépe.
# Hasykatu jave oñeme’ẽva’erã chupekuéra opaite mba’e tekotevẽva hesãijey hag̃ua.
# Ára ha ára oikoporãveva’erã ha upevarã oñeme’ẽva’erã chupekuéra opaichagua ñepytyvõ. 
# Ojehechakuaava’erã chupekuéra yvypóra rekopy ha oikova’erã tekosãsóme. Ojehechakuaava’erã chupekuéra hekove, ijerovia, hemikotevẽ, hekoñemi ha ojehejava’erã chupekuéra toiporavo mba’éichapa oikose.
# Ojehechakuaáva’erã hekovekuéra ojejesareko’ỹre mboy arýpa oguereko, ipirapirehetápa, kuña térã kuimba’épa, ipiresa’y, hetemeg̃ua térã ambue mba’e ojepurúvajepi oñemboyke hag̃ua oimeraẽvape.

## ***
*Ohai: David Galeano Olivera https://web.archive.org/web/20160305141014/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/kakuaav-va-ra-d-a-del-adulto-mayor

Ñemohenda:Arete
Ñemohenda:Avano'õ
Jemẽ

**Jemẽ**, héra teéva **Tavakuairetã Jemẽ** (Áraveñe'ẽme: الجمهوريّة اليمنية, *Al-Jumhūriyya al-Yamaniyya*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Kuarahyresẽ Aguĩguápe ha Áfrikape. Ko tetã pehẽngue Ásiape oĩva ojejuhu Macheréke-pe, amo yvyapy Arávia ipehẽngue ñembyguápe, omohembe'ýva hese para Árave, parapyte Andẽ pegua ha para Pytã, Ásiape. Ypa'ũ Sokótara, ko tetã ypa'ũ tuichavéva, ojejuhu yvyrusu Áfrika rembe'ýpe. Yvy rupi, omohembe'y hese tetãnguéra Omã ha Arávia Saudíta. Ko tetã añónte upe tetã oporokuáiva jekopytyjoja rupi Arávia yvyapýpe. Itavusu ha itáva tuichavéva niko Sana. Araveñe'ẽme, ko tetã réra (يمن *yaman*) he'ise «akatúa».

Tavakuairetã Jemẽ ko'ãgagua oñepyrũ ary 1990-pe, ojoajúvo rire umi mokõi tetã, peteĩ héra Jemẽ Tavakuairetã Árave (Yvate Jemẽ) ha ambuéva héra Jemẽ Tetarã Retã Jokopytyjojápe (Ñemby Jemẽ). Yvate Jemẽ oñemosãso 1918-pe, oiko aja Mburuvi otománo yvy ñemboja'o, ha Tavetã Joaju oñembojára ko tetã pehẽngue ñembyguáre ary 1967 meve, upe rire oiko aipo yvýgui Ñemby Jemẽ. Ã mokõi tetã oñembojoaju hekópe oiko hag̃ua chugui ko Tavakuairetã Jemẽ amo ary 1990-pe. Jemẽ retãyguakuéra oñorairõ sapy'ami ary 1994 aja omomba hag̃ua ñepu'ã ombojeiséva hetã. Ary 2000 aja, Jemẽ ha Arávia Saudíta ijokopyty porã omoha'anga hag̃ua hetãnguéra rembe'y tee.

Jemẽ ha'e niko tetã ne'ĩra oñemoporãmbaite, ha upe mboriahuvéva Kuarahyresẽ Aguĩguápe. Karai Ali Abdullah Saleh oiko ramo Jemẽ imburuvicháicha, oje'e kuri ko tetãgui oime akue mondaha rekuái ñesãmbyhýpe (cleptocracia).

Oñepyrũ guive upe "Arapoty Árave" (ñepu'ã guasu oiko opa rupi umi tetã árave rehe), 2011 arýpe , Jemẽ rekái ojeka, ojehecha sorokue oñepyrũ tetãyguakuéra ohopávo táva tapekuérape oñemoĩ hag̃ua mboriahu rekóre, mba'apo'ỹre, tetã remimono'õ ñemondáre ha upe mburuvicha Saleh ojaposéva rehe, ha'e katu omoambuese kuri hetã léi guasu ani hag̃ua osẽ va'erã hetã rekuáigui, upéicha ha'e akóinte oisãmbyhýta Jemẽ rehe. Oiko rire upéva, tetã ruvicha Saleh osẽ hetã rekuáigui ha oñeme'ẽ tetã mba'e upe tendota ombueviávape, karai Abd Rabbuh Mansur al-Hadi, ára 21 jasykõi 2012 tetãyguakuéra oiporavo hekópe chupe imburuvicharã, ha'e año oiménte ojeporavo hag̃ua. Ndaikatúi ojejapo jepe ojeporavoháicha ã mokõi aty Houthi kuéra ha Al-Islah oñepyrũgui oñorairõ, upéicha avei aty oporombokyjéva Al-Qaeda oñepyrũ omomba'ese ko tetã yvýre. Jasyporundy 2014 aja, Houthi kuéra oñemomba'e Sana távare, ha upe riremi ko atyete oñemoĩ tetã ruvicháicha peteĩ *[[golpe de estado]]* rupive. Upéicha oñepyrũ Jemẽ retãygua ñorairõ, tetã Arávia Saudíta oike avei ko ñorairõme ani hag̃ua karai al-Hadi ndaipu'akái.

Arávia Saudíta, ary 2015 guive, ndohejái toike Jemẽ retãme tembi'urã ambue tetãgui, upéicha ojehecha hetaite Jemẽ retãygua ohasa'asy vai ko'ãga ndaijojáiva.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Jemẽ rekuái 
* Jemẽ retã marandukuéra
Omã

thumb|Omã poyvi.
**Suytãretã Omã** ha'e peteĩ tetã oĩ Asiape, ijykére oĩ yvatekuarahyresẽ gotyo Aravia Emiryvy Joaju, kuarahyreike gotyo Aravia Saudíta ha ñembykuarahyreike gotyo Jemẽ. Itavusu ha henonde táva ha'e Maykate. Ary 2005 Omã oguereko 3.001.583 tetãyguakuéra.
Arapoty

**Arapoty** térã **aryvoty** niko oike 21 jasyporundy jave, ha hendive oñepyrũ ára opa mba’e oñembopyahuhápe; umíva apytépe: temira’ãrõ, vy’a ha mborayhu. Opa henda rupi ipoty yvoty iporãporãvéva ha isa’yrorýva; kuarahy ojajaihápe ha yvága hovy asy ha ipotĩháme; ohenonde’áva ára rory ha hekopyahujeýva. Pe árape ojegueromandu’a avei Mitãrusu ára ha Py'aguapy ára. Amo hapópe, kóva niko peteĩ ára ñanembopy’arorýva opavavetépe.

Ko arapoty ogueru heta yvoty neporãva, ha jaikuaaháicha opa umi mymba ovevéva iñarandúva kávaichagua ojapo añete heta eira ikatu haguáicha jaiy’u ñande ichugui. Ha’ekuéra omba’apo ikane’o’yroguáicha ha ñande ñañeporanduva’erã mba’épa jajapo hesekuera ko araroguekúipe ra’e térã araro’ýpe ýro arypukukue javeve, upéivha temimbo’eháicha ñahesa’ýjomiva’eramo’a mba’eicha ikatu ñañangarekopporami hesekuera. Ikatu ñambo’e ani hagua ombyai haity ko araro’ýpe tera araroguekúipe ani hagua ojuka chupekuéra  mba’asy.

## ***
* Ohai: David Galeano Olivera https://web.archive.org/web/20160305141627/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/primavera-arayvoty

Ñemohenda:Ára
1888

**1888** ary.

## Tembiasakue
*Rudyard Kipling opublica *El hombre que pudo ser rey*.
## Oararecha'akue
* 28 jasyteĩ: Julián Alarcón, compositor katupyry ha violín mbopuhára Paraguáigua.
* 21 jasykõi: José Félix Estigarribia, militar ha polítiko Paraguáigua.
## Omano'akue

----

...1887-1888-1889...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1887

**1887** ary.

## Tembiasakue
* Club de Gimnasia y Esgrima La Plata oñepyrũ.
## Oararecha'akue

## Omano'akue

----

...1886-1887-1888...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
Kuvuasu

thumb|miniaturadeimagen|Kuvuasu'akuéra´

**Kuvuasu** (karaiñe'ẽ: *cacao* / latinañe'ẽ: *Theobroma cacao*) ha'e peteĩ ñana, ha avei pe yva he'ẽ yvyra kuvuasu rehegua. Ha'ỹi opuruva japo hag̃ua chokora.
[thumb|miniaturadeimagen|izquierda|[Chokora ojapova kuvuasu rehe.]]
Ñemohenda:Yva
Chokora

thumb|Vombõ Chokora.
**Chokora** () ha'e peteĩ tembi'u he'ẽ ojejapóva kuvuasu ra'ỹi ha eiratã reheve, ku jehe'águi ojejapo opaichagua chokora, ikatúva oñembojehe'a kamby rehe térã manduvi rehe avei. Oñepyrũ Mbyteamérikape, Majakuéra ha Azteca-kuéra ojapo va'ekue jey'urã kuvuasu ra'ỹígui, ko'ãga oĩ opárupi Yvórape.

Ko ñe'engue "Chokora" ou astekañe'ẽ pegua, (*xocolātl*), ha he'ise *xococ* "hái" + *atl* "y" (y hái).

Ñemohenda:Chokora
Kupuasu

thumb|miniaturadeimagen|Kupuasu'akuéra
**Kupuasu** (karaiñe'ẽ: *cupuazú*, *cacao blanco* / latinañe'ẽ: *Theobroma grandiflorum*) ha'e peteĩ ñana ha yva kuvuasuicha, ou Yvyramata Amasona ha Volivia. Opuruva japo hag̃ua kupuasukyrakue, kupuasu chokora, hykue ha ambue tembi'ukuéra.

Ñemohenda:Ka'avo
Ñemohenda:Yva
Yvy ape ysaja

**Yvy ape Ysaja** ha'e oimeraẽ yvy tetera'ãnga. Ikatu oĩ Para tetera'ãnga ha Tetã tetera'ãnga. Tembiecharãkuéra ikatu ha'e: Yvyty, Ysyry, Ñu, ha ambue. Pe tembikuaaty hérava Yvy apejekuaa oñemomarandu oimeraẽ Para tetera'ãnga ha Tetã tetera'ãnga.

[thumb|450px|center|Ko ta'ãnga ohechauka heta Yvy ape Ysaja: [ñu, yvyty pa'ũ, yvyty ha yvytyrysyi.]]
Yvyapy

[thumb|Yvyapy [Méhikope.]]
**Yvyapy** ha'e peteĩ yvy ape ysaja, ijerére haimete opa y rembe'y , jepéramo nahembe'ýi peteĩ vore ñónte, ko voremi y rembe'y'ỹva héra niko yvy akua.

## Yvyapykuéra ojeikuaavéva
* Arávia
* Afrika Hatĩ
* Yvyapy Labrador
* Yvyapy Florida
* Yvyapy Korea

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Para

[thumb|Para [Chile pe gua]]
**Para** térã **yguasu** ha'e hina pe hi'yetereiva jukyrýicha ha hypy ojejuhúva ijerére yvy, imichĩvéva paraguasúgui. Yguasúre ikatu oiko y apeno yvytu hatã ojapóva. Heta mymba guasu ha opaichagua pira kuera oiko yguasu pe.

* Para Karíve
* Para Hapõ
* Para Yvy mbytépe

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Netúno

thumb|Netúno ra'anga.
**Netúno** (mba'ehero: ) ha'e yvóra poapyha Kuarahy guive mombyrykuére, ha ipahague. Oguereko 14 mbyguaikuéra, ojeréva ijerére, ha ha'e peteĩ yvóra mba'etĩ rekóva ha yrypy'a rekóva, Uráno yvýicha, ijerére ojejuhu heta yrypy'a kuãirũ avei. Netúno niko ha'e yvóra tuichavéva irundyha ojeréva Kuarahýre. Urbain Le Verrier, John Couch Adams ha Johann Galle ojuhúkuri omañavo yvágare Netúno ára 23 jasyporundy 1846-me.

Ñemohenda:Yvóra ojeréva Kuarahýre
Fortaleza

**Fortaleza** (*óga mbarete*) táva Vrasilpe, ha'eva tavusu tetãvore Ceara. Ko távape oĩ 2 385 639 ava (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 300.000 Km² nunga. Upepe ojejapo akue mundial de futbol ary 2014 jave.

Ñemohenda:Pindoráma táva
Ypa'ũ

thumb|Peteĩ ypa'ũ.
**Ypa'ũ** ha'e peteĩ yvyvore ijerére y (para) opayképe. Ikatu oĩ ypa'ũ ysyrype, ypape, parape ha paraguasupe avei. Kyoẽlándia ha'e ypa'ũ tuichave yvóragua, oĩ paraguasu Atlántikope.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Ypa

thumb|Ypa.
[thumb|[Yno'õ Ypakarai|Ypa Ypakarai Paraguáipe.]]
**Ypa** () ha'e peteĩ tendaguy térã yvykua guasu y henyhẽ, ikatureko jykyry avei. Ypa oipyhy y ysyry rupi térã ama rupi.

Ñemohenda:Ypa
Tembe'y

[thumb|[Rio de Janeiro hembe'y]]
**Tembe'y** térã **Y rembe'y** ha'e peteĩ yvyku'i ha itaku'i aty ijykére ysyry, ypa, para ha ambue.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Chororo

**Ytororõ**, **ytu** térã c**hororo** ha'e peteĩ Yvy ape Ysaja, oimeraẽ je'a ysyrygua, yvatereko jopara rupi. Chororo ha'e peteĩ ytu guasu.
[thumb|center|800px|[Chororõ Yguasu]]
* Chororo Yguasu
* Chororo Monday
* Chororo Mokona

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Yvyvusu

**Yvyvusu** téra **yvyrusu** ha'e peteĩ yvy aty ituichaitéva ha ijerére oĩva paraguasu térã yguasu. Umíva niko oñemohenda meméva umi tetã oneĩgui peteĩ ñe'ẽme oĩha hikuái peteĩ yvyvusúpe, ha sa'i oñemohenda yvy aty ituichaitéva rehe. Pe yvyvusu tuichave guive pe michĩve peve niko umi pokõi: Ásia, Áfrika, Yvate Amérika, Ñemby Amérika, Antártida, Európa, ha Oseanía. Ikatu oñemohenda ambueháicha, Európa ha Ásia térã Yvateamérika ha Ñemby Amérika oñembojoajúva, upéarõ jareko Eurásia ha Amérika.

Ñañe'ẽramo jepe tembikuaatýgui ohesa'ỹijóva Yvýre ha ijapekue, yvyvusu ha'e niko yvy pehẽ tuichaitéva oĩva yvyvusu apekue ári, umi apekue ojejuhúva yvyvusu rupakuérape. 

## Mandu'apy
Parapyte

thumb|Para apyte Méhiko.
**Para apyte** () ha'e peteĩ para pehẽngue guasu oñembombotyva mokõi yvy akua rehe, peteĩ niko yjere imichĩve parapytégui ha peteĩ para apyte ipo'íva ojehero paranakua.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Paranakua

[thumb|Paranakua [Rio de Janeiropegua.]]
**Paranakua** ha'e peteĩ yjere michĩ, apu'a ha po'i oñembombotyva mokõi yvy akua rupi, peteĩ paranakua ha'e michĩveterei para apyte rupi.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Yjere

[thumb|Petei yjere [Epañape.]]
**Yjere** ha'e peteĩ para térã paraguasu jeikeha yvype, ombohokáiva nunga yvy rupi, peteĩ vore ndombohokái, oñembombotyva mokõi yvy akua michĩ rupi. Peteĩ yjere ha'e michĩve para apyte rupi ha tuichave paranakua rupi.

* Húson Yjere
* Vengala Yjere

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Yvy akua

thumb|Yvy akua.
**Yvy akua** ha'e peteĩ yvy ape ysaja, oimeraẽ yvyvore oike para rupi térã paraguasu rupi, apỹicha.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Tave'ỹ

**Yvy tave'ỹ**, **yvy ojeiko'ỹha** térã **yvyku'ipasu** ha'e yvy iñapekãmbáva ha iperõva oikógui ijapére hetaite yvysyry, ndokyihápe. Heta mymba ha ka'avo oikomeméva ko yvýre, techapyrãme urumbe, mbói, ñandu, teju ha heta ambuéva. Ko tenda ha'e peteĩ yvy ijapekue ysaja.

Ikatu oĩ yvy ojeiko'ỹha rypy'a, Antártida ha Kyoẽlándia rupi ojehecha. Tave'ỹ tuichavéva oĩ Áfrika yvyrusúpe, upe hérava Saára, ha mokõiha oĩ Ásia yvyrusúpe, upe hérava Góvi.

[thumb|800px|centro|Peteĩ Yvyku'ipasu, [Tetã peteĩ reko Amérikaguape.]]
Yvytyrysýi

[thumb|Yvytyrysyi [Yvateamérikape]]
**Yvytyrysýi** () ha'e peteĩ yvyty aty guasu ha yvateite. Pe yvytyrysýi yvatevéva ko Yvy ári ha'e pe Himalaia, ha Amérika yvytyrysýi yvatevéva ha'e umi Andes, Európa yvytyrysýi yvatevéva ha'e Áype (umi *Alpes*).

Ñemohenda:Yvytyrysyi
Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Himaláia

[thumb|[Éverest. ]]
[thumb|[Kãchẽjunga.]]
**Himaláia** térã **Himalája** ha'e peteĩ yvytyrysýi guasu ha yvateitéva oĩ Ásiape. Himaláia ha'e upe yvytyrysýi tuichavéva ha yvatevéva opaite yvóragui. Ijyvyty yvatevéva ha'e yvytyru'ã Éverest (upe tuichavéva yvórape), ohupytýva 8844 métro para ári. Ko yvytyrysýi apekue oñemuasã irundy tetãre: Chína, Nepal, Vutã ha Índia.

Umi yvyty yvatevéva Himaláiape ha ijyvatekue:

* Éverest, 8848 m
* Kãchẽjunga, 8586 m
* Lhotse, 8501 m
* Makalu, 8462 m
* Cho Oju, 8201 m
* Dhaulagiri, 8167 m
* Manaylu, 8163 m
* Annapurna, 8091 m
* Shisha Pangma, 8027 m
* Gyachung Kang, 7922 m
* Nanda Devi, 7817 m
* Pumori, 7161 m
* Ama Dablam, 6856 m

Ñemohenda:Yvytyrysyi
Kãchẽjunga

thumb|Kãchẽjunga.|281x281px
**Kãchẽjunga** térã **Kanchenjunga**, ha'e niko peteĩ yvyty tuicháva oĩ Himaláia yvytyrysýipe, tetã Índia ha Nepal oñomohembe'yhápe. Ohupyty amo 8.586 métro para ári hu'ãme. Kãchẽjunga niko pe yvyty yvatevéva mbohapyha opaite yvórape.

Ñemohenda:Himalaia
Ñemohenda:Nepal
Ñemohenda:Índia
Mbyjaveve

thumb|Peteĩ tajave hérava Gaspra.
**Tajave** ha'e peteĩ yvágarete michĩ ha ijitarekóva, itatapỹirekóva térã ikuarepotirekóva. Ha'e michĩve yvóragui ha ojere Kuarahýre. Tajavekuéra oĩ Mbyja Pytã ha Jarýi mbytépe, peteĩ tenda hérava Tajave Ku'asã.

Ñemohenda:Mbyjakuaa
Mbyjaveve Ku'asã

[thumb|upright=1.5|Tajave Ku'asã oĩ [Márte|Mbyja Pytã ha Jarýi mbytépe.]]
**Tajave Ku'asã** ha'e peteĩ tenda oĩva Kuarahy Ypykatúpe, Mbyja Pytã ha Jarýi mbytépe, oguereko heta tajave ojeréva kuarahy ha yvórakuéra michĩva rehe avei (Seres).

## Yvágarete Tenonde Tajave Ku'asã rehegua

## Ambue Tenda

* 
* 
* 

Ñemohenda:Kuarahy Ypykatu
Yvágamba'e Netunomboypýri

**Yvagamba'e Netunomboypýri** ha'e oimeraẽ yvága mba'e ojeréva Kuarahýre ha ojejuhúva amoite yvóra Netúno rire. Ko arapy vorekue oñemohenda upéicha: Kuiper Ku'asã, Apu'a ha'eño, ha Oort Arai.

## Ambue Tenda

* 
* 

Ñemohenda:Kuarahy Ypykatu
Márte mbyguaikuéra

Yvóra Jasytata guasu oguereko **mokõi [[mbyja'e|mbyguai]]**, upe michĩvéva héra niko Fobos ha upe ambuéva hína Deimos. Asaph Hall ojuhu umi mokõi mbyguai 1877-pe.
Yvykua

[thumb|Peteĩ yvykua [y|ýgui henyhẽmbáva, tetã Omãme.]]
**Yvykua** () ha'e oguejývo yvy térã ita. Ikatu oĩ yvykua oparupi, yguýpe jepe, paraguasúpe ha itakua ryepýpe. Ko yvy ape ysaja apu'áicha hekópe.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Kuiper Ku'asã

**Kuiper Ku'asã** hérava avei **Edgeworth–Kuiper Ku'asã** ha'e peteĩ yvága mba'e aty ha jaguaveve aty oĩva Kuarahy Ypykatúpe, yraryimboypýri. Plutõ ha'e yvágamba'e tuichave oĩva Kuiper Ku'asã. Techarãme, ojeikuaatee upe jaguaveve Halley ou ku Kuiper Ku'asãmegua.

## Ambue Henda

* Astrogea
* Solarviews karaiñe'ẽme
* Yvágamba'e Kuiper Ku'asã rehegua rysýi
* Kuiper Ku'asã hembiasakue
* New Horizons

Ñemohenda:Kuarahy Ypykatu
Jaguaveve

thumb|Jaguaveve hérava Hale-Bopp.
**Jaguaveve** ha'e umi yvága mba'e ojejapómava ita térã yrypy'a, ojereva kuarahy ha'e ikatu oĩ Kuiper Ku'asã-pe térã Oort Arai-pe. Ombojavo kuarahy rupi ohechaukavo peteĩ huguái guasu.

### Ambue Henda

* Solar System Exploration:Comets (NASA)
* Los cometas (NASA karaiñe'ẽme)
* 
*
Mburiti

thumb|Mburiti Pindoramape.
**Mburiti** térã **Karanda'y Guasu** ha'e umi mbokajaty puku oĩ Venesuéla, Pindorama, Volívia, Perũ ha Kolómbia, ha'e Karanda'yicha. Ipukukue ha'e  20 gotyo 35 metyro yvategui.

Ñemohenda:Pindo
Ñokendavoka

thumb|Ñokendavoka opaichagua.
**Ñokendavoka** térã **ndavoka** () ha'e opa umi tembiporu ojeipurúva ojeipe'a ha oñemboty hag̃ua mbotyhakuéra, ñokẽndaha rehegua, okẽ rehegua térã mba'ekuéra ambuéva oguerekóva mbotyha. Ndavoka ikatu kuarepoti térã apỹipenga avei  ijapopyre. 

Ñemohenda:Tembiporu
Mbotyha

thumb|Mbotyha
**Mbotyha** () ha'e umi tembiporu kuarepotígui ijapopyre ojepurúva okẽ ha karameguã rehe ojejoko hag̃ua, ani oñemboty'o ipe'aha'ỹere, ha upéicha oñangareko ijokopyre. 

Ñemohenda:Tembiporu
Pelotas

**Pelotas** ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 327.778 áva (2010 ary). Táva Pelotas ha'e mbohapyha táva tenonde tetãvore Rio Grande do Sul-pegua. Irembe'y oĩ Ypa Mirĩ.

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Vista Gaúcha

**Vista Gaúcha** (Avañe'ẽme:**Gáucho Hecha**) ha'ehína peteĩ táva michĩ Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 2.759 áva (2010 ary).

Ñemohenda:Rio Grande do Sul táva
Ñokẽndaha

thumb|Ñokẽndaha.
**Ñokẽndaha** () ha'e peteĩ tembiporu ojokova peteĩ mba'e (okẽ, karameguã, ovetã), ñokẽndaha ha'e peteĩ mbotyha katuva eguerahava.

## Jepuru
Ñokẽndaha ijepuru opaichagua, ojepuruve oñemboty haguã okẽ ha ovetã ani hag̃ua oike mondaha. Umi ituichavéva ojepuru oñemboty hag̃ua umi okẽ kuarepoti ijapopyre oñembotýva itasã reheve.

## Variantekuéra

### Ñokẽndaha TSA
Umi ñokendaha TSA ojapo akue Travel Sentry ojepuru umi pepo'atãrupa-pe oiva Amérika Retãvorekuéra Joaju-pe, Hapõ, Tavetã Joaju, Selánda Pyahu ha Tetãnguéra Yvýi-pe, ikatu haguã oipe'a pya'eve umi *maléta* ha ani ombyai oĩva hy'epýpe.

### Ñokẽndaha oipurúva papapy jehe'a
Umi ñokendaha oipurúva papapy jehe'a ha'e peteĩ ñokendaha orekóva peteĩ papapy rysýi, ko'ãva ojepuru ikatu haguã oñemboty umi mba'eyru hatã. Ko'ãva ndoipurúi ñokendavoka.

## Tembiasakue
Opakuero pe saro'y XVII, Christopher Polhem ojapo peteĩ mba'eapopyha táva Stjünsund-pe, ha ojapo pe ñokẽndaha *escandinavo* Polhem. Harry Soref omboypy pe atyvete hérava Master Lock 1921-pe ha ojapo paténte peteĩ ñokẽndaha, ha omoporãve pe *escandinavo* ymaguare. Jasyrundy ary 1924 jave ovende pe ipaténte ñokẽndaha. Soref ojapo peteĩ ñokẽndaha imbaretéva ha ndahepýiva, ijahoja kuarepotígui ijapypyre, ojoguáva pe kuarepotípe ojepurúva ojejapo haguã umi okẽ virurógape. Ary 1919 jave ohechauka peteĩ ñokẽndaha oipurúva ''acero laminado''.

Oĩ ñokẽndaha ojepuru akue pe Rróma Mburuvi-pe, 500 aC - 300 dC. Ojeikuaa'ypy umi ñemuhára apytépe ohova umi tape ymaguare rupive Ásia ha Chína gotyo.

Ñokẽndaha ojepuru Európa-pe ymaite guive, upéi ojepuru avei Rróma Mburuvi-pe ha umi Tribu Chernyakhov apytépe. Umi ñokẽndaha rrománo oguereko kuri peteĩ yvyra'i ojedobláva ipukúva ojáva pe hete ndive, ha peteĩ pehẽngue michĩvéva oikéva pe hetépe.

Ñokendaha ojepuru Chína-pe ymaitereíma Han ñemoñanga rire (25-225 dC). He'iháicha Hong-Sen Yan, *Museo Nacional de Ciencia y Tecnología* sãmbyhyhára, umi ñokendaha peteĩha Chínape ha'e akue "clave-cerraduras", ndoipurúi ñokendavoka.

Ñokendaha oguerekova mecanismo de púa ojejuhu York-pe, Ingyatérra, pe táva Jorvik Viking-pe ary 850 d.C ha ary 1000 oñepyrũkuéro, oñepyrũ ojepuru ñokendaha oñemboty haguã umi  okẽ ani umi mymbakuéra osẽiti.

## Ehecha avei
*Itasã
*Ñokendavoka

Ñemohenda:Tembiporu
5 jasyrundy

**5 jasyrundy** ha'e 95º ára arygua.

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
* Juan Lezcano (1937)

## Mano
* 

Ñemohenda:Jasyrundy
Húpiter mbyguaikuéra

Yvóra Húpiter oguereko 95 mbyguaikuéra. Ko mbyguaikuéra (jasykuéra) ojere Húpiter rehe ha Kuarahýre avei. Húpiter jasy tuichavéva ha'e Ganímedes.





## Mandu'a


Ñemohenda:Húpiter
Carlos Drummond de Andrade

**Carlos Drummond de Andrade** ha'eva umi ñe'ẽpapára, mombe'urãhaihára pindoramagua. Heñói pe 31 jasypa, 1902, peteĩ táva herava Itabirape, Minas Gerais, Carlos Drummond de Andrade omano 17 jasypoapy, 1987-pe, táva Rio de Janeiro.

## Hembiasakue
Heñói Minas Gerais-pe, Itabira. Oñemoarandu akue tavusu Belo Horizonte, mbo'ehao *"Colégio Arnaldo"*, ha Nova Friburgo táva avei, Hesuíta ndive mbo'ehao *"Colégio Anchieta"*. Mbojojapapyre pohãñemuhajekuaa-pe, Emílio Moura ndive ha ambue irũ, ojapova *"A Revista"* (Marandu Kuatia), myesãi hag̃ua pe *modernismo* Pindoramape. 
1925-pe, omenda Dolores Dutra de Morais rupi, ha oguereko peteĩ rajy, herava Maria Julieta Drummond de Andrade.
Ary 1930-pe opublika *"Alguma poesia"*, ha iñe'ẽpoty herava *Sentimental* ombueteva. Drummond ha'eva *funcionário público*, viña, ohai akue mante, imano peve, ary 1987-pe, táva Rio de Janeiro, pakõi ára upei irajy mano. Avei ñe'ẽpoty, Carlos Drummond ojapo aranduka mitãre, mombe'urã ha crónika diário hag̃ua.

## Hembiapokuéra
### [[Ñe'ẽpoty]]

* *Alguma Poesia* (1930)
* *Brejo das Almas* (1934)
* *Sentimento do mundo* (1940)
* *José* (1942)
* *A Rosa do Povo* (1945)
* *Claro Enigma* (1951)
* *Fazendeiro do ar* (1954)
* *Quadrilha* (1954)
* *Viola de Bolso* (1955)
* *Lição de Coisas* (1964)
* *Boitempo* (1968)
* *A falta que ama* (1968)
* *Nudez* (1968)
* *As Impurezas do Branco* (1973)
* *Menino Antigo* (Boitempo II) (1973)
* *A Visita* (1977)
* *Discurso de Primavera e Algumas Sombras* (1977)
* *O marginal Clorindo Gato* (1978)
* *Esquecer para Lembrar* (Boitempo III) (1979)
* *A Paixão Medida* (1980)
* *Caso do Vestido* (1983)
* *Corpo* (1984)
* *Eu, etiqueta* (1984)
* *Amar se aprende amando* (1985)
* *Poesia Errante* (1988)
* *O Amor Natural* (1992)
* *Farewell* (1996)
* *Os ombros suportam o mundo*(1935)
* *Futebol a arte * (1970)
* *Naróta do Coxordão * (1971)
* *Da utilidae dos animais*

### Ñe'ẽyvoty aty
* *A última pedra no meu caminho* (1950)
* *50 poemas escolhidos pelo autor* (1956)
* *Antologia Poética* (1962)
* *Antologia Poética* (1965)
* *Seleta em Prosa e Verso* (1971)
* *Amor, Amores* (1975)
* *Carmina drummondiana* (1982)
* *Boitempo I e Boitempo II* (1987)
* *Minha morte* (1987)

### Mombe'u Mitãre
* *O Elefante* (1983)
* *História de dois amores* (1985)
* *O pintinho* (1988)
*  Rick e a Girafa 

### Haisyry
* *Confissões de Minas* (1944)
* *Contos de Aprendiz* (1951)
* *Passeios na Ilha* (1952)
* *Fala, amendoeira* (1957)
* *A bolsa & a vida* (1962)
* *A minha Voda* (1964)
* *Cadeira de balanço* (1966)
* *Caminhos de João Brandão* (1970)
* *O poder ultrajovem e mais 79 textos em prosa e verso* (1972)
* *De notícias & não-notícias faz-se a crônica* (1974)
* *Os dias lindos* (1977)
* *70 historinhas* (1978)
* *Contos plausíveis* (1981)
* *Boca de luar* (1984)
* *O observador no escritório* (1985)
* *Tempo vida poesia* (1986)
* *Moça deitada na grama* (1987)
* *O avesso das coisas* (1988)
* *Auto-retrato e outras crônicas* (1989)
* *As histórias das muralhas* (1989)

## Mandu'a


Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Pindoramagua
31 jasypa

Ára **31 jasypa** ha'e ára 304ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 305ha umi ary hekope'ỹme. Umi 61&nbsp;ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Arete
* Halloween

## Tembiasa
*

## Teñõi
* Carlos Drummond de Andrade (1902)

## Mano
*

## Joaju

Ñemohenda:Jasypa
7 jasyrundy

**7 jasyrundy** ha'e 97º ára arygua.

## Arete
* Tesãi Arapygua Ára

## Tembiasa
* 

## Teñõi
* Epifanio Méndez Fleitas (1917): Haihára, mba'epu'apohára, ñe'ẽpapára ha maranduhára paraguáigua.

## Mano
* 

Ñemohenda:Jasyrundy
Karíve

**Karíve** ha'e peteĩ tenda oĩ Amérika yvyrusúpe, yvy aty oĩ para Karíve yképe ha ipype, ypa'ũnguéra ha hetãnguéra. Pe tendápe oĩ 13 tetãnguéra hekosãsóva: Kúva, Haiti, Hamáika, Tavakuairetã Ndominikagua, Puerto Rríko, Antigua ha Barbuda, Ndominika, Varvado, Gyranata, San Cristóbal ha Nieves, San Vicente ha Granadinas, Santa Lucía ha Trinidad ha Továgo. Opa umi ypa'ũ Karívepe ojehero Antillas.

Umi Európa retãygua oguahẽ mboyve, Karíve ypykue opaichagua ha hetáva, ypa'ũnguéra oiko hikuái, umíva apytépe oĩ akue tainokuéra, arauakokuéra ha iñeringuéra.

## Joajuha

* Página oficial Asociación de Estados del Caribe (ACS-AEC)
* Página oficial de la Secretaría de la Comunidad del Caribe (CARICOM)

Ñemohenda:Amérika
Halloween

thumb|Peteĩ andai hesapéva térã ''jack-o'-lantern''.
***Halloween*** ( "All Hallows' Eve", avañe'ẽme: *Opa marangatu ára mboyve*), hérava avei **Kuñapaje Ára** térã **Amyrỹi Pyhare**, ha'e arete iñepyrũ selta rehegua ha ojeguerohorýva tenondépe Amérika Retãvorekuéra Joaju, Kanatã, Ilándia ha Tetãvore Joaúpeu. Ko ñe'ẽ "Halloween" (/ˌhæl.əʊˈiːn/) ojepururaẽ saro'y XVI-pe, ha ou ekosiañe'ẽgui oñemoambue ojehasávo ingleñe'ẽme omombe'u hag̃ua  "All Hallows' Even" (avei "All Hallows' Eve") ha he'ise «opa Marangatu ára mboyve».

Halloween rembiapokuéra tee jepivénte ha'e trick-or-treating (*sarambi térã jokupyty* - *truco o trato*) ha umi andai hesapéva (*jack-o'-lanterns*), ojehecha avei heta ñembosarái, óga oñembojeguapáva oporomongyhyjemi hag̃ua ha umi oñemondéva póragui térã ambue mba'e vaígui.

## Joajuha

* Monográfico sobre Halloween, emitido en La Rosa de los Vientos (audio)
* Halloween, artículo de Paul Bitternut
* Halloween History Channel (Inglyesñe'ẽme)
* Halloween en Open Directory Project (Inglyesñe'ẽme)
* Halloween, monográfico de la web Disfraces sobre la historia y costumbres de esta festividad
Ñemohenda:Arete
Para Karíve

thumb|Para Karíve
**Para Karíve** ha'e peteĩ para oĩ Paraguasu Atlántiko, ijykére ojejuhu kuarahyreike gotyo Mbyteamérika ha ñemby gotyo Ñembyamérika. Ituichakue niko 2.763.800 km². Ko yguasúpe oĩ heta ypa'ũ ha ypa'ũ aty, hekosãsóva ha tetã ambue ipoguýpe. Opa umi yvy ko yguasu rembe'ýre ha opa umi ypa'ũ ojehero avei Karíve.

## Ambue Henda

* Playas de Venezuela hacia el Mar Caribe
* Página oficial Asociación de Estados del Caribe
* Página oficial Secretaría de la Comunidad del Caribe CARICOM
* América Central y el Caribe

Ñemohenda:Yguasu paraguasu Atlántikope
Leonardo da Vinci

thumb|Leonardo da Vinci.
**Leonardo di Ser Piero da Vinci** térã avei **Leonardo da Vinci**, ha'e akue peteĩ karai katupyryite Itália pegua, ha'e niko tembikuaatyhára, papapykuaahára, jogapokuaahára, mba'e pyahu moheñoiha, anatomista, ta'ãngahára, porãguerojerahára, jogapokuaahára, ka'ajekuaahára, ñe'ẽpotyhára ha atõiha avei. Leonardo da Vinci heñói táva Vinci-pe, Itália, ára 15 jasyapy ary 1452-me ha omano táva Amboise-pe, ára 2 jasypo ary 1519-pe, 67 ary orekóvo.

Leonardo da Vinci hembiapo mba'eguasuvéva ha ojeikuaavévaniko pe ta'ãnga hérava La Gioconda (Mona Lisa) ha Rambosa Paha (L'Ultima Cena), ha'ãngahaipyre herakuãvéva niko pe Kuimba'e Vitruviogua. 

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tekove Italiagua
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2002

miniaturadeimagen
**FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2002** (*FIFA World Cup South Korea and Japan 2002*, ingleñe'ẽme) ha'ékuri upe vakapipopo ñembosarái 17ha hetatetãrehegua kuimba'erehegua FIFA ojapo, upe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojejapoa Yvykorea retãme ha Hapõ retãme, ára 31 jasypo guive ára 30 jasypoteĩ meve ary 2002-pe, kóva niko jevy peteĩha mokõi tetã ojapo peteĩ FIFA Tembiesarái Yvypavẽ, ha jevy peteĩha ojejapo ko tembiesarái Ásia-pe. Ipu'aka ha'ékuri tetã Pindoráma ha ipu'aka mokõiha ha'ékuri tetã Alemáña.

## Peteĩha
### Aty A

### Aty B

* 2-2(1-0) 
* 3-1(1-0) 
* 3-1(0-1) 
* 1-0(1-0) 
* 2-3(1-2) 
* 1-3(1-0) 

### Aty C

### Aty D

### Aty E

### Aty F

### Aty G

* 0-1(0-0) 
* 2-0(2-0) 
* 1-2(0-0) 
* 2-1(1-1) 
* 1-1(1-0) 
* 1-0(0-0) 

### Aty H

### Mokõiha

#### Aty 16

#### Irundýva

#### Mokõiva

#### Ipu'akáva mbohapyha

#### Paha

## Umi Gol
#### 8 gol
*  Ronaldo

#### 5 gol
*  Miroslav Klose
*  Rivaldo

#### 4 gol
*  Jon Dahl Tomasson
*  Christian Vieri

#### 3 gol
*  Pauleta
*  Papa Bouba Diop
*  Raúl
*  Fernando Morientes
*  Marc Wilmots
*  Henrik Larsson
*  Robbie Keane
*  Michael Ballack
*  İlhan Mansız

#### 2 gol
*  Fernando Hierro
*  Junichi Inamoto
*  Nelson Cuevas
*  Rónald Gómez
*  Hasan Şaş
*  Ümit Davala
*  Jared Borgetti
*  Henri Camara
*  Brian McBride
*  Landon Donovan
*  Ahn Jung-Hwan
*  Michael Owen
*  Ronaldinho

#### 1 gol
*  Salif Diao
*  Khalilou Fadiga
*  Patrick M'Boma
*  Samuel Eto'o
*  Matt Holland
*  Gary Breen
*  Damien Duff
*  Darío Rodríguez
*  Richard Morales
*  Diego Forlán
*  Álvaro Recoba
*  Carsten Jancker
*  Thomas Linke
*  Oliver Bierhoff
*  Bernd Schneider
*  Marco Bode
*  Oliver Neuville
*  Gabriel Batistuta
*  Hernán Crespo
*  Roque Santa Cruz
*  Francisco Arce
*  Jorge Campos
*  Teboho Mokoena
*  Quinton Fortune
*  Siyabonga Nomvethe
*  Benni McCarthy
*  Lucas Radebe
*  Sol Campbell
*  David Beckham
*  Rio Ferdinand
*  Emile Heskey
*  Niclas Alexandersson
*  Anders Svensson
*  Juan Carlos Valerón
*  Gaizka Mendieta
*  Sebastjan Cimirotič
*  Milenko Ačimovič
*  Cuauhtémoc Blanco
*  Gerardo Torrado
*  Emre Belözoğlu
*  Bülent Korkmaz
*  Hakan Şükür
*  Roberto Carlos
*  Edmílson
*  Júnior
*  Mauricio Wright
*  Winston Parks
*  Paulo Wanchope
*  Peter Van Der Hayden
*  Johan Walem
*  Wesley Sonck
*  Takayuki Suzuki
*  Hiroaki Morishima
*  Hidetoshi Nakata
*  Hwang Sun-Hong
*  Yoo Sang-Chul
*  Park Ji-Sung
*  Seol Ki-Hyeon
*  Lee Eul-Yong
*  Song Chong-Gug
*  Yegor Titov
*  Valery Karpin
*  Vladimir Beschastnykh
*  Dimitri Sychev
*  John O'Brien
*  Clint Mathis
*  Beto
*  Rui Costa
*  Julius Aghahowa
*  Ivica Olić
*  Milan Rapaić
*  Agustín Delgado
*  Édison Méndez
*  Raouf Bouzaiene
*  Dennis Rommedahl
*  Alessandro Del Piero
*  Emmanuel Olisadebe
*  Paweł Kryszałowicz
*  Marcin Żewłakow

#### Gol ''en contra''
*  Jorge Costa - -pe guarã
*  Jeff Agoos - -pe guarã 
*  Carles Puyol -  Paraguái-pe guarã

## Ñemoĩ pahague

## Ipu'akáva

Ñemohenda:Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ
Ñemohenda:Yvykorea
Ñemohenda:Hapõ 
Ñemohenda:2002
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2010

**FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2010** (*FIFA World Cup South Africa 2010*, inglyesñe'ẽme) ha'eva pe XIX (19°) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojapova Yvyafrikape, guive 11 jasypoteĩ ha 11 jasypokõi peve ary 2010, ko ha'e peteĩha jevy Afrika ojapo peteĩ FIFA Tembiesarái Yvypavẽ. Ipu'akavéva ha'eva tetã Epaña ha ipu'akavéva hekovia ha'eva Tetã Guy.

## Peteĩha
### Aty A

### Aty B

### Aty C

### Aty D

### Aty E

### Aty F

### Aty G

### Aty H

### Mokõiha

#### Aty 16

#### Irundýva

#### Mokõiva

#### Ipu'akáva mbohapyha

#### Paha

## Ipu'akáva

## Umi Gol
#### 5 gol
*  David Villa
*  Wesley Sneijder
*  Thomas Müller
*  Diego Forlán

#### 4 gol
*  Gonzalo Higuaín
*  Robert Víttek
*  Miroslav Klose

#### 3 gol
*  Luis Suárez
*  Landon Donovan
*  Asamoah Gyan
*  Luís Fabiano

#### 2 gol
*  Elano
*  Robinho
*  Tiago
*  Kalu Uche
*  Lee Jung-Soo
*  Lee Chung-Yong
*  Brett Holman
*  Keisuke Honda
*  Samuel Eto'o
*  Lukas Podolski
*  Carlos Tévez
*  Javier Hernández
*  Arjen Robben
*  Andrés Iniesta

#### 1 gol
*  Siphiwe Tshabalala
*  Bongani Khumalo
*  Katlego Mphela
*  Rafael Márquez
*  Cuauhtémoc Blanco
*  Park Ji-Sung
*  Park Chu-Young
*  Gabriel Heinze
*  Martín Demichelis
*  Martín Palermo
*  Steven Gerrard
*  Jermain Defoe
*  Matthew Upson
*  Clint Dempsey
*  Michael Bradley
*  Robert Koren
*  Valter Birsa
*  Zlatan Ljubijankić
*  Cacau
*  Mesut Özil
*  Arne Friedrich
*  Marcel Jansen
*  Sami Khedira
*  Dirk Kuyt
*  Robin van Persie
*  Klaas-Jan Huntelaar
*  Giovanni von Bronckhorst
*  Antolín Alcaraz
*  Enrique Vera
*  Cristian Riveros
*  Daniele De Rossi
*  Vicenzo Iaquinta
*  Antonio Di Natale
*  Fabio Quagliarella
*  Winston Reid
*  Shane Smeltz
*  Maicon
*  Juan
*  Ji Yun-Nam
*  Jean Beausejour
*  Mark González
*  Rodrigo Millar
*  Gelson Fernandes
*  Álvaro Pereira
*  Maxi Pereira
*  Edinson Cavani
*  Dimitris Salpingidis
*  Vasilis Torosidis
*  Milan Jovanović
*  Marko Pantelić
*  Tim Cahill
*  Nicklas Bendtner
*  Dennis Rommedahl
*  Jon Dahl Tomasson
*  Didier Drogba
*  Yaya Touré
*  Romaric
*  Salomon Kalou
*  Raúl Meireles
*  Simão
*  Hugo Almeida
*  Liédson
*  Cristiano Ronaldo
*  Florent Malouda
*  Yakubu
*  Kamil Kopúnek
*  Yasuhito Endō
*  Shinji Okazaki
*  Carles Puyol
*  Kevin-Prince Boateng
*  Sulley Muntari

#### Gol ''en contra''
*  Daniel Agger - -pe guarã
*  Park Chu-Young - -pe guarã

## Ñemoĩ pahague

## Mandu'apy

## Joaju

* Yvyafrika 2010 FIFA.com rendápe
* Reglamento oficial de la Copa Mundial de la FIFA Sudáfrica 2010

Ñemohenda:Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ
Ñemohenda:2010
Ñemohenda:Yvyafrika
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1930

**FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1930** (*Copa Mundial de Fútbol de 1930*, karaiñe'ẽme) ha'e akue pe peteĩha Mangapy Tembiesarái Yvypavẽ FIFA ojapova'ekue. Kóva oiko Uruguái Tavakuairetãme, ára 13 jasypokõi guive ha ára 30 jasypokõi meve ary 1930 jave. FIFA oheja Uruguáipe ojapo hag̃ua kóvape oiko hagué saha "Jura de la Constitución" ára ko tetãme, ha avei heta mba'ere.

Kóvape oñembosarái 13 atyguasu tetãyguá (12 mbohupa ha pe ojapova ko Mangapy Tembiesarái), ko'ãva oñemoboja'o 3 atype ojejapova 3 atyguasugui ha peteĩ 4 atyguasugui. Umi mokõi ñembosarái oikóva Mangapy Tembiesarái rembiasakuepe oñeha'ã ára 13 jasypokõi, ko árape Retãvorekuéra Joaju ipu'aka Véyhika reheve 3:0, ha kóva jave Hyãsia ipu'aka Méhiko reheve 4:1. Pe peteĩha gól omoĩngeva kóvape omoĩnge pe Vakapipopo oha'ã Hyãsiagua Lucien Laurent.

Umi atyguasukuéra Arahentína, Uruguái, Retãvorekuéra Joaju ha Jugolávia pegua ohasa NMokõiha Ñeha'ã pahame, ipu'aka rire hikuái atykuérape. Ñeha'ã pahame Uruguái Ipu'akáva Arahentína reheve 4:2, 68.000 ava renondepe, ha oñeme'ẽ chupe pe ipeteĩha jopói FIFA Tembiesarái Yvypavẽ pegua.

## Peteĩha
### Aty 1

### Aty 2

### Aty 3

* 3-1(1-0) 
* 1-0(0-0) 
* 4-0(4-0) 

### Aty 4

### Mokõiha
#### Mokõiva
* 6-1(1-0) 
* 6-1(3-1) 

#### Paha
* 4-2(1-2) 

## Ipu'akáva

## Umi Gol
#### 8 gol
*  Guillermo Stábile

#### 5 gol
*  Pedro Cea

#### 4 gol
*  Bert Patenaude

#### 3 gol
*  Ivan Bek
*  Preguinho
*  Peregrino Anselmo
*  Carlos Peucelle

#### 2 gol
*  André Maschinot
*  Carlos Vidal
*  Guillermo Subiabre
*  Adolfo Zumelzú
*  Luis Monti
*  Manuel Rosas
*  Moderato
*  Đorđe Vujadinović
*  Pablo Dorado
*  Santos Iriarte
*  Héctor Castro

#### 1 gol
*  Lucien Laurent
*  Marcel Langiller
*  Juan Carreño
*  Roberto Gayón
*  Bart McGhee
*  Tom Florie
*  Jim Brown
*  Aleksandar Tirnanić
*  Blagoje Marjanović
*  Adalbert Deșu
*  Constantin Stanciu
*  Miklós Kovács
*  Luis de Souza Ferreira
*  Francisco Varalle
*  Mario Evaristo
*  Alejandro Scopelli
*  Héctor Scarone
*  Luis Vargas Peña

#### Gol ''en contra''
*  Manuel Rosas - -pe guarã

## Ñemoĩ pahague

Ñemohenda:Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ
Ñemohenda:1930
Ñemohenda:Uruguái
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1994

**FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1994** (*World Cup '94*, inglyesñe'ẽme) ha'eva pe XV (15°) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojapova Tetã peteĩ reko Amérikaguape, guive 17 jasypoteĩ ha 17 jasypokõi peve ary 1994. Ipu'akavéva ha'eva tetã Pindorama ha ipu'akavéva hekovia ha'eva Italia.

## Peteĩha
### Aty A
}}|
!width=25
!width=25
!width=25
!width=25
!width=25
!width=25
}}
!width=25|
|- style="background:#ccffcc"
|style="text-align:left;"|
|3 ||**6**
|- style="background:#ccffcc"
|style="text-align:left;"|
|3 ||**4**
|- style="background:#ccffcc"
|style="text-align:left;"|
|3 ||**4**
|-
|style="text-align:left;"|
|3 ||**3**
|}

* 1-1(1-1) 
* 1-3(1-2) 
* 1-4(1-1) 
* 2-1(1-0) 
* 0-1(0-1) 
* 0-2(0-1) 

### Aty B

### Aty C

### Aty D

### Aty E

* 0-1(0-1) 
* 1-0(0-0) 
* 1-0(0-0) 
* 2-1(1-0) 
* 0-0 
* 1-1(0-0) 

### Aty F

* 1-0(1-0) 
* 2-1(0-1) 
* 1-0(0-0) 
* 2-1(2-1) 
* 1-2(0-1) 
* 0-1(0-1) 

### Mokõiha

#### Aty 16

#### Irundýva

#### Mokõiva
* 1-2(1-2) 
* 0-1(0-0) 

#### Ipu'akáva mbohapyha

#### Paha

## Ipu'akáva

## Umi Gol
#### 6 gol
*  Oleg Salenko
*  Hristo Stoichkov

#### 5 gol
*  Jürgen Klinsmann
*  Roberto Baggio
*  Romário
*  Kennet Andersson

#### 4 gol
*  Martin Dahlin
*  Gabriel Batistuta
*  Florin Răducioiu

#### 3 gol
*  Gheorghe Hagi
*  José Luis Caminero
*  Bebeto
*  Dennis Bergkamp
*  Tomas Brolin

#### 2 gol
*  Ilie Dumitrescu
*  Ion Andoni Goikoetxea
*  Adrian Knup
*  Adolfo Valencia
*  Luis García
*  Claudio Caniggia
*  Fuad Anwar
*  Hong Myung-Bo
*  Daniel Amokachi
*  Emmanuel Amunike
*  Rudi Völler
*  Philippe Albert
*  Wim Jonk
*  Dino Baggio
*  Yordan Letchkov

#### 1 gol
*  Julio Salinas
*  Pep Guardiola
*  Fernando Hierro
*  Luis Enrique
*  Txiki Begiristain
*  Seo Jung-Won
*  Hwang Sun-Hong
*  Georges Bregy
*  Alain Sutter
*  Stéphane Chapuisat
*  Eric Wynalda
*  Earnie Stewart
*  Ray Houghton
*  John Aldridge
*  Roger Ljung
*  Håkan Mild
*  Henrik Larsson
*  David Embé
*  François Omam-Biyik
*  Roger Milla
*  Kjetil Rekdal
*  Marc Degryse
*  Georges Grün
*  Raí
*  Márcio Santos
*  Branco
*  Sami Al-Jaber
*  Saeed Al-Owairan
*  Fahad Al-Ghesheyan
*  Gaston Taument
*  Bryan Roy
*  Aron Winter
*  Diego Maradona
*  Abel Balbo
*  Rashidi Yekini
*  Samson Siasia
*  Finidi George
*  Daniele Massaro
*  Mohammed Chaouch
*  Hassan Nader
*  Daniel Borimirov
*  Nasko Sirakov
*  Hernán Gaviria
*  Harold Lozano
*  Dan Petrescu
*  Erwin Sánchez
*  Karl-Heinz Riedle
*  Lothar Matthäus
*  Dmitri Radchenko
*  Marcelino Bernal
*  Alberto García Aspe

#### Gol ''en contra''
*  Andrés Escobar - -pe guarã

## Ñemoĩ pahague

Ñemohenda:Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra 
Ñemohenda:1994
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1990

**FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1990** (*Campionato mondiale di calcio 1990*, italiañe'ẽme) ha'eva pe XIV (14°) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojapova Alemañape, guive 8 jasypoteĩ ha 8 jasypokõi peve ary 1990, ko ha'e mokõiha jevy Italia ojapo peteĩ FIFA Tembiesarái Yvypavẽ. Ipu'akavéva ha'eva tetã Kuarahyreike Alemaña ha ipu'akavéva hekovia ha'eva Argentina.

## Peteĩha
### Aty A

*9 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  1-0 
*10 Jasypoteĩ 1990 12:00 -  1-5  Tchecoslovakia
*14 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  1-0 
*15 Jasypoteĩ 1990 12:00 -  0-1  Tchecoslovakia
*19 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  2-0  Tchecoslovakia
*19 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  2-1 

### Aty B

*8 Jasypoteĩ 1990 13:00 -  0-1 
*9 Jasypoteĩ 1990 12:00 -  0-2 
*13 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  2-0 
*14 Jasypoteĩ 1990 12:00 -  2-1 
*18 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  1-1 
*18 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  0-4 

### Aty C

### Aty D

*9 Jasypoteĩ 1990 12:00 -  0-2 
*10 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  Kuarahyreike Alemaña 4-1 
*14 Jasypoteĩ 1990 12:00 -  1-0 
*15 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  Kuarahyreike Alemaña 5-1 
*19 Jasypoteĩ 1990 12:00 -  Kuarahyreike Alemaña 1-1 
*19 Jasypoteĩ 1990 12:00 -  4-1 

### Aty E

*12 Jasypoteĩ 1990 12:00 -  2-0 
*13 Jasypoteĩ 1990 12:00 -  0-0 
*17 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  3-1 
*17 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  1-3 
*21 Jasypoteĩ 1990 12:00 -  1-2 
*21 Jasypoteĩ 1990 12:00 -  0-1 

### Aty F

*11 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  1-1 
*12 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  1-1 
*16 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  0-0 
*17 Jasypoteĩ 1990 12:00 -  0-0 
*21 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  1-0 
*21 Jasypoteĩ 1990 16:00 -  1-1 

## Mokõiha

#### Aty 16

#### Irundýva

#### Mokõiva

#### Ipu'akáva mbohapyha

#### Paha

## Umi Gol
#### 6 gol
*  Salvatore Schillaci

#### 5 gol
*  Tomáš Skuhravý

#### 4 gol
*  Míchel
*  Roger Milla
*  Lothar Matthäus
*  Gary Lineker

#### 3 gol
*  Rudi Völler
*  Jürgen Klinsmann
*  Andreas Brehme
*  David Platt

#### 2 gol
*  Marius Lăcătuș
*  Gavril Balint
*  Michal Bílek
*  Careca
*  Müller
*  Davor Jozić
*  Darko Pančev
*  Dragan Stojković
*  Bernardo Redín
*  Claudio Caniggia
*  Roberto Baggio

#### 1 gol
*  François Omam-Biyik
*  Emmanuel Kundé
*  Eugène Ekéké
*  Carlos Valderrama
*  Freddy Rincón
*  Giuseppe Giannini
*  Aldo Serena
*  Ivan Hašek
*  Milan Luhový
*  Lubos Kubík
*  Paul Caligiuri
*  Bruce Murray
*  Tomas Brolin
*  Glenn Strömberg
*  Johnny Ekström
*  Juan Cayasso
*  Róger Flores
*  Hernán Medford
*  Rónald González Brenes
*  Mark Wright
*  Kevin Sheedy
*  Niall Quinn
*  Marc Degryse
*  Michel De Wolf
*  Lei Clijsters
*  Enzo Scifo
*  Jan Ceulemans
*  Patrick Vervoort
*  Wim Kieft
*  Ruud Gullit
*  Ronald Koeman
*  Magdi Abdelghani
*  Pedro Troglio
*  Jorge Burruchaga
*  Pedro Monzón
*  Khalid Ismaïl
*  Ali Thani Jumaa
*  Uwe Bein
*  Pierre Littbarski
*  Stuart McCall
*  Mo Johnston
*  Pablo Bengoechea
*  Daniel Fonseca
*  Hwangbo Kwan
*  Oleh Protasov
*  Andrei Zygmantovich
*  Aleksandr Zavarov
*  Igor Dobrovolski
*  Safet Sušić
*  Robert Prosinečki
*  Andreas Ogris
*  Gerhard Rodax
*  Alberto Górriz
*  Julio Salinas

## Ñemoĩ pahague

Ñemohenda:Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ
Ñemohenda:1990
Ñemohenda:Itália
Kaskádia

200px|thumb|Kaskádia

**Kaskádia** ha'e peteĩ tetã isãso'ỹva oĩ Yvateamérikape, Tetãvore Joapykuéra (Washington-Oregon) ha Kanatã (Kolumbia Vyretañagua).

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Ñemohenda:Kanatã