open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kalidasa

**Kālidāsa** (Devanagari: कालिदास; *fl.* Saro'y IV-V e.c.) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára ha tembiasagua'u haihára Índia pegua ijerovia indúva, oiko va'ekue amo saro'y VI jave. Ohai hembiapokuéra sánskrito ñe'ẽme, py'ỹinte ojehechakuaa chupe haihára tuichavéva ramo Índia Ymaguare pegua. Hembiapokue rembiasagua'u ñoha'ãngápe ha ñe'ẽpotýpe tuichaitépe oñenohẽ umi aranduka marangatúpe ha'éva Vedas, Rramaiána, Mahavaráta ha Purāṇas. Ko'ãga ikatu jajuhu gueteri mbohapy ñoha'ãnga imba'éva, mokõi ñe'ẽpoty guasu ha mokõi ñe'ẽpoty mbyky imba'éva avei.

Ndojekuaái heta mba'e hekove rehegua, upe jaikuaáva ou hembiapokuégui. Oje'e heñoihague Himaláia ypýpe ha upéi oho oiko Kachemírape, ikatu ñemoñe'ẽgui hembiapópe mba'éichapa mymba, tapichakuéra ha yvyrakuéra upépe. Ndaikatúi avei ojeikuaa porã araka'eitépa ohai iñe'ẽpoty, oñeimo'ã ojapo saro'y V mboyve.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Indiagua
Ópera

**Ópera** térã **purahéi karai** ha'e pupoty oñoha'ãngáva. Umi ñoha'ãngahára opurahéi omombe'úvo pe tembiasa ha oñembopujoávo tembipukuéra opaichagua. Py'ỹinte ojehechauka umi ópera ñoha'ãngaópe, ipúvo mbopuvaaty. Ko tembiapoporã oike Európa arandupýpe, oñepyrũ Ára Mbytegua jave ha hetave Varróko ára pukukuévo.

Ko ñe'ẽ ópera ou Italiañe'ẽgui *òpera* ha he'ise "tembiapokue pupoty rehegua". Umi ópera purahéi jepínte oĩ Italiañe'ẽ, Hyãsiañe'ẽ, Alemañañe'ẽ, Ingleñe'ẽ térã Rrusiañe'ẽme.

## Joajuha

Ñemohenda:Tembiapoporã
Ñemohenda:Mba'epu porã
Kuaarape

**Kuaarape** térã ***lógica*** ha'e jepy'amongeta rembikuaa. Kuaarape rekorãnguéra ohechauka umi arandupykuaatýre oñemoarandúvape mba'éichapa ojepy'amongeta va'erã añetegua rekópe, upéicha kuaarape ñanepytyvõ jaikuaa hag̃ua tesakãme mba'épa iñañetéva térã ijapúva.

Kuaarape oñemboguata *[[silogismo]]* rupive, kóva ko kuaarape rechaukaha. Peteĩ *silogismo* ijapopyre heta marandúgui, umíva ojeipuru ohechauka hag̃ua tesakã porãme iñañeteha pe marandu pahague. Techapyrã herakuãva jahecha hag̃ua mba'éichapa umi *silogismo* ojapo va'ekue karai arandu Aristóteles: 

# Mayma yvypóra omanótava.
# Socrates ha'e yvypóra.
# Upéicha, Socrates omanótava.

Marandu pahague oñeguenohẽ umi marandu ambuévagui, upéicha ojeikuaa "Sócrates omanotaha".

Kuaarape ñepyrũ ojehecha amo Ára Ymaguare pukukuévo, Chína, Índia ha Gyrésiape. Upe guive ojeipuru arandupykuaatýpe, hákatu saro'y XX jave oike avei papapykuaápe.

Ko ñe'ẽ «*lógica*» ou Gyresiañe'ẽgui λογική *logikḗ*, he'iséva «iñarandúva» ha upe katu ou λόγος (*[[lógos]]*)-gui, he'iséva «ñe'ẽ, jepy'amongeta, ñeimo'ã». Oje'évo peteĩ mba'e ha'eha *lógico*, he'ise "hesakãha, iñañeteha ojepy'amongetávo hese".

## Mandu'apy

Ñemohenda:Arandupykuaaty
Japu

**Japu** ha'e mba'e añete'ỹva oporombotavýva, ndaijojáivo pe mba'e oje'éva ha pe mba'e ojehúva, mba'e ombohováiva teko añeteguáva. Umi ijapúva  ojejapose, oporombotavyse, oipy'areraha térã ojehekyise mba'e vaígui.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Arandupykuaaty
Etanol

***Etanol*** ha'e peteĩ ñembojoaju kímiko okaireíva ha sa'y'ỹva. Kímika rembikuaápe ojehai upéicha: C2H5OH, térã C2H6O. Kóva ko ojejuhúva umi jey'urã oporomonga'úvape, oñemokõva heta tendápe yvy ape ári, káña ha kachása techapyrãme ikatu oreko amo 50% térã hetave. Ojeipuru avei *[[solvente]]* ramo (mba'e hykuéva ombovevúiva ñembojoaju kímiko ambuéva), vakytéria jukaha ramo (oñembojehe'ávo 70% y reheve) ha mba'e ndohejáiva mba'e hykuéva oñemboypy'a ramo. Hetave etanol tapichakuéra oipuru mohaguinohágui ijapopyre, py'ỹinte takuare'ẽgui

Etanol ikatu ojeipuru mba'yruguata *combustible* ramo (ñandyratarã), oñemoĩ gasolína rangue mba'yruguatápe térã momyiha ambuévape.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Kímika
James Joyce

**James Augustine Aloysius Joyce** (2 jasykõi 1882 – 13 jasyteĩ 1941) ha'e akue peteĩ haihára ha ñe'ẽpapára Irilánda pegua, ojekuaaitéva oparupi yvy ape ári peteĩ haihára katupyry ramo saro'y XX pegua. Heñói táva Dublin-pe ha heta ohai ku távagui, jepémo ndoikói areite upépe. Oipuru tesa mo'ãha peteĩ hesa hasývare ha ndohecha porãi.

Ohaikuaa iñambuetevéva hembiapokuéra. Iñepyrũme ohai omombe'u porãvo mba'eichapaite tekove, jahechaháicha aranduka hérava *[[Dubliners]]*-pe (Dublin tavayguakuéra). Aranduka oúva upe rire, hérava *[[A Portrait of the Artist as a Young Man]]* (Apohára Ra'anga peteĩ Karia'y ramo), ojehecha iñambuehague jehaipy, kóvape ohechauka umi avagua'u ojepy'amongetávo ha mba'éichapa osyryry hemimo'ã.

Hembiapokue herakuãvéva niko ko'ãva:
* *[[Dubliners]]* (1914)
* *[[A Portrait of the Artist as a Young Man]]* (1916)
* *[[Ulysses (tembiasagua'u)|Ulysses]]* (1922)
* *[[Finnegans Wake]]* (1939).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Irilándagua
Joseph Haydn

**Joseph Haydn** (Rohrau, Viéna ypýpe; 31 jasyapy 1732 - Viéna; 31 jasypo 1809), ojeikuaáva avei **Franz Joseph Haydn** ramo, ha'e akue peteĩ pupoty apohára Áuteria pegua. Ojehechakuaa chupe peteĩ umi pupoty hekoporãitéva apohára tuichavéva, upéicha avei herakuãva «sinfonía túva» ramo.

Hekove pukukuévo oiko Áuteriape ha heta omba'apo mburuvichavete róga pupotyhára ramo umi Esterházy-pe guarã, Hungyria ruvichakuéra. Oñemoha'eño ha oñemomombyry umi pupoty apohára ambuévagui, omano meve, he'iháicha: «oiko va'erã ijojaha'ỹ». Omanokuévo, ojehechakuaa chupe umi pupoty apohára herakuã porãitéva ramo oparupi Európape.

Ityvýra kuri Michael, omba'apo va'ekue avei pupoty apohára ramo, ha Johann Evangelist, opurahéiva *[[tenor]]*. Iñangirũ Wolfgang Amadeus Mozart, oje'e avei Haydn ombo'ehague chupe, ha omba'apo Ludwig van Beethoven mbo'ehára ramo.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Auteriagua
Franz Schubert

**Franz Peter Schubert** (Viéna, 31 jasyteĩ 1797-Viéna, 19 jasypateĩ 1828) ha'e akue peteĩ pupoty apohára Áuteria pegua, hembiapokue oikóva py'aitegua rekópe, hákatu heta oho avei Ludwig van Beethoven rembiapokue rehe. Jepémo ndoikove areiete, hembiejakue tuicháva, ha'éva hetave 600 purahéi, 7 sinfonía, pupoty marãe'ỹ, ópera, pupoty oñemboapýva ha heta tembiapo piáno ñembopurã ha pupoty koty pegua.

Hembiapokue herakuãvéva niko ko'ãva: *Quinteto La trucha*, *Sinfonía inacabada*, *[[Sinfonía 9ha (Schubert)|Sinfonía Guasu]]*, umi mbohapy sonáta piáno ñembopurã, ópera *[[Fierrabras]]*, pupoty oñemboapýva ñoha'ãnga *[[Rosamunda (ópera)|Rosamunda]]* rehe (D.&nbsp;797) ha puraheikuéra *La bella molinera* ha *Viaje de invierno*.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Auteriagua
Max Weber

**Maximilian Karl Emil Weber** (Erfurt, 21 jasyrundy 1864-Múnich, 14 jasypoteĩ 1920) ha'e akue peteĩ Alemañagua oñemoarandúva avarekokuaa, virurekokuaa, marandeko ha jokuaikuaa rehe, ojehechakuaáva peteĩ umi omboypy va'ekue ramo avarekokuaa ha tetãmba'e ñangareko ñehesa'ỹijo javegua.

Ojehechakuaa chupe peteĩ umi avarekokuaa túva, Karl Marx, Auguste Comte ha Émile Durkheim yképe, Weber araka'eve ndojehechái peteĩ avarekokuaahára ramo, ojehecha katu peteĩ marandeko ñehesa'ỹijohára ramo; ichupe guarã, avarekokuaa ha marandeko niko mokõi oguatajoáva.

Hembiapokue tuicháva omombe'u tetãrerekua ha avarekokuaa oipyguaráva jeroviapy rehegua, hákatu heta ohai avei virurekokuaa rehegua. Hembiapokue herakuãvéva ha'e pe aranduka hérava *La ética protestante y el espíritu del capitalismo*, ojapo 1905-pe, kóva rupi oñepyrũ kuri omba'apo avarekokuaa oipyguaráva jeroviapy rembikuaápe. Upe aranduka hérava *Economía y sociedad,* osẽ omano rire, ary 1921 ha 1922, ombyatypaite hemimo'ã ha hembiapo.

Weber he'i jeroviapy ha'ehague peteĩ umi tuichavéva omongakuaa tetãnguéra. Ambue hembiapokue herakuãvape hérava *La política como vocación* (1919), Weber he'i Tetã ha'ehague pe ha'eñóva ikatu oipuru ñerairõ teko me'ẽ rupive, péva ha'e he'iva'ekue imba'eguasuite oñehesa'ỹijo hag̃ua jokuaikuaa rembikuaa javegua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Roque Centurión Miranda

**Roque Centurión Miranda** (15 jasypoapy ary 1900-pe - 31 jasyteĩ ary 1960-pe) ha’ehague ambue ndive Paraguay Ñoha’ãnga mopu’ãhára.

Roque Centurión Miranda heñóikuri Táva Karapegua, Paraguari Tetãpehẽ, Paraguay Retãme; ára 15 jasypoapy ary 1900-pe. Itúva herava’ekue J.C. Centurión ha isýkatu herava’ekue Francisca Miranda. Oñemoaranduva’ekue *Colegio Nacional de la Capital*-pe ha ary 1926-pe, oĩrõguare ñane retã ruvichárõ Eligio Ayala, ohókuri ohepyme’ẽ’ỹre Hyãsia ha Epáña-pe oñemoarandu hag̃ua ñoha’ãngápe. Oje’e hese ha’ehague ambue ndive Paraguay Ñoha’ãnga mopu’ãhára. Avei ohecharamo mba’era’ã ha iporã jaikuaa oha’ãhague mangara’ã Guarani Atyhápe ha avei Paraguay Atyporavopyrépe.

Roque Centurión Miranda heta oñeha’ãkuri ojekuaauka hag̃ua iñangirũ Felix Fernández ndive. Oiporavókuri haperã ñoha’ãnga ha oiko ichugui ñoha’ãngára ha omoheñói heta ñoha’ãnga aty, avei ohaíkuri hembiapo peteĩha ñoha’ãnga rehegua ary 1926-pe, hérava “Cupido sudando”. Ary 1932-pe ohaíkuri, Josefina Pla ñepytyvõ reheve, hembiapo *Episodios Chaqueños* ha hapykuérinte hembiapo ñoha’ãnga rehegua guarani ñe’ẽme *Tuju*, ojehechaukava’ekue ary 1933-pe. Oñepyrũrõ Cháko Ñorairõ Roque Centurión Miranda oho ha oipysyrõkuri ñane retãme ha umi hembiapo omombarete hapicha ñorairõharakuérape. Opávo Cháko Ñorairõ, Centurión Miranda omba’apókuri Julio Correa ndive ñoha’ãnga guaraníme.

Ary 1942-pe ae, Josefina Pla ñepytyvõ reheve, onohẽ ara resáre umi hembiapokue ha umívare *Ateneo Paraguayo* ombojopoiva’ekue chupe ha avei opyta porã maymáva resa rendondépe. Umi hembiapokue ojekuaa’ỹva apytépe oĩ: *La vida comienza mañana* ha *Ñanduti*, oguerekóva José Asunción Flores mba’epurory.

Roque Centurión Miranda omanókuri Táva Paraguay, Paraguay Retãme; ára 31 jasyteĩ ary 1960-pe.

## Mandu'apy
* ROQUE CENTURIÓN MIRANDA. Ohai: David Galeano Olivera.

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Lilio Cañete

**Lilio Cañete** (15 jasypa, ary 1962-pe - 16 jasypoapy ary 1995-pe) niko ha’e “Aty Paraguay Ñe'ẽ” mopu’ãhare, oĩkuri ñe’ẽ’asãihára ha motenondehárarõ tembiapo “Paraguay mba’apohára rapére”.

Lilio Cañete niko heñóikuri Colonia Genaro Romero, Tetãpehẽ Ka’aguasu, Paraguay Retãme; ára 15 jasypa ary 1962-pe. Itúva herava’ekue Teódulo Cañete ha isýkatu Margarita Cañete, oñondive orekova’ekue 7 ñemoñare ha Lilio-hína pe ipahaguéva.

Lilio omendákuri Marcedes Concepción Mazacotte Pavetti rehe ha orekojepe hikuái 4 ñemoñare: Jessica Melissa, César Emilio, Erika Mercedes ha Luis Enrique. Upe mboyve Lucio orekojepékuri avei peteĩ ta’ýra hérava Ismael Caballero.

Oñemoarandúkuri mitãmbo’ehao itavapeguápe ha upéi oñehekombo’ékuri mitãrusumbo’ehao *Colegio Nacional Luque*-guápe. Upépe oĩkuri avei *Aty Pororópe*. Oiko ichugui ñe’ẽ’asãihára *Escuela Municipal de Locución Radial y Televisiva*-pe, Táva Paraguaýpe.

Lilio niko ha’e “Aty Paraguay Ñe'ẽ” mopu’ãhare ambue ndive ha péva ojehúkuri *Escuela de Locución* mbo’ehakotýpe. Ha’ekuéra ohókuri *Festival de Los Pirineos*-pe ñane retã rérape, avei ohókuri ohechaukávo ikatupyry Madrid, Epáña; Poytuga ha ambue tetã rupi.

Oĩjepékuri “Aty Angatu Purahéi”-pe Sabino Giménez, Nelson Benítez ha joyke’ykuéra Elsa, Dilda ha Guido Cheaib ndive. Lilio oĩjepe avei Aty Ñasaindýpe. Avei oĩjepe Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandajeme.

Ha’éniko ñe’ẽ’asãihára ha motenondehára Puhoe Jasyreta FM ha Puhoe Ysapy FM-pe. Avei oĩkuri ñe’ẽ’asãihára ha motenondehárarõ tembiapo “Paraguay mba’apohára rapére” Mbo’ehára Virginia “Vicky” Gavilán ndive, Puhoe Cardinal FM-pe.

Lilio Cañete omanókuri Táva Luque, Paraguay Retãme; ára 16 jasypoapy ary 1995-pe.

## Mandu'apy
* LILIO CAÑETE. Ohai: David Galeano Olivera.

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua
Purúsia

thumb|280px|Purúsia poyvi.
mini|Prusia oĩ vaʼekue hag̃uaite ipekue tuichavéva jave, ary 1866 guive 1918 peve
**Purúsia** (alemañañe’ẽme: *Preußen*) ha’eva’ekue peteĩ tetã ymaguare Európa Yvatevoguápe. Oñepyrũ amo ary 1525-pe, Ára Mbytegua pahápe, ha tembiasakue pukukuévo oiko chugui peteĩ tetã Alemáña reko teéva okakuaaite va'ekue. Tuichaitépe ko'ãga, ko ñe'ẽ Purúsia ojeipuru oñembohéra hag̃ua "Tavetã Purúsia" oñepyrũ va'ekue ary 1701 jave ha opa Ñorairõ Guasu Mokõiha oñemohu'ãkuévo, upe jave ojepyso oparupi Yvate Alemáña ha Polóñame, ha oiko chugui peteĩ Alemáña retã.

Ary 1871 jave, karai Otto von Bismarck ombojoaju opa umi tetã hekosãsóva Alemáña javegua yvy apekue ári oĩ va'ekue, upéicha omopeteĩ Alemáña ha ojapo chugui peteĩ mburuvi mbarete, kóva omotenode Purúsia, opyta va'ekue ipu'akavéva ramo.

Ary 1934 rire, Alemáña ndoipuruvéima ñe'ẽ Purúsia oñembohéra hag̃ua ijyvy yvatevogua, ha amo ary 1947-pe umi Tetã Oñoirũvakuéra omboguete Tetã Purúsia ha omboja'o ijyvykuéra ome'ẽvo Alemáña, Polóña ha Rrúsiape guarã. Ãga katu, ñe'ẽ Purúsia ojeipuru oñemombe'úvo marandeko, oñehesa'ỹijóvo yvyapekuaa térã Európa arandupy.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Alemaña
Tesape pya'ekue

**Tesape pya'ekue** nandiguasúpe ha'e peteĩ ta'ãha naiñambuéiva mba'erekokuaa rehegua orekóva ****. Oñemoha'ãnga ojeipurúvo tai **c**, oúva latinañe'ẽgui *celéritās* (avañe'ẽme he'ise akuãngue térã pya'ekue).

Tesape pya'ekue retakue nandiguasúpe oike hekópe Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua rysýipe peteĩ ta'ãha naiñambuéiva ramo ára 21 jasypa 1983, upéicha oiko upe pukukue ra'ãhágui hérava metro peteĩ ta'ãha oúva ta'ãha naiñambuéivagui. Ojeipuru avei kóva oñemyesakã hag̃ua upe pukukue ra'ãha hérava tesape ary, oha'ãva pukukue arapýpe.

Jaikuaasérõ tesape pya'ekue noĩriva "nandiguasúpe", jaikuaa va'erã moõpa ha mba'éichapa ohasáta tesape.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'erekokuaa
Ludwig Wittgenstein

**Ludwig Josef Johann Wittgenstein** (Viéna, 26 jasyrundy 1889 – Cambridge, 29 jasyrundy 1951), ojeikuaavéva **Ludwig Wittgenstein** ramo, ha'e akue peteĩ oñemoarandúva arandupykuaaty, papapykuaa, ñe'ẽkuaaty ha kuaarape rehe Áuteria pegua, oñemohetã rire Tavetã Joajúpe. Hembiapokue tuichaitépe omombe'u kuaarape rehegua ha mba'éichapa arandupykuaaty ohecha papapykuaa, yvypóra jepy'amongeta ha ñe'ẽ. Ojehechakuaa chupe peteĩ umi arandu tuichavéva saro'y XX pegua.

Ha'e kuri Bertrand Russell hemimbo'e amo Trinity College-pe Mbo'ehaovusu Cambridge mba'éva, upépe omba'apo upe rire mbo'ehára ramo.

Omano mboyve orekóvo 62 ary, oikuaaukánte peteĩ aranduka, ha'éva *Tractatus Logico-Philosophicus*. Iñaranduka mokõiha, *Philosophical Investigations*, ojeikuaauka omano riremi. 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Auteriagua
Ñemohenda:Tekove Tavetã Joajugua
Avarekokuaaty

**Avarekokuaaty** ha'e tembikuaaty purúva oipyguaráva avano'õ ha mba'éichapa oiko joa yvyporakuéra. Mbykyhápe ikatu oje'e ohesa'ỹijoha yvypóra rekoaty, teko oñondivéva ha umi jokupyty ojapóva avano'õ. Upéicha oje'e va'erã avarekokuaaty oipyguara mba'éichapa tapichakuéra oñomoirũ ha ojokuaa (taha'e ha'éva omba'apo, oñembosako'i, oñopytyvõ, omba'ejogua hag̃ua ha ambuéva) oñembojoajúvo (ogagua, atyvete, amandaje, mínga, tetã remimoĩmbyre ha ambue atyhápe).

Avarekokuaatýpe ojeipuru ñehesa'ỹijo oúva heta tembikuaaty ambuévagui ojeikuaa hesakãite hag̃ua avano'õ. Peteĩ oñemoarandúva ha oipurúva avarekokuaaty hembiapópe ojehero "avarekokuaahára", ikatu omba'apo hikuái ohekáva mba'éichapa oñemohenda yvypóra rekoaty, mba'éichapa oiko jeroviapy ha tekoiterape, mba'eicha rupípa tapichakuéra ohecha méña ha arandupy, ha mba'éichapa oiko umi oñemoha'eñóva yvypóra atýgui ojapóvo mba'e vai.

Ko tembikuaaty oñepyrũ heta tapicha rembiapokue rupive, umi herakuãvéva niko ko'ãva: Alexis de Tocqueville, Ibn Jaldún, Karl Marx, Henri de Saint-Simon, Auguste Comte, Herbert Spencer, Émile Durkheim, Georg Simmel, Ferdinand Tönnies, Vilfredo Pareto, Max Weber, Alfred Schütz, Harriet Martineau, Jane Addams, Anna J. Cooper , Ida Wells-Barnett, Charlotte Perkins Gilman, Beatrice Webb ha Marianne Weber.

Ko'ágã katu, avarekokuaahára ojeikuaavéva ha'e George Ritzer, Anthony Giddens, Manuel Castells, Bruno Latour, Zygmunt Bauman, Norbert  Elías, James S. Coleman ha Alain Touraine, entre otros.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembikuaaty
Gasolína

**Gasolína**, térã ***nafta***, ha'e mba'e rykye satĩ ha okaireíva oúva oñembopupúvo itakyra ñemondykyhápegui, ojeipuru mba'yrumýi momyihápe. Oguenohẽ hag̃ua gasolína itakyrágui, oñemondyky va'erã itakyra oñembyakuitévo, upéicha oñemopehẽmba itakyra ha peteĩ umi pehẽngue ha'e gasolína.

Omboguata porãve hag̃ua momyihakuéra, ikatu oñemoĩ mba'e rykue ambuéva gasolína reheve, upévare ikatu iñambueite peteĩ gasolína oñevendéva peteĩ ñemuhápe.

Tuichaitépe oñemoĩ gasolína mba'yrumýipe, hákatu ojehecha avei umi oipurúva omboguata hag̃ua kapi'i kytĩha térã yga. Umi kamiõ térã ygarata oipuru diésel.

## Joajuha

Ñemohenda:Jereraha
Parkinson mba'asy

**Parkinson mba'asy** ojeheróva avei **parkinson** añónte, ha'e peteĩ tajyapỹi mba'asy vaiete oikóva umi tajyapỹi oñembyaívo ha ohundíva yvypóra rete pehẽnguekuéra ku'erã ha ambuéva pehẽngue. Mbeguekatúpe ojehechauka ko mba'asy, ivaivévo, ojehechaukave mba'asyapypẽ yvypóra rete pehẽngue ku'erãme. Umi mba'asyapypẽ ojehechavéva tapicha hasývape iñepyrũme niko ipo ryrýiva, hete nomýi porãiva ha oku'e mbegue, ha hasy ichupe oguata hag̃ua. Ikatu avei hasy ichupe ojepy'amongeta hag̃ua, oke porã ha oñeñandukuaa hag̃ua. Teko tarova oúva ko mba'asýgui ojehechave heta ára rire umi tapicha hasývape.

Yvypóra rete pehẽnguekuéra ku'erã oñembyai omanógui umi tekoveapỹi oĩva peteĩ vorekuépe yvypóra apytu'ũme ojejapohápe dopamína (ko dopamína ha'e tekoveapỹi ogueraháva marandu tekoveapỹi ambuévape, upéicha ikatu jajapo ñande retépe mba'e jajaposéva).) Ne'ĩra ojeikuaa porãite mba'érepa omano umi tekoveapỹi apytu'ũme.

Ndojeikuaa porãi avei moõguipa ou ko mba'asy, oje'e ouha ojoajúvo mba'e heñoi'ypýva (mba'e ñande retépe oúva ypykuekuéragui) ha mba'e ñande rekohágui ikatúva ome'ẽ ko mba'asy. Umíva oreko peteĩ hasýva ijypykue térã iñemoñare apytépe ojehechave tesaparápe. Mba'e ñande rekohágui ikatu ha'e ñane aguĩetérõ umi tymbachu'i jukahágui, oñembota vaírõ térã ojeikutúrõ ñane akã; térã heta ára pukukuévo ñane aguĩetérõ peteĩ *[[solvente]]*-gui hérava *[[tricloroetileno]]*. Ambuéicha rupi, ojehecha oñangarekoha ko mba'asýgui yvypóra retére umi cafeína ha nicotína .

Jaikuaa hag̃ua ñande rasýrõ, jahecha va'erã mba'épa umi mba'asyapypẽ, ikatu jajapo apytu'ũ ra'anga resa'ỹijo jaikuaa porã hag̃ua ndaha'eiha mba'asy ambuéva. Parkinson mba'asy jepínte ojehecha tapichakuéra orekóva hetave 60 arýgui, umíva niko amo 1% opaite yvypóra yvy ape ári oreko ko mba'asy. Ary 2015 jave, ko mba'asy ombohasa'asy 6.2&nbsp;sua tapichápe ha amo 117.400 omano. Oikuaa rire hasyha, ikatu oiko gueteri 7 térã 15 ary omano mboyve.

Ndaipóri mba'e omonguerakuaáva ko mba'asy; oñempohanónte ani hag̃ua ivaive umi mba'asyapypẽ.

Ko mba'asy réra ou pohanohára Ingyatérra pegua James Parkinson, oikuaauka va'ekue ary 1817-pe aranduka peteĩha omombe'úva hesakãitépe ko mba'asy rehegua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'asy
Heñoi'ypy

**Heñoi'ypy** ha'e oñembohasávo túva ha sýgui iñemoñarekuérape umi mba'e ojehechaukáva ha mba'e heseguáva ñande retépe, taha'e ha'éva mba'eichapaitépa ñande retepy, ñande rekopy térã mba'éichapa oiko mba'ekuéra ñande retepýpe. Tekovekuaatýpe, ojeipyguara heñoi'ypy upe tembikuaa hérava heñoi'ypykuaa rupive. ADN ha'e niko pe *[[molécula]]* ogueraháva ipype mba'e heñoi'ypýva, umi "marandu" yvypóra rete oikotevẽ itúva ha isýgui.

Techapyrã, peteĩ mba'e heñoi'ypýva yvypórape niko hesa sa'y, peteĩ mitã'i resa sa'y katuete ojoguáta isy ha itúva resa sa'y.

Oñembohasavévo ypykuégui iñemoñarekuérape mba'e oñemoambuéva hetépe ha hekópe, taha'e ha'éva yvypóra, mymba térã ka'avo, ikatu ojehecha oñemoambueiteha upe tekove ha heta ára pukukuévo, omoñemoñavérõ, ikatu oiko chugui tekove juehegua ipyahúva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Mba'asyapypẽ

**Mba'asyapypẽ** ha'e opa mba'e ñañandúva ñanderasy jave. Mba'asyapypẽ nde'iséi "techaukaha", jepémo py'ỹinte oñembojehe'a he'iseha. Pohãnohára oipyguara ohechávo hasývape (oheka hag̃ua umi techaukaha) ha oiporandu chupe mba'épa oñandu (oikuaa hag̃ua umi mba'asyapypẽ), upéicha ikatu he'i hesakãitépe mba'épa oreko pe hasýva ha mba'éichapa ikatu oñepohano.

* Mba'asyapypẽ: upe ñañandúva ha ndaikatúi jahechauka, techapyrã: akãrasy, py'ajere, py'arasy, akãnundu.
* Techaukaha: mba'e ikatu ojehechauka, pohãnohára ikatu ohecha, techapyrã: tuguysẽ, pire pytã, py'amano.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'asy
Litro

***Litro*** (oñemoha'angáva tai **L** térã **l** rupive) ha'e tuichakue ra'ãha. Ndaha'éi Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua mba'e teéva, hákatu ojepuru ijoapy ramo. Peteĩ *litro* ojogua 1 *[[decímetro cúbico]]* (dm³), 1000 *[[Centímetro cúbico|centímetros cúbicos]]* (cm³) térã 1/1000 *[[Metro cúbico|metros cúbicos]]*. Peteĩ *litro* ha'e kúvo tuichakue orekóva 10 cm opa ijykekuérape.

Peteĩ *litro* ýgui oreko mása haimete ojogua peteĩ kilogramo, ary 1795-pe ojeikuaaukágui peteĩ kilogramo ha'e hague peteĩ kúvo henyhẽmba ýgui orekóva 10 cm opa ijykekuérape. Upéi, oñemoambue kilogramo he'iseha, ha ko'ãga ndaijojaitéi hikuái.

Jepivénte jaipuru ko *litro* jaikuaasérõ mbovýpa mba'e rykue hetakue.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ta'ãha
Ta'ã

**Ta'ã** ha'e oñembojojávo mba'ekuéra jaikuaa hag̃ua mbovýpa térã jaipapa hag̃ua. Tembikuaatýpe oñemba'era'ã ojejuhu hekópe hag̃ua mba'eichapaitépa oiko mba'ekuéra, ojeipurúvo ta'ãha, upéicha ikatu jaikuaa pukukue (techapyrã: moõ pevépa oĩ?, moõ pevépa oguahẽ?), pohyikue (techapyrã: ivevúi térã ipohýipa?, oñemoĩramo ko ita pe kanóape, ohundítapa pe kanóa?), mba'epytu (techapyrã: ko ára piko hakuve kuehe áragui?), hetakue (techapyrã: mbovy pakova oikéta ko mba'yrúpe?).

Ta'ãhakuéra niko opaichagua, omba'era'ãva ha ohechaukáva papapýpe mbovýpa peteĩ mba'e, umi jaipuruvéva ára ha ára ha'e *[[metro]]* ha *[[kilómetro]]*, ha'éva pukukue ra'ãha, *[[gramo]]* ha *[[kilogramo]]*, ha'éva mása ra'ãha, aravo'i ha aravo, ha'éva ára ra'ãha. Umíva Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua mba'éva ha oparupi ojeipuru.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ta'ãha
Aravopapaha

**Aravopapaha** ha'e peteĩ tembipuru ohechaukáva ha oipapáva aravo. Oĩ aravopapaha ikatúva ohechauka pe aravo añoite, ambue ikatu ohechauka arange ha aravo avei, térã ohechauka ambue marandu, ha'eháicha mba'epytu térã ararova, oĩmombayha, kóva mombayha.

Ymaite guive ojeporu aravopapaha, tapichakuéra oipuru va'ekue yvytu, kuarahy resape térã y oha'ã hag̃ua ára ha aravo, oñemotenondévo ha oñemoporãvévo ijaporeko, ojekuaa aravopapaha pyahu hekopete omba'apóva, ikatevéva ha ndahepyvéiva. Haꞌehína peteĩ tembipuru ojekuaaitéva oparupi, heta tapicha oguerekógui peteĩ térã heta aravopapaha, tuichaitépe umi pyapyjeguáicha ojepurúva. Heta mákina ha aparáto oreko avei ha peteĩteĩ kombutadórape oĩ peteĩ aravopapaha.pup  no  one  up yours in your own place bed so will have beforehand  to the University Principal to get 😀 in a private 

## Joajuha

Ñemohenda:Tembiporu
Molékula

**Molékula** ha'e ojoajúvo mokõi térã hetave tumingue'a peteĩ joajuha kímiko rupive, peteĩ ysaja imba'eitévape. Oĩ hag̃ua peteĩ molékula oiko joa va'erã umi tumingue'a, péva oiko mokõi tumingue'a oñomboja'o jave tovendy (*electrón*). Ndaikatúi oñembojoaju opaite tumingu'a ha oguereko hikuái *[[valencia]]* iñambuéva (*valencia* he'ise mbovýpa joajuha kímiko oreko hikuái), techapyrã, umi tumingue'a tatarapo rehegua akóinte oguereko mokõi joajuha ambue tumingue'a ndive, umi tumingue'a tatapỹi rehegua akóinte oguereko irundy joajuha ambue tumingue'a ndive ha umi tumingue'a *[[nitrógeno]]* rehegua akóinte oguereko mbohapy joajuha ambue tumingue'a ndive.

Molékula apo mbo'eha rupive (*fórmula*) ikatu jahai mbovýpa umi tumingue'a oĩva peteĩ molékulape. Techapyrã, asuka molékula apo mbo'eha ha'e C 6 H 12 O 6 . Upéva he'ise peteĩ asuka molékula ojejapoha 6 tumingue'a tatapỹi rehegua, 12 tumingue'a tatavevýi rehegua ha 6 tumingue'a tatarapo rehegua.

Umi eleménto kímiko ikatúva ojoaju ojapo hag̃ua molékula peteĩ joajuha kímiko rupive ha'e umi kuarepoti'ỹva, upéva he'ise umi kuarepoti (itatĩmembe, kuarepoti pytã, itakandua, itaju ha ambuéva) ndorekói molékula imba'éva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Kímika
Ñemoña

**Ñemoña** ha'e oñemoheñói peteĩ tekove pyahu, ha'eháicha mitã. Tekovekuaatýpe, umi mokõichagua ñemoña ha'e "ñemoña poreno rupive" ha "ñemoña poreno'ỹre". Oikóramo mokõi tekove jueheguáva ome'ẽva ADN iñemoñarekuérape g̃uarã, ha'e ñemoña poreno rupive. Oĩramo peteĩ tekove añoite omboja'óva hekoveapỹi ha upéicha omoheñói tekove pyahu, ha'e ñemoña poreno'ỹre. Haimete opa vakytéria oñemuña poreno'ỹre. Oĩ avei tekove ikatúva oñemuña poreno rupive térã poreno'ỹre.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekovekuaaty
El Niño

**El Niño** (Karaiñe'ẽgui: 'Mitã') ha'e mba'e ojehúva paraguasu Py'aguapýpe, oñembyakúvo y paraguasu Py'aguapy apépe, ary mbohapy-apy térã hetave. Y akumi oñepyrũ osyry mbegue Ekuatóry ha Perũ rembe'y renondépe, jepivénte oiko Arareñói aja. Yguasu hakuvévo ha ndaha'éivo jepivérõ guáicha, ikatu ojehecha aravai oparupi Yvy ape ári, Autarália ha Ñembykuarahyresẽ Ásiape ojehecha amave'ỹ puku, Ñemby Amérikape katu ojehecha oĩha okyite ha ndokyihápe.

Upéicha avei, El Niño omoambuepa mba'éichapa oiko pirakuéra yguasúpe, ohógui tenda ambuévape pirakuéra y oñembyakúvo. Oiko avei mba'evai ñemitỹme, oky hetágui térã oky'ỹre naiporãi koga'a ha ka'avópe.

Yguasu ho'ysãvo paraguasu Py'aguapýpe, oiko La Niña. Ko'ã mokõi mba'e ojehúva yguasúpe ojehero El Niño-Ñembovava Ñembyvogua, oje'e "oñembovavaha" sapy'ánte y hakuvégui ha ho'ysãve jey, "ñembyvogua" katu oikógui Yvy ñembyvogua vorekuépe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:El Niño-Ñembovava Ñembyvogua
La Niña

**La Niña** (Karaiñe'ẽgui: 'Mitãkuña') ha'e mba'e ojehúva paraguasu Py'aguapýpe, ho'ysãvo y paraguasu Py'aguapy apépe, kóva niko El Niño-Ñembovava Ñembyvogua mba'e ha y oñembyakúvo ojehero El Niño. Ojehecha aravai oparupi Yvy ape ári, Autarália ha Ñembykuarahyresẽ Ásiape ojehecha amave'ỹ puku, Ñemby Amérikape katu ojehecha oĩha okyite ha ndokyihápe, oiko avei mba'evai ñemitỹme, oky hetágui térã oky'ỹre naiporãi koga'a ha ka'avópe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:El Niño-Ñembovava Ñembyvogua
Ñemoag̃e

**Ñemoag̃e** ha'e oha'ãva ipya'épa oñemoambueháicha akuãngue. Ñemoag̃e ha'e mba'éichapa oñemoambue akuãngue oñembovóvo  ára jehasa rupive, ha'e avei oñemoambue akuãngue ha moõitépa gotyo oho peteĩ mba'e:

Techapyrã, peteĩ mba'e oho kuarahyreike gotyo orekóvo 10 km/h ipya'ekue. Sapy'ánte ipya'eve ha ohóvo kuarahyreike gotyo ohupyty 17 km/h. Upéicha ikatu oje'e "oñemoag̃eha".

Jaikuaa hag̃ua mba'épa pya'ekue ha akuãngue, ikatu 

Pya'ekue (papapy *escalar*, noha'ãiva moõitépa gotyo oho peteĩ mba'e)

# Mombyrykue ha'e oha'ãva mombyrýpa térã aguĩpa oho peteĩ mba'e.
# Ára oha'ã are piko oho hag̃ua peteĩ mba'e.
# Pya'ekue oha'ã ipya'épa térã imbeguépa (Upéicha he'ise jaikuaasérõ "ipya'ekue", ñambovo va'erã "imombyrykue" ára rupive. 

Akuãngue (papapy *vector*, oha'ã moõitépa gotyo oho peteĩ mba'e)

# Jeguerova he'ise mbovýpa oñemoambue peteĩ mba'e renda ohóva peteĩ tendápe.
# Akuãngue oha'ã ipya'épa oñemoambueháicha peteĩ mba'e renda ohóva peteĩ tendápe.
# Upe he'ise jaikuaasérõ "iñakuãngue", ñambovo va'erã "ijeguerova" ára jehasa rupive. 

Ñemohenda:Mba'erekokuaa
Ñemu Atyguasu Hetatetãgua

**Ñemu Atyguasu Hetatetãgua** ha'e peteĩ oñembyatýva tetãnguéra yvy ape ári ary 1995 guive omba'apo joa hag̃ua ohekome'ẽvo ñemu ha ombohasy'ỹvo oñemba'ejogua hag̃ua tetãnguéra apytépe. Ary 2018 jave, oĩ 164 tetã ojapóva ko atyguasu ha 23 tetã okágui omba'apóva hendive. Ñemu Atyguasu Hetatetãguápe ojejapo jekupytyha ha ñe'ẽme'ẽ ñemu, jehepyme'ẽ ha ñemu jejoko'ỹre rehegua, upéicha natekotevẽi tapichakuéra ohepyme'ẽiterei ojoguasévo mba'ekuéra tetã ambuévagui.

Hóga oĩ táva Ginebra-pe, Suísa, iñe'ẽtee ha'e ingleñe'ẽ, Hyãsiañe'ẽ ha Epañañe'ẽ.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Tembi'uguapy

**Tembi'uguapy** ha'e oñemongu'ívo tembi'u yvypóra ha mymba py'ápe. Tembi'u oñemongu'i ojehe'ávo ýre ha umi ensíma reheve.

Upéicha oiko tembi'uguapy:
* Tembi'u oike ñande py'ápe ha upépe oñemongu'i, upéicha ikatu oipuru chupekuéra umi ensíma (peteĩ *[[molécula]]* *[[proteína]]*-gui ijapopyréva oĩva umi tekoveapỹime ha omba'apóva ñemoambue kímiko mbopya'eveha ramo).
* Umi ensíma omongu'ive tembi'u ha ojapo chugui mba'e yvypóra rete ikatu oipuru, ha'éva *[[molécula]]*.
* Umi *molécula*-gui oiko *[[nutriente]]* ñande rete oipurúva oñemongaru hag̃ua, ha umíva oike ñande ruguy syryhápe oho hag̃ua ígadope.
* Tembi'u ku'i ñande py'ápe ndojepuruvéiva oho ñande ryekuépe osẽ meve.

Tembi'uguapy jepivénte hi'are 18 aravo oñemohu'ãmba hag̃ua ha tembi'u opyta ñande py'ápe amo mbohapy aravo pukukuévo. Oĩramo jepe tembi'u hasyvéva ñande py'ápe omongu'i hag̃ua, upéicha heta tembi'u ambuéva ha pohã ñana oipytyvõva oñemboguapy porã hag̃ua tembi'u. Opa umi yvypóra rete pehẽngue omboguapýva tembi'u ojehero "ypykatu tembi'uguapyha".

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñemongaru
Ka'avokuaaty

**Ka'avokuaaty** ha'e tekovekuaaty vorekue oipyguaráva ka'avo, yvyramáta, yvoty, yva, ygáu ha ñana. Kóvape oike ka'avokuéra ñemohenda, hetepy ra'anga ñemombe'u, moõitépa ojejuhu ha mba'éichapa oñemboheta ka'avo. 

Ymaite guive, ka'avokuaaty rupive tapichakuéra oikuaave ka'avo rehegua, ha oike avei iñehesa'ỹijópe heta mba'e ndaha'éiva ka'avo térã ñana, techapyrã umi urupe ha vakytéria ojapokuaáva tesapemoñanga. Ko'ágã, ko tembikuaa oñemboja'o upéicha:

* Ka'avokuaaty tee: ohupytyséva hetave marandu ñande rekohágui, ohesa'ỹijóvo ka'avokuéra.
* Ka'avokuaaty purupyrã: ohekaséva mba'éichapa yvypóra ikatu oipuru porãve mba'e oúva ka'avógui, taha'e ha'éva ñemitỹ, koga'a, yvyramáta jepuru ha ambuéva.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Mombe'ugua'ukuaa

**Mombe'ugua'ukuaa** térã **mombe'u yma** ha'e ñemombe'u apytu'ũguigua tavarandúgui ojojehe'áva ha ojapóva peteĩ arandupy térã jerovia. Mba'e yma guive oñemombe'úva ha ogueroviáva, ombohovaiséva umi mba'e iñypytũ, hypy'ũ, ojehecha'ỹ ha ojeikuaaporã'ỹva, ha oñembohasa ñemoñare ha ñemoñare rupi.

Mombe'ugua'ukuaa avei oipyguara ko'ã ñemombe'u ha oheka mba'éichapa heñói ha ojepuru avano'õme. Kóva ohesa'ỹijo mba'épa he'ise ha omyesakãse mombe'ukuéra, upévare ndoikuaaséi iñañetetépa.

Mombe'ugua'u niko mba'e oñemombe'úva oúva tavarandúgui, ojejapóva oñemyesakã haguã yvypóra rekoha, teko ypykue, mba'e ojehúva yvy ha yvágape ha avei oimeraẽ mba'e ojehúva ndojekuaáiva ñemyesakã.

Kóva jepínte ojehecha jeroviapýpe avei, opaite orekógui hembiasakuépe ñemombe'u ndaikatúi ojekuaa porãitéva iñañeteteha. Sapy'ánte oje'e umi jerovia ymaguare rehe ha'eha mombe'ugua'u, techapyrã "mombe'ugua'u Gyrésia pegua" térã "mombe'ugua'ukuéra guarani", jaikuaa va'erã hetaite ogueroviáva hese ha umívape guarã iñañete ko'ã ñemombe'u.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Papyrekokuaa

**Papyrekokuaa** ha'e papapykuaa purupyrã vorekue ojepurúva oñemboatývo, oñemohendávo, oñehesa'ỹijo ha ojehechaukávo apopyme'ẽ ha papapy. Papyrekokuaa oipytyvõ oñemyesakãvo heta mba'e tembikuaa ambuévape, ha'éva tembikuaaty, pohanokuaa, virurekokuaa, apytu'ũkuaaty, jokuaikuaa ha ñemukuaa.

Ko tembikuaaty mokõicha oiko:

* Papyrekokuaa techaukarã, ojepurúva oñemombe'usévo marandu ha apopyme'ẽ oñemoha'ãngáva papapy rupive.
* Papyrekokuaa mombe'ujehurã, oguenohẽva marandúgui mba'e omombe'úva mba'épa ikatu ojehu. 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Papapykuaa
Pohãrekoitegua

**Pohãrekoitegua** ha'e peteĩ ñembojoaju kímiko ojukakuaáva tymbachu'i térã omombegue chupe ani hag̃ua okakuaa pya'e. Pohanokuaápe ojepuru omonguera hag̃ua umi mba'asy ha pámo oúva tymbachu'ígui, ndaikatúi omonguera mba'asy oúva umi vírugui.

Jepémo ko *[[penicilina]]* upe pohãrekoitegua peteĩha ojejuhu va'ekue, karai Ernest Duchesne rembiapo rupive ary 1897-pe, ymaite guive tapichakuéra oipurukuaa mba'e havẽ oipe'a hag̃ua pámo. Techapyrã, ojapo amo 2500 ary Chínape ojepuru va'ekue sóha rykue havẽmba pámo ári, Ehíto ha Gyrésia katu ojepuru ka'avo havẽ ambuéva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Pohanokuaa
Itaveraite

**Itaveraite** ha'e tatapỹi tumingue'a ñemohenda jey. Kóva mba'e jehe'a'ỹ hatãvéva oiko, ndaipóri ijojaha, upévare heta ojepuru kytĩha ha mosỹiha ramo. Hetavéva umi isatĩmbáva, jepémo oĩ isa'y ambuéva, ha'éva sa'yju, hovy, pytã térã ambuéva. Itaveraite oguenohẽ yvy huguágui, hákatu oĩ umi ava ijapopyre.

Itaveraite ituicháva hasy jajuhu hag̃ua ha hepyiterei. Amo 20% opaite itavera retakuégui ojepuru itahepy térã jeguaka ramo, umi 80% ambuéva ndaikateitéi ha ojepuru mba'eapopyhápe kytĩha ha mosỹiha ramo, ndaikatéi ramo jepe ko'ã itaveraite hepyiterei gueteri hikuái, imbaretete porãgui.

Oñekytĩ porãrõ umi itaveraite, ojepuru jeguaka hepy ramo. Ojapo amove 3000 ary yvypóra oñepyrũ oguenohẽ yvýgui itaveraite, amo Índiape.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ita
Ingmar Bergman

**Ernst Ingmar Bergman** (Upsala, 14 jasypokõi 1918-Fårö, 30 jasypokõi 2007), ojekuaavéva chupe **Ingmar Bergman** ramo, ha'e akue peteĩ ta'angamýi motenondehára, apohára ha taiky haihára Suésia pegua, herakuãitéva ojejuhúgui umi ta'angamýi motenondehára tuichavéva apytépe saro'y XX mbytekue mokõihágui.

Hembiapo ta'angamýi apópe oñepyrũ ohaikuévo ta'angamýi *Tortura* (*Hets*) rembiasagua'u, upe guive oñemoherakuã porã ha oñepyrũ ojapo ha omotenonde ta'angamýi imba'eteéva. Ojekuaa porãve chupe iñepyrũme Arahentína, Brasil ha Uruguáipe, ko'ã tetãme katu ojehechakuaa'ypy hembiapokue ha umíva guive oñemoherakuãve, ohupyty peve terakuã guasu Európa ha Yvate Amérikape. 

Upe rire, hetave hembiapo ha oñeme'ẽ jopói ikatupyrykuégui, ha'éva Jopói Óscar, Apu'a Itaju ha ambuéva.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Suesiagua
Tang ñemoñanga

**Tang ñemoñanga** ha'e mburuvichakuéra ñemoñare mburuvichakuéra Chína pegua oisãmbyhy ary 618 guive amo 907 peve, ho'a rire pe Sui ñemoñanga. Ko ñemoñanga tavusu ha'e akue Chang'an (táva ojeheróva ko'ãga Xi'an), kóva ko táva tuichavéva yvy ape ári upe aja.

Tang ñemoñanga rupive oñepyrũ peteĩ ára pukukue iporãitereíva Chína virurekokuaa, mba'aporekokuaa ha arandupýpe g̃uarã. Oiko rire pe ñorairõ umi tuyko kuéra rehe, oguereko jey ipoguýpe umi Tetãvore Kuarahyreikegua ha oipe'a jey pe Aopo'i Rape (ombojoajúva chupekuéra umi Eurásia retã ambuévare), hákatu oñehundi hikuái pe An Lushan ñemopu'ã rupive, sa'ary VIII jave. Vúda rape oñemotenondéva Tang oisãmbyhy aja.

Ko ñemoñanga ojejoko sapy'ami oisãmbyhývo **Zhou ñemoñaga** (周) (16 jasypa 690 – 3 jasyapy 705), oisãmbyhývo kuña mburuvichavete Wu Zetian, oñemomba'ekuévo hetã ñesãmbyhýgui ha oikóvo Chína kuña mburuvichavete peteĩha ha peteĩete. Upe rire, ojehechakuaa chupe Tang ñemoñanga mba'eteéva.

Opa rire ko ñemoñanga ary 907-pe, oñepyrũ ára pukukue Chíname ojeheróva "Po Ñemoñare ha Pa Tavetã" (ojehechárõguare ñorairõguasu ha sarambi Chína yvýpe).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Chína rembiasakue
Poyvi ararokái

Peteĩ **poyvi ararokái** ha’e peteĩ poyvi oguerekóva ararokái sa’ykuéra (pytã, pytã’yju, sa’yju, hovyũ, hovyngy, hovy ha pytãrovy).
miniaturadeimagen|Poyvi ararokái.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Poyvi
Ñemboguejy Guasu

**Ñemboguejy Guasu** térã **Depresion Guasu** haꞌe akue ára mboriahu yvy ape ári oikóva arykuéra 1930 pukukuévo, umi ary Ñorairõ Guasu Mokõiha mboyve. Hetave tetãme oñepyrũ ary 1929-pe ha opa ary 1939-pe, jepémo oĩ tetã ndahiꞌareihápe. Kóva ko ára mboriahu ipukuvéva, tuichavéva ha pe oñemyasãivéva tetãnguéra rupi saroꞌy XX jave. Saroꞌy XXI aja ojepuru ko Ñemboguejy Guasu peteĩ "techapyrã" ramo ojekuaa hag̃ua moõite peve ikatu og̃uahẽ ñembyai ha ñehundi oikóva viru ñemombaꞌapó‍pe yvy ape ári.

Oñepyrũ vaꞌekue amo Amérika Retãvorekuéra Joajú‍pe, hoꞌakuévo Táva Nueva York Tepy Vosa araapy 29 jasypa 1929-pe (upe ára ojeheróva koꞌágã jeka 1929 pegua térã Araapy Hũ, jepémo 5 ára mboyve hoꞌaitéma voi, 24 jasypápe, ára ojeheróva Arapo Hũ), upe guive oñemyasãi opa rupi ha og̃uahẽmba tetãnguéra ambuévape.

Depresion Guasu hetaite ombyai tetãnguéra opa rupi, tahaꞌe haꞌéva mboriahu térã mbaꞌehetáva, tekotevẽ ha pyꞌaguapyꞌỹ oñemosarambi mbaꞌasy ováicha, upéicha hoꞌa tetãnguéra pirapire ñemonoꞌõ, hoꞌa umi mbaꞌeapopyha apo ha viru ohupytýva ovendévo ijapopyre. Tetãnguéra noñemuvéi kuriguáicha ha hoꞌa 50% térã amo 66% ko ñemu hetatetãmegua. Amérika Retãvorekuéra Joajúpe, umi nombaꞌapóiva retakue ohupyty 25%, ha oĩ tetã ohupyty vaꞌekue 33%. Tavakuéra yvy ape ári oñehundi vaiete ohechakuévo oñembotypahague mbaꞌeapopyha‍kuéra. Kokuépe avei ijetuꞌuite hoꞌakuévo kogaꞌa repykue, hoꞌa vaꞌekue amo 60%.

Mbeguekatu oñemoporãve tetãnguéra ohasakuévo arykuéra 1930, hákatu umi mbaꞌe ko Depresion Guasu rapykuére ogueru vaꞌekue ombojetuꞌu heta tetãme oñepyrũ meve Ñorairõ Guasu Mokõiha.

## Manduꞌapy

Ñemohenda:Tembiasakue
Trimurti

**Trimūrti** (sánskrito: त्रिमूर्ति *trimūrti*, ‘mbohapy ysaja’) ha'e oñemboatývo umi mbohapy tupã oñemomba'eguasuvéva indu jeroviápe ha umi jerovia ambuéva ohóva hese.

Umi mbohapy tupã ko'ágã oñembyaty Trimurti rupive ha'e:
* Brahmā, tupã iñakã irundy ha omboypy va'ekue arapy.
* Viṣṇu, tupã ijyva irundy, oñangarekóva arapy.
* Śiva, tupã ñarõ ohundipáva arapy arapaha aja.

Jepémo, Índiape ko aty ndaimba'eguasúi ha ijoja umi tupã ambuéva ndive.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Indu jerovia
Sun Yat-sen

miniaturadeimagen|'''Sun Yat-sen'''
**Sun Te-Ming** térã **Sun Yat-sen** (12 jasypa 1866 – 12 jasyapy 1925) ha'e akue peteĩ sãmbyhyhára, milíko, pohãnohára ha arandupykuaatyhára tetã Chína pegua. Ojekuaaitéva chupe oipytyvõ haguéra omosẽ hag̃ua hetã sãmbyhýgui upe Qing ñemoñanga jasypa 1911 jave, ohekakuévo toike hetãme jekopytyjoja. Kóva ha'e ñemoñanga pahaite Chíname. Upévare ojekuaa chupe avei 'Tetã Túva' térã 'Chína Javegua Túva' ramo.

Ha'e akue Tavakuairetã Chína mburuvicha peteĩha ha oipytyvõ omoheñói hag̃ua Kuomintang (KMT térã *Partido Nacionalista*). Heta oñemomba'eguasu chupe oparupi Chína ha Taiuãme.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Chinagua
Jawaharlal Nehru

**Jawaharlal Nehru** (14 jasypateĩ, 1889 - 27 jasypo, 1964) ha'e akue Índia Sãmbyhyhára Tenondegua peteĩha 17 ary pukukuévo. Oiko chugui Sãmbyhyhára Tenondegua  ohupyty rire tetã Índia isãsorã ary 1947-pe.  Heñói táva Prayagraj-pe, Uttar Pradesh ha omano iñe'ãsorógui táva Ndéli Pyahúpe.

Oiko aja Índia Tavetã Joaju poguýpe, heta jey ojegueraha Nehru oñemoĩ hag̃ua chupe ka'irãime. Upekuévo, ha'e ohai jepi kuatiañe'ẽ mbuku itajýrape, Indira, Índira ha Yvy marandeko rehegua. Ko'ã kuatiañe'ẽ ojehai porãite ha katupyrýpe ha oiko chuguikuéra aranduka herakuãitereíva osẽrõguare oñevende hag̃ua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Indiagua
Kwame Nkrumah

**Dr. Kwame Nkrumah** (héra heñóivo **Francis Nwia-Kofi Ngonloma**, 21 jasyporundy, 1909 – 27 jasyrundy, 1972) ha'e akue peteĩ sãmbyhyhára oheka va'ekue tetã Gána sãso. Ojekuaa porã chupe tetã Gána Sãmbyhyhára Tenondegua peteĩha ramo, ha upéi avei ko tetã mburuvicha peteĩha ramo. Oheka avei hekove pukukuévo Áfrika joajurã. Ára 6 jasyapy, 1957 jave, ohasa rire 10 ary oñepyrũ Kwame Nkrumah omba'apo ha oheka Gána sãsorã, oiko chugui mburuvicha jeporavo guasúpe Gána ohupytykuévo isãso Tavetã Joaju poguýgui.

Ary 1951 meve, omba'apo sãmbyhyhára ramo hetãme, upe rire oiko peteĩ *[[golpe de Estado]]* ojapo va'ekue umi milíko ha oipe'a chupe ñesãmbyhýgui.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Ganagua
Giuseppe Verdi

**Giuseppe Fortunino Francesco Verdi** (Le Roncole, Busseto, 10 jasypa 1813 - Milã, 27 jasyteĩ 1901) ha'e akue peteĩ pupoty apohára py'aitegua rekópe Itália pegua ojapóva ópera, peteĩ umi tuichavéva opa ára pegua. Hembiapokue ojoajukuaa upe *[[bel canto]]* ojapo va'ekue Rossini, Bellini ha Donizetti, ha verismo ha Puccini rembiapokuére.

Iñepyrũme, ohechauka hi'ópera puraheikuérape iporãhague ichupe upe ñepu'ã ojeheróva *[[Risorgimento]]*, ohekáva toñembojoajupa Itália. Jepémo, oñemomombyry upe ñeimo'ãgui ha oñemoherakuãkuévo omba'apo'ive ópera apópe. Oporombojuruja omba'apo jeývo pupoty apópe, hi'ópera herakuãva *[[Aida]]* (1871) rire, oikuaaukávo mbohapy hembiapo tuichaitéva: *[[Réquiem (Verdi)|Réquiem]]* (1874) ha umi ópera *[[Otelo (Verdi)|Otelo]]* (1887) ha *[[Falstaff (Verdi)|Falstaff]]* (1893).

Ha'e niko omoheñói umi pupoty herakuãvéva hi'ára pegua ha ko tembiapoporã apytépe, ha'éva umi mbohapy: *[[Rigoletto]]*, *[[El trovador (ópera)|El trovador]]* ha *[[La traviata]]*.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Giacomo Puccini

**Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini** (Lucca, 22 jasypakõi 1858 - Bruselas, 29 jasypateĩ 1924), ojekuaavéva chupe **Giacomo Puccini** ramo, ha'e akue peteĩ pupoty apohára Itália pegua ojapóva ópera, herakuãitéva oĩgui umi atõihára tuichavéva apytépe.

Puccini ojejuhu umi sa'imíva apytépe ombojoajukuaáva katupyryitépe umi ópera aporeko oúva Alemáña ha Itália pegua. Ojehecha chupe upe "omyengoviáva" ramo karai Giuseppe Verdi. Heta ipurahéi ko ára peve ojepuru ha oñehenduite oparupi, ha'éva "O mio babbino caro", oúva hembiapógui hérava *[[Gianni Schicchi]]*; "Che gelida manina", hembiapógui *[[La bohème (Puccini)|La bohème]]*, ha "Nessun dorma", hembiapógui *[[Turandot (Puccini)|Turandot]]*. Hembiapokue heta ojepuru avei ta'angamýi apópe. 

Hi'ópera peteĩha ha'e *[[Le Villi]]* (1884) ha hembiapokue herakuãitéva peteĩha ha'e ''Manon Lescaut'' (1893). Oikuaauka 12 ópera, ha heta tembiapoporã ambuéva, ha'éva *Misa de Gloria*, Rróma Momorãhéi, ha ambuéva

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Giovanni Pierluigi da Palestrina

**Giovanni Pierluigi da Palestrina** (Palestrina, 3 jasykõi 1525-Rróma, 2 jasykõi 1594) ha'e akue peteĩ pupoty apohára Itália pegua ojapóva pupoty karai ára pukukue *[[Renacimiento]]* aja. Hembiapokue ituichaitéva tupão pupotýpe guarã ha tembiapoporã ambuéva atõi rehegua Európape, tuichaitépe oipytyvõgui oñemboypy pe *[[contrapunto]]*.

Héra ou upe táva heñóihaguégui. Omba'apo opurahéiva aty motenondehára ha *órgano* mbopuhára tupão Santa Maria Maggiore-pe, táva Rróma.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Italiagua
Meiji ñemyatyrõ

**Meiji ñemyatyrõ** ha'e ojeheroháicha opamba'e ojehu va'ekue oñemoambueitérõguare Hapõ ñesãmbyhy ha retãyguakuéra reko ary 1868 ha 1912 pukukuévo, oikóvo ára pukukue hérava ára Edo pahápe ha ára Meiji ñepyrũme.

Upekuévo, oisãmbyhy Hapõ rehe upe Shogunato Tokugawa (milíko rekuái) ha mburuvihára ndaikatúi oisãmbyhy. Ary 1866 aja ojoaju ruvichakuéra Saigō Takamori, Satsuma ruvicha, ha Kido Takayoshi, Choshu ruvicha, oipytyvõ hag̃ua mburuvihárape ha upéicha oñepyrũ ko ñemyatyrõ.   Upe rire oiko ñorairõguasu oparupi Hapõme, oñombohováivo umi oñemoĩva *Shogunato* rehe ha umi omoambuepaséva. Ohasa rire 40 ary ojehechahague guyryry, oiko py'aguapy ha Hapõ oñemoambueite.

Ko'ã ñemoambue apytépe oĩ:

* Hapõ ñesãmbyhy oñemombyte ha oñemopeteĩ oikóvo Mburuvihára iñemyakãhára ramo.
* Hapõ oñepyrũ jey oñemu ha ojekupyty tetãnguéra ambuévare.
* Ojehecha oparupi oñemopu'ãhague mba'eapopyha ha oñembopyahuhague virurekokuaa.
* Ojejapo ñorairõhára aty ikatupyryvéva, oñorairõkuaáva yvýpe ha yguasúpe.
* Oñemoguahẽ opavavépe tekombo'e ha oñembopyahu mbo'ehaokuéra.
* Oñemboja'o porãve yvykuéra ha kokue.

Oiko rire ko ñemyatyrõ, heta mba'e oúva Yvy kuarahyreikeguágui ha Európagui oike Hapõme. Pya'eite okakuaa ko tetã ha omyasãi ijyvy apekue, oñemomba'évo Koréa ha Taiuã rehe, oiko Hapõgui tetã mbaretete imba'eguasuiéva tetãnguéra ambuéva apytépe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Hapõ rembiasakue
Mali Mburuvi

**Mali Mburuvi** ha'e akue peteĩ tetã ymaguare Áfrika Kuarahyreikeguápe oiko arykuéra 1235 ha 1645 mbytépe. Ko tetã niko mandingakuéra rekoha tee ha oñepyrũ karai Sundiata Keita ombojoajupa rire tetãnguéra ijerére. Mali Mburuvi herakuãite ko'ãga peve umi isãmbyhyhára imba'ehetaitégui, tuichaitépe karai Mansa Musa, oisãmbyhy va'ekue 1312 guive 1337 peve.

Mali Mburuvi mba'etuichaitéva Áfrika Kuarahyreikegua arandupýpe guarã, omyasãigui ysyry Níher pukukuévo iñe'ẽ, heko tee ha heko me'ẽ.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mburuvi
Ñemohenda:Mali
Yvyty

**Yvyty** ha'e yvy opu'ãitéva yvy apekuépe. Yvytyru'ã ningo ijapýra yvatevéva, jepivénte ko yvyty oñepu'ãve yvytymígui. Oĩ he'íva peteĩ yvyty ijyvateve va'erãha 600 métrogui, ambue katu he'i 300 métrogui.

Ñemohenda:Yvy ape ysaja
Vijay (ñoha'ãngahára)

**Joseph Vijay Chandrasekhar** (heñói 22 jasyporundy ary 1974 -pe   ), ojekuaáva hembiapópe **Vijay** ramo, ha'e peteĩ ñoha'ãngahára ha puraheihára and politician as founder and president Tamilaga Vetri Kazagam  Indiagua omba'apóva hetave ta'angamýi tamil-pe.   Oĩ umi ñoha'ãngahára ojehepyme'ẽvéva apytépe índia retãme   ha oike 7 jey kuatiañe'ẽ *Forbes* rysýipe orekóva umi 100 Indiagua ojekuaavéva.   Oiko "ava tenondegua" 66 ta'angamýipe ha *International Business Times* ombohero ichupe "ñoha'ãngahára jepivegua".  Oje'e hese **Talapatía** (he'iséva "Ruvicha"), Vijay oreko heta tapicha oparupi ohayhuitéva hembiapo.   Ohupyty heta jopói, umíva apytépe peteĩ Jopói Osaka Ñoha'ãngahára Katupyryvéva ha peteĩ Ñemby Índia Jopói Ta'angamýipe Hetatetãgua.   Ary 2023-pe, oiko chugui ñoha'ãngahára ojehepyme'ẽvéva Índia-pe ha peteĩva umi ñoha'ãngahára ojehepyme'ẽvéva ko yvy ape ári. 

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Indiagua
Akira Kurosawa

**Akira Kurosawa** (Shinagawa, Tókio, 23 jasyapy 1910-Setagaya, Tokio, 6 jasyporundy 1998) ha'e akue peteĩ ta'angamýi motenondehára, apohára ha taiky haihára ojekuaaitéva Hapõ megua. Hembiapokue tuichavéva ojehero *[[La leyenda del gran Judo|Sugata sanshirô]]* (térã Epañañe'ẽme: *La leyenda del gran Judo*) (1943) ha hekove pukukuévo ojapo 30 ta'angamýi, omba'apóvo 50 ary aja, ko'ãva apytépe oĩ ta'angamýi herakuãitéva ha'éva *[[Rashōmon (ta'angamýi)|Rashōmon]]* (1950), *[[Los siete samuráis|Shichinin no samurai]]* (*Los siete samuráis*) (1954), *[[Dersu Uzala (ta'angamýi 1975 pegua)|Dersu Uzala]]* (*El cazador*) (1975) ha *[[Ran (película)|Ran]]* (*Caos*) (1985).

Steven Spielberg he'i chugui ha'eha "Shakespeare ta'angamýi apo javeguágui", hekove pukukuévo oñeme'ẽ chupe jopói opaichagua hembiapo porãre ha oñemomba'eguasu chupe heta Ta'angamýi Aretépe oparupi ha ojehechakuaa chupe  atyguasúpe ha'éva BAFTA ha jopói Óscar, oñeme'ẽhápe chupe hembiapokuépe ary 1990 jave Óscar Terakuãporãme.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Hapõgua
Johannes Brahms

**Johannes Brahms** (Hamburgo, 7 jasypo 1833-Viéna, 3 jasyrundy 1897) ha'e akue peteĩ pupoty apohára py'aitegua rekópe, piáno ombopúva ha mbopuvaaty motenondehára Alemáña megua, ojehechakuaa herakuãvéva ramo upe ára pukukuépe. Heñói táva Hamburgo-pe ha omba'apo táva Viéname.

Hekove pukukuévo araka'eve osẽ py'aitegua reko pupoty heko ypýgui, omomba'évo Wolfgang Amadeus Mozart, Joseph Haydn, Ludwig van Beethoven ha Robert Schumann rembiapokue. Umi pupoty hesa'ỹijohára ijaveguáva ha ko'ãgaguáva he'i chugui oñangarekohague pupoty reko ypýva ombopyahukuévo avei.

Brahms ojapo purahéi mbopuvaatýpe guarã, pupoty koty pegua, atõi piáno ñembopurã ha ojepurahéi hag̃ua. Hembiapokuépe akóinte oheka mba'e iporã jepéva, heta jey omboguete hembiapokue oimo'ãgui naiporãiteiha.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Kámpeonato Vakapipopo pegua Paraguáigua 1906

Pe **Kámpeonato Vakapipopo paraguáigua 1906 pegua** ha'e pe peteĩha'ite kámpeonato mangapy pegua añetegua oñeha'ãva Paraguái Tavakuairetãme, kóva ojapo ha’éva ko’ág̃a Paraguái Mangapy Atyguasu (upe jave *Paraguáigua Líga Atyguasu Mangapy pegua*) kóva oñepyrũ peteĩ 8 jasypokõi 1906 pegua, ha kóva oguereko peteĩ téra ñemurã ha'eva "*Copa el Dario*", peteĩvakuéra arapokõindy ojejapo rire ko Atyguasu. Upe peteĩha ñembosarái oha'ã umi klu Guaraní ha Olimpia, upe peteĩha ñu ñembosarái peguape, upé ñembosarái opa 1-1.

Guaraní oikóva pu'akaveva, ipu'aka paite iñembosaráikuérare, jepemo umi mokõikuéra ñeha'ãva Olimpia (oikóva mokõ'iha pu'akave) ndive opa 1-1. Upe ñembosarái oñeha'ãva'ekue ojetopa hag̃ua upe mokõiha pu'akaveva oha'ã Olimpia ha Libertad ha opa 4-5, Olimpia ipu'akavo Libertad-re.

## Atykuéra
Oĩ poteĩ atykuéra oha'ãva ko kámpeonato, umia apytepe oi po atykuéra ojapova'ekue upe Líga: umia Paraguay pegua paite, Olimpia, Guaraní, Libertad, Nacional ha General Díaz (kóva ndaiporivéima); ha peteĩ ipyahuva ha'eva pe 14 de Mayo, avei Paraguay pegua, umi 4 peteĩha pegua oikóve'ive, ha oĩ Paraguái Peteĩha Divisiõme.

## Mba'eichápa oñeha'ã
Kóva Oñeha'ã 10 árape, ñembosaráikuérape ojejuva ha ojehovape, opavave hovaigua opavavepe. Umi 10 árape oñeha'ã 3 ñembosarái.
## Mba'eichápa opa

### Ñeha'ã upe mokõiha pu'akaveva jeheka

## Ehecha avei
* Mangapy
* Paraguái Peteĩha Divisiõ
* Sitio oficial de la Asociación Paraguaya de Fútbol

Ñemohenda:Paraguái mangapy
Yvypehẽ Gása

**Gása** térã **Yvypehẽ Gása** ha'e yvy po'i vorekue ojejuhúva Kuarahyresẽ Ag̃uiguápe, orekóva 51 kilómetro oñohembe'ýva  Israel rehe ñemby kuarahyreike gotyo ha 11 kilómetro Ehíto rehe yvate kuarahyresẽ ngotyo (Sinai yvyapy). 

Gása oñesãmbyhy ijehegui, ha'e Paletína yvy pehẽnguenguéra mba'e, Sihorytáña ndive ojapo hikuái Tetã Paletína.

Ipukukue ha'e 41 kilómetro ha kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve oreko 6 ha amo 12 kilómetro, upéicha ohupyty 360 km². Ko yvýpe oiko 1943398 tapicha ary 2017 jave. Táva tenondegua Gásape ha'e Táva Gása, Rafah, Jan Yunis, Jabaliya, Dayr al Balah, Beit Hanoun ha Beit Lahia.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paletína