open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ygarata

**Ygarata** ha'e mba'eguerahaha y ape rupi ohóva. Ygarata ituichave ha ipohyive yga ha kanóagui, ojeiporu va'erã ysyry hypýva ha yguasúpe. Jepivénte jahecha umi omba'egueraháva, osẽvo peteĩ ygarupágui omoguahẽ mombyry hag̃ua mba'e opaichagua, jepémo ikatu jahecha avei umi oporogueraháva ha umi ikatúva ojeiporu ñorairõhápe.

Ygaratakuéra mba'e opaichaguágui ijapopyre, py'ỹinte oĩ umi yvyrágui, kuarepotígui térã itavera rajúgui (*fibra de vidrio*). Hete guy ikarapãmi ha inandi, oñembopohyijojávo, upéicha ikatu opyta ýpe oñapymi'ỹre.. Umi ñorairõhápe ojeiporúva apytépe jajuhu marãmbotayga, ygarata pepo'atãrupa ha sapy'ánte ikatu ñamoĩ ijapytépe umi yga yguypegua.

Ary 2016 jave, ojeikuaa oĩhague hetave 49&nbsp;000 ygarata omba'egueraháva yvy ape ári.

## Marandeko

Yvypóra oiporúma va'ekue yga ha kanóa opaichagua ojapo amo 10&nbsp;000 ary, yvyrágui ijapopyre ha oho hikuái y rupi oñemongu'évo yvytúre térã ygakuita poruhápe (ygajyva, yvyra puku peteĩ ijapy ipemíva). Ygarata katu ysyrýpe ojeiporuraẽ Ehíto Ymaguarépe ojapo 6&nbsp;000 ary ha yguasúpe ojeiporuraẽ Sumériape ojapo 4&nbsp;500 ary. Umi Austronésia peguáva oparupi Oseanía guive Mandagaka peve oñemosarambi oiporúvo ygarata yvyra'i ijapopyre, ojapo 4&nbsp;000 ary.

Amo yguasu Mediterráneope, ary 1&nbsp;200 Kirito mboyve jave (ojapo 3&nbsp;200 ary), umi Fenísia retãygua oñepyrũ oguahẽ oparupi omba'eñemúvo ha ojapóvo hekoharã pyahu ygarata mbarete poruhápe. Gyrésia Ymaguare ha Rróma Mburuvi avei upéicha ojapo, oñemomba'ehetavévo ha oñembotuichávo hetãnguéra.

Ára Mbytegua pukukuévo, oñemotenonde umi Mburuvi visantíno peguáva, vikingokuéra, Hapõ ha Chína meguáva, ko'ãva katu omopu'ã ygarata retakue tuichavéva yvy ape ári oiko peve Ñorairõ Guasu Peteĩha, ha'e va'ekue ygarata aty karai musulmã Zheng He omyakãva, ojeikuaaite ichupe ohohague mombyryete 7 jey yguasu rupive, ary 1405 ha 1433 apytépe, Ming ñemoñanga oñepyrũmikuévo.

Ho'árõguare tavaguasu Constantinopla opávove pe Mburuvi visantíno ary 1453 jave, ha Kiritóval Kolõ oguahẽvo Amérika-pe ary 1492 jave, oñepyrũ ára pukukue jaheróva Ára Ko'ãgagua, upe jave umi tetã Európa peguáva heta oñorairõ ýpe oiporúvo ygarata, ogueraha va'ekue itaju, yvyra hepy ha kuarepoti opaichagua Amérikagui Európape omopu'ãvo hekoharã ha táva pyahu oparupi yvy ape ári, ha ogueraha mbaretépe umi Áfrika peguáva toiko hag̃ua hembiguaikuéra ramo.

Oiko rire Mba'aporeko Ñepu'ã (jaheroháicha ára pukukue 1760 guive 1840 peve Európape ha Tetãvore Joapykuérape), ojeiporuraẽ umi ygarata omotimbóva (oipurúva y timbo ipya'eve hag̃ua), upe guive ojehecha ygarata pyahúva opaichagua, ituichavéva ha imbaretevéva. Opaite haimete marandeko pukukuévo, hepy'ỹve ha pya'eve oñemba'eguerahávo ygarata poruhápe (oĩmarõ haperã y rupive ojeikuaámava). Mba'yjua (*ferrocarril*) sa'ary XIX ha pepo'atã (*aviõ*) sa'ary XX añoite umi omoambue upéva.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Ygarata
Yty

thumb|250px|Yty
miniaturadeimagen|Ytykuéra yvykuápe.
**Yty** () mba'e rembyre, mba'e ojepuruve'ỹva ha omongy'áva tekoha. Tavaháre oĩ ojehekáva ytýpe oiporavo rire ikatúva ojepurujey.

Yty ojapo heta mba'e vai yvypóra rekohápe, avakuéra ndojepy'apýi hekoháre, ha omombo oimeraẽ hendápe. Oĩ yty heta mba'éicha, oguerúva yvypórape mba'asy vai.  

## Ñepyrũ
Yty oñepyru oiko rogapy mba'apóre, opavave mba'e kuéra ndojeipuruvéima ogapýpe oñemombo, mba'e rembyre ha mba'e ky'a.

Yma rire avakuéra oñepyrũ omombo oimeraẽ rendapente, hóga ha okápe, nombo'éi imemby ha itajyrakuérape mba'e ojapoarã ichuguikuéra.

## Ehecha avei
* Yty karaiñe'ẽme
* Jajeporeka Yty

Ñemohenda:Tembiapo
Yva

thumb|300px|Yva ñemuha.
**Yva** () yvyra ha ka'avo pehẽngue ojejuhuhápe ka'avo ra'ỹi. Jepínte jaipuru ko ñe'ẽ "yva" jaheróvo ka'avo ro'o, ikatu jajapo chugui ñande rembi'urã térã hykue. Avañe'ẽme ikatu ñambohéra yvyramáta yva ñambojoajúvo «'a» hérape, upéicha jareko tarumaite'a (tarumaite máta yva), guavirana'a (guavirana máta yva), ha heta ambuéva.

Yva hína heñói ka'avo potykuégui, ogueraha ipype ka'avo ra'ỹi ha upégui osẽta ka'avo ipyahúva.

## Mandu'apy
Yvapurũ

thumb|260px|Yvapurũ
**Yvapurũ** (, ) yvyra karape hi'áva imátare, hogue sa'i mimi ha hakã ypytũ. Yva apu´a, ijape hũ, ijapyte morotĩ, hu´ũ ha he´ẽ.

Ñemohenda:Yvyra
Ygape

thumb|250px|Ygape
**Ygape** () mba´yrumýi ipereíva ojejapóva yvyra pehẽnguéui ovevúiva y ári.

Ñemohenda:Jereraha
Yvoty

**Yvoty** ha'e ka'avo ipotýva vorekue oñemoña hag̃ua. Yvotykuéra ojehero avei poty térã ka'avo poty. Yvoty henyhẽmba ijerére hopégui ha imbytépe oĩ vorekue omoheñóiva yvoty ra'ỹi ha ka'avo ra'ỹi. Osẽ chugui hi'a térã ha'ỹi oñemoña hag̃ua.

Ka'avokuérape ko yvoty ha'e upe isa'y hetavéva, oje'e ka'avo 'ipotyha' térã 'ipoty jeraha' oñepyrũvo okakuaa ha ojepe'a ko vorekue isa'y hetavéva. Yvotykuéra niko opaichagua, oĩ michĩva ha tuicháva, herakuã porãva ha inéva. Okakuaa avei oparupi, taha'e ha'éva hakuhápe térã ro'yhápe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ka'avo
Yvotyrokái

thumb|250px|Yvotyrokái
**Yvotyrokái** () yvoty ha ka'avo renda ombojeguáva óga korapy.

Ñemohenda:Jogapokuaa
Yvotyrope

thumb|250px|Yvotyrope
**Yvotyrope** () yvoty pehẽ isa’ýva ha hy’kuãva oikéva ojokuápe.

Ñemohenda:Ka'avo
Yvyjo'oha

thumb|120px|Yvyjo'oha
**Yvyjo'oha** () tembiporu puku ojepurúva yvy oñeguenohẽ hag̃ua, ojejapo kuarepotígui. Peteĩ ijapýrape ipe ha hãimbe oike hag̃ua yvýre ha ambue ijapýrakatu hi´ýva yvyra ha oguereko máva rendag̃ua. 

Ko tembipurupe ojejo´o yvykua opa mba´erã: oñeñoty hag̃ua ysa (yvyra ñembo´y), oñeñoty hag̃ua mymba ha hekove re´õngue, avei yvykua óga okyta rendag̃ua, ikatu avei ojejo´o pype mandi'o, yvy'a, jety ha umícha. Ojepuru avei pe ita´yvy, ogahoja ha ambue oñeikotevẽva ogarãme ojejapo hag̃ua.

Ñemohenda:Tembiporu
Yvymbovoha

thumb|300px|Yvymbovoha pererĩ
**Yvymbovoha** () tembiporu kũ joguaha ojejapopyre kuarepotígui. Hi'ýva mokõi yvyra térã kuarepotiguigua ha ijajúra puku. Chokokue oipuru ombovo ha omboavevo hag̃ua yvy ha hapykuerépe oñemitỹ. Ojepuru guéi, kavaju, mburuka térã chavurro oñembotyryry hag̃ua ko tembipuru.

Hetaiterei yvymbovohaichagua oĩ, ha ejeiporuvéva kokuépe ha'e ko'ãva:

* Yvymbovoha pypuku (subsolador) ojeiporu kokuépe omomýĩ pypuku hag̃ua yvy.
* Yvymbovoha pererĩ (arado superficial) ojeiporu kokuépe omomýĩ hag̃ua yvy rovarénte
* Yvymbovoha kyse apu'a (arado de disco) oguereko heta kyse apu'a jere, ikatu hag̃uáicha oikytĩ pypuku pe yvy.
* Yvymbovoha ohekuavóva yvy (arado de vertedera) niko pe tembiporu ojeiporúva kokuépe, oguereko ijehe hesegua ha'etéva kyse, ypytáva ha oguereko avei hekuavo mombo. Oñembotyry korõrõ mbaretépe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ku'ekavoña kokuepegua
Yvyrapytã

thumb|250px|Yvyrapytã
**Yvyrapytã** (, ) yvyramáta yvate guasu, hakã sarambi, hogue sa´i ha ipoty sa´yju. Imatágui ojejapo yvyra ojepurúva oñemohenda hag̃ua óga ape. Ipire ojepuru pohãrã pire ai ha hay´o rasýpe g̃uarã.

Ñemohenda:Yvyra
Yvytymi

thumb|250px|Yvyty Mbatovi
**Yvytymi** () yvy aperegua, opu'ã ha ikandúva, jajuhuha itaty guasu ha ka'aguy.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Yvyty pa'ũ

thumb|200px|Yvyty pa'ũ
**Yvyty pa'ũ** () yvy guejy ipyko’ẽva ha ikorochova yvyty pa’ũme. Tape po’i yvyty pa’ũme ojehasaha.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Takuarembo (táva)

**Tacuarembó** ha'ehína peteĩ táva Uruguái retãme, yvatévokuarahy resẽ gotyo. Oĩhína departamento Tacuarembópe.

Ko távape oiko 51.224 áva (2004 ary).

## Joaju
* www.tacuy.com.uy

Ñemohenda:Uruguái táva
Ñahatĩ

**Ñahatĩ** () tymbachu'i ikangue'ỹva, oĩ umi  **Anisópteros** hérava apytépe. 

**Ñahatĩ** jajuhu opa ko yvy apére, hakuhápe ha ho'ysãháme. Oje'e oĩha amo 3 mil rupi iñambuéva ojuehegui ko yvy tuichakue. Ovy'a y oĩháme, taha'e yrupa térã ysyry. Umi itúva ombo'a ýpe ha hupi'a oja rire, umi ita'ýra okaru ñati'ũ ra'ýre hamba'e ýpe.

Tuichavévo osẽ oveve. Iñakã guasu, hesa tuichatuicha ha omañakuaa opa gotyo, omongu'évo iñakã. Hete po'i puku ha 4 ipepo. Ñahatĩ ovevekuaa hapykue gotyo, yvate gotyo, yvy gotyo ha ijyke gotyo, ha iñakuã. Okaru opaichagua víchore ovevéva. Ovevehápe ikuãcha'ĩ hese. Umi hembi'uete apytépe oĩ ñati'ũ, karachã, mbarigui, mbiguy ha mberu hamba'e.

Ho'u opa ojuhúva oku'éma guive, ha upévare oje'e iporãha ho'úgui umi tymbachu'i vai, jepe ho'u avei umi ñande kógare oĩva ha ho'úva ambue tymbachu'i vai okambúva opa mba'e ñañotỹvare.

## Mandu'apy

## Joaju

* Odonata de la península Ibérica, Baleares y Canarias.https://web.archive.org/web/20101017190016/http://www.libellulasman.com/joomla/.

Ñemohenda:Tymbachu'i
Yvytu

thumb|250px|Yvytu
**Yvytu** () mba´e oporopejúva, oĩ tekohápe. Oñeñandu ãga katu naikatúi ojepoko hese ha ndojehechái avei. Ome´ẽ tekove mymba, yvypóra ha yvyrakuérape omosarambíre arapytu.

Ñemohenda:Yvyapekuaa
Ñemohenda:Ararova
Yvyrapuku

**Yvyrapuku** (, ) yvyramáta karape higue hovy, po´i, iserrúcho ha osaingo. Hakã ikarẽ rei ha umi michĩvéva ipuku ha osaingo. Ipire hũngy, ojekajeka ha ikorócho. Ipoty sa´yju, hi´a michĩ ha hũngy. Heñói oĩhápe ysyry ha yvykúi. Ojekuaa avei Sauce Criollo- ramo.

Ñemohenda:Yvyra
Ñanduti

**Ñanduti** aorã térã ijeguarã ñandu renimbóicha ojepyaháva, ojejapove táva Itauguápe. Ojepuru avei mesahoja ha ogyke jeguakarã.

Ñemohenda:Paraguái
Ñandypa

thumb|200px|Ñandypa
**Ñandypa** (, ) yvyramáta hogue vera guasuguasúva, hi’a apu’a, ape havara ha hovyũ ha hungy, nahe’ẽi. Okaru hese pira. Hogue jaipuri ñandepiruséramo ha tuguy ñandy ñamboguevi hag̃ua.

Ñemohenda:Yvyra
Ñangapiry

thumb|250px|Ñangapiry.
**Ñangapiry** (***Eugenia uniflora***) ha’e peteĩ yvyramáta michĩ heñóiva Ñembyamérika ka’aguýre. Ko yvyramáta hogue sa’i ha ome’ẽ peteĩ yva apu’a pytã ipekõiva.

## Héra
Paraguái avañe’ẽme, oñembohéra ñangapyry. Mborívia ha Arahentíname, *ñangapirí* térã *Ñangapiré*. Pindoráma ha Uruguáipe, ojeikuaa *pitanga* réra guýpe, tupiñe’ẽgui, *pytanga*, ha kóva *ybapytanga* ñemombykýgui, ‘yva pytã’.

## Jepuru
Ñangapiry rogue ojeipuru tuguy asuka ñamboguevi hag̃ua.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Yvyra
Ñaña

**Ñaña** () tekovevai ojaitypóva máva py’apýre. Ava imba’eporã’ỹva. Tekove ñañájeko ndoikove aréi.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Ña'ẽmbe

thumb|230px|Ña'ẽmbe
**Ña'ẽmbe** () tembipuru apu'ape ojepurúva ojekaru hag̃ua. Ojejapo Kuarepoti, yvyra, itavera, ñai'ũ, térã ambue mba’égui.

Ñemohenda:Tembiporu tembi'u aporã
Ñana

thumb|210px|Ñana
**Ñana** () ka'avo okakuaáva oparupiete, omomgy’áva kokue térã óga jere. Hetã oĩ ijapytepekuéra jaipurúva pohãrã.

Ñemohenda:ka'avo
Ña'ẽmbe pepo

thumb|250px|Ña'ẽmbe pepo
**Ña'ẽmbe pepo** () tembipuru pe, ikandu jováiva jahupi hag̃ua. Ojejapo oñembojy hag̃ua tembi’ukuéra ha opaicharei.

Ñemohenda:Tembiporu tembi'u aporã
Ñandejára

**Ñandejára** () jeroviaha, ánga ipu’akapáva arapypeguáre hi’angapyhy rupive ome’ẽva angapy yvyporakuérape ha oñangarekóva hesekuéra ohasa asy jave, angekói ha angata ombotarova jave chupe ohupytyuka py’aguapy ha opa mba’e porã.

Ñemohenda:Jerovia
Ñemohenda:Hesu rape
Ñembo'esyrỹi

thumb|250px|Ñemboꞌesyrỹi
**Ñemboꞌesyrỹi** () mbaꞌe máva oipurúva oñemboꞌe hag̃ua Tupãsýpe, ogueromanduꞌaháramo imemby Hesu reovekue. Oĩ kuña ha kuimbaꞌe omosaíngova ijajúrare.

Ñemohenda:Hesu rape
Ñetĩ

**Ñetĩ** (, ) mymba’i ikangue’ỹva, oveve ha ono’õ mba’e hyakuã vaívare, michĩve ñati'ũgui.

Ñemohenda:Mberu
Ñe'ã

thumbnail|250px|Yvypóra iñe'ã
**Ñe'ã** térã **korasõ** (karaiñe'ẽgui *corazón*) ha'e yvypóra ha mymba rete pehẽngue imba'eguasuvéva tuguy ñembosyryhápe. Umi mymba ijatukupe kangue rysýiva, yvypóra avei, ha'e peteĩ hete pehẽngue ro'o anambusúva ha inandíva omba'apóva ombosyry ha omboguata hag̃ua tuguy umi tuguy rapére, ome'ẽ hag̃ua tuguy peteĩteĩme hete pehẽngue.

Yvypóra iñe'ã tuichakue hína ojogua yvypóra ipo apu'a, ipohyikue amo 250-300 grámo kuñáme ha 300-350 grámo kuimba'épe.  Ojejuhu yvypóra ipyti'a mbytépe ha mokõi ijykére ojejuhu upe ñe'ãvevúi.

## Mandu'apy

## Joaju

* Anatomía y fisiología del corazón Texas Heart Institute (karaiñe'ẽme)
* Atlas del corazón (ingleñe'ẽme)

Ñemohenda:Tete
Ñe'ãvevúi

thumbnail|250px|Ñe'ãvevúi
**Ñe'ãvevúi** () máva ha mymba retepygua omoingue ha oguenohẽ hag̃ua ipytuhẽ.

Ñemohenda:Tete
Ñe'ẽnga

**Ñe'ẽnga** () ñe'ẽ mbykymi kuaapy térã momarandu rehegua oipurúva tavaygua.

* Aikoko he´i ovendeséva coco.
* Algo es algo he´i toro kandil okarneava´ekue
* Añeha´ãmbaitétako he ila ilápiz mbykýva
* Eureka!

Ñemohenda:Ñe'ẽnga
Ñemohenda:Ñe'ẽ
Ñoha’ãngao

**Ñoha’ãngao** (epañañe’ẽme: teatro) ha’e peteĩ tenda ojehechaukahápe máva rembiapo oñeha’ãngávo. Mba’e oikova’ekue térã gua’uhapeguáva ohechaukáva umi oporoha’ãva ombovy’a hag̃ua avakuérape.
miniaturadeimagen|São Paulo ñoha’ãngao.
Ñuatĩ

thumb|250px|Ñuatĩ
**Ñuatĩ** () mba’e akua osẽva ka'avo térã yvyra rakãre, ikatúva ñandekutu.

Ñemohenda:Ka'avo
Tague

thumb|220px|Ava rague.
thumb|220px|Guyra rague. 
thumb|left|220px|Yvypóra rague.
**Tague** () mba'e raviju térã mba'e akua osẽva máva ha mymba rete rehe, ikatu ojejuhu opaichagua. Mymba okambúva (jagua, kavaju, vaka, chavurro) rete osẽ ipo'i overáva. Oĩ mymba hague ravijúva: ovecha ha umíva. Guyrakuéra retére osẽva ipo'i puku, haviju ha ijape opaichagua.

Ñemohenda:Tete
Tajao

thumb|250px|Tajao
**Tajao** () ka'avo jaipurúva karurã, ikatu ñañotỹ kokuépe ha ogaháre. Ñambojehe’a ambue ka’avo rehe ja’u hag̃ua tembi’u yképe térã ñamoĩ tembi’u rykuépe.

Ñemohenda:Ka'avo
Tajasu

**Tajasu** (,  guyra porã hesaitéva, oiko oñehenduka pyharekue, iñakã, ilómo, ipepo ha huguái hũ kangy ha ipara’i hovyũ. Oñomoirũ aty’ipe oiko hag̃ua.

## Ojehechaháicha
Ha'e peteĩ guyra ipukúva (60 ha 65 cm). Ijajúra ndaipukúi, ojekuaa hesa pytãha, hague iguypegua isa'y hũngy, pe ijajúra katu morotĩ terá hũngy. Hova, ahy'o ha hyeguy imorotĩ. Iñakã ári ha iñaka kupépe hũ. Avei umi okakuaávape ojehecha mokõi térã mbohapy hague iñakãme, ipukuvéva umi kuimba'épe.

Ipy sa'yju, pe itĩ ndaipukuetéiva, hovyũ oñepyrũhápe ha upéi hũ memete.

Umi imitãvéva isa'y marrõ ha morotĩ,  hesa katu sa'y eíra térã sa'yju. Ijatukupe ndahaguéiva oguereko mboyve peteĩ ary.

## Oikohápe
Ko guyra oikohápe ha'e yno'õ y jukýva, pe tajasu *N. n. hoactli* oiko Amérika-pe, Kanada guive Patagonia peve. Pe *N. n. nycticorax* oiko Európa, Ásia ha Áfrika-pe ko guyrakuéra Eurásia-pe ohasa pe araro'y Áfrika-pe. Ásia ñembýpe ha Amerika-gua katu Méhiko-pe, ha Amérika Retãvorekuéra Joaju ñembýpe ha Mbyte Amérika-pe.

## Teko
### Hembi'u
Tajasu ho'u pira, teju ha ka'avo, ikatu avei ho'u anguja.

### Ñemoña
Ko guyra oguahẽ hikuái umi yvy ojapohápe haity. Umi kuimba'e ojapo peteĩ jeroky ojuhu hag̃ua hembireko, upéi ojejapo pe haity yvyra rakãme térã peteĩ javoráipe.
Upépe ombo'a jasypokõi guive jasypoteĩ meve, omoĩ mbohapy térã irundi rupi'a, pe sy ha pe túva omongarúta ha omongakuaáta pe imichĩvape. Ituichávo ohóta hikuái ha oujeýta oke hag̃ua.

## Yvypóra arandupýpe
Chíloe-pe (Chíle) ojereko kóva ha'eha peteĩ ome'ẽva umi pajevai marandukuéra, pyharekue opuka o osapukai.

Volívia-pe oĩ peteĩ táva hérava Guaqui, ko guyra osapukái hague upéicha.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Guyra
Tajy

**Tajy** (***Handroanthus impetiginosus***), hérava avei *Handroanthus heptaphyllus* (karaiñe'ẽme: *lapacho rosado*) yvyra Lamiales tekovetýpe, Bignoniaceae juehepehẽme, *Handroanthus* jueheguatýpe. Oiko Ñemby Amérikape, hetave Paraguái, Bolivia, Brasil, Peru, Ecuador, Colombia, México ha Uruguái ha Argentina yvatépe. Oiko porãve yvyku'i he'õme.

Ojekuaa porã ipoty pytãngýre iñapysẽva ndahoguéivo, araro'y ru'ãme. Ojepuru óga apópe guarã ha tajy rykua ojepuru pohãramo.

Tajy Paraguái yvyra tetãygua, he'i apoukapy N.° 4631 10 jasypo 2012 jave.

## Techaukaha
Hekoha ypýpe yvyra atãite, imáta apu'akue 600 cm ha ijyvatekue ohupyty 40 m. Oñemitỹrõ, oiko chugui yvyra michĩ 10-12 m ndive. Hu'ã hoguepa ha ono'õ yvate. Ko yvyra caducifolio.
Ñemohenda:Yvyra
Tajykatĩ

thumb|250px|Tajykatĩ.
**Tajykatĩ** térã **pekari** ha’e peteĩ mymba saite, kure joguaha, oikóva Amérika yvyrusu ka’aguýre.

## Tajykatĩguéra
* Tagua

Ñemohenda:Okambúva
Takamby

thumb|250px|Takamby
**Takamby** () niko pa'ũ opytáva mokõi jehai mbytépe, jehai niko oñembohérava yke ha oñepyrũ takamby mbytépe. Ñaha'ã hag̃ua takamby tuichakue jaipuru va'erã kokatu, upéicha oĩrõ 90° ja'e va'erã 'porundypa kokatu'. Takamby tuichakue niko pa'ũ karapã imbyte oñepyrũva, mokõi jehai juasápe.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Papapykuaa
Ñuatĩ pytã

**Ñuatĩ pytã,** *Solanum sisymbriifolium*, oje'e avei chupe espina colorada, tuti'a térã vila-vila ha jajuhu Argentina, Brasil, Paraguay, Uruguay, Bolivia ha Colombiape.  

Ha'e hatĩmba imátare, hakãre, hogueguýre ha umi hi'a pirére. Ipoty morotĩ ha héra he'iháicha hi'a pytã hiaju vove. Ikatu ja'u ha he'ẽmby asy. Hapo ha hogue pohã guasu heta mba'épe. Hapokue jajoso ha jaiporu pohã'roysãicha tererépe jakuaru pora hag̃ua ha ñane rembi'u oguapy porã hag̃ua ñandéve. Oje'e avei ñande ruguy omopotĩha. Ikatu avei ñambopupu ha ja'u ka'aýpe térã ha'eño.  

Ñemohenda:Ka'avo
Tako

thumbnail|300px|Takor
**Takor** () kuña rete rehegua oĩva hakamby pa'ũme, hembe mokõi, tuicháva ha michĩva, ikua ha upérupi kuña ojapyhy ha imemby.

Ñemohenda:Tete
Takuapi

miniaturadeimagen|250px|Takuapi
**Takuapi** () takuara’i térã takuara po’i osẽva ysyry rembe’ýpe térã ka’aguýre.

Ñemohenda:Ka'avo
Takuare'ẽ

thumb|250px|Takuare'ẽ
**Takuare'ẽ** (, ) ka'avo yvate, po’i puku, rovyũ, hapo mbyky’i chara. Imáta po’i puku, ipire atã, ikuãirũ kuaava takuáraicha, hyepýpe ho’o ãta, morotĩ, hykue ha he’ẽ. Hogue puku akua, haviju mimi, haimbe ha ijoha. Ipoty puku hu’ãme haviju morotĩ. Ikatu jajapo chugui pohã, asúka, guaripóla, eíra térã mósto ha ho’u avei mymba. Oĩ takuare’ẽ pytã, takuare’ẽ morotĩ ha takuare’ẽ hũ’i.

Ñemohenda:Ka'avo
Tapiti

thumb|250px|Tapiti
**Tapiti** (, ) mymba okambúba, ijape marrõ ha isỹi, ipy, opopo pya’e ha ho’u ka'avo, ikatu oiko yvypóra apytépe, kokuere térã ka’aguýre, ho’o he.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Okambúva
Tarave

thumb|250px|Tarave
**Tarave** () tymbachu'i oikóva ky'a apyte rupi, ijape yvy, oveve ha ipy heta, ine ha ikatu ogueru mba'asy.

Ñemohenda:Tymbachu'i
Tare’ýi

**Tare’ýi** (***Hoplias malabaricus***) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ tararira (*[[Erythrinidae]]*) ryepýpe, tekovety *[[Characiformes]]* rehegua.

Opa Amérikape ko pira oguereko heta réra (pira ñarõ, maturake, mondia, tarúcha ha ambuéva).

## Mandu’apykuéra


## Joaju

Ñemohenda:Pira
Tarope

thumb|250px|Tarope
**Tarope** (, ) pohã ñana hogue puku ha ipéva yvýre, ipoty apu’a ojeka ha ichorõrĩvaicha, hapo mbyky mimi ikorochopa. Jaipuru ñaipohãno hag̃ua py’a raku, jaity hagua mba’e ky’a ñande py’águi, ty rupi.

Ñemohenda:ka'avo
Vakúna

[miniaturadeimagen|[Jonas Salk 1955 jave, ojokóvo mokõi liméta moheñoigua ojeipurúva ojejapo hag̃ua pe vakúna pólio rehegua.]]
**Vakúna** (epañañe’ẽgui: *vacuna*) ha’e opa guypegua ombosako’íva ñanderetépe ombohovái hag̃ua mba’asykuérape. Oñemoĩ ñanderetére ju hakuáva (herínga), pohãkutu térã juru rupive (vakúna oje’úva); heta kundaha ohechauka upe vakúna ñemoĩ omombareteha ñanderete.

Vakúnape oje’e avei **tasymombiaha** ha **pohãkutu** (*inyección*).

Vakúna réra ou "*variolae vaccinae*" ñe’ẽnguéragui (vaka mbiru’a), Edward Jenner omboherava’ekue upéicha, otopahaguére mba’éichapa ikatu omo'ã yvyporakuérape mbiru’águi, ary 1798 jave.
[miniaturadeimagen|Peteĩ vakúna, [Koronavíru rehegua.]]

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pohanokuaa
Tape

thumb|250px|Tape

**Tape** () pa’ũ guataha oĩva ogaita rendáre, kokuére, ka’aguýre.

Ñemohenda:Jereraha
Tapekue

**'
**Tapekue''' () pohã ñana hogue apu’a ha isarambíba yvýre. Hykuere jaipuru ñaipohãno hag̃ua mba’asy vai osẽva ñande pirére ha kangue rasýpe g̃uarã.

Ñemohenda:Ka'avo
Tasyo

thumb|250px|Tasyo
**Tasyo** () óga ohoha mitã ha kakuaáva hasýramo, oñepohãnouka, ojehechauka pohãnohárape térã omoĩuka hag̃ua tasymombiaha.

Ñemohenda:Ñepohãno
Tatapỹi rendy ryru

thumb|240px|Tatapỹi rendy ryru
**Tatapỹi rendy ryru** () mba’yru oñemoĩha tatapỹi rendy oñembyaku térã oñembojy hag̃ua opáichagua tembi’u. Ojejapo kuarepotígui. Oĩ opáichagua: michĩ ha tuicháva. Ikarape ha ijyvatéva, ijapu’áva, hakamby irundýva, hetyma mbohapýva térã hetyma’ỹva. Ko’ãga rupi ojepuru umi kuarepoti tuja oñemombo pyre ojejapo hag̃ua ko tembipuru.

Ñemohenda:tembiporu
Tatarẽ

**Tatarẽ** (, ) yvyramáta yvate, hakã ypytũ, ipe ha ijapu’áva. Umi hakã’i ikarẽ, hatĩmba. Hogue hovy kangy. Ipire korócho anambusu, hape’ipa ha ojei rei, Ipotuy morotĩ ha hovy, hi’a hyru hũmipe ha ojepokapáva.thumb|250px

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Yvyra
Tatatĩ

thumb|250px|Tatatĩ
**Tatatĩ** () mba’e tĩmbóicha osẽva mba´e ojehapýgui, y opupúvagui ha mba’yruguatágui avei, sapy’ánte morotĩ, hũ térã hũngy ojekakuaa yvate gotyo.

Ñemohenda:Tembikuaaty
Tatu

thumb|250px|Tatu
**Tatu** () mymba oikóva yvýre, ijape atã karumbéicha, oñemoakuruchĩ ijape atã guýpe ojecha vaíramo, hãi pokãpokã hapykue ijuru ryepy gotyo. Huguái puku. Hetyma mbyky mimi ha ipyapẽ mbuku oipytyvõva chupe ojo’o hag̃ua yvy. Ho’u tahýi ha ka’avo’i. Oñemoña isýgui.

Ñemohenda:Okambúva
Ta'anga

**Ta'anga** () niko mba'e ojoguáva peteĩ tapichápe, tekovépe térã mba'e oimeraẽvape, ikatu ojejapo oñembosa'ývo, oñemoha'angávo térã oñemohendávo mba'ekuéra (ñai'ũ, jéso, ita) ojapo hag̃ua mba'ejoguaha. Oĩ avei mákina ota'anga'óva, umíva niko ojapo ta'anga omboheseguávo umi mba'e jahecháva. Ta'anga hína opamba'e jahecháva ha ñanemomarandu térã ohechaukáva ñandéve peteĩ mba'e. Oĩ ramo heta ta'anga ojoapýva ha ohóva hesekuéra, jahero ta'angamýi.

## Ehecha avei
* Ñembosa'y
* Ñeñopĩ

Ñemohenda:Tembiapoporã
Tãi

thumb|200px| Tãi
**Tãi** () kangue’i morotĩ apu’a térã puku mimi osẽva máva ha mymba juru ryepýpe omongu’i hag̃ua hembi’u.

Ñemohenda:Tete
Tejuruguái

**Tejuruguái** () tembipuru tiénto jepyahágui ojejapoyre, ipuku ha hi’ýva yvyra. Estansiero oipuru ombyaty hag̃ua mymbakuéra peteĩ hendápe.

Ñemohenda:tembiporu
Tatuáhe

thumb|250px|Tatuáhe
**Tatuáhe** () ta'anga mymba, mbyja, kurusu ha opa mbae joguaha ojehaíva máva pireguýre imba'eguerovia rupi. Amo ary 2000 Kirito mboyve ojeikuaa yvypóra ohai ipireguýre ta'anga ojapo hag̃ua tatuáhe opaichagua.

Ko ñe'ẽ tatuáhe oike guaraniñe'ẽme karaiñe'ẽ rupive (*tatuaje*) ha péva ou samoañe'ẽ pegua, upe ñe'ẽ *tatáu* he'iséva jehai mokõi jey.

## Joaju
* Tattoo Photography
* Tattoo Designs

Ñemohenda:Tembiapo
Ta'ãngambyry

thumb|250px|Ta'ãngambyry
**Ta'ãngambyry** () mba’e ohechaukáva opa oikóva añeteramoguáicha; ojekuáava ipype omýi ha hyapu. Ikatu oporombovy’a, oporomomarandu térã oporohekombo’e. Oipuru ñe'ẽasãi momarandu hag̃ua.

Ñemohenda:Mba'aporekokuaa
Tembe

thumb|250px|Tembe
**Tembe** () máva ha mymba juru ro’o kyrỹi, ojeréva hese yvatéguio ha yvýgui, ojekuaa okáguio ha omýi ojejurupe’a ha ojejuru mbotykuévo.

Ñemohenda:Tete
Kavaju

**Kavaju** () (latinañe'ẽme:*Equus ferus caballus*)mymba tuicha okambúva, jueheguaty sakandu (*equus*) pegua. Ko mymba ikapi'i'uha, hete tuicha, hetyma irundy, huguái ha ajúra puku.

Yvypóra oipuru ete kavaju, rerojaha hag̃ua, heta tetãme yvypóra ho'u kavaju ro'o ha ambueva oipuru oguerahánte.

## Mandu'apy


## Joaju

Ñemohenda:Sakandu
Kaꞌa

thumb|250px|Kaꞌa
thumb|250px|Kaꞌay
**Kaꞌa** (, ) yvyra mata kakuaa, hogue apuꞌáva, haꞌỹi hũ saꞌi mimi. Okakuaa kaꞌaguýre ha oñeñoty avei ojejapo hag̃ua chugui mbaꞌerepy. Ojepuru kaꞌay, terere térã kojói ojetykua hag̃ua.

Ñemohenda:Ka'avo
Ka'aguy

**Ka'aguy** ha'e yvy okakuaaha yvyramáta, ñana, yvoty ha ysypo iñapesã pytũmbáva ojuehe ha oñondive. Ka'aguy ningo yvy iporãitéva ha ikatu jajuhu oparupi Yvy ape ári. Ka'aguy ha'e peteĩ tekorãndy (oikojoávo ha omba'apojoávo mba'e hekove'ỹva ha mba'e hekovéva), umi mba'e hekovéva apytépe jajuhu mymba, guyra, tymbachu'i ha pira opaichagua, umíva oikotovẽ ka'aguýre oiko porã hag̃ua, mba'e hekove'ỹva apytépe katu oĩ ita, ysyry, yvyra roguekue ha yvy opaichagua.

Tekotevẽ ára porã ha ama oiko hag̃ua ka'aguy hesãiva, yvy ape ári oĩ yvy ro'yitéva térã yvy ikãva ndaikatuihápe okakuaa mba'eve. Ikatu jajuhu ka'aguy Yvy mbyte guive (Ekuato ohasahápe), amo Yvy ijapýra peve (pólo ñembyvoguáva ha yvatevoguáva ypýpe), ha katu naipeteĩri umi ka'aguy.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Yvyapekuaa
Ka'avo

Jahechárõ tekovekuaaty ñemohendápe, jaipuru ko téra **ka'avo** ñamohenda hag̃ua opaite tekove hesapemoñangáva, nomýiva, umi ñanáicha, ygaúicha ha yvyramáta opaichagua.

Ka'avo oipuru  Kuarahy mba'erendy mbaretekue hembi'urã okakuaa hag̃ua. Ka'a ha kapi'i oñongatu tesape mbaretekue ha oipuru ku mbaretekue hembi'urã.

## Mandu'apy

!
Tembiasagua'u

**Tembiasagua'u** térã **tembiasaguasu** ha'e tembiapo haipyre osẽva ava rembiasakuégui, uperire oñembohasa kuatiañe'ẽme térã ta'angambyry rupive opavavépe oguahẽ hag̃ua (tembiasagua'u ta'angambyrýgui). Tembiasagua'u oporombovy'ase omombe'upukúvo mba'eichaitépa tapichakuéra rekove, rekoha, remiandu, rembiasa ha remimo'ã.

Umi mba'e ohechaukáva pe tembiapo haipyre ha'eha peteĩ tembiasagua'u niko ko'ãva:
* Omombe'u mba'e gua'u térã mba'e ojehuva'ekue (oimérõ ojehúva añetehápe ikatu ojehero "tembiasaguasu").
* Tuichaitépe ojehecha mba'e omombe'úva, sapy'ánte oĩ avei: mombe'u'anga, ñemongeta, ñe'ẽha'eño térã kuatiañe'ẽ.
* Heta omombe'u'anga mba'éichapa tenda oikohápe pe tembiasa.
* Ñe'ẽsyrýpe ojehai va'erã
* Oiporavokuaa porãite ñe'ẽnguéra.
* Avakuéra rekotee oñemombe'u pukuve umi kásogui.
* Ipukuite, jepínte oreko amo 50 000 térã 200 000 ñe'ẽ, térã 150 amo 1200 kuatiarogue, térã hetave.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre
Tembiguái

**Tembiguái** () máva ojejokuáiva ogaháre opa mba’erã, ikatu oñehepyme’ẽ chupe térã nahániri. Karia’y oikoreíva kuñatai rapykuéri, ñembotavytavýpe.

## Joaju

Ñemohenda:Apoha
Tembo

thumb|250px|Tembo
**Tembo** () kuimba'e rete rehegua ojepurúva porenóme (coito-pe) ha okuaru hag̃ua.

Ñemohenda:Tete
Tenypy'ã

thumb|250px|Tenypy'ã
**Tenypy'ã** () tete vore ombojoajúva máva térã mymba retyma ikuártore. Oipytyvõva chupekuéra oipyso ha ombyapu’a hag̃ua hetyma.

Ñemohenda:Tete
Tepoti

thumb|250px|Tepoti kavajugua
**Tepoti** tembia’u raty kue kusugue, tekaka ho’áva máva ha mymba retepýgui tevipicha’ĩ rupi. Ikatu ine ha ijape opáicha rei. Máva omonéva mamo oikoha rupi, hekove ky’áva, ijaýva.

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Tembevo

thumb|Tembevo

**Tembevo** () mitã hembe ha iñapekũ sovóra heñói guive, upévare ndaikatúva okaru porã ha okakuaa rire noñe’ẽporãi. Forĩfo.

Ñemohenda:Mba'asy
Temimbo'e

**Temimbo'e** () Mitãnguéra, mitãkuña, mitãkuimba’e, mitãrusu, kuñatãi, oñembokatupyrýva, oñemoarandúva, ojehekombo’éva mbo’ehaópe.

Ñemohenda:Apoha
Terere

**Terere** haꞌe peteĩ jeyꞌurã ojejapóva kaꞌa rogue (*ilex paraguariensis*) ha y roꞌysãgui, ikatúva oñembojeheꞌa pohã ñanáre. Ko ñanary ojeipuru Ñembyamérikape umi Europagua ñeguahẽ mboyve, ha oiko chugui mbaꞌe teéva ojejapóva oikohápe guaranikuéra, oñemombareteve tuichaitépe oikóvo Paraguáipe umi *franciscano* ha hesuíta, oñemombeꞌuháicha kuatiáre saroꞌy XVI, XVII ha XVIII pegua. Oĩ avei pe terere ojejapóva yva rykue reheva, péva ojehero epañañeꞌẽme "*tereré de jugo*". Ára 17 jasypakõi 2020 jave, Unesco heꞌi terere haꞌeha tekopy tee ojehechakuaaꞌỹva Yvypóra reko pegua, ko mbaꞌépe oĩ terere jeꞌu ha pohã ñana jeporu.

Terere niko ojogua kaꞌay – ñanary ambuéva ojejapo avei kaꞌágui –, hákatu terere niko jayꞌu vaꞌerã roꞌysãitehápe. Kóva hína Paraguái mbaꞌe tee, ko tetãme ojehechakuaa terere haꞌeha arandupy mbaꞌe tee. Koꞌágã katu hetaite umi otereréva Pindoráma vore ñembyguápe,Vorívia vore kuarahyresẽyguápe ha ñembyguápe ha Arhentína vore yvateguápe (umi tetãme tuichaitépe hoꞌu hikuái terere yva rykuére).

Terere oñembosakoꞌi vaꞌerã peteĩ mbaꞌyrúpe, y ryrúpe térã "tykuador"-pe otykuáva kaguápe orekóva kaꞌa  (pe kagua ojeheróva "*guampa*" Paraguáipe ha "*mate*" Arhentínape), upégui ojesyryku vaꞌerã peteĩ jepyteha rupive ojeheróva vombíja (*bombilla* karaiñeꞌẽme). Pyꞌỹinte jahecha terere pohã ñana reheve (kaꞌavo ombopiroꞌýva ha omohesãiha), umíva ojeipuruvéva hína sedron, mentaꞌi, kokũ, ménta, juꞌapekã, aguarachaꞌĩ ruguai, kaꞌa jagua (ojeheróva ave "vurríto"), kaꞌa jaꞌi, jety kaꞌa, *[[verbena]]*, kapiꞌi katĩ, ahẽho ha heta ambuéva. Koꞌágã, heta umi oñemúva yrypyꞌa pohã ñana térã yva reheve oñembojeheꞌa hag̃ua terere rehe, tahaꞌe haéva Paraguáipe ha Arahentína vore yvateguápe.

Terere oikóma Paraguái jeyꞌurã teéva ramo ha tetã rekopy tee rembiejakue ramo. Opaite jasykõi arapokõi pahague ojegueromanduꞌa "Terere Ára". Tembiapoukapy 219/2019 rupive, Tetã Arandupy Sãmbyhyha heꞌi terere ha pohã ñana jeporu haꞌeha Tetã rekopy tee rembiejakue japokokuaaꞌỹva. Upéicha avei, táva Itakyrýpe ojejapo pe "Terere Arete Guasu" ary 1998 guive.

## Jeyꞌuhápe
Oñembojeheꞌa vaꞌerã y roꞌysã porã ha kaꞌa, umíva hese ikatu oñembojeheꞌa avei pohã ñana opaichagua, umi ojeipuruvéva hína kokũ, kapiꞌikatĩ, paraparaꞌi, mentaꞌi, ''santa lucía'' morotĩ, limõ, aguakáte rogue ha ambuéva rykuére.

Oĩvoi oguerekóva hembipuru apytépe peteĩ anguꞌaꞌi oipurúva ojoso hag̃ua pohã roꞌysã.

Oĩ avei terere rupa haꞌéva tembiꞌumi terere mboyvegua. Umi ojeꞌuvéva hína rora kyra, revíro, chipa, fariña kyra, tortilla mandiꞌomíre térã empanada ỹrõ mortadelami. Avei tembiꞌu koꞌẽngue ojekuaavéva ype rovápe. Asaje katu, jekaru mboyve, oĩ terere jopy.

## Manduꞌapy

## Joajuha okapeguándi

Ñemohenda:Jey'urã
Tétano

**Tétano** () mba'asy oikéva máva retepýpe oñekytĩhague rupi. Tétano ikatu oporojuka, Ko mba’asy ikatu oñehenonde’a tasymombiaha antitetánica rupive.

Ñemohenda:Mba'asy
Tetã

**Tetã** () yvy pehẽngue hérava, iñe’ẽteéva, heko ha iñaranduteéva, oikoha heta yvypóra aty.

*Tetãsã'ỹ ()
*Tavetã ()
*Tavakuairetã ()
Tete

**Tete** () mymba ha yvypórare ojekuáva, ijape oñemohendaha opaite mba’e oipytyvõva chupekuéra omýi, oñemoña, okaru, omba’apo ha oñandu hag̃ua.

!
Tetéũ

thumb|250px|Tetéũ
**Tetéũ** (, , ) ha'e guyra retyma mbuku oikóva ñúre ha oñomikuaáva haity, ijayvueterei.

## Mandu'apykuéra

Ñemohenda:Guyra
Tetyma

**Tetyma** ha’e yvypóra rete pehẽ ojejuhúva yvýgotyo, oñepyrũva henypy’ãme ha opáva py ñepyrũme. Mymba retymápe oñembohéra kupy.

Ñemohenda:tete
Tevi

**Tevi** () mymba ha yvypóra rete apỹi ikuara’imíva osẽ hag̃ua mba’eky’a ty, térã tekakaha opa mba’e hete ndoipuruvéiva.

Ñemohenda:Tete
Tesa

thumb|250px|Yvypóra resa
**Tesa** ha'e mymba ha yvypóra rete pehẽngue apu'áva tesape oñandukuaáva, hováre ojejuhúva. Tesáre oike tesape ha umi tajyapỹi (neuróna) rupive ojegueraha umi mba'e oikóva tesápe ojehesapévo, upéicha apytu'ũ ohechakuaa. Opaite mymba ha umi oikovéva apytépe 97% hesáva. Umi mymba okambúva hesa mokõi, tymbachu'i hesa hetáva, upéicha avei umi ñandu'i, japeusa, heta pira ha mymba ambuéva ýpe oikóva.

## Yvypóra resa
Yvypóra hesa mokõiva, ohechakuaa porãite, ojekuaáramo jepe oĩha tesape ambuéva yvypóra ndohechakuaái. Yvypóra resa ipehẽngue hetáva:
* Tesahoja: pehẽngue tenondeguáva, mba'e ahoja hesatĩva omo'ãva tesa ra'ỹi ha tesa'ỹi mbyte. 
* Tesa'ỹi mbyte: mba'e apu'a hũva yvypóra resa mbytépe oĩva, ohasahápe tesape. 
* Tesa ra'ỹi: mba'e apu'a sa'y orekóva, ojejuhúva tesa'ỹi mbyte jerére. Oĩ isa'y opaichagua, ha'éva marrõ, hovy ha hovyũ. Oñangarekokuaa mbovy tesape oike tesápe.
* Tesa morotĩngue: mba'e apu'a morotĩva oĩva tesa ra'ỹi jerére.
* Tesa mba'e resatĩ: mba'e ahoja pererĩva oĩva tesahoja kupépe.
* Rretína: ojejuhuhápe umi tekoveapỹi omoambuekuaáva tesape, upéicha oiko umi mba'e ikatúva ojegueraha tajygue rupive og̃uahẽ meve apytu'ũme.
* Tajygue techarã: tajygue ombojoajúva yvypóra resa ha iñapytu'ũ.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tete
Tesay

**Tesay** () mba’e he’õ pichagua, osyrýva máva ha mymba reságui, mba’e ky’a ho’áramo ipype, mba’asy, térã mba’embyasýgui.

Ñemohenda:Tete
Kachása

thumb|250px|Kachása
**Kachása** (; ) ha'e peteĩ mba'yru omoheñóiva Pindoráma-pe ojejapóva takuare'ẽ rykuégui. 

Ñemohenda:Jey'urã oporomonga'úva
Kagua

thumb|250px|Kagua
**Kagua** () mba’yru ojepurúva oñemboy’u haguã y, kamby, pohã rykue, taguato resay, kojói, yvarykue hamba’e. Ojejapo itavera, itãti, karéigui ha ñai’ũgui oñemokãmbyre kuarahýpe térã oñembojypyre tatakuápe.

Ñemohenda:Tembiporu tembi'u aporã
Kaguyjy

thumb|250px|Kaguyjy.
**Kaguyjy** (epañañe’ẽme: *mazamorra*) ha’e peteĩ tembi’u ojejapóva avati lókrogui ha hykue lehíape. Oje’ukuaa he’ẽ’ỹre terã oñemohe’ẽ eiratã térã eírape. Oje’u avei kambýre.
Ñemohenda:Tembi'u arigua
Ñemohenda:Mahe’ẽ
Kái

thumb|250px|Kái
**Kái** () jehapy tatápe, kuarahype térã ytakúpe, avei oimeraẽva mba’e hakúvape.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Mba'asy
Káldo ava

**Káldo ava** tembi'u ojejapóva chúragui, vaka ryepypeguarégui, Oñemoĩ avei ipype opáichague tembi’ũ ñemboheha.

Ñemohenda:tembi'u
Kamby

miniaturadeimagen|333x333px|Kamby
**Kamby** (, lasioñe'ẽme: Lac) ha'e peteĩ mba'e hyku morotĩ, oúva kuña ha mymba kámagui. Kóva ojepuru omongaru haguã imitãvape ikatu peve ho’u ambue tembi’u.

Umi kamby oúva mymbakuéragui: (vaka pe oje'uvéva, ovecha, kavara, kavaju, kure ha hetaitereive) ome'ẽ kamby yvypóra ho'úva, heta tembi’u ojejapo ko’ãvagui, kesu ha'e peteĩ.

## Tembiasakue
Yvypóra oñepyrũ ho’u kamby ymaitéma, 11.000 ary guive. 

## Mandu'apy
Ñemohenda:Jey'urã
Kapichu'a

**Kapichu'a** ñembosarái, kuña ohugáva mbokaja apĩ térã valítape. Tikichuéla. Ñemboharái mbokajápe tapichakuérandive.

Ñemohenda:Guarani
Kapi'ipe

thumb|250px|Kapi'ipe
**Kapi'ipe** () ñana rogue po’ipo’iva, haimbe ha isarambíva yvýre, ojoko yvy ani haguã osoropa. Ombojegua avei óga okára.

Ñemohenda:Ka'avo
Káma

thumb|250px|Káma
**Káma** () kamby ryru okakuaáva kuña pyti’áre, omokambu hag̃ua imemby. Mymba oguerekóva hakamby pa’ũme ha hye guỹre omokambu hag̃uã avei imemby.

Ñemohenda:Tete
Karameguã

thumb|250px|Karameguã
**Karameguã** () mba’yru ao ha tembiporu takate’ỹha renda, ojejapopyre yvyrágui.

Ñemohenda:tembiporu
Karanda'y

**Karanda'y** (, ) yvyramáta puku, ikarẽ'ỹva, ipire atã ha ijapyte hu'ũngy, hu'ãme, hogue guasu hovyũngy. Osẽ ñu rehe. Ipoty heta hesa'i mimi. Hi'a apu'asa hũngy, ho'u ava ha mymbakuéra. Ijyvatekue ha'e 20 metro.

Ku yvyramáta oiko mante Cháko rupive, ñemby kuarahyreike Volívia, tetãvore Santa Cruz, Chuquisaca ha Tetãvore Tarija-pe. Yvate Argentina hetãmi de Formosa ha Cháko Paraguáipe.

## Joaju

* Imágenes en Google
Ñemohenda:Yvyra
Karimbata

**Karimbata** (***Prochilodus lineatus***), oñembohérava avei **korimbata**, **kurimbata** térã **kurimba**; ha’e peteĩ pira juehegua oikóva Ñembyamérikape, ysyry Aguaray, Parana, Paraguái, Paraíva, La Plata ha Uruguáipe.
miniaturadeimagen|Karimbata (''Prochilodus lineatus'').

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Ñemohenda:Prochilodus
Karumbe

**Karumbe** (, ) mymba otyryrýva oikóva ýpe térã yvýre. Iñakã'imi ojogua mbóipe ha oñongatu jepi ipire iñakãguýpe. Ipy ha huguái mbykymimi. Ijape hũ ha hovyũngy. Oñemoña hupi'águi. Oiko mbeguekatumi ha naiñañáiri. Oikove puku, ikatu ohupyty mokõi sa ary peve.

Ñemohenda:Otyryrýva
Kasõmbuku

thumb|150px|Kasõmbuku
Peteĩ **kasõmbuku** () ha’e peteĩ ao kuña ha kuimba’e oipurúva ojaho’i hag̃ua hye ha hetyma.

Ñemohenda:Ao
Káso

**Káso** () mombe’upy, máva térã mymba rembiasakue rehegua. kasõ ojejapóva añapirégui, iñanambusúva térã ipohu’ũva, máva renypy’ã meve oguahẽva mbyky.

Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre
Katuáva

thumb|miniaturadeimagen|Katuáva
**Katuáva** (, ) ka'avo ojepurúva pohãrã, omopotĩva py’a. Ja’u ka’avýpe hoguekue. Iporã avei tuguy asukápe g̃uarã chupe iporã avei tuguy asukápe g̃uarã, rréuma ha ñande ruguy omopotĩ hag̃ua.

Ñemohenda:ka'avo
Káva

**Káva** () vícho ikangue’ỹva ikatu oporojopi, ipepo mokõi po’i mimi, ha ovy’a yvotytýpe. Aveí ojaitypo ogaháre ha oñembyaty hikuái peteĩ eichu raitýre.

Ñemohenda:Tymbachu'i ipepo pererĩ
Kavara

thumb|250px|Kavara
**Kavara** () mymba okambúva, hague sỹi, hatĩ akua, isaraki eterei ha ikatu oiko ñu ha ogaháre. Ikatu ja’u ho’o, ikamby ha jaiporu avei ipirekue.

Ñemohenda:Mymba pysãkõi
Kavure guasu

Upe **Kavure guasu** (, ) ha'e peteĩ guyra jehegua, urukure'a tekovety pegua. 

## Rehegua
Ko urukure'ape ohechauka chupe John Cassin ary 1849-pe ha ombohéra chupe *Syrnium virgatum*.  ary 1999-pe, Wink ha Heidrich oguerova chupe hikuái upe jueheguaty Strix-pe (Suindá), jepémo oĩ he’íva kóva oĩva'iha.

### Téra
Jepémo héra tee guaraníme ha'e "Kavure" ndaha'éi ko jeheguaty pegua, kóva oĩ upe jeheguaty "Strix" (Suinda) ryepýpe, upéicharõ kóva ndaha’éi urukure'a kavure, ha'e katu ha'e urukure'a suindá.

## Mandu'apy
Ñemohenda:guyra
Karréta

**Karréta** () mba'yruguata imbeguéva ijapajere mokõiva, chokokue ha maymáva okaraygua oipuruetereíva. Ipype ojegueroja, ojehepyme'ẽ hag̃ua, opáichagua temiñotỹngue. Ojepuru avei ojeho hag̃ua peteĩ távagui ambuépe. Ko mba'yrumýi oñemboguata mokõi guéi oñeñapytĩva júgo yvyrágui guare, sapy'ánte ipohýiramo ogueraháva, ikatu mokõi térã mbohapy júnta ogueroguata karréta.

## Joajuha

Ñemohenda:Tembiporu
Kavure'i

thumb|200px|Kavure'i
**Kavure'i** (, ) guyra ñakurutõ’ichagua, ombyatypáva ijehe ambue guyra’ikuéra. Oje’e haguekue oguerekóva ika’avoha.

Ñemohenda:Guyra
Kavytã

**Kavytã** káva ape pytãngy, ovy’a ogapepo rembe’ýre, haity oĩhápe ita’yra’ikuéra ikuapaite. Ipochýramo oporojopi rasy ipopíape.

Ñemohenda:Tymbachu'i
Ka'a he'ẽ

thumb|250px|Ka'a he'ẽ
**Ka'a he'ẽ** (, ) pohã ñana rogue po’i mimi, ipoty morotĩ ha lila’íva. Py’a ruru oñemboguejy hag̃ua ha tuguy asukápe guarã.

Ñemohenda:ka'avo
Ka'a Jarýi

**Ka'a Jarýi** ag̃a oñangarekóva ka’amáta rehe. Guerovíapy ava paraguái mba’e teetéva.

Ñemohenda:guarani
Ka'arurupe

**Ka'arurupe** () pohã ñana rogue apu’a hapo pukupukúva. Omonguera py’a ruru. Tyevu, tyasy ha hangue rasy.

Ñemohenda:ka'avo
Kesasy

**Kesasy** () angekói ojeke jave ome’ẽva mba’asýgui térã jepy’apy raságui. Kerasýpe roiko hasy guive’ehe sy.

Ñemohenda:Mba'asy
Kochõ

thumb|250px|Kochõ
**Kochõ** () bosa ipypegua anambusu ojepurúva tupa ári ojeke hag̃ua. Oĩ ijapyteve mandyju, kochõ yvyra rogue. Kochõ ovecharague, kochõ avatipire, kochõ aokue, kochõ espúma.

Ñemohenda:Tembiporu
Kokue

thumb|250px|Kokue
**Kokué** () yvy pehẽngue oñeñotỹha hi’upyrã ha ñehepyme’ẽmby. Kokuépe oñeñotỹ opáichagua ka´avo ikatúva hina avati, mandi´o, kurapepẽ, pichinga, kumanda, petỹ, mandyju, kumanda yvyra´i, andaí, takuare´ẽ, camerún, sandía, merõ, piña ha hetave mab´e.
Paraguay oguereko yvy neporãmbajepéva ñemitỹrã, región Oriental-pe oky py´ỹi ha upéva oipytyvõ kógakuéra okakuaá pya´e hag̃ua.
Opavavenunga umi tapichakuéra ndoikóiva Paraguay-pe ouereko ikokué hógape.

Ñemohenda:Ñemitỹ
Kokũ

thumb|250px

**Kokũ** (, ) yvyramáta po’i, hakã sa’íva ha hogue hakua, ipoty michĩ ha morotĩ, yva pytã’imi. Hogue ojeipuru pohã ro’ysãramo ha ipy’ape hasýva, ikatu ojeipuru tererépe.

Ñemohenda:Yvyra
Kuairũ

thumb|250px|Kuairũ
**Kuairũ** () jeguaka kuã rehegua ojejapóva kuarepotĩju térã kuarepotitĩgui.

Ñemohenda:Ñemonde
Ka'arẽ

thumb|200px

**Ka'arẽ:** *Dysphania/Chenopodium ambrosioides*',*** [[karaiñe'ẽme]] oje'e chupe ***paico.*** Kóva niko [[ka'avo]] ojeporúva pohã akúramo [[sevo'i]] hamba'e jaity hag̃ua. Hogue ha ha’ỹi ñamoĩ ýpe ha ñambopupu sapy'ami térã jaitykua hi'ári y taku ha jaheja sapy'ami ja'u mboyve. Oĩ heta omoĩva ka'aýpe ijuruhe hag̃ua ha oĩ umi hykuere ho'úva okarupa rire hembi'u omboguapy hag̃ua.

'''Ka'arẽ''' jajuhu Mexico guive Argentina peve. Oimehámerei jajuhukuaa: kokuerépe, okupe rupi térã  tape ykére. Mexicope oje'e chupe ***epazote, apazote*** térã ***pasote**'' ha omoĩ hikuái saporópe ani hag̃uátei ñanemboryevu. 

Hetaichagua mba'asýgui ñanemonguerakuaa ka'arẽ. Oĩ umi ho'ukáva imembyra'ýpe ipire porã térã ijuruhe hag̃ua. Karáchagui jakuerahagua katu jajoso hoguekue ha ñamoĩ umi ñandekaracha rupi.

**Ka'arẽ''' pya'e jaikuaa hyakuãre jaikytývo hogue ñande pópe. Hyakuã asy ha hyakuã mbarete. Umi hakã ru'ãngue, ha'ỹi ha hogue iporã tembiú pohýi omboguapy hag̃ua, ñande rguy omombarete hag̃ua ha ja'ukuaa ñande sa'yjúramo ha opaichagua sevo'i oity hag̃ua.

## Enlaces


Ñemohenda:ka'avo
Ka'ay

thumb|240px|Ka'ay
**Ka'ay** () jey'urã jajapóva ytakúgui, jaitykua ka’yguápe ka'a ku’i ári ha jaipyte takuapípe. Ikatu ñamopohã heve hag̃ua ka’ay.

Ñemohenda:Jey'urã
Kuatia

thumb|250px|Kuatia
**Kuatia** niko tembiporu ipererĩva ojejapóva yvyra rajúgui (*[[selulósa]]*) ha mba'e ambuéva ojejopýva ha haimete opa jey oñemorotĩva. Tapichakuéra oiporu kuatia ohai hag̃ua hese térã ojapo hag̃ua aranduka ha kuatiañe'ẽ. Kuatia niko oipytekuaa y ha tykue, upévare tapichakuéra oipuru avei kuatia omopotĩ hag̃ua heta mba'e. Kuatia hína opaichagua, imorotĩ meméva hákatu oĩ avei pe isa'y oikoéva. Yma guive yvypóra ojapokuaa, amo Ehíto Ymaguarépe, 2 000 ary Kirito mboyve, tapichakuéra oñepyrũ ojapo kuatia papíro ka'águi.

Ndaha'éi ojehaínte hag̃ua pe kuatia, oĩ avei pe ojeipurúva jeguaka ramo térã ojejopýva omoha'anga hag̃ua mymba ha ambuéva (umíva niko ojehero origámi), oĩ pe ojeipurúva virurógape ojejapo hag̃ua pirapire, ha pe imbaretéva ojeipuru ojejapo hag̃ua mba'yru ha ajaka.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tembiporu
Kuarahy

**Kuarahy** (mba'ehero: ) ha'e peteĩ mbyja ojejuhúva ñande Kuarahy Ypykatu mbytépe. Ha'e peteĩ amanda plasma ijapopyre tuichaitereíva ha hendýva. Ijerére ojere Yvy ha opa yvóra ambuéva, ojere avei hese heta yvóra michĩ, jaguaveve ha yvágamba'e ambuéva.

## Heñói
Ojekuaa heñói hague 4600 sua ary mboyvépe peteĩ arai guasuete imba'eku'íva ojehundíva va'ekuére. Peteĩ pehẽngue ko arai guasuete imba'eku'ívagui ohopa imbytépe ha oñepyrũ haku ha ohupytývo 15.000.000 C oñepyrũ ohapy tatavevýi ha péicha omoheñói kuarahy, ambue pehẽngue hembýva omoheñói yvorakuérape. 

Oñeimo'ã opávove kuarahýgui hatavevýi oikotaha chugui peteĩ mbyja popeno pytã (estrella gigante roja) ha oipytetaha Merykúrio, Mbyja Ko'ẽme, ñande Yvýpe ha avei ikatu oipyte Mbyja Pytãme. 

## Kuarahy Ypykatu

Kuarahy ha'e mbyja peteĩnte ñande Kuarahy Ypykatúpe. 
Ñande Yvy ha ambue yvóra ojere ñande kuarahy jerére. Kuarahy mombyrykue ha'e 149.597.870.700 m ko mombyrykue oñembohéra unidad astronómica. Kuarahy mimbi og̃uahẽ ñandéve 8 aravo'i ha 20 aravo'ivépe.

Ñande Kuarahy Ypykatúpe oĩ 8 yvóra ha ko'ãva ha'e:
* Merykúrio (*Mercurio*)
* Mbyja Ko'ẽ (*Venus*)
* Yvy (*Tierra*)
* Mbyja Pytã (*Marte*)
* Húpiter *(Júpiter*)
* Satúyno (*Saturno*)
* Uráno (*Urano*)
* Netúno (*Neptuno*)

Plutõ ojeikuaava'ekue peteĩ yvóra ramo ha upéi katu oñemoambue chupe yvága mba'e ojoguáva yvórape. Ary 2006-pe oñemohenda Plutõme ambue ñemohendápe, ha oiko chugui peteĩ yvóra michĩ. 

## Momba'eguasu
Ñande kuarahy omoguahe ñandéve imbaretekue omimbi jave, kóva oipuru tesapemoñanga, umi ka'avo ikatu hag̃ua ojapo hembi'urã ha aravo ha'ejey tembi'u mymbápe g̃uarã, péicha kuarahy ome'ẽ ñandéve tekove.

## Joaju

* Sobre la edad más exacta del Sol/sistema solar (en inglés).
* Sistema solar.
* Recomendaciones para observar el Sol.

Ñemohenda:Mbyjakuaa
Kuarahyresẽ

thumb|250px|Kuarahyresẽ
**Kuarahyresẽ** () yke Yvygua. Ñande Yvy renda Kuarahy osẽ.

Ñemohenda:Yvyapekuaa
Kuarepotiju

thumb|250px|Itaju.
**Kuarepotiju** térã **itaju** ha'e kuarepoti nahatãiva, overáva, hypy'ũva ha sa'yjúva. Ha'e peteĩ elémento kímiko orekóva tumingue'a papapy 79 ha oñemoha'angáva umi tai **Au** rupive. Ojeporu itahepy ramo, ojejapóvo chugui jeguaka, tembiapoporã opaichagua ha pirapire, kuarepotiju nohavẽivagui ha hasy oñembyai hag̃ua.

Kuarepotiju hepyite hasýgui ojejuhu hag̃ua ha ndahetái yvy ape ári. Sapy'apy'a oĩ ita ryepýpe térã yvy guýpe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Kũimbe

thumb|250px|Peteĩ kũimbe
Peteĩ **kũimbe** () ha’e peteĩ tembiporu ojekaruha tembi’u hykuévandi, ipyko’ẽ ha hi’ýva oñeñekarãma hag̃ua hese.

Ñemohenda:Tembiporu tembi'u aporã
Kurapepẽ

**Kurapepẽ** (, ) ñana okakuáva osyryryhápe yvýre hi’a guasu ha iporã tembi’urã. Oje’uchugui tembi’u he’ẽ jukýva ha he’ẽ asukáva.

Ñemohenda:ka'avo
Kuarepoti

Oĩ eleménto kimikagua ojeheróva **kuarepoti**. Hetave eleménto oĩva eleménto rechaukaha ogykehaípe ha'e kuarepoti. Ko'ã eleménto oguereko jepi ko'ã techaukaha:
# Ikatu ogueraha tendyry ha jope.
# Ikatu oñemboysaja hasy'ỹme.
# Omimbipa.
# Hasy oñemembe hag̃ua.

Techapyrãme jareko itatĩmembe, kuarepoti pytã, itakandua, ehtáño, itaju, itamembe, itatĩ, titánio, uránio ha sĩko.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Ñemohenda:Ita
Kuimba'e

thumb|260px|Kuimba'ekuéra.
**Kuimba'e** niko yvypóra naikuñáiva, okakuaapámava, ndokakuaáramo ojehero mitã, ha ikuñáramo ojehero mitãkuña. Yvypóra ikuimba'éva oreko hetépe peteĩ koromosómo X oúva isýgui ha peteĩ koromosómo Y itúvagui oúva. Koromosómo niko yvypóra rete rekoveapỹi voremi ogueraháva ADN. Ojehecha meméva kuimba'e rete ituichave kuña retégui, ipo ha ipy ituichave avei, hete hagueve ha kuimba'e iñoko'ẽkytã ijajúra.

## Joajuha

Ñemohenda:Yvypóra
Kyha

thumb|250px|Kyha.
**Kyha** () ñemyatymoiha ijapopyre inimbo poguasúpe ha ojepysóva oñeñapytĩ hag̃ua ijapýragui tapia térã tupaicha.

Ñemohenda:Tembiporu
Ky

thumb|200px|Ky
**Ky** () niko tymba chu'i oĩva umi *Tirápteros* hérava apytépe. Hetaichagua oĩ. Oĩ umi ovy'áva ñanderehe, ñande rymbáre térã guyráre. Umi ryguasúre oĩva héra mymýi ha pya'e ovakuaa ñanderehe. Umi ñane akãre jarekóva, *Pediculus capitis* térã *Pediculus humanus humanus*, umíva ñanemba'ete, ha pya'e ovakuaa ñanderehe térã jarovakuaa ñande rapicháre.

Ndahasýi jaikuaa jarekórõ **ky** ñane akãre. Ñañandu hemói ñandéve okarúre ñanderehe. Ñati'ũicha ijuru puku ombokua hag̃ua ñande pire upégui oipyte hag̃ua ñande ruguy. Upéi avei, ñamañávo ñande rapicha akãre jahecháta umi ky rupi'a morotĩ joa ha overáva umi iñakãraguekua rupi. Ky hatã'i, jajukakuaa ñambopévo ñane pyapẽ pa'ũme ñahendu peve okapu. 

### Mandu'apy
Ñemohenda:Tymbachu'i
Kyse

**Kyse** (epañañe’ẽme: *cuchillo*) ha’e peteĩ mba’e ojeipurúva ñeikytĩ hag̃ua, oguerekóva peteĩ kuarepoti rogue haimbéva ha peteĩ ýva añónte.

## Jeporukuéra
Kysépe oñeme’ẽ opaichagua jeporu, upévare ojejapo opaichagua kyse ikatuhag̃uaicha oikytĩ so’o, pire, yvyra, yva, ha ambue mba’e ñeikytĩséva.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:tembiporu
Ajaka

thumb|Ajaka
[thumb|Ajaka ([Keña)]]
**Ajaka** () mba’yru ojejapóva karanda’y térã takuarembo ha kapi’ígui.

Ñemohenda:tembiporu
Akã

thumb|220px|Akã
**Akã** () Ñande rete oñepyrũha yvatéguio ha oguapýva ñande ajúra ári.

Ñemohenda:Tete
Akã ao

thumbnail|250px|Akã ao
**Akã ao** () mba’e ojeporúva ojaho’i hag̃ua kuña térã kuimba’e akã. Ijypyrã ojejapovamiva’ekue aógui. Ko’ag̃a rupi ikatúma ojejapo avei ambue mba’égui.

Ñemohenda:Ao
Akanundu ro'y

**Akanundu ro'y** ha'e peteĩ mba'asy pámo oúva tymbachu'i hérava *[[Plasmodium]]* ha oñemosarambíva umi ñati'ũ kuña hérava *[[Anopheles]]*.

Oĩ ñehesa'ỹijo he'íva ikatuhague oñepyrũ oñembohasa rire yvypórape umi ka'iguasúgui Áfrikape oikóva, ymaite guive. Kóva ko mba'asy ojehechavéva umi mba'asy oporomokangýva apytépe. Hetave 400&nbsp;000 tapicha omano ary ha ary ohasa'asýgui orekóvo akanundu ro'y, umíva apytépe 240&nbsp;000 imitã.

Ojehechave oñembohasaha ko mba'asy ñati'ũ osu'úvo yvypórape, jepémo oĩ ambueháicha: sy hyeguasúva ikatu ombohasa imembýpe aupa rupive, oĩramo hasýva ome'ẽva huguy térã hete pehẽngue oipytyvõ hag̃ua umi oikotevẽvape) térã ojeipurúramo peteĩeténte herínga ha oĩ hasýva.

Mba'asyapypẽ opaichagua hína, ijapytépe oĩ hasýva iñakanundu, ipirĩ, hy'ái ha iñakãrasy. Avei ikatu ojehecha umi ogue'ẽha, heterasypa, ipire sa'yju (tirísia) ha ohu'u huguýva.

Jajoko hag̃ua ko mba'asy ikatu oñemomichĩ ñati'ũ retakue ojeipurúvo tymbachu'i jukaha térã oñemopotĩ porãvo ñande rekoha, oñeñangarekóvo ani hag̃ua ñandesu'u ñati'ũ. Upéicha avei, ary 2020 guive oĩma vakúna ojokokuaáva ko mba'asy ha ikatúmava ojeipuru yvypórape.

Amo 40% opaite tapichakuéra retakuégui oiko yvy oĩhápe ko akanundu ro'y, tuichaitépe umi tetã mboriahuvéva. Ára 25 jasyrundy ha'e Akanundy ro'y Ára ha ojegueromandu'a mba'éichapa ikatu jajoko ko mba'asy.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'asy
Akãngue

thumb|250px|Akãngue
**Akãngue** () yvypóra térã mymba akã kanguekue. Ñakangue nandi.

Ñemohenda:Tete
Akãguyry

**Akãguyry** () mba'asy oporomoñeñandu vaíva, ñamo’ávaicha ombojeréva pe máva akã ha ombopy’avaíva avei ichupe.

Ñemohenda:Mba'asy
Almasẽ

thumb|250px|Almasẽ
**Almasẽ** () ñemuhã opamba’éichagua mba’e ojehepyme’ẽ hápe.

Ñemohenda:Ñemuhã
Ama

thumb|250px|Ama
**Ama** () niko y yvatégui ho'áva. Yvatégui ikatu ho'a amandáu, yrypy'avevúi ha ama araikuéra guive amoite yvágape, ho'árõ ama ja'e **okyha**. Ama niko oike pe y ñembojerépe (y ñemomýi yvy ape ári ha yvágare), upéicha oñepyrũ y tĩmbo oñemohypy'ũvo arai ryepýpe, iñambuévo mba'epytu okakuaa yra'ỹi ha ipohyive ho'a peve yvy ape ári. 

Oĩ Yvy ape ári vore okyvehápe, upépe jahecha ka'aguy ha ka'avo opaichagua. Ndokýi ramo peteĩ yvy vore ári jahecháta oĩha tave'ỹ ha yvyku'i oparupi.

## Ñe'ẽryru ama rehegua

* Ama charara: Okyiterei tyapúpe 
* Ama chororo térã amarei: Sapy'ánte okyitereívo ha ndahi'aréivo.
* Ama pororo: Oky mbaretépe ha ndahi'aréi.
* Amaguasu térã amangurusu: Oky hi'aréva ha oñuvãmba ýpe.
* Amandayvi: Okymívo, ho'ávo y ipo'imíva.
* Amandyke térã amandyky: Peteĩ yra'ỹi ho'áva yvágagui.
* Amaporu: Y osyry mbaretépe okyiterei rire ha ogueraháva mba'ekuéra.
* Amarayvi: Ama pererĩ.
* Amaterere térã amatiri: Oky ha ojehecha aratiri yvágape.
* Hayvi: Okymi, y ipererĩva.
* Hayviveve: Oky ikangymíva ogueru yvytu.
* Guarara: Ama ryapu.
* Yponu térã yporu: Okyitereívo ha ýpe oñuvãmba.

## Joajuha

Ñemohenda:Tekoha renda
Ánga

**Ánga** (), heta jeroviakatúpe ha apytu'ũ rehegua tavarandúpe, he'iseha upe mba'e omoingovéva hete'ỹva opa tekove orekóva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jerovia