Teroja Guaraníme

## Paparã
Ha'e ñe'ẽ omoteĩ ha otekome'ẽva terópe. 

Techapyrã: 	

## TEROJA ÑEMOHENDA
*2.1. Teroja Tekome'ẽva
*2.2. Teroja Moteĩva

### TEROJA TEKOME'ẼVA

Ha'ehína umi teroja otekome'ẽ térã otekochaukáva terópe. 

Techapyrã: 
*puku / mbyky / 
*porã / vai / 
*pyahu / tuja / 
*yvate / karape / 
*piru / kyra /

Ñe'ẽjoajukatúpe (sintaxis), ko'ã teroja tekome'ẽvagui oiko moĩmbaha tekome'ẽva. 

Techapyrã: 
*Karai karape  /   
*Kavaju piru  /
*Ita morotĩ  /
*Teko potĩ  /

### TEROJA MOTEĨVA

Haꞌehína umi teroja omoteĩva teró-pe. Ohechauka, oñemomba'e térã oipapakuaáva terópe. Ñe'ẽjoajukatúpe ko'ã teroja moteĩvagui oiko moĩmbaha moteĩva. Teroja moteĩva oñemohendajey kóicha:
*2.2.1. Teroja moteĩva techaukarã
*2.2.2. Teroja moteĩva mba'éva
*2.2.3. Teroja moteĩva papýva
*2.2.4. Teroja moteĩva kuaa'ỹva

**2.2.1. Teroja moteĩva techaukarã:** Koꞌãva -héra heꞌiháicha- ohechauka tero oñemohenda agui térã oñemohenda mombyrevérõ. Oñemohendajey hikuái kóicha:
*2.2.1.1. Teroja Moteĩva Techaukarã Tovakegua
*2.2.1.2. Teroja Moteĩva Techaukarã Tovake'ỹgua

**2.2.1.1. Teroja Moteĩva Techaukarã Tovakegua**

**2.2.1.2. Teroja Moteĩva Techaukarã Tovake'ỹgua**

**Techapyra:**		
*Upe karai ouva'ekue
*Ku mainumby oikoháicha
*Aipo mbokapu oikovaꞌekue

**2.2.2. Teroja moteĩva mba'éva:** Ha'ehína umi teroja oñemom-ba'éva teróre. Guaraníme, ojepuru ñe'ẽpehẽtai mboyvegua -teroja rekovia- ojehechauka hagua ava mbohapyha mba'e. Ko'ãva ñambopapyeta hagua ñambojoajúva'erã teróre ñe'ẽpehẽtai "kuéra” (tero juruguávare) ha "nguéra" (tero tĩguá-vare). 

Techapyrã:

H, Ij, Iñ, i, hi'   	   H, Ij, Iñ, i, hi' + tero + kuéra (nguéra)

**Ava mbohapyha mba'éva ñe'ẽpehẽtai** (Índices de posesión de tercera persona)
**"H" puru:** Kóva ojepuruvaꞌerã umi tero oñepyrũva taipu "T" térã "O"-pe; ja'eporãsérõ, ojepuruva'erã tero ijysaja'apýva ndive (T-O /R/H). 

Techapyrã:

**"IJ” puru:** Kóva katu oñembojoajuva'erã umi tero juruguá-re, oñepyrũva pu'aépe ha imuanduhéva ipu'ae pahápe. 

Techapyrã:

**"IÑ" puru:** Kóva oñembojoajuva'erã umi tero tĩguáre, avei oñepyrũva pu'aépe ha katu imuanduhéva ipu'ae pahápe. 

Techapyrã:

**"I" puru:** Kóva ojepuruvaꞌerã umi tero oñepyrũva ambue pundiépe, ndaha'éiva “T”; ja'eporãsérõ, ndaha'éiva tero ysaja'apýva. 

Techapyrã:

**"HI" puru:** Kóva katu ojepuruva'erã umi tero oñepyrũva pu'aépe. Ko pu'ae ñepyrũmby imuanduva'erã. 

Techapyrã: 

**2.2.3. Teroja Moteĩva Papýva:** Ha'e umi ohechaukáva tero retakue; ja'eporãsérõ, oipapa terópe. Oñemohendajey kóicha:
*2.2.3.1. Teroja Moteĩva Papapy Papýva (numeral cardinal)
*2.2.3.2. Teroja Moteĩva Papapy Papyháva (numeral ordinal)

**2.2.3.1. Teroja Moteĩva Papapy Papýva.** Ha'e umi teroja akóinte jaipurúva jepi jaipapa hagua opaite mba'e.
 
Techapyrã: 	

**2.2.3.2. Teroja Moteĩva Papapy Papyháva.** Ko'ãva oñemoheñói ñambojoapývo ñe'ẽpehẽtai “ha” papapy papývare

Techapyrã: 		
*peteĩha /
*mokõiha /
*mbohapyha /
*irundyha /

Mbo'esyry peteĩha 
Óga mokõiha iporãve 
Apyka mbohapyha chemba'e  
Kóva ha'e kuatia poha 
 
**2.2.4. Teroja moteĩva kuaa'ỹva:** Ha'ehína omombe'úva tero retakue, ága katu nomohesakãporãiva mboýetépa upe tero reta-kue. Upeguivoi ou upe héra: kuaa'ỹva. 

Techapyrã: 
*mayma yvoty /
*oimeraẽ kavaju /
*heta kuatia /

## TEROJA MOAMBUEHA
*3.1. Papapy 
*3.2. Meña
*3.3. Kokatu

### 3.1. Papapy
**3.1.1.** Umi teroja moteĩvape (techaukarã, mba'éva, pa-papýva ha kuaa'ỹva) jajuhukuaa papyteĩ ha papyeta. Péicha: 

Techapyrã: 	

**3.1.2.** Ága katu, teroja tekome'ẽva ndaipapapýi
Techapyrã:	

*Pe karai  marangatu		Umi karai  marangatu
*Papyteĩ				Papyeta

Jahechakuaaháicha, “Pe karai” oĩ papyteĩme ha “Umi ka-rai” oĩ papyetápe; ága katu, teroja tekome'ẽva "marangatu", mokõivévape, naiñambuéi. Upévare, ja'ekuaa teroja tekome'éva ndaipapapyiha.

### Meña
Teroja moteĩva (techaukarã, mba'éva, papapýva ha kuaa'ỹva) ha teroja tekome'ẽva, naimeñái hikuái. 

Techapyrã:
*Umi karai marangatu	Umi kuñakarai marangatu

Jahechakuaaháicha, teroja moteĩva techaukarã “Umi”, ha teroja tekome'ẽva “marangatu” naiñambuéi mokõive techa-pyrãme; jepémo upéicha, mokõive tero “karai” ha “kuñakarai” ojoavy hikuái imeñáme. Peteĩva ikuimbaꞌe meña ha ambuéva katu ikuña meña.

### Kokatu
3.3.1. Teroja tekomeꞌẽva rehe ñambojoapykuaa umi ñe'ẽpehẽtai kokatuguigua. Péicha: 
*Kokatu'ypy 		: vai (naiñeꞌẽpehẽtaíri)
*Kokatu Mbojojáva	: vaive
*Kokatu Tuicháva	: vaiete
*Kokatu Tuichavéva	: vaieterei
*Kokatu Tuichaitéva	: vairasa
*Kokatu Tuichaitevéva	: vaietereirasa

**3.3.2.** Péicha avei jaꞌekuaa teroja moteĩva papapýva ha kuaa'ỹvape ohupytyha avei kokatu ñe'ẽpehẽtai. 

Techapyrã:
*Peteĩete kuatia ajuhúkuri
* Hetaite apyka oĩ amo
* Hetaiterei karai oúkuri
* Hetaitereirasa mitãkuña ajuhúkuri upépe

Teroja jepuru:

Teroja ha'e ñe'ẽ omoirũva terópe ha heíva mba'éichapa térã moõ pevépa oguahẽ. Heta teroja oĩ, ha katu jaguereko haguã umíva ñande resa renondépe, jajesarekomíta ko kuaapy angáre.

Teroja 

* Tekome ẽva: ha'e ñe'ẽ ombotekome'ẽva terópe.

Techapyrã

Mitã porã

Jagua hũ

Mesa apu'a

* Papapýva: hae umi ñeẽ ohechaukáva mboy térã mboyhápepa oĩ.
Mokõi, irundy, peteĩha

* Kuaaỹva: hae umi ñe'ẽ ndohechaukapáiva terópe, ndeiri mboýpa.

Heta, mbovy, ambue, oimeraẽ.

Ñambaapo kyre'ỹme

1- Ñamoñe'ẽ ã ñe'ẽjoaju ha upéi ñaguenohẽ teroja jajuhúva guive ha jae mba'éichaguapa.

1- Pe mitakuña guasu osapukái che kyvýpe.

2- Ore taita ogueru oréve mymba porãita.

3- Umi karai katupyry ombaapo hetaiterei.

4- Peteĩ mesa pyahu ajuhu nde rógape.

5- Oimeraẽ karia y marangatu ikatu opyta.

6- Amo mesa kya ndoipotái avave

**TERO:**

Néi ñañepyrũ jaikuaa guaraní ñeꞌẽnguéra jepuru, ikatuhaguãicha ñandekatupyryve guaraní ñeꞌẽ ha jehaípe. Ko árape jaikuaáta ha ñambaꞌapota tero rehe.

Tero - Sustantivo: Haꞌe ñeꞌẽ ombohérava ava, mymba, kaꞌavo térã mbaꞌe.

Techapyrã: Kame - óga – mbarakaja, manduvi.

Tero ñemohenda

a. Iñeꞌẽpuꞌandu rupi (por su fonética)

 Tero tĩgua (sustantivos nasales): Haꞌe umi tero oguerekóva puꞌae tĩgua (ã - ẽ - ĩ - õ - ũ – ỹ), térã pundie tĩgua (g - m - mb - n - nd - ng - nt – ñ) ipype.

Techapyrã: mandyju / petỹ / tañykã / tetyma.

 Tero jurugua (sustantivos orales): Háꞌe umi tero oguerekóva puꞌae jurugua (a - e- i - o - u – y), térã pundie jurugua (ch - g - h - j - k - l - p - r - rr - s - t - v - puso) ipype."

ã.Tero ipysokue rupi (por su extensión) 

Teratee (sustantivos propios): ha'e umi téra teete oñeme'ẽva ava, mymba, ka'avo terã mba'épe.

Techapyrã: Kalo, ysyry Paraguay.

Terotee'ýva (sustantivos comunes): ha'e umi téra oñeme'ẽva ava, mymba, ka'avo terã mba'e aty ojojoguaguáva terã ojueheguáva ha ojojaveguávape.

Techapyrã: kuarahy, guyra, vaka.

## Fuente
*Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI)
*Marcos Senen Sosa González  (ESTUDIANTE  UNIVERSITARIO) 

Ñemohenda:avañe'ẽ