open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nitrógeno

***Nitrógeno*** térã **nitróheno** ha'e peteĩ eleménto kímiko orekóva átomo papapy **7**, oñemoha'anga tai **N** rupive, oreko átomo mba'era'ã ha'éva 14,0067 ha ojejuhúrõ mba'epytu ha jejopy hekópe oĩva oiko chugui pytundyry hi'átomo mokõiva, ko pytundyry niko ojapo 78&nbsp;% opaite pytúgui oĩva yvágape.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Mba'ekuaarã joguerahaviárava ijapýva

**Mba'ekuaarã joguerahaviárava ijapýva** ha'e peteĩ mba'erekokuaa mba'ekuaarã ojapo ha omyesakã Albert Einstein ary 1905 jave. Ko mba'ekuaarã ikatu ojepuru opa mba'e ojehúva mba'erekokuaápe, jaipe'áramo mbaretepyte (upévare ojehero **ijapýva**, oipe'águi mbaretepyte omokarẽva ára ha pa'ũ).  Omoĩ hag̃ua mbaretepyte avei, Einstein ojapo pe mba'ekuaarã joguerahaviárava pavẽ ary 1915-pe.

Ñamyesakã porãve hag̃ua, ñamoĩ chupe rehoha peteĩ mba'e ohóva nde gotyo. Rehecha ramo ipya'ekue, ha'etéta omýi pya'eveha nde neremýirire. Ko'ág̃a ñamoĩ chupe reñemomombyryha hína peteĩ mba'e ohóvagui nde gotyo. Rehecha jeýramo ipya'ekue, ha'etéta mbeguekatúpe ohóvo. Kóva ha'e pe temimo'ã "pya'ekue joguerahaviárava" rehegua —pe mba'e pya'ekue oĩ nde rehe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'erekokuaa
Liberalismo

***Liberalismo*** ha'e peteĩ ñeimo'ã oipyguaráva virurekokuaa ha jokuaikuaa. Avano'õme guarã, ko ñeimo'ã oheka toiko oparupi sãso  peteĩme guarã, toiko tekojoja ha tojoko Tetã mbaretekue. Virurekokuaápe guarã, oheka tapichakuéra toñemba'apo ijeheguíva ha toiko ñemu sãso.

Oheka avei Tetã ijeroviapy'ỹva; tekoiterape peteĩme guarã —ha'éva tekoiterape oĩ hag̃ua mba'e ijárava, ñemoirũ, jeroviapy ha ñe'ẽ sãso—; oheka ñemu sãso térã *[[capitalismo]]*; oporomborekojoja  teko me'ẽ renondépe, omboyke'ỹva avavépe ipiresa'y, ijeroviapy, ijypykue, hetã, imeña ha hemiandu polítika reheguáre; ha oipota mburuvichakuéra omba'apo teko me'ẽ he'iháicha.

Ko *liberalismo* ko'ágã jaikuaáva oñepyrũ Ára Mba'ekuaáva jave ha pya'eite oñemosarambi umi arandu Európa pegua apytépe ha upéi oguahẽ opavavépe. Umíva hemimo'ã ohóva *liberalismo* rupive ojehero *liberal*.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Kiríkete

**Kiríkete** (Ingleñe'ẽgui: *cricket*) ha'e peteĩ jetepyso oha'ãhápe mokõi aty, peteĩteĩ orekóva 11 ha'ãhára, ombota hikuái peteĩ apu'apopo oipurúvo peteĩ yvyra héra váte, oha'ã va'erã hikuái peteĩ korapy ijapu'ávape, kapi'ipégui ijaho'íva, orekóva ijapytépe peteĩ irundykejoja ojeheróva *pitch*. Ko jetepyso heñói amo Ingyatérra vore ñembyguápe, Ára Mbytegua jave, ha upe guive oñemoherakuã umi tetã oĩva Tetãnguéra Ñembojoajúpe, tuichaitépe Pakitã ha Índia-pe.

## Joajuha

Ñemohenda:Jetepyso
Tembiapo vaikuére ñemano

**Tembiapo vaikuére ñemano** oiko Tetã ojukávo peteĩ tapicha oñekondenámava, tapicha hembiapo vaikuéva ojapo'ỹva hetã reko me'ẽ he'iháicha.

## Paraguái
Tembiapo vaikuére ñemano ndaipóri Paraguáipe. Léi guasu he'i ndikatúi ojukauka pe hembiapo vaikuévape ary 1992 guive. Paraguáipe ojejuka hembiapo vaikuévape ipaháva ary 1928-pe, upe guive ndojejapovéima.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Teko me'ẽ
Ñeñanduka sãso

**Ñeñanduka sãso** térã **ñe'ẽ sãso** ha'e peteĩ tekoiterape he'íva mayma yvypóra ikatu he'i ha omosarambi oimeháichagua hemiandu ha hemimo'ã, ndaipóri va'erã ojokoséva térã omokirirĩséva umi mba'e oje'éva ha oñeñandukáva, ha avei ndaipóri va'erã okondenaséva pe he'íva oimo'ãvape.

Ñeñanduka sãso ojehechakuaa peteĩ yvypóra tekoiterape oĩgui Yvypóra Tekoiterape Kuaaukaha Pavẽ akytã 19-pe, he'íva:

Jaipurúvo ko tekoiterape (ja'esévo pe ja'eséva) ndaikatúi jajehekýi pe ja'évagui, upévare ikatu ojejoko térã oñemokirirĩ oĩramo mba'e ombojapúva, omoherakuãvaíva térã oporomongy'áva, upéicha avei oĩramo mba'e oipe'áva tekoiterape ambue tapicha mba'éva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekoiterape
Saitonia

***Saitonia*** ha’e peteĩ ñandu jueheguaty juehepehẽ *[[Linyphiidae]]* rehegua, ojejuhúva Hapõ ha Koréape.

## Jueheguakuéra

* *Saitonia kawaguchikonis* Saito & Ono, 2001
* *Saitonia longicephala* (Saito, 1988)
* *Saitonia muscus* (Saito, 1989)
* *Saitonia ojiroensis* (Saito, 1990)
* *Saitonia orientalis* (Oi, 1960)
* *Saitonia pilosus* Seo, 2011

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ñandu
Antonio Vivaldi

**Antonio Vivaldi** (Venésia, 4 jasyapy 1678-Viéna, 28 jasypokõi 1741) ha'e akue peteĩ purahéi apohára, ravel ombopúva, mbo'ehára ha pa'i katóliko Venésia pegua ojapo va'ekue pupoty varróko. Ojehero ichupe *Il prete rosso* ramo («Pa'i pytã»), iñakãpytãgui. Oje'e hese ha'eha peteĩ purahéi varróko apohára tuichaitéva, oikove aja hembiapokue oñemomorã oparupi Európa-pe ha imba'eguasuite Johann Sebastian Bach pupoty apópe. Ikatupyryite omopyendágui pe pupoty apopyrã hérava *[[concierto]]* (oñembopúvo mokõi térã mbohapy tembipu peteĩ *orquesta*-pe), kóva niko pe pupoty apopyrã herakuãvéva hekove aja. Ojapo amo 770 purahéi, umíva apytépe oĩ amove 400 *concierto* mimby, ravel ha heta tembipu ambuévape guarã, ha 46 ópera. Herakuã porãite ojapógui pe *concierto* ravel ha *[[orquesta]]*-pe guarã ojeheróva *[[Irundy arajere]]*.

Heta hembiapokue ojapo pe mitãkuña pupotyhára aty hérava *[[Ospedale della Pietà]]*-pe guarã, mitã tyre'ỹva rekoha. Vivaldi omba'apo upépe pa'i katóliko ramo 18 jas. Herakuã porã avei ohechaukávo hepyitépe hi'operakuéra Venésia, Mantua ha Viéna-pe. Oikuaa rire mburuvichavete Carlos VI Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu peguápe, ova táva Viéna-pe ha opyta oha'ãrõvo mburuvichavete ñepytyvõ. Jepémo, mburuvichavete omano oguahẽ riremi Vivaldi upépe ha Vivaldi avei omano, mboriahu rekópe, peteĩ ary rire.

Ohasa rire amo 200 ary oiko aja hembiapokue herakuã'ỹme, ipupoty rembiapo oñemomorã jey saro'y XX ñepyrũme.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Mbaretepyte

**Mbaretepyte** ha'e peteĩ umi irundy pu'aka ypývagui ñande arapýpe. Ikatu jahecha mbaretepyte oĩvo mokõi mba'e imása oñombojaitýva ha ojogueraháva. Hesakã porãve hag̃ua, ikatu ñaikũmby mbaretepyte ko'ã mbohapy mba'e rupive:

# Pe jahecháva ára ha ára: mbaretepyte niko pe ombojaity mba'ekuéra yvy gotyo.
# Newton rekorãnguéra: mba'éichapa ko mbaretepyte omboguata joa ñande Kuarahy Ypykatu ha yvága mba'e ambuéva.
# Einstein mba'ekuaarã joguerahaviárava ijapýva ha ipavẽva: mba'épa pe mbaretepyte rembiapo ñande arapýpe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'erekokuaa
Oktoberfest

**Oktoberfest** (alemañañe’ẽme: 'jasypa arete') ha’e peteĩ arete ojeguerohorýva jasypápe Múnichipe, Vaviéra tavusu, ary 1810 guive.
[miniaturadeimagen|Peteĩ kuña [Kaguyjúi|kaguyjúire.]]

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Alemaña
Ñemohenda:Arete
Yno'õ Ypoa

**Yno'õ Ypoa** ko yno'õ oĩ tetã Paraguay mbytépe ha kuarahyñesẽ gotyo, ojoajuhápe tetãpehẽ Central ha Paraguari, nda’aréi oiko ichugui *Parque Nacional Lago Ypoa*. 

Ojeipyso 119.000 hectáreas, ha ojehai kuatia rupive ha’eha reserva ha *parque nacional* ary 1992-me.

Oñeğuahẽkuaa upépeve, tape yvy oĩva ha ohasáva Valle Apu’a rupive, ha’éva tenda oĩva Ki'ỹindype. Ko yno’õ rehe ojere yvytymimi, tava Yvyku’igua ha avei ñu ha yno’õ ndatuicháiva, tetãpehẽ Central-ygua. 

Ko yno’õme oĩ tekoha ne’írã ojesa’ỹijóva ha ndojeikuaái. Yvyapasusũ ha yno’õmimi oĩva Ypoa jerére ojehecha *Isla Mocito*, *Ildefonso* ha *Marcelo*. 

Ojeikuaa oikoha hetáichagua guyrakuéra, tujuju, yryvu ruvicha, akã sa'yju ha yryvu akãpytã, tujuju morotĩ, tu'ĩ oñe’ẽva ha tukã. Jeperõ oiko chugui *Parque Nacional*, ne’ĩrã ojeikuaa añetehápe mba’e, mba’épa oĩ ipype.

Ñemohenda:Yno'õ
Ñemohenda:Tetãvore Paraguari
Ñemohenda:Tetãvore Sentral
Aviõ

**Aviõ** térã **pepo'atã** ha'e peteĩ mba'yruveve ipepóva, orekóva peteĩ momyiha ipype. Yvypóra oipuru aviõ oporogueraha hag̃ua, oraha mombyry hag̃ua mba'ekuéra, oñemuhápe térã oñorairõhápe.

## Joajuha

Ñemohenda:Jereraha
Kasõ'ihapy'ao

miniaturadeimagen|225x225px|Kasõ'íhapy'ao
**Kasõ'ihapy'ao** () ha'e peteī ao kuñante oipurúva ojaho'i hag̃ua hetymakuera.

Ñemohenda:Ao
Arandupy Ñepu'ã

**Arandupy Ñepu'ã** térã **Proletário kuéra Arandupy Ñepu'ã Guasu** (Chinañe'ẽme: 無產階級文化大革命) ha'e ára pukukue Chína Tetarã Retã rembiasakuépe ojehecha iñarandupy oñemoambueiteha, omotenonde ko ñepu'ã Mao Zedong, pe omboypýva ha omyakãva upe aty ojokuaikuaáva ohekáva amoño'ỹtekuareko (*partido comunista*) Chínape. Ko ára pukukue oñepyrũ 1966 jave ha opa 1976-me.

Arandupy Ñepu'ã oñepyrũ opa rire pe Jeguata Guasu Tenonderã (aponde'a virurekokuaápe ha avano'õme guarã ojapo ñembyahýi guasu omanohápe 45 sua tapicha). Mao oñeha'ãmba oipe'a hag̃ua umi ''capitalísta'' ha hembiapokue *partido comunista*-gui, pe aty ojokuaikuaáva oisãmbyhýva Chínare. Omosẽ hag̃ua ichupekuéra, oñepyrũ pe Aponde'a ohekáva Tekombo'e ''Socialísta''. Pe tembiapo oñepyrũ 1962 jave ha opa 1965-pe. Upe aja, oñemoambue mbo'ehaokuéra omomba'apo hag̃ua mitãnguéra mba'eapopyhápe ha kokuépe.

Oiko aja Arandupy Ñepu'ã, tetã sãmbyhy ombohasa'asy hetaite tapichápe, oñeimo'ã amo 20 sua omano. Heta umi oho ka'irãime oñembohovake'ỹre, oñeñupã ha oñekondena rei omba'apo jehepyme'ẽ'ỹre térã omano hag̃ua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Chína rembiasakue
Sinan

**Mimar Koca Sinan ibn Abd al-Mannan**, **Sinaneddin Yusuf** térã **Abdulmennan oğlu Sinan**, ojekuaáva **Koca Mi'mâr Sinân Âğâ** ramo, lit., «Sinan Agha el Gran Arquitecto») térã **Mimar Sinan**, he'iséva Tuykiañe'ẽme, «Sinan pe Jogapokuaahára»; (Ağırnas, 1488/1490-Constantinopla, 17 jasypokõi 1588), ha'e akue peteĩ jogapokuaahára otománo, hekove javeguáva Vignola, Palladio, Miguel Ángel ha Juan de Herrera ndive. Ha'e akue pe jogapokuaahára otománo tenondeguáva ha omba'apo umi mburuvichápe Solimã pe Momba'eguasupyre, Selim II ha Murad III.

Omopu'ã ha ojapo amo 300 mba'e jogapopyre ituicháva ha heta ambuéva imichĩva, ha'éva mbo'ehaokuéra techapyrãme. Hemimbo'ekuéra omopu'ã pe Mekíta Hovy táva Estambul-pe ha Mostar Hasaha. Upéicha avei oipytyvõ hikuái oñemopu'ãvo pe Taj Mahal amo Mongólia Mburuvípe.

## Hembiapokue


Ta'ãnga:Edirne 7333 Nevit.JPG|Mekíta Selim pegua 
Ta'ãnga:Mimar Sinan - Mosquée Şehzade Mehmet, Istanbul (02).jpg|Şehzade Mehmet
Ta'ãnga:Sokollu Mehmet Pasha Camii exterior.jpg|Mekíta Sokollu Mehmet Pasha pegua
Ta'ãnga:Süleymaniye Mosque, Istanbul.jpg|Mekíta Solimán pegua



## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Tuykiagua
Andy Warhol

**Andrew Warhola** (Pittsburgh, 6 jasypoapy 1928-Nueva York, 22 jasykõi 1987), ojekuaavéva **Andy Warhol** ramo, ha'e akue peteĩ tembiapoporã apohára ha ñoha'ãngahára Amérika Retãvorekuéra Joaju pegua omboypy ha omotenonde va'ekue pe *[[pop art]]*. Omba'apo herakuã porãite reheve moha'angahára ramo, Warhol ikuaapyre oparupi omba'apóvo adquirió ñembosa'y, ta'angamýi ha ñe'ẽporãhaipyre apópe, herakuãporã ningo oguahẽ ichupe katupyry ñemomarandúpe ndive, upéicha omba'apo avei omoirũvo umi tembiapoporã apohára ha umi iñarandúva, térã umi imba'ehetáva ha umi ñoha'ãngahára. 

Warhol oipuru mba'e opaichagua omoheñói hag̃ua hembiapokue, ha'éva ñemoha'anga ojejapóva jehai rupive, ñembosa'y, ta'ãngakarãi, *fóto*, ñeñopĩ, ta'angamýi ha pupoty. Pe musaróga Andy Warhol, ojejuhúva Pittsburgh-pe, oguereko hembiapokue ojehechauka hag̃ua opa ára. 

Warhol ñe'ẽnga herakuãitéva ha'e: «Tenonderãme opavave herakuãta 15 aravo'i jave». Ko ñe'ẽnga omomarandu mba'éichapa ta'angambyry, *[[Internet]]* ha umi ñemoirũha (ha'éva *[[Facebook]]* térã *[[Instagram]]* techapyrãme) ipu'akaitéta avano'õme ha tapichakuéra apytépe.

Omano guive 1987-pe, hetaite ojehechauka ha oñehesa'ỹijo hembiapokue oparupi, ojehechakuaa ichupe peteĩ umi tembiapoporã apohára ituichavéva sa'ary XX pegua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Frank Lloyd Wright

**Frank Lloyd Wright** (Richland Center, 8 jasypoteĩ 1867 - Phoenix, 9 jasyrundy 1959) ha'e akue peteĩ jogapokuaahára ha haihára Amérika Retãvorekuéra Joaju pegua omoha'anga amove 1000 tembiapo oñemopu'ã hag̃ua, umívagui 532 añónte oñemopu'ãmba. 
Wright omoha'anga ha omopu'ãse óga ojehecha porãva tekohápe, iporãmbaitéva umi mba'e ambuévare ijerére ha tapichakuérare, ko tembiaporape ojehero jogapokuaa tekove rehegua.

Ary 2019 jave, Unesco ohechakuaa poapy Wright rembiapokue "Yvypóra reko rembiejakue" ramo. Ha'éva:
* Musaróga Guggenheim táva New York-pe;
* Unity Temple táva Oak Park (Illinois)-pe;
* Óga Frederick C. Robie Chikágo-pe;
* Óga Taliesin táva Spring Green (Wisconsin)-pe;
* Óga Hollyhock táva Los Ángeles-pe;
* Ytu róga (Fallingwater) táva'i Mill Run-pe (Pensilvania);
* Óga Taliesin West táva Scottsdale (Arizona)-pe;
* Óga peteĩha Herbert ha Katherine Jacobs táva Madison (Wisconsin)-pe.

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Moise

**Moise**, ojeheróva hudío arandupýpe **Moshe Rabbenu** (מֹשֶׁה רַבֵּנוּ, Moise ore mbo'ehára), ha'e pe maranduhára tenondeguavéva Hudío jeroviápe, pe omosãso va'ekue hudiokuéra Ehíto poguýgui ha pe okuaauka va'erã Tupã rérape pe Tembiapoukapy ha, he'iháicha umi rravíno, pe Tekorã ñe'ẽ rupi oje'éva, ãgamive ojehai va'ekue pe Mishna kuatiakuérape. 

Hesu rape oraha ijeroviapýpe ko Moise ñeimo'ã, upéicha ojegueromandu'a ichupe tekojojahára ramo, ha upévare ojehecha ichupe omotenondeháicha Kirito rembiapo. Umi mokõi jeroviapy mbo'épe, Moise niko pe ohai va'ekue Pentatéuko, térã evréo ñe'ẽme *[[Tora]]*, umi 5 aranduka Tupã ñe'ẽngue ryru ñepyrũme, umívape oĩ pe Tembiapoukapy, ojeheróva *Moise Rembiapoukapy*. Islã jeroviapýpe, Moise ha'e peteĩ maranduhára, pe hetavéva ojehecháva Korã arandukápe (136 jey). Upe arandukápe he'i Moise ha'eha pe maranduhára oñembou va'ekue Israel retãyguápe ha ha'e añónte ohendu ijapysaitére Tupãme. Opaite Abraham jeroviapykuérape, ojehecha Moisépe peteĩe maranduhára ha tekojojahára ramo. 

Éxodo-gui oñenohẽ Moise rembiasa ha rembiapo, ko Tupã ñe'ẽngue ryru aranduka omombe'u hekove, hogaguakuéra ha hembieja rehegua. Heñói Ehítope, Amram itúva ha Jocabed isy, umíva niko Levi ñemoñare pegua. Upe aja, pe Faraõ (Ehíto sãmbyhyhára, ndaipóri héra Tupã ñe'ẽnguépe) ojokose Israel retãygua oĩva Ehítope, hetaitégui hikuái, ha omombouka opaite mitãra'y Nílo ysyrýpe, Moise sy omoĩ ichupe peteĩ ajakápe ha upéi omoĩ ysyrýpe, Faraõ rajy ojuhu ichupe ha oñemomba'e hese imemby tee ramo. Ikaria'ývo, ojuka peteĩ Ehíto retãyguápe onupãva peteĩ hudíope ha upévare oho ikañyhápe tave'ỹme. Upépe oikuaa hembirekorã ha omenda hese, oikuaa avei Tupãme amoite en el yvyty Sinai-pe. Tupã ombou ichupe Ehítope ipehẽnguéndi Aarón ojerure hag̃ua Faraõ-me toñemosãso hag̃ua hudiokuérape; Faraõ ndojapói oipotaháicha hikuái ha upévare Tupã omoguahẽ Ehíto retãme umi 10 mba'evai. Upéicha, hudiokuéra ohupyty isãso ha Moise ogueraha ichupekuéra yvy Sinai gotyo. Upépe, oñeme'ẽ ichupe pe Tembiapoukapy, ha ombohasa Israel retãyguápe. Ipahápe, ohasa rire 40 ary yvy ojeiko'ỹhápe, ogueraha Israel retãyguakuéra pe tetãme Tupã oñeme'ẽ va'ekue ichupekuérape, hákatu omano yvyty Névo-pe oike'ỹre upe tetãme.

Hudío jerovia he'i Moise rekove oñepyrũ ary 1391 Kirito mboyve ha opa 1271 Kirito mboyve.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Hudío jerovia
Nacionalismo

***Nacionalismo*** ha'e pe temimo'ã omokyre'ỹva peteĩ tetã añónte rembipota ha omotenonde pe tetã rembireka. Ikatu oike ko temimo'ãme pe sãso jeheka, tetã oĩva ambue tetã poguýpe ikatu oheka *nacionalismo* rupive isãsorã, upévare umi *nacionalista* (ojeheroháicha umíva hemimo'ã oho *nacionalismo* rapépe) oimo'ã iporãvetaha opaite avano'õme guarã oguereko hetã tee. Oike avei *nacionalismo*-pe tapichakuéra ojehechakuaávo hetã tee rehe ha oipytyvõvo hetã rembireka he rembipota, ohayhuitévo hetã rekotee ha omboykemívo pytagua mba'e.

Ñañe'ẽvo tetã rayhuha rehegua jaipuru ko ñe'ẽ *[[patriotismo]]*, oike ko temimo'ãme umi ohayhuitéva hetã ha hetã arandupy.

## Ehecha avei
* *[[Patriotismo]]*

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Apopyvusu oku'éva

**Apopyvusu oku'éva** térã **ypykatu omomba'apóva** ha'e kombutadóra rembiaporape atýra, ha'éva umi mba'e omboguatáva ha ombohapéva peteĩ kombutadóra oiko porã hag̃ua ha  . Apopyvusu oku'éva niko pe omboguatáva *[[software]]* ha *[[hardware]]* peteĩ kombutadórape.

Pe apopyvusu oku'éva kombutadórape guarã ojepuruvéva ha'e Microsoft Windows, oĩva 82,74% opaite kombutadóragui, upe rire oĩ macOS ha'éva Apple Inc. mba'e (13,23%), ha upéi GNU/Linux (1,57%). Pumbyry apopyvusu oku'éva jareko Android ohupytýva amo 70% ary 2017 jave.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'aporekokuaa
Tekokyra

**Tekokyra** térã **kyravai** niko oiko peteĩ tapicha ipohyietereirõ ijyvatekuépe guarã ha nahesãiporãi upévare. Upe he'ise ikyraitere. Ojehechakuaa tekokyra ha'eha peteĩ mba'asy.

Jaikuaa hag̃ua peteĩ tapicha pohyikue ituichaiterei jahecha va'erã mbovýpa pe yvypóra rete mása retakue rechaukaha (*índice de masa corporal*, karaiñe'ẽme), upe ojejapo ñambovóvo peteĩ tapicha pohyikue (*[[kilogramo]]*-pe), ijyvatekue rupive (*[[metro]]*-pe), ha upéi ñamomokõi (oñembohetave ijehegui). Kóva jajapo va'erã umi okakuaáva rehénte, ndojejapói upéicha mitãnguéra rehe.

Yvypóra rete mása retakue rechaukaha ohupytýva 18.5 ha 25 mbytépe ohechauka pe tapicha *oĩ hekópe*. Tapicha orekóva mása retakue ohasáva 25 oje'e ikyraha; ohasáramo 30 oje'e hekokyraha térã ikyraiteha, ha 35 térã hetave oje'e *ikyravaiha* térã *ikyraitereiha*.

Tekokyra niko oñepyrũ ja'úvo hetave *[[caloría]]* jaipurúvagui, mba'e ambuéva ome'ẽ tekokyra ha'e:
* Jakaru vaírõ
* Jarekórõ tajyguery (*hormona*) apañuái
* Ñañeapytu'ũ rasýrõ, techapyrã ñanderekokangýrõ
* Ndajake porãirõ
* Ndajajetepyso porãirõ

Ojekuaáramo jepe tekokyra ha'eha mba'asy peteĩme guaránte, ha'e katu avei apañuái ivaiete tetãygua resãi ñangarekohápe ha opa ára oñembohetave:

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'asy
Claude Lévi-Strauss

**Claude Lévi-Strauss**, heñóikuri ára 28 jasypateĩ ary 1908-pe París-pe, ha'e akue avakuaatyha, arandupykuaaty ñemoaranduhára ha tekochaukahakuaaty ñemoaranduhára Hyãsia pegua, peteĩ tapicha tuichavéva hembiapokuépe, sa ary mokõihame rupi omoinge *enfoque estructuralista* kuaatýpe.

Añetehápe ha’e avakuaaty retepy moñepyrũhára, oñemopyendáva *lingüística homónima* omoheñóiva Saussure ha omoheñóiva *formalismo ruso*.

Ñorairõ Guasu Mokõiha aja, hudío rupi oñemosẽ chupe pe tetãgui ha oho Nueva York-pe ary 1941-pe okañy hag̃ua Hyãsiagui, pe nási poguýpe. Upépe, oikuaa umi tapicha tuichavéva kuaatýpe upe aja, ha'eháicha *fonólogo* Rrúsia pegua Roman Jakobson, hendive omoñepyrũ umi *principio* ojeheróva "*antropología estructuralista*".

Péicha, sa ary XX mbytépe, omoheñói tembiaporape imba’éva: *antropología estructuralista*. Ko tembiapo rupive, Lévi-Strauss omoambue pypuku umi mbo'epy *etnología* ha avakuaaty rehegua oiporúvo hesekuéra umi *principio holístico* oúva ñe'ẽkuaaty, *fonología*, papapykuaa ha ciencias naturales-gui.

Ojehechávo hembiapo pohýi, antropología ryepýpe ha okaháre, ha’e peteĩva umi tapicha arandu oñemomba’eguasuvéva sa ary XX-pe.

Ñemohenda:Tekove Hyãsiagua
Pindoráma ra'angamýi Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe

**Pindoráma ra'angamýi Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe**, oĩhápe opa umi ta'angamýi ojejapo Pindoráma retãme ha oike Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe, ku oiporavóva ta'angamýi porãvéva ndojejapóiva Tetãvore Joapykuérape ha iñe'ẽ oipuruvéva ndaha'éi ingleñe'ẽ. Pindoráma ra'angamýi peteĩha oho ko jeporavópe niko *[[A Morte Comanda o Cangaço]]*, ary 1960-pe.

Ko'ápe ojehecha tysýi oĩhápe opa umi ta'angamýi ojejapo Pindoráma retãme ha oike Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe:

## Mandu'apy
Demetrio Ortíz

**Demetrio Ortíz Vargas** (22 jasypakõi ary 1916 - 18 jasypoapy ary 1975) ha'e akue peteĩ puraheihára Paraguaigua.

Demetrio Ortíz Vargas heñóikuri táva Pirivevúi, Tetãpehẽ Cordillera, Paraguay Retãme; ára 22 jasypakõi ary 1916-pe. Itúva herava’ekue Juan Anacleto Ortíz ha isýkatu hérakuri María Blásida Vargas Benítez. Mbohapy ára heñói rire itúva ha isy ovákuri Paraguaýpe ha upe rire opoi ojuehegui. Upérõ Demetrio ha isy ohókuri oiko Formosa, Argentina-pe ha upépe avei oñemoarandu’ypýkuri. Omanóvo itúva, Demetrio oujeýkuri Paraguaýpe, ojapohaguépe opa mba’e, sapatumopotĩha, sapatumyatyrõha, hetave mba’e apytépe.

Oñemombe’u ha’e ohohájepi peteĩ karai herajoapýva Servín rendápe oikóva hóga ykére. Upéi ndaje ojuhúkuri peteĩ mbaraka, omyatyrõva’ekue ha orekóva hembipurúrõ mba’epu apópe.

Demetrio Ortíz oñepyrũkuri hekove mba’epúpe ary 1937-pe oikévo aty *Aficionados de General Santos*-pe, ombopuhápe mbaraka, ha avei opuraheihaguépe. Ary 1938-pe Zoilo F. Canteros ndive oike mba’epu’aty Okára Potýpe. Ary 1939-pe mokõivéva oike hikuái mba’epu’aty Mandu’a Rorýpe ha’éva Santiago Cortesi ha José L. Melgarejo mba’e. Ary 1943-pe oikékuri *Trio Asunceno*-pe Ignacio Melgarejo ha Digno García ndive, hendivekuéra ohókuri Brasil-pe ary 1946 peve.

Ojevýkuri Paraguaýpe omanohaguépe chugui isy ára 10 jasypa ary 1946-pe. Ichupe g̃uarã ojapókuri ary 1943-pe hembiapo herakuãitéva hérava *Mis noches sin ti*. Ary 1947-pe oikékuri Mbo’ehára Herminio Giménez mba’epu’atýpe ha hendive og̃uahẽkuri Buenos Aires, Argentina-pe ha upépe oikékuri Félix Pérez Cardozo mba’epu’atýpe. Ary 1946-pe, oĩrõguare Córdoba, Argentina-pe ojapókuri ipumbasy porãitéva *Recuerdos de Ypakarai*. Demetrio Orltíz omendákuri Élida Maidana Valdez rehe ha iñemoñare peteĩmi héra María Esperanza Ortíz Maidana.

Ary 1956-pe ojehechaukákuri Buenos Aires, Argentina-pe hembiapo ñoha’ãnga rehegua *Anivéna Karaikuéra*. Umi hembiapokue ojekuaavéva apytépe oĩ ko’ãva: *Recuerdos de Ypakarai, Mis noches sin ti, Qué será de ti, Yo te quiero mucho, Techaga’u o Añoro, Te extraño, Tus lágrimas, Esperanza mía, Ahechava’ekue, Rohechajeývo* ha *Mitãkuña juky*.

Demetrio Ortíz omanókuri Buenos Aires, Argentina-pe, ára 18 jasypoapy ary 1975-pe.

## Joju
* DRA MARÍA ESPERANZA ORTÍZ
* RECUERDOS DE YPAKARAI - CENTRO EDUCATIVO LA ESPERANZA
* MIS NOCHES SIN TI – OSCA

## Mandu'apy
* DEMETRIO ORTÍZ. Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Puraheihára Paraguaigua
Pedro Encina Ramos

**Pedro Encina Ramos** (20 jasypa, 1924 - 22 jasypakõi, 2003) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Paraguáigua.

Pedro Encina Ramos heñoi'akue táva Villarrikape, Tetãpehẽ Guaira, Paraguay Retãme; ára 20 jasypa 1924-pe. Itúva herava'ekue Juan Antonio Encina ha isýkatu María Juana Ramos de Encina. Itávape oikeñepyrũkuri mitãmbo'ehaópe. Ary 1935-pe ova'akue Paraguaýpe, oikohaguépe itio Cirilo Encina ndive. Omohu'ãkuri iñemoarandu mitãmbo'ehao "José Berges"-pe ha upeí oñemoarandúkuri Mbo’ehao *Monseñor Lasagna*-pe. Iñe'ẽpoty ypykue ojapova'ekue imbo'ehára Pastora Lezcano Molinas reraitépe.

Imitãrusúpe, Pedro Encina Ramos, oikuaaukámakuri iñe’ẽpoty ko’ã kuatiahaipyrépe: “Okára Potykuemi”, “Ysapy” ha “Yvoty Rope”. Ary 1942-pe onohẽkuri araresáre iñaranduka “Yvoty Ñu”, Narciso R. Colmán ñe’ënondegua reheve. Ary 1946-pe onohẽ kuatiahaipyre “Ko’ẽju Rory”. Ha’éniko oĩkuri Guarani Ñe'ẽpapára Aty (ADEG) ha Paraguay Mba'epuhaihára Aty (APA) moheñoihára apytépe. Ary 1969-pe onohẽkuri iñaranduka mokõiha “Vientos al Alba” ha ary 1980-pe, Pa’iruvicha Rubén Darío Cespedes (Tatajyva) ndive, onohẽ araresáre “Las cien mejores poesías en Guarani”.

Pedro Encina Ramos rembiapoita apytépe oĩ ko’ãva omyasãiva'ekue “Okára Potykuemí”-me: "Mandu'a kyse", Ñandejára remimbou yvy ári", "Juayhu porã", "Ko'ẽju rory” ha "Tetã rayhu".

Pedro Encina Ramos omendákuri Lina Calixta rehe ha hendive oguerekókuri itajýra peteĩmi hérava Selva, Encina Ramos omanókuri táva Paraguaý, Paraguay Retãme, ára 22 jasypakõi ary 2003-pe, orekórõguare 79 ary.

## Joaju
*HA AVAÑE’Ẽ - NICOLÁS ARRÚA

## Mandu'a
*PEDRO ENCINA RAMOS. Ohai: David Galeano Olivera.

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Paraguáigua
Crispiniano Martínez González

**  Crispiniano Martínez González** (25 jasypa, 1914 - 21 jasypokõi, 1977) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára ha ñoha’ãngára Paraguaigua.

Crispiniano Martínez González heñóikuri táva Luque-pe, ára 25 jasypa ary 1914-pe. Ha’éniko ñe’ẽpapára guasu ñane ñe’ẽ Guaraníme ha heta iñe’ẽpotýgui ojejapojepe purahéi noporãmbajepéva. Avei oiko ñoha’ãngahárarõ ha upeichahápe oĩjepe Zoilo F. Cantero ha Julio Correa ñoha’ãnga atýpe.

Oĩkuri Guarani Ñe’ẽpapára Aty (ADEG) moheñoihára apytépe ha avei omotenondékuri ADEG ñe’ẽ’asãi Paraguay Retã Puhoépe. Ha’éniko kuimba’e katupyry, oñe’ẽva peteĩ Guarani potĩ ha iporãva.

Crispiniano Martínez González ohaíkuri hetaiterei ñe’ẽpoty, umíva apytépe, ko’ãva: “Ñanemitãrõguare”, “Ndaipóri sýicha ĝuarã” y “Santo Tomás ára”.

Crispiniano Martínez González omanókuri táva Paraguaýpe, ára 21 jasypokõi ary 1977-pe.

## Joaju
*ÑANEMITÃRÕGUARE

## Mandu'a
*  CRISPINIANO MARTÍNEZ GONZÁLEZ. Ohai: David Galeano Olivera.

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Paraguáigua
Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Paraguaigua
Marco Polo

**Marco Polo** (Venésia, 20 jasyporundy 1254 - 8 térã 9 jasyteĩ 1324) ha'e akue peteĩ ñemuhára Itália pegua, herakuãitéva ohaihague ohórõguare Kuarahyresẽ Ásia gotyo, iñaranduka rupive hérava *[[Il Milione]]*, oikuaaukávo opa Európa Ára Mbytegua pegua rupive mba'éichapa umi tetã Mbyte Ásia pegua ha Chína.

Oñemombe'u Marco Polo heñoihague táva Venésia-pe ha upépe oñepyrũ omba'apo ñemuhára ramo, upe aja itúva Niccolò Polo ha itío Maffeo Polo oviaha Ásia rupive, upépe oikuaa hikuái Kublai Kan. Ary 1269-pe oho jey hikuái Venésia-pe ha oraha hendivekuéra Marco Polo, oñemu hag̃ua Ásia-pe, upépe oho hikuái Ayméña, Péysia ha Ahyganitã ngotyo, ohóvo pe Aopo'i Rape, oguahẽ meve Mongólia ha Chína-pe. Ñemombe'u he'i Marco Polo omba'apohague 23 ary aja Kublai Kan-pe guarã, Mongólia ha Chína mburuvichavete, ha oho jey Venésia-pe 1295 aja.

Upekuévo Venésia oñorairõ Hénova rehe. Marco ho'a umi Hénova tavaygua poguýpe ha oho ka'irãime. Upépe oikuaa pe haihára Rustichello de Pisa-pe, ha omombe'u ichupe ohórõguare Ásia-pe ha omba'apórõguare Mongólia-pe.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Soroátoro jerovia

**Soroátoro jerovia** térã ***zoroastrismo*** ha'e peteĩ jeroviapy Péysia pegua, héra ou pe omoheñói va'ekue ko jerovia, Soroátoro (ikatu ojeheróva Zoroastro térã Zaratustra), oiko va'ekue amo 1000 ary Kirito mboyve aja. Ko jeroviapy ombo'e oĩha peteĩ Tupã añónte ñamomba'eguasu va'erã, ha'éva Ahura Mazda, pe ojapóva opamba'e.

Soroátoro jerovia ombo'e Ahura Mazda omoheñói hague umi *espíritu* porã (*Spenta Mainyu*), ha Angra Mainyu umi aña. Upéicha ojeguerovia tapichakuéra isãso oiporavo hag̃ua iporãva ha ivaíva, jaiporavóramo iporãva jaikóta vy'ápe, ha jaiporavóramo ivaíva ñandegueraha vaíta vy'a'ỹme.

Ko'ãga, oĩ amo 2,6 sua tapicha Soroátoro jeroviápe ko yvy ape ári. Hetave ijapytepekuéra oiko Irã, Pakitã térã Índia-pe. Heta oiko avei ko'ãga Amérika Retãvorekuéra Joajúpe.

Ikuatiañe'ẽ karai ojehero *[[Avesta]]* ha ijeroviapy róga ojehero *Tupão Tata*.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Jerovia
Mba'asyryrýi

**Mba'asyryrýi** térã ***epilepsia*** ha'e peteĩ mba'asy ipukúva oikóva apytu'ũme, pe hasýva ijatakeparei ha oryryivai (ndojokovéima hete). Ne'ĩra ojekuaa porã mba'érepa oiko ko mba'asyryrýi, ikatu ou hasýgui térã oñehungágui pe apytu'ũ, térã pe hasýva ypykue ohasa'asy avei mba'asyryrýigui (ikatúva oñembohasa tuvakuéragui ha sykuéragui umi mitãme), hákatu py'ỹinte ndojekuaái moõguipa ou ko mba'asy. Amo 1% umi tapicha ko yvy tuichakuére (65 sua) oreko mba'asyryrýi ha ojehechave ohóvo tapichakuéra itujavévo.

Heta umi omano va'ekue ijatakepareígui ha heta avei umi oñehunga. Ojejoko hag̃ua ko mba'asy, ikatu oñeme'ẽ pe hasývape pohã ojokóva atáke.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'asy
Tres de Mayo (Paraguái)

**Tres de Mayo** () ha'e peteĩ táva ha távare Paraguaygua ĩova tetãvore Ka'asapa ñembype. yma kóva ha'e akue Juty yvy, niko 2012-pe oiko chugui peteĩ távare. Oguereko 20.961 ava 2023-pe ha ijyvy tuichakue ha'e 743,25 km².

## Jejapo
19 jasyrundy ary 2012-pe, Juty yvygui ojejapo Tres de Mayo peteĩ távare pyahuva reg̃uara.

## Ava
Tres de Mayo ary 2023-pe oguereko 20.961 ava.

## Ehecha avei

* Juty
* Táva Ka'asapa
* Tetãvore Ka'asapa
* Paraguái

## Mandu'apy
Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Ka'asapa
Typycha

miniaturadeimagen|230px|Typycha
**Typycha** (karaiñe'ẽme: *escoba*) haꞌe peteĩ tembiporu ojeipurúva otypei hag̃ua, ijejapopyre yvyrágui ha typycha kaꞌavógui. Ojeipuru ojeitypeívo yvy ha ojeipe'ávo yvyku'i.

Ñemohenda:Tembiporu
Clementino Ocampos

**Clementino Ocampos Melgarejo** (14 jasypateĩ 1913 - 4 jasyteĩ 2001) ha'e akue peteĩ ao’apohára, ñe’ẽpapára, mba’epuhára ha ñe’e’asahárarõ Paraguaigua.

Clementino Ocampos Melgarejo niko heñóikuri Táva San Lorenzo, Paraguay Retãme; ára 14 jasypateĩ ary 1913-pe. Itúva herava’ekue Justiniano Ocampos ha isýkatu Telésfora Melgarejo. Clementino oikékuri Mbo’ehao *España*-pe, San Lorenzo-gua ha orekórõ 19 ary oho ha oñorairõva’ekue Cháko Ñorairõme. Oĩkuri upe ñorairõme oñepyrũ guive opa peve. Ha’éniko ao’apohára, ñe’ẽpapára ha mba’epuhára, oñe’ẽkuaáva guarani ha castellano-pe.

Omba’apókuri avei *Embajada de [[Estados Unidos]]*-pe ñe’e’asahárarõ 15 ary rasami. Upéicha avei, omba’apókuri Karurenda herakuãitéva “La Curva”-pe. Clementino omendákuri Aurora Cardozo rehe ha oreko hikuái 5 ñemoñare (mbohapy kuña ha mokõi kuimba’e).

Clementino Ocampos Melgarejo ohaíkuri mombe’u ha mombe’upy. Hembiapokue apytépe jajuhukuaa: *6 de enero, Kuña guápa, Paloma saite, Martinita Aurelia, Presente feliz* ha *Mi Alteñita*. Heta hembiapokue oñemyasãikuri ko’ãvape: *Okára potykuemi, Ysyry, Eirete ñu, Ysyry* ha *Ko’ẽju rory*. Hembiapo peteĩha oñemyasãikuri *Okára potykuemíme* ary 1936-pe. Onohẽkuri araresáre iñaranduka “Pyhare Memby” omboguapyhaguépe opaite hembiapokue. Avei omotenondékuri heta ñe’ẽ’asãi, umíva apytépe, “Fiesta Folklórica Campesina”, ZP7 ha ZPA7, Puhoe Guarani rupive.

Ary 1997-pe San Lorenzo Tavao oikuaaukákuri Clementino Ocampos ha’eha “Tavaygua Poravopyre”. Ha’e omanókuri ára 4 jasyteĩ ary 2001-pe, táva Paraguay, Paraguay Retãme.

## Mandu'a
*CLEMENTINO OCAMPOS. Ohai: David Galeano Olivera.

## Joaju
*Ver 6 DE ENERO
*Ver KUÑA GUÁPA

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Paraguáigua
Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Paraguaigua
Kurupíra

miniaturadeimagen**Kurupíra** ha'e peteĩ mitã'i oikóva Paranaguasúpe, upevá iñakãrague pytã tatatĩcha, ko mombe'ugua'u Pindoráma mba'e, ojekuaa porãiterei Paraguái-pe, Uruguái ha Arahentína-pe, upevá mombe'ugua'u tupi.

## Mombe'ugua'u
Kurupíra ha'e peteĩ mitã'i oikóva Paranaguasúpe, upépe oñangareko umi mymbakuérare ha ka'aguy umi yvypóra ani haguã ojuka mymbakuéra, ha avei ani oity yvyramáta ndoiporúiramo hikuái pe yvyra, omokañy umi yvypóra hape ani oseiti pe ka'aguýgui.

## Ehecha avei
*Kurupí
*Luisõ
*Mbói tata
*Yvyra
*Paranaguasu
*Pindoráma

Ñemohenda:Mombe'ugua'ukuéra Pindorámagua
Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Mbói tata

[miniaturadeimagen|Mbói tata oahoga peteĩ kuimba'e-pe [Amasónia-pe.]]
**Mbói tata** ha'e peteĩ mymba hechapyrãva ha'éva umi tribu Tupi-Guarani mombe'ugua'u oikóva Amasóna, Pindoráma retãygua mombe'upy apytépe, ojekuaáva avei Paraguái, Uruguái ha Arahentína-pe. Ko mymba ha'e peteĩ mbói tata tuichaitereíva oityvyróva oimeraẽva ojapovaíva ka'aguy ha mymbakuéra Amasónia-pe.

## Mombe'ugua'u
He'i la mombe'uguau, ka'aguype Amasóna-pe oiko akue. Ko'a kuri ha'e peteĩ mboi iporã akue

La mymbakuera oiko akue ko'ape ndo'i katu'i ohecha pytũmbype ha mboi tata-mí la katu'akue ohecha pytũmbype, ha'e oaprovecha ha oho ho'u tesa ha hetaiterei ho'u upevare omano ha oiko chugui *Mboi Tatá.* Iñakã ha hete hendy tatape.

uperire Mboi Tatá opytá oñatende la mymba ha la ka'aguykuera amasóna-pe, Umi casadorkuerape ha'e omboka'i chupekuera ha oñembohypa chupekuera.
## Joguaha
Mboi tata ojogua mboi-pe tatamemete la ha hete tuichakue hendy.

Ñemohenda:Mombe'ugua'ukuéra Pindorámagua
Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Pelé

**Edson Arantes do Nascimento**, ojekuaavéva ***Pelé***-pe ha ojeheróva ***Rei*** (poytugañe'ẽme *Mburuvicha guasu*) (23 jasypa, 1940 - 29 jasypakõi, 2022) ha'e akue peteĩ vakapipopo oha’ãva Pindoramagua.

Edson Arantes do Nascimiento heñóikuri ára 23 jasypa ary 1940-pe, táva Mbohapy Korasõ, tetãvore Minas Geráis, Pindorama retãme. Itúva herava’ekue João Ramos do Nascimento ha isýkatu María Celeste Arantes.

Imitãme Edson, upérõ ojeheróva Dico, omoheñóikuri iñangirũmimi ndive peteĩ manga (vakapipopo) atyha herava’ekue *Ameriquinha*; upéi ohasa oha’ã mitãrusu apytépe Atyha *Baquinho* ha *Bauru* Atyhápe, oĩva táva Bauru-pe, upépe oisãmbyhýkuri chupe Waldemar de Brito, ha’éngo ohechakuaavo Edson ikatupyryha, oñemoñe’ẽ isýpe ha he’i chupe ohepyme’ẽ hag̃ua hóga ha ova hag̃ua Santos-pe. Upéramo Edson omba’apova’ekue peteĩ ñemuháme ojejapohápe sapatu. Ñepyrũrãme Edson mangajokohava’ekue. Ha’e oguerohorými peteĩ mangajokohápe, hérava Bilé, oha’ãva’ekue itúva ndive. Edson-ngo ndaikatúikuri ombohyapu porã ha he’irãngue Bilé osẽmi chupe Pelé. Upe guive iñangirũmimi ohero chupe Pelé.

Ary 1956-pe, Edson oikékuri Atyha Santos-pe ha’éva ikorasõ sã. Ára 7 jasyporundy ary 1956-pe, orekórõguare 16 ary, oha’ã’ypýkuri aty peteĩhame ombohovakévo *[[Corinthians]]*-pe ha omoingehaguépe peteĩ gol. Santos-pe oha’ãkuri 1974 peve ha oñoñákuri 1091 jey. Ary 1974-pe ohókuri oha’ã *Cosmos Nueva York*-guápe. Jasypa ary 1977-pe ojapókuri imangara’ã paha. Oñepyrũha guive oñoñákuri 1283 jey. Brasil Atyhápe oha’ãkuri irundy yvoragua ñeha’ãru’ã: 1958, 1962, 1966 ha 1970-pe. Pelé niko ko’ag̃aite peve, ha’eñomi, pe mangara’ãha ipopa’ãva’ekue mbohapy mangara’ã yvoragua kópare.

elé omendákuri ñepyrũrãme Rosemeri dos Reis Chobi rehe (1966-1981), upéi omendákuri Xuxa-re (1981-1986), Assinia Nascimiento-re (1994-2009) ha Marcia Aoki rehe (2016-2022). Orekókuri 7 ñemoñare ogueraháva herajoapy. 

Edson Arantes do Nascimento, Pelé, omanókuri São Paulo, Brasil-pe; ára 29 jasypakõi ary 2022-pe, orekórõguare 82 ary cáncer rupive.

## Mandu'a
*PELÉ, GUARANÍME. Ohai: David Galeano Olivera.

Ñemohenda:Tekove Pindoramagua
2023

**2023** ha'e ko ary, oñepyrũ arapoteĩme, upe arapapaha Gyregório pegua ojepapávo.

## Ñemandu'arã ko arýpe

## Joaju

----

...2022-2023-2024...
Pedro II Pindoráma pegua

**Pedro II Pindorámagua** ( Río de Janeiro, 2 jasyrundy ary 1825 - Parĩ, 5 jasyrundy ary 1891 ), oñembohérava "El Magnínimo", ha'e akue mokõiha ha ipahaitéva Mburuvicha guasu Pindoráma Mburuvi-pe, oisãmbyhývo tetãme 58 ary pukukue, ha’e Mburuvicha guasu Pedro I Pindoráma pegua ra'y ha Mburuvichavete Rembireko María Leopoldina Áuteria pegua memby imitãvéva.

Ohasa va'erã hetave hi'ára oñemoarandúvo oñembosako'i oisãmbyhyrã, sa'imi hi'ára vy'arã ha iñangirũnguéra. Umi mba'e pokarẽ ohasáva mburuvicha rógape ha ñorairõ tetã rekuáipe ko ára pukukuépe tuicha omohenda hekove. Mburuvicha guasu Dom Pedro II-gui oiko peteĩ kuimba’e oguerekóva temiandu mbarete omba'apóvo hetãme guarã ha itavayguakuéra rehe. Ambue hendáicha katu ombopochyve ichupe pe hembiapo mburuvicha guasu ramo.   Heñóikuri Mburuvichavete Róga São Cristóvão -pe, táva Río de Janeiro-pe . Itúva oheja sapy’a hetã rekuái ha oho Poytuga-pe ojapo Pedro-gui mburuvicha guasu orekórõ guare 5 ary. Oĩ aja hetã ipoguýpe, heta ñorairõ ohasa, techapyrãme upe Ñorairõ Paraguaigua (ojoajúrõguare Pindoráma, Uruguái ha Arahentína oñorairõvo Paraguái ndive).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Pindoramagua
Tetãvorekuera Joaju Ysyry Plata pegua

**Retãvorekuéra Joaju Ysyry Plata pegua** ha'e akue peteĩ tetã omoherakuãva ijehe isãsoha Epáña Mburuvi-gui ary 1810-pe, ha katu oñemosãsoite ary 1816-me. Kóva kuri ha’eva’ekue Río de la Plata Virreirenda-gua rendaguépe. Avei, he'iháicha Tetã Arahentína Léi Guasu, peteĩva umi héra ikatu ojepuru oñembohéra hag̃ua Tetã Arahentína. Ko tetãvore isãso ñemombe'úpe ojeporu héra **Tetãvorekuéra Joaju Ñembyamérikape.** 

Ko tetã  oisãmbyhy ha oñemoherakuã ijeheguiete 25 jasypokõi 1810 jave, omoheñóivo peteĩha húnta oporojokuáiva Vuenosáire-pe. Oikóvo Hyãsia Napoleón mba'éva ondyry Epáña rehe, peteĩ amandaje omosẽ pe virréi Baltasar Hidalgo Cisneros ha omyengovia ichupe pe húnta oporojokuáivaguare. Umi mburuvicha pyahu he'i oisãmbyhyha Fernando VII rérape . Kóva ojekuaa "*Fernando VII Rova ra'anga*" ramo, ivorekue oikomi ary 1816 meve, ary ko Tetã oñemoherakuã ijehegui *"mburuvicha guasu Fernando VII, imyengoviahára ha itavaguasu"*.

Jepémo ko tetã rekuái he'i ijyvy apekue virréi retã tuichakue javeve, umi Ysyry la Plata Retãvorekuéra Joaju araka'eve noisãmbyhypái pe virréi retã yma guare, omohu'ãva oñemboja'o heta tetãme: araka'eve ndaikatúi oñemomba'e tetãvore Paraguáire, jepénte oĩ ñorairõ oñemondóva hese. Osẽ ipoguýpe umi tetãvore Peru Yvategua ñorairõ isãso aja, oiko rire ñorairõ Huaqui (1811) ha Sipe Sipe (1815). Ñorairõ Poytuga-Pindoráma ndive ha José Artigas ndive oipe'a ipoguýgui pe Tetãvore Kuarahyresẽygua, oñembohéra Tetãvore Sisplatina. Ko'ã mbohapy yvy apekuégui oiko tetã: ary 1811 Tetã Paraguáí ko'ágãgua oñemosãsõ, jasykõi 1825 kongreso-pe ome'ẽ independencia umi Tetãvore Yvate Peru, omoheñóiva Volívia ko'ágã ha, ñorairõ Pindoráma 1825 guive 1828 peve,  Vanda Oriental oñembosako'i ko'ãga Tetã Uruguái.

Umi tetãvore oĩva gueteri ko tetãme oñemboherajey Arahentína ramo pe Léi guasu 1826 megua.

## Virureko
Tetãvorekuera Joaju Ysyry Plata pegua virureko oñemopyenda kuri ñemurenda Tavetã Joaju ndive. Isãso rire tetãvorekuera oñorairõ katu haguã ojeikuaa mávapa okontrolata pe virureko. Vuenosáire oipota kuri pe kontrol, ha umi tetãvore hy'epypegua oipota hikuái sãso virureko-pe, pe aduana añoite oĩva tetãme haʼe vaʼekue Vuenosáire. yvate gotyo oñeñoty takuare'ẽ ha ogapy rembiporu, mesopotamia-pe oñeñoty ka'a; viñas Cujo-pe. tetã ingreso fiskalkuera ha'e $2.596.000, pevá ojapó Vuenosáire-pe pe tetãvore irrikovevá tetãme.

## Ehecha avei
*Pindoráma
*Arahentína
*Tetãvore Sisplatina
*Paraguái
*Uruguái
*Volívia
*Chíle
*Pindoráma Mburuvi

## Mandu'apy


Ñemohenda:Ñemby Amérika
José Gaspar Rodríguez de Francia

**José Gaspar Rodríguez de Francia** (Paraguay, 6 jasyteĩ 1766 - Paraguay, 20 jasyporundy 1840) ojekuaa avei ichupe ***Doctor Francia*** ramo ha umi Paraguái retãygua upe árape **[[Che, Karai Guasu|Karai Guasu]]** ramo (*Gran Señor,* karaiñe'ẽme), ojegueromandu'a ichupe pe omyakãvéva ha omotenondéva Paraguái isãso umi Río de la Plata Retãvore Joajukuéra, Poytuga Mburuvi ha Epáña Mburuvi pegua.

## Ára Ñepu'ã mboyve

Ary 1750 aja, orekóvo pateĩ ary, Hoseph Engracia García Rodrigues de França oguahẽ Paraguaype peteĩ aty colonos

-kuéra oúva Marianagui, sãmbyhyhára tetãvore pegua ohenóivo chupekuéra sãmbyhyhára oñoty, oñemityva ha omoĩ haguã apopyrãhaguasu tabaco regua. Paraguáipe.

Ary 1762-pe, omenda María Hosefa Fabiana Velasco ha Yegros ndive oñeheñóiva'ekue Paraguaype Sãmbyhy Paraguáigua, sãmbyhyhára kue ha capitán general tetãvore pegua Fulgencio Yegros ha Ledesma. Ko menda oguereko po memby, umíva apytégui pe ita’ýra mbohapyha ha peteĩha kuimba'e ha’e Hosé Gaspar Rodríguez Hyãsia pegua, ombohérava Hosé réra itúva ha Gaspar oheñói haguere Mbohapy Mburuvichavete Árape.  

### Ñemoarandu
Upépe oike umi filósofo ha enciclopedista Hyãsiagua moñe’ẽrã oñembotovévape.

### Candidato diputado tetãvorepe Junta Suprema Sentral renondépe
Jasyteĩ ary 1809 jave, Junta Suprema Central odetermina umi consejo, oimehápe umi amérikagua, oiporavova'erã peteĩ diputado representante ramo dicho órgano mboyve.

Ñemohenda:Mburuvicha Paraguaigua
Ryguasu ginéa

**Ryguasu ginéa** (***Numida meleagris***) (**Gallina de guinea [[Karaiñe'ẽ]]-pe**) ha'e peteĩ guyra juehegua oúva Áfrika-gui, ko'ágã katu ojejuhu oparupi Antillas-pe, Itália ha Hyãsia-pe, ha Amérika Latína retãnguérape, ha'eháicha Kolómbia térã Kóta Rríka techapyrãme.

## Techaukaha
Ipuku 50 cm peve, itĩ ipukumíva, imbarete. Iñakã nandi ha hague'ỹ, ojehecha pire isa'y morotĩva ha hovýva, mokõi ijykére  oguereko pire ro'omi ipytã'yjúva osẽva iñakãguo. Hete haguepa hũngy ha hũ, apu'a michĩ ha morotĩ oparupi, umi kuimba'e ha kuña ojoguaiterei ha hasy jaikuaa haguã mba'épa kuña ha mba'épa kuimba'e. Ryguasu ginéa oikove mokoĩ ary guive pakoĩ ary peve.

## Relación kuimba’e ndive
Ko guyra Ryguasu ginéa (*Numida meleagris*) ojedomestica ha ojenohe pe oiko ha'i ha Ojegueraha chupekuéra oikohágui ha oñemoĩ ambue peteĩ hendápe ha’eháicha Hyãsia ñemby gotyo, Ásia ñemby gotyo ha Amérika-pe.
## Taxonomía

## Ehecha avei
*Ryguasu
*Guyra
Ñemohenda:Guyra
1825

**1825** ary ha'e peteĩ ary siglo XIX pegua

## Oiko'akue

### Jasyteĩ
7 jasypoapy: Chíle-pe ojegueromandu'a Parlamento Tapihue loncos mapuches ha blancos (representantes de la república) apytépe.

### Jasyapy
2 jasypoapy: Yvyryrýi magnitud 7,0 omboryrýi tavaguasu Blida Arhélia-pe, omanóva haimete 6.000 tapicha.

## Omano'akue
Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
Fortín Nanawa

**Fortín Nanawa** ha'e akue peteĩ fortín Paraguái-pe Chákope. ápe oiko mokõi ñorairõ Cháko Ñorairõme-pe  (1932-1935).
## Ñorairõ
*Fortín Nanawa*-pe Volívia ndaipu'akái pe ha omano 4.000 ñorairõhára, ha Paraguái pegua omano 108.

Oiko jeývo ñorairõ ko *fortín*-pe katu Volívia pegua omano 6.000 ñorairõhára, ha Paraguái pegua 636.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Paraguái
Nicki Minaj

**Nicki Minaj** (heñói hague réra: **Onika Tanya Maraj**) ha'e peteĩ rapera Trinidad-gua. Ha’e peteĩva umi rapero osẽ porãvéva opa ára.
Oguereko mbohapy album-kuéra: ***Pink Friday*** (2010) ***Pink Friday: Roman Reloaded*** (2012) ***Pink Friday:Roman Reloaded — The Re-Up*** (2012) ***The Pinkprint*** (2014) ha ***Queen*** (2018).

## Mandu’apy

## Okapegua

Ñemohenda:Puraheihára
John Locke

**John Locke** (Wrington, Somerset, 29 jasypoapy 1632-Essex, 28 jasypa 1704) ha'e akue peteĩ pohãnohára ha oñemoarandúva arandupykuaatýre Ingyatérra pegua, herakuãitéva peteĩ omotenondéva  pe *[[empirismo]]* ramo ha pe omoheñóiva pe *[[liberalismo]]* ramo. Hembiapokue mba'eguasuite Voltaire ha Rousseau rembiapokuépe guarã, karai arandu Ára Mba'ekuaáva pegua. Ikatu jahecha hembiapokue rembieja oñeñe'ẽhápe tavakuairetã ha *[[liberalismo]]* rehegua upe kuatiápe oĩva Amérika Retãvorekuéra Joaju Sãso ha upe oĩva Yvypóra Tekoiterape ary 1689 pegua.

Locke rembiapokue heta oñe'ẽ yvypóra rekotee ha rekove rehegua. Locke oimo'ã ñande ñanereñóiha jajepy'amongeta'ỹre, ha ñañemoarandúnte umi mba'e jahasáva ha oikóva ñandéve.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Ingyaterragua
Ñandukavaju guarani

Pe **Ñandukavaju guarani** (***Grammostola grossa***) ha'e peteĩ ñandukavaju, opaite umi ñandu jueheguáicha oĩva Grammostola juehegua atýpe, oiko Ñembyamérikape. Ojejuhu Brasil, Paraguái, Uruguái ha Argentina-pe. Ko ñandu juehegua oñemombe'u'ypy ary 1871-pe, karai Áuteria pegua Anton Ausserer rupive, ha katu oñembohéra ñandukavaju guarani amo sa'ary XXI javénte, karai Nils Seethaler rupive. Ko téra oñeme’ẽkuri ko ñandúpe hetaiterei rupi oĩha guaranikuéra rekohápe, iñemitỹ ha yvyra ñekytĩ ombohetave ko ñandu.

## Mba’ekuaarã
Hete pukukue ikatu ohupyty 8 cm peve, ha'e peteĩva umi ñandukavaju tuichavéva apytépe. Hete sa’y hũ ha hague marrõ. Opaite *Grammostola* ñemoñaréicha, hague ipy'ápe ojopíva, upévare ha'e umi ojeheróva "ñandu ombokapúva" mba'e, ikatúva oñorairõ hague ojopíva rupive. Oje'e kuña oikoveha 25 ary peve. 

## Heko
Grammostola grossa ha'e peteĩ ñandukavaju yvýre oikóva. Okañy yvyramáta rapo guýpe, ita térã yvyra rogue guýpe. Ára ro'ysãvévape ha oñeñangareko jave imitã rehe, okañy yvykuápe*.* Yvypóra omoambue hekoha ombohetavévo ñemitỹ ha yvyra ñekytĩ, oñemyasãi ko ñandu oparupi. Heta ñandu ojejuhu vaka ñu ha ka'aguy rembe'ýpe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñandu
Tetãvore Sisplatina

**Tetãvore Sisplatina**, ha'e akue peteĩ tetãvore Pindoráma Mburuvi mba'ekue oiko akue chugui Tetã Uruguái Ñorairõ Pindoráma-guarire.

## Hendague
Ko Tetãvore Sisplatina oime haguépe ko'ágã oĩ Uruguái isãsova Pindorámagui 1828-pe oparire pe Ñorairõ Pindoráma-gua
Ñemohenda:Pindorama rembiasakue
Amasónia

**Amasónia** ha'e peteĩ región Ñemby Amérika-pe, ko'a ko región oime Pindoráma, Kolómbia, Perũ, Volívia, Venesuéla, Gujána, Surinẽ, Ekuatóry ha Gujána Hyãsiapegua (Hyãsia). Ko ka'aguy ituichaiterei, hese ohasa ysyry Paranaguasu. Ápe oiko umi tupi-guarani ha heta Amérika ypykue ambuéva.

Ko'a ha'e pe ka'aguy tuichavéva yvy ape ári. Ojekuaa oñemyasãiha amo 7000000km2, oñemboja'óva 9 tetã rupive, umívagui Pindoráma ha Perũ umi hetavéva ka'aguy oreko. Amasónia herakuã orekoha mymba, pira ha ka'avo opaichagua, hetaite ko ka'aguýpe mante ojejuhúva.

Ára 11 jasypateĩ 2011 jave, ka'aguy Amasónia-gui oiko peteĩ umi pokõi tekoha rembiechapyrã yvóra pegua.

## Ehecha avei
* Amasónas
* Paranaguasu

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñemby Amérika
Huã Francisco López Lynch

**Huã Francisco López Lynch** (Vuenosáire, Arahentína, 31 jasyteĩ ary 1855-1 jasyapy ary 1870, Yvyty Kora, Paraguái) ha'e akue Francisco Solano López ha Elisa Alicia Lynch memby peteĩha. Oñeheñói kuri Vuenosáire-pe ary 1855-pe ha omano Yvyty Kora-pe ary 1870-pe ituva ndive Ñorairõ Paraguáiguape.
## Heñói
Huã Francisco López Lynch heñói kuri 31 jasyteĩ ary 1855-pe pe Hotel Labastier Vuenosáire-pe, isy Madame Lynch oguahẽ ko táva-pe ojuhu rire Európa-pe Francisco Solano López-pe, kóva oime upépe ombokuaa haguã Paraguái sãso. Isy ha'e akue peteĩ kuña Irlanda-gua iporãitereíva, heta Európa mburuvicha oipota ichupe hembirekorã, hákatu ndaikatui iména Xavier Quatrefages. Upéi peteĩ jerokyhápe Pari-pe Lynch ojetopa Solano ndive ha kóvandi omenda ha ojereha pe Quatrefages rembireko.

## Ipehẽnguenguéra
Huã Francisco ha'e akue memby peteĩha, uperire ou Corina (1856-1857), Enrique (1858-1917), Federico (1860-1904), Carlos (1861-1924), Leopoldo (1862-1870) ha Miguel Marcial (1866).

## Ehecha avei
*Francisco Solano López
*Ñorairõ Paraguaigua
## Mandu'apy



Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Arro

**Arro** (Karaiñe'ẽme *arroz*, (gyresiañe'ẽme *ὄρυζα oryza* ha araveñe'ẽme الروز *ar-rūz*), ha’e pe ka’avo Ta'ỹi *[[Orisa sativa]]* (arro Ásiagua térã arro añónte) katu niko avei *[[Orisa glabarrima]]* (arro Afrikagua). Ha’e peteĩ ra'ỹi ojehecha tembi'u tenondegua heta gastronomía yvype. 

[miniaturadeimagen|ojoavyha arro [Hũ, morotĩ, pytã ha ka’aguy-gua]]
miniaturadeimagen|Arro ojyva, arro valenciagua

## Umi hetavevá ojapo

Moõpa he'i

## Características nutricionales
Arro hetaitereive oguereko lisina Avatimirĩ, Avati ha sorgo-gui. Oguereko hetaiterei aramirõ amilosa icha (ombojoajúva umi ra'ỹi oñondive). Ambue aramirõ oguerekóva arro, amilosa rire, ha’e amilopectina. Arro ipotĩva, ndorekóiva salvado, jepive oguereko sa’ive fibra diatética ambue cereal-gui ha upévare ojedigesti porãve. Ikatu ha’e peteĩ tembi’u opytyvõva, jepémo sa’i oguereko riboflavina ha tiamina, ha ome’ẽ *contenido calórico* ha hetave proteína por Hectárea avatirimĩ ha avatigui. Upévare oĩ investigador ojuhúva correlación Avano'õ okakuaa ha oñembotuichave hag̃ua iñemitÿ.

Mandyju oguereko peteĩ posición yvate umi cereal apytépe ojehechávo pe energía oguerekóva calorías-pe, avei proteína-pe. *Biodiversidad* omoĩ 66% pe, jepémo sa'i oguereko proteína oñembojojávo ambue mba'era'ỹi rehe.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tembi'u
Yuri Gagarin

**Yuri Alekséyevich Gagarin** (Klúshino, Óblast Occidental, Joaty Soviétiko, 9 jasyapy 1934-Kirzhach, Óblast de Vladímir, Joaty Soviétiko 27 jasyapy 1968) ha'e akue peteĩ arapy'ytahára ha pilóto Joaty Soviétiko pegua, yvypóra peteĩha oho va'ekue arapýpe; pe mba'yru ovevéva arapýre ogueraha va'ekue ichupe, Vostok 1, ojerepaite Yvy rehe ára 12 jasyrundy 1961 jave. Upe rire, oiko Gagarin-gui kuimba'e herakuãitéva oparupi ha oñeme'ẽ ichupe heta jopói ha mba'e ohechakuaáva hembiapokue.

Gagarin heñói tava'i hérava Klúshino, tavaguasu Gzhatsk ypýpe (ko táva oñembohera jey ogueromandu'a hag̃ua ichupe). Oho omba'apo Ñorairõha Ovevéva Soviétiko rendápe peteĩ pilóto ramo, upépe ojeiporavo ichupe omba'apo hag̃ua pe arapy ñangarekoha soviétiko rendápe.

Peteĩ jeýnte oho arapýpe, ovevérõguare ojerévo Yvy rehe pe mba'yru arapyguigua héra Vostok 1. Oikógui ichugui tapicha herakuãitéva ha imba'eguasuitéva hetãme, mburuvichakuéra soviétiko ndohejavéima ichupe oveve hag̃ua arapýpe, ani hag̃ua oiko hese mba'e vai. Jepémo, ojeheja ichupe oveve hag̃ua aviõ yvágare ohasa rire ára 17 jasykõi 1968-pe, oñembokatupyryve hag̃ua. Ipahápe, ohasa rire po arapokõindy, omano Gagarin ho'akuévo pe aviõ ha'e omboveve.


File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|
File:1976 4569.jpg|
File:Postage stamp - 75th Anniversary of the Birth of Yuri Gagarin.jpg|
File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|
File:RR5714-0010R.png|
File:RR5220-0010R.png|
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|


## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Rrúsiagua
Fortín Vokerón

**Fortín Vokerón** (Fortín Boquerón karaiñe'ẽme) ha'e akue peteĩ fortín Paraguái mba'e akue oi'akue Chákope, ape oiko kuri pe Ñorairõ vokerón  oiko'o guare Cháko Ñorairõ (1932-1935)

## Ñorairõ
1932 oñepuru mbugue pe Cháko Ñorairõ, Vorivia o ocaptura kuri Paraguái fortín kuera umi'a ha'e kuri Korrales, Toledo ha Vokerón. Upei pe 9 jasypoteĩme Paraguái oataka pe fortínpe ho umi vorivianokuera ojejaarra ha ojejuka pe ñorairõ vokerónpe. 

Ape omanó Paraguái ñorairõhara 1.000 3.000 pevé ha Vorivia katu 600 800 pevé omanó.

Ñemohenda:Ñorairõ Cháko