open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Te'õngue kã

thumb|Te'õngue kã.
thumb|Te'õngue kã Ehito pegua.
**Te'õngue kã** () ha'e umi yvypóra hetekue térã mymba hetekue ñongatupyre, ipire ha hete pehẽngue ndombyaíva ha noñembohasóva. Ko te'õngue kã ikatu ha'e ava ipotahápe ijapopyrégui ha ipotahápe'ỹre avei, ñande yvýpe oĩgui heta tenda ikãetéva, ha ko'ã renda omokãva umi te'õngue.

Tetã Ehipto Ymaguare, mburuvichakuéra hérava Faraõ hetekue oñemokãva, ojejapo hag̃ua peteĩ te'õngue kã, ava Inka omokãva avei hapicha re'õngue, Chína Ymaguare ha ambue tetã kuarahysẽ pegua omokã va'ekue he'õnguekuéra, ha imymbakuéra avei.

Ára ro'yete ha pytu re'õ michĩetéva ikatu omokã peteĩ te'õngue. Techapyrãme upe yvytyrysýi Andes-pe, Kyoẽlándia ha tenda ro'y ambuéva ikatu omokã yvypóra ha mymba re'õngue.
center|400px|thumb|Te'õngue kã museope.

## Mandu'apy


## Joaju

*Mummification Process animation from the J. Paul Getty Museum

Ñemohenda:Tembiapo
Ñemohenda:Tekovekuaaty
Ára pytu

[thumb|300px|[Húpiter|Jarýi hi'ára pytu guasuete.]]
**Ára pytu** () niko umi pytundyry ha mba'etĩ oñuvãmbáva peteĩ yvága mba'e (mbyja, yvóra, mbyguai) ñande Yvýicha, umi pytundyry ojejuhúva yvágape, Yvy ijerére. Yvy mbaretepyte ogueru yvágape yvy gotyo opaite umi pytundyry, upéicha ku jegueru reko imbaretérõ ha ára pytu imba'epytu imichĩrõ, umi pytundyry ha mba'etĩ opyta areve yvága mba'e jerére.

Ñande Yvy hi'ára pytu oguereko heta tatarapo ha *dióxido de carbono*, upévare ñande yvága hovy.

## Joaju

* Grupo de Física de la Atmósfera (GFAT) de la Universidad de Granada (UGR).

Ñemohenda:Mbyjakuaa
Tatapỹi

[thumb|Tatapỹi [itaveraicha ha itaicha.]]

**Tatapỹi** () ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, tekove ñaikotevẽva jaikove hag̃ua. Átomo mba'era'ã ha'e 6. Ko apỹi oguereko heta ysaja, itaicha, mba'etĩcha ha tykueicha aveinte.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Ñanday

**Ñanday** (latinañe'ẽme: *Aratinga nenday*) ha'e petei guyra juehegua oiko Ñembyamérikape, gua'a ijuehepehẽ  pegua (Psittacidae). Oiko Paraguái retãme, Bolivia retãme, Pindorama ha Argentina retãme. Ku guyra juehegua oĩ guyra aratĩnga atýpe, ymaguare katu oĩ *Nandayus* atýpe. Ku gua'a ndoñe'ẽi heta ñe'ẽ.

## Joaju

Ñemohenda:Aratĩnga
Tetã Argentina Momorãhéi

Ary 1900 guive, vore peteĩha Tetã Argentina Momorãhéi Guasu oipuva purahéi hag̃ua ha imbytépe.

;**Tetã Argentina Momorãhéi**

;**Ohaiva (karaiñe'ẽ):** Vicente López y Planes
;
;**Ñe'ẽ poty:** Blas Parera

:Pehendu manorã, sapukái marangatu:
:"Nesãso! Nesãso! Nesãso!"
:Pehendu manorã satãso osunúma,
:pema'ẽ apyka jegua jojaha angaturã.
:Ijapyka jegua Porãve oipe'ama,
:Tetãmini joapykuéra yvygua!
:Ha sãso arapygua he'i jey:
:Táva guasu argentino hesãi!
:Táva guasu argentino hesãi.
:Ha sãso arapygua he'i jey:
:Táva guasu argentino hesãi!
:Ha sãso arapygua he'i jey:
:Táva guasu argentino hesãi!

;*Mbytépe* 
:Ani opa ajuykuéra.
:Jahupyty va'ekue oñondive.
:Jahupyty va'ekue oñondive.
:Ñane akãngora terakuãre jaikove
:Térã ñañeme'ẽ ñamano peve.
:Térã ñañeme'ẽ ñamano peve.
:Térã ñañeme'ẽ ñamano peve.

## Joaju

* Día del Himno Nacional Argentino, 11 de mayo
* Partitura del Himno Nacional Argentino

Ñemohenda:Argentina
Ro'yrupa

[thumb|Ro'yrupa Perrito Moreno, [Argentinape.]]
**Ro'yrupa** () ha'e peteĩ yrypy'a ape guasuete japopyre hyjúi yrypy'are ymaeteva ha mbareteva, ro'yrupa ijyrypy'a ha'e y heẽva ha porãva. Oĩkatuva renda yvatépe ha ro'yva, yvyty pa'ũme térã yvytyrysyipe.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Ñemohenda:Y
Ypa'ũmi

thumb|Ypa'ũmi.
**Ro'yrupa** () ha'e peteĩ ypa'ũ michĩete térã peteĩ ita aty yguasúpe térã ysyrýpe. Yvypóra ndoikokatu ypa'ũmime, ha ko renda ha'e katu guyra, otyryrýva ha mymba ambueva hóga.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Tavetã (tekovekuaaty)

Tekovekuaaty arandupe, **tavetã** () ha'e peteĩ vore guasu tekovekuaaty ñemohenda pegua, oñemohenda porãháicha opaite mymba, ka'avo, pokokaku'i ha opaite tekove oĩ ñande Yvýpe.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tekovekuaaty
Te'õ

thumb|Ka'aguy he'õ ituichaitéva.
* Nde ikatu rehechase upe jeikove ipaha, hérava avei mano.

**Te'õ** ha'e y timbo hetakue oĩva ñande Yvy ára pytúpe. Ko y timbo oĩva yvytúpe ou paraguasúgui, ysyrýgui, ypágui térã yguasúgui omotimbóvo, ka'avo ha opaite tekove oikóva ñande Yvy omotimbo avei.

Te'õ guasu ikatu ombohaku ára jave ha pyharekue, hákatu taveỹme he'õ imichĩva ha ipyhare ro'y iko'ẽrõ haku. Taku ha ro'y ikatu ñaha'ã jaikuaa hag̃ua te'õ hetakue.

## Ehecha avei
* Kyve'y
* Y
* Yvyku'ipasu

Ñemohenda:Ararova
Ypyte

[thumb|Ypo'i [Tuykiape.]]
**Ypo'i** () ha'e peteĩ y hasaha po'i ojoaju mokoĩ yguasu, paraguasu térã ypa, hasahína umi yvy imbytépe. Ko ypo'i renda ha'e mba'e guasu, virurekohápe ha yvyrekohápe. 

Peteĩ ypo'i tenondegua ha'e Ypo'i Hivyraytã (Estrecho de Gibraltar), ko ypo'i ojoaju Paraguasu Atlántiko ha Para Yvy mbytépe ndie. 

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Yñu

thumb|Itapoty Yñu.
**Yñu** () ha'e peteĩ ita aty térã yvyku'i aty renda oĩva yguasu guýre, 11 metro térã mbykyre y guýre. Ko rendápe oĩ heta pira ha itapoty, ygáu ha ambue ka'a oiko avei ko rendáre.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Ykuãirũ

[thumb|Ykuãirũ [Paraguasu Py'aguapype.]]
**Ykuãirũ** () ha'e peteĩ ypa'ũ térã ypa'ũmi apu'a kuãirũguáicha oguerekova heta itapoty ha mymba pyjaseoreko'ỹva, ykuãirũ imbytépe oĩ peteĩ ypa ijukyryva. Heta yñu oguereko ykuãirũ ijysaja.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Yrape

[thumb|Yhape Korinto pegua, [Gyresiape.]]
**Yrape** () ha'e peteĩ ysyry puku yvypóra ojapóva ygakuéra ohasa hag̃ua, oĩ avei yrape tee yvypóra ndojapói ha ojejuhúva tekohápe. Yrape ombojoaju peteĩ yguasu ha yguasu ambuéva, ikatu ombojoaju ypakuéra avei.

* Yrape Panama
* Yrape Suez

Ñemohenda:Yrape
Y syryha

[thumb|Y syryha ([Ysyry).]]
**Y syryha** () ha'e y guasu osyrymeméva, ikatu ha'e opaichagua ysyry, ysyrymi, yakã térã opaichagua yhape ambuéva. Y syryha osẽ va'erã ambue rendápe, taha'e ha'éva parápe, ypápe térã ambue ysyrýpe avei.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Ñemohenda:Y
Ypa'ũ aty

thumb|Ypa'ũ aty Galápago.
**Ypa'ũ aty** () ha'e peteĩ aty ypa'ũ térã ypa'ũmi oĩ aguĩ ojuehe, yguasúre térã paraguasúre.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Ysyry'a

[thumb|Peteĩ ysyry'a [Lisimbãme, ysyry Téjo oguahẽvo paraguasu Atlántikope.]]
**Ysyry'a** () ha'e pe ysyry vore y ndahypýiva, ysyry oguahẽhápe parápe, ypa guasúpe téra paraguasúpe. Peteĩ parapaha hína ysyry'a avei, hákatu jahechávo yvateite guive ha'anga ojogua kaguáicha.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Parapaha

[thumb|[La Plata|Ysyry La Plata parapaha.]]
**Parapaha** () ha'e peteĩ ysyry vore y ndahypýiva, ysyry'áicha, hákatu jahechávo yvateite guive ha'anga ojogua kaguáicha. Kóva niko ysyry oguahẽhápe parápe, ypa guasúpe téra paraguasúpe, upéicha ikatu ja'e parapaha ha'eha avei ysyry'a.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Yvyjyva

[thumb|Yvyjyva [Autarália|Autaráliape.]]
**Yvyjyva** () ha'e peteĩ yvy po'i, yrembe'y mokõi ijykére, ombojoajúva mokõi yvy tuichavéva ohasávo yguasúre, ikatu ombojoaju mokõi ypa'ũ térã mokõi yvyvusu.
*Yvyjyva Panama
*Yvyjyva Korinto

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Netúno ku'asãnguéra

thumb|Netúno ku'asãnguéra.
**Netúno ku'asãnguéra** ha'e ko yvóra ku'asã aty ojeréva Netúno rehe. Mba'e apu'a yvytimbo kangýgui ijapopyre ojeréva ko yvóra rehe, ojehecharaẽ ary 1989-pe.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Netuno
Marcello Antony

thumbnail|200px|Marcello Antony

**Marcello Couto Antony de Farias** (Rio de Janeiro, 28 jasyteĩ, ary 1965), jekuaáva **Marcello Antony** ha'e peteĩ mba'eapohára tetã Pindorama pegua. 

## Ta'angambyry hembiapo

## Joaju
* Marcello Antony Internet Movie Database hendápe

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Fernanda Vasconcellos

thumbnail|200px|Fernanda Vasconcellos

**Fernanda de Vasconcellos Galvez** (São Paulo, 14 jasyporundy, ary 1984), jekuaáva **Fernanda Vasconcellos** ha'e peteĩ mba'eapohára tetã Pindorama pegua. 

## Ta'angambyry hembiapo

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára Pindoramagua
Siligo

thumbnail|250px|right|Siligo jehecha.
**Siligo** ha'e peteĩ táva oĩva tetã Itáliape, tetãmi Sasaripe, Ypa'ũ Seydeñape. Oguereko 964 tavayguakuéra ha 43,61 km² renda.

## Tenda Porã Jehecha
*Tupão Marangatu Vicente Ferrer
*Tupão Marangatu Vittoria
*Nostra Segnora de Mesumundu

## Enlaces externos

Ñemohenda:Itália táva
Ñoha'ãngahára

**Ñoha'ãngahára** () ha'e kuimba'e térã kuña omoha'anga ha ohechauka peteĩ mba'eapo gua'u, ta'angambyry rupi térã ñoha'ãngare, ta'angamýi ha puhoe avei.

## Ehecha Avei
* Ta'angambyry mbohasáva
* Ñoha'ãnga
* Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui

## Joaju
* Actors' Equity Association (AEA): a union representing U. S. theatre actors and stage managers.
* American Federation of Television and Radio Artists (AFTRA): a union representing U. S. television and radio actors and broadcasters (on-air journalists, etc.).

Ñemohenda:Ñoha'ãngahára
Supernatural (tekoha'ãngandy)

***Sobrenatural*** ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, ta'angambyry mbohasáva aty herava The CW Network —iñepyrũre ohasava akue WB Television Network—, ohasa peteĩháme ára 15 jasyporundy ary 2005. 

Ipehẽngue 6 ohasa peteĩháme ára 24 jasyporundy ary 2010 Tetã peteĩ reko Amérikaguape; Ára 20 jasyapy ary 2013 peve, ohasa 166 ñembyatykuéra *Supernatural* pegua. Ára 11 jasykõi ary 2013 ko tekoha'ãngandy opu'aka 9 pehẽngue.

Ko tekoha'ãngandy omombe'u joyke'y Sam Winchester ha Dean Winchester tembiasakue, japopyre mba'eapohára Jared Padalecki ha Jensen Ackles, ko mokõi joyke'y oho heta renda Tetã peteĩ reko Amérikaguape, imba'yruguatape hũ Impala 1967, oitypeka ha orairõ póra kuéra, ha ambue mba'e omopirĩva.

## Mandu'apy

## External links

* Supernatural renda

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Ñemohenda:The WB Hekoha'ãngandy
Ñemohenda:The CW Hekoha'ãngandy
Ñemohenda:2005
Carlos Colombino

**Carlos Colombino** (heñóiva'ekue tavaguasu Concepción tetã Paraguáipe, 20 jasypa ary 1937 jave, omano 14 jasypo ary 2013, Paraguaýpe). Ha'eva jogapokuaahára, mota'ãngahára ha haihára Paraguáigua. Heratee Carlos Santiago Colombino Lailla. Oñemoaranduva'ekue Facultad de Arquitectura Universidad Nacional de Asunción-me. Oñepyrũ oñembokatupyry artes plásticas-pe ary 1954 rupi peteĩ aty hérava Grupo Arte Nuevo. Upéi oho oñembokatupyrýve Madrid, tetã España gotyo (1964 - 1965); París (1970 - 1971).
miniaturadeimagen
Itúva héra Carlos Colombino Levois ha isy Estela Lailla Cabañas.

Carlos Colombino, oñemomba'e guasu ha ojehayhu hembiapo ha hekovére ha'e ombopyahu ha  tuicha omoambue arquitectura estética ha modernización Paraguáipe; omoirü mba'e pyahu ha umi tembiapo iñirünguéra omboguatáva tetãme ha umíva arquitecto contemporáneo Genaro Pindú. Ko'ágã ikatu oje'e Colombino restauración patrimonial rehe omba'apo mbarete ha tetã Paraguáipe Lugo Gobierno jave ojepytaso omopu'ãvo umi Museo oïva'ekue tesaráipe.

Ojeguerohoryva'ekue ichupe ha oipyhy Orden de Rio Branco, grado de Comendador, Brasil-gui (1997). Orden Cavaliere, Italia (2003). Ojeguereko Huésped Ilustre tavaguasu La Habana (1993)pe. Avei Orden de Isabel la Católica, oipyhy Rey Juan Carlos I de España po guive.  Carlos Colombino kuimba'e ijojaha'ỹva, ha'e omoheñói iñirũnguéra ndive óga guasuete hérava Museo de Barro péva obra maestra ha'e ohejáva he'i Ticio Escobar omba'apo mbaretéva'ekue hendive ambue mburuvicha tetã omyakãva'ekue (2008-2012) ramo. “Avei xilograbado, ñe'ẽpoty, opyta tetãme ha hekove ijohéipyréva”, Ministro de Cultura-kue Ticio Escobar he'i avei iñangirũ rehe he'ívo: Colombino ojepytaso mbareteva'ekue Derechos humanos rehe “katuete ikuã ha ipokokã oiporu ombotovévo umi mba'e noĩporãva térã oikuaaukávo irregularidad”. Omba'apo va'ekue Gobierno Fernando Lugo  ndive ha oisãmbyhy *Dirección General de Archivos, Bibliotecas y Museos de la Secretaría Nacional de Cultura*, upe tenda guvie omokyre'ỹ *Archivo Nacional de Asunción* ha Museo de Bellas Artes ñemohenda porã ha omopu'ã jey, péva peteĩ legado oñemomba'eguasúva jepénte heta oĩva'ekue omongy'aséva hembiapo. Oñembohéra “Esteban Cabañas ohai jave ñe'ẽpoty ha mombe'upuku, oñeme'ẽ ichupe premio Roa Bastos”.

Maitei paha oñeme'ẽ ichupe Museo del Barro-pe, óga guasu ha'e omopu'ãva iñirũnguéra ndive ha'ete oisãmbyhýva ha hetekue ojegueraha Cementerio del Este-pe Paraguaýpe.

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Lost

***Lost*** ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, ohasáva ta'angambyry mbohasahápe héra American Broadcasting Company (ABC) ary 2004 guive ary 2010 peve, oguereko 6 pehẽnguenguéra. Ko tekoha'ãngandy omombe'u tekove aty hembiasa oĩva peteĩ ypa'ũme, ojeipe'a manógui rire ipepo'atã ho'a akue.

Iñembyaty peteĩ ohai Jeffrey Lieber, J.J. Abrams ha Damon Lindelof, ha motenonde Abrams. Ojejapo upe ypa'ũ héra Oahu, tetãvore Hawaii-pe, opaite tekoha'ãngandy guáicha. 

Ko tekoha'ãngandy opa ára 23 jasypo ary 2010-pe, orekóvo 121 ñembyatynguéra.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Ñemohenda:ABC Hekoha'ãngandy
Puru'ã

thumb|200px|Puru'ã.
**Tyeguy** () ha'e peteĩ tete pere oĩ yvypóra tyeguýpe, puru'ã sã pegua, membyrã rire, pe puru'ã sã ho'a ha omoha'anga pe puru'ã, kunumime. 

Ñemohenda:Tete
Pysãngusu

thumb|300px|David pysãngusu.
**Pysãngusu** () ha'e pysã tuichavéva yvypóra ha mymba ipy pegua. Ko pysã oipytyvõ yvypóra oguata porã hag̃ua. 

Ñemohenda:Tete
Tapi'ahoja

thumb|200px|Tapi'ahoja ra'anga.
**Tapi'ahoja** () ha'e niko kuimba'e rete pehẽngue ha mymba okambúva ikuimba'éva rete pehẽngue, kóva niko sapikuáicha oñangareko kuimba'e rapi'a, ko kuimba'e rete pehẽngue oĩ tembo guýpe.

Ñemohenda:Tete
Friends

***Friends*** (*angirũnguéra*) ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvorekuéra Joaju pegua ojapo Marta Kauffman ha David Crane. Ohasaraẽ ta'angambyrýre ára 22 jasyporundy ary 1994-pe, ta'angambyry mbohasáva NBC rupi ha opa ára 6 jasypo ary 2004-pe. 

Ko tekoha'ãngandy omombe'u angirũ aty hekove —Rachel Green, Ross Geller, Chandler Bing, Joey Tribbiani, Monica Geller ha Phoebe Buffay— oiko tavapy Manhattan, táva Nueva York-pe. Ojehúvo chupekuéra tembiasa porã ha vai, ombopukáva, omombe'úvo tembiasa ãgaguáva.

Oguereko 10 pehẽnguenguéra ha 236 ñembyaty hi'aréva 22 aravo'i. Tekoha'ãngandy Friends opa rire ojejapo *Joey*, peteĩ tekoha'ãngandy omombe'u ava tee Joey hembiasakue táva Los Ángeles-pe.

## Ava tee
* Rachel Green (Jennifer Aniston): Héra guasu ha'e Rachel Karen Green. Mónica Geller ojokakuaa irũ. Dr. Leonard Green rajy ha Sandra Green memby.

* Monica Geller (Courteney Cox): Héra guasu ha'e Monica E. Geller. Ross Geller reindy ha oiko ijarýi hogakue. Mitãkuñare ikyra hákatu ipiruve okakuaávo. Ha'e tembi'uapohára, ha omba'apo heta karurendápe. 

* Phoebe Buffay, (Lisa Kudrow): Ha'e ndojesape'aimíva, ohasa hasy ikaria'y mboyve, isy (Lilly) ojejuka Phoebe ha ikypy'y hérava Ursula imitã aja. Upe rire, ituva omokañy hese ha ituvanga oho ka'irãime. Ha upéi ohechakuaa isy ete oikove ra'e ha Phoebe oho oñemoirũsévo hese. Phoebe ndo'úi so'o ha ohayhuete mymbakuéra. 

* Joey Tribbiani (Matt LeBlanc): Ou ñemoñare Itália-Amérika pegua, oguereko 8 joyke'y. Naiñarandúi, omba'apo ñoha'ãngahára ramo, oñeha'ãmbávo ojapo ta'angamýi, tekoha'ãnga ha ambue tekochauka. Ha'e kuñaséro ha ichika'i hetáva. 

* Chandler Bing (Matthew Perry): Héra guasu ha'e Chandler Muriel Bing. Ross ikoty irũ mbo'ehaorusu jave ha ha'e Mónica ména. Ha'e horyite ha akóinte oporombopukase.

* Ross Geller (David Schwimmer): Héra guasu ha'e Ross Eustace Geller. Monica Geller ryke'y. Oñepyrũ mba'apo peteĩ muséope ha upéi oho mba'apo Mbo'ehaorusu Nueva York-pe, mbo'ehára ramo. Iñaranduite. Omenda mbohapy jey.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Ñemohenda:NBC Hekoha'ãngandy
The Walking Dead (tekoha'ãngandy)

***The Walking Dead*** ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui ojapo Frank Darabont ha oúva aranduka héra ojuehe ojapo Robert Kirkman ha Tony Moore. 

Iñembyaty peteĩ, 60 aravo'i are, ohasa ta'angambyry mbohasáva hérava AMC ára 31 jasypa ary 2010. Ipehẽngue mokõi ohasa peteĩháme ára 16 jasypa ary 2011 Tetã peteĩ reko Amérikaguape. Ipehẽngue mbohapy ohasa peteĩháme ára 14 jasypa ary 2012..

*The Walking Dead* omombe'u tembiasa omongyhyjéva, arakañy rire, te'õngue oikovéva hérava *sómbi* oiko Yvýpe. Omembe'u máva manógui ojepe'áva hembiasa, ha ijepe'a monógui ára ha ára.

## Mandu'apy

## Joaju

* The Walking Dead renda.

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Ñemohenda:AMC Hekoha'ãngandy
Tapi'a

thumb|200px|Ta'ỹi ha tembo.
**Tapi'a** () ha'e niko kuimba'e rete pehẽngue ha mymba okambúva ikuimba'éva rete pehẽngue ojapóva mombary oñemoñare hag̃ua, oĩ tembo guýpe ha tapi'ahoja ipype.

Ñemohenda:Tete
Takokũ

thumb|200px|Takokũ.
**Takokũ** () ha'e peteĩ tete pehẽngue kuña pegua ha mymba kuña okambúva pegua oĩva tako okápe, oipytyvõ yvypóra ñemoñare.

Ñemohenda:Tete
Penarã

thumb|200px|Penarã.
**Penarã** () ha'e peteĩ kangue aty michĩ oĩva yvypóra ha mymba henypy'ã, oporopytyvõ jeguata porã.

Ñemohenda:Tete
Bremen (tetãvore)

thumb|right|200px|Tetãvore Bremen poyvi.

**Bremen** (***Vrémẽ***) haꞌe tetãvore michĩve alemaniagua, yvate gotyo. 
* Avaitakue: 665.270 (joheipyre).
* Távusu: Bremen.
* Ambue táva: Bremerhaven.

Ñemohenda:Alemaña
Mecklemburgo-Kuarahyreike Pomerania

thumb|right|200px|Poyvi Mecklemburgo-Kuarahyreike Pomeraniagua.

**Mecklemburgo-Kuarahyreike Pomerania** (Alemañañe'ẽme: *Mecklenburg-Vorpommern*) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua. 
* Tavayguakuéra: 1.679.682 (joheipyre). 
* Táva guasu: Schwerin
* Ambue táva: Rostock

Ñemohenda:Alemaña
Guy Sahoña

thumb|right|200px|Poyvi Guy Sahoñagua.

**Guy Sahoña** (Alemañañe'ẽme: *Niedersachsen*) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua, yvate gotyo. 
* Tavayguakuéra: 7.913.502  (joheipyre). 
* Táva guasu: Hanóver
* Ambue táva: Brunswick

Ñemohenda:Alemaña
Sarre

thumb|right|200px|Poyvi Sarregua.

**Sarre** (Alemañañe'ẽme: Saarland) ha'e tetãvore irundyha michĩve Alemañagua, ñemby gotyo. 
* Tavayguakuéra: 1.056.000 (joheipyre). 
* Táva guasu: Saarbrücken
* Ambue táva: Homburg

Ñemohenda:Alemaña
Sahoña

thumb|right|200px|Poyvi Sahoñagua.

**Tetãvore Hekosãsova Sahoña** (Alemañañe'ẽme: *Freistaat Sachsen*) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua, kuarahyresẽ gotyo. 
* Tavayguakuéra: 4.192.700 (joheipyre). 
* Táva guasu: Dresden
* Ambue táva: Dresden

Ñemohenda:Alemaña
Sahoña-Anhalt

thumb|right|200px|Poyvi Sahoña-Anhaltygua.

**Sahoña-Anhalt** (Alemañañe'ẽme: *Sachsen-Anhalt*) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua, mbyte gotyo. 
* Tavayguakuéra: 2.580.626 (joheipyre). 
* Táva guasu: Magdeburgo
* Ambue táva: Halle

Ñemohenda:Alemaña
Schleswig-Holstein

thumb|right|200px|Poyvi Schleswig-Holsteinygua.

**Schleswig-Holstein** ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua, yvate gotyo. 
* Tavayguakuéra: 2.831.835 (joheipyre). 
* Táva guasu: Kiel
* Ambue táva: Lubeca

Ñemohenda:Alemaña
Turingia

thumb|right|200px|Poyvi Turingiagua.

**Turingia** (alemañañe'ẽme: *Thüringen*) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua, mbyte gotyo. 
* Tavayguakuéra: 2.392.000  (joheipyre). 
* Táva guasu: Erfurt
* Ambue táva: Gera

Ñemohenda:Alemaña
Tete pehẽngue

**Tete pehẽngue** () yvypóra térã mymba tete mba'e opytyvõ hete omba'apo porã hag̃ua.

Ñemohenda:Tete
Yvate Rrenania-Westfalia

thumb|right|200px|Poyvi Yvate Rrenania-Westfaliagua.

**Yvate Rrenania-Westfalia** (Alemañañe'ẽme: Nordrhein-Westfalen) ha'e tetãvore michĩve Alemañagua, kuarahyreike gotyo. 
* Tavayguakuéra: 17.851.946 (joheipyre). 
* Táva guasu: Düsseldorf

Ñemohenda:Alemaña
Rrenania-Palatinado

thumb|right|200px|Poyvi Rrenania-Palatinadogua.

**Rrenania-Palatinado** (Alemañañe'ẽme: *Rheinland-Pfalz*) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua, ñemby gotyo. 
* Tavayguakuéra: 4.059.604 (joheipyre). 
* Táva guasu: Maguncia
* Ambue táva: Kaiserslautern

Ñemohenda:Alemaña
ER (tekoha'ãngandy)

**ER** (*Sala de Urgencias*) ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui ojapova Tetã peteĩ reko Amérikaguape, ary  1992 gotyo ary 2009, ta'angambyry mbohasáva NBC japopyre. Ojapova pe mombe'uvusuhára herava Michael Crichton. 

Ko tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui omombe'u ohasava peteĩ tagẽ koty tasyo gua'u herava County General táva Chicagope, tetãvore Illinois, ha omombe'u pohãnohára rekove omba'apova ko tagẽ kotýpe. ER he'ise "Emergency Room", avañe'ẽme *Tagẽ Koty* (*sala de urgencias*).

Ohasa peteĩháme ta'angambyrýre Tetã peteĩ reko Amérikaguape ary 1994 ha opa ára 24 jasypoteĩ ary 2009. Oguereko 15 pehẽnguenguéra ha 458 ñembyatykuéra.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Ñemohenda:NBC Hekoha'ãngandy
The Big Bang Theory

***The Big Bang Theory.*** (***Mba'ekuaarã Big Bang***) ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui omopukava Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, ohasa peteĩháme ta'angambyrýre ára 24 jasyporundy ary 2007 ta'angambyry mbohasava herava CBS rupi. Ojapova Warner Bros ha Chuck Lorre. 

Ipehẽngue peteĩ oguerekonte 18 ñembyatykuéra ha ipehẽngue mokõi oñepyrũ ára 22 jasyporundy ary 2008.

Ko tekoha'ãngandy omombe'u Penny oguahẽvo, oipota ha'e mba'eapohára, ha ova ogayke Sheldon Cooper ha Leonard Hofstadter, mba'erekokuaahára, omba'apova California Mba'aporekokuaa Rendape (Caltech). Leonard iñakãrakúva Penny rupi. Leonard ha Sheldon ha'e aranduete hembiapópe, Howard Wolowitz ha Raj iñangirũ.

Omombe'u avei heta tembiasa omopukava ha mba'erekokuaa ha papapykuaa mandu'apy omopukava avei.

## Mandu'apy

## Joaju

* CBS renda tee En EEUU.
* Wiki de la serie (ingyaterrañe'ẽme)

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Ñemohenda:CBS Hekoha'ãngandy
Agnes Monica

150px|thumb|right|Agnes Monica 2004.

**Agnes Monica** heñoi vaekue Jasypokõi 1 ary 1986 tava Jakarta (Indonesia)pe, opurahéi, ha'e mba'eapohára ha ojeroky.

Monica
30 Rock

***30 Rock*** ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui omopukava, Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, ta'angambyry mbohasava NBC, omombe'uva peteĩ taikyhára rekove (*guionista*), Liz Lemon, omba'eapova Tina Fey, ha iñangirũnguéra omba'apova avei NBC-pe. Ko tekoha'ãngandy ojapova *Broadway Video* ha *Little Stranger, Inc.*, joaju *NBC Universal* ndie.

Iñembyaty peteĩ ohasa peteĩháme ta'angambyrýre ára 11 jasypa ára 2006 ha ohasa avei 7 pehẽnguenguéra ambuéva ta'angambyrýre.Oguereko 13 ava tee, Tina Fey, Tracy Morgan, Jane Krakowski, Jack McBrayer, Scott Adsit, Judah Friedlander, Alec Baldwin, Katrina Bowden, Keith Powell, John Lutz, Kevin Brown, Grizz Chapman ha Maulik Pancholy.





## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Ñemohenda:NBC Hekoha'ãngandy
Vincent van Gogh

**Vincent Willem van Gogh** (holandañe'ẽme  ) (Zundert, Tetãnguéra Yvýi, 30 jasyapy ary 1853 – Auvers-sur-Oise, Hyãsia, 29 jasypokõi ary 1890) ha'e akue peteĩ mboparaha Holanda pegua, hechaukahára guasu mbopy'arasa riregua rape (*postimpresionismo*). Ombopara 900 ta'angakuéra ha 1.600 moha'angapyre. 

Mitãrusúre omoha'anga porãete, hembiapo peteĩ ojapóva mba'eporã renda hechaukaha. Upe rire, Vincent ha'e akue tupão uru ha ary 1879, oguereko hína ary 26 ndie, oho Véyhika omombe'u hag̃ua Ñandejára ñe'ẽ, ha omoha'anga aja hapicha oikóva upe rendápe. Ary 1885 ombopara hembiapo guasu peteĩ hérava *Yvy'a ho'úva*. Upe rire oho Hyãsia ha ombopara ta'anga sa'y mbarete ndie. 

## Mandu'apy


## Joaju

Ñemohenda:Tekove Tetãnguéra Yvýigua
Havía ka'aguy

**Havía ka'aguy** (***Turdus albicollis***)() herava avei **Korochire havía ka'aguy**, ha'e peteĩ guyra korochire juehegua, Turdidae juehepehẽ pegua. Oiko heta renda Ñembyamérikape, Colombia, Venezuela, Pindorama, Paraguái yvate Argentina, Trinidad ha Tobago ha Perũ.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Guyra
How I Met Your Mother

***How I Met Your Mother*** (***Mba'éichapa aikuaa nde sýpe*** avañe'ẽme) ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui ombopukáva Tetãvorekuéra Joaju pegua, ojapo Craig Thomas ha Carter Bays. Ohasa peteĩhápe ta'angambyry mbohasáva hérava CBS-pe, ára 19 jasyporundy ary 2005-pe ha opa ára 31 jasyapy ary 2014-pe. 

Iñoha'ãngahára tenondegua ha'e Josh Radnor, Neil Patrick Harris, Cobie Smulders, Alyson Hannigan, ha Jason Segel. Ko 
tekoha'ãngandy oguereko ko'agã peve 7 pehẽnguenguéra ha ára 5 jasyapy ary 2011-pe, Neil Patrick Harris he'i Twitter ikuatiáre CBS ojapovetaha mokõi pehẽngue pyahu, pehẽngue pokõi —ohasa peteĩhápe Tetãvorekuéra Joajúpe ára 19 jasyporundy ary 2011-pe— ha pehẽngue poapy —ohasa peteĩhápe Tetãvorekuéra Joajúpe ára 24 jasyporundy ary 2012-pe—. Ára 22 jasypakõipe ary 2012-pe, Alyson Hannigan omoañete akue Twitter ikuatiáre CBS ojapoveháta peteĩ pehẽngue pyahúva, ko pehẽngue porundyha ha'e pehẽngue pahague,  9 ary ohasa rire.  

Ko tekoha'ãngandy omombe'u jogapokuaahára Ted Mosby (Josh Radnor) hekove, ary 2030 Ted Mosby omombe'u imokõi ta'ýrape mba'éichapa oikuaa akue isýpe, ary 2005-pe, imokõi angirũ omendáva, Marshall (Jason Segel) ha Lily (Alyson Hannigan). Ted opyta añóre, iñangirũ Barney-guáicha (Neil Patrick Harris), ha ko mokõi karai oheka hembirekorã.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Ñemohenda:CBS Hekoha'ãngandy
Ñemohenda:2005
Su ary peteĩha

**Su ary peteĩha ñande ára jave**, hérava avei **I su ary Kirito rire** oñepyrũ ára 1 jasyteĩme ary 1-pe ha opa ára 31 jasypakõime ary 1000-pe.

## Tembiasa
* Tetã Israel-pe oñepyrũ Hesu rape.
* Mbyte Ásiape oñepyrũ Vudarape mahayana.
* Rróma Tavakuairetã iñakãrapu'a ha opa.
* Aráviape oñepyrũ Islã.

## Joaju

Ñemohenda:Su ary
Su ary mokõiha

**Su ary mokõiha ñande ára jave**, hérava avei **su ary mokõiha Kirito rire** oñepyrũ ára 1 jasyteĩme ary 1001-pe ha opa ára 31 jasypakõime ary 2000-pe.

## Tembiasa
* 1337-1453 - Ñorairõ Sa ro'y pegua
* 1492 - Amérika Jejuhu
* 1914-1918 - Ñorairõ Guasu Peteĩha
* 1939-1945 - Ñorairõ Guasu Mokõiha
* 1969 - Yvypóra oguahẽ Jasýpe.

## Joaju

Ñemohenda:Su ary
Su ary mbohapyha

**Su ary mbohapyha**, hérava avei **su ary mbohapyha Kirito rire** oñepyrũ ára 1 jasyteĩme ary 2001-pe ha opáta ára 31 jasypakõime ary 3000-pe.

## Tembiasa
* 2001: Nueva York-pe, Torres Gemelas ojeitypa, Al Qaeda rehe.
* 2004: Madrid-pe, ohasa guyryry 11 jasyapy jave.
* 2004: Yvyryrýi paraguasu Py'aguapýpe ary 2004-pe.
* 2006: Plutõ oñemoambuerendava yvóra michĩre, Kuarahy Ypykatúpe.
* 2008: Oñepyrũ Viru javo'ói tuichave. (*crisis económica*)
* 2009: mba'asy A (H1N1) oporosarambi heta rapicha.
* 2010: Yvyrysýi Haitípe.
* 2010: Yvyrysýi Chilepe.
* 2010: Viru javo'ói Eurorendápe.
* 2011: Yvyrysýi Hapõme.
* 2012: Yvypóra ojuhu ko Mbo'i Higgs (*Bosón de Higgs*).
* 2013: Pápa Benedicto XVI oheja ipokatu Rrómape.
* 2013: Ára 13 jasyapy ojeporavo Pápa Francisco Rróma jerovia Katóliko ruvicha pyahúvaicha.
* 2014: Ébola víru mba'asy oñemosarambipa Áfrika rehe.
* 2015: Aty oporomongyhyjeséva ondyry táva Parĩ rehe ha ojuka 131 tapicha.
* 2019: Tupão Guasu Notre Dame, táva Parĩme
* 2019: Aty oporomongyhyjeséva ondyry Seilãu retãre ha ojuka 258 tapicha.
* 2019: Ojehecharamo ta'angápe peteĩ Kuára hũ, yvága mba'e imombyryitereíva.
* 2020: COVID-19 ñemosarambi guasu oparupi, mba'asy vai pya'eite oñemyasãi heta tetãre.

## Joaju

Ñemohenda:Su ary
Two and a Half Men

***Two and a half men*** (avañe'ẽ, ***Mokõi ha mbyte kuimba'e***) ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui ombopukáva Tetãvorekuéra Joaju pegua, imba'eapohára tenondegua ko'ãga Jon Cryer, Ashton Kutcher ha Angus T. Jones, ha ymaguare ha'e Charlie Sheen. Ko tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui ohasa ta'angambyry mbohasáva hérava CBS. 

*Two and a half men* ohasa asy upei Charlie Sheen jeikove vai ojuhúvo. Ipehẽngue poapy oñemomichĩ 16 ñembyatýre ha Charlie Sheen oñemosẽ ha oñemoabue Ashton Kutcher rehe. 

Ipehẽngue peteĩ guive ipehẽngue poapy peve omombe'u Charlie (Charlie Sheen) hekove, imenda'ỹre, ka'úre ha kuñaséro oikove porã Malibúpe, Kalifórnia. Hekove oñemoambuepa Alan (Jon Cryer), ityvýra, ojopoi hembirekóre ha oho Charlie rógape oikove hag̃ua, ha Alan ta'ýra hérava Jake (Angus T. Jones) oho Charlie rógape avei opa arapokõindy paha jave.

Ipehẽngue porundyhápe Charlie omano ha Alan oñemu va'erã Charlie róga ha oheka va'erã hóga pyahurã. Upekuévo, oguahẽ Walden ojogua Charlie rogakue, ha oheja Alan ha ita'ýra opyta hóga pyahúpe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Two and a Half Men (sitio en español)
* CBS.com (sitio de CBS).
* Theharpers-fr.net (sitio francés).
* Es.twohalfmen.wikia.com (Sitio dedicado a esta serie).
* Two and a Half men TV (sitio en español)

Ñemohenda:Tekoha'ãngaty ta'angambyrygui Tetãvore Joapykuéra pegua
Ñemohenda:CBS Hekoha'ãngandy
Pablo Picasso

**Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Ruiz y Picasso** (Málaga, Epaña; 25 jasypa ary 1881-pe — Mougins, Hyãsia; 8 jasyrundy ary 1973-pe), jaikuaave **Pablo Picasso** rupi, ha'e akue peteĩ mbopara ha porãguerojera apohára Epañapegua, japohára, Georges Braque ha Juan Gris ndie, pe aporeko herava takambyrundy rape (*cubismo*).

Jeikuaaveva  mba'eporã apohára herakuãveva saro'y XX pegua. Picasso omboparave mokõisu ta'anga, oĩva ko'ãga heta museo ha heta óga ohechaukava Europape ha renda ambueva yvórape. Ojapo avei heta hembiapo ambeva omoha'angaicha, ojapo avei gravado, ombopara heta aranduka, ojapo heta porãguerojera, serámika ha hembiapo ambueva. 

Pablo Picasso omano ára 8 jasyrundy ary 1973-pe táva Notre-Dame-de-Vie (Mougins, Hyãsia) 91 ary ndie.

## Mandu'a


## Joaju

Ñemohenda:Tekove Españagua
Charlie Chaplin

**Sir Charles Spencer Chaplin**, (Londye, 16 jasyrundy ary 1889 – Vevey, 25 jasypakõi ary 1977) ha'e akue peteĩ ñoha'ãngahára oporombopukáva, purahéi haihára, ta'angamýi apohára, motenondehára ha haihára Tavetã Joaju pegua. Oñemboherakuãite oñoha'ãngávo Charlot rérape, heta ta'angamýi ñe'ẽ'ỹvape. Ojehechakuaa ichupe mbopukaha rembiechaukahára tuichaitéva ramo. Ñorairõ Guasu Peteĩha pahápe, oiko chugui ñoha'ãngahára kuimba'e ojekuaavéva.

Itúva ha isy omba'apo tekoha'ãngápe avei, tuichaitépe purahéi tekoha'ãngápe. Chaplin oñepyrũ hembiapo 5 ary orekóvo. Ary 1912 jave, omba'apo ñoha'ãngahára ramo heta tekoha'ãngápe oparupi. 

Hi'ava tee Charlot oñepyrũ ary 1914 ta'angamýi hérava *Making a Living*-pe ha upe aryite jave ojapo 35 ta'angamýi mbyky (*cortometraje*), umi apytépe oĩ *Between Showers*, *[[Tango Tangles]]* ha *A Film Johnnie*. Ha'angamýi herakuãvéva ha'e *[[The Gold Rush]]* (ary 1925), *[[City Lights]]* (ary 1931), *[[Modern Times]]* (ary 1935) ha *[[The Great Dictator]]* (ary 1940). Arykuéra 1910 guive, Charles omotenonde heta ha'angamýi.
 
Chaplin-me oñeme'ẽ va'ekue heta jopói herakuãva. Oñeme'ẽ pe Oscar Terakuã Porãre ary 1928-pe ha ary 1972-pe.

Chaplin omenda irundy jey –Mildred Harris, Lita Grey, Paulette Goddard ha Oona O'Neill rehe–, ha oguereko akue heta ñembokiha ambuéva. Charles Chaplin omano Arareñói ary 1977-pe.

## Mandu'apy


## Joajuha

Ñemohenda:Tekove Tavetã Joajugua
Ñemohenda:Ñoha'ãngahára
Yvypóra reko rembiejakue Paraguáipe

Ko'ágã, **[[Paraguái]]pe** oĩ 1 mba'e oiméva tekopy tee ojehechakuaa'ỹva ramo ha 1 mba'e oiméva Yvypóra reko rembiejakue ramo.

## Mba'e tekopy tee rehegua
Paraguáipe ko'ágã oĩ ko tenda oiméva Yvypóra reko rembiejakue ramo, Unesco he'iháicha:

## Mba'e ikatu oike ko tysýipe
Ã mba'e oĩ ko tysýipe oiko hag̃ua chuguikuéra Yvypóra reko rembiejakue:

## Tembiejakue japokokuaa'ỹva

## Mandu'apy

## Joajuha

* UNESCO Patrimonio de la Humanidad en Paraguay (en inglés)
* UNESCO Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad (en español)
 
Ñemohenda:Patrimonio de la Humanidad en Paraguay
Pirambujape

**pastel mandi'o** () hérava avei **so'ombutuka**, ha'e peteĩ mbujape ipoietéva myenyhẽmbyre tembi'u jukýva reheve térã tembi'u he'ẽva, tatakuáre térã chyryrýva. Mbuja'apyte ñemyenyhẽ ikatu ha'e vaka ro'o, ryguasu ro'o, pira ro'o, ka'avo térã yvakuéra. Imbujape ikatu ha'e avati avati mirĩ ku'i, térã hu'itĩ ijapopyre (avati ku'i).

Ko tembi'u ha'e heta tetã hembi'u tee, Epaña, Argentina, Paraguái, Chile, Perũ, Volivia ha tetã ambueva oñe'ẽ karaiñe'ẽ.

Paraguáipe oĩ ko pastel mandi'o, imbujape mandi'o mante, oñeñembopupu mandi'o juky reheve, ojejypa rire oñembohasa *molino* rupi, térã angu'ápe. Oñeñembojehe'e mandi'oku'i hu'itĩ reheve, oñemoĩ kure ñandy, juky, ryguasu rupi'a ha avati mirĩ ku'i, oñeñembojehe'a porã ojuehe. *Palo de amasar*-pe oñembope ha oñemboapu'a. Ha upei, myenyhẽmbyre so'o ndie.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembi'u
Vãkoke

**Vãkoke** (taiñe'ẽme:*กรุงเทพมหานคร*, *Krung Thep Mahanakhon* - karaiñe'ẽme: Bangkok) ha'e táva guasuve ha Tailandia itavaguasu. Ko táva oguereko 6.355.144 tavayguakuéra ha Vãkoke renda ykére oguereko 11.971.000 tavayguakuéra (jasyteĩ 2008-pe aja). Ko'ã tavayguakuéra omoambue ko retã Tailandia, ha omojopara Tailandia hekovekuéra, mojoparava máva ou Kuarahy reike, China ha ambue renda.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tailandia táva
Barcelona

**Barcelona** ha'e táva retã Españagua, tetãvore hekosãsova Katalúña itavusu. Oguerekohína 1.615.448 tavayguakuéra ary 2011-pe ha ha'e táva oguerekove avakuéra mokõiha tetã Epañape, Madrid rire.

## Mandu'apy

## Joaju

*  Barcelona Ñanduti henda

Ñemohenda:Katalúña táva
Yvy akua Táva

thumb|Yvy akua Táva.
**Yvy akua Táva** () - (afrikáans: *Kaapstad* ; ingleñe'ẽme: *Cape Town*; xhosa: *Ikapa*) ha'e táva tuichavéva mokõiha Yvyáfrika retãme, Johannesburgo rire. Ha'e avei tetãvore Kuarahyreike Yvy akua itavusu, ha ha'e avei Yvyáfrika itavusu hekome'ẽva (*legislativa*), oĩhápe Yvyáfrika Amandaje Guasu ha ambue Yvyáfrika Hóga guasu. 

Yvy akua Táva herakuãite ojejuhúgui upépe ygarupa ituichaitéva, ha ika'aguy guasu ko táva ijerére, ha Mesa Yvyty ha Yvy akua Ijapýra. Ko táva ha'e Áfrika itáva umi pytagua ohovéva oñandu hag̃ua.

## Mandu'apy

## Joaju

* Táva Henda Ñandutíre (ingleñe'ẽme)
* Helen Zille, Cape Town mburuvicha

Ñemohenda:Yvyáfrika táva
Kalkuta

**Kalkuta** ha'e peteĩ táva guasu oĩ tetã Índiape, Kuarahyreike Vengála itavusu. Hera tee ha'e **Kolkata** (vengalañe'ẽme: কলকাতা), 1 jasyteĩ ary 2001-pe, ramo jepe, ko táva hera tee ha'e akue **Calcutta**, ha hera tee añetehápe ha'e akue **Kolikata** (vengalañe'ẽme: কলিকাতা). Jeikuaaveva "vy'a táva" térã "óga guasu táva".

Ymaguare, ko táva ha'e akue táva orekoveva tavayguakuéra opa Índiape, Mumbái henondépe. Ko'ãga Kalkuta ha'e táva irundyha orekoveva tavayguakuéra opa Índiape, Mumbái, Deli ha Bangalore riregua.

## Mandu’apykuéra

## Joaju

* Kolkata Online (inglyesñe'ẽme).
* Calcuttaweb.com Opa tembikuaa Kalkuta rehe (inglyesñe'ẽme).
* calcuta Kalkuta hembikuaa.

Ñemohenda:Índia táva
Kopenihage

thumb|Kopenihage.
**Kopenihage** (Ndinamakañe'ẽme: København ) ha'e Ndinamáka tavusu, oguereko 1.167.569 tavayguakuéra (ary 2009-pe), ha ha'e avei Ndinamáka táva tuichavéva.

Kopenihage oĩ yke kuarahyresẽyguápe ypa'ũ Selándiape ha oĩ avei ypa'ũ Amager ári, ombojoaju ko mokõi ypa'ũ heta yvorasa rupi.

## Joaju

* Copenhague información - Guía de viaje y consejos (inglyesñe'ẽme)
* Portal de Copenhagen Portal — guía para turistas y visitantes (karaiñe'ẽme)
* Información sobre Copenhague (karaiñe'ẽme)

Ñemohenda:Ndinamáka táva
Kuvãju

**Kuvãju** (térã **kure hetyma ro'o**) ha'e tembi'u héra, pe so'o ou kure hetyma rapykuéri, mbojukypyre ha mbohepyre teete. Kure hetyma ro'o henonde oñembohera paléta. Kuvãju ojeikuaavéva ha'e Ivéria kuvãju ha Itália kuvãju.

Kure juehegua omoambue kuvãju he ha reko.


Félix Vallotton, 1918 - Le Jambon.jpg|*Le jambon* (Félix Vallotton, 1918).
Édouard Manet - Le jambon.jpg|*Le jambon* (Édouard Manet, c. 1875).
Paul Gauguin 035.jpg|*Le jambon* (Paul Gauguin, 1889).


## Mandu'apy


Ñemohenda:Tembi'u
Óga Guasu Los López pegua

**Palacio de los López** (avañe'ẽme: López Hóga guasu) ha'e peteĩ óga guasu oĩva Paraguaýpe, Paraguái, ha'e Tendota Paraguaigua ñemba'apo renda, ha ha'e avei Paraguái retã Porokuái róga. Ha'eva'ekue Tendota Carlos Antonio López róga, ha ita'ýra Francisco Solano López.

## Joaju
* Presidency of the Republic of Paraguay (karaiñe'ẽme)

Ñemohenda:Paraguay
Ñemohenda:Paraguái ta'ãnga'ita
Chichén Itzá

**Chichén Itzá** ha'e renda ymaguare oĩ yvyapy Yucatán-pe, tetã Méhikope, tetãvore Yucatán-pe. Ta'ãnga'ita aty maya kuéra rembiapo.

Chichén Itzá ha'e va'ekue peteĩ táva térã peteĩ opy aty renda, jogapopyre heta jey.

Ko renda ymaguare Chichén Itzá pegua ha'e peteĩ Tembiejakue Yvypóra rekogui, Unesco rehe, ary 1988 guive. Ára 7 jasypokõi ary 2007 guive, Chichén Itzá ha'e avei peteĩ Pokõigua tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua.

## Mandu'apy

## Joaju

* Chichén Itzá jogapopyre 3D rupi

Ñemohenda:Pokõi tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua
Ñemohenda:Méhiko
Ñemohenda:Majakuéra
Apysahũ

**Apysahũ** () - (*Coryphaspiza melanotis*) ha'e peteĩ guyra juehegua, juehepehẽ herava Emberizidae pegua, oikoveva tetã Argentinape, Boliviape, Pindoramape, Paraguáipe ha Perũme.

## Tenda oikoveva
Ko guyra oikove kapi'itýre, ñu orekova heta yvyra ha yvyra rakã'i, ka'a guasúre, ha tenda oĩva 1.200 metro yguasu ári.

## Hete
Ijyvate ha'e 13,5 cm nunga, yvatekuére. Itĩ ári hũva ha guýre ipytã'yjúva. Apysahũ iñakã hũva, iñakã ári hũva avei, ijahy'o ha hete guýre imorotĩva, oguereko avei mokõi mbore hũva hete ykére; ijatúa ihũngyva, ijatukupe marrõ, haipypáma po'ihápe hũva; ipepo sa'yky kangy ha sa'yju; apysahũ huguái hũva ha ijapýra imorotĩva. Apysahũ kuña ha'e pytũmbyveva, ipepo sa'ykyveva ha, ijatukupe imarrõpáma.

## Hembi'u
Ko guyra ho'u heta yva ha'ỹi, yva ro'o ha mymba'i. Oheka hembi'urã yvýre mante.

## Mandu'apy

## Joaju

*Coryphaspiza melanotis; *NeotropicalBirds*. The CornellLab of Ornitholgy.

Ñemohenda:Guyra
Marilyn Monroe

**Marilyn Monroe** (oje'eva ['mæ.ɹɪ.lɪn mɔn.'ɹəʊ]) (Los Ángeles, California, Amérika Retãvorekuéra Joaju pegua, 1 jasypoteĩ ary 1926-pe – omano ára 5 jasypoapype ary 1962-pe), héra heñói ha'e **Norma Jeane Mortenson** ha héra ñemongaraípe ha'e **Norma Jeane Baker**, ha'e akue peteĩ ñoha'ãngahára, puraheihára ha modélo Tetãvorekuéra Joaju pegua. 

Oñepyrũ hembiapo modeloguáicha, ha ary 1946 guive omba'apo ñoha'ãngahára ramo ta'angamýi michĩvape. Hembiapo herakuã peteĩha ha'e akue ta'angamýi hérava *The Asphalt Jungle* (ary 1950) ha *All About Eve* (ary 1950). Marilyn herakuã porãite oparupi oñepyrũvo hembiapo *Los caballeros las prefieren rubias*-pe (ary 1953) ha osẽvo *[[Playboy]]*-pe.

Omba'apo avei, avateeguáicha, ta'angamýi *Cómo casarse con un millonario*-pe (ary 1953), *The Seven Year Itch* (ary 1955) ha *Bus Stop* (ary 1956). Hembiapo porãvéva ha'e *Some Like it Hot* (ary 1959), oñeme'ẽ ichupe pe Itaju Apu'a Jopói, ñoha'ãngahára kuña ikatupyryvéva mba'e ombopukáva rehe.

Ojekuaa hese kuña porãite ramo. Omenda mokõi jey, peteĩháme pe mangapy ha'ãhára Joe DiMaggio rehe, ary 1954-pe, ha upéi mombe'upyrusu haihára Arthur Miller rehe, ary 1956 ha 1962 mbytépe. 

Monroe omano ára 5 jasypoapy ary 1962-pe, *sobredosis* oiko chugui. 

Pe American Film Institute he'i Monroe-gui ha'eha pe ñoha'ãngahára kuña ikatupyryvéva poteĩha.

## Mandu'apy

## Joaju

* FBI Record: Marilyn Monroe

Ñemohenda:Tekove Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua
Apakani

**Apakani** () - (***Morphnus guianensis***) ha'e peteĩ guyra juehegua juehepehẽ herava Accipitridae pegua, haku renda ñande yvy áripe. Ndaipori ambue Apakani juehegua.

## Tenda oĩva

Ko guyra oĩ heta tetã Amérikape, tetã Guatemala, Mbelise, Salvador, Honduras, Nikaragua, Kosta Rrika, Panama, Colombia, Venesuéla, Gujána, Surinam, Gujána Hyãsiapegua, Pindorama, kuarahyresẽ Ekuator, Perũ, Paraguái, Bolivia, ha yvate Argentina.

## Mandu'apy

## Joaju
* BirdLife Species Factsheet

Ñemohenda:Guyra
Arapasu guasu

Ko**Arapasu guasu** () - (***Drymornis bridgesii***) ha'e peteĩ guyra juehegua Ñembyamérika pegua, juehepehẽ herava Furnariidae.

Oikove ka'aguy Argentinape, Boliviape, Pindoramape, Paraguái ha Uruguáipe.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Arapasu hovy

Ko **arapasu hovy** () - (***Dendrocincla turdina***), ha'e peteĩ guyra juehegua, juehepehẽ Furnariidae pegua. Ko guyra oikove kuarahyresẽ Ñembyamérikape. 

## Tenda oikoveva

Ko guyra oikove kuarahyresẽ Pindorama guive (Bahia ha Goiás, tetãvore Rio Grande do Sul peve), kuarahyresẽ Paraguái, ha yvate kuarahyresẽ Argentinape, tetãmi Misionespe. 

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Gua'a hovy

**Gua'a hovy** () - (***Anodorhynchus hyacinthinus***) ha'e peteĩ guyra gua'a juehegua, juehepehẽ Psittacidae pegua. Oikove ka'aguy guasu tetã Pindoramape, Bolivia ha yvate Paraguáipe. Ko guyra ohasa asy, yvypóra ojapi ko gua'a juehegua, ha oñemu syvy.

## Hete ysaja
Ko guyra okakuaa  70&nbsp;cm yvatekuére peve (ikatu okakuaa 100&nbsp;cm peve), ituichakue ikatu ha'e 120 gotyo 140&nbsp;cm ha ipohýi 1,5 gotyo 1,7&nbsp;kg. Gua'a hovy itĩ mbaretéva, ojoka yva ra'ỹi. Itĩ ojoka avei mbokaja ra'ỹi, yvyra ha ambue mba'e. 

Hete haguepáva, hague hovy yvagaicha. Itĩ hũva ha yvatére omimbi gua'uva. Hesa mokõi hũva ijerére oĩ peteĩ mbore sa'yjúva.

## Guyra heko
Gua'a hovy ho'u opaichagua yva ajuva, ho'u avei yva ra'ỹi, yvoty, ha togue. Opa ára oheka tuju ysyry rembe'ýpe, ko tuju opytyvõ ko guyra hete, oñangareko ipy'a.

Ko guyra ohaitypo yvyra mata kuáre. Ombo'a mante peteĩ térã mokõi rupi'a, jepe ramo, peteĩ gua'a hovy ra'y okakuaa etéva, mokõiha omano, ra'y peteĩha mbaretéva ha omonda opa tembi'u rehe.

## Tenda Oikoveva
Ko gua'a hovy oikovente mbohapy renda Ñembyamérikape: ñemby Pindoramape, kuarahyresẽ Bolivia ha yvate kuarahyresẽ Paraguáipe. Ikatu oiko sapy'apy'a tenda ambueva. Oiko ysyry rembe'ýre ha Ñembyamérika ika'aguýre. Oiko avei ñu guasu mbokajatypáma.

## Ta'angakuéra

File:Anodorhynchus hyacinthinus wild.jpg|Gua'a hovy Pantanal-pe, Pindorama
File:Anodorhynchus hyacinthinus1.jpg|Disney mymbarendápe.
File:Anodorhynchus hyacinthinus2.jpg|Disney mymbarendápe.
File:2005-04-03-paradisio ara-hyacinthe-4.jpg
File:ARA-Hyacinthe.jpg
File:Anodorhynchus hyacinthinus1.ogv|Disney mymbarendápe.
File:Anodorhynchus hyacinthinus2.ogg|Disney mymbarendápe.


## Mandu'apy

* Del Hoyo et al., 1997. *Handbook of the Birds of the World*. Vol. 4.
* Caldas, Sergio T. and L Candiasani. 2005. Arara-Azul.  DBA Dórea Books and Art, São Paulo, São Paulo.

## Joaju

* Hyacinth Macaw videos on the Internet Bird Collection
* The Blue Macaws website
* Hyacinth Macaw entry from Earlham College

Ñemohenda:Gua'a
Tu'ĩ

**Tu'ĩ** () - (**Psittacidae**) ha'e peteĩ guyra aty juehepehẽ, juehegua hekovety guyra gua'a pegua.

Itĩ michĩva ha mbykýva, ikarapã avei. Iñakã porã ha arandu. Oiko tenda arahaku, oveve porã ha ojupi porã yvyráre.

Tu'ĩnguéra oikove heta tenda ñande yvórape, oiko yvyku'ipasu Auteralia, Indiape, ñemby kuarahyresẽ Asiape ha kuarahyreike Afrika, oikove hetave ka'aguy Ñembyamérika pegua ha Mbyteamérikape.

Tu'ĩ rekove ohupyty 50 gotyo 60 ary.

## Joaju

Ñemohenda:Tu'ĩ
Araka

**Araka** ()  (***Ara*** spp.) ha'e peteĩ guyra jueheguaty, guyra tu'ĩ (Psittacidae) juehegua, del juehegua hekovety herava Psittaciformes pegua, oguereko 14 gua'a juehegua (6 omanoma), yvyrusu Amérika pegua, oikoveva ka'aguy Méhiko guive yvate kuarahyresẽ Argentina peve. 

;Guyra Araka juehegua:
* Kaninde (*[[Kaninde|Ara ararauna]]*)
* Gua'a hovyũ (*[[Gua'a hovyũ|Ara ambiguus]]*) 
* Gua'a ahy'o hovy (*Ara glaucogularis*)
* Gua'a akã pytã (*Ara rubrogenys*)
* Tu'ĩ hovy (*Ara militaris*)
* Araka pytã (*Ara macao*)
* Gua'a pytã (*[[Gua'a pytã|Ara chloropterus]]*) 
* Marakana guasu (*[[Marakana guasu|Ara severa]]*)

;Araka jueheguaty ambuéva:
* *[[Anodorhynchus]]*, mbohapy guyra juehegua (*[[Anodorhynchus glaucus]]*, *[[Gua'a hovy|Anodorhynchus hyacinthinus]]* ha *[[Anodorhynchus leari]]*)
* *Cyanopsitta*, peteĩnte guyra juehegua (*[[Cyanopsitta spixii]]*)
* *Diopsittaca*, peteĩnte guyra juehegua (*[[Diopsittaca nobilis]]*)
* *Orthopsittaca*, peteĩnte guyra juehegua (*[[Orthopsittaca manilata]]*)
* ''Propyrrhura'' = ''Primolius'', mbohapy guyra juehegua (*[[Marakana ajúra sa'yju|Primolius auricollis]]*, *[[Primolius couloni]]* ha *[[Marakana|Primolius maracana]]*)

## Joaju

Ñemohenda:Gua'a
Gua'a hovyũ

**Gua'a hovyũ** () - (***Ara ambiguus***) ha'e umi  guyra juehegua, hekovety psitaciforme pegua, juehepehẽ tu'ĩ (Psittacidae) pegua, oikove ka'aguy Mbyteamérikape, kuarahyresẽ Honduras guive, yvate kuarahyreike Colombia peve, ha michĩva oikove tetã Ekuator-pe. 

## Hete ysaja
Ijyvate ha'e 85-90 cm ha ipohyikue ha'e 1,44 kg. Isyva pytã; iñakã, ijatúa, iajúra ha ijatukupe hovyũva; ipepo rague hovykangy ha ipepo apýra rague hovyũkangy; ijatukupe guýre, ha hague guýre hovykangy. Ko guyra huguái pytã ha pytã'yju, ijapýra hovykangy. Hova ipire hague'ỹva ha morotĩva.

## Gua'a hovyũ juehegua ambueva
* *Ara ambiguus ambiguus* (Gua'a hovyũ hovatĩ)
* *Ara ambiguus guayaquilensis* (Guajaki gua'a)

## Mandu'apy

## Joaju

''Ara ambiguus''

Ñemohenda:Gua'a
Jueheguasã

**Jueheguasã** (*Clase (biología)*) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohenda pegua, jueheguasã ha juehegua hekovety mbytépe. 

Ko mba'e omohysýi mymba térã ka'avo térã ambue tekove oĩ juehegua hekovetype.

;Jueheguasã ñemohenda aty:
*Okambúva
*Guyra
*Otyryrýva
*Pira

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Marakana guasu

Marakana guasu () - (***Ara severa***) ha'e umi guyra juehegua, juehepehẽ guyra tu'ĩ (Psittacidae) pegua, oikove yvyrusu Amérikape. Oikove tetã Panama guive ysyry paranaguasu ika'aguy peve, mbyte Bolivia ha mbyte Pindoramape.

## Joaju

* Loro Libre
* https://web.archive.org/web/20120721220457/http://www.petparrot.com/Severe.htm
* http://www.petco.com/caresheets/bird/Macaw_Severe.pdf
* https://web.archive.org/web/20090317055851/http://exotictropicals.com/encyclo/birds/macaws/severe.php

Ñemohenda:Gua'a
Hoko

**Hoko** () - (**Gruidae**) ha'e umi guyra juehepehẽ aty. Oikove ñu guasúre, Europape, Asia ha Afrikape. 

## Hoko juehegua
Juehepehẽ **Gruidae** (Hoko) omboaty 15 guyra juehegua ñemohendapyre 4 jueheguaty:

* Jueheguaty *Balearica*
** *[[Balearica regulorum]]*
** *[[Balearica pavonina]]*
* Jueheguaty *Anthropoides]]*
** *Anthropoides virgo*
** *Anthropoides paradisea*
* Jueheguaty *Bugeranus*
** *Bugeranus carunculatus*
* Jueheguaty *[[Grus]]*
** *[[Grus leucogeranus]]*
** *[[Kanatã hoko|Grus canadensis]]*
** *[[Hoko akã pytã|Grus antigone]]*
** *[[Grus rubicunda]]*
** *[[Grus vipio]]*
** *[[Hokoete|Grus grus]]*
** *[[Grus monacha]]*
** *[[Amérika hoko|Grus americana]]*
** *[[Hoko hũ|Grus nigricollis]]*
** *[[Hapõ hoko|Grus japonensis]]*

## Mandu'apy

## Enlaces externos

* Sonidos de ''Gruidae''

Ñemohenda:Guyra
Hoko guasu

**Hoko guasu** () - (***Ardea cocoi***) ha'e peteĩ guyra juehegua. Oikove Mbyteamérika ha Ñembyamérikape. 
 
Oikove Panama guive ypa'ũnguéra Malvina peve. 

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Yperana

**Yperana** () (juehepehẽ **Spheniscidae**, hekovety **Sphenisciformes**) ha'e umi guyra aty yguasupegua, guyra juehegua ndovevéiva, oikove mante ñembyete gotyo ñande Yvýre.

Yperana oikove yguasu ro'y ñembyete gotyo ñande Yvýre; yperana juehegua peteĩnte oiko tenda hakúva, ypa'ũ Galápago pegua. Ohaitypo Antártida rembe'ýre, Selánda Pyahúpe, ñemby Auteráliape, Yvyáfrikape, opaite ypa'ũ Antártida pegua, Ekuator, Perũ, Chíle ha Patagónia Arhentínape. Ikatu jahecha ko guyra kuarahyresẽ ñemby Pindorámame, paraguasu Atlántiko ha  Kolómbia ha Panama paraguasu Py'aguapýpe. 

## Ñemohenda

Oĩ 18 yperana juehegua, ñemohendapyre.

**Juehepehẽ Spheniscidae** (sensus stricto)
* *[[Yperana tĩmbukúva|Aptenodytes]]*
** *[[Yperana ruvicha|Aptenodytes forsteri]]*, yperana ruvicha.
** *[[Yperana ruvichaete|Aptenodytes patagonicus]]*, yperana ruvichaete. 

* *[[Yperana iñakãyvotyva|Eudyptes]]*
** *[[Yperana akãyvoty sa'yju|Eudyptes moseleyi]]*, yperana akãyvoty sa'yju.
** *[[Yperana akã votõju|Eudyptes chrysocome]]*, yperana akã votõju.
** *[[Yperana akãju|Eudyptes chrysolophus]]*, yperana akãju.
** *[[Yperana tĩatã|Eudyptes pachyrhynchus]]*, yperana tĩatã.
** *[[Snares yperana|Eudyptes robustus]]*, Snares yperana.
** *[[Yperana tovatĩ|Eudyptes schlegeli]]*, yperana tovatĩ. 
** *[[Yperana akãyvoty|Eudyptes sclateri]]*, yperana akãyvoty.

* *[[Yperana michĩ|Eudyptula]]*
** *[[Yperana karape pepotĩ|Eudyptula albosignata]]*, yperana karape pepotĩ.
** *[[Yperana karape|Eudyptula minor]]*, yperana karape.

* *[[Yperana yguasu guýpe|Megadyptes]]*
** *[[Yperana resaju|Megadyptes antipodes]]*, yperana resaju. 

* *[[Yperana ytaguýva|Pygoscelis]]*
** *[[Yperana resatĩ|Pygoscelis adeliae]]*, yperana resatĩ. 
** *[[Yperana rova ky'a|Pygoscelis antarctica]]*, yperana rova ky'a.
** *[[Yperana apyteretĩ|Pygoscelis papua]]*, yperana apyteretĩ.

* *[[Yperana jehaipy|Spheniscus]]*
** *[[Yvy akua yperana|Spheniscus demersus]]*, yvy akua yperana. 
** *[[Perũ yperana|Spheniscus humboldti]]*, Perũ yperana.
** *[[Patagonia yperana|Spheniscus magellanicus]]*, Patagonia yperana.
** *[[Galápago yperana|Spheniscus mendiculus]]*, Galápago yperana.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Yperana
Yperana tĩmbukúva

**Yperana tĩmbukúva** (*Aptenodytes*) ha'e guyra yperana jueheguaty aty (Spheniscidae). Ko guyra itĩmbukúva ha hete guasúva.

Oĩ 3&nbsp;yperana juehegua ko jueheguaty, mokõinte yperana juehegua oikove:
* *[[Yperana ruvicha|Aptenodytes forsteri]]*, yperana ruvicha.
* *[[Yperana ruvichaete|Aptenodytes patagonicus]]*, yperana ruvichaete. 
* *[[Aptenodytes ridgeni]]*, yperana juehegua omanoma ha ndoikove ko'ãga.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Yperana