Ñe'ẽtéva Guaraníme

**ÑEꞋẼTÉVA GUARANÍME (''LOS VERBOS EN GUARANÍ'')**

**ÑEꞋẼTÉVA**
# Heꞌiséva (*concepto*)
# Ñeꞌẽtéva ñemohenda (*clasificación*)

# Ñeꞌẽtéva moambueha (*accidentes*)

## HEꞋISÉVA
Ñeꞌẽtéva niko haꞌehína upe ñeꞌẽ oñandukáva tembiapo ha mbaꞌapo.

Techapyrã:
*karu = rekaru, okaru, jakaru, rokaru, pekaru, okaru
*vyꞌa = revyꞌa, ovyꞌa, javyꞌa, rovyꞌa, pevyꞌa, ovyꞌa
*ñeꞌẽ = reñeꞌẽ, oñeꞌẽ, ñañeꞌẽ, roñeꞌẽ, peñeꞌẽ, oñeꞌẽ

## ÑEꞋẼTÉVA ÑEMOHENDA
*2.1. Iñeꞌẽpuꞌandu rupi (*por su fonética*)
*2.2. Hetepy rupi (*por su estructura*)
*2.3. Hekorasapy rupi (*por su acción*)
*2.4. Imosusũ rupi (*por su conjugación*)
*2.5. Ijysaja rupi (*por su forma*)
*2.6. Hekoambue rupi (*por su variabilidad*)

### IÑEꞋẼPUꞋANDU RUPI
*2.1.1.	Ñeꞌẽtéva jurugua (*verbo oral*)
*2.1.2.	Ñeꞌẽtéva tĩgua (*verbo nasal*)

### HETEPY RUPI
*2.2.1.	Ñeꞌẽtevateĩ (*verbo simple*)
*2.2.2. Ñeꞌẽtevaꞌeta (*verbo compuesto*)

**ÑEꞋẼTEVATEĨ** Haꞌe umi ñeꞌẽtéva iñeꞌẽrapo peteĩva; jaꞌe porãsérõ, oikóva peteĩ ñeꞌẽgui.

Techapyrã:

* guata – guapy – sẽ – kañy – ñani.

**ÑEꞋẼTEVAꞋETA**: Ha'e umi ñeꞌẽtéva oñeꞌẽrapo mokõi térã hetavéva; jaꞌe porãsérõ, oikóva mokõi térã hetave ñe'ẽgui.

Techapyrã:
*pokyty
*reipokyty /
*oipokyty /
*jaipokyty /
*roipokyty /
*peipokyty /
*oipokyty

#Oĩ ñeꞌẽtéva katuete oipurúva ñeꞌẽpehẽtai mboyvegua “i”, hyapu porã hag̃ua. Techapyrã: ñamosusũvo pokyty, henondépe ñamohenda ñeꞌẽpehẽtai mbohyapukatúva (*partícula eufónica*) “i”. Péicha:
*pota (aipota, reipota) /
* typei (aitypei, reitypei) /
* ke (aike, reike) /
* nupã (ainupã, reinupã) /
* ko (aiko, reiko) /

### HEKORASAPY RUPI
*2.3.1. Ñeꞌẽtéva Mbohasapyréva (*verbo transitivo*)
*2.3.2. Ñeꞌẽtéva Mbohasapyreꞌỹva (*verbo Intransitivo*)

**ÑEꞋẼTÉVA MBOHASAPYRÉVA**: Haꞌe umi ñeꞌẽtéva hesakãꞌỹva ijehegui ha oikotevẽva ambue ñeꞌẽre, oĩva moĩmbaha mbohasapyrévarõ, hesakã hag̃ua.
Techapyrã:

*gueru = haꞌe ogueru vakapipopo ("vakapipopo", moĩmbaha mbohasapyréva)
*jogua = haꞌe ojogua mokõi vosa ("mokõi vosa", moĩmbaha mbohasapyréva)
*guereko = haꞌe oguereko kuatia ("kuatia", moĩmbaha mbohasapyréva)

**ÑEꞋẼTÉVA MBOHASAPYREꞋỸVA**: Haꞌe umi ñeꞌẽtéva ijehegui hesakãva.

Techapyrã:

*guata = Chive oguata / guapy = Ñande jaguapy

### IMOSUSŨ RUPI
*2.4.1. Ñeꞌẽtevatee (*verbo propio*)
*2.4.2. Ñeꞌẽtéva Teróva (*verbo predicativo*)
*2.4.3. Ñeꞌẽtéva Terarãnguéva (*verbo pronominal*)

**ÑEꞋẼTEVATEE**: Haꞌehína ñeꞌẽtéva hekopetéva ha imosusũme oipurúvajepi koꞌã ñeꞌẽpehẽtai avaite ha papapy-gugua: a – re – o ja (ña) – ro – pe – o

Techapyrã:

**ÑEꞋẼTÉVA TERÓVA**: Koꞌãva katu haꞌehína umi téra (tero, teroja ha ñeꞌẽteja) oñemosusũkuaáva; jaꞌeporãsérõ, téra oñemboheko ñeꞌẽtéva.

Techapyrã:

**Jesarekopyrã**

Ñeꞌẽtéva juruguáva ndive jaipuruvaꞌerã koꞌã ñeꞌẽpehẽtai: che / nde / ñande / ore / pende / (h – i – ij hiꞌ = avaite mbohapyha, papyteĩ ha papyetápe).

Ñeꞌẽtéva tĩguáva ndive jaipuruvaꞌerã ñeꞌẽpehẽtai: che / ne / ñane / ore / pene / (h – i – iñ – hiꞌ = avaite mbohapyha, papyteĩ ha papyetápe).

**ÑEꞋẼTÉVA TERARÃNGUÉVA**: Haꞌehína ñeꞌẽtéva hekopetéva, oñemosusũva terarãnguete moĩmbaha mbohasapyréva ndive. Oñemosusũ avaite peteĩha ha mokõiháme, papyteĩ ha papyetápe. Umi terarãnguete ndo-jokupytýi.

Techapyrã:

**Jesarekopyrã (Observación)**

Terarãnguete "ro" ojepurújepi ombojekupyty hagua avaite peteĩha ha mokõiha, papyteĩme (Che rojuhu).

Terarãnguete "po" katu ojepurújepi ombojekupyty hagua avaite peteĩha, papypeteĩgua; ha avaite mokõiha, papyetágua (Che pojuhu).

Péicha avei, umi ñeꞌẽtéva ijysajaꞌapýva (*verbos triforme*s) (T-R-Henói / T-R-Heka), oiko jave ñeꞌẽtéva terarãnguérõ oñe-moñepyrũjepi "R"-pe (nde chereka, haꞌe cherenói). Péicha jave noñepyrũiva “T” térã “H”-pe.

### IJYSAJA RUPI
*2.5.1. Ñeꞌẽtéva ijysajateĩva (*verbo uniforme*)
*2.5.2. Ñeꞌẽtéva ijysajaꞌapýva (*verbo triforme*)

**ÑEꞋẼTÉVA IJYSAJATEĨVA**: Haꞌe umi ñeꞌẽtéva oguerekóva peteĩ ysaja añónte ojepuru hagua.

Te-chapyrã:
*guata /
*purahéi /
*juhu /
*muña /
*ñani /
*jeroky /

**ÑEꞋẼTÉVA IJYSAJAꞋAPÝVA**: Haꞌe umi ñeꞌẽtéva oguerekóva mbohapy ysaja ojepuru hagua.

Techapyrã:
*Teka / Reka / Heka /
*Tayhu / Rayhu / Hayhu /
*Tenói / Renói / Henói /

### HEKOAMBUE RUPI
*2.6.1. Ñeꞌẽtéva hekopeguáva (verbo regular)
*2.6.2. Ñeꞌẽtéva hekopeguaꞌỹva (verbo irregular)
*2.6.3. Ñeꞌẽtéva hekoꞌỹva (verbo defectivo)

**ÑEꞋẼTÉVA HEKOPEGUÁVA**: Haꞌe umi ñeꞌẽtéva naiñam-buéiva iñeꞌẽrapópe oñemosusũvo.

Techapyrã:
*guata / guapy / purahéi / kyhyje /
*vyꞌa / juhu / muña.

**ÑEꞋẼTÉVA HEKOPEGUAꞋYVA**: Haꞌe umi ñeꞌẽtéva iñambuéva iñeꞌẽrapópe oñemosusũvo. Avañeꞌẽme jaguareko poteĩ ñeꞌẽtéva hekopeguaꞌỹva.

Techapyrã:

**JESAREKOPYRÃ (''OBSERVACIÓN'')**

# Koꞌã poteĩ ñeꞌẽtéva hekopeguaꞌỹva ojoavy hikuái ojoapytépe. Péicha, mbohapy “a”, “u” ha “yꞌu” ndahaꞌéi iñambuéva iñeꞌẽrapópe. Nahániri, jajesarekoporãrõ jajuhúta koꞌãva iñambueha -oñemosusũ jave- avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtaime.
# Ñeꞌẽtéva “ju” ha “ha” katu iñambue hikuái iñeꞌẽrapópe oñemosusũ jave, naiñambuéi avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtaime.
# Ñeꞌẽtéva “e” katu iñambue mokõivépe: iñeꞌẽrapópe ha avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtaime.

**ÑEꞌẼTÉVA HEKOꞌỸVA**: Haꞌe umi ñeꞌẽtéva noñemo-susũmbaiva mayma avaitépe.

Techapyrã:
*overa /
*otiri /
*osunu /
*oky /

## ÑE'''Ꞌ'''ẼTÉVA MOAMBUEHA
*3.1.a. Papapy (*número*) ha 3.1.ã. Avaite (*persona*)
*3.2. Ñeꞌẽapoha (*voz*)
*3.3. Ysaja (*forma*)
*3.4. Ñeꞌẽteko (*modo*)
*3.5. Ára (*tiempo*)
*3.6. Kokatu (*grado*)

**JESAREKOPYRÃ**

Guaraníme papapy ha avaite oho oñondive. Ysaja mbotovéva ñeꞌẽpehẽtai katu oñembojaꞌo mokõime: ñeꞌẽtéva mboyvegua (nd-n) ha ñeꞌẽtéva riregua (i-ri)

### PAPAPY HA AVAITE

Koꞌã moambueha ohechauka ñandéve mávapa ñeꞌẽtéva moandu apohare ha mboýpa hikuái (papyteĩ ha papyeta)
*3.1.1. Haꞌeteguáva (*categóricas*),
*3.1.2. Moĩmbyre (*imperativas o compulsivas*), ha
*3.1.3. Potapyrã (*optativas*)

**3.1.1. Haꞌeteguáva**

Papyteĩ: a – re – o

Papyeta: ja (ña) – ro – pe – o

Techapyrã:

**3.1.2. Moĩmbyre**

Papyteĩ: ta – e – to

Papyeta: ja (ña) – toro – pe – to

Techapyrã:

**3.1.3. Potapyrã:**

Papyteĩ: ta – tere – to

Papyeta: taja (taña) – toro – tape – to

Techapyrã:

### YSAJA

Ysaja niko pe ombohekoañete, ombohekotove ha ohekoporandúva ñeꞌẽtévape.
*3.2.1. Ysaja Moneíva (*Forma Afirmativa*)
*3.2.2. Ysaja Mbotovéva (*Forma Negativa*)
*3.2.3. Ysaja Porandúva (*Forma Interrogativa*)

**3.2.1. Ysaja Moneíva:** naiñeꞌẽpehẽtaíri.

Techapyrã:

**3.2.2. Ysaja Mbotovéva:** Kóva ojepuruꞌarã kóicha:

Ñeꞌẽtéva jurugua ndive: nd + ñeꞌẽtéva + i

Ñeꞌẽtéva Tĩguáva ndive: n + ñeꞌẽtéva + i

Ñeꞌẽtéva (jurugua térã tĩgua) opárõ “i”-pe, oñembojoaju-vaꞌerã hese ñeꞌẽpehẽtai ri (noñaníri).

Techapyrã:

**3.2.3. Ysaja Porandúva:** ñeꞌẽpehẽtai pa térã piko.

Techapyrã:

### ÑEꞋẼAPOHA

Kóva ohechauka mávapa ñeꞌẽtéva omoandúva apohare.
*3.3.1. Ñeꞌẽapohaite (*Voz activa*),
*3.3.2. Ñeꞌẽapoheta (*Voz pasiva*),
*3.3.3. Ñeꞌẽapoukaha (*Voz coactiva*),
*3.3.4. Ñeꞌẽapoñondiveha (*Voz recíproca*),
*3.3.5. Ava Ñeꞌẽapoñemiha (*Voz subsuntiva de personas*),
*3.3.6. Mymba Ñeꞌẽapoñemiha (*Voz subsuntiva de animales*)
*3.3.7. Ñeꞌẽapoukapy (*Voz objetiva*)

**3.3.1. Ñeꞌẽapohaite:** naiñeꞌẽpehẽtaíri.

Techapyrã:

**3.3.2. Ñeꞌẽapoheta:** Jurugua: je – Tĩgua: ñe.

Techapyrã:

**3.3.3. Ñeꞌẽapoukaha:** Jurugua: mbo – Tĩgua: mo.

Techapyrã:

**JESAREKOPYRÃ**
# Koꞌã mokõi ñeꞌẽpehẽtai mbo ha mo omoheñói ñeꞌẽtéva mbohasapyréva. Techapyrã: guata ñamosusũrõ ñeꞌeapohaitépe niko ñeꞌẽtéva mbohasapyreꞌỹva; ága ñamosusũvo ñeꞌeapoukahápe katu oikóma ichugui ñeꞌẽtéva mbohasapyréva.
# Avei ñeꞌeapoukaha rupive téragui (tero, teroja ha ñeꞌẽteja) oiko ñeꞌẽtéva. Techapyrã: amboao / amoapatĩ / amomombyry. Peichahápe avei ñambojoapykuaa ñeꞌeapohaite ha ñeꞌeapoukaha umi téra rehe. Techapyrã: añemboao / añembotavy / añemomombyry.

**3.3.4. Ñeꞌẽapoñondiveha:** Jurugua jo – Tĩgua: ño.

Techapyrã:

Ko ñeꞌẽapoñondiveha ojepuru papyeta añóme. Noñemosusũkuaái papyeteĩme, jo ha ño heꞌiségui ava aty.

**3.3.5. Ava Ñeꞌẽapoñemiha:** poro.

Techapyrã:

**3.3.6. Mymba Ñeꞌẽapoñemiha:** mbaꞌe.

Techapyrã:

**3.3.7. Ñeꞌẽapoukapy (''Voz Objetiva''):** guero (ro).

Techapyrã:

### ÑEꞋẼTEKO
Ko moambueha niko oñanduka ñandéve mbaꞌeichaitépa ojehu ñeꞌẽtéva moandu.
*3.4.1. Ñeꞌẽtekoite (*indicativo*),
*3.4.2. Ñeꞌẽtekopota (*volitivo*),
*3.4.3. Ñeꞌẽtekomoꞌã (*supositivo*),
*3.4.4.Ñeꞌẽtekokatu (*conjetural*),
*3.4.5. Ñeꞌẽtekomeme (*habitual*),
*3.4.6. Ñeꞌẽtekopaitéva (*totalitativo*),
*3.4.7. Ñeꞌẽtekoapovy (*cuasiaccional*),
*3.4.8. Ñeꞌẽteko apoukapy (*mediativo*),
*3.4.9. Ñeꞌẽteko apouka (*imperativo*),
*3.4.10. Ñeꞌẽteko apoukapohýi (*imperativo conminativo*),
*3.4.11. Ñeꞌẽteko apoukavevúi (*imperativo amistoso*),
*3.4.12. Ñeꞌẽteko apoukarayhu (*imperativo cariñoso*),
*3.4.13. Ñeꞌẽteko apoukajeheꞌa (*imperativo compuesto*),
*3.4.14. Ñeꞌẽteko kuaaporãꞌỹva (*indeterminado*)
*3.4.15. Ñeꞌẽteko tendapy (*locativo*),
*3.4.16. Ñeꞌẽtekojojáva (*concomitante*),
*3.4.17. Ñeꞌẽteko apoaguíva (*proximal*),
*3.4.18. Ñeꞌẽtekojoáva (*colectivo*),
*3.4.19. Ñeꞌẽteko añetéva (*narrativo verosímil*),
*3.4.20. Ñeꞌẽteko añeteguaꞌỹva (*narrativo inverosímil*),
*3.4.21. Ñeꞌẽtekopotaite (*anhelativo*),
*3.4.22. Ñeꞌẽtekovaicháva (*aparencial*),
*3.4.23. Ñeꞌẽteko angapy (*pietativo*),
*3.4.24. Ñeꞌẽtekotapiáva (*frecuentativo*),
*3.4.25. Ñeꞌẽtekotapiaitéva (*frecuentativo enfático*),
*3.4.26. Ñeꞌẽtekomoꞌãite (*frustrativo*),
*3.4.27. Ñeꞌẽteko ñehaꞌãpy (*intencional*),
*3.4.28. Ñeꞌẽtekomboyvegua (*antelativo*),
*3.4.29. Ñeꞌẽteko kotevẽpy (*condicional*),
*3.4.30. Ñeꞌẽtekotee (*aseverativo*),
*3.4.31. Ñeꞌẽteko momorãva (*admirativo*),
*3.4.32. Ñeꞌẽteko mbojoꞌáva (*reiterativo*),
*3.4.33. Ñeꞌẽteko mombaretéva (*afirmativo*),
*3.4.34. Ñeꞌẽteko reiguáva (*dubitativo*),
*3.4.35. Ñeꞌẽteko jepokuaagua (*usual*),
*3.4.36. Ñeꞌẽteko añeteguaitéva (*enunciativo*),
*3.4.37. Ñeꞌẽteko hekopegua (*real*), ha
*3.4.38. Ñeꞌẽteko pyꞌỹigua (*intermitente*).

**3.4.1. Ñeꞌẽtekoite:** Ñaiñeꞌẽpehẽtaíri.

Techapyrã:

**3.4.2. Ñeꞌẽtekopota:** se (ipuꞌatãva – *tónica*).

Techapyrã:

**3.4.3. Ñeꞌẽtekomoꞌã:** po-nipo-pipo (ipuꞌatãꞌỹva – *átona*)

Techapyrã:

**3.4.4. Ñeꞌẽtekokatu:** rõ-ramo (ipuꞌatãꞌỹva).

Techapyrã:

**3.4.5. Ñeꞌẽtekomeme:** va (ipuꞌatãꞌỹva).

Techapyrã:

**3.4.6. Ñeꞌẽtekopaitéva:** pa (Jurugua) – mba (Tĩgua). Ipuꞌatãva.

Techapyrã:

**3.4.7. Ñeꞌẽtekoapovy:** vy (ipuꞌatãva). Techapyrã:

**3.4.8. Ñeꞌẽteko apoukapy:** uka (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

**3.4.9. Ñeꞌẽteko apouka:** Kóva oipuru avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).

Techapyrã:

**3.4.10. Ñeꞌẽteko apoukapohýi:** ke (ipuꞌatãꞌỹva). Kóva oipuru avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).

Techapyrã:

**3.4.11. Ñeꞌẽteko apoukavevúi:** na (ipuꞌatãꞌỹva). Kóva oipuru avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).

Techapyrã:

**3.4.12. Ñeꞌẽteko apoukarayhu:** mi (ipuꞌatãva). Kóva oipuru avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).

Techapyrã:

**3.4.13. Ñeꞌẽteko apoukajeheꞌa:** míkena (ipuꞌatãva). Kóva oipuru avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).

Techapyrã:

**3.4.14. Ñeꞌẽteko kuaaporãꞌỹva:** mbaꞌe (ipuꞌatãꞌỹva). Kóva oipu-ru avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).

Techapyrã:

**3.4.15. Ñeꞌẽteko tendapy:** ha (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

**3.4.16. Ñeꞌẽtekojojáva:** vo (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

**3.4.17. Ñeꞌẽteko apoaguíva:** nunga (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

**3.4.18. Ñeꞌẽtekojoáva:** joa (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

Ko ñeꞌẽteko oñemosusũ papyeta añóme. Noñemosusũ-kuaái papyteĩme, joa heꞌiségui ava aty

**3.4.19. Ñeꞌẽteko añetéva:** niko-ningo-ko (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

**3.4.20. Ñeꞌẽteko añeteguaꞌỹva:** ndaje-je (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

**3.4.21. Ñeꞌẽtekopotaite:** ngaꞌu (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

**3.4.22. Ñeꞌẽtekovaicháva:** guaꞌu (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

**3.4.23. Ñeꞌẽteko angapy:** anga (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

**3.4.24. Ñeꞌẽtekotapiáva:** mante (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

**3.4.25. Ñeꞌẽtekotapiaitéva:** manterei (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

**3.4.26. Ñeꞌẽtekomoꞌãite:** rei (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

**3.4.27. Ñeꞌẽteko ñehaꞌãpy:** moꞌã (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

**3.4.28. Ñeꞌẽtekomboyvegua:** jepe (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

**3.4.29. Ñeꞌẽteko kotevëpy:** mo (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

**3.4.30. Ñeꞌẽtekotee:** ma (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

**3.4.31. Ñeꞌẽteko momorãva:** sapyꞌa (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

**3.4.32. Ñeꞌẽteko mbojoꞌáva:** jey (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

**3.4.33. Ñeꞌẽteko mombaretéva:** voi (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

**3.4.34. Ñeꞌẽteko reiguáva:** nte (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

**3.4.35. Ñeꞌẽteko jepokuaagua:** jepi (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

**3.4.36. Ñeꞌẽteko añeteguaitéva:** katu (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

**3.4.37. Ñeꞌẽteko hekopegua:** katu – ngatu (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

**3.4.38. Ñeꞌẽteko pyꞌỹigua:** mimi (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

### ÁRA
Ko moambueha oñanduka ñandéve arakaꞌetépa ojehu ñeꞌẽtéva omoandu.
*3.5.1. Ára Ag̃agua (*tiempo presente*)
*3.5.2. Ára Mboyvegua (*tiempo pretérito*)
*3.5.3. Ára Upeigua (*tiempo futuro*)

**3.5.1. ÁRA AG̃AGUA (''TIEMPO PRESENTE'')**
*3.5.1.1. Ára Ag̃aguaite (*presente perfecto*),
*3.5.1.2. Ára Ag̃aguapuku (*presente imperfecto*),
*3.5.1.3. Ára Ag̃aguasoso (*presente intermitente*)

**3.5.1.1. Ára Ag̃aguaite:** naiñeꞌẽpehẽtaíri.

Techapyrã:

**3.5.1.2. Ára Ag̃aguapuku:** ína (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

**3.5.1.3. Ára Ag̃aguasoso:** ikóni (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

**3.5.2. ÁRA MBOYVEGUA (TIEMPO PRETERITO)**
*3.5.2.1. Ára Mboyveguaite (*pretérito perfecto*),
*3.5.2.2. Ára Mboyveguapuku (*pretérito imperfecto*),
*3.5.2.3. Ára Mboyveguaiteve (*pretérito pluscuamperfecto*),
*3.5.2.4. Ára Mboyveguaramo (*pretérito reciente*)
*3.5.2.5. Ára Mboyveguandaje (*pretérito remoto*),
*3.5.2.6. Ára Mboyveguaꞌyma (*pretérito anterior*),

**3.5.2.1. Ára Mboyveguaite:** ꞌakue (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

**3.5.2.2. Ára Mboyveguapuku:** mi (ipuꞌatãꞌỹva).

Techapyrã:

**3.5.2.3. Ára Mboyveguaiteve:** vaꞌekue (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

**3.5.2.4. Ára Mboyveguaramo:** kuri (ipuꞌatãꞌỹva).
Techapyrã:

**3.5.2.5. Ára Mboyveguandaje:** rakaꞌe (ipuꞌatãꞌỹva).

Techapyrã:

**3.5.2.6. Ára Mboyveguaꞌyma:** raꞌe (ipuꞌatãꞌỹva).

Techapyrã:

**3.5.3. ÁRA UPEIGUA (TIEMPO FUTURO)**
*3.5.3.1. Ára Upeiguaite (*futuro perfecto*),
*3.5.3.2. Ára Upeiguakatuete (*futuro obligatorio*),
*3.5.3.3. Ára Upeiguakotevẽ (*futuro necesario*),
*3.5.3.4. Ára Upeiguaꞌagui (*futuro próximo*),
*3.5.3.5. Ára Upeiguárõ (*futuro dudoso*)

**3.5.3.1. Ára Upeiguaite:** ta (ipuꞌatãꞌỹva).

Techapyrã:

**3.5.3.2. Ára Upeiguakatuete:** vaꞌerã (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

**3.5.3.3. Ára Upeiguakotevẽ:** ꞌarã (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

**3.5.3.4. Ára Upeiguaꞌagui:** pota – mbota (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

**3.5.3.5. Ára Upeiguárõ:** ne (ipuꞌatãꞌỹva).

Techapyrã:

**3.6. KOKATU**

Kóva ohechauka ñeꞌẽtéva moandu oñembotuicha ha oñemomirĩvérõ.
*3.6.1. Kokatuꞌypy (*grado positivo*),
*3.6.2. Kokatu Mbojojáva (*grado comparativo*),
*3.6.3. Kokatu Tuicháva (*grado superlativo*),
*3.6.4. Kokatu Tuichavéva (*grado supersuperlativo*),
*3.6.5. Kokatu Tuichaitéva (*grado superlativísimo*), ha
*3.6.6. Kokatu Tuichaitevéva (*grado ultrasuperlativo*)

**3.6.1. Kokatuꞌypy:** naiñeꞌẽpehẽtaíri.

Techapyrã:

3.6.2. Kokatu Mbojojáva:**
*3.6.2.1. Kokatu Mbojojáva Mbotuicháva (''de superioridad''),
*3.6.2.2. Kokatu Mbojojáva Momichĩva (''de inferioridad''),

**3.6.2.1. Kokatu Mbojojáva Mbotuicháva:** ve (ipuꞌatãva)

Techapyrã:


**3.6.2.2. Kokatu Mbojojáva Momichĩva:** ꞌive (ipuꞌatãva)

Techapyrã:


**3.6.3. Kokatu Tuicháva:** ete – ite (ipuꞌatãva).

Techapyrã:


**3.6.4. Kokatu Tuichavéva:** eterei – iterei (ipuꞌatãva).

Techapyrã:


**3.6.5. Kokatu Tuichaitéva:** rasa (ipuꞌatãva).

Techapyrã:


**3.6.6. Kokatu Tuichaitevéva:** etereirasa-itereirasa (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

[[Ñemohenda:Avañe'ẽ]]

== Manduꞌapy ==
***Ohai David Galeano Olivera (GUARANI ÑEꞋẼTE HA ARANDU ANAMANDAJE).'''