open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pokõi Samurái

**Pokõi Samurái** (七人の侍 *Shichinin no samurai*) ha’e peteĩ Hapõ ta’ãngamýi ary 1954 rehegua, osãmbyjýva Akira Kurosawa.

Pokõi Samurái ta’ãngamýipe ojeguereko peteĩ ta’ãngamýicha herakuãitereíva ha imba’eguasuetereíva Hapõ rembiasakuépe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Hapõ rembiasakue
Ñemohenda:Ta'angamýi
Urukure'a chichĩ (Athene)

Pe **Urukure'a chichĩ**, hérava ***Athene*** tembikuaape; ha'e peteĩ meña umi guyra urukure'a rehegua, upe juehepehẽ Strigidae pegua, ko'ãvape oje'eve **mochuelo**. Oguereko mokõi téra irundy juehegua (hechakuaavo umi chupekuéra juehegua *Heteroglaux* ha *Speotyto* ambue juehegua ramo'icha). Ko'ãva ha'e guyra michĩva, iparava yvysa'y terã hũngy morotĩ reheve, hesa sa'yju ha ityvyta morotĩ. Ko'ãva oikove opa yvype, jepemo nda'ipori umi tenda Oseanía, Antártida ha upe Áfrika subsahariana.
## Jueheguakuéra
* *[[Athene brama]]*, Urukure'a chichĩ Vrahmán
* *[[Athene noctua]]*, Urukure'a chichĩ európagua, Urukure'a chichĩ jepigua
* *[[Athene blewitti|Athene (Heteroglaux) blewitti]]*, Urukure'a chichĩ Vlewitt pegua
* *[[Athene cunicularia|Athene (Speotyto) cunicularia]]*, Urukure'a chichĩ Amérika pegua, Urukure'a chichĩ ógayvyguy pegua.
** *[[Athene cunicularia amaura]]*, Urukure'a chichĩ ógayvyguy Antigua ha Varvuda pegua— (opa ary 1905 jave)
** *[[Athene cunicularia guadeloupensis]]*, Urukure'a chichĩ ógayvyguy Gyãdalupe pegua — (opa ary 11890 jave)

## Téra
Upe téra tembikuaape ha'e **''Athene'',** ko téra oñeme’ẽ chupe ha’égui upe tupãsy Gyrésiagua Atenea guyra. Jepemo uoe guyra ha'e akue upe Urukure'a chichĩ európagua.

## Ehecha avei

* Urukure'a
* Strigidae
* Guyra
* Surniinae
* Athene cunicularia

Ñemohenda:Urukure'a
Amérika Urukure'a chichĩ

Upe **Urukure'a chichĩ** amérikagua (**Athene cunicularia**) ha'e peteĩ guyra jehegua, umi guyrakuéra strigiformeskuerá rehegua, upe juehepehẽ Strigidae pegua. Kóva ha'e peteĩ urukure'a michĩva ha hetyma pukuva, oĩva opa ambue Amérika tetãnguéra, ko'ãva oikove yvykuape. Ko'ãva ojapo heta mba'e ára pukukue, ndaha’éiramo umi ambue ñakurutú'icha, jepemo ko'ãva okañy upe ára hakuguy. Jepemo ko'ãva oheka hembi'urã pyharekue.

## Téra opaichagua tetãme
Ko guyra'ipe heta téra oñeme’ẽ chupe umi Amérika tetãnguérape, upe Amérika íspanape heta térama oñemo'i chupe. upe téra oñeme’ẽva chupekuéra avañe'eme ha'e ***Urukure'a chichĩ***; umi téra ha'e:
*Arahentína: **lechucita vizcachera**, **lechucita pampa**
*Chíle: **pequén**
*Kúva: **sijú de sabana**, **cuco de sabana**, **cuzco**
*Epáña: **mochuelo de madriguera** (kóva ha'e upe téra omo'iva chupe upe Avano'õ Ornitología Epáñagua; avei he'i chupe **mochuelo de hoyo**)
*Méhiko: **tecolote llanero**, **tecolote zancón**
*Paraguái: **urukurea chichï** (kóva ha'e upe téra oñemo'iva chupe umi Guaraníkuéra ymaguare)
*Perũ: **lechuza de los arenales**
*Uruguái: **lechucita de campo**, **vizcachera**
*Venesuéla: **mochuelo de hoyo**, **guarracuco**
*Kolómbia: **murruco, búho, lechuza**
*Ekuatóry: **búho terrestre, picpiga**
*Volívia: **chiñi**, **búho minero**
*Tavakuairetã Ndominikagua: **cucú, tuc**
Upe téra tembikuaape oñeme’ẽva chupe ha'e: **Athene cunicularia**.

## Tenda oikovehápe
Ko guyra oĩ umi ambue tetãnguéra, Amérika Yvyrusupe:

* Paraguái

* Anguíla

* Antigua ha Barbuda
* Arahentína
* Arúva
* Vaamakuéra
* Varvado
* Velíse
* Volívia
* Pindoráma
* Kanada
* Chíle
* Kolómbia
* Kóta Rríka
* Kúva
* Tavakuairetã Ndominikagua
* Ndominíka
* Ecuador
* El Salvador
* Estados Unidos (Mbytépe, kuarahyreike gotyo ha Floridape)
* Ypa'ũnguéra Sandwich Ñemby gotyo pegua
* Guadalupe
* Guatemála
* Gujána
* Haiti
* Ondúra
* Ypa'ũnguéra Malvína
* Martínika
* Méhiko
* Montserrat
* Ypa'ũnguéra Ne'erlandagua
* Panama
* Perũ
* Sã Kiritóval ha Nieve
* Santa Lucía
* Sã Pedro ha Mikelón
* Sã Visénte ha Gyanadinakuéra
* Surinã
* Trinidad ha Továgo
* Ypa'ũnguéra Turkas ha Kaikos
* Uruguái
* Venesuéla
* Ypa'ũnguéra Vírgene Vyretañagua
* Ypa'ũnguéra Vírgene Retãvorekuéra Joaju pegua.

## Ehecha avei

* Urukure'a
* Guyra
* Athene

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Mendigorría

**Mendigorría** (herateéva eusukadiñe’ẽme: *Mendigorria*; karaiñe’ẽme: *Mendigorría*) ha’e peteĩ táva ojejuhúva Navárrape, Epáña. Ary 2022-me, oguerekova’ekue 1.124 tavaygua.
250px|thumb|Mendigorría ra’ãnga.
Héra ou eusukadiñe’ẽgui, ñe’ẽnguéra *mendi* (ka’aguy) ha *gorria* (pytã) joajúgui.

Ñemohenda:Epaña táva
Ninox ios

Upe **Nínox vermého** térã **urukure'a taguato Sinnavar pegua** (***Ninox ios***) ha'e peteĩ guyra juehegua, umi strigiformekuéra rehegua upe juehepehẽ Strigidae pegua. Kóva ha'e upe ypa'ũ Séleves pegua, Indonésiape. Upe ornitóloga retãvorekuéra Joajugua, Pamela C. Rasmussen he'i ary 1999 jave, kóva ha'eha peteĩ juehegua pyahu. Kóva he'i ojehechavo upe peteĩ añoite ojetopava'ekue ary 1985 jave, otopavo Frank Rozendaal ha ou upe Bogani Nani Wartabone National Park guive, upe Península Minahassa pegua, upe ypa'ũ yvate gotyope.

## Techaukaha
Kóva oguereko peteĩ pukukue ohupytyva umi 22 cm. Kóva oguereko peteĩ sa'y yvysa'y pytãguy, ha umi kuimba'e katu hague ipara morotĩ. Hetymakuéra po'i ha hesa sa'yju. Ko'ãva oiko umi 1000 guive 1200 m peve yvate, avei oje'e ko'ãva okaruha oveve jave.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Eonaviañe’ẽ

**Eonaviañe’ẽ** (eonaviañe’ẽme ha karaiñe’ẽme, *eonaviego*) ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva umi yvytendápe ojejuhúva ysyrykuéra Éo ha Návia mbytépe, Epáñame.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Epáña ñe'ẽnguéra
Ysyry Aripuana

**Ysyry Aripuana** (poytugañe’ẽme, *rio Aripuanã*) ha’e peteĩ ysyry puku ojejuhúva Pindorámame, osyryva Máto Gyróso ha Amasóna retãvore rupive.
## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Unua Libro

***Unua Libro*** (***Aranduka Peteĩha***) ha'e akue kuatiañe'ẽ ombo'eraẽva esperanto ñe'ẽte (upekuévo hérava Lingvo Internacia —Ñe'ẽ heta tetãygua). Ojeikuaaukaraẽ Rrusiañe'ẽme, táva Varysóvia-pe, 26 jasypokõi 1887 aja.

Ko kuatia oguereko kuri upe Ore ru, Tupã ñe'ẽngue ryru, peteĩ térã ambue versíkulo, peteĩ ñe'ẽmondo, ñe'ẽpoty, ha umi 16 mbojojaha esperanto mba'éva ha 900 ñe'ẽrapo. Zamenhof he'i «peteĩ ñe'ẽ heta tetãygua, peteĩ ñe'ẽ tetãyguáicha, ha'e opavave mba'e». Zamenhof oheraguapy hembiapokue Doktoro Esperanto hero guýpe ha ko héra *Esperanto* opyta ko ñe'ẽte réra ramo (he'iséva esperanto ñe'ẽme 'oha'ãrõkuaáva').

## Mandu'apy

Ñemohenda:Aranduka
Ysyry Guapore

**Ysyry Guapore** (poytugañe’ẽme, *rio Guaporé*; karaiñe’ẽme, *río Iténez*) ha’e peteĩ Ñembyamérika ysyry, ho’áva ysyry Mamorépe, ojejuhúva Mborívia ha Pindoráma retãrembe’ýpe. Mboríviape, ko ysyrýpe oñembohéra *Iténez*, ha Pindorámame, *Guaporé*.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Ñemohenda:Ysyry Volíviape
Ysyry Juruena

**Ysyry Juruena** (poytugañe’ẽme, *rio Juruena*) ha’e peteĩ Pindoráma ysyry, ho’áva ysyry Tapahópe, Máto Gyróso retãvorépe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Putipu

**Putipu** (italiañe’ẽme, *putipù* térã *cupa cupa*) ha’e peteĩ tembipu teete Ñemby Itália tavarandu pupotýpe, ojejapóva takuára ha mymba pirégui.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembipu
Mana

Tupã ñe’ẽngue ryrúpe, **mana** (karaiñe’ẽgui, *maná*, ha kóva evereoñe’ẽgui, *מן*) ha’e upe mbujape Tupã omondova’ekue ára ha ára hetãmáme umi 40 arýre ojere aja hikuái yvy ojeiko’ỹháme. Tupã ome’ẽva’ekue ichupe arapokõindy pukukuére, arakõi guive arapoteĩ meve, upévare, ha’ekuéra ombyatyva’erãkuri arateĩme g̃uarã.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Hesu rape
Kusundañe’ẽ

**Kusundañe’ẽ** térã **kusandañe’ẽ** (kusundañe’ẽme, *mihaq* [mʰjaχ]) ha’e upe ñe’ẽ ava kusunda oñe’ẽva, peteĩ ava aty michĩ oikóva Mbyte Ásia kuarahyresẽ gotyo.

Ary 2023-pe, ko ñe’ẽ oguerekova’ekue peteĩ ñe’ẽhárante oñe’ẽ syrýva.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ásia ñe'ẽnguéra
Kimbunduñe’ẽ

**Kimbunduñeꞌẽ** haꞌe peteĩ ñeꞌẽ oñeñeꞌẽva Angólape. Oñemoag̃ui ko ñeꞌẽ oguerekoha mbohapy sua ñeꞌẽhára (ava ambundu).

## Manduꞌapy

Ñemohenda:Áfrika ñe'ẽnguéra
Ysorenimbo Rape

**Ysorenimbo Rape** ha’e upe téra oñeme’ẽva ―sa’ary xix guive― umi tape aty Chína ojapova’ekue ombojoapy hag̃ua Ásia ha Európa.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Virurekokuaa
Unomásuno

***Unomásuno*** ha’e peteĩ kuatiahaipyre osẽva ára ha ára Méhiko tavaguasúpe, Méhikope, omoheñóiva’ekue Manuel Becerra Acosta ary 1977-me.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára
Mundurukuñe’ẽ

**Mundurukuñe’ẽ** ha’e peteĩ ñe’ẽ tupiñe’ẽ juehepehẽ rehegua, oñeñe’ẽva Pindorámame, Para ha Amasóname, ava munduruku rehe. Oñemoag̃ui ko ñe’ẽ oguerekoha 10.000 ñe’ẽhára.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tupi ha guaraniñe’ẽ
Sáiga

**Sáiga** (***Saiga tatarica***) ha’e peteĩ mymba juehegua okambúva, oikóva Mbyteásiape, Rrúsia guive Chína ha Mongólia peve.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Okambúva
Gunañe’ẽ

**Gunañe’ẽ**, hérava ymave **kunañe’ẽ** (gunañe’ẽme, *dulegaya*, «tetãma ñe’ẽ»; karaiñe’ẽme, *guna* térã *cuna*) ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva Kolómbia ha Panamáme, ava guna rehe.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Kuñambaje

Oñembohéra **kuñambaje** térã **kuñapaje** peteĩ kuñáme ojapokuaáva paje oñe’ẽme’ẽhaguére Aña ndive.

## Mandu’apykuéra
Ñemohenda:Mombe'ugua'u
Karave

**Karave** (***Dianthus caryophyllus***) ha’e peteĩ ka’avo ipotýva heñóiva Európape. Ko yvoty ha’e Epáña ha Poytuga yvoty teete ha ko pahaguépe ojeipuru oñemomorã hag̃ua Karavekuéra Ñemopu’ã.

## Héra ypy
Karave réra ou karaiñe’ẽgui, *clavel*.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ka'avo
Pijáma

Peteĩ **pijáma** ha’e peteĩ ao jaipurúva ógape jake hag̃ua. Oĩ pijáma oguerekóva mokõi pehẽngue, yvatépe peteĩ kamisa ha yvýpe peteĩ kasõmbuku; uvei, oĩ avei pijáma oguerekóva peteĩ pehẽnguénte.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ao
Sanapanañe’ẽ

**Sanapanañe’ẽ** (sanapanañe’ẽme, *sanapana payvoma*; karaiñe’ẽme, *idioma sanapaná*) ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva Paraguái Chákope.

Ava sanapana oipuru téra *nenlhet* ichupe g̃uarã.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Núria

**Núria** ha’e peteĩ téra kuñáme g̃uarã kataluñañe’ẽme (*Núria*), oguerekóva ijypykue Andórra réra ndive. Ko téra ikatu oñemoñe’ẽmbykypyre *Nuri* ogaygua térã angirũnguéra ndive.

## Jehai ambue ñe’ẽme

Karaiñe’ẽ: Nuria

Italiañe’ẽ: Nuria

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Katalúña
Yvyja

miniaturadeimagen|258px|Yvyja
**Yvyja,** karaiñe'ẽme oje'e chupe **culebra,** jajuhu umi *Amphisbaena* hérava apytépe. Ojogua mbóipe jepe ha'e ndaha'éi mbói, nañandesu'úi ha oiko yvyguýpe. Upe rupi ojo'óvo ohóvo ikuára, okaru tymba chu'i ojuhúvare, sevo'i, tahýi ha kupi'i hamba'ére. Nosẽguasúi yvy apére upévare hasy jahecha.

Maymávavante okyhyje chugui. Oĩ he'íva ñandejopiha huguáipe ha upévare ohechávo pya'e ojuka. Hetaichagua oĩ. Oĩ umi morotĩngýva, sa'yjuvýva ha oĩ umi hũva térã hũngýva. Peteĩcha hete apu'a ha huguái apy ojogua iñakãme, upévare oje'e iñakã mokõiha.

Yvyja mbói rembi'uete.

### Mandu’apy

Ñemohenda:Otyryrýva
Kui'ĩ

**Kui'ĩ**, *Tetranychus molestissimus*, niko peteĩ tymba chu'i jajuhúva umi **Acárido** hérava apytépe. 

Ha'e michĩ ha pytã. Pya'e ova ñanderehe ñañenórõ kapi'ipépe térã jahasa jave yvyraguy rupi ha ñambokacha umi hakã, upépe ho'a ñanderehe. Pya'e jaikuaa kui'ĩ ovárõ ñanderehe, jahecháta oĩmbaha ojoykére ha hemói karia'ýta ñandéve.

**Kui'ĩ** ojogua jatevu, ky ha ñamokyrã hamba'épe, ovy'a ñanderehe okambúgui ñande ruguýre.

Kui'ĩ okakuaapávo, umi ñandúicha ipy 8.

### Mandu'apy

Ñemohenda:Mymba ipy apytimby
Venetoñe’ẽ

**Venetoñe’ẽ** (venetoñe’ẽme, *veneto* térã *avei łéngoa vèneta*) ha’e peteĩ ñe’ẽ heñóiva lasioñe’ẽgui, oñemoag̃uíva oguerekoha 4.210.000 ñe’ẽhára.

Ko ñe’ẽ ñe’ẽharakuéra oñembyaty hetave Vénetope, Itália. Uvei, ojejuhu avei ñe’ẽhára Elovéña, Koroásia, Arahentína, Pindoráma, Méhiko ha Venesuélape.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Itália
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Géicha

Hapõme, oñembohéra **géicha** (hapõñe’ẽme,  *geisha*) peteĩ kuñáme omba’apóva peteĩ aretépe, opurahéivo térã ojerokývo kuimba’ekuérape g̃uarã. Ko tembiapo herakuãitereiva’ekue sa’ary XVIII ha XIX mbytépe, ha oĩ gueteri ko’ã árape kuña omba’apóva géichaicha, uvei, mbeguekatúpe oguejy ohóvo ipapapy.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Hapõ
Nevomeñe’ẽ

**Nevomeñe’ẽ** (nevomeñe’ẽme, *oob no'ok*; karaiñe’ẽme, *nevome*, *pima bajo*, térã *pima de la montaña*) ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva tetãvore Sonóra ha Chiguáguape, Méhiko.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Ñemohenda:Méhiko
Haiku

Peteĩ **haiku** (*俳句*) ha’e peteĩ ñe’ẽpoty mbyky oguerekóva ijypykue Hapõme.

## Techapyrã
Apohára Matsuo Bashō rembiapokue oĩ haiku herakuãvéva apytépe:

:: *Kono michi ya yuku hito nashi ni aki no kure*

::: Ndaipóri avave
::: oguata ko tapére.
::: Araroguekúi pytũmby.

Bashō omano hasývagui araroguekúi 1694 jave, táva Osákape, oiko aja hemimbo’e rógape ha mombyry hógagui. Omano mboyvemi, ohai peteĩ haiku:

:*Tabini yande / yume ha kareno wo / kake meguru*
::Cherasy aguatakuévo
::oikorei chekerayvoty
::ñu ojejaho’íva kapi’i pirúpe

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Hapõ
Ñemohenda:Ñe'ẽporãhaipyre
Piráta

Oñembohéra **piráta** (karaiñe’ẽgui, *pirata*) peteĩ avápe oikóva parápe ha ojupíva peteĩ ygaratápe iñirũnguéra ndive omonda hag̃ua.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Avano'õ
Súchi

**Súchi** (hapõñe’ẽme, *鮨*, *鮓*, *寿司*, *壽司* térã *sushi*) ha’e peteĩ tembi’u ogueraháva arro oñemohe’ẽpyréva kaguyhái, asuka térã jukýre, ha pira ro’o pýra (uvei, ikatu avei ojypyréva). Ko tembi’u oguereko ijypykue Hapõme, uvei, herakuãiterei avei Amérika ha Európape.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembi'u
Ñemohenda:Hapõ
Battle for Terra

***Battle for Terra*** ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 2007-me ha omotenonde  Aristomenis Tsirbas. Imba'eapohára tenondegua ha'e Evan Rachel Wood, Luke Wilson, Brian Cox ha James Garner.

## Mba'eapohára

* Evan Rachel Wood ojapo Mala
* Luke Wilson ojapo James "Jim" Stanton
* Brian Cox ojapo General Hemmer
* James Garner ojapo Doron
* David Cross ojapo Giddy
* Chris Evans ojapo Stewart Stanton
* Dennis Quaid ojapo Roven
* Justin Long ojapo Senn
* Danny Glover ojapo President Chen
* Amanda Peet ojapo Maria Montez
* Mark Hamill ojapo Elder Orin
* Tiffany Brevard ojapo Singer Soloist
* Danny Trejo ojapo Elder Berum
* Phil LaMarr ojapo Fabric Merchant
* Laraine Newman ojapo Toy Merchant
* Ron Perlman ojapo Elder Vorin

## Mandu'apy

## Joajuha

* 
Ñemohenda:Ta'angamýi 2007 megua
Ñemohenda:Ta'angamýi ingleñe'ẽme
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra ra'angamyikuéra
Európa Urukure'a chichĩ

Upe **Urukure'a chichĩ** Európagua, oje'eva chupe ***Athene noctua*** tembikuaape; ha'e peteĩ guyra Strigidae. Kóva oikóve Ñemby Európape, Yvate Áfrikape ha Ásia ñemby-mbytepe. 

## Ehecha avei

* Strigidae
* Urukure'a chichĩ
* Urukure'a chichĩ Amérika pegua
* Urukure'a
* Guyra
* Surniinae

Ñemohenda:Urukure'a
Temboatã

**Temboatã** ha’e upe mba’e ojehúva tembópe oñemohatã ha oñembotuichave vove.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tete
Mandakaru

**Mandakaru** (***Cereus jamacaru***) ha’ẽ peteĩ urumbe ipotýva heñóiva Pindorámame.
miniaturadeimagen| Mandakaru poty

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ka'avo
Teko ñongatu

**Teko ñongatu** ha'e ñeimo'ã ha ñesãmbyhy he'íva Tetã oñangareko ha oñongatu va'erã arandupy, teko yma ha jepokuaa tee, sapy'apy'a omboykévo oñemoambueséva tetã ñesãmbyhy térã jepokuaa pyahu oúva tetã ambuévagui.

Tetã ñesãmbyhýpe, umi ogueroviáva teko ñongatúre sapy'ánte oñemoĩ jokuaikuaa akatúa pegua ykére.

Virurekokuaápe, oĩ umi ombohováiva ñemu sasópe, ohekávo toñeñangareko mba'erepy ojejapóva tetãme ha omboykeséva umíva ou tetã ambuégui; oĩ avei umi oñemoĩva mba'apo'arape ykére (*capitalismo*) ha ombohovái amoño'ỹtekuareko (*comunismo*).

Karai Chateaubriand ary 1819 jave ojapo ko ñe'ẽ "teko ñongatu" (*conservatisme*, iñe'ẽ teépe) ombohéra hag̃ua umi oñongatuséva teko yma Hyãsia Ñepu'ã rire.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Jokuaikuaa
Aña kygua

Oñembohéra **aña kygua** (*Combretum fruticosum*) peteĩ ka’avópe heñóiva Yvateamérika guive (Mesoamérika) Ñembyamérika peve (Arahentína, Paraguái, Pindoráma, Uruguái).
miniaturadeimagen|''Combretum fruticosum.''

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ka'avo
Kaimbeñe’ẽ

**Kaimbeñe’ẽ** ha’eva’ekue peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva’ekue Pindorámame, ava kaimbe ñe’ẽtee.

## Ñe’ẽndy

## Mandu’apykuéra


Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Tetãngatu

**Tetãngatu** ha'e tekoaty mbarete ha rypy'ũ, hi'are pukúva ha iñarandúva. Peteĩ tetangatúpe, tapichakuéra oñemoarandu ha oñembokatupyry oguerekóvo tembikuaa umi ypykuéra oheja va'ekue, upéicha ikatu hikuái ombosako'i ha omohenda porã peteĩ tavaguasu. 

Tetãngatu ha'e tapichakuéra aty hekópe oñemohendáva. Upéva he'ise peteĩ térã hetave tavaguasu ojejuhuhápe léi, tekome'ẽ, tekoiterape, tavayguáre ñeñangareko ha hi'upy hetáva. Avei jajuhukuaa ñemitỹ oñeguenohẽhápe koga'a omongaru hag̃ua tavayguakuérape ha oñemoñemu hag̃ua, ha tetã ñesãmbyhy ohekome'ẽva tapichakuéra rekove ha omohendáva tetã remimoĩmbykuéra. Tetãngatúpe tapichakuéra oguereko iñe'ẽte ha ijerovia tee. Suméria guive, opaite tetãngatu ohai térã oñongatu hembiasakue ombohasa hag̃ua imba'ekuaa ha iñarandupy.

Rróma Ymaguare ningo tetãngatu mba'e tuicháva oheja va'ekue ko ára peve ojehecha, taha'e ha'éva umi ñe'ẽte latinañe'ẽgui osẽ, tekoiterape ha mba'e ojegueroviáva. Upéicha avei Gyrésia Ymaguare retãngatu ndaipóri rasaharã Európape hetaitégui oheja arandupýpe, ñe'ẽkuaápe ha mba'ekuaápe.

Amérikape oñemotenonde va'ekue Inka, Azteka ha Majakuéra, omopu'ã hikuái tavaguasu ko ára peve ikatu jahecha ha oheja iñe'ẽ ha iñarandupy oparupi ojepysohague hetã tuichakue.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Avano'õ
Klu Deportivo Capiatá

Upe **Klu Deportivo Capiatá** ha'e peteĩ vakapipopo klu Paraguái pegua oñemopyendáva táva Kapi'atã, Tetãvore Sentral pegua. Oñemopyenda ára 4 jasypoteĩ ary 2008 jave, umi klukuéra Liga Jetepysopegua kapi'atãgua Vakapipopo pegua rupive, oganávo upe akatúa oñembosarái hag̃ua peteĩha'ite Divisiõ Mbyteguape (Mokõiha Divisiõ) opyta rire subkámpeõ ramo upe Kámpeonato Tetãygua Interligas 2007/08. Upe aravore 2025 rire oñembosaráita upe Paraguái Mokõiha Divisiõ-pe, oiko rire kámpeõ Peteĩha Divisiõ B 2024-pe ary 2024-pe.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Paraguái Klukuéra
Ñemohenda:Kapi'atã
Gáucho

miniaturadeimagen|Peteĩ gáucho
**Gáucho** (karaiñe’ẽme, *gaucho*) ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeiporúva Ñembyamérikape oñembohéra hag̃ua umi avápe oikóva kavaju ári okára gotyo, oñangarekóvo vakáre, ho’u jepi so’o mbichy ha oipuruve vaka pire. Kóva ojepuruite umi tetãnguéra Arahentína, Uruguái, Paraguái, Pindoráma (Rio Grande do Sul), Mborívia ñemby gotyópe (Taríha ha upe Cháko tetãvore Chukisaka pegua) ha Chíle yvy ñemby gotyópe (Tavapehẽ Los Lágos pegua, Tavapehẽ Aisén pegua ha Tavapehẽ Magallanes).

Sapy’ánte avei ojeporu oñembohérante umi ko’ã yvýpe heñóiva, oikoháicha Pindorámame, upépe oje’e Poytugañe’ẽme "gaúcho" ha ojeporu ombohéra hag̃ua umi tetãvore Rio Grande do Sul-pe heñóiva, ojehecha’ỹre kampáñame oikópa térã nahániri.

Kuña gáuchape ikatu ojehero «chína» (kechuañe'ẽgui: mitãkuña, térã kuña), «paisána», «guáina», «gaúcha» ha «prenda».

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembiapo
Robot

***<span lang="gn" dir="ltr">Robot</span>*** ha'e peteĩ mákina térã mba'e kombutadórape guarã oku'e ha omba'epokuáava ijehegui térã tembiapoukapy osegívo. *Robot* ningo mba'e yvypóra ojapo omomba'apo hag̃ua ha opaichagua oĩ, jepivénte umi omba'apóva yvypóra rangue ojapóvo pya'eve mba'e hasy ha pohýiva, umívako ojehechavéva mba'eapopyhápe.

*Robot* ojejapo ojeiporu hag̃ua ojehupytysévo peteĩ mba'e. Techapyrã, oĩ umi ñepohanõ rupive omba'apóva, pohãnohárape oipytyvõvo yvypóra rete ñekytĩme; avei umi oikundahakuaáva yguasu ruguápe térã arapýpe; ambue katu oipytyvõ yvypórape ñeñangareko ha manógui jeipe'a, tuichaitépe oĩ jave mba'e vai sapy'ápe oikoreíva, *robot* oikekuaa tata ohapyhápe térã óga oñehundipávape oipe'a hag̃ua upépegui umi ohasa'asýva; ha oĩ umi ñanembovy'ánte hag̃ua oiko térã ñanepytyvõ hag̃ua ñande rógape. Uvei ndaha'éi akóinte ojogua yvypórape, oĩramo jepe umi ojejapóva oiko hag̃ua peteĩ kuimba'e térã kuñáicha ojehechávo ichupe, py'ỹite hete ojejapo oñeikotevẽháicha.

*Robot* avei umi tembiaporape, ypykatu térã mba'e kombutadórape ojeiporúva, umíva katu ojeherove *[[bot]]* ha omba'apo avei ijehegui térã tembiapouka yvypóra ojapo va'ekue osegívo.

Yma guive tapichakuéra ojapo mákina omba'apokuaáva ijehegui, hákatu sa'ary XX mante ojekuaaraẽ umíva añetehápe oikokuaa ijeheguiete. Ko ñe'ẽ *robot* ou  haihára Karel Čapek rembiapokuégui, aranduka *[[R.U.R. (Robots Universales Rossum)]]*, ojekuaa va'ekue 1920 jave. Hembiapópe ohai *robotnik* ha og̃uenohẽ *robota*-gui, he'iséva "tembiguái reko". Upe guive, jahechakuaa oparupi *robot* ha heseguáva arandukápe, kuatiañe'ẽme, ta'angamýime ha mba'e ambue oñe'ẽva tembikuaaty gua'u rehegua (*ciencia ficción*).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mba'aporekokuaa
Klu Sportivo Iteño

Upe **Klu Sportivo Iteño** ha'e peteĩ vakapipopo aty Paraguái pegua, kóva ojetopa upe táva Ita-pe, Tetãvore Sentral-pe. Ko aty oñemopyenda ára 1 jasypokõime ary 1924-pe, ha oñembosaráita Peteĩha Divisiõ B Távaguasu Rehegua ary 2025 rire, osẽ rire kampeõ upe Irundyha Divisiõme-pe. Iñembosarái upe estadio Salvador Morgan-pe, ijavape haimete 4.500 tapicha.

## Momorãhéi

Ko klu momorãhéi te'eteva ojapo kuri upe pupotyhára ha ñe'ẽpotyhára táva Itagua, karai Cleto Bordón Villalba. Ko purahéi téra ha'e "Invicto Sportivo", avei oĩ peteĩ kóichagua ambueva, ipyahuveva, ojapova'ekue  Darwin Bordón, ha'eva avei Cleto nieto.
## Okapegua
*Sportivo Iteño Info

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái Klukuéra
Ñemohenda:Tetãvore Sentral
Aegolius

***Aegolius*** ha'e peteĩ guyra juehegua upe urukure'akuéra tekovety pegua oĩva upe strigidae jehepehẽme, kóvape oike umi ambue juehegua oñemosarambíva Eurásia ha Amérika tuichakuepe, ko yvyrusupe ou Aláka ha Kanada yvate gotyo guive, Arahentína yvate gotyo peve. Oje'e chupekuéra ha'eha **ñakurutú** térã **urukure'a**. 
## Jeheguakuéra rysýi

Ojekuaa 4 ambue&nbsp;juehegua, he'iháicha upe COI,   Clements Checklist 6.8 ha Zoonomen:  

* *[[Aegolius acadicus]]* (Gmelin, 1788) – Urukure'a akãguasu
* *[[Aegolius funereus]]* (Linnaeus, 1758) – Tengmalm urukure'a.
* *[[Urukure'a kánela|Aegolius harrisii]]* (Cassin, 1849) – Urukure'a kánela.
* *[[Aegolius ridgewayi]]* (Alfaro, 1905) – Urukure'a yvysa'y.
## Ehecha avei

* Urukure'a
* Strigidae
* Surniinae

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Káravo gavilán

Ko **Káravo gavilán** (***Surnia ulula***),  oñembohéra **urukure'a gavilán** ha **ñakurutú gavilán**,  ha'e peteĩ guyra juehegua umi strigiformekuéra jeheguaty Strigidae pegua, oikóveva Eurasia ha Yvateamérikape yvate gotyope.

## Techaukaha

Oveve porã ha ndohokarẽi, omomgu'e umi ipepokuéra mbykymi oñemo'ambueva, kóicha ohechauka umi iñakuãkue. Ho'u ambue guyra imichĩveva chugui oheka jave hembi'urã ohecha peteĩ percha guive, ha katu sapy'ánte ojeporeka mbeguekatu yvate guive, otopavo g̃uarã ojepoi, ho'uve umi topillo, jepémo avei ho'u umi mymba okambúva tuichavéva. Ho'u guyra'ikuéra, ro'y jave, sa'i jave ambue tembi'u oĩ'ývo, sapy'ánte oveve jave.

Ko juehegua ojapo peteĩ ulular pypukuva ha peteĩ sapukái oipurúva oñemomba'e hag̃ua ambuere.

## Jueheguami

Oje’ekuaa mbohapy jueheguami:

* *[[Surnia ulula caparoch]]*
* *[[Surnia ulula ulula]]*
* *[[Surnia ulula tianschanica]]*
## Ta’angakuéra
centro|298x298px
centro|280x280px
centro|200x200px
centro|281x281px
centro|276x276px
centro|263x263px
centro|230x230px
centro|287x287px
centro|250x250px
centro|296x296px

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Encarnación Fútbol Klu

**Encarnación Fútbol Klu**, avei ojekuaa porãve pe téra **Encarnación FC** rupive, térã **Encarnación** añónde, ha'e peteĩ vakapipopo aty, oĩva táva Enkarnasiõme, Tetãvore Itapúape, Paraguái retãme. Heñói kuri pe 28 jasykõi ary 2023, ha ko 2024 guive oñembosarái Paraguái Divisiõ Mbyteguape.

## Estadio
Ko Klu oñembosarái pe Estadio Villa Alegre-pe, táva Enkarnasiõme. Kóva ojejapo ára 4 jasypateĩ ary 2022-pe. Kóva avei oguereko peteĩ tuichakue ikatu hag̃ua oguapy 16.000 ava. Oñembotuchaseveva 30.000 ava oguapy hag̃ua ipype.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Paraguái Klukuéra
Ñemohenda:Tetãvore Itapúa
Sapatu mboveraha

miniaturadeimagen|200x200px| Sapatu mboveraha
**Sapatu mboveraha**, oñembohérava avei **vetũ**, ha’e peteĩ mba’e ojeiporúva oñembovera, oñemoporã ha mbohekove pukuve hag̃ua sapatu, pyryruvusu térã ambue pyrehegua.

Sapatu mboveraha ou heta sa’ýpe, hũ, hũngy, marrõ, pytã ha ambuéva. Oĩ avei vetũ isa’y’ỹva, ojeiporúva ani hag̃ua iñambue pyrehegua sa’y teete.
## Ambue jeporu oguerekóva
Ko'ág̃a ko mba'aporekokuaa okakuaavo hetave mba'éicha ikatu ojepuru ko vetũ:
* Yvyra ha ogapy rembiporu.
* Tape (oguerekóva asfálto).
* Pyendavusu ha ogahoja y'oike'ỹvape
* Takambyrundykuéra

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Ao
Paraguái Peteĩha Divisiõ

Pe **Paraguái Peteĩha Divisiõ**, (), ojekuaáva avei upe téra rupive **Terakuãguasu Divisiõ** ramo (umi ñe'ẽme'ẽ ñemurã rupive oñembohérava **Kópa Peteĩha pegua Tigo-Ueno Bank**), ohechauka pe divisiõ ijyvatevéva Paraguái vakapipopope. Kóva kámpeonatokuéra oisãmbyhy upe Paraguái Vakapipopo Atyguasu (APF) omotenondévo mokõi torneo ary pukukue 2008 guive: pe **Torneo Apertura** ha pe **Torneo Clausura**. Ary 2007 guive, ko liga oguereko pakõi klu oñembosaráiva chupe, jepemo ary 2021 oha'ã pa aty añónde. Upe peteĩha kámpeonato ojejapo ary 1906 jave, ha klu oha'ãva opa kámpeonatokuéra añónde ha’e pe Klu Olimpia, hapykuéri pe Klu Guaraní, ndoñembosaráiva ary 1912-pe añoite.

## Mba’éichapa oñeha'ã
Pe peteĩha ñeha'ã, 1906 guive ko kámpeonato, ome'ẽ peteĩ myakãha añónde. Ary 1996 rire katu oñepyrũ oñeha'ã mokõi torneo, ha'eva umia: Torneo Apertura ha Torneo Clausura,  jepemo ko'ãva nome'ẽi peteĩ myakãha pe osẽve rire ganador ko'ãvape, ha ary 2007 peve umi mokõi oganáva'ekue Apertura ha Clausura-pe oha'ãva'ẽra peteĩ ñembosarái ojekuaa hag̃ua mavapa ha'e pe kámpeõ añeteteva. Peteĩ aty oganávo umi mokõi torneo, ha'e osẽma kámpeõ. Ndaha’éiramo ary 2008 rire umi mokõi torneo oñepyrũvo ome'ẽ peteĩ myakãha, upevare oñeme’ẽ mokõi myakãha ary rupive.

Umi aty oha'ãva kóva oñembohetave térã oñembomichĩve hikuái 4 guive 20 peve. Ary 2007 rire oñembosarái 12 klu, jepemo ary 2021-pe oguejy jey 10-pe, ha 2022 rire ojupi jey 12-pe.

Pe mba'éichapa oñeha'ã ko'ãva mokõi torneo ha'e pe liga neha'ã, opavave opavave ojoreheve, ojeju ha ojehovo, ojeguereko hag̃ua 22 ñeha'ã.

Umi mokõi aty opytava tapykuetepe, upe tabla de promedios-pe, ojehechávo umi 3 ary pahaha, oguejy hikuái mokõiha divisiõme. Ko mohendapyrã ojepuru ary 2001 guive, jepemo ikatu ojeipurúma ymave ra'e. Ary 2000 peve oguejy akue upe klu sa'iveva ojapova kytã upe kytã ñembyatype peteĩ aravore pukukue.

Umi osẽva'ekue kámpeõ ha subkámpeõ Divisiõ Mbyteguape ojupy Peteĩha Divisiõme, omyengoviávo umi oguejyvape.

## Ñembohasa rehegua
Upe ombohasava ko'ãva ñembosaráikuéra ha'e upe operadora Tigo Star. Kóva ombosa umi ñembosaráikuéra umi Tigo Sports, Tigo Sports + ha Tigo Sports 3 rupive.

Ymave kuri umi ñembosaráikuéra ombohasa'akue umi Canal 13 RPC ha Canal 9 SNT opavave retã peg̃uãra, avei umi operadorakuéra Multicanal, Cablevisión, Mi Cable ha Frontera Multicanal de Televisión ombohasa'akue avei opa Paraguái peg̃uãra.

## Klukuéra
### Aravore 2024

### Tenda moõpa ko'ãva oĩme
Umi klukuéra haimete ha'epa Paraguay pegua (8). Mokõi oĩ Tetãvore Sentralpe, Lúke ha Villa Elisa. Ha peteĩ oĩ pe Tetãvore Amambáipe ha peteĩ peTetãvore Alto Paranape. Avei oñemo'ĩ upe estadio Defensores del Chaco, ha'eva Paraguái Vakapipopo Atyguasu mba'e, kóvapy oipuru'eterei umi klukuéra.

* Haipy: Pe tenda ava'atyha ha administrativa Klu Sol de América pegua oĩme pe Várrio Obrerope, jepemo kóva tenda ñembosaráiha oĩme Villa Elisape oñembosarái hape ary 1985 guive.

## Jopóikuéra

### Myakãha aty rupive

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái mangapy
Kuarepotiju Manga 2024

Pe **Manga Kuarepotiju pegua 2024** ha'e pe Manga Kuarepotiju pegua atypavẽ papapy 68, ojapova'ekue pe kuatiahai *France Football*, ohechakuaáva umi vakapipopo ha'ãhára ikatupyryvéva ko yvy ape ári pe aravore 2023-24-pe. Mbohapyha jeyvo ko mbojopói oñeme’ẽ jave, oñeme'ẽta umi ojehecháva'ekue pe aravore jave, ndaha'éivo pe ary arapapaha rupive. Ko arapa'ũ oñepyrũ 1 jasyporundy ary 2023 guive 31 jasypokõi ary 2024 peve. Ko atypavẽ oiko ára 28 jasyporundy ary 2024 jave ha ojekuaaukáta umi tapicha ojeporavóva ára 4 jasypoteĩ ary 2024-pe.   Avei oñeme'êta mokõi jopói pyahu: Kuimba'e ñembosako'ihára ary pegua ha Kuña ñembosako'ihára ary pegua, ojehechakuaávo upe ojapova avei umi mba'yrumýi umi ñembosaráikuérape. UEFA ombosako'íta peteĩha'ite ko Kuarepotiju Manga pegua atypavẽ, ha *France Football* oguerohechata mba'éichapa ojevota ha pe téra ko Kuarepotiju Manga pegua peg̃uãra.
## Kuimba'e Kuarepotiju Manga

## Kuña Kuarepotiju Manga

## Jopói Kopa

## Jopói Gerd Müller
Jopói oñeme’ẽva upe hetaveva gol omoingeva ko aravorepe, Európape.

## Ñembosako'ihára ary pegua

### Kuimba'e Ñembosako'ihára
Jopói pe kuimba'e ñembosako'ihára ikatupyryvéva klu-pe ko arýpe.

### Kuña Ñembosako'ihára
Jopói pe kuña ñembosako'ihára ikatupyryvéva klu-pe ko arýpe.

## Klu ikatupyryvéva arype
### Kuimba'e
Jehechakuaa pe kuimba'e klu peg̃uãra ikatupyryvéva ko arýpe.

### Kuña
Jehechakuaa pe klu peg̃uãra ikatupyryvéva ko arýpe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mangapy
Viajando Voy (Purahéi)

**Viajando Voy** haꞌe peteĩ purahéi oĩva karaiñeꞌẽtemẽ, kóva ojapo pe pupoty aty paraguaigua Tierra Adentro. Kóva oñeꞌẽ Paraguái retãre, itavayguakuérare, pe arandupyre ha heta mbaꞌe porãva ko tetãmegua.

## Purahéi jehai
Viajando voy, yo por mi pueblo. 

Que me dibuja en su paisaje, sentimientos
De una nación que no se achica. Que te recibe con la sopa y con la chipa. 

Viajando voy, yo por mi pueblo
Que me dibuja en su paisaje sentimientos. De una nación que no se achica. Que te recibe con la sopa y con la chipa. 

Patria de héroes y caballeros. Que al saludar siempre se quitan el sombrero. Que al despertar, van rumbo al alba. Con esperanzas porque el sueño no descansa. Orgullosos de decir: "soy de raza guaraní". 

Esta es mi tierra, este es mi canto
Es la alegría de sentir que tengo tanto. Que no me alcanza el mundo entero. Para cambiarte, yo soy parte de este suelo. 

Ohh de Tierra Adentro. Patria de héroes y caballeros. Que al saludar siempre se quitan el sombrero. Que al despertar van rumbo al alba. Con esperanzas porque el sueño no descansa. Orgullosos de decir: "soy de raza guaraní". 

Esta es mi tierra, este es mi canto
Es la alegría de sentir que tengo tanto. Que no me alcanza el mundo entero. Para cambiarte, yo soy parte de este suelo. 

Esta es mi tierra, este es mi canto. Es la alegría de sentir que tengo tanto. Que no me alcanza el mundo entero. Para cambiarte, yo soy parte de este suelo. Viajando voy yo por mi pueblo. Que me dibuja en su paisajes sentimientos. 

## Manduꞌapy
2024

**2024** (**[[Rróma papapykuéra|MMXXIV]]**) ha'e peteĩ ary visiesto oñepyrũva peteĩ arakõipe, gɍegório arapapahápe. Aipóva ha'e mokõipa irundyha ko Sa ary XXI-pe ha Su ary mbohapyhapegua. Ha'e ary irundyha ko pa ary 2020-pegua.
## Oikóva'ekue tupã pegua
*Ekuatóry oiko ogajára pe LIII Atyguasu Tetãnguéra Eukarístía pegua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ary 2000 - 2099
Urukure'a aútillo

***Otus*** ha'e peteĩ urukure'a juehegua, pe juehepehẽ Strigidae pegua, oje'e chupekuéra karaiñe'ẽme **aútillo** térã **tekolote**.

## Kóva purahéi

Ñemohenda:Urukure'a
Urukure'a aútillo tova morotĩva

**Ptilopsis** ha'e peteĩ urukure'a juehegua, upe juehepehẽ Strigidae pegua. Ojekuaa umi mokõi juehegua añónde oĩva, mokõivéva heñóiva Áfrika yvyrusupe:

* Ptilopsis leucotis (Temminck, 1820)
* *[[Ptilopsis granti]]* (Kollibay, 1910)

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Kavure

Umi **Kavure** (**Glaucidium**) ha'e peteĩ guyra jueheguaty umi urukure'akuéra pegua, upe Strigidae juehepehẽ pegua, surniinae juehepehẽguype, ko jueheguaty oguereko 30 urukure'a juehegua isarambíva umi yvyrusukuéra Amérika, Eurásia ha Áfrika tuichakuepe. Ko'ãva ha'e hetave urukure'a michĩva, pyharegua ha okaruva umi tymbachu'ikuéra tuichávagui ha ambue mymba michĩva reheve.

## Téra rehegua

Héra tee ha'e **Kavure** avañe'ẽme, ha epañañe'ẽme katu oje'e chupekuéra "Caburé", oñembokaraiñe'ẽvo upe ñe'ẽ avañe'ẽ pegua "Kavure". Umi tetãnguéra Ñemby Amérikapeguape oje'e chupekuéra upe téra rupive. Upe Aty Ornitología Epáñagua (SEO) ombohéra ko'ãvape epañañe’ẽme "mochuelo" ha avei umi tetãnguéra Mbyte Amérika peguape ha Méhikope ojepuru upe téra "Tecolote".

Oĩ peteĩ chipa hérava kavure, Paraguái retãmegua, avei oje'eva chupe epañañe'ẽme "Caburé".
## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Aútillo Palaú pegua

Upe **Aútillo Paláu pegua** ( ***Pyrroglaux podarginusi*** ) ha'e peteĩ urukure'a juehegua upe Strigidae juehepehẽ pegua. Ha'e Palau pegua añónde, ha ha'e peteĩha juehegua oĩva upe meña ***Pyrroglaux***-pe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Aútillo tova morotĩ yvategua

Pe **Aútillo tova morotĩ** térã avei **Urukure'a aútillo tova morotĩ yvategua** (***Ptilopsis leucotis***) ha'e peteĩ urukure'a michĩva ikatúva ojekuaa pe hova morotĩ rupive, ijapysa ryru morotĩ ha hesa tuichava, sa'y pytãjuva.

Ndorekói subespecie ojekuaáva.

## Ehecha avei

* Urukure'a
* Ptilopsis
* Ptilopsis granti

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Aútillo tova morotĩ ñembygua

Pe **Urukure'a aútillo tova morotĩ ñembygua** térã **Aútillo tova morotĩ ñembygua** (***Ptilopsis granti***) ha'e peteĩ urukure'a juehegua, pe juehepehẽ strigidae pegua, Áfrika ñemby gotyope. Ymave oje'e kóva ha'eha peteĩ subespecie (*[[Ptilopsis leucotis]]*), jepemo ko'ãgá katu oje'e ko'ava ha'eha mokõi jehegua iñambúeva ojohegui.

## Ehecha avei

* Urukure'a
* Strigidae
* Striginae
* Ptilopsis
* Ptilopsis

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Ligakuéra távapehenguéra pegua Paraguái pegua

Umi **Ligakuéra Paraguái ryepypegua** ha'e umi opavave ligakuéra Paraguái retã ryepype (opa tetãvorekuérape, ndaha’éiramo Sentral ha Paraguay). Koãva opavave ojeafilia upe UFI-pe.

## Ligakuéra Tetãvore rupive
### [[Tetãvore Konsepsiõ|Konsepsiõ]]
Atyguasu Vakapipopo pegua Peteĩha Tetãvore Konsepsiõ pegua (Concepción) 8 liga
* Liga Veléngua Vakapipopo pegua (Velén)
* Liga Konsepsiõgua Vakapipopo pegua (Konsepsiõ)
* Liga Jepetysopegua Vallemí (Vallemí (Sã Láraso), Sargento José Félix López ha Sã Kalo Apa pegua)
* Liga Vakapipopo pegua Orketagua (Orkéta ha Arrojito) 
* Liga Loretogua Vakapipopo pegua (Loreto)
* Liga Yvyjau pegua Vakapipopo pegua (Yvy Jaú ha Asótei)
* Liga Itakua pegua Vakapipopo pegua (Puerto Itakua - Sã Alfredo ha Sã Kalo Apa pegua)
* Liga Deportiva Barreteña de Fútbol (Paso Varréto)
Ñakurutu Salomõ pegua

Upe **Urukure'a** **iñakãraku'ỹva** térã **Ñakurutu Salomõ pegua** (***Nesasio solomonensis***, avei ***Asio solomonensis***) ha'e peteĩ urukure'a juehegua oĩva upe Strigidae juehepehẽme. Oĩ he'iva kóva ha'e peteĩ meña upe juehegua *[[Asio|Asiope]].*

Kóva oikove umi Ypa'ũnguéra Salomõme añónde. Kóva tekoha ha'e umi ka'aguy yvyty, oĩva jepi umi 2000 m s. n. y ári.

## Ehecha avei
* Urukure'a
* Strigidae

Ñemohenda:Urukure'a
Ayman Sellouf

**Ayman Sellouf** (25 jasypoapy 2001-Nijmegen, Tetãnguéra Yvýi) ha'e peteĩ vakapipopo ha'ãhára Tetãnguéra Yvýigua. Kóva oñembosarái upe Vancouver FC-pe Kanada Premier Leaguepe, oipurukavo chupe upe Pacific FC. oha’ã tenondepe.
## Rehegua
### Klukuéra
*Oñembopyahu árape 10 jasypo ary 2024*

## Ehecha avei

* Pacific Football Klu
* Vancouver Football Klu

Ñemohenda:Vakapipopo oha'ãva
Ñakurutu guasu

Pe **Ñakurutu guasu** (***Bubo Virginianus***) , avei oje'ekuaava , ha'e peteĩ urukure'a juehegua oikoveva Amérikape, kóva ha'e upe juehepehẽ Strigidae pegua.

## Ehecha avei

* Urukure'a
* Ñakurutu

## Mandu'apy

Ñemohenda:Urukure'a
Ñakurutu

**Bubo**, ojekuaáveva upe téra **Ñakurutú** rupive, ha'e opavave umi Urukure'a juehegua tuichaveva oĩva. Ha'e peteĩ meña oguerekóva mokõipa juehegua, ko'ãva ha'e upe juehepehẽ Strigidae pegua.

## Térakuéra
Kóva oguereko heta ambue téra, avañe'ẽme oje'e chupekuéra "**Ñakurutu**" ha'eva upe téra omo'iva'ekue chupekuéra umi Guarani ymaguare.

Karaiñe'ẽme katu oje'e chupekuéra "**Búho Americano**" (**Ñakurutu Amérikagua**) térã "**Búho Cornudo**" (**Ñakurutu Hatĩguasuva**), kóvape oje'eva avañe'ẽme "**Ñakurutu guasu**". Európape oje'e chupekuéra umi téra "**Búhos Reales**" (**Ñakurutu Mburuviha**).

## Jeheguakuéra
Ojekuaáva umi jehegua:

* *[[Ñakurutú áfrikagua|Bubo africanus]]*: Ñakurutu áfrikagua
* ''Bubo virginianus'': Ñakurutu guasu
***[[Ñakurutu guasu tuicháva|Bubo virginianus nacurutu]]*: Ñakurutu guasu tuicháva

## Mandu'apy
### Ñe'ẽporãhaipyre
* **Feduccia**, J. Alan. 1970. Some birds of prey from the Upper Pliocene of Kansas. *[[Auk (journal)|Auk]]* **87**(4): 795-797. PDF fulltext

* **Howard**, Hildegarde. 1947. A preliminary survey of trends in avian evolution from Pleistocene to recent time. *[[Condor (revista)|Condor]]* **49**(1): 10-13. PDF fulltext

* **Lambrecht**, Kálmán. 1933. *Handbuch der Palaeornithologie*. Gebrüder Bornträger, Berlín.

* **Mlíkovský**, Jirí. 2002. *Cenozoic Birds of the World, Part 1: Europe*. Ninox Press, Prague. ISBN 80-901105-3-8 PDF fulltext

* **Olsen**, Jery; Wink, Michael; Sauer-Gürth, Heidi & Trost, Susan. 2002. A new *Ninox* owl from Sumba, Indonesia. *[[Emu (journal)|Emu]]* **102**(3): 223-231.  PDF fulltext

* **Olson**, Storrs L. 1985. The fossil record of birds. *In:* Farner, D.S.; King, J.R. & Parkes, Kenneth C. (eds.): *Avian Biology* **8**: 79-238. Academic Press, New York.

* **Steadman**, David W.; Arroyo-Cabrales, Joaquin; Johnson, Eileen & Guzman, A. Fabiola. 1994. New Information on the Late Pleistocene Birds from San Josecito Cave, Nuevo Leon, México. *[[Condor (revista)|Condor]]* **96**(3): 577-589. PDF fulltext.

Ñemohenda:Urukure'a
Tavapy Hãirview (Yvate Karolina)

Pe **Hãirview Tavapy** () ha'e peteĩ tavapy oĩva upeKondado Vunkombe peguape, tetãvore Yvate Karolinape. Ary 2010-pe oguereko kuri 11.111 tavaygua ypype.

## Yvyapekuaaty

Ko tavapy Hãirview opyta upe tendape .

Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Rafaele Di Gennaro

**Raffaele Di Gennaro** (3 jasypa ary 1993, Saronno, Itália) ha'e peteĩ vakapipopo ha'ãhára Itáliagua oñembosaráiva mangajokoha ramo, upe Serie A-pe, oñembosarái Inter Milã peguape.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Vakapipopo oha'ãva
Timur Dosmagambetov

**Timur Talgatuly Dosmagambetov** (''Kazahoñe'ẽme'': *Timur Talğatūly Dosmağambetov*), (1 jasypo ary 1989, Kokshetau, TAS Kasahitã pegua, Joaty Soviétiko), ha'e peteĩ vakapipopo ha'ãhára Kasahitãgua, oñembosarái ñu mbytepe, Klu Astanape ha avei oñembosarái Poravo Kasahitã peguape.
## Myakãhakuéra

## Ehecha avei

* Poravo Kasahitã pegua Vakapipopo pegua

Ñemohenda:Vakapipopo oha'ãva
Takuari Ñorairõ

**Takuari Ñorairõ** (**Tacuary**) térã **Tupã ra'ý Ñorairõ** (9 jasyapy ary 1811) ha'e kuri upe ñorairõ mokõiha ha ipahaitéva oikova'ekue upe myasãi Vuenosáire ñembyaty peguape, Manuel Belgrano poguýpe, oñorairõva'ekue pe Tetãvore Paraguái guarini'aty rovaipe, oĩva'ekue Manuel Atanasio Cabañas poguýpe. Kóva ojehu pe táva Tupã raý rykere yvate gotyo ha ysyry Takuarí asu'ýkere, ko'ape ary 1843 oñemoheñói upe táva Karmen Parana pegua, Paraguái ñemby gotyope. Operde hague Belgrano guarini'aty, Belgrano oñemosẽ Paraguái yvýgui, ombopavo kóicha upe myasãi.

## Kóva mboyve
Pe Vuenosáire ñembyaty, oñemoheñóiva'ekue árape 25 jasypo ary 1810 jave, oipota kuri upe jehechaukaha upe "orden colonial en orden del bloque comercial porteño" reheve. Ko ha'ãmbyre oñemomba’esevo upe "poder" reheve, oguerahá oiko hag̃ua peteĩ "Sector de burguesía porteña", kóva ndomboja'osemoãri umi ambue tetãnguéra ndive kóva, ojuhu jepytaso hovaipe Paraguáipe, Yvate Perũme, Kordóva ha Montevideope, ko'ãva ndogueroviái hikuái kóva añeteteha. Árape 27 jasypakõi ary 1810 jave, upe Tetãvore Paraguái pegua ojehechauka ha'e oguereviahá upe Moñe'ẽ Epáñamegua ha Índiakuéra pegua, ohechaukáva Fernando VII-pe, ojeguereko hag̃ua peteĩ "tekoayhu" upe Vuenosáire ñembyaty ndive "ohechaukávo kóva ndorekóihá japouka mbarete ári".

Ñemohenda:Ñorairõ
Vapor Takuari

centro|miniaturadeimagen|270x270px|Ta'ãnga oñenohẽva'ekue chupe.
Pe **Vapor Tacuarí** (***Tacuary***) ha'e peteĩ ygarata ñorairõmegua Paraguái guaraní'aty ýpegua, oñorairõva'ekue Paraguái Ñorairõme, omba'apóva'ekue peteĩ ygarata ñorairõmegua iporãveva retãmegua ramo.
## Ñe'ẽporãhaipyre
* Teodoro Caillet-Bois, Arahentína Ñorairõ ýpe *Tembiasakue,* 1944, temimo'ã López, Vuenosáire
* Arguindeguy, Pablo E. CL, y Rodríguez, Horacio CL; "Ygarata Ñorairõmeguakuéra Arahentína guaraní'aty ýpegua 1852-1899 ijapoukakuéra ha apo", Vuenosáire, institución Nacional Browniano, 1999.
* Juan Beverina, *Paraguái Ñorairõ*, Establecimiento Gráfico Ferrari Hnos., 1921.
* Thomas Whigham, *The Paraguayan War*, University of Nebraska Press, 2002, ISBN 0-8032-4786-9, 9780803247864
## Okapegua
* Vapor Tacuarí.
* Historia y Arqueología Marítima
* Maniobras y términos navales
* Sitio oficial de la Armada de la República Argentina (ARA)

Ñemohenda:Ygarata
Takuari (myesakãrã)

**Takuari**, **Tacuary** térã **Tacuarí** ikatu ha'e:

## Ñorairõ

* ''Takuari Ñorairõ'': Ñorairõ oñeha'ãva'ekue Paraguái ñemby gotyo ary 1811-pe. Okovái Tetãvore Paraguái ha Tetãvorekuera Joaju Ysyry Plata pegua ndive.
* *[[Vapor Takuari]]*: Ygarata ñorairõmegua oikóva'ekue Paraguái Ñorairõme.

## Ysyry

* Ysyry Takuari: Ysyry oĩva Uruguái retãme.

## Jetepyso

* *[[Tacuary Football Klu]]*: Klu vakapipopo pegua Paraguái pegua.
Liga Enkarnasiõmegua Vakapipopo pegua

Upe **Liga Enkarnasiõmegua Vakapipopo pegua** ha'e peteĩ umi parundy liga oĩva Tetãvore Itapúape, kóva oĩme upe Atyguasu Vakapipopo pegua Pakõiha Tetãvore Itapúa pegua, avei ojeafilia upe UFI-pe.

Kóva poravo vakapipopo pegua osẽma kuri upe kámpeonato tetãygua Interligas peguape (2022/23), ko myakãha reheve, ko ligape oñeme’ẽ chupe upe katupyry oha'ã hag̃ua upe División Mbytegua (Mokõiha Divisiõ) ary 2024 pegua.kóva ojehu hag̃ua oñemoheñói upe Encarnación FC.

## Mba’éichapa oñeha'ã
Kóvape oñembosarái 11 atykuéra. Upe osẽva kámpeõ jepive ojupi upe Peteĩha Divisiõ B Tetãyguape (Mbohapyha Divisiõ), ojapova upe UFI, ape kóva oha'ã umi kámpeõnguéra umi ambue liga tetãvoreygua oĩva Paraguái retãme (ndaha’éiramo Paraguay ha tenda hi’aguĩva).

Umi klukuéra 22 de Septiembre oguãhe upe Mokõiha Divisiõme ha katu umi klukuéra Universal ha Pettirossi ohupyty pe Paraguái Peteĩha Divisiõ.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái mangapy
Ñemohenda:Tetãvore Itapúa
Klu Nacional (Paraguái)

Upe **Klu Nacional** ha'e peteĩ temimoĩmby jetepyso pegua, oĩva Varrio Ovrérope, táva Paraguaýpe, kóva oñembosarái Paraguái Peteĩha Divisiõme.

Heñói ára 5 jasypateĩ ary 1904-pe, ojapo chupe umi temimbo'ekuéra pe Mitãrusumbo'ehao Tetãygua Tavaguasu pegua (epañañe’ẽme: Colegio Nacional de la Capital), kóvagui oñenohẽ upe téra "Nacional" upe sa'y kóva kamisa peg̃uãra ha upe ape'atã avei., kóva jetepyso ojehayhuveva ha'e upe vakapipopo katupyryteeva. Jepemo avei kóvape oñeha'ã ambue jetepyso.

Oha'ã Klu Cerro Porteño ndive ha'eva upe "*Klásiko Varrio Ovrero pegua*" "(*Clásico de Barrio Obrero*)".

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái Klukuéra
Sporting Klu Poytuga pegua

Upe **Sporting Klu Poytuga pegua** (Poytugañe'ẽme: ***Sporting Clube de Portugal***), avei ojekuaáva chupe umi téra **Sporting** "(**de**)" **Lisboa** "(**pegua**)" ha **Sporting C.P** ramo. Ha'e peteĩ klu tenda jetepyso pegua, Poytuga pegua, oñemoheñói ára 1 jasypakõi ary 1906 jave. Kóva aty vakapipopo pegua oñembosarái Poytuga Peteĩha Divisiõme.

Ha'e upe mbohapyha klu Poytugagua hetaveva oguerekóva myakãha tembiasakuepe, oguerekóvo 54 kópa, Poytuga retãme oguereko 19 Liga, 17 Kópa, 9 Superkópa ha 4 Kópa Liga pegua, ha avei ñeha'ãnguéra tetãyguame oguerekó peteĩ Európa Rekópa (1963/64).

## Mandu'apy

Ñemohenda:Mangapy
Manchester United Football Klu

Upe **Manchester United Football Klu**, ojekuaáveva **Manchester United** (**F. C**), **Man United**, **Man U** térã **United** ramo, ha'e peteĩ klu vakapipopo pegua Ingyatérragua, oñembosaráiva Premier League-pe. Oha'ã iñembosaráikuéra upe estadio Old Trafford ary 1910 guive.
## Okapegua
* Web teeteva Manchester United pegua
## Mandu'apy
Ñemohenda:Mangapy
Klu Libertad

Upe **Klu Libertad** ha'e peteĩ temimoĩmby jetepyso ha ava'aty pegua Paraguáigua, kóva oĩme upe Varrio Mersedespe, táva Paraguaýpe. Heñói ára 30 jasypakõi ary 1905-pe. Ko'ãgá oñembosarái Paraguái Peteĩha Divisiõme ary 2001 guive.

Oguereko 29 myakãha, umíva ha'e 25 myakãha peteĩha divisiõmegua, mokõi myakãha Kópa Paraguái pegua, ha peteĩ myakãha Superkópa Paraguái pegua, avei oguereko peteĩ myakãha Paraguái Mokõiha Divisiõmegua.

Oje'e chupe upe téro "Gumarelo" rupive. Upe jasy jasykõi ary 2010-pe ojeporavo chupe upe aty iporãveva opa yvype upe jasype. Upe aravo 1 jasypoapy ary 2011 pegua guive 1 jasypokõi ary 2013 pegua peve, pe IFFHS omoĩ chupe upe tenda pa-pe umi pa aty iporãveva opa yvype.

Oha'ã upe "''Ha'ã guasu Morotĩ ha Hũ''" Klu Olimpia ndive, avei oguereko peteĩ ñembohovaí tuichava umi atykuéra Cerro Porteño ha Guaraní ndive.

## Okapegua
* Klu Libertad pegua
## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái Klukuéra
Klu Sportivo Ameliano

Upe **Klu Sportivo Ameliano** ha'e peteĩ temimoĩmby jetepyso pegua Paraguáigua, kóva ojetopa upe Varrio Virgen Huerto pegua, táva Paraguay. Oñeheñói ary 1936-pe ha pe ary 2022 guive oñepyrũ oñembosarái upe Paraguái Peteĩha Divisiõme. Oñembosarái pe Estadio José Tomás Silva-pe.

Kóva oguereko poteĩ myakãha, umíva ha'e: mokõi myakãha Irundyha Divisiõmegua ha mokõi Mbohapyha Divisiõmegua, jepemo umi mba'eguasuveva oguerekóva ha'e pe Kópa Paraguái ha upe Superkópa Paraguái.

Oha'ã Tacuary ndive upe "''Klásiko pe Varrio Jara pegua''", kóva ojehu upe Sportivo Ameliano ñu ñembosaráihá oĩ hague yma upe Varrio Jarape ryepype, jepemo ary 1983-pe ojejapo upe Varrio Virgén Huérto pegua, ha upéva opyta uperire kóvape, jepemo ojejapokuaama hague ko klásiko rehe oje'e jepive chupe ko'ãgá meve upe téra rupive.

## Okapegua

* Web teetéva Sportivo Ameliano pegua

## Mandu'apy


Ñemohenda:Paraguái Klukuéra
Sángui

Peteĩ **sángui** (ingyaterrañe’ẽgui, *Sandwich*) ha’e peteĩ tembi’u ojejapóva peteĩ mbujape oñembosa’ipyréva mokõime ha oñemoĩva mbytépe so’o, kesu, sevói, tomáte ha ambue mba’e.
## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Tembi'u
Virgén Huérto pegua (Paraguay)

**Virgén Huérto pegua** (), ha'e peteĩ varrio upe táva Paraguay pegua, Paraguái Tavairekuã távusu. Oguereko ary 2002 peg̃uãra 4.809 ava ypýpe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguay
Klu Sportivo Luqueño

Pe **Klu Sportivo Luqueño**, ojekuaáveva umi téra rupive **Sportivo Luqueño** térã **Luqueño** añónde, ha'e peteĩ klu vakapipopo pegua Paraguái pegua. Ko'ãgá hína oñembosarái Paraguái Peteĩha Divisiõme, oñeheñóikuri 1 jasypo ary 1921-pe, ojejoajuvo umi klukuéra táva Lúke pegua: Marte Atlético, El Vencedor ha General Aquino, ija'e'ỹ guasuva ko'ãva oñondive, kóicha ojejapo hag̃ua peteĩ ogaygua guasu Lúkegua.

Oguereko mokõi myakãha teetéva peteĩha divisiõmegua ha irundy subkámpeonato. Avei oguereko irundy jey myakãha mokõiha divisiõmegua ha peteĩ subkámpeonato, avei oguereko peteĩ myakãha upe Torneo Tavaikuairetã pegua ha mokõi subkámpeonato upéva pegua. Okape katu oguereko peteĩ subkámpeonato upe torneo angirũmegua Kópa Arahaku Uruguái peguape ary 2015 peguare.

## Okapegua

* Web teetéva Sportivo Luqueño pegua.
## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái Klukuéra
Ñemohenda:Lúke
Klu Sportivo 2 de Mayo

Upe **Klu Sportivo 2 de Mayo**, ojekuaáveva **Sportivo 2 de Mayo** térã **2 de Mayo** añónde, ha'e peteĩ klu vakapipopo pegua Paraguái pegua. Kóva ojetopa upe táva Pedro Huã Kavallerope, tetãvore Amambái tavusupe. 2024 guive oñembosarái Paraguái Peteĩha Divisiõme, 14 ary rire ojupi jeyvo kóvape.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái Klukuéra
Ñemohenda:Tetãvore Amambái
Varrio Ovréro

Pe **Varrio Ovréro** ha'e peteĩ varrio Paraguay pegua ojekuaa guasuva. Upe censo 2002 pegua he'i oguerekóha 19.823 tapicha oikóveva ypýpe,  ha'evo kóicha upe mbohapyha varrio hetaveva ava oguereko táva Paraguaýpe.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguay
Klu Sportivo Trinidense

Upe **Klu Sportivo Trinidense**, ojekuaáveva **Sportivo Trinidense** añónde, ha'e peteĩ klu vakapipopo pegua Paraguái pegua. Oñembosarái Paraguái Peteĩha Divisiõme. Kóva ojejuhu upe Varrio Virgén Paraguay peguape, Paraguaýpe. Iñembosaráikuéra oha'ã pe Estadio Martín Torres-pe. Oha'ã upe "*Klásico Trinidad pegua*" upe Klu Rubio Ñu ndive, oĩva 1 km mombyry chugui.
## Jopóikuéra
### Torneokuéra Tetãygua

## Okapegua
* Instagram
## Mandu'apy

Ñemohenda:Paraguái Klukuéra
Klu General Caballero (Huã Leõ Mallorkín)

Upe **Klu General Caballero**, avei ojekuaáva chupe **General Caballero J.L.M**, oñemoambúe hag̃ua chupe umi ambue klukuéragui oguerekóva ko téra avei; ha'e peteĩ klu vakapipopo pegua Paraguái pegua, táva Dr. Huã Leõ Mallorkín pegua (ymave Ka'arendy akue), tetãvore Alto Paranape. Oñeheñói kuri pe 21 jasypoteĩ ary 1962 jave, ha'evo peteĩ umi omopyendáva'ekue upe Liga Ka'arendy Vakapipopo pegua. Ary 2022 guive oñembosarái Paraguái Peteĩha Divisiõme.

Ñemohenda:Paraguái Klukuéra
Ñemohenda:Tetãvore Alto Parana