open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Itakurubi de la Cordillera

**Itacurubí de la Cordillera** ha’e peteĩ táva oĩva Paraguái retã megua, tetãvore Kordillérape, 92 km Paraguaýgui.

## Toponimia

Ko héra Itacurubí he’ise  guaraníme “itakuruvi”, España ñe’ẽme katu "piedra triturada".

### Clima

Ararova tetãvore Kordillérape ha’e mbytépe (ndaro’ýi ha ndahakúi) ha nahe’õi. Arapytu mbyte ha’e 22ºC, hakuve jave, arahakúpe ohupity 39ºC ha ho’ysãvévo, araro’ýpe, 3ºC.

### Demografía

Itacurubí de la Cordillera oguereko 10.744 ava, ãvagui 5.369 ha’e kuimba’e ha 5.375 kuña, Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos rupive jaikuaáva.

Avei hetaiterei oĩ ko tendagua oikóva ambue távare tetã Paraguái tuichakue jave, ko’ã tapichakuérareve hetaitereive oĩ Itacurubí Cordillera-guáva.

## Historia

Ko táva heñói ára 18 jasyporundy ary 1871 jave, tendagua rupive, herajoapýva “Aguilera”, ojeikuaa avei chupe “Jardín de la República” ojeheróramo.

Ha’e peteĩ tenda iporãva oguereko rupi ysyry Yhaguy, ha’éva ikatuhápe mayma tapicha oho arahaku jave ohasávo aravo térã ára ipehenguekuéra ndive.

Santo ára ha’e 08 jasypa jave, Virgen del Rosario-pe ojeguerohorývo, patrona táva pegua. Ko’ága rupi oĩ ñemongu’e tavaygua omoĩségui hikuái ára 07 jasypa ary 1871 heñói hague táva, ndaipóri térã ndojeikuaái rupi peteĩ ára araka’etépa heñóiraka’e.

## Economía

Avakuéra Itacurubí de la Cordillera-gua omba’apo kokuépe ha mymba ñangarekópe, oĩ avei ojejapoha eíra takuare’ẽgui.

Avei, artesanía ryepýpe ikatu jajuhu ta’anga tujúgui (alfarería), crochet, ojapóva aramboha pire ha poyvi.

## Transporte

Ko táva Itacurubí de la Cordillera-pe ikatu reguahẽ ruta II “Mcal. José Félix Estigarribia” rupive, 92 km rehupytývo.

## Turismo

Oĩ 1.000 m rupi távagui pe hérava gruta Ita Koty, España ñe’ẽme heiséva "sala de piedra", mba’e iporãmbajepéva, pe ysyry Yhaguy mboipýri.

Ko tenda rupi oĩ heta jejahuha (balnearios).

Itacurubí de la Cordillera ha’e peteĩ tenda ohohápe opárupigua tetãgua ha avei mabue tetãgui oúva oguereko rupi jejahuha ysyry Yhaguy, España ñe’ẽme he’iséva "agua bajo sombra". Péicha, ysyry  Yhaguy, 85% ysyry pukukue oĩ umi yvyra guasuguýpe.

Avei ysyry guasu Yhaguy osyry hi’y satĩ yvyku’i morotĩ ha ipotĩ asýva ári 1.000 m távagui, ojapóva chugui peteĩ tenda ikatuhápe rehasa porãiterei. Tavayguakuéra, Itacurubí-gua, hetaiterei rupi tapicha ambue henda pegua, oñeha’ã hory ha ohechauka tetia’e mayma tapicha ohóva ohasaporã haguã itávape.

## Referencias

* Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6.
* Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL.

## Enlaces externos

*Secretaria Nacional de Turismo
*Dirección General de Encuestas, Estadísticas y Censos
*Correo Nacional Paraguayo
*Coordenadas Geográficas e Imágenes Satelitales: ''Itacurubí''

Ñemohenda: Paraguái tava
Ñemohenda:Cordillera
María Luisa Artecona de Thompson

**María Luisa Artecona de Thompson** heñó Guarambarépe, tavaguasu tetãvore Central Paraguáipe ary 1919.

Oñemoarandu ñepyrũ itavaguasu reñói ha’éva, Guarambarépe. Imitãmíme oguahẽ Paraguaýpeha oñemopyenda hikuái itúva ha oisy ndive tavapy Santisima Trinidad-pe, ko tenda ijojaha’ỹ ha oñeimo’ãývape omoheñóiva iñapytut’ũme umi mba’e oháiva ha’éva iñapytu’ũ roky.

Oike oñemoarandu  Universidad Nacional de Asunción, Facultad de Filosofía-pe,  upépe oipyhy título de Licenciada en Letras ome’ẽva ichupe Facultad de Filosofía y Letras Aranduo guasu ha’éva  Universidad Nacional de Asunción. 

Temimbo’e ramo oike peteĩ aty Facultad de Filosofía-pe ha ojeporavo mbo’ehára universitaria ramo ombo’e haguã Castellano.

Péicha avei ojepytaso ombo’ẽvo Literatura ha Castellano mbo’ehao rupi ha´evahína pe ojeheróva escuela-colegio público ha privado-kuéra rupi.

## Iguata ñepyrũ

Facultad de Filosofía ha Letras Universidad Nacional de Asunción-me,  oimehína tavapy Itapytapúnta-pe, oñemomba’eguasu ko mbo’ehára mit0Ònguérape guarãva, chupekuéra guarã ohai ñe’ẽpoty ha momba’eu mbykymi ombohetia’e haguã ichupekuéra moñe’ẽr0Ò rupive. Omotenonde iñangirũnguéra ndive peteĩ aty, hendivekuéra omotenonde promoción del 50 herakuãitéva,  ohechauka ko atýpe mba’éichapa ikatupyry ñe’ẽporã jehai mitãme guarãvape.

## Hembiasakue

Ojekuaa ichupe ipy’aguapy ha oñeha’ãgui hembiapópe ha oñangareko ijehe ohaívo  hemiandu hembiapópe ha upéicha oiporavo ichupe Departamento de Extensión Cultural  Ministerio de Educación y Cultura correctora ramo, ko’ápe omba’apo heta ary ojehuvila peve, araka’eve naikane’õiva ombo’e ha ohai haguã.

Ojepytaso ñe’ẽpapára, haihára, dramaturga ha mombe’uhára ramo. 

Mitãnguéra ovy’a omoñe’ẽvo hembiapo, ome’ẽgui chupekuéra mba’e porã omokyre’ỹva. Mbo’ehára kuéra avei oguerohory omoñe’ẽvo hemimbo’ekuérape, oimévo hikuái mbo’ehakotýpe ñemoarandúpe. Mitãnguéra ohendúvo umi mba’e ndojegueroviapáiva ombohape iñakãme ko’ã mitãme sa’y, marangatu ha jejapo’ỹ, ombohetia’e ha ombojojáva ambue mitã ndive.

## Hembiapókue

Umi hembiapo oñemoherakuãva kuatiahaipyre, aranduka mitãnguérape guarã ha kutiahaipyre Paraguái ha avei  prensa pytaguávape.

## Hekove pahápe

Omendava’ekue háihára Thompson,  ndive omoheñói mitãkuña ha mitãkuimba’e ha’éva ipehẽngue, mborayhu rupive.

Heta hasy  ha péva ogueraha ichupe imanóme.  Omano ra’ẽ iména ha upe riremínte omano ha’e Paraguaýpe 10 jasypakõi ary 2003-pe. Ogaygua oikovéva  imembykuña ipehẽnguekuéra ndive.

## Mombe’uha

*Poesías del Paraguay. Antología desde sus origenes. Arami Grupo Empresarial. As-Py Marzo 2001.
*Breve Diccionario de Literatura Paraguaya. Teresa Méndez Faith. El Lector. Primera Edición Año 1994. As-Py.

## Ombojoajúva

*anselm.edu.py
*cervantesvirtual

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Paraguáigua
Chicharõ

**Chicharõ**  tembi’uhe apopy rehegua

Jajuhu heta rehegua ko tembi’u, “Chicharõ trenzado” katu ha’e hína upe so’o oñembopukupyre kure ro’ógui apopyre.

Opavave tembi’ukuéra ojejapóva Paraguáipe ko “chicharõ trenzado” ha’e avei tembi’u mbarete oguerekóva heta caloría. Ko mba’e ymaite guivéma ojeikuaa upeichaha.

## Moõguipa ou héra

Ko kure ro’o oñembopuku ha ojeipoka oñembojy mboyve upévare oñembohéra “chicharõ trenzado” ko tembi’u kóicha ijapopyre. 

## Mba’e mba’épa oguereko

Ko “chicharõ trenzado” ojejapo haguã oñembopuku kure ro’o pire hérava España ñe’ẽme “matambre”, ojeipuru avei vacío, ha’éva upe so’o opytáva kure ha vaka pire,icostilla apytépe, avei ikyrakué , juky ha naranjahái rykue.

## Mba’éicha ojejapo

Ko tembi’u paraguái ojejapo kóicha: ojeipoka pe so’o pukupyre (ikatu ojejapo mbohapy, irundy terã po so’o puku) ha oñembojy japepópe opa peve ichugui ikyrakue.

Ojeipe’a chugui pe ikyrakue ha pe iso’okue hembývape oñemoĩ upe naranjahái rykue ha avei juky. Kóva oñembojy jevy oreko sa’y pytãngy.

## Ko’ãva ave iporã jaikua'a

Ko chicharõ trenzado ja’uheve mandi'o ndive ,ko tembi’u avei ikatu ñañongatu heta ára jave, upevarã katu jajaty va’erã avatiku’i ñembojy pyrépe.

He’iháicha umi oñemoarandúva umi Paraguái tembiasakue reheguáre opavave umi tembi’u paraguái ogahárupi ojejapóva upe Guerra del Paraguay Triple Alianza (Argentina, Brasil y Uruguay, rehegua okó va’ekue umi ary 1864 ha1870) jave, heta he’e tembi’u imbate porãva, kóicha oiko upe ñorairõguasu rire ndahetavéi rupi ojehupyty tembi’ukuéra, ha umi ojejapóva guive katu ha’e ikatu haguãicha ko’a tembi’u ohupyty pukuve.

## Referencias

* “Karú rekó – Antropología culinaria paraguaya”, de Margarita Miró Ibars

## Enlaces externos

* Terra

Ñemohenda:Tembi'u
Chipa asador

thumb|220px|chipa asador
**Chipa asador** hérava avei **chipa mboka**, **chipa túnel**, **chipa kavure** térã **kavure**, ha’e peteĩ tembi'u mbujape ojejapova avati ku'i ha aramirõgui, tembi’u tembi'u Paraguaigua, oñembojehe’áva kesu pyahu ha kure ñandygui, oñembopukúva po’íva ikuáva mytérupi oñembojy rupi yvyra rakãngué oñembosako’iva upevarã imbaretemíva oñemboingétare tapápe jepe’a terã tatapỹgui ijapopyre hakuetemíva nahendýirõ jepe.

“mira en ” ha’e peteĩva umi 70 “chipa” rehegua apytépe, téra oñemoĩva umi hi’upyrã mujape umía rehegua ojejapóva ñane retã Paraguáipe

Ko’ã chipa “chipa”ojeipuru “týraramo”, he’iséva guaraníme ndoje’uiha ha’eño, oñemoirũha ambuekuéra tembi’u ikatúva ha’e “mate cocido”, kamby ha avei café, ha ojapo avei oñeimo’ãha ojeguerekoha ambuekuéra tembi’u.

Maymave tembi’u Paraguáicha, “chipa piri” oguereko heta proteína ha avei ome’ẽ mbarete he’iháicha umi tapicha oñemoarandúva ñane retã rembiasakuére.

## Moõguipa ou héra

Ko “chipa asador” réra ou ñe’ẽ “chipa” ha España ñeẽ “asador”, he’iséva yvyrarakãngue ojeipurúva oñembojyhaguã tataypýpe ko tembi’u ñahenóva ñane retã Paraguái ha tetã ambue Argentina-pe ko téra “chipa” rupive.  

## Mba’e mba’épa oguereko

Jajapo haguã ko tembi’u  “chipa asador-rã” ñane mba’eteéva jaipuru vaka ñandy (ikyrakué) ha avei kure kyra, ryguasurupi’a, kesu Paraguái, kamby, juky, anís ha aramirõ.

## Mba’éicha jajapo

Ñamoñepyrũ haguã ko chipa’apo  ñambojehe’a ñandy imbaretemi meve. Ñamoi ipyte ryguasurupi’a peteĩ teĩ, kesu ñembyesa’ipyre, juky ha anís hykupyre kambýpe, ñambojehe’a porãmeve oñondivekuéra. 

Ñamongu’i porã ko aramirõ ha ñamoĩ pe mba’e apopyrépe heta porã imbaretemí meve. Upéi ñambojehe’a upe masa hu’ũ porã meve.

Upémarõ ñamoĩ upe “asador” rehe, ja’éma haguéicha ha’éva yvyra rakã jajapo va’ekue upevarã ha ijapýra hakua porãva ikatu haguãicha oike hese ha nda ipoguasuetéiva oguerekóva 1 cm rupi ijapu’akue. Ko masa ñamoinge upe asador rehe 25 cm rupi ha ñambojy ñembojerépe upe tatapỹi ári (tatapỹi terã jepe’águio ijapopyre), jamaña meme va’erã hese ani okái mba’e. Ko “chipa asador” oĩmbáma oguereko vove sa’y pytãgy asy.

## Iporã avei jaikuaa

“Chipa asador” avei oĩ tenda ojeikuaaha ñe’ẽ guaraní “chipa kavurépe”. 

He’iháicha umi oñemoarandúva umi Paraguái tembiasakue reheguáre opavave umi tembi’u paraguái ogahárupi ojejapóva upe  Guerra del Paraguay  Triple Alianza (Argentina, Brasil y Uruguay, rehegua okó va’ekue umi ary 1864 ha1870) jave, heta he’e tembi’u imbate porãva, kóicha oiko upe ñorairõguasu rire ndahetavéi rupi ojehupyty tembi’ukuéra, ha umi ojejapóva guive katu ha’e ikatu haguãicha ko’a tembi’u ohupyty pukuve.

## Referencias

* “Tembi’u Paraguay” de Josefina Velilla de Aquino 
* “Karú rekó – Antropología culinaria paraguaya”, de Margarita Miró Ibars

Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Ñemohenda:Chipa
Chipa piru

thumb|300 px|Chipa pirú
“**Chipa piru**” ha’e peteĩva umi 70 “chipa” rehegua apytépe, téra oñemoĩva umi hi’upyrã mujape umía rehegua ojejapóva ñane retã Paraguáipe ojeipuruhápe upe aramirõ (Mba’e oñembohérava polisacárido oguerekóva umi ka’avo heseguakuéra  70-80%, ha ha’éva mbareterã ho’úva tapichakuéra yvy ape ári), ñande ( kure ha vaka kyrakue) kesu pyahu, ha avei avati ku'i. 

Ko “chipa piru”  katu ha’e  tembiurã oñemboapu’a pukúva ha oñemboapakua 2 centímetros de diámetro rupi, opururũ porãva (upéva rupi péicha ojeikuaa), ojeipurúva oñemoirũ hagua rambosa ha avei ka’aru pytũ oje’u hagua. Oje’evavoi ko tembi’u ñañepyrũ vove ja’u ndaikatuveimaha japoi ichugui.

Ko’ã chipa “chipa”ojeipuru “týraramo”, he’iséva guaraníme ndoje’uiha ha’eño, oñemoirũha ambuekuéra tembi’u ikatúva ha’e “mate cocido”, kamby ha avei café, ha ojapo avei oñeimo’ãha ojeguerekoha ambuekuéra tembi’u.
Maymave tembi’u Paraguáicha, “chipa piri” oguereko heta proteína ha avei ome’ẽ mbarete he’iháicha umi tapicha oñemoarandúva ñane retã rembiasakuére.

## Moõgui ou héra

Ko téra “chipa piru” mokõ ñe’ẽ guaranígui: “chipa”, ja’ema va’ekue, ha “piru”, he’iséva España ñe’ẽme “flaco, fino, delgado avei enjuto” ha upévare ko mba’e oñembohéra “piru”. Upévare “chipa piru”  chipa po’i piru pururũ, omboha’énteva ha ndojoguáiva umi ambue chipakuérape. 

## Mba’e mba’épa oguereko

Upe “chipa piru” jajapo haguã, jaipuru vaka ñandy,  ryguasurupi’a, kesu Paraguái, aramirõ, anís, juky ha kambyrypy’a.

## Mba’éicha jajapo

Ko tembiapo oñepyrũ pe ñandy mbojehe’a ñande pópe ha mba’yru yvyrápe oñepyrũ meve ombaretemi ovu ha  imorotĩ. Ñamoĩ pype ryguasu rupi’a jeipyvu pyre ha avei kesu ku’y, kóva ojeipyvu ojehe’a porã meve. Upéramarõ oñemoĩ ipype aramirõ, anís, ha juky oñembohykúva kamby rypy’ápe ha oñembojehe’apaite oñondivekuéra iporãmeve.

Ko jehe’águi ojejapo umi mba’e apu’a ha oñemoingue tatakua hakúva 200 grado 15 ha 20 minuto rupi, oñeñangarekónve va’era hese ani haguã okái. Ñaguenohẽ tatakuágui ha ñaikarãi iguy kysépe, ñañmbojoapa ipotĩmarõ ha ñamongue jevy tatakua vevúipe 120 grado rupi 20 minuto javeve.

## Iporã avei jaikuaa

thumb|300 px|left|Vendedora de chipa.
He’iháicha umi oñemoarandúva umi Paraguái tembiasakue reheguáre opavave umi tembi’u paraguái ogahárupi ojejapóva upe  Guerra del Paraguay  Triple Alianza (Argentina, Brasil y Uruguay, rehegua okó va’ekue umi ary 1864 ha1870) jave, heta he’e tembi’u imbate porãva, kóicha oiko upe ñorairõguasu rire ndahetavéi rupi ojehupyty tembi’ukuéra, ha umi ojejapóva guive katu ha’e ikatu haguãicha ko’a tembi’u ohupyty pukuve.

## Referencias
* “Tembi’u Paraguay” de Josefina Velilla de Aquino 
* “Karú rekó – Antropología culinaria paraguaya”, de Margarita Miró Ibars

## Enlaces externos
Recetas

Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Ñemohenda:Chipa
Hosé Falkón

**José Falcón** ha’e peteĩ táva opytáva tetãvore Presidente Hayes, Paraguáipe, opytáva 48 km Paraguaýgui.

## Geografía

Opyta región Occidental gotyo Paraguáipe, ha’éva Chaco paraguayo. Ijyvykuéra ha’e ko Chacopýreguáinte: yvy joja karape hetahápe karanda’ykuéra

Ha’e peteĩ táva opytávako’ã río Pilcomayo ha Paraguai rembe’ýpe.

Ko tetãvore’i opyta peteĩ yvykarape iñai’ũvape. Ndaipóri ko’árupi yvyte guasueterei.
Ko tetãvore ko’árupi oguereko karuguakuéra, karanda’y ha ñana yrupigua. Ha’e avei yvy oky guasuha árarupi henyhẽteha ýgui.

## Límites
José Falcón ha’e:
* Norte gotyo: iñasãi pe Chaco korapy guasu.
* Sur gytyo: ikorapy oguahẽ Chaco'i peve.
* Este gotyo: oja Villa Hayes ha río Paraguay rehe.
* Oeste gotyo: ikorapy oguahẽ táva Clorinda,oĩva Argentina-pe ha río Pilcomayo-re.

## Clima
Ko tetãvore’i opyta peteĩ zona mbyry’aivehápe arahaku jave. José Falcón-pe hakukue ohupyty 44°C.  Araro’ýpe katu oguahẽ 0°C pe. Arykue jave katu 26°C rupinte.

## Demografía
José Falcón oguereko 3.808 tapichakuéra, ko’ãvagui 2.014 kuimba’e ha 1.794 kuña, he’iháicha Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos.

Ko municipio pyahu oguereko 1.919 km², ijyvy ha ipype oikove 9.000 tapichakuéra rupi.

## Economía
Ko táva ha’ehína ñemuha renda ojapóva Paraguái ha Argentina oñondive, avei oku’e turistakuéra rehegua. Ko’ã mba’e oiko ha’e rupi opytahaguére frontera ypýpe.
La localidad de Puerto Falcón se une a la ciudad de Clorinda por el puente San Ignacio de Loyola, sobre el Río Pilcomayo. Es un lugar estratégico de comercio fronterizo, en el Departamento de Presidente Hayes.

## Hembiasakue
Ley ary 1997- rupi oñemoañete va’ekue ko munisipio hérava José Falcón, oñeipehe’ãva pe táva Villa Hayes-gui. Peteĩ tapichakuéra oñembyaty va’ekue  Coordinadora Promunicipio oñeha’ã va’ekue oiko haguã ko távagui munisipio.

Ko táva oguereko ñemuhaguasukuéra, avei opyta porãitereí rupi oiko ichugui peteĩ tenda ikatuhápe oĩ ñeakãrapu’ã tuicháva tapichakuérape guãrã.

## Turismo

Ko táva oguereko ko Chaco rehegua jehecharam, upévare ojejuse ojeguata ko’ápe, avei; oreko avei ogakuéra ñemuguasuha tetãnguéra Paraguay ha Argentina oñondive, ha kóva ha’e pe omoingéva viru ko távape ikatu haguãicha oñemongu’e. 

## Mba’éicha ñaguãhẽ
Ñaguãhẽ ko távape tape opíava Ruta XII “Vicepresidente Sánchez”-gui ha kóva ha’e peteĩ tãva Villa Hayes pehe’ã.

## Referencias
*Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6
*Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL

## Enlaces externos
*Secretaria Nacional de Turismo
*Dirección General de Encuestas, Estadísticas y Censos
*Correo Nacional Paraguayo
*Falcón.html Coordenadas Geográficas e Imágenes Satelitales:''José Falcón''

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Presidente Hayes
Valenzuela (Paraguái)

**Valenzuela** ha’e peteĩ táva opytáva tetãvore Cordillera, Paraguáipe, ojeikuaáva "Capital de la Piña" ramo.

## Toponimia
Oñemoĩ ko téra "Valenzuela",upe kara i fonnda va’ekue ko táva upe 18 jasyrundu 1813-pe. Ymave oñembohéra va’ekue “Ybyraty”, he’iséva guaraníme “yvyra atýra” avei “yvyra rakã atýra”.

thumb|265px|left|Entrada a Valenzuela

### Clima
Ko tetãvore Cordillera-pe ndahaku ha ndaro’yetéi, hakatu nahe’õi avei. Arahakue 22&nbsp;°C rupi, arahakurõ ohupyty 39&nbsp;°C ha ro’yvérõ katu oguejy 3&nbsp;°C peve.

### Demografía
Valenzuela-pe oikove 6.813 tapicha, ko’ãva apytépe 3.572 kuimba’e ha 3.240 kuña he’iháicha Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos.

## Economía
230px|thumb| Valenzuela escudo
Ko Valenzuela ha’e táva oñemba’apohápe yva piña rehe. 10 jasyteĩ jave ojejapo pe festival hérape. Tekovekuéra koárupigua avei omba’apo takuare’ẽ ñeñotỹme.

Upe hetave oñemba’apoha katu ha’ehína upe vaka ñemoña rehegua ko tenda rupi.

## Turismo
Tupao guasu ko távapegua San José rérape ojejao va’ekue oguereko estilo barroco-colonial, kóva omopu’ã va’ekue karai fundador Antonio Fernández de Valenzuela ha oñemongarai va’ekue upe12 jasypo 1783 ramo. Kóva oguereko va’ekue mokõi altar mokõve ijyképe, peteĩ Tupãsy Virgen del Rosario-pe guarã ha ambue katu San Antonio-pe guarã, avei peteĩ púlpito ha mokõ oñeñemombe’u haguã. Umi ta’ãngakuéra ha’e ojejapo va’ekue ary 1600 rupi.

Upe santo jeguerohory katu 3 jasykõme San Blas ára, ojejapohápe toro ñemoñarõ, kavaju ári ñembokatupyry misa, ñembo’e novenario, tembi’u ñane mba’éva jekaruguasu hamba’e.

Ojehoitemi umi yrembe’ykuéra rupi ko távape herava “Domiciana” ha avei “San Agustín”, mokõive Arroyo Y´akãme opytáva. Avei umi ojeguataha ha’e Salto Yporã ha ysyry héravaPasito.

Turismo ecológico ha avei ojepytu’uhaguã tembiapokuéragui iporã avei ko tenda umi ouséva guivépa ko távape.

## Tapichakuéra katupyry herakuã guasúva
Upe tuapo tuja ykére opyta óga ha’e va’ekue oikohague upe francés karai Juan Nerhot, ha’e va’ekue upe omoñepyrũ va’ekue upepetit grain ko táva Valenzuela-pe.

## Mba’éicha ñaguãhẽ
Ikatu ñaguãhe ko távape Ruta II “Mcal. José Félix Estigarribia” rupi, upe tape opíava ko távape.

## Referencias
* Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6
* Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL.

## Enlaces externos
* Secretaria Nacional de Turismo
* Dirección General de Encuestas, Estadísticas y Censos
* Correo Nacional Paraguayo
* Asociación Biblioteca Virtual del Paraguay
* Coord. geográficas e imágenes satelitales de ''Valenzuela''

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Cordillera
Ka'i Ladrillo

**Ka'i ladrillo, ka’i chehẽ** térã **manduvi mahe'ẽ** ha'e peteĩ tembi'u paraguái he'ẽva ojejapóva manduvi ha eíra hũ takuare'ẽ rykuégui. 

Maymave tembi'u Paraguáicha, *“ka'i ladrillo”*, oguereko heta proteína ha avei ome'ẽ mbarete he'iháicha umi tapicha oñemoarandúva ñane retã rembiasakuére

 

## Moõguipa ou héra

Ko *“ka'i ladrillo”* réra ou mokõi ñe'ẽgui, peteĩ guaraní ha ambue castellano. Ko'ã ñe'ẽ guarani “ka'i” ha kastellano “ladrillo” oñembojehe'ávo ojuehe oñemombe'u ñandéve mba'éguipa ha avei mba'épa he'ise. 

Upéicha *“ka'i ladrillo”* ka'i rembiu, ojejapógui ipukumi ha oñembope upe mba'e ladrilloicha, umi ka'i Paraguái ka'aguýre hetaitéva (upe ka'i mirikina, michĩmínteva), ha ho'usetéva opavave mymbakuéragui mba'e he'ẽ ha ko tembi'u he'ẽ porãve opa mba'égui.  

Oje'e avei chupe “asukápe manduvi”, oúva ñe'ẽ español “azúcar” (asuka), guaranípe ha'e “manduvi” (España ñe'ẽme maní ha avei cacahuete).

## Mba'e mba'épa oguereko

“Ka'i ladrillo” ojejapovévape ojeipuru manduvi maimbe ha eíra hũ.

Oĩ omoĩva avei pype michĩmi pomelo ha avei naranja hái rykue, ani haguã he'ẽterei ha avei ha katu he'ẽhái haguã

## Mba'éicha ojejapo

Ñambopupu eíra hũ jaipyvúvo ojekuaa peve pe olla rugua. Upémaramo jaity pype pe manduvi ku'i (ikatu avei iku'i'ỹre) ha ñambojy miẽ ndahetavéima. 

Uperiré ñañuhĩ keséra hykue porãvape ani oja ha jaheja ho'ysã. Ho'ysã porã vove ikatúma jaipe'e umi ka'i ladrillo.  

*He'iháicha umi tapicha oñemoarandúva Paraguái rembiasakuérehe, tembi'u paraguaikuéra ha'e tembiapo ojejapóva ogaháre kuéra opararire upe ñorairõ guasu  Triple Alianza (Argentina, Brasil ha Uruguay ndi Parguái ogueraha va'ekue, upe ary 1864 guive 1870 peve). Ko'ã tembi'ukuéra imbarete porã, upéicha ojejapo ikatu haguãicha ohupyty are, umi ñorairõ guasu oparire árarupi imbovy haguére tembi'u ojehupyty.

## Bibliografía

*“Tembi'u Paraguay” de Josefina Velilla de Aquino  
*“Karú rekó – Antropología culinaria paraguaya”, de Margarita Miró Ibars 

## Enlaces externos

*Guarani Raity

Ñemohenda:tembi'u arigua
Parque Nacional Cerro Kora

Ko **Parque Nacional Cerro Corá** ha’e pe tuichavéva oĩva tetã Paraguáipe, oĩ tetãvore Amambay ryepýpe, namombyrýi tetã Brasil-gui, oñepyrũ ára 11 jasykõi ary 1976 jave. 

Ha’e peteĩ reserva natural, avei ha’e tenda cultural ha histórico, ha’e rupi oiko haguépe ñorairõ paha pe Guerra de la Triple Alianza peguare, ára 1 jasyapy ary 1870 jave.

Ko tendápe oĩ heta mba’e oporomomandu’áva ñorairõhápe guarére, avei jahuha ha ñembosarairã ysyry  Aquidabán rembe’ýpe. 

Ko tenda ogueraha heta tapicha, avei pe yvykua oĩháme pinturas rupestres precolombinas, oje’éva ikatuha ha’e ojapova’ekue umi celtas. 

## Historia

Ñorairõ guasu Triple Alianza (Ary 1864 guive – 1870 peve) oguahẽ hu’ãme pe ysyry Aquidabán Nigui rembe’ýpe, omano haguépe mariscal Francisco Solano López, he’íramo guare **muero con mi patria**. 

Po’á rupi, ko tetã nomanói he’i haguéicha mariscal López, katu opytavaipaite pe ñorairõguasu puku rire, ohejava’ekue tetã Paraguáipe yvyetére ha ijyvyv haimete ava’ỹre.

Ko tenda oguereko ka’aguy tuicha ha iporãva oñeñepyrũmava’ekue oñekytĩ, upévare ojejapo chugui área protegida hérava, ha peteĩ decreto presidencial rupi oiko ñepyrũ ko Parque Nacional Cerro Corá.

## Naturaleza

Ko parque jerére oĩ yvyty ndaha’éiva ijyvatepáva rehegua, ápe oĩ pe Cordillera del Amambay hérava.

Yvytykuéra Ponta Porá, Guasu, Takuru Pytã, Alambíke, Cerro Corá, Miron, Tanqueria ha Tangaro, ha ambue hetave ome’ẽ peteĩ paisaje iporãnguépe ijojaha’ỹva.

## Cómo Llegar

Ko parque opyta 454 km tavaguasu Paraguaýgui ha 45 km ñemby gotyo táva Pedro Juan Caballero-gui.

Tavaguasu tetã Paraguái pegua guive ikatu reho Acceso Norte rupi, upéi Ruta 3, reguahẽmeve Ruta 5 peve. Ko’ápe oĩ jepia táva Yby Yaú-pe.

## Cultura

Ko parque oñemboja’o heta hendápe, oĩhame guive techapyrã rehegua ha ikatuhápe guive ojeho. Oguereko tapicha oporogueraháva ha avei tapicha omba’apóva upépe (guardaparques).

Umi yvykuápe ikatu ojehecha jehaipyre (inscripciones), he’íva umi iñarandúva ha’eha Celta rembiapokue, pe he’iséva ha pe ojapohaguéicha rupi. Ko’ã jehaipyre oje’e ha’eha ary 1300 aC ha 800 aC rupi guareha.

Umi jehaipyre prehispánicas rire avei oĩ mba’ekuaa ypykuéra Pãi Tavyterã mba’éva.

Oĩ peteĩ centro de visitantes, auditorio ha ñembosaráirã renda.

Ñemohenda:Paraguái yvyapekuaa
Ñemohenda:Tetãvore Amambái
Kamby arro

**Kamby arro** añetehápe kóva  mba’ehe’ẽ tembi'u riregua ojekuaave ha oje’uvéva ha orekóva heta caloría ha proteína tembi’u paraguái apytépe. 

Kóva peteĩ mba’e he’ẽ hypy’ũ ha hetereíva osẽva oñembojývo arro vaka kambýpe, ojejapóva hekópe porã.

 
## Moõguipa ou héra

Héra castellano-pe ou mba’ehe’ẽ ojejapóva oñembojývo oñondive mokõi mba’e oraháva: arro ha vaka kamby. 

Héra Guarani, kamby arro osẽ castellano-pe guáicha avei, péva he’ise, oñembojoajúramo mokõi ñe’ẽ oheróva umi mba’e ojeporúva oñembosako’i hag̃ua: kamby ha arro

## Mba’emba'épa ogueraha

Heta hendáicha ojejapokuaa kamby arro, ha péva oĩ mba’emba’épa ojeporu oñembosako’i hag̃ua.

Ymave ojejapo haguéicha ojeporu vaka kamby, y, arro, asuka, limo pire ha canela.

## Ñembosako’i

Ojejohéi arro ha oñemoĩ peteĩ cacerola-pe kamby ndive, asuka, y ha limõ pire. 

Ojeheja opupu mbeguekatu oñondive umi mba’e oñembohysyiva’ekue hypy’ũ meve, ha ojepyvu py’ỹi ani hag̃ua ojapa ojuehe arro.

Hypy’ũ porã vove, oñembojehe’a arro ha kamby, oñemoĩ mba’yry’ípe. Upe rire oñemoĩ pype canela ku’i michĩmi.
Kamby arro oje’u ho’ysã. 

## Ambue marandu

Oĩ avei ambue hendáicha kamby arro ñembosako’i, upevarã umi mba’e oñembohysyiva’ekuépe oñemoĩ avei vainilla, péva ombogusto ambue chupe. 

Okahápe ojeguerovia kamby arro tembi’u porãha ha iporãha ja’u ñane akãme g̃uarã, oraha rupi canela (Cinnamomum zeylanicum térã Cinnamomum verum, yvyra ndahogue manóiva, ipukúva 10 ha 15 metro rupi, oúva Sri Lanka ha ha ojeporúva especia-ramo ho’okue, oñenohẽva oñekarãivo hakã. Ojeporukuaa tembi’úpe hakã térã oñemongu’ipyre).

## Marandu

* Umi tapicha arandu ohapykuehóva Paraguái rekoasakue he’i opaichagua tembi’u ojejapóva ogapýpe, Ñorairõ Guasu Paraguái Triple Alianza ndive (Argentina, Brasil ha Uruguay,
Ary  1864 guive 1870 peve) rire, hetaite caloría oguerekoha. Pe ñorairõ rire sa’ieterei opyta tembi’urã, upévare tembi’u ojejapóva oguereko heta proteína oporomombaretéva, ipokã rupi tembi’u ára ha ára g̃uarã. 

## Bibliografia

*“Tembi’u Paraguay” de Josefina Velilla de Aquino 
*“Karú rekó – Antropología culinaria paraguaya”, de Margarita Miró Ibars

## Enlaces externos
* Guarani Raity

Ñemohenda:tembi'u
Orkéta

**Horqueta**, Paraguái táva, Concepción tetã pehẽmegua, oĩva ichugui 50 km ha 428 km Paraguaýgui. Ko táva henahína yvy kandúpe. 

## Héra tee
Ko táva réra ou tape juasa oĩva’ekue upépegui hérava tape Horqueta-gui, upépe opytámi opytu’u karréta oho mombyrýva. 

## Yvykuaa
Táva oñemohenda yvy kandu, tape juasa riremi.

### Ararova
Arahaku jave ohupyty 40&nbsp;°C peve ha araro’y javékatu og̃uahẽ &minus;2&nbsp;°C. Omombytéva 20&nbsp;°C.

Ára okyveha jasypateĩ ha jasyteĩ meve. Ndoky guasúi jasypoteĩ ha jasyporundy peve. Yvytu katu oúva yvate guivo, kuarahy esẽ ha ñemby guivo.

### Demografía
Horqueta-pe oiko 52.573 tapicha; umíva apytégui 27.093 kuimba’e ha 25.480 katu kuña, he’iháicha Censo  2002-me guare. Tavaitépe oiko 9.946 tapicha ha okaháre katu 42.627.

## Hekoasa
Ñepyrũrãite ko táva ha’eva’ekue peteĩ tupão’i, sa’ary XVIII-pe; oñefundaite 1793. Ha’eva’ekue táva tenondete orekova’ekue tape ojeguata hag̃ua ko Paraguáipe.

Tuichakuépe oĩ mokõihápe ko Departamento Concepción.

## Ekonomía
Pépe tuicha oñemba’apo kokuépe; oñeñotỹ mandyju, mba’ysyvo, kumanda, mandi’o, avati ha yvakuéra. Upépe ojajo ka’a, oñemba’apo yvyráre, ojejajo ñandyry taruma’águi, ha oñeha’ỹi’o mandyju.

Ojejapyhy chupe “Ka´a He´ẽ táva ramo”.  

Ambue tembiapo ojejapomeméva ha’ehína tembiapo jegua vakapiguigua ha avei mymba ñemongakuaa.

## Mba’yruguata
Opyta 428 km tavusu Paraguaýgui, ikatu oñeg̃uahẽ Ruta III “Gral. Elizardo Aquino” ha ruta II "Mcal. Estigarribia" ha Coronel Oviedo guive ojeho ruta V “Gral. Bernardino Caballero” rupi.

Horqueta guive, peteĩ tape osẽva upe guive rupi, ikatu oñeg̃uahẽ Takuatĩ, San Pedro yvýpe.

## Turismo rehegua
45 km Concepción-gui, Vallemi rape rupi, opyta Paso Horqueta, ysyry Aquidabán rembe’ýpe oĩhame tenda porã y rembe’ýpe, iporãitemíva ojejapo hag̃ua camping.

Puente Paso Horqueta-pegua ojejapo yvyrágui ha tuicha ha ichúko avei.

## Referencias
*Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6
*Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL.

## Enlaces externos
*Secretaria Nacional de Turismo
*Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos
*Coordenadas Geográficas e Imágenes Satelitales: Horqueta

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Konsepsiõ
Klu Gimnasia y Esgrima La Plata pegua

Upe **Klu Gimnasia y Esgrima La Plata pegua** ha’e klu mangapykuaa fútbol Argentina pegua, oĩ tekoha La Plata. Oñepyrũ ary 1887 jave ha oĩ yvateguápe (Primera división argentina).

## Uniforme

* **Uniforme titular**: kamisa’i sa’yju ha hũ, kasõ hũ, py ao hũ.
* **Uniforme alternativo**: kamisa’i morotĩ, kasõ hũ, py ao sa’yju.

## Estadio

Estádio Juan Carlos Zerillo ha’e estádio ojepurúva heta mba’erã, La Plata, Argentina. Ojepuru hetave jave oiko haguã pype mangapykuaa rehegua. Oike pype 33.000 ava.

## Enlaces externos

* Sitio web oficial del club
* Tabla histórica del club en RSSSF
* Campeones de la Primera División del Fútbol Argentino
* Campeones de la Segunda División del Fútbol Argentino
* Directorio web de Dmoz.org sobre Gimnasia y Esgrima La Plata

## Mandu'apy

Ñemohenda:Argentina
Ñemohenda:CONMEBOL
Parana (Arhentína)

**Parana** arasẽme tava Arhentína retãme. Oĩhína tetãvore Entre Rios-me. Ko távape oiko 247.863 ava (2010 ary).

Ñemohenda:Argentina táva
Kesu Paraguái

**Kesu Paraguái** kóva ha’e pe mba’e ojeipuruvéva hetave tembi’u paraguáietépe oñembo haguã. 

Ha’e peteĩ kesu nda’ijojaháiva ojejapóva “kuaháda” (ñaguenohẽva kamby ha kuájo, vaka ryepýpe guare, oñembojehe’ávo ojuehe), ndoguerekóiva juky ha avei ojejapohaguére vaka kamby porãgui (ojepe’a’ỹre ichugui hova kyrakué) ijavevo ha imbarete porã. Ko mba’e hu’ũvy ha he’ẽmby juky imatúva jaipuru 45 ára rupi. 

## Moõgui ou héra

Ko “kesu paraguái” ojejapóva Paraguáipe okaháre ou héra ñamoguaranívo ñe’ẽ castellano “queso” (tembi’urã ñaguenohẽva kambýgui ha ojejapóva opa hendáicha) ha “Paraguái”gui, ha’éva téra oguerekóva ñane retã ojejapohápe ko mba’e hi’upyrã. 

Jaipuru kóicha ko ñe’ẽ “paraguái”, “i” latina “y” griega rendaguépe, ñe’ẽ guaranime “y” he’isehaguére pe mba’e jay’u térã jajahuha”. 

## Mba’e mba’épa oguereko

“Kesu paraguái”, aporã jaipuru ko’ãva añoite vaka kamby ha “kuajo”.

## Mba’éicha jajapo

“Kesu paraguái” aporã jahasava’erã ko’ã mbohapy hendárupi: “Kuáho” ñemoĩ hendápe, “kuaháda” apo, ha opakuévo upe kesu apo. 

Ikporã jajapo porã upe kuájo, upevarã jajapo kóicha: jaipe’a pe mba’e, jajohéi porã ha upéi ñamoĩ mba’yrúpe naranja hái ýrõ limón rykukue reheve. Jaheja upéicha mbohapy térã irundy aravo ha upéi ñaguenohẽ ikãhaguã kuarahýpe, jaipyso porã oipejutahápe ivytu. Ikã porã vove ko cuajo ikatúma jaipuru ñambohypy’a haguã pe kamby. 

Kuajadarã katu, peteĩ mba’yrúpe ñamoĩ kamby pýra ha jaity ipype pe kuajo, jaipyvu mimi peteĩ avaro javeve rupi. Uperire pe kamby ñañohẽ’imi ñande pópe ha kóva ypy’amímarõ, ñaguenohẽ pe kuajo ha ñaha’arõ’imi. Uperire ikatúma ñaguenohẽ ha jajapo kesu.
 
Ko’ágã jajoka upe kuaháda, opytu’úma va’ekue peteĩ aravo rupi. Jajokávo ko kuaháda ñande pópe upe suero jaheja toñehẽmba. Kova rire ñañepyrũ jajopy pe kesu ojeipaite peve ichugui suéro oguerekóva. Opyta vove pe suero’ỹre pe kuaháda, ñamyenyhẽ pe keséra ojejapo va’ekue kovarã. Ko’érõ ára guarã pe “kesu paraguái” ikatúma ja’u térã jaipuru tembi’úpe. 

## Iporã avei jaikuaa

* Tuichakue umi keséra ojejapo ojeguerekoháicha pe vaka kamby, ojejapo kuajara raẽ ha upéi pe kesu. 
* Heta hendáicha ojejapo upe keséra, ha katu umi ojejapóva ipepukúva ha ijapu’ava ha’e umi ojeipuruvéva.
* Oñepyrũ ramo jepe ko “kesu paraguái” apo kokue ñemitỹhárupi ha avei umi vakarehokuéra rupi tetã Paraguái ryepýpe, ko’ágã rupi avei ojeheka ha ojeipota umi kesu ojejapóva colonia menonitahárupi, opytáva Chaco paraguáipe. 
* Ko Kesu paraguái isa’y morotĩ asy, upe vaka kamby ijapoharéicha avei. 
* He’iháicha umi tapicha oñemoarandúva Paraguái rembiasakuérehe, tembi’u paraguaikuéra ha’e tembiapo ojejapóva ogahárekuéra opararire upe ñorairõ guasu Triple Alianza (Argentina, Brasil ha Uruguay ndi Paraguái ogueraha va’ekue, upe ary 1864 guive 1870 peve). Ko’ã tembi’ukuéra imbarete porã, upéicha ojejapo ikatu haguãicha ohupyty are, umi ñorairõ guasu oparire árarupi imbovy haguére tembi’u ojehupyty.

## Referencias

* “Tembi’u Paraguay” de Josefina Velilla de Aquino. 
* “Karú rekó – Antropología culinaria paraguaya”, de Margarita Miró Ibars.
 
## Enlaces externos

* Guarani Raity

Ñemohenda:Tembi'u
Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Emilio Bigi

**Emilio Bigi** ohecha arapy táva Paraguay, Paraguái retãme, ára 1 jasypokõi ary 1910 jave, ha’e Elisa Bigi memby, kuñakarai Italia-gua oikóva tetãme.

## Infancia y Juventud

Imitã’i guive oike pe hérava “Batallón de Exploradores”, omyakã peteĩ pa’i salesiano Ernesto Pérez Acosta (“Paí” Pérez), oñemoarandu ñepyrũvo pe Banda de Músicos upépe guápe. Ary ohasavévo oikéma Banda de Músicos Policía de la Capital mba’évape, ombopuhápe mbaraka guasu (bajo).

## Primeros pasos

Oñembokatupyry avei acordeón, teoría ha solfeo Ateneo Paraguayo-pe ha upéi bandoneón mbopúpe, kóva rupi oike pe orquesta típica Gerardo Fernández Moreno mba’évape ha upéi heta mba’epu atýpe música popular reheguápe oĩva, omoñepyrũvo, ipahápe, imba’éva orquesta típica. Ary 1940 jave, oho pe tendota Higinio Morínigo atýpe peteĩ visita oficial jave tetã Argentina-pe.

## Trayectoria
 
Opyta oiko táva Buenos Aires-pe, oñemoaranduve haguépe teoría ha solfeo, armonía contrapunto ha piano-pe, Academia Rubbione héravape. Upépe, omohu’ãvo iñemoarandu, ojapo tesis “Variaciones sobre un tema guaraní” rehegua. Oike, nda’aréirõ jepe, pe “Trío guaireño” ndive, omyakãva Gumersindo Ayala Aquino, upéi omoñepyrũ mba’epu aty imba’éva, ombopu haguépe ambue puraheihára ndive pe Agrupación Folklórica Guaraní ojeheróva ndive, kóva ndive heta ára omba’apo ko tenda rupi.

Ary 1952 jave oho imba’epu aty música popular rehegua ndive, oĩháme Ayala Aquino, Carlos Federico Reyes (“Mitã’i Churi”) ha Paty de Ayala, ha opyta táva San Cristóbal, Departamento de Táchira, tetã Venezuela-pe. Ko tetãme omba’po heta ára músico ha avei mbo’eháramo, omotenonde pe Orfeón del Instituto Alberto Adriani, mbo’eháramo Escuela de Música Miguel Ángel Espinel ha mba’embopuhararamo Banda del Estado de Táchira ha pe Orquesta Típica del Estado peguápe, oheja’ỹre tembiapo puraheirã apo  rehegua, popular, sinfónica ha cámara peguáva.

## Su familia

Omenda kuñataĩ Venezuela-gua rehe hérava Carmen Osorio, oguerekohápe hikuái mokõi mitãkuña.

## Últimos años

Omano táva San Cristóbal, Venezuela-pe, ára 28 jasypo ary 1969 jave. Hetekue opyta pe távape.

## Obras

Hembiapokue música aranduguáva apytépe ikatu jahecha:

*“Cuarteto de cuerdas” 
*“Aire Nacional Op. 3”
*“Renacer guaraní” 
*“Poema sinfónico” 
*“Aires nacionales para piano” 
*“Canciones”

Música popular ryepýpe oĩ:

*“Paraguay”
*“El suspiro”
*“Mimby pu”
*“Amanecer” 
*“Achuita” 
*“Minero sapukái”  
*“Pobre de mí” (Teodoro S. Mongelós ndive)
*“La canción del mimby”
*“Mutilado de la guerra” (ohaiva’ekue ári Rigoberto Fontao Meza)
*“Acosta Ñu” (ha’éva purahéi ñorairõkue rehegua, umi mitã mba’eichaitépa oñorairõva’ekue pe Guerra de la Triple Alianza-ramo guare, ára 16 jasypoapy ary 1869) jave.
*“Teresita”
*“Por tu cariño, madre” 
*“Nacional querido”
*“Guapo che rymba buey” (ohaiva’ekue ári Néstor Romero Valdovinos)
*“Ñande rekove”
*“Karai comisario” 
*“Cordión jahe’o” (Osvaldo Sosa Cordero nadive).

## Referencias

*Centro Cultural de la República El Cabildo
*Diccionario Biográfico "FORJADORES DEL PARAGUAY", Primera Edicción Enero de 2000. Distribuidora Quevedo de Ediciones. Buenos Aires, Argentina.

Bigi
Alberdi

**Alberdi** táva ñeꞌẽmbukugua, opytáva 134 km Paraguaýgui, haꞌéva táva omyakãva tetã Paraguái Ysyry Paraguay rembeꞌýpe, táva arhentinagua Formosa renondépe.

## Héra

thumb|280px|left|Juan Bautista Alberdi.

Kóicha oñembohéra oñemombaꞌeguasúvo upe karai haihára arhentinagua Juan Bautista Alberdi, oñeꞌẽporã vaꞌekue Tetã Paraguái rérape upe ñorairõ Guerra contra la Triple Alianza-ramo. 

## Ararova

Heta haguére koꞌárupi *estero*, ha ysyrykuéra arapytu koꞌárupi hoꞌysã ha heꞌõ porã. 

Hakukue koꞌárupi 22&nbsp;°C rupi; hakuve jave ohupyty 37&nbsp;°C ha 40&nbsp;°C jasykuéra arahakupegua. Roꞌyvérõ katu oguejy 5&nbsp;°C ha 2&nbsp;°C. 

Jasykuéra okyveha katu haꞌe jasyteĩ, jasyapy, jasyrundy ha avei jasypa; umi saꞌive okyha katu haꞌe jasypo ha avei jasypoapy. 

## Avaitakue

Táva Alberdi-pe oikove 7.588 tapicha, koꞌãvagui 3.920 haꞌe kuimbaꞌe ha 3.698 haꞌe kuña, heꞌiháicha Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos. 

## Yvyrapekuaa

Yvy koꞌárupi ikarape ha ojojaguasu, ha opytahaguére ysyrykuéra rembeꞌýpe heta jajuhu esterokuéra tuicháva. Jajuhu yvyty ijyvatéva. 

Tapichakuéra koꞌárupigua hetave jevy ohupytypa ichupekuéra y upe ysyry Paraguay osẽmba jave apégui oky heta rire, upévare ojeꞌe ichupe “*Heroica Venecia Paraguaya*”, kóva rupi avei heta tapichakuéra ohopa ko tendágui. 

## Hekovekue ñemombeꞌu

Héra ymave guare haꞌe Villa Franca Nueva, oñemo ambue vaꞌekue tendota ramo karai Emiliano González Navero, upe haihára katupyry Juan B. Alberdi rérape. 

## Vyꞌarã

[thumb|300px|right|[Ysyry Parana jehecha.]]

Umi *estero* Ypoa rehegua, oguereko heta hechapyrã porã. Kaꞌaguykuéra henyhẽ yvyra ha mymbakuéra porã. Karuguaha rupi heta guyrakuéra oñembovyꞌa.

Ko táva iporã ojeju haguã pira ñeguenohẽ ha avei ojeꞌyta haguã mbaꞌyrukuérape. Avei jajuhúta tendakuéra oñembosakoꞌíva *turismo rural*rã.

Opytahaguére ko táva opytáva upe tetãmini Formosa rovái, avei ikatu jaju ñemuharã ko tendárupi.

## Virureko

Tapichakuéra ombaꞌapoveha haꞌe vakakuéra ñemuñáme; avei, ñemitỹ ha ñemuhakuéra jajuhu avei saꞌiveramo jepe, yvy nomeꞌẽtereírigui umivarã.
 
## Manduꞌapy

* Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6
* Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL. 

## Joajuha okapeguándi

* Secretaria Nacional de Turismo
* Dirección General de Encuestas, Estadísticas y Censos
* Asociación Biblioteca Virtual del Paraguay
* Coordenadas Geográficas e Imágenes Satelitales: Alberdi

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Ñe'ẽmbuku
Santa Rita

**Santa Rita** ha’e umi táva Alto Parana, Paraguái apytépe peteĩva umioñakãrapu’ãvéva. Ofunda kuri umi ouva tetã ambue Brasilgui, avei ha’e tenda oñeñotỹ hetavehápe tetã Paraguáipe soja; opyta Mercosur mbytépe, 340 km este gotyo Paraguaýgui, 70 km Tres Fronteras (Argentina, Brasil ha Paraguái)-gui.

### Arapytu

Arapytu mbyte ko’ápe 21&nbsp;°C rupi; hakuvérõ ohupyty 38&nbsp;°C ha ro’yvérõ oguejy 0&nbsp;°C peve. Oky hetaveh Paraguáipe ha’e ko Alto Parana rupi. 

### Demografía

Umi 19.511 tapichakuéra oikovéva apyte 9.984 kuimba’e ha 9.527 kuña, he’i Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos. 

## Hembiasakue

Ofunda ary 1973-pe karai Osvino Schneider. Oiko ichugui tetãvore’i upe 4 jasypakõ ary 1989-pe Ley 58/90 rupi omohenda ojapóva Congreso ha omohenda Poder Ejecutivo upe 16 jasyapy 1990 arýpe.

 

## Economía

thumb|300px|Soja ty

Santa Rita oñemohenda upe mokõiha jehechaukarã tetã Paraguáipe, hérava “Expo Santa Rita”, ohohápe cien mil tapichakuéra. 

Kokue ha vaka ñemoña ha’e tembiapokuéra oñemba’apoveha ko tendárupi. Vakakuéra rehegua jajuhu mymbakuéra iporãmbajepéva. 

Ko táva ojeikuaa avei Capital del Progreso en Paraguay ramo. Kogakuéra hetavéva ha’e soja, avati, canola, girasol ha ambuekuéra. Avei heta jajuhu fabricakuéra ha avei ñemuha rendakuéra.
 
Ko tendárupi avei heta oñemba’apo kure ha ryguasukuéra rehe, upévare ojehepyme’ẽ porã kure ro’o, ryguasukuéra ha avei umi kogakuéra ha’ỹiva.
 
Santa Rita tuicha oñakãrapu’ã ko’agãvérupi, upévare oñemohenda ko távape heta ha tuicha tuicháva banco ha financiera-kuéra ha opaichagua oñemúva virúre; avei hotel-kuéra, tasy’oróga, mbo’ehao, ñemuhakuéra ha avei fabrica-kuéra. 

## Turismo

 
Expo Santa Rita, mokõha tuichavéva ojejapóva tetã Paraguáipe. Hetaitetrei tapichakuéra oúva ohecha ko techapyrã. Upépe ikatu jahecha ijapopyre ko’árupi ha’éva kogakuéra, mymbakuéra rehegua ha avei fabrica-kuéra rembiapokue.

Ko mba’e jehechaukarã ohupytyséva avei ha’e umi Paraguaikuéra mba’ekuáa rehegua jehechauka ha avei ojekuaa ha oñemomba’eguasuhaguã. 

Ikatu avei jahecha heta mba’e ikatúva jajapo turismo naturaleza rehegua ko’árupi. Jajuhúta upe río Monday rembe’ýpe jajapo haguã camping ha ja’ytahaguã, avei jajuhúta ko’ápe heta hotekuéra oñangareko porãva mbohupakuéra rehe. Avei ko’árupi ikatu jajapo turismo rural.
 
Santa Rita oñakãrapu’ã kuri mbovymi arýpe, tapichakuéra ko’árupigua oiko porã ha ha’e voi táva hekove pyahuporãva. 
 
### Mba’éicha ñaguahẽ

Paraguay guive ikatu jaju táva Santa Rita-pe Ruta II “Mcal. José Félix Estigarribia” rupi jaha upe rire Ruta VII “Dr. José Gaspar Rodríguez de Francia” ha Ruta VI “Dr. Juan León Mallorquín” rupi, 40 km sur gotyo.
  
Ciudad del Este guive, ñaguahẽ Ruta VII rupi, "km 30" peve, ha uperire jaju Ruta VI, Encarnación rape rupi, 40 kilómetro. 

## Referencias

* Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6
* Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL 

## Enlaces externos

* Así es nuestro país
* Secretaria Nacional de Turismo
* Coord.

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Alto Parana
Huã Bautista Rivarola Matto

**Huã Bautista Rivarola Matto** (Paraguay, Paraguái,    12 jasypateĩ ary 1933-14 jasypa ary 1991) ha’e akue peteĩ maranduhára, tembiasakue omombe’úva, oaranduchaukava ha ñoha’ãnga apoha Paraguáigua heta mba’e ome’ẽva’ekue hetãme jepémo oiko jave "dictadura", Alfredo Stroessner pegua, upévo jave sa'i oñe’ẽporãhaipyre.

## Imitã ha ikarai’y aja

Heñói Paraguaype 12 jasypateĩ 1933-pe oku’éramo guare hína Guerra del Chaco. Ha’eva’ekue Octaviano Rivarola Bogarín ha Victorina Matto memby.
Hogayguakuéra ymaitemi guivéma oiko Paraguaype, ha ohayhu hetã reko yma; ohayhuva’ekue hetã opa mba’e renondéve. 

## Oguata ñepyrũ

Oñemoarandu’ypyva’ekue  mbo’ehára Juan Pedro Escalada ndive. Oñemoarandu Colegio Seminario de San Carlos-pe. Oike aty mboka ipópe oñorairõva’ekue General Alfredo Stroessner dictadura ndive década de los 60.

Oñemoarandu derecho ha filosofía Universidad de Buenos Aires-pe. Oiporu porã hekove oñemoarandu hag̃ua ha upévare omopyenda añete arandu heta mba’épe; katu oñemoarandu pypukuve historia-pe.

Imitã guive oike ñepu’ã ha revolución-pe. Orekóramo guare 13 ary oñepyrũ guerra civil 1947-pe guare; upérõ ha’e oipytyvõ umi revolucionario-pe. Imitã ramo gueteri, ojapo haguéicha heta mitãrusu ijavegua, oike política-pe, ha upekuére oñemosẽ hetãgui mokõipa ary rasa. Oujey Paraguáipe 1979-pe, ha omba’apo momaranduháramo omano meve 1991-me.

## Hapykuere

1979 oujey Paraguáipe opytaite hag̃uáichama ha omba’apo maranduhára ramo Diario HOY-pe. 
1980-pe ofunda Álvaro Ayala, Ediciones NAPA, ndaiporietéramo guarehína aranduka ñeguenohẽ ko tetãme; ko empresa oñemboty jey irundu ary oñepyrũ rire, ijetu’u rupi viru jehupyty ko tetãme; jepémo upéicha, oheja irundypa aranduka paraguaigua iñasãimbyre, ha oipe’a péicha tape haihára paraguaiguápe, ikatu hag̃uáicha aranduka Paraguáipe guare oñemyasãive ko tetãpýre. 
Ohai avei artículo ha editorial Diario ABC Color-pe g̃uarã; heta jey oho Europa-pe oñemoarandu ha oñe’ẽvo heta mba’e rehe. 

## Hembiapokue

Hembiapokue oñemyasãiva’ekue:

*De cuando Carai Rey jugó a las escondidas
*Diagonal De Sangre (1986), subtitulada "La historia y sus alternativas en la Guerra del Paraguay”. Ko tembipópe ojehechauka mba’ekuápepa okóraka’e Guerra de la Triple Alianza 1864 1870
*San Lamuerte (1986),
*El Santo de Guatambú
*Yvypóra (1970; traducción literal: "fantasma de la tierra") 
*Diagonal de sangre
*La isla sin mar (1987)
*Bandera sobre las tumbas
*El Niño Santo 
*Vidas y muerte de Chirito Aldama
*La abuela del bosque.

Yvypóta, Diagonal de sangre ha La isla sin mar, mbohapy mombe’upyrusu – oñe’ẽva Paraguái rekoasa rehe. 

## Jehechakuaa

*San Lamuerte (1986), ko hembiapokue ohupyty  [Premio [Gabriel Casaccia]] 
*El Niño Santo: Jehechakuaa peteĩha Vº Centenario 1991 
*Vidas y Muerte de Chirito Aldama jehechakuaa mokõiha Premio Vº Centenario 1991, mokõivéva ojehechakuaa pa ára omano rire ha oñemyasãi ha’e omano riréma 1994-pe.

## Hekove pahávoma

Amano Paraguaýpe 14 jasypo 1991-pe hetaite omyasãi rire Paraguaí ñe’ẽporãhaipyre. 

## Referencia
*  Biografías
*   Arandura Editorial

## Joaju Externos
*  Cuantolibro
* Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Lampreado

**Lampreado, Lambreado avei “Pajagua Mascada”** 

Ha’e peteĩ tembi’u Paraguái mba'éva ambuekuéra tembi’u ko’arupiguáicha avei ha’e tembi’u ñanemombarete porãva, upeichaha ojeikuaa porã oñemoñe’ẽvo kuatiahaikuéra Paraguái rekovekueregua. 

Ha’e petgeã mujapeichagua chyryry ojejapóva ko mba’e ojeipuruetéva tembi’u’aporã ñane retãme ha’éva upe mandi’ogui (“manihot esculenta=manihot utilísima”, ñana euforbiácea rehegua hapokue ojeipurúva oje’uhaguã ha oguereko rupive hetã aramirõ iporãva ojejapo haguã tembi’ukuéra iporãitereíva ja’u).

## Moõgui ou héra

Ko ñe’ẽ “lambreado” ou ramo jepe “lampreado”-gui, ndojeikuaa porãi mba’érepa oñembohéra kóicha ko tembi’u chyryry mbujape joguaha mandi’o ha so’ogui ijapopyre.
 
Tetã Paraguáipe, oñeñe’ẽva mokõ ñe’ẽme ha’éva castellano ha guaraní, oñembohéra avei  “pajagua mascada”, oñemoĩva upéicha oñemandu’ávo avakuéra  (“payagua”) rehe oikove va’ekue Paraguái ryepýpe ymaite ou mboyve España-gua kuéra.

## Mba’e mba’épa oguereko

Heta hendáicha ojejako ko “lampreado”. Upe ojejapovéva katu oipuru ko’ã mba’e: mandi’o, so’o oñembojy ha iku’ipyre, ajo, sevói, juky ku’i, mba’e kyra ha avei mbujape ku’ipyre.  
Ambue katu ipohyivéva ñandepy’ápe guarã (oĩ katu he’íva kóva heveha), ojeipuru pype vaka terã kure kyrakue, aramirõ ha so’o pýra oñembojehe’áva mandi’óre.

## Mba’éicha jajapo
Jaipiro mandi’o ha ñambojy y he’ẽ jukývape hu’ũ porã meve, ndahykúinte va’erã. Oñemboju’i tembipuru oñemongu’ihápe. Oñembojehe’a pe so’o ku’i, ajo ha avei sevói chyryry pyre aceite-pe, juky ha avei upe mbujape ku’i.
 
Ko mba’e apopyrégui ojejapo mbujape’i mimi, ojeheróva “tortilla”, ha oñembochyryry aceite aku porãme. 

Ani haguã ipohyieterei ñande py’ápe iporãve ñaguenohẽ hendive ensalada ka’avokuéragui ijapopyre.

## Iporã avei jaikuaa

Ko “lampreado”, ikatu rupi ñañongatu heta ara iporã jagueraha haguã “avío-rã” (he’iháica Real Academia: “Entre pastores y gente de campo, provisión que se lleva al hato para alimentarse durante el tiempo que se tarda en volver al pueblo o cortijo”) de viajantes y “troperos” (conductores de tropa de ganado vacuno, principalmente). 

Ko tetãvore Misiones rupi,  Paraguáipe, oje’e “lambreado” ambue tendárupi oñembohérava “marinera” ojejapóva so'o terã ryguasúgui. 
 
* He’iháicha umi oñemoarandúva umi Paraguái tembiasakue reheguáre opavave umi tembi’u paraguái ogahárupi ojejapóva upe  Guerra del Paraguay  Triple Alianza (Argentina, Brasil ha Uruguay, rehegua okó va’ekue umi ary 1864 ha1870) jave, heta he’e tembi’u imbate porãva, kóicha oiko upe ñorairõguasu rire ndahetavéi rupi ojehupyty tembi’ukuéra, ha umi ojejapóva guive katu ha’e ikatu haguãicha ko’a tembi’u ohupyty pukuve. 

## Referencias

*“Tembi’u Paraguay” de Josefina Velilla de Aquino  
*“Karu reko – Antropología culinaria paraguaya”, de Margarita Miró Ibars. 
 
## Enlaces externos

*Villarrica 
*International Special Reports

Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Yguasu (Paraguái)

Yguasu táva Paraguaigua, opytáva Alto Paranáme. Ofundava’ekue tapichakuéra Jopón-gua ovava’ekue upépe ha ombohéra hikuái Colonia Yguasu.

## Ararova
Ñamombytéramo hakukue peteĩ arýpe, péva ohupy 21&nbsp;°C rupi; hakuvéramo og̃uahẽ 38º C peve ha ho’ysãvérõ katu oguejy 0&nbsp;°C peve. Tenda okyveha peteĩ arýpe Paraguáipe ha’e Alto Paraná.

## Yvykuaa
Opyta ag̃uiete Río Yguasúgui, Departamento de Alto Paraná mbytetépe.

87.000 hectárea orekóvagui haime 10.000 opyta y guýpe ojejokóre Río Yguasu oĩhápe opaichagua pira, Rio Mondaypeguáicha avei. 

## Demografía
12.277 tapicha oikóva upépe apytégui, 6.493 kuimba’e a 5.784 katu kuña, he’icháicha Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos.
thumb|300px|left|Río Acaray
		
## Hekoasa
Ko táva oñefunda 22 jasypoapy 1961-me, oñemboguatahávo peteĩ Convenio de Migración omoñepyrũva Japón ha Paraguái; ñepyrũrã opyta Agencia de Cooperación Internacional del Japón, JICA pópe oñangareko hag̃ua hese.

Ko távape oiko tapicha Paraguái, Brasil Japón, Alemania, Suiza ha Francia-gua; opavave oñangareko ha omombarete iñe’ẽ ha heko yma. 

## Ekonomia
Ojekuaa avei chupe plantío directo térã siembra directa Tavusúramo, pépe oñeñepyrũ rupi oñemboguata’ypy Paraguáipe peichagua ñemitỹ, ani hag̃ua yvy ituja. 

Umi tapicha Japón-gui ovava’ekue oipuru heta yvy pépe, ha oñotỹ hikuái soja, trigo ha yvapo. Ijaty hikuái Cooperativa Yguasúpe.

Pe távape oñemba’apove kokue ha mymba ñemongakuaápe. 

Oĩ umi colonia oñakãrapu’ãvéva Alto Paranáme ryepýpe.

## Turismo
Oñeg̃uahẽ upe peve Ruta II “Mcal. José Félix Estigarribia” ha Ruta VII “Dr. Gaspar Rodríguez de Francia” rupi; opyta 40 km Ciudad del Este-gui.

Río Monday ha Yguasúpe ojejapo pirajekutu ñembosaráiramo. 

Río Yguasu represa guive ojekuaa Gran Lago ha avei ka’aguy oñeñongatúva ANDE mba’e.

1 jasypópe, San José Obrero árape, ojejapo vy’aguasu oñemomorãháramo santo patrono-pe, ha ojehepyme’ẽ tembi’u ha ojejapo festival oñemyasãihápe purahéi ha arandu Japón ha Paraguái mba’éva. 

Plaza de la Amistad-pe opaite ary ojejapo Expo Yguasu.

Peteĩ tape oikéva asu gotyo oporogueraha Distrito de Mcal. Francisco Solano López-pe.

## Referencias
* Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6
* Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL

## Enlaces externos
* Así es nuestro país
* Secretaria Nacional de Turismo

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Alto Parana