open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kambyre'ẽ

[thumb|301x301px|Kambyre'ẽ, ijykére oĩ [Mbujapytehe'ẽ|mbujapytehe'ẽnguéra]]
**Kambyre'ẽ** ha'e peteĩ re'ẽ ymaguare Ñembyamerikagua mahe'ẽicha ojejapóva kamby, eiratã, vikarvonáto sódiore ha tyru'íre

## Terakuéra opaichagua tetãnguérame
Héra:
* **Dulce de leche**: Arhentína, Volívia, Mbyteamérika, Epáña, Paraguái, Puertorríko, Tetã Dominíkare, Uruguái ha Kolómbiape
* **Arequipe**: Kolómbia, Venesuéla ha Guatemálape
* **Bollo de leche** térã **dulce de leche**: Nikaráguape ("cajeta de leche" ha'e peteĩ re'ẽ ojoguaitéva kambyre'ẽre pero ihatã).
* **Cajeta**: Méhikope, ojejapo kavara kambýre, **cajeta quemada** ojejapo kavara kambýre oñembojýva. **Dulce de leche**: ojejapóva vaka kambýre.
* **Fanguito**: Kúvape.
* **Manjar**: Chile ha Ekuatór-pe.
* **Manjar blanco o manjarblanco**: Volívia, Kolómbia, Ekuator, Panama ha Perũme.
* ***Confiture de lait*** Hyãsiape.
* ***Doce de leite***: Pindorama ha Poytugápe
* ***Milk caramel***: Tetã Peteĩ Rekópe
Ñemohenda:Tembi'u arigua
Tyru'i (tembi'uherã)

thumb|Tyru'i peteĩ limétare.**Tyru'i** ha'e peteĩ tembi'uherã oñeguenohẽva tyru'íre tyru'ipotykuérape (peteĩ jueheguaty orkidiakuérape, ha iryváre oñeguenohẽ ko tembi'uherã, ojejosomipyre).

## Mba'éicha ojejapo
Ojejosova'erã tyru'ikuéra tyru'ipotykuérape (*vainilla planifolia*), oñemoĩ peteĩ limétare orekova alykoõ mbarete, vódkaicha, ha ojeheja'arã mbohapy jasy. Upéi ojeguerekóta peteĩ rykue sa'yju, hyakuãva tyru'ipotýicha.

## Jeporukuéra
Ojeporu tembi'úre, tenonderã mahe'ẽ ha re'ẽnguérape, avei oiko omoporã hag̃ua oimeraẽ rykuekuérape.

## Ambue tembiapokue tyru'ícha
Ani reimo'a vanilína ha'e tyru'i porque ojogua héra karaiñe'ẽme "***vainilla***"

.
Ñemohenda:Tembi'u
Y (tai)

Tai **Y** ha'e tai mokõipa poha, pundie térã pu'ae jurugua, karaiñe'ẽ achegety tai mokõipa poteĩha. Avañe'ẽ achegetyme tai mbohapypa peteĩha, pu'ae jurugua, ambue ñe'ẽme ipu hechauka Jeicha, pu'ae jurugua I juehegua ha Lleicha, avañe'ẽicha.




Ñemohenda:Latinañe'ẽ achegety
Mbojuapy:Tavapy Paraguay

link=https://gn.wikipedia.org/wiki/Ta'%C3%A3nga:Asunci%C3%B3n_-_Barrios.png|centre|frame|Tavapy Paraguaýpe

Ñemohenda:Mbojuapykuéra:Paraguay
Yjoko Itaipu

950px|Itaipu
thumb|230px|Yjoko Itaipu
thumb|left|220px|Itaipú
**Yjoko Itaipu** (karaiñe'ẽ: *<span lang="es">Represa de Itaipu</span>*, poytugañe'ẽ&#x3A; *Barragem de Itaipu)* ha'e peteĩ yjoko yhendyrýva Ysyry Paranáme, oĩva Paraguái ha Pindorama rembére. Ko téra "*Itaipu*" ou peteĩ ypa'ũre oĩva jogapo renda gotyo. Ha'e peteĩ ñe'ẽme'ẽ mokõitetãgua Paraguái ha Pindoramáre. Oĩ 15 sutemira'ãha yvate gotyo Hasaha Tekoayhúgui. Ko jejaposéva oho Fos do Yguasu guive Táva Kuarahyresẽme peve. Ijakue ñemoñaréme ha'e 14 GW, ha oreko 20 peteĩmba'enguéra, maymáva oreko 118 temira'ãha ha ojapo 700 MW. 2013-pe ojapo peteĩ pu'akaiteve, 98.6 TWh. 75% oho Paraguáipe ha 17% oho Pindoramáre. 
## References

Ñemohenda:Paraguái
Ñemohenda:Parana (tetãvore)
Basílio da Gama

**José Basílio da Gama** (São José do Rio das Mortes, ára 8 jasyrundy ary 1741 jave — Lisimbã, ára 31 jasypokõi ary 1795 jave) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Poytuga ha Pindorama pegua ohaíva hembiapokue héra **Termindo Sipílio** rupive. Herakuã porã iñe'ẽpoty guasu *[[O Uraguai]]*, ary 1769 pegua, ha oñemoĩ chupe Apyka Irundyha Jára pe Pindorama Ñe'ẽ Amandajépe.

## Hekove
Heñói táva'i São José do Rio das Mortes, oñembohérava rire São José d'El Rei, ha ko ára oñembohérava Tiradentes, Minas Gerais tetãvoréme. Itúva ha'e akue Manuel da Costa Vila-Boas, mburuvicha guasu "*capitão-mor*" pe Novo Descobrimento pegua, ha isy ha'e akue pe mburuvicha milíko Leonel da Gama Belles hemiarirõ.

Ary 1757-pe, itúva omano rire, oñepyrũ oho pe Hesuíta Mbo'ehaópe táva Rio de Janeiro-pe. Ary 1759 jave, Karai Guasu Gomes Freire de Andrade, 1ha Kónde Bobadela pegua, ombotyuka mbo'ehao, mitãrusu Basílio oho Roma-pe omombarete hag̃ua ijerovia.

Ary 1760 ha 1766 mbytépe oheja chupe oike pe Rróma Ñe'ẽ Amandaje Guasúpe (*Accademia dell'Arcadia*), ñe'ẽpapára Michel Giuseppe Morei rupive, oñembohéra "Termendo Sipilho".

Amo ary 1768 jave opytami jey Pindorama retãma, Rio de Janeiro távape, hákatu oho jey Európape, Coimbra rendápe. Upe oñemoĩse chupe ka'irãme  Lisimbã távape, oĩ porãvagui chupe pe Hesuíta rembiapo. Oñemosãsorã chupe, Basílio da Gama oñe'ẽme'ẽ ohóta oikove hag̃ua Angola-pe. Ha upe rire, ndohomo'ãi hag̃ua, oñemoirũ Karai Guasu Sebastião José de Carvalho e Melo rehe, Marike Pombal pegua.

Basílio ohai upévare peteĩ ñe'ẽpoty porã ñemendarã rehegua, Marike Sebastião rajýpe guarã, omomba'eguasu chupe. Upe ary avei osẽ kuatiápe ñe'ẽpoty guasupe *[[O Uraguai]]*, karai Francisco Xavier de Mendonça Furtado herakuãre, Pombal ipehẽngue, ikatu ojehecha omomba'eguasu umi karai Poytuga pegua. Ha hi'ári omomba'eguasu avei umi ava guarani, ha umi pa'i hesuíta oñemomichĩ, ombohováigui hikuái pe Pombal hekorã, ha ohechauka chupe ombotavyséva avakuéra.

Upévare oñemoirũve Karai Marike Pombal rehe, ha oñemoĩ chupe ipytyvõhára ramo guáicha. Iñangarekohára osẽ táva rekuáigui, Basílio oho jey va'erã Pindorama ha sapy'apy'a oho jey va'erã Poytugápe avei.

Oime jave Lisimbãme omano sapy'a, ára 31 jasypokõi ary 1795-pe, oñeñotỹ chupe pe ''Igreja da Boa Hora'' rendápe.

## Hembiapokue

* *Epitalâmio às núpcias da Sra. D. Maria Amália* (1769)
* *[[O Uraguai]]* (1769)
* *A declamação trágica* (1772), poema dedicado às belas artes
* *Os Campos Elíseos* (1776)
* *Relação abreviada da República e Lenitivo da saudade* (1788)
* *Quitúbia* (1791)

## Mandu'apy


## Joaju
*Ikuatia Academia Brasileira de Letras rendápe
*Basílio da Gama
*Basílio da Gama - Hekove poytugañe'ẽme
*Basílio da Gama

Ñemohenda:Haihára Poytugágua
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Poytugágua
Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Pindoramagua
Castro Alves

**Antônio Frederico de Castro Alves** (Curralinho, ára 14 jasyapy ary 1847 — Salvador, ára 6 jasypokõi ary 1871) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Pindorama pegua.

Heñói pe kokue Cabaceiras, amo 50&nbsp;km tava'i *Nossa Senhora da Conceição de "Curralinho"*, ko'ag̃a oñembohéra Castro Alves, tetãvore Bahia.

Iñe'ẽpoty herakuãvéva omombe'u tembiguái reko pohýi ñembohovái, upévare ojekuaa chupe "Tembiguái Ñe'ẽpapára".

Ojekuaa hembiapokue guasu ha herakuã porã, pe Pindorama Ñe'ẽ Amandaje omoĩ pe Apyka 7ha Castro Alves Ñembojárare.

## Hembiapokue
; Ñe'ẽpoty

**[[Espumas Flutuantes]]*, 1870
**[[A Cachoeira de Paulo Afonso (Castro Alves)|A Cachoeira de Paulo Afonso]]*, 1873
**[[Os Escravos]]*, 1883
**[[Hinos do Equador]]*
**[[Tragédia no Mar]]*
**[[O Navio Negreiro]]*, 1869

; Ñoha'ãnga
* *Gonzaga ou a Revolução de Minas*, 1875

## Mandu'apy


## Joaju
*Castro Alves Academia Brasileira de Letras rendápe
*Vida e Obras de Castro Alves
*Elogio de Castro Alves, por Ruy Barbosa, por ocasião do décimo ano de sua morte.

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Pindoramagua
Kỹiña

**Kỹiña** (hyãsiañe'ẽme: *<span lang="fr" dir="ltr">Cayenne</span>*) ha'e peteĩ táva Hyãsia retãme, Amérikape, Gujána Hyãsiapegua itavusu. Ipype oikove amo 55.198 tapicha kuéra

## Téra
Héra ou tupiñe'ẽme *kỹiña* ha he'ise ky'ỹi.

Ñemohenda:Hyãsia táva
Ñemohenda:Gujána Hyãsiapegua
2016

**2016** oĩ ary.

## Oararecha'akue

## Omano'akue
* 10 jasyteĩ - David Bowie.
* 19 jasykõi - Umberto Eco.

## Joaju

----

...2015-2016-2017...
Óga yvate

Peteĩ **óga yvate** ha'e jejogapopy ava ojapo, ikatu ojepuru oikove hag̃ua, oñemu hag̃ua térã oimeraẽ yvypóra rembiapo.

Ára ohasa jave, yvypóra ojapo porãve hógarã, omoporã umi aporeko ha tembiapo, upévare ojehechakuaa óga apo ha'eha peteĩ mba'eporã tee ha oñembohéra chupe jogapokuaa.

Ojepuru yvyra, opaichagua ita, kuarepotijy, heta yvyku'i jehe'a ha mba'e ambue imbaretéva.

## Ehecha avei
* Óga
* Jogapo
* Jogapokuaa

## Joaju
* Umi óga yvatevéva ko yvýgui, karaiñe'ẽme
* Mba'e ojejuhu py'ỹi oimeraẽ óga yvatépe, karaiñe'ẽme
* Óga yvate ñeñangareko ha jehechakuaa, karaiñe'ẽme

Ñemohenda:ÓgaÑemohenda:Jogapokuaa
Ogaapo

**Ogaapo** () ha‍ꞌe oimeraẽ óga ñemopu‍ꞌã. Ipype oike óga apo ha óga yvate ñemopu‍ꞌã, peteĩ ogaapo ha‍ꞌe opa mba‍ꞌe oñemopu‍ꞌãséva ha ava oñeimo‍ꞌã va‍ꞌerã mba‍ꞌéichapa omopu‍ꞌãta. Ko ñe‍ꞌẽ ou umi mokõi ñe‍ꞌẽngue avañe‍ꞌẽgui: "óga" ha "apo".

Ogaapo oñepyrũ peteĩ ñeimo‍ꞌã kuatiáre rupive, yvypóra opy‍ꞌamongeta va‍ꞌerã mba‍ꞌéichapa omopu‍ꞌã hógarã, ha upei omba‍ꞌapo óga pyendápe, tápia kuéra ñemopu‍ꞌã ha óga ahoja, opa mba‍ꞌe oimérõ hendápe ha óga ikatu ojepurúrõ, opa.

## Ehecha avei
* Óga
* Óga yvate
* Ogaapokuaa

Ñemohenda:Jogapokuaa
Apo

**Apo** () ha'e yvypóra rembiapo peteĩ mba'ére, ku'ekavoña, tembipuru térã mba'e ambuéva ikatu omoambue mba'ekuéra ojepuruporã hag̃ua rire, ku tembiapo ava ojapóva.

Ava rembiapo heta niko: óga apo, tembi'u apo, mba'yruguata apo, kaguy apo, ao apo ha opa mba'e ñandejeréva, upévare yvypóra oipuru heta ku'ekavoña (mákina) ha tembipuru opaichagua omba'apo pya'eve hag̃ua ha ojapove mba'ekuéra (taha'e ao, óga, tembipuru ambuéva térã tembi'u).

Mba'eapopyha ha'e oimeraẽ óga yvypóra oipurúva ojapo hag̃ua peteĩ mba'e térã tembiporu, ipype oiĩ heta ku'ekavoña térã ava mba'apohára, umi óga ombopy'aeve mba'ekuéra apo.´

## Ehecha avei
* Mba'eapopyha
* Ku'ekavoña

Ñemohenda:Tembiapo
Ao

**Ao** ha'e opa poyvi pyahapyre yvypóra oipuru oñemonde hag̃ua, vakapi ijapopyre térã ka'a ijapopyre, ojepuru ojejaho'i hag̃ua térã oñeñangareko hag̃ua ro'ýgui. 

Oime aokuéra opaite yvypóra rete pehẽnguepe guarã, pýpe umi sapatu, hetymáre umi kasõ térã sái, pyti'áre ojepuru kamisa ha ambuéva.

Poyvi ojepuru mba'e ambuéva oñembohérava avei ao, techapyrãme oĩ pe ñemokãha, pe ajutyrõka ojepuru oñeñapytĩporã ajúrare ojehecha porãve ha pe chumbe ojeku'akuaháva.

Ñavõ tetã oreko ijao tee, ha yvypóra ohechakuaa kuimba'e ao ha kuña ao. Ao niko mba'eguasu yvypora rembiapóre, jeroviáre ha arandupýre.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Ao
Pyahapy

**Pyahapy** térã **poyvi** () ha'e mba'e apopyre aorãva. Pyahapy niko inimbo aty mbaretemi oñembojuasáva ha ojepysóva, oñembojoaju opaichagua inimbo ojejapo hag̃ua pyahapy oikoéva, oimeraẽ aorã.

Heta tembipuru yvypóra oikotevẽ oipyaha hag̃ua, ju, he'y, aovyta, pyahaha ha mba'e ambuéva ikatu oipuru, inimborã oipuru ka'a (taha'e mandyju, lino, térã ambuéva) ha oúva mymbágui (séda ha ovecha rague).

## Ehecha avei
* He'y
* Aovyta
* Mandyju

## Joaju

Ñemohenda:Ao
He'y

Peteĩ **he'y** niko ha'e peteĩ tembipuru yvypóra oipuru oipyaha hag̃ua inimbonguéra, ojapo hag̃ua opaichagua pyahapy ha poyvi. Yvyra pehẽngue puku ha apu'áva oñemomichĩ ijapýra gotyo, peteĩ ijapýrare, oguereko mba'e apu'a vava'ỹva.

Ymaguareite guive yvypóra oipuru he'y ha ko'ãga guive oipuru jave. Oime he'y opaichaguáva, ituichakue ha mba'e ijapopyre, oĩ umíva oguereko mba'e jere ijapýrare avei.

Ojejuhúvo peteĩháme he'y oñemoambue heta yvypóra rembiapo. Ao aporã, peteĩháme ava kuéra oipyaha va'erã inimbonguéra he'ýre ha upei katu oipuru va'erã pe aovyta, oñembojoaju hag̃ua umi inimbo pyahapyre, upéicha tapicha kuéra ymaguare ojapo ijaorã.

## Ehecha avei
* Pyahapy
* Aovyta

## Mandu'apy


Ñemohenda:Tembiporu
Aovyta

Peteĩ **aovyta** () ha'e tembiporu yvypóra oipuru oipyaha hag̃ua, yvyra térã kuarepoti ijapopyre, oñembojuasa inimbonguéra oñembojoajýva peteĩ he'y rupive, ojepuru ojapo hag̃ua pyahapy ha ao opaichagua.

Umi aovyta irundykejojáva oguereko heta inimbo oñembo'ýva ha inimbo oñenóva, ha upéi ojejuasa va'erã umi inimbo oñembo'yva ári ha guýre umi inimbo oñenóva rupive, upéicha ojejapo peteĩ pyahapy.

## Mandu'apy


## Joaju

* Mba'éichapa ojejapo va'erã peteĩ aovyta, techarã karaiñe'ẽme
*  Aovyta mitãpe guarã, karaiñe'ẽme
* Aovyta ñemoambue ára ohasa jave
* Aovyta ymaguareite

Ñemohenda:Tembiporu
Yvytyguasukuéra Henyhẽva Itágui

thumb|240px

**Yvytyguasukuéra Henyhẽ Itágui** (ingleñe'ẽ: *Rocky Mountains*) ojeikuaa avei térare **Rockies**, ha'e peteĩ yvytyrysýi oĩva Yvateamérika kuarahyresẽme.

Ñemohenda:Yvytyrysyi
Ñemohenda:Tetãvore Joapykuéra
Ñemohenda:Kanatã
Rembrandt

thumb|200px|

**Rembrandt Harmenszoon van Rijn **(neelándañe'ẽme:&nbsp;[ˈrɛmbrɑnt ˈɦɑrmənsoːn vɑn ˈrɛin]&nbsp;( ñehendu); 15&nbsp;&#x6A;&#x61;&#x73;&#x79;&#x70;&#x6F;&#x6B;&#xF5;&#x69; 1606&nbsp;– 4&nbsp;&#x6A;&#x61;&#x73;&#x79;&#x70;&#x61; 1669) ha'e va'ekue peteĩ mopinĩhára ha mbareteyha olandagua.

## Notes

Ñemohenda:Tekove Tetãnguéra Yvýigua
Musaróga

[thumb|Musaróga Louvre, [Parĩ|Parĩme (Hyãsia).]]
[thumb|[Ogaguy Uffizi, musaróga ojeikuaavéva Itáliape.]]
[miniaturadeimagen|[Ypa'ũ Musaróga, Berlin.]]
[thumb|[Musaróga Vyretañagua, Lóndyre.]]
Peteĩ **musaróga** ha'e peteĩ moĩrenda oñongatúva peteĩ aty avajapopyre ha ambue mba'e tekotevẽva mba'eporã, tembikuaaty, tembiasakue térã arandukuaáre ha ohechauka chupekuéra itaverukuéra rupi ikatúva oĩmeme upépe térã ndameméi. Musarogakuéra tuichavéva oĩ táva guasukuéra ha tendaguavéva oĩ táva michĩnguérame.

## Ñe'ẽrapokuaa
Héra ou latĩñe'ẽme '***<span lang="la" dir="ltr">museum</span>***', oúva gyresiañe'ẽ ymaguarépe ***'<span lang="el" dir="ltr">μουσεῖον</span>***' (*mouséion*), he'iséva témplo Musanguérame.
Leõ Tolstói

thumb|200px|Tolstói (1908)

**Lev Nikoláevich Tolstói** (rrusiañe'ẽ&#x3A; Лев Никола́евич Толсто́й,&nbsp;[lʲɛf nʲɪkɐˈlaɪvʲɪtɕ tɐlˈstoj]&nbsp;( ñehendu); 9 jasyporundy&nbsp;1828 – 20 jasypateĩ&nbsp;1910), ojeikuaáva avei **Leo Tolstoy **térã **León Tolstói**, ha'e va'ekue peteĩ ñe'ẽpapára rrusiapegua.

Tolstoi
Homéro

right|thumb|Homéro ra'anga itápe. Vyretáña Musaróga.
**Homéro** (gyresiañe'ẽ ymaguare: Ὅμηρος [hómɛːros], *Hómēros*) ha'e pe ñe'ẽpapára Gyrésia Ymaguare pegua ojapo umi mombe'u herakuãitéva hérava *[[Ilíada]]* ha *[[Odisea]]*. Ndojeikuaái araka'eitépa ha moõitépa heñói. Hembiapokue añónte umi aranduka tujavéva Gyrésia Ymaguare pegua ikatu jajuhu ko'ãga. *Ilíada* omombe'u Torója Ñorairõ rembiasa, oiko va'ekue amo ary 1190 Kirito mboyve. *Odisea* katu omombe'u mburuvicha Odiséo rembiasa oho jeývo hógape opa rire ñorairõ guasu.

Ñemohenda:Ñe'ẽpapára
Ñemohenda:Tekove Gyresiagua
Momaranduporã

[thumb|350x350px|Kuatiarogue peteĩha [Márko Momaranduporã pegua, armeniañe'ẽme saro'y 14 rehegua.]]
**Momaranduporã**, he'iháicha upe Kirito jerovia rape, ha'e opaite mombe'u oñe'ẽva Hesu Nasaregua rekovére, mano ha ñemoingovejey, ohechauka avei mba'épa ombo'e ha oñemopyenda Kirito jerovia rape.  Momaranduporã ojeikuaavéva ha'e umi irundy "momaranduporã momarangatuha": Matéo, Márko, Lúka ha Huã, oĩva pe Ñe'ẽme'ẽ Pyahúpe, oĩ avei momaranduporã mombyryitakua, ndaha'éiva momarangatuha, Hudeo-Hesurapépe ha nostiko rapépe.

Haimete opa karai arandu ohesa'ỹijóva umi aranduka he'i ojehai akue amo ary 65 ha 100&nbsp;Kirito&nbsp;rire, hákatu oĩ umíva he'i ojehai ku ary 65 mboyve. 

## Mandu'apy

## Joaju

* Constitución dogmática Dei Verbum sobre la Divina Revelación

Ñemohenda:Hesu rape
Ludwig van Beethoven

**Ludwig van Beethoven** (Bonn, 16 jasypakõi ary 1770-pe – Viena, 26 jasyapy ary 1827-pe) ha'e akue peteĩ karai purahéi apohára, mbopuporãha aty tenondehára ha kuãytasã mbopuhára Alemaña retã pegua. Mba'epu porã ojapova'ekue Beethoven ojekuaaveva ete. Ku karai ojapova'ekue heta purahéi mba'epu kuãytasã hag̃ua, ojapova'ekue avei heta *sinfonía* ha mba'epu porã ijysaja oikoéva.

## Mandu'a

## Joaju

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Huã Sevastiã Bach

thumb|200px

**Johann Sebastian Bach **[ˈjoːhan zeˈbasti̯an ˈbax] (31 jasyapy 1685&#x2013;&#x20;28 jasypokõi 1750) atõijapoha ha atõikuaaha alemañagua araty Varrókope.

Ñemohenda:Puraheihára
Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Ígor Stravínskii

thumb|200px
**Ígor Stravínskii** (rrusiañe'ẽ&#x3A; И́горь Фёдорович Страви́нский, *Ígorʹ Fëdorovich Stravínskiy*&nbsp;[ˈiɡərʲ ˈfʲɵdərəvʲɪtɕ strɐˈvʲinskʲɪj]; 17 jasypoteĩ 1882&#x2013;&#x20;6 jasyrundy 1971) ha'e va'ekue peteĩ atõijapoha, kuãytasãha ha atõirahahára.

Ñemohenda:Tekove Rrúsiagua
Israel

**Israel** —héra tee hína **Tetã Israel** (evréo ñe'ẽme:  *Medinat Yisra'el*, Oje'e: ; áraveñe'ẽme: دولة إِسرائيل *Dawlat Isrā'īl*, Oje'e: )— ha'e peteĩ tetã hekosãso ojejuhúva Kuarahyresẽ Aguĩgua yvy pehẽnguéme, para Yvy mbytépe rembe'y ñemby kuarahyresẽyguápe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Lívano, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetã Síria ha Horytáña, tetã Paletína kuarahyresẽ ngotyo hetãvore Sihorytáña ha kuarahyreike gotyo ojejuhu hetãvore Gása, ñemby kuarahyreike gotyo Ehíto ha ñemby gotyo ojejuhu parapyte Akava, para Pytãme. Israel retãme oiko amo 9 sua tapichakuéra, umívagui hetakue tuichavéva hudío ijypykue hína, Israel añónte voi tetã hudío peteĩva. Ko tetãme oiko avei heta tapicha árave musulmã, Kiritóre ojeroviáva, druso kuéra ha tapichakuéra Samariagua, upéicha avei oiko tapicha aty michĩvéva ijerovia ambuéva ha ijypykue opaichagua. Itavusu, tetã rekuái henda tee ha itáva tuichavéva hína Herusalẽ; oñoñemuvehápe hína táva Tel Aviv-Yafo ha ojejuhuvehápe mba'eapopyha hína táva Haifa. 

Tetã Israel ko'ãgagua ojehechakuaa ijypy hína Yvy Israel ymaguare ( *Eretz Yisrael*), ñeimo'ã mba'eguasuitéva hudio jeroviápe amo 3000 ary ojapo guive. Ñorairõ Guasu Peteĩha opa rire ha oiko aja upe Mburuvi otománo ñemboja'o, pe Tetãnguéra Ñemoirũ omoañete toiko Paletína Tavetã Joaju ipoguýpe ojaposégui peteĩ «tetã rekoha hudiokuérape guarã». Ary 1947-pe, ONU omoañete Paletína toñemboja'o mokõi Tetãre, peteĩva Tetã Hudío ha ambuéva Tetã Árave. Upéicha ára 14 jasypo ary 1948-pe, Tetã Israel oikuaaukákuri isãsohague, upe rire oiko Israel ñorairõ 1948 pegua umi ko tetã ijerére oimévare, tetã aravekuéra noñeĩséi ONU rembiapokue. Israel ipu'aka heta jey ñorairõme ha upéicha oñemoañete isãsoha, ombotuichave avei ijyvy apekue Tetã Hudío ONU hembiapokue ypýgui. Upe guive, Israel ha heta tetãnguéra árave oñombohovái, heta oñorairõ ha ojehecha oiko ñerairõ ko ára gueteri. Omoñepyrũ ko tetã guive, umi tetã aravekuéra ijerére ombohovaimeméva ijyvy apekue ha ombohovái avei oĩ porãpa oiko ko tetã. Oikóramo jepe py'aguapy jekupytyha Israel ojapo Ehítore ha Horytáñare, ha oñeha'ãmeme oiko avei py'aguapy jekupytyha akoiguáva Paletínare.

Israel ha'e voi tetã oikóva jekopytyjoja oporombuekoviáva rapépe ha oñesãmbyhýva amandajerape rupi. Ko tetã karai sãmbyhyhára peteĩha omba'apo va'erã tetã ruvicháicha ha *[[Knéset]]* omba'apo va'erã amandaje guasúicha ojapóva teko me'ẽnguéra. Israel oreko yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha porãitéva ha oñemotenonde umi Kuarahyresẽ Aguĩgua tetã ambuéva mbytépe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Israel rekuái henda tee
* Ministerio de Relaciones Exteriores de Israel
* Página web de la Oficina Nacional de Turismo de Israel (karaiñe'ẽme)
Ríchard Vágner

[thumb|319x319px|<center>Ríchard Vágner ary 1871-pe</center>
[Ta'ãnga:Richard_Wagner_Signature.svg|alt=signature written in ink in a flowing script|right|230x230px]]
**Wilhelm Richard Wagner** (alemañañe'ẽ:&#x20;[ˈʁiçaʁt ˈvaːɡnɐ]; 22 jasypo 1813 &#x2013;&#x20;13 jasykõi 1883) ha'e va'ekue peteĩ atõijapoha, ñoha'ãngarahahára, ha atõirahahára, ojeikuaavéva atõimbiapokuéra rupi.

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Tekombaretekuéra Imbokaetáva Paraguaipegua

**Tekombarete Imbokávakuéra [[Paraguai|Paraguaipegua]]** (karaiñe'ẽ: ***<span lang="es" dir="ltr">Fuerzas Armadas de Paraguay</span>***/***la Nación***) ha'e pe aty milikorehegua, pararehegua (omoingepypéva pepo'atãkuaa pararehegua ha tete pararehegua) ha tekombaretenguéra pepo'atãreheguápe.

Ñemohenda:Paraguái
Piratĩ

**Piratĩ** (latĩñe'ẽ: ***<span lang="la" dir="ltr">Prochilodus nigricans</span>***) ha'e peteĩ juehegua pirakuérape juehepehẽ Prochilodontidae-pe Ñembyamerikaygua tekovety Characiformes-pe.

## Ysajakuaa
Kuimba'enguéra ikato okakuaa 37 cm peve.

Ñemohenda:Pira
Ñe'ẽnguéra aty

thumb|upright=1.5|Ñe'ẽnguéra aty tenondéva Yvýgui (oĩ avei atykuéra ñe'ẽ ambuéva).
Peteĩ **ñe'ẽnguéra aty** ha'e umi aty oñemohendaháicha ñe'ẽnguéra ojoguáva oguerekógui ñe'ẽ ijypykue peteĩ, hérava ñe’ẽypy (protolengua).

Ñemohenda:Ñe'ẽ
Hose Marangatu

thumb|220px

**Hose Nazareth-ygua** niko María ména ha -Hesukirito reko ohapykuehóvape g̃uarã- ha'ehína, yvy ape ári, Hesu ru'anga, heñoiva'ekue Mariágui. Hesu niko Tupã ra'y. Hose ndaje yvyrambojeguahára ha oñemombe'u ha'e ombo'ehague Hesúpe upe mba'e'apo. Mateo Marangatu he'i hese ha'ehague Jacob ra'y, ha Lucas Marangatu katu he'i hese ha'eha Heli ra'y. Oje'e hese heñoihague Belén-me, ha'éva David táva, ha omanohague Nazareth-pe. Hose niko Tupã poravopyre. Ndojekuaaporãi araka'etépa heñói ha omano; jepémo upéicha, oje'e omanohague Hesu orekórõ 12 ary.

Mateo Marangatu omombe'uháicha, Tupã remimbou ojehechauka Hosépe iképe ha he'i chupe Maria hyeguasuhague Pytu Marangatu rupive ha imemby oipysyrõtaha angaipágui opavavete itavayguápe, Hose, ojeroviaguasúva Tupãre, ogueroviákuri upe mba'e. Arakuéra ohasa rire, Herodes I ojerurérõguare ojejukapa hag̃ua opaite mitã Belen-megua, mokõi ary ohupytýva peve; Hose ogueraha Maria ha Hesúpe Egipto retãme. Herodes omanóvo, Hosé, María ha Hesu ndive ojevy Israel retãme. Ndoikoséigui Judea-pe, Arquelao, Herodes ra'y, oĩháme táva ruvichárõ; ha upémarõ oho hikuái ha oiko Nazareth, Galilea-pe. Tupão oguereko Hosépe Oñopehẽ Marangatu túvaramo ha upéicha avei Tupão ruguasúrõ. Hebreo ñe'ẽme, Hose he'ise “mbojoapypyre”.

Pápa Pío IX ojapókuri Hose Marangatúgui, ary 1847-pe, Tupão Yvoragua Rerekua. Hose Marangatu ára, 19 jasyapy, oñemopyendákuri sa'ary'aty XV-pe ha ary 1621 guive herakuã opaite tupão rupi. Ko'ág̃a hekove oñehesa'ỹijo Hosekuaaty rupive.

## ***
*SAN JOSÉ, GUARANÍME – 19 DE MARZO Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Hesu rape
Jehesyha

**Jehesyha** () ha'e peteĩ tembiporu itakanduágui ijapopyre oñemoĩva tata ári ojy hag̃ua tembi'u, ojepuruita ojapo hag̃ua so'o mbichy. Ikatu oñemoĩ iguýre tatapỹi, jepe'a térã mba'etĩ omyendy hag̃ua tata.

## Tembiasakue
Sa'ary XIX opakuevo Plata ysyry ykere, oñepyrũ ojepuru rregilla ojejapova kuarepotigui oñemosa'ingo hag̃ua so'o pe'ava ikã peve. Ojereko ha'eha umi gauchokuéra ymaguare oipuruva'ekue pe tembipuru ombojy hag̃ua umi so'o ohembyva umi mymbakuéra hikuái ojuka akuegui.

## Ehecha avei

*So'o mbichy

Ñemohenda:Tembiporu tembi'u aporã
Arakõi marangatu

**Arakõi marangatu** ha'e pe ára mokõiha pe Arapokõindy Marangatu pegua, Hesu rape ojeroviáva omboarete ha ojeromandu'a umi ára Hesu Kirito ojejapyhy, oñemoinge ramo tovakeópe, ojehupíramo kurusúre, omano ha oikovejeýramo guare.

## Ñemombe'u
Ko árape ojerovia oiko pe jehasa ojekuaáva "Tupao Ñemopotĩ", Kirito omosẽmba akue umi oñemúvape, umi oñemúva viru Tupaópe oñeme'ẽ vaerãre ha ome'ẽva ambue tetã megua virúre, ha oitypa imesa.

Ha ojeromandu'a avei María oñohẽ aja mba'e ryakuã porã Hesús rehe, oñembyatypávo hikuái pyhare okaru haguã, he'iháicha Momaranduporã Huã pegua.

## Ára kuéra
Ko'ã hína Arapokõindy Marangatu ára:


File:Meister der Palastkapelle in Palermo 002.jpg|Pindo karai arateĩ
File:Christus im Hause des Pharisäers Jacopo Tintoretto.jpg|Arakõi marangatu
File:Christ and the Apostles - Tiffany Glass & Decorating Company, c. 1890.JPG|Araapy marangatu
File:Judas being paid - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|Ararundy marangatu
File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|Arapo marangatu
File:Giotto di Bondone 035.jpg|Arapoteĩ marangatu
File:Andrea Mantegna - Beweinung Christi.jpg|Arapokõi marangatu


Ñemohenda:Arapokõindy Marangatu
Arapo marangatu

**Arapo marangatu** ha'e pe ára poha pe Arapokõindy Marangatu pegua, Hesu rape ojeroviáva omboarete ha ojeromandu'a umi ára Hesu Kirito ojejapyhy, oñemoinge ramo tovakeópe, ojehupíramo kurusúre, omano ha oikovejeýramo guare.
Momaranduporã Huã pegua, 13:14–17, omombe'u pe jehasa ojeromandu'avéva ko ára, Hesu ojohéi hemimbo'ekuéra ipy ha oiko upe karu pyhare paha:

:**14** "Upévare, che pene Mbo'ehára ha pende Jára ajohéi ramo peẽme pende py, peẽ avei pejohéi vaerã ojupe pende py. **15** Che ahechauka peẽme mba'épa pejapo vaerã, peẽ pejapo haguã avei che ajapo haguéicha pende rehe. **16** Añetéko ha'e peẽme: ndaipóri tembiguái tuichavéva ijáragui, ha peteĩ ojejokuáiva niko michĩve ijokuaiharégui. **17** Ko'ã mba'e pehecha kuaa ha pejapo ramo, peikóta vy'apópe."

## Ñemboarete
Ko árape heta tetãme oñemboarete guasu, opavavete ijaty peteĩ aripaka guasu jerére ha upépe oiko pe karuguasu. Pyharekue, tupãópe, oiko pe jepyhéi (Hesu ojohéicha hemimbo'ekuéra ipy) ha ojehecha ha oñehendukuaa avei umi kurusurape'anduhára, omoirũramo, purahéi asy rupi, Hesu Kirito jehasa asy.

## Ára kuéra
Ko'ã hína Arapokõindy Marangatu ára:


File:Meister der Palastkapelle in Palermo 002.jpg|Pindo karai arateĩ
File:Christus im Hause des Pharisäers Jacopo Tintoretto.jpg|Arakõi marangatu
File:Christ and the Apostles - Tiffany Glass & Decorating Company, c. 1890.JPG|Araapy marangatu
File:Judas being paid - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|Ararundy marangatu
File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|Arapo marangatu
File:Giotto di Bondone 035.jpg|Arapoteĩ marangatu
File:Andrea Mantegna - Beweinung Christi.jpg|Arapokõi marangatu


Ñemohenda:Arapokõindy Marangatu
Valparaíso

**Valparaíso** ha'e peteĩ táva Chilepe, Valparaíso provincia-pe.

## Ambuére joaju
* Commonscat:Valparaíso
* municipalidaddevalparaiso.cl {es}
* ciudaddevalparaiso.cl {es}

Ñemohenda:Chile táva
Arapoteĩ marangatu

[250px|thumb|right|Cristo Crucificado, ojapo Diego Velázquez (1599-1660) Ko árape ojeromandu'a [Hesu Nasaregua|Hesu Kirito omano kurusúre.
]]
**Arapoteĩ marangatu** ha'e pe ára poteĩha pe Arapokõindy Marangatu pegua, Hesu rape ojeroviáva omboarete ha ojeromandu'a umi ára Hesu Kirito ojejapyhy, oñemoinge ramo tovakeópe, ojehupíramo kurusúre, omano ha oikovejeýramo guare. Ko ára imba'eguasúko Hesu rape ojeroviávape, ojeromandu'águi Hesu Kirito omano kurusúre, upévare pe katóliko jerovia oporojapouka karu'ỹ ha so'o je'u'ỹ.

## Ñemombe'u
Ko árape ojerovia oiko pe Hesu Kirito ñemano, omombe'uháicha umi irundy momaranduporã, Hesu oñemyakãsã ha oho oporombojovakehápe, umi Hudío oñembyaty ha ojerure Pilátope ojukauka Hesúpe, Piláto ombyepotika rire Hesúpe, omondo oñemosãingo haguã kurusúre.

## Ñemboarete
Pe arapoteĩ katu, heta tetãme asaje rupi, tupãópe hyapu peteĩ yvyrapararã, oporohenóiva. Péva ojehu vove, opavavéva oho tupãópe ogueromandu'ajey hag̃ua Hesu Kirito ñemano. Upépe oikoraẽ mandu'a upe kurusu rapére (*vía crucis*); ha upéva rire katu Hesu Kirito ra'ãnga ojehupijey kurusúre ha ojeromandu'a umi "pokõi ñe'ẽ". Upéi Hesu Kirito rete oñemboguejy ha oñemoinge tupão ryepýpe ha opavavéva oñemboja ojapóvo pe tupãitũ.

Oĩ avei upégui ohóva oñembo'e ha oitupãitũ ambue tupãópe, ohupyty peve pokõi tupão. Arapoteĩ ha'e ára ikirirĩvéva. Avave ndaikatúi osapukái térã oñe'ẽ hatã. Ndaikatúi ñañani ha mitãnguéra ndaikatúi ñañembosarái, omboja'o hag̃ua Kirito ñemano.

## Ára kuéra
Ko'ã hína Arapokõindy Marangatu ára:


Ta'ãnga:Meister der Palastkapelle in Palermo 002.jpg|Pindo karai arateĩ
Ta'ãnga:Christus im Hause des Pharisäers Jacopo Tintoretto.jpg|Arakõi marangatu
Ta'ãnga:Christ and the Apostles - Tiffany Glass & Decorating Company, c. 1890.JPG|Araapy marangatu
Ta'ãnga:Judas being paid - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|Ararundy marangatu
Ta'ãnga:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|Arapo marangatu
Ta'ãnga:Giotto di Bondone 035.jpg|Arapoteĩ marangatu
Ta'ãnga:Andrea Mantegna - Beweinung Christi.jpg|Arapokõi marangatu


Ñemohenda:Arapokõindy Marangatu
Yvyty Lambare

**Yvyty Lambare, **hérava ymaguare **Yvyty Avamba'e**, ha'e peteĩ yvy yvate opytáva ysyry Paraguay hembe'ýre, táva Paraguay ipype, pe tavapy ojekuaáva Itá Enramada. 

Oĩ pe yvytyrysýi hérava Yvytypanema, oĩháicha umi yvyty Takumbu, Ñemby ha Jaguarõ. Ijyvatekue ha'e 156 metro yguasu ári. Hu'ãme oĩ peteĩ tenda guasu ojehecha hag̃ua Táva ári ha peteĩ tetera'ãnga ohechauka pe mburuvicha Lambare; ava guarani uru guasu España ojokuái Paraguáipe aja.

Ñemohenda:Paraguái yvyapekuaa
Ñemohenda:Paraguay
Ñandu Pysã

thumb|200px|Ñandu Pysã

**Ñandu Pysã** (héra avei *Crux* térã *Cruz del Sur*) ha'e peteĩ mbyjaty oĩva yvaga ñembýpe peteĩ Mborevi Rape vorépe.

Ñemohenda:Mbyjakuaa
Arahaku

thumb|250px|Arahaku
**Arahaku** () hína peteĩva ary arajere umíva irundy pegua. Heta yva ñane retãme oĩ arahaku jave: sandia, anana, pakuri, parral.

Ñemohenda:Ára
Tai

**Tai** (*[[Karaiñe'ẽ]]*: letra) ojeporu ohai hag̃ua ñe'ẽngue. Achegety ha'e tai aty peteĩ ñe'ẽgui.

Techapyrã:
A - Ã - CH - E - Ẽ - G - G̃ - H - I - Ĩ - J - K - L - M - MB – N - ND - NG - NT - Ñ - O - Õ - P - R - RR - S - T – U - Ũ - V - Y - Ỹ - ’ (puso).

Ñemohenda:Achegety
Pangyráma

**Pangyráma** *([[Gyresiañe'ẽ|gyresiañe’ẽgui]] "opa taikuéra", [[Karaiñe'ẽ]]: pangrama)* ha’e peteĩ ñe'ẽjoapy térã ñe'ẽngue opa taikuéra achegetýgui ndive.

**Techapyrã:**
* Avañe’ẽme: Hĩlandiagua kuñanguéra oho peteĩ sa'yju ypa'ũme Gavõme ombo'e hag̃ua ingyleñe'ẽ mitãnguérare ne'ẽndy'ỹ.
* Karaiñe’ẽme: El veloz murciélago hindú comía feliz cardillo y kiwi. La cigüeña tocaba el saxofón detrás el palenque de paja.
* Poytugañe’ẽme: Luís argüia à Júlia que "brações, fé, chá, óxido, pôr, zângão" eram palavras do português.
* Hyãsiañe’ẽme: Portez ce vieux whisky au juge blond qui fume.
* Alemañañe’ẽme: Zwölf Boxkämpfer jagen Viktor quer über den großen Sylter Deich.

Ñemohenda:Ñe'ẽ
Luis Alfonso Resck

**Luis Alfonso Resck Haiter** niko heñóikuri Táva Villarríka, Paraguay Retãme; ára 23 jasyteĩ ary 1924-pe. Itúva herava'ekue Felipe Resck France ha isýkatu María Haiter, omendava'ekue hikuái Tupão San Francisco, Paraguaýpe ha upéi ovákuri hikuái Táva Villarríka-pe oguerekohaguépe peteĩ ñemuha. Upe rire, karai Felipe ojoguákuri yvy Táva Independencia-pe ha upépe oguerekókuri peteĩ ka'aty. Felipe ha María orekókuri 11 ñemoñare, ipahaguéva hina Luis Alfonso.

Luis Alfonso Resck Haiter oñemoarandúkuri Villarríka-pe ha upéi ary 1942-pe oúkuri Paraguaýpe oñemoaranduhaguépe pohãnohararã ha upekuévo Escuela Superior de Humanidades-pe, ko'ág̃a ha'éva Facultad de Filosofía UNA. Ñorairõ 1947 oiko aja oñeme'ẽkuri chupe peteĩ ñemoarandurã ojehepyme'ẽ'ỹva. Upeichahápe ary 1950-pe ohókuri Epaña retãme, oñemoaranduhaguépe peteĩ ary ha upégui ohasákuri Hyãsia-pe ha ambue tetã Europa-guápe.

Ary 1951-pe ojevýkuri ñane retãme, oheja iñemoarandu pohãnohararã ha oñepyrũkuri oñehekombo'e arandupykuaápe Facultad de Filosofía-pe upérõ ipyahuetéva, oikehaguépe avei mbo'ehárarõ Letras-pe. Upépe oikókuri chugui Temimbo'ekuéra Aty motenondehára ha upe rire ojeporavókuri chupe Temimbo'ekuéra Mbo'ehaovusugua Atyguasu motenondehárarõ. Upéicha oñepyrũkuri oiko chugui pe ñorairõhára guasu mbo'ehao, tekoha ha polítikape, ojekuaahaguéicha chupe omano meve. Ary 1950-pe, Luis Alfonso Resck Haiter ombojoaju hekove Rosa Perla Bonín Yódice-re, heñoiva'ekue ára 4 jasyrundy ary 1931-pe. Ha'ekuéra oguerekókuri irundy ñemoñare: Felipe Carlos, María Catalina, Luis Abdel ha Juan Hérib.

Higinio Morínigo oĩrõguare ñane retã ruvichárõ, Luis Alfonso Resck oñemoingejepékuri 15 jey ka'irãime. Ary 1960-pe, Resck omoheñóikuri aty hérava *[[Partido Demócrata Cristiano]]* ha oikókuri imotenondehárarõ mokõi jey. Ha'éngo pe ñorairõhára ha'evéva Ava Tekopýpe ñane retãme. Ary 1954 guive, ha Alfredo Stroessner oĩrõguare ñane retã ruvichárõ pukukue, Resck ojejoko, oñemuña, oñenupã, oñemoha'eño, oike ka'irãime ha oñemosẽ ñane retãgui manterei. Oñemoingékuri chupe 109 jey ka'irãime.

Luis Alfonso Resck-gui oikókuri Mbo'ekuaahára Arandupykuaápe ha Ava Tembikuaatýpe *[[Universidad Católica]]*-pe, Paraguaygua, avei ohupytyjepékuri heta kuatia'atã ambue mbo'ehaovusúpe ñane retãgua ha ambue tetãmegua. Ombo'ejepékuri 40 ary. Omoheñoijepékuri heta aty. Herakuã og̃uahẽkuri ko yvóra pukukue javeve. Hapykuere puku ha hesakãvare oñeme'ẽjepékuri chupe heta pyti'ajegua ha jopói, ñane retãme ha ambue tetã rupi, umíva apytépe, Francia, Venezuela, Argentina, Chile ha Lívano.

Omanókuri Táva Paraguaýpe, ára 10 jasypoteĩ ary 2016-pe.

## Joaju
* Luis Alfonso Resck YouTube-pe

## ***
* LUIS ALFONSO RESCK, GUARANÍME - Ohai: David Galeano Olivera

Resck
Andalusía

**Andalusía** (karaiñe'ẽme: *Andalucía*) ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva España retã pegua, oikoháicha tetã hekosãsóva hembiasakuére (*nacionalidad histórica*), upe Hekosãso Rekorã he'iháicha. Itávusu ha táva guasuvéva ha'eha Sevílla.

Andalusía niko pe tetãvore hekosãsóva España retã pegua oguerekovéva tapicha kuéra ipype (8.411.207 tetãygua ára 1 jasyteĩme 2016 jave) ha pe tetãvore hekosãsóva tuichave Catilla ha León rire. 

Oĩ yvyapy Ivéria ijapýra, ñemby gotyo; ijerére ojejuhu kuarahyreike gotyo tetã Poytuga, yvate gotyo ojejuhu umi tetãvore hekosãsóva Extremadura ha Castilla-La Mancha, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Murcia ha ñembýpe oĩ paraguasu Atlántiko, pe para Yvy mbytépe ha Hivyraytã. Yguasu mboypýri, pe ypo'i Hivyraytã rire, ojejuhu tetã Marruéko ha Séuta oĩva Áfrikape.

## Mandu'apy

## Joaju

* Web oficial de la Junta de Andalucía.
* Web oficial de turismo de Andalucía

Ñemohenda:Andalusía
Múrisia (tetãvore hekosãsóva)

**Múrisia** (karaiñe'ẽme: *Región de Murcia*) ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva España retã pegua, opytáva yvyapy Ivéria ijapýra ñemby kuarahyresẽ ngotyo, tetãvore hekosãsóva Andalusía ha Comunidad Valenciana mbytépe, ojejuhu ñemby gotyo upe para Yvy mbytépe ha Castilla-La Mancha yvate gotyo ojejuhu.

Itavusu ha'e pe táva Múrisia, upépe opyta umi tekuái róga tetãvore hekosãsóva pegua, upe Múrisia Amandaje Guasu mante opyta táva Cartagena, razón por la que es denominada como «capital legislativa» en el preámbulo de la ley 5/2005,

Ary 2015 jave oikove tetãvore Múrsisia 1.463.249 tapicha kuéra, itáva oguerekovéva tapicha kuéra ipype ha'e Múrisia, Cartagena ha Lorca.

## Mandu'apy

## Joaju

* Página oficial de la Comunidad Autónoma de la Región de Murcia
* ''Región de Murcia Digital'' Portal oficial de la Región de Murcia

Ñemohenda:Múrisia (tetãvore hekosãsóva)
Miguel Grau

**Miguel Grau Seminario** (* Piura, 1834 -  † Punta Angamos, 1879) peteĩ militar ha politico katupyry Perũgua.

## Hekove
O'arahecha Paita  27 Jasypokõi ary 1834 óga opytáva. Ha'e Juan Manuel Grau Berrío ra'y ha Luisa Seminario y del Castillo memby. 

8 Jasypa ary 1879.

## Hembiasa ñemboguata

## Omyakãvo tetã

## Hembiasa Política-pe

## Ikatu ojehecha
* Perũ

 
## Ojoajúva okápe

Ñemohenda:Tekove Perũgua
Áype

Upe yvytyrysýi **Áype** ha'e opa umi yvyty aty yvateitéva oĩva Mbyte Európape. Hu'ã yvatevéva ha'e pe yvyty Mont Blanc, orekóva 4.810 métro yvatekuégui. Yvytyrysýi Áype ijerére ojejuhu heta ysyry y porãva ha yvy omongakuaáva hasy'ỹ koga'aita, upévare, ymaite guive heta avano'õ opyta oikove hag̃ua Áype ijerére. Ko'ãgaite, amo 14 sua yvypóra oikove pe tendápe.

Ko'ãga, yvytyrysýi Áype iñemohendapyre irundy tetã rehe: Hyãsia, Suisa, Auteria ha Italia, hákatu ikatu ojejuhu yvyty ambuéva Áype pegua ambue tetãme: Mónako, Eloveña, Alemaña ha Liechytenteĩ.

## Mandu'apy

## Joaju

* Montañas más altas de los Alpes (cuatromiles)
* Web de información turística en los Alpes

Ñemohenda:Áype
Araro'y

thumb|200px

Ára 21 jasypoteĩ jave oike arajere hérava **araro'y**, oguerúva hendive ro'y ha ama. Ipukukue javeve maymávante jaipurujoa ao aku ha ñaimeve ñande rogapýpe ha ñañandu jajoajuveha. Upéicha avei, ñane retãygua he'iháicha, umi ára mbykyve ha yvága katu oñemo'ã araípe. Okaháre, ka'arupytũvo, ro'y reheve, pehênguekuéra ijaty tataypýpe, tata jerére, oguapy apykape ári, okay'u aku porã, ombojy ha ho'u chipa kavure ha upe aja oñemombe'u káso póra, pombéro, pláta yvyguy, jasy jatere terã luisõ rehegua.

## ***
*  ARARO'Y – INVIERNO Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Ára
Ñemohenda:Arapapaha
Ñemongaru

**Ñemongaru** niko opa umi mba'e mymba, yvypóra térã ka'avo ho'úva ha oipurúva hetére, omboguapy porã hag̃ua umi mba'e okarúva ha okakuaa hag̃ua umi oikovéva. Oñehesa'ỹijórõ ñemongaru, jahecháta mba'éicha tete omba'apo oipuru hag̃ua tembi'u okarúva.

Ñemongaru ha'e yvypóra, mymba térã ka'avo rete rembiapo omboguapy porãva hi'upy térã hembi'u ha jey'urã ho'úva omomba'apoite, omongakuaa ha omombarete hag̃ua hetekuéra. Upévare ikatu ojehechakuaa jekarúre iporãpa térã ivaípa hete resãi.

## Yvypóra ñemongaru
Mymbakuéra ambuéicha, yvypóra oheka avei hi'upy ojapo hembi'urã hekoha rendápe, oikotevẽ y satĩ, tembi'u omombaretéva ha omongakuaáva, ndokarueterei va'erã hesãi porã hag̃ua. Yvypóra ho'u opa mba'e, taha'e ha'éva so'o, ka'avo, yva, tymbachu'i, urupe ha pira.

## Mymba ñemongaru
Mymbakuéra oikotevẽ mymba ambuéva oñemongaru hag̃ua, oĩ umíva so'ónte ho'úva ha oho omymbajuka ho'u hag̃ua, oĩ avei umíva ho'u kapi'i ha ka'avo oheka hag̃ua hembi'urã. 

## Ka'avo ñemongaru
Ka'avo ha yvyramáta ojapo hembi'urã ha ikatu oñemongaru pytyvõ'ỹre, umíva oipuru ko tesapemoñanga, he'iséva ka'avo oñemoabue Kuarahy resape mbaretekue ojapo hag̃ua hembi'urã. Ka'a ha kapi'i oñongatu hoguépe ha hetepýpe Kuarahy resape mbaretekue ha oipuru ku mbaretekue hembi'urãicha. Ka'avo hogue oipyhýgui kuarahy resape.

## Mandu'apy

* 

## Joaju

* La nutrición según la OMS (Organización Mundial de la Salud).
* La nutrición según MedlinePlus en español.
Jekaru

**Jekaru** ha'e opa umi mba'e peteĩ yvypóra térã oikovéva ambue ho'ukuaa. Yvypóra katu ho'u opa mba'e, hákatu tetã tetãre ha tekove tekovére ojehecha ho'uha mba'e ambuéva, oĩ umíva ho'u ka'avo ha hu'itĩrã añoite, ndo'úiva so'o ha tembi'u mymbakuégui ijapopyréva.

Yvypóra okaru va'erã oñemongaru hag̃ua hetépe. Tembi'u omongaruporãva oguereko va'erã hi'upy mbarete, orekóva vitamína, proteína pohã, kyra sa'imi, y satĩ ha mba'e ambuéva omombaretéva ha ombopireporã.

Yvypóra ho'u heta mba'e oikoéva, taha'e ha'éva ijeroviapýre térã avano'õre, tembi'u karu oikoeterei tembiasakue pukukuévo avei, techapyrã oikóramo ñorairõ guasu térã tekoha nandíva. Upeichaite oĩ mymba so'ónte ho'ukuaáva ha oho va'erã omymbajuka ho'u hag̃ua, oĩ avei umíva ho'u kapi'i ha ka'avo oheka hag̃ua hembi'urã.

## Diet classification table

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ñemongaru
Tembi'u

**Tembi'u** ha'e opa hi'upy ojejapóva ojekaru hag̃ua ára térã pyhare jave. Tembi'u jekaru rire, yvypóra hete oipuru chupe oñemongaru hag̃ua, upéicha ikatu oñemombarete ha okakuaa. 

Yvypóra ho'u py'ỹi tembi'u, ára ha pyhare jave:

* Rambosa: pyharevépe, ikatu ojerambosa mbujape, kesu ha kuvãju, hu'itĩrã, mbuja'apyte
* Karu: asaje mboyve, ojekaru tembi'u mbaretemi, ka'avo ha so'o.
* Karu asaje: ka'arukue, oje'u sángui, yva, mbuja ha mbujape he'ẽ.
* Karu pyhare: pyharekue, oje'u jukyry, mbujape, so'o térã tembi'u kangymi.

## Mandu'apy

## Joaju

*
Hi'upy

**Hi'upy** niko oimeraẽ mba'e umi oikovéva (yvypóra,mymba,ka'avo) ho'u ha oipuru jekarurã, tembi'urã ha ñemongarurã.

Oĩ hi'upy opaichagua, umi oñemongarúva, umi oporombovy'áva ha umi oporomonga'úva. Yvypóra oheka hi'upyrã ka'avógui, mymbágui, ýgui ha heta mba'e ambuéva pegua, ojapo hag̃ua hembi'urã.

* Hi'upyrã mymbágui: Mymba kuéra ojejuka ojepuru hag̃ua jekarúpe, térã ojepuru ikamby ha irupi'a. Yvypóra ho'u opaichagua mymba ro'o, pira ha guyrã. 

So'o niko pe hi'upy ojepuruvéva mymbágui, oĩ avei pe kamby, mymba okambúva ojapo, yvypóra oipuru kamby ojapo hag̃ua heta tembi'u. Mymbágui avei pe eirete ha rupi'a.

* Hi'upyrã ka'avógui: Heta ka'a, kapi'i ha ka'avo ikatu ojekaru ha ojepuru hi'upýicha. Oiko amo 2000 ka'avo juehegua yvypóra oñemitỹ hi'upyrã. 

Yvypóra ho'uiterei umi hu'itĩrã (avati, arro ha trigo), kumanda ha ta'ỹingue. Ojejapo avei ñandyry. Ojekaru avei yva kuéra, he'ẽva, ha ka'avo kuéra, hogue ha hapo.

## Mandu'apy

## Joaju

* Base de Datos Española de Composición de Alimentos (BEDCA).
* Comercialización de alimentos en la FAO.

Ñemohenda:Ñemongaru
Tetãvore Santa Cruz (Arhentína)

thumb|right|200px|Poyvi Santa Cruz pegua.

**Santa Cruz** ha'e peteĩ tetãvore Argentina pegua.

* Tavayguakuéra: 329.499 (2016)
* Táva guasu: Río Gallegos
* Gobernador: Alicia Kirchner

Ñemohenda:Argentina
Tetãvore Neuquén

thumb|right|200px|Poyvi Neuquén pegua.

**Neuquén** ha'e peteĩ tetãvore Argentina pegua.

* Tavayguakuéra: 619.745 (2016)
* Táva guasu: Neuquén
* Gobernador: Omar Gutiérrez

Ñemohenda:Argentina
Arica

thumb|275px|right|Arica táva
**Arica** táva Chilepe. Ko távape oiko 221.364 (ary 2017).

## Ambuére joaju
* Municipalidad de Arica

Ñemohenda:Chile táva
Vigo

**Vigo** táva tetã Epáñape, Pontevedra provincia-pe. Ko távape oiko 293.837 ava (2021 ary jave).

## Joaju

Ñemohenda:Galicia táva
José Gregorio Vargas

**José Gregorio Vargas**(heñoi ára 20 jasyteĩ ary 1982-pe) ha'e voi ha'ãhára baloncesto Venesuélagua oha'ãva Guaros de Lara atýpe.

## Joaju
* Ficha de Jose Vargas en latin basket
* Ficha de Jose Vargas en FIBA
* “Grillito”: vida y pasión por el básquet

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tekove Venesuélagua
Águas de São Pedro

**Águas de São Pedro** ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.

## Joaju

Ñemohenda:São Paulo táva
Castilla y León

miniaturadeimagen|Poyvi
miniaturadeimagen|144x144px|Ha'erã'i
**Castilla y León**, ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva España retã pegua.


File:Medina de Pomar - Alcazar de los Condestables 2.jpg|Alcázar de los Condestables de Castilla
File:Mota-Castillo de la Mota.jpg|Castillo de la Mota
File:CastilloDeCoca4 fused.jpg|Castillo de Coca
File:Castillo Ponferrada.jpg|Castillo de Ponferrada
File:CastilloFríasDesdeElPueblo.jpg|Castillo de Frías
File:Castillo Peñafiel.jpg|Castillo de Peñafiel
File:Ciudad Rodrigo Alcázar 1202.jpg|Castillo de Enrique II de Trastámara


## Mandu'apy

## Joaju

* Junta de Castilla y León

Ñemohenda:Castilla y León
Eteremaúra

**Eteremaúra** (karaiñe’ẽme, *Extremadura*; eteremaurañe’ẽme, *Estremaúra*) ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva España retã pegua. Itavusu ha'e táva Mérida.


File:Merida Roman Theatre1.jpg|Teatro Romano, Mérida
File:Plaza Alta.JPG|Plaza Alta, Badajoz
File:Concatedral de Caceres.JPG|Casco viejo de Cáceres
File:Puerta Palmas.JPG|Puerta de Palmas, Badajoz
File:Royal Monastery of Santa Maria de Guadalupe.jpg|Monasterio de Guadalupe, Cáceres


## Mandu'apy

## Joaju

* Junta de Extremadura

Ñemohenda:Extremadura
Paraguay Arandukakuaahára Ára

16 jasypa jave oñemomorã **Paraguay Arandukakuaahára Ára**, ojehechakuaávo José Gabriel Benítez-pe, ha'evakue arandukakuaahára peteĩha ñane retãme, ary 1840 guive. José Gabriel Benítez-pe ojeporavo ha ojehepyme'ẽkuri omotenonde hag̃ua Teta Arandukaróga, omopu'ãva'ekue karai José Gaspar Rodríguez de Francia. Paraguay Arandukakuaahára Aty oñemomba'e upe arangére ha ary 1961 guive oñepyrûkuri ogueromandu'a, upe árape, Paraguay Arandukakuaahára Ára.

Ára 20 jasypokõi ary 1974-pe umi oñemoarandu'ypyva'ekue Arandukakuaa Mbo'ehaópe, Universidad Nacional de Asunción-me omoheñóikuri Paraguay Arandukakuaahára Arandupyre Aty - Abigrap, oñangareko ha omombarete hag̃ua Paraguay Arandukakuaahára rembiapo. Abigrap niko hetaiterei mba'éma ojapo hekove pukukue javevépe. Ko'ág̃a oĩ motenondehárarô Mbo'ehára Emilce Sena Correa.

## Joaju
*LA AGREMIACIÓN DE BIBLIOTECARIOS DEL PARAGUAY
*SITIO EN FACEBOOK DE LA ABIGRAP
*LIC. RUBÉN MOREL SOLAECHE: BIBLIOTECARIO DEL AÑO – EDICIÓN 2014

## ***
*16 DE OCTUBRE: DÍA DEL BIBLIOTECARIO PARAGUAYO – PARAGUAY ARANDUKAKUAAHÁRA ÁRA Ohai: David Galeano Olivera

Ñemohenda:Arete
Ñemohenda:Paraguái
Sã Pytãngy

thumb|120px

**Sã Pytãngy** niko mba’echaukaha oipurúva ava ha aty ko yvóra tuichakue javeve he’i hag̃ua omoirũha mayma kuñáme orekóva káma akytã'ai. Sã Pytãngy jehupytyrã niko ko’ãva: 
*Káma akytã’ai renonde’a, 
*Káma akytã’ai kuaa ypy, 
*Mba’éichapa oñemonguerakuaa
*Ñangareko me’ẽ umi hasykatúvape.

Fundación Susan G. Komen káma akytã’aigua oipuru’ypýkuri sã pytãngy ojejapórõguare ñani káma akytã’ai monguera rehehápe, ary 1990-pe, Estados Unidos retãme. Upérõ Fundación Susan G. Komen-ygua ome’ẽkuri jopóirõ akãmo’ãha isa’y pytãngýva opavave ñanihárape. Ñemongu’e sã pytãngyguigua ojejapójepi jasypa pukukue javeve ha oñemomba’egusuve 19 jasypa jave ikatu hag̃ua opavave jaikuaa porã mba’épa pe káma akytã’ai.

Ojepuru sa’y pytãngy péva ha’égui kuña sa’y ko yvóra tuichakue javeve.

## Joaju
* pink ribbon – sitio oficial

## ***
*CÁNCER DE MAMA – KÁMA AKYTÃ’AI, LAZO ROSADO – SÃ PYTÃNGY Ohai Guaraníme: David Galeano Olivera.

Ñemohenda:Ñepohãno
Ary

**Ary** ha'e ára pukukue ohasáva ñande Yvy ohopa rire Kuarahy jerére, ohasa va'erã haimete 365 ára, ndaha'éiramo ary hekope'ỹ, orekóva 366 ára. Ary ikatu avei he'ise oimeraẽ ára pukukue ohasa va'erã peteĩ yvóra ohopa oimeraẽ mbyja jerére.

Jaiporúramo Gyregório arapapaha, ary oñepyrũ ára 1 jasyteĩ ha opa 31 jasypakõi jave, upéicha ohasa 365 ára oñemohendáva 12 jasýpe, umi ary hekope'ỹ (oikóva irundyrundy arýpe) oreko ára 29 jasykõi ha upéicha ojapo 366 ára. Upe niko ojehu ko arapapaha ndaha'éigui peteĩ ary tee, Yvy niko ojere Kuarahýre ohasávo 365.25 ára, upévare irundyrundy ary ojejoapy va'erã peteĩ ára ani hag̃ua ojoavy arapapaha ha Yvy jerekue.

Arete guasu niko ojejapo opávo ary, 31 jasypakõi pyhare, yvy jerekuévo jajuhu jepokuaa ha jerovia opaichagua toñepyrũ porã hag̃ua ary pyahu, jepivénte avei tapichakuéra oiko oñopehẽnguéva ijatypaite ogueromandu'a hag̃ua opamba'e porã ha ombovy'a ichupekuéra ary ohasapotáva.

Mbyjakuaápe, oĩ upe ojeheróva ary huliáno térã "Húlio ary" ha'éva peteĩ ára jehasa oha'ãva; oreko 365.25 ojapóva 86&nbsp;400&nbsp;aravo'ive, ojejoapypáramo umíva ojapóta 31&nbsp;557&nbsp;600 aravo'ive.

Ary avei he'ise ára pukukue ambuéva ojoguami peteĩ arýpe, jepémo ikatu oñepyrũ ha opa ára ambuévape, ha'eháicha arambo'e térã *año lectivo*.

## Gyregório arapapaha
Gyregório arapapaha ha'e peteĩ arapapaha ojejapo va'ekue Európape, upe guive oñemyasãi yvy ape ári heta tetãme. Pápa Gyregório XIII ojapo kuri ko arapapaha ára 24 jasykõi ary 1582 jave, omyengoviávo Húlio arapapaha. Umi 365 ára (366 ojejoapýramo 29 jasykõi) ha jasykuéra oñemohenda peteĩ arýpe kóicha:


## Mandu'apy

Ñemohenda:Ary
Arandupykuaaty

thumb|right
**Arandupykuaaty** térã **arandurayhu** ha'e pe ñemoarandu oúva jepy'amongetágui ohekáva mba'épa mba'ekuéra heko tee ha mba'érepa upéicha, ohechaukáva mba'éichapa ikatu jahecha ñande arapy ha mba'éichapa ikatu ñaikũmby pe ojehúva ñandéve. Arandupykuaaty ombo'e ñane apytu'ũ reko rehegua, moõgui ou arandu ha mba'érepa upéicha ñande reko ha ñane remimo'ã.

Pe arandupykuaaty Yvy vore kuarahyreikegua pegua tuichaite ipu'aka yvypóra rembikuaa ambuévape, techapyrãme, tembikuaaty mba'ekuéra, jeroviapy ha jokuaikuaa. Heta tapicha aranduitéva oiko avei tembikuaatyhára herakuã porãva ramo, tupãkuaatyhára ramo térã polítiko ramo, ha upéicha oike arandupykuaaty jepy'amongetápe heta mba'e ko'ã yvypóra rembikuaa imba'éva. Jahecha ko'ã tembikuaa ojehe'apávo ituichaitégui ko arandupykuaaty rembiaporã. Sa'ary XIX jave, oñembohetakuévo umi mbo'ehaovusu oipurúva ñehesa'ỹijo javegua, arandupykuaaty oñembokatupyryve ha upéicha avei oiko umi tembikuaa imba'évagui. Upe guive, oiko umi arandupykuaaty rembikuaágui mbo'epy heko jepe'áva, techapyrã, upéicha oiko umívagui: apytu'ũkuaaty, avarekokuaaty, tekovekuaaty, la ñe'ẽkuaaty ha virurekokuaa.

Ko'ágã katu, arandupykuaatýpe ikatu jajuhu tembikuaa ha'éva pe *[[metafísica]]*, ohekáva mba'érepa upéicha ñande rekove ha mba'épa pe añete; pe *[[epistemología]]*, ohekáva moõgui ou tembikuaa ha jerovia; pe étika, ohekáva mba'éichapa oiko pe tekoporã ha tekopykatu; ha *[[lógica]]*, ojepy'amongetáva oipuruitévo apytu'ũ oikuaa porãve hag̃ua peteĩ mba'e ojekuaamíva.

## Mandu'apy

## Joajuha
Malta

**Malta**, (maltañe'ẽme: *Repubblika ta' Malta*; ingleñe'ẽme: *Republic of Malta*), ha'e peteĩ umi 27 tetã ojapóva Európa Joaju-pe. Itavusu ha'e Valeta, ha pe táva hetavéva oguereko tapicha ha'e Virkirkara. Oime Para Yvy mbytépe apytére, Itália ñemby guýpe, Tunísia kuarahyresẽ ngotyo, ha Lívia yvate gotyo. Ojejuhúgui oimehápe, heta tetã mbaretéva oñorairõ ijyvýre. Isãso 1964-pe ha 2004 rire ha'e peteĩ tetã Európa Joaju pegua.

## Mandu'py

Ñemohenda:Tetã Europagua