Safo

**Safo** (amo 630 – amo 570 ary Kirito mboyve) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Griéga Ymaguaréva Eresos térã Mitileno-ygua, ypa'ũ Lesbos-pe.Safo ojekuaa iñe'ẽpoty lírico rehe, ojehaíva ojepurahéi haguã omoirû jave purahéi. Ymave, Safo ojehecha heta ha'eha peteĩva umi ñe'ẽpapára lírico tuichavéva ha oñeme'ẽ chupe téra ha'eháicha "Decima Musa" ha "La Poeta". Hetave Safo ñe’ẽpoty ko’áĝa okañy, ha pe ndaha’éiva oikove hetave forma fragmentaria-pe; pe Oda a Afrodita añoite katuete oñembotýma. Avei ñe’ẽpoty lírico, umi comentarista yma guare he’i Safo ohai hague ñe’ẽpoty elegico ha iámbico. Mbohapy epigrama yma oje’éva Safo rehe oikove, ha katu ko’ãva añetehápe ha’e imitación helenística Safo estilo rehegua.

Sa’i ojekuaa Safo rekovégui.  Haʼe ningo peteĩ família ipirapire hetáva Lesbos-gua, jepe ndojekuaái ituvakuéra réra. Umi mombe’upy yma guare he’i oguereko hague mbohapy ijoyke’y: Charaxos, Larichos ha Eurygios.  Mokõi umíva apytégui, Charaxos ha Larichos, oñeñe’ẽ Hermanos Ñe’ẽpotýpe ojejuhúva 2014-pe. Avei ojekuaa oguereko hague peteĩ tajýra, ymaite guive ojehechakuaáva Cleïs ndive, oñemombe'úva mokõi Safo pehẽnguépe, 98 ha 132. Safo oñemosê Sicilia-pe amo ary 600 Kirito mboyve, ha ikatu osegi omba'apo ary 570 Kirito mboyve peve.  Según leyenda, ojejuka osaltávo umi acantilado leucadiano-gui ohayhúgui iñembohovái'ÿre ferryman Phaon rehe.

Safo ha’eva’ekue peteĩ ñe’ẽpapára heta mba’e, oiméne ojapo 10.000 línea rupi. Ymaite guive ojekuaavéva chupe iñe’ẽpoty mborayhu rehegua; ambue tema umi fragmento sobreviviente hembiapo rehegua apytépe oĩ familia ha religión. Oiméne ohai ñe’ẽpoty interpretación individual ha coral-pe g̃uarã. La mayoría umi fragmento ojekuaavéva ha oñeñongatu porãvéva ohesa’ỹijo umi emoción personal ha oiméne oñecompone actuación en solitario-pe ĝuarã. Hembiapokuéra ojekuaa iñe’ẽ hesakã porãgui, ta’ãnga hesakã porã ha pya’e. Ymaite guive oñeñe’ẽha pe contexto ha’e ojapo haguépe iñe’ẽpotykuéra rehe;  umi sugerencia oinfluivéva ha’e oguereko hague algún tipo de rol educativo térã religioso, térã ohai pe simposio-pe ĝuarã.

Safo ñe'ẽpoty ojekuaa porã ha ojeguerohoryeterei heta ymaite guive, ha ha'e oĩkuri umi canon Nueve Poeta Lírico apytépe oñemomba'eguasuvéva umi karai arandu Alejandría helenística-gua. Sappho ñe’ẽpoty ojehecha gueteri extraordinario ramo ha hembiapokuéra osegi oinflui ambue haihárape.  Iñe’ẽpoty rapykuéri, ojekuaa porã mborayhu ha mba’epota ohechaukáva kuñanguéra apytépe, umi ñe’ẽ ''safico'' ha ''lesbiana'' oúva héragui ha isla heñói haguégui, peteĩteĩ.

## Fuentes yma guare

Umi mba’ekuaa ko’ag̃agua Safo rehegua ou umi ikatúvagui oje’e iñe’ẽpotýgui ha avei oñeñe’ẽgui hese ambue kuatiahaipyre yma guarépe. Iñe’ẽpoty – ndaha’éiramo peteĩ ñe’ẽpoty completo añoite, oikovéva fragmento-pe añoite – ha’e pe fuente contemporánea añoite hekovépe ĝuarã. Safo biografía ypykue oikovéva ha'e sa'ary mokõiha paha térã mbohapyha ñepyrũme, haimete ocho siglo oikove rire ijehegui;  pe oúva ha’e *Suda*, peteĩ enciclopedia bizantina siglo XI-pegua. Ambue fuente imandu’áva detalle hekovére ojehai heta hi’aguĩve hi’época-gui, oñepyrũvo siglo V a.C.-pe;  peteĩva umi ypykue ha’e Heródoto omombe’úva mba’éichapa ojoaju pe cortesana egipcia Rodopis ha Safo ermáno Charaxos. Umi marandu hekove rehegua ojehai va’ekue umi fuente yma guarépe osẽ umi declaración iñe’ẽpotýpe voi, umi autor yma guare oimo’ãva ha’eha autobiográfico, umi tradición local ndive. Oĩ umi tradisión yma guare oñeʼẽva hese, por ehémplo umi oñeʼẽva sexualidad ha apariencia rehe, ikatu osẽ comedia ateniense yma guarégui.

Siglo XIX peve, tuicha ojeacepta umi relato biográfico yma guare oñe'ẽva ñe'ẽpapára arcaico rekovére. Sa'ary XIX-pe, umi clásico-kuéra oñepyrũ oimo'ãve ko'ã jepokuaa, ha upéva rangue oñeha'ã oguenohẽ marandu biográfico umi ñe'ẽpapára rembiapokuegui voi. Sa'ary XX mbyte paha rupi, umi karai arandu oñemomba'eve ohóvo ñe'ẽpoty lírico griego rehe, ha'eha peteĩ fuente de información autobiográfica, ocuestiona pe primera persona mombe'uhára umi ñe'ẽpotýpe ojejapópa oikuaauka haguã umi ñe'ẽpapára ohasáva ha hemiandu. Oĩ karai arandu, ha'eháicha Mary Lefkowitz, he'íva haimete ndaikatuiha ojekuaa mba'eve umi ñe'ẽpapára griega ypykue rekovégui ha'eháicha Safo;  la mayoría umi karai arandu oguerovia umi testimonio yma guare oñe’ẽva ñe’ẽpapára rekovére oguerekoha peteĩ añetegua ha katu oñeñangarekova’erã hese.

## Teko

Sa’i ojekuaa Safo rekovégui katuete.  Ha'e niko ypa'ũ Lesbos-ygua ha oikova'ekue sa'ary VII pahápe ha sa'ary VI oñepyrũvo Kirito mboyve.  Péva ha'e ára ome'êva mayoría fuente yma guaréva, ohecháva ichupe contemporáneo ñe'êpapára Alceo ha tirano Pitaco, mokõivéva avei Lesbos-gua. Upévare ikatu heñói mbohapyha cuarto siglo VII-pe – Franco Ferrari oinferi peteĩ ára 650 térã 640 ary Kirito mboyve;  David Campbell heʼi áño 630 rupi térã mboyve. Gregory Hutchinson he'i ha'e omba'apo hague ary 570 rupi peve Kirito mboyve.

Pe tradición ombohéra Safo sy Cleïs ramo.  Péva ikatu osẽ peteĩ ñe’ẽpoty térã registro ko’áĝa okañývagui, jepe umi karai arandu yma guare ikatu oadivina rei ko téra, oimo’ãvo Safo rajy oñembohéra hague Cleïs isy rérape. Umi fuente yma guare ohai umi téra iñambuéva Safo ru rehegua; ko proliferación de posibles téra ohechauka noñembohérai hague explícitamente ni peteĩ iñe’ẽpotýpe.  Héra ypykue ha ojehechaukavéva chupe ha'e Scamandronymus. Ovidio rembiapokue Heroides-pe, Safo ru omano orekórõ guare seis áño.  Noñeñe’ẽi hese mba’eveichagua hembiapokue oikovévape, ha katu Campbell he’i ko detalle ikatuha oñemopyenda peteĩ ñe’ẽpoty ko’áĝa okañývape. Héra tee ojejuhu heta ortografía variante-pe; pe forma ojehechaukáva iñe’ẽpoty oĩvape voi ha’e *Psafo* (Ψάπφω).

Ojeʼe vaʼekue Safo orekoha mbohapy ermáno: Eurígios, Laricos ha Charaxos. Ateneo heʼiháicha, haʼe omombaʼeguasu Laricos-pe haʼégui peteĩ copa apoha pe táva Mitilene-pe, peteĩ ofisína orekóva umi mitãkuimbaʼe ifamília iporãvévape. Ko mba’e ohechaukáva Safo heñói hague peteĩ familia aristocrática-pe ojoaju umi ambiente sapy’ánte ojerarefiáva ndive umi versículo ohaihápe. Peteĩ tradisión yma guare omombeʼu peteĩ rrelasión orekóvare Charaxos ha pe cortesana egipcia Rhodopis.  Siglo V Kirito mboyve Heródoto, pe mombe'upy itujavéva, omombe'u Charaxos orreskata hague Rodopis-pe hetaiterei pirapire rehe ha Safo ohai hague peteĩ ñe'ẽpoty omongavaju chupe upévare. Mokõi joyke’y réra, Charaxos ha Larichos, oñeñe’ẽ Hermanokuéra Ñe’ẽpotýpe, ojejuhúva 2014-pe;  pe ermáno paha, Eurygios, oñeñeʼẽ mbohapy fuénte yma guarépe péro moõve ningo Safo rembiapokue oĩvape koʼág̃a peve.

Safo ikatu oreko raʼe peteĩ tajýra hérava Cleïs, ha oñeñeʼẽ hese mokõi pehẽnguépe. Naentéroi umi karai arandu oasepta Cleïs haʼe hague Safo rajy. Fragmento 132 he'i Cleïs ha'eha "*pais*", he'iséva avei "mitã", ikatu avei oñe'ê "mitãrusu ojehayhúva enlace homosexual kuimba'épe". Oje'e Cleïs ha'eha peteĩva umi imborayhu jára imitãvéva, imembykuña rangue, jepémo Judith Hallett he'i pe descripción Cleis rehegua "*agapata*" ("ohayhúva") ramo pe fragmento 132-pe ohechauka Sappho oñe'ẽha Cleïs rehe imembykuña ramo, ambue literatura griega-pe ojeporuháicha ko ñe'ẽ relación familiar-pe ha katu ndaha'éi sexual.

*Suda* he'iháicha, Safo omenda Kerkylas de Andros rehe. Ko téra ojekuaa omoheñói hague peteĩ ñe'ẽpapára cómico: pe téra *Kerkelylas* ojekuaa ha'eha peteĩ ñe'ẽ *kerkos* michĩvéva, peteĩ he'iséva ikatúva ha'e "penis", ha ndojehecháiva ambue hendáicha téra ramo, ha katu "Andros", ha'égui peteĩ isla griega réra, ha'e peteĩ forma ñe'ẽ griego *aner*, he'iséva "kuimba'e". Péicha héra, ikatúvape guarã peteî equivalente inglés ha'e "Prick (de la isla) de Man", oiméne heñói peteî ñoha'ãnga cómico-gui.

Peteĩ tradisión heʼi Safo oñemosẽ hague Lesbos-gui áño 600 rupi Jesús ou mboyve.  Peteĩnte fuente yma guare ko tembiasápe ha'e Crónica Parian, oregistráva oho hague exilio-pe Sicilia-pe algún tiempo 604 ha 595. Péva ikatu ha'e resultado ifamilia oike haguére umi conflicto élite política Lesbos-pe ko época-pe.  Ndojekuaái mbaʼe ládopa oñemoĩ Safo família koʼã ñorairõme, péro la majoría umi karai arandu oguerovia oĩhague hikuái peteĩ fácciónpe ikotemporáneo Alcaeo ndive, oñemosẽvaʼekue prisionéroramo Mirsilo ojagarrarõ guare podér.

Peteĩ tradición oho jeýva por lo menos Menander-pe (Fr. 258 K) o’insisti Safo ojejuka hague osaltávo umi acantilado leucadia-gui ohayhúgui iñembohovái’ỹre Phaon rehe, peteĩ balsa-gua. Ko tembiasakue ojoaju mokõi mombe’upy tupãsy Afrodita rehegua. Peteĩme, Afrodita ombojopói pe balsa ijedámava Phaon-pe imitãrusu ha jesareko porã reheve peteĩ recompensa ramo ogueraha haguére chupe ibalse-pe ojerure’ỹre pago;  ambuépe, Afrodita okuera ñembyasy omanógui imborayhu jára Adonis oñemombovo umi acantilado leucadia-gui Apolo consejo rupive. Safo salto rembiasakue ojehecha ahistórico ramo umi karai arandu moderno-pe, ikatu oinventa umi ñe'ẽpapára cómico térã oúva ojelee vai haguére peteĩ referencia primera persona rehegua peteĩ ñe'ẽpoty ndaha'éiva biográfico-pe. Ojeporu oasegura haguã audiencia yma guarépe Safo heterosexualidad, ha tuicha mba'e siglo XIX-pe umi haihára ohecháva homosexualidad inmoral ha omopu'ãséva Safo heterosexual ramo.

## Safo rembiapokue

Oiméne Safo ohai 10.000 línea ñe’ẽpoty rupi;  koʼág̃arupi, 650 rupinte oikove. Ojekuaavéva chupe iñe’ẽpoty lírico rehe, ohaíva omoirû haguã purahéi. *Suda* avei oatribui umi epigrama, elegíaco ha iámbico orekóva;  mbohapy ko'ã epigrama oĩ gueteri, ha katu añetehápe ha'e ñe'ẽpoty helenístico upe rire oñeinspiráva Safo-gui.  Umi ñe’ẽpoty iámbico ha elegíaco oje’éva chupe *Suda*-pe ikatu avei ha’e umi imitación upe rire. Umi haihára yma guare he’i ha’e ohai hague tenonderãite ñe’ẽpoty mborayhu rehegua, ha pe transmisión indirecta hembiapo rehegua oipytyvõ ko noción. Ha katu, pe tradición papiro rehegua ohechauka ikatuha ndaha’éikuri upéicha: peteĩ serie de papiro oñemoherakuãva’ekue 2014-pe oreko umi fragmento diez ñe’ẽpoty consecutivo peteĩ edición yma guaréva Safo-gui, umíva apytégui mokõinte katuete ha’e ñe’ẽpoty mborayhu rehegua, ha katu por lo menos mbohapy ha ikatu irundy ojepy’apy principalmente familia rehe.

### Umi ediciones yma guare
Ndojekuaái araka'épa ojehai ypy Safo ñe'ẽpoty.   Oĩ karai arandu oimo’ãva ha’e ohai hague iñe’ẽpoty umi omoñe’ẽva’erã oútavape;  ambue katu ohai ramo hembiapokuéra ha’eha peteĩ pytyvõrã ojejapo jey haguã, ndaha’éi peteĩ tembiapo literatura rehegua ijehegui. Siglo V-pe, Kirito mboyve, umi aranduka atyguasu oiméne oñepyrũ ojapo umi ñe’ẽpoty lírico lesbiana kópia, oĩ oguerekóva material omyesakãva ha glosa ha avei umi ñe’ẽpoty voi. Sapyʼami síglo segundo térã tercer Kirito mboyve, umi karai arandu Alejandría-gua ojapo peteĩ edición crítica iñeʼẽpotýgui. Ikatu oĩkuri hetave peteĩ edición alejandría-gui – John J. Winkler oargumenta mokõi rehe, peteĩva omohenda Aristófanes de Bizancio ha ambue katu temimbo’e Aristarco de Samotracia. Péva ndaha’éi seguro – umi fuente yma guare omombe’u ñandéve Aristarco edición Alcaeo rehegua omyengovia hague pe edición Aristófanes rupive, ha katu okirirĩ Safo rembiapo ohasápa avei heta edición.

Pe edición alejandría-pegua Safo ñe’ẽpoty rehegua ikatu oñemopyenda peteĩ téxto ateniense-pe iñe’ẽpotykuéragui, térã peteĩ Lesbos-gui heñói haguépe, ha oñembojaʼo vaʼekue por lo méno ocho lívrope, jepe ndojekuaái mbaʼépa añetehápepa. Heta karai arandu moderno osegi Denys Page-pe, oconjeturava’ekue peteĩ noveno aranduka edición estándar-pe; Dimitrios Yatromanolakis oduda upévare, ohechakuaávo umi fuente yma guare oñe’ẽramo jepe peteĩ octavo aranduka iñe’ẽpotýgui, ni peteĩ noñe’ẽi peteĩ noveno rehe. Pe edición alejandría Safo rehegua oiméne omboaty iñe’ẽpotykuéra metro rupive: umi fuente yma guare omombe’u ñandéve peteĩteĩ umi mbohapy aranduka tenondegua oguerekoha ñe’ẽpoty peteĩ metro específico-pe. Libro peteĩha edición alejandría-pegua, ojejapóva ñe’ẽpoty estrofa safica-pe, ha’ete ku oñeordenava’ekue alfabético-pe.

Osẽ rire jepe pe edición alejandría estándar, Safo ñe’ẽpoty osegi oñemosarambi ambue ñe’ẽpoty ñemono’õme. Por ehémplo, pe Papiro de Colonia oñeñongatuhápe pe ñeʼẽpoty Titón haʼe vaʼekue peteĩ antología helenística de poesíape, ha upépe oĩ umi ñeʼẽpoty oñemohendavaʼekue téma rupive, ndahaʼéi métro ha incipit rupive, oĩ haguéicha pe edición alejandríape.

Ñemohenda:Tekove Gyrésia Ymaguare pegua
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára