VIH/sida

**VIH/sida** térã **sida** (oúva karaiñe'ẽgui *síndrome de inmunodeficiencia adquirida* ha he'iséva **tete pu'akakangy mba'asy ováva**) ha'e niko mba'asykuéra víru ojeheróva VIH oguerúva. Oike rire ku víru yvypóra retépe, ikatu noñandúi mba'eve térã ikatu oñeñandu imba'asypararãguáicha. Ojehecha py'ỹi heta ára aja imba'asyapypẽ'ỹ. Víru pámo oñemosarambivévo ombyai vaive pe ypykatu oñangarekóva yvypóra retére, upéicha omoĩ yvypóra rete tesaparápe ha ojehechave hasyha mba'asy pámo ambuévagui mba'asy po'i techapyrãme, hi'ári avei mba'asy ováva ambuéva ha akytã'ai hembiapovaíva, upéicha hasy oiko hag̃ua umi hesãivare. Ñambohéra *sida* ã mba'asyapypẽ ikatu jahecha tapicha hasývare heta ára rire oja hese ko mba'asy, upe aja sapy'ánte ipohyikue oguejyite avei.

VIH oñemosarambi yvypóra oiporenóramo ñeñangareko'ỹre (taha'e ha'éve ojopyhývo jurúre térã tevikuáre), oñembohasáramo tapicha hasýva ruguy ambue hesãivape, ojeipurúramo ju tasymombiaháicha oikutúva ha sy hasýramo hyeguasúvo ikatu avei omosarambi ko mba'asy imembýre. Oĩ mba'e rykue ambuéva yvypóra retégui osẽva ndogueraháiva VIH, techapyrãme tesay ha juruaysy. Oñembosa'i ha oñemboguete hag̃ua ko mba'asy yvypóra oñeñangareko va'erã oiporenóvo, oikuaa porã va'erã mba'éichapa ojeipuru arã umi ju tasymombiaháicha, hasýramo oheka arã pohã ha kuimba'ekuéra ikatu oikytỹ hembo akã pire. Ani hag̃ua sy hasýva ombohasa ko mba'asy imembýre ho'u va'erã pohã *antirretroviral* ojeheróva, upéicha avei imemby ho'u arã. Ndaipóri pe oñemonguerapáiva ko mba'asýgui, ndaipóri avei vakúna; hákatu hasýpe oñeme'ẽrõ ku pohã *antirretroviral* ikatu ombotapykue mba'asy rembiapo ha tapicha hasýva rekove ipukuve ha'ete umi hesãiguáicha. Iporãve tapicha hasývape oikuaaramóvo hasyha oñepyrũ voíma oñemonguerami pohã rupive. Upéicha ndojapóirõ, amo 11 ary rupínte ikatu oikove oja rire hese ko mba'asy.

Ary 2014-pe amo 36,9 sua tapicha hasýva VIH ha 1.200.000 omano. Tuichaite umívagui oiko Áfrika-pe, yvy vore ojejuhúva Saára guýpe, ñemby gotyo. Ojehechakuaa amo 39 sua tapicha omanoha ojejuhu ramo guive ko mba'asy 2014 peve. Jahecha VIH/sida oikoha chugui ñemosarambi guasu: he'iséva ojehechaha ko mba'asy oparupi ha pya'eite oñemosarambi. Ñahesa'ỹijóvo mba'éichapa oñepyrũ ko mba'asy jahecha oñepyrũ ko víru ojeheróva ka'i rete pu'akakangy víru oñemoambue ha oñembohasa yvypórape, ku víru niko ka'i mba'asy ha oñembohasa yvypórape amo ary 1910 térã 1930-pe.

VIH/sida niko mba'asy herakuãite ñane avano'õme ha py'ỹinte ojehecha umi omboykéva umi hasývape, ndoikuaa porãigui ko mba'asýre ha oimo'ãgui ko mba'asy oñemosarambi reíva, upéva niko ijapu ha ko mba'asy oñemosarambi yvypóra oiporenóramo ñeñangareko'ỹre, techapyrãme ndoipurúrõ pe mombaryryru. Ojejuhu ramo guive ko mba'asy amo 1980-pe, hetaite umi oñopytyvõ ha omba'apo joaju oheka hag̃ua ko mba'asy jokoharã. Ára 31 jasypakõi ojegueromandu'a VIH/sida ñemboguerã ára, ko arange ojepuru jepi oñemombe'u hag̃ua mba'e mba'épa ojejapo, yvóra tuichakue javeve, oñembosa'i ha oñemboguete hag̃ua VIH/sida, ojeipuru peteĩ aopehẽ pytã ojuasáva oñemohendáva kamisáre, ohekáva tapichakuéra jesareko ko mba'asýre ha avei ohechauka maymáva jepytaso sida-gui hasykatúva ykére.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Mba'asy víru