open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vilnius

**Vilnius** ha'ehína táva guasu Lituaña, oĩ arasẽ tetã retãme, Neris rembe'ýpe. Ko távape oiko 542.782 ava (2004 ary).

Ñemohenda:Lituaña táva
Ita (Vrasil)

**Ita** oĩ tava Vrasil retãme, tetãvore Santa Catarinape. Ko távape oiko 6.858 ava (2006 ary).

Ñemohenda:Santa Catarina táva
Ysyry Paraguái

**Ysyry Paraguái** () ha’e peteĩ ysyry Ñembyamérikagua. 
[thumb|260px|Ysyry Paraguái [Paraguaype]]
* Tetã: Pindoráma, Volívia, Paraguái, Arahentína.
* Táva: kásere, Korumba, Puerto Busch, Puerto Bahía Negra, Fuerte Olimpo, Concepción, Paraguay, Pilar, Formosa.
* Ysyry: Miranda, Akidaban, Branco, Tebikuary, Bambural, Apa, ysyry Ypane, Pilcomayo, Bermejo.

Ñemohenda:Ysyry Paraguáipe
Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Ñemohenda:Ysyry Arahentínape
Ysyry Parana

thumb|260px|Ysyry Parana
**Ysyry Parana** () oĩ ko ysyry pukuitéva Ñembyamérikapegua oseha délta rehe Ysyry de la platape. 

*Tetã: Vrasil, Paraguái ha Argentina.
*Táva ohasaha rehe: Puerto Yguasu,Posadas, Corrientes, Esquina, Rosario, San Pedro, Zárate.
*Ysyry: ysyry Paraguái, ysyry Yguasu, ysyry Uruguái
*Ypy: ysyry Guasu, ysyry Paranaíba
*Paha:Ysyry de La Plata ose (Océano Atlántico)pe

Ñemohenda:Ysyry Paraguáipe
Ñemohenda:Ysyry Arahentínape
Ñemohenda:Ysyry Pindorámape
Chipa guasu

**Chipa Guasu** ningo peteĩ mbujape ojejapóva avatikýgui, ha oñembojýva kosina térã tatakuápe; oĩ umi 70 chipa ojekuaáva apytépe, Paraguái rembi’u yma. 
miniaturadeimagen|Chipa guasu
Hetemi ko tembi’u ha katuetei nunga oje’u péicha ku “so’ombichy” ykére (jotopa guasuha rupi ỹrõ jotopa ogapygua ndive oje’uhápe opaichagua vaka ha kure ro’o, so'otuky (''chorizo'') ha mbusia.

Opavave tembi’u paraguáicha heta proteína oreko.

## Moõguipa ou héra

“Chipa guasu” ou mokõi ñe’ẽgui. Peteĩha, “chipa”, oheróva heta mbujape ojejapóva avatígui ha ojeporúva tembi’u “týra” ramo; ko ñe’ẽ guarani ojeporu oñembohéra hag̃ua tembi’u oje’úva “kojói”, kamby térã café ndive ỹrõ katu oñembosako’íva oje’u potávo oimehaichagua tembi’u ndive. Mokõiha ñe’ẽ ojeporúva oñembohéra hag̃ua katu “guasu”, Castellano-pe he’iséva “grande” ; he’ise aipórõ “chipa guasu” ha’ehahína chipa tuichavéva. 

## Mba’emba’épa oraha

“Chipa guasu” ojejapo hag̃ua ojeporu sevoieta ndatuichaitéiva, ha, juky hesa guasúva, kure ñandy, ryguasurupi’a, kesu pyahu, kamby ha avatiky (avati’ýva ikyrỹiva).

## Ñembosako’i

Oñembopupu sevói, y ha juky peteĩ mba’yrúpe 10 aravo’i pukukue ha upéi ojeheja upépe ho’ysã hag̃ua. Oñembovu porã ñandy ovuporã ha morotĩ porã meve ha oñemoĩ  pype ryguasu rupi’a peteĩteĩ, ha avei kesu oñembosa’i pyre, ojepytu’u’ỹre ñembovúgui. Upéi oñemoĩ pype sevói hi’y reheve ha avei avatiky oñemongu’i pyre, ha avei kamby. 

Oñembojehe’a porã oñondivepa umi mba’e oraháva ha upe rire oñemoĩ peteĩ mba’yru oñemoingéma hag̃ua kosina (térã tatakuápe). 

Oñembojy kosina hakuvy porãvape (200&nbsp;°C rupi hakuva’erã) peteĩ aravo ha 30 aravo’i rupi. 

“Chipa guasu” ikatu avei oñembosako’i ryguasu rupi’a’ỹme, upéicharamo oñemoĩveva’erã pype kamby.

## Ambue marandu

“Chipa guasu” oñembosako’i “sopa paraguáicha”, katu ojeporu avatiky avatiku’i rãngue. 

Oĩ tapicha arandu ohapykuehóva Paraguái rekoasa he’íva opaite tavaygua rembi’u oñembosako’íva ogapykuérape pe Ñorairõ Guasu Triple Alianza (Argentina, Brasil ha Uruguay, 1864 guive 1870 peve) renondépe oikova’ekue opa rire, hetaiterei caloría orekoha, pe ñorairõ guasu ojukaparaiva’ekue Paraguái ñemoñare rapykuerépe sa’ieterei tembi’u oĩ rupi, ha upévare tembi’ukuéra oreko heta proteína, ojehecha pype ipokãha tembi’u.

## Marandukuéra oñenohẽ hague
*“Tembi’u Paraguay” de Josefina Velilla de Aquino

## Enlaces Externos
*Informatik
*Cocina del mundo
*Recetas

Ñemohenda:Tembi'u Paraguái
Ñemohenda:Chipa
Ubuntu

**Ubuntu** ha'e GNU/Linux distribución.

220px|thumb|right|Ubuntu 22.04 LTS

* Web (Ubuntu)www.ubuntu.com
Adradas

right|300px
**Adradas** táva tetã Epañape, Soria provincia-pe.

Oikovéva: 79

Ñemohenda:Epaña táva
1951

**1951** - ary. 

## Oararecha'akue
*Fernando Lugo - 30 jasypo

## Omano'akue
*Andrés Barbero - 14 jasykõi

## Joaju

----

...1950-1951-1952...
Fernando Lugo

**Fernando Armindo Lugo Méndez** (San Pedro del Paraná, Paraguái,30 jasypo 1951 ) ha'e Paraguái tenondetá ary 2008 guive ary 2012 peve. Ha ha'e vaekue avei Obispo San Pedrope.

## Hembiasakue
Fernando Lugo oñembo'ekavaekue va'ekue "Ciencias Religiosas" Universidad Católicape.

1977 pe oñemongarai pa'icha ha upéi oho Ecuadorpe, upéi 1982 ou jey Paraguáipe, ha petei ary rire, dictadura ajáañomosẽ iretã gui.

Upéi oho Roma pe, upepe oñembo'eka sociología, ha oujey 1987, mokoi ary opa mboyve dictadura.

1994 pe oñe ordena Obispo San Pedro pe, ha upéi 2005 pe opyta "Obispo Emerito".

Karai Lugo upéi oñepyru oike politica pe, ha pua'e voi Paraguái tekoha ohayhu chupe. Upéicha rupi oñemoi tenondeta raĩcha Partido Democratico Cristiano guive, ha 20 jasyirundy 2008-pe oñemotenonde Partido Colorado gui.

Fernando Lugo ojupi mburuvicháro ára 15 jasypoköi, 2008 - pe, ojupi kuri Karai Nicanor Duarte Frutos rire. Ojei 2012 pe, Juicio Político rupi.

Lugo
Mayor Pablo Lagerenza

**Mayor Pablo Lagerenza** oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Alto Paraguáime. Ko távape oiko 1.500 ava (2002 ary).

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Yvate Paraguái Tetãvore
Ysyry Araguay

**Ysyry Araguay** () oĩ ko ysyry Ñembyamérikapegua, Chákogua. 

*Tetã: Volivia, Paraguái, Argentina
*Táva: Clorinda, Paraguay
*Ypy: Andes
*Paha: ysyry Paraguái

Ñemohenda:Ysyry Paraguáipe
Ñemohenda:Ysyry Arahentínape
Ñemohenda:Ysyry Volíviape
Ñemohenda:Tetãvore Vokerón
Ñemohenda:Tetãvore Presidente Hayes
Chororõ Yguasu

thumb|250px|Ytororõ Yguasu
**Ytororõ Yguasu** ha'e peteĩ ytororõ Arahentína-pe ha Pindoráma-pe oĩva, kóva oime ysyry Yguasúpe. Kóva oime pe tetãvore Misiones (Arahentína) ha pe tetãvore Parana. Kóva ha'e peteĩ umi pokõi tekoha rembiechapyrã yvóra pegua.
[thumb|center|700px|Ytororõ [Arahentína.]]

## Hera
Avañe'ẽme ojere "*Chororõ Yguasu*" karaiñe'ẽme ojehai *"Cataratas del Iguazú"* ha peroñe'ẽme katu ojehai *"cataratas do iguaçu" .*

Ñemohenda:Argentina
Ñemohenda:Pindoráma yvyapekuaa
Ñemohenda:Parana (tetãvore)
Jatyta

**Jatyta** ha'e peteĩ ñe'ẽ jaipuruva jare hag̃ua umi syrymbe gastropodospe oguerekóva peteĩ pire ojereva. Oĩ jatyta ypegua, dulceacuícolas ha yvypegua. Ko'ava oku'e ojapo hagué contracciones musculares ondulatorias ohasava pe ipy guy'ipi. Ko'ava oguereko ijurupe peteĩ mba'e hérava rádula.

Ñemohenda:Mymba
Korochire

**Korochire** (, ) ha'e peteĩ guyra oikóva ha ojaitypóva ka'aguýre, ho'úva yva ha mymbachu'i kuéra. 

* *[[Havía ka'aguy|Turdus albicollis]]* Ñembyamérika ha Antillas
* *[[Turdus albocinctus]]* Himalayas
* *[[Havía korochire|Turdus amaurochalinus]]* Ñembyamérika
* *[[Turdus assimilis]]* Yvate ha Mbyteamérika
* *[[Turdus atrogularis]]* Yvate Asia
* *[[Turdus aurantius]]* Antillas
* *[[Turdus bewsheri]]* Comoras ha Mayotte
* *[[Turdus boulboul]]* Sudeste asiático
* *[[Turdus cardis]]* Asia oriental
* *[[Hapõ korochire|Turdus celaenops]]* Hapõ
* *[[Turdus chiguanco]]* Sudamérica
* *[[Turdus chrysolaus]]* Asia oriental
* *[[Turdus dissimilis]]* Ñemby Asia
* *[[Turdus falcklandii]]* Ñembyamérika
* *[[Turdus feae]]* Asia
* *[[Turdus fulviventris]]* Ñembyamérika
* *[[Turdus fumigatus]]* Ñembyamérika ha Antillas
* *[[Turdus fuscater]]* Ñembyamérika
* *[[Turdus grayi]]* Amérika
* *[[Volivia korochire|Turdus haplochrous]]* Bolivia
* *[[Turdus hauxwelli]]* Ñembyamérika
* *[[Turdus helleri]]* Kenia
* *[[Turdus hortulorum]]* Asia oriental
* *[[Turdus ignobilis]]* Ñembyamérika
* *[[Turdus iliacus]]* Europa ha Asia
* *[[Turdus infuscatus]]* México ha América Central
* *[[Turdus jamaicensis]]* Antillas
* *[[Turdus kessleri]]* Asia
* *[[Turdus lawrencii]]* Ñembyamérika
* *[[Havía morotĩ|Turdus leucomelas]]* Ñembyamérika
* *[[Turdus libonyanus]]* África
* *[[Turdus ludoviciae]]* Somalia
* *[[Turdus maculirostris]]* Ñembyamérika
* *[[Turdus maranonicus]]* Ñembyamérika

* *[[Turdus menachensis]]* Medio Oriente
* *[[Turdus merula]]* Europa, África, Asia ha Oceanía
* *[[Turdus migratorius]]* Yvate ha Mbyteamérika
* *[[Turdus mupinensis]]* Asia oriental
* *[[Turdus naumanni]]* Yvate Asia
* *[[Turdus nigrescens]]* Mbyteamérika
* *[[Turdus nigriceps]]* Ñembyamérika
* *[[Turdus nudigenis]]* Antillas ha Ñembyamérika
* *[[Turdus obscurus]]* Oriente de Asia
* *[[Turdus obsoletus]]* Mbyte ha Ñembyamérika
* *[[Turdus olivaceofuscus]]* Santo Tomé y Príncipe
* *[[Turdus olivaceus]]* África
* *[[Turdus olivater]]* Ñembyamérika
* *[[Turdus pallidus]]* Asia oriental
* *[[Turdus pelios]]* África
* *[[Turdus philomelos]]* Europa, África ha Medio Oriente
* *[[Turdus pilaris]]* Europa y Asia
* *[[Turdus plebejus]]* Méhiko ha Mbyteamérika
* *[[Turdus plumbeus]]* Antillas
* *[[Turdus poliocephalus]]* Sureste asiático ha Oceanía
* *[[Turdus ravidus]]* † Gran Caimán
* *[[Turdus reevei]]* Ñembyamérika
* *[[Turdus rubrocanus]]* Asia
* *[[Turdus rufitorques]]* Centroamérica
* *[[Havía korochire pytã|Turdus rufiventris]]* Ñembyamérika
* *[[Turdus rufopalliatus]]* Endémica de México
* *[[Turdus serranus]]* Ñembyamérika
* *[[Havía ñakyrã|Turdus subalaris]]* Ñembyamérika
* *[[Turdus swalesi]]* Endémica de La Española
* *[[Turdus tephronotus]]* África
* *[[Turdus torquatus]]* Europa
* *[[Turdus unicolor]]* Himalayas
* *[[Turdus viscivorus]]* Europa ha Asia

Ñemohenda:Guyra
Lasioñe'ẽ

**Lasioñeꞌẽ** (lasioñeꞌẽme: *lingua latina, sermo latino*; karaiñeꞌẽme: *lengua latina, latín*) haꞌe peteĩ ñeꞌẽ Europapegua, Indoeurópa ñeꞌẽaty rehegua. Lasioñeꞌẽ haꞌe karaiñeꞌẽ, portugalñeꞌẽ, italiañeꞌẽ, frãsiañeꞌẽ, rrumaniañeꞌẽ ha ambue ñeꞌẽ rromaguiguakuéra túva. 
Ñeꞌẽ joguahakuéra (raitykuéra): ñeꞌẽnguéra lasiogua (térã lasiofaliꞌkogua – es: *latino-faliscas*), saveliagua-lasiogua/italiagua (es: *sabélico-latinas*) pype, indoeuropagua pype.

Lasioñeꞌẽ, ikuatiáva sa ary VI-ha Kirito mboyvegua guive, haꞌevaꞌekue Lásio yvy ñeꞌẽ; peteĩ lasioñeꞌẽ jopara, Rróma tavapegua, oñemoĩ peteĩ yvy ikangýva ári rrománo tahachi ha ijokuairape ñemyasãi rupive, oñepyrũvaꞌekue sa ary IV-ha K. m. ha ipaháva Rróma Mburuvi árape. Lasioñeꞌẽ terakuã, rromaguakuéra ñangareko ha tekopy ñeꞌẽ, ha upéi, Tupão Katóliko ñeꞌẽ, ojapo ichugui oysidénte yvagarape jeikuaa ha tekopy rembipurúrõ, mbarete omoingovéva heta saryty, jepeve ijykéma ñeꞌẽ oñeñeꞌẽvarõ, ko árape oĩmimi gueteri oñeꞌẽva. 

Lasioñeꞌẽ oñeñeꞌẽva heta Rróma Mburuvi yvýpegui, ijoavýva ñeꞌẽ ojehaívagui – lasioñeꞌẽ ymaguare – osẽ ñeꞌẽ rromaguigua ãgaguakuéra (es: *lenguas romances*).

Lasioñeꞌẽ oikove avei Tupão Katóliko ñeꞌẽrõ Vatikáno Ñembyaty Mokõiha peve. Ko árape ndaiporivéima iñeꞌẽteéva ko ñeꞌẽ, ága katu oĩ sua rupi oñeꞌẽva mokõiha ramo. Ko árape, oĩ Tetãtava Vatikáno ñeꞌẽpavẽ paꞌũme.

## Manduꞌapy

## Joaju


Ñemohenda:Indoeuropa ñeꞌẽ
Yryvu

**Yryvu** (, ) guyra hũ ha ituicháva. Yryvu niko ou opaichagua (Ñembyamérika añónte ndorekói yryvu teéva) ha oĩ amo 40 yryvu juehegua. Oĩ umi ikatupyryitéva ojapokuaágui tembiporu ho'u hag̃ua.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Guyra
Ñakyrã

thumb|250px|Ñakyrã
**Ñakyrã** (, ) tymbachu'i oveve ha ikangue’ỹva, opurahéiva ára haku jave.

Ñakyrã oĩ umi timbachu'i **[[Hemiptera]]** hérava apytépe. Opa ko yvy apére jajuhu ñakyrã, ha opaichagua oĩ. Umi tuicháva opurahéi poguasu ha hatãve, umi michĩva katu opurahéi po'i, ochiãvaicha. Ñakyrã opurahéirõ jaikuaáma oĩmaha sandía aju.

Tuvakuéra ombo'a yvyra rakãre, upévarã oikarãi pe yvyra pire ha umi rupi ombo'a. Ojávo ho'a yvýpe ha upépe are oiko osẽ mboyve oveve. Yvy guýpe oĩ aja okambu yvyra rapóre. Upéi osẽ, ojupi yvyra mátare, opyta peteĩ hendápe ha upépe ipire ojeka ha osẽ. Upéi oipyso umi ipepo ikã meve, ha upéi ae osẽ oho, oveve ha opurahéi ohekávo iñirũrã. Oje'e oĩha umi oikóva yvy guýpe 18 áño osẽ mboyve yvyguýgui. Oĩ katu umi mbykyve oikóva yvy guýpe, 1 áño guive 9 áño peve. Osẽ rire yvyguýgui ndoikovéi are, 2 mése rupi. Yvyra rykuénte hembi'u, upévare yvyra guýpe jaguapýrõ ñañandúvaicha ñanderypyiha y, upéva ikuarukuénte. Ñakyrã kuña ndopurahéiri.

Chína ha ambue henda rupi oje'u ñakyrã. He'i hikuái umi kuñáva ho'oveha.

Oje'e avei ñande ahy'o porã hag̃ua jay'u vaerãha ñakyrã pirekuépe, japurahéi porãve hag̃ua.

Ñakyrã nañandesu'ui térã nañandejopíri. Ikatu jepe oimérõ oguejy ñanderehe oimo'ã oguejyha yvyráre, ha oipyteségui yvyra rykue omoingese ñanderehe ijuru. Ymavémi oje'e vaekue chupe guyra mimbi.

Oĩ purahéi imandu'áva ñakyrãre. María Elena Walsh rembiapokue peteĩ héra **Como la Cigarra**. 

## Mandua'py

Ñemohenda:Mymba
San Huã Bautista Ñe'embukupegua

**San Huã Bautista Ñe'embukupegua** ha'e peteĩ táva Paraguái retãme, oime tetãvore Ñe'ẽmbuku-pe, ojepó Pedro Caballero 1848-pe. Ko távape oiko 6.008 ava (2002 ary).

## Virureko
Ko táva virureko ojejapó ganaderiare, ha umi avakuera avei omba'apo agricultura-pe.

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Ñe'ẽmbuku
Tahýi

**Tahýi** (, ) tymbachu'i ikangue'ỹva juehepehẽ, oikoitéva oñondive peteĩ haitýpe. Ñopytyvõme ombyaty hembi'urã. 

Oĩ opáichagua tahýi juehegua: tahýi pytã'i tahyine, tahyirẽ, tahýi'i sa'yju'i, tahýi hũ, tahýi revipuku.

Tymbachu'i tahýi rehegua, hete hũ ha oñemboja'o mbohapy pehẽme, oguereko ku'a po'i ha mokõi tatĩ iñakãme, oiko hetakuére oñondive yvy guýpe. Okypota jave katuete osẽ hikuái ojoapykueripa. Oporojopi rasy ha hyakuã vai japokóramo hese.

Ha'ekuéra oñondivepa ojapo peteĩ tahýi raity, upépe ikatu oĩve 10.000 tahýi omba'apojojáva. Umíva hetakue guasuvéva ha'e tahýi kuña ikatu'ỹva omomemby, umíva tahýi omba'apo tembi'u ñemono'õme ha oñangareko haitýpe, oĩmi avei tahýi kuimba'e ha peteĩ téra hetami tahýi kuña mburuvicha, umíva ikatu omomemby.

## Tahyikuéra
* Ysau
* Akekẽ
* Tahyne
* Tukandi

## Mandu'apy

## Joaju

* Hormigas.org, web sobre hormigas, con claves de identificación.

Ñemohenda:Tymbachu'i
Yvy (yvóra)

thumbnail|Yvy

**Yvy** (mba'ehero: ; ojeikuaáva avei téra **arapy** rupi, elinikañe’ẽme: **Γαῖα** *Gaia*, térã lasioñe’ẽme: **Tellus**, **Terra**), péva niko ha’e yvóra mbohapyha Kuarahy guive ojeréva hese hi’arévo peteĩ ary. Ha’e avei yvóra hypy’ũvéva Kuarahy Ypykatúpe ha peteĩvéva ojeikuaáva ipype oĩha tekove. Ymaguare arandu ojuhu va'ekue mokõichagua tete ojehecháva yvága guasúpe: mbyjakuéra, ñaimo'ãva oĩha peteĩ tendápente, ha yvorakuéra. Ojere avei kuarahy rehe, Mekúrio, Mbyja Ko'ẽ, Mbyja Pytã, Húpiter, Satúyno, Uráno ha Netúno. Ymave oikeva'ekue ko atýpe Plutõ, ha ág̃a katu ojehechakuaa ndaha'eiha peteĩ yvóra (planeta). Oikove hekópe umi ñamboheróva'ekue tenondeve.

## Téra
Héra ou ypy-tupi-guarani (*proto-tupí-guaraní*) ñe’ẽ ****ɨpʷɨ***. Upéi oiko chugui avañe’ẽ *yvy*, tupinamba *yby*, ayvu *ywy*, munduruku *ipi* ha heta ambue. Ha *yvy-*gui osẽ heta ambue ñe’ẽ, ha’éva *[[yvytu]]*, *yvy’a*, *[[yvypóra]]*, *[[yvyty]]*, *yvytĩ* ha hetave.

Ñemohenda:Yvyapekuaa
Ñemohenda:Mbyjakuaa
Ñemohenda:Yvóra ojeréva Kuarahýre
Mbarakaja

**Mbarakaja** (), ha'e peteĩ mymba okambúva ha so'o ho'úva havijupáva oikóva ambue ojeguerekóva ichupe óga pype yvypórandive. Ko'ã mymbakuéra oñemohenda mbarakajarundi atýpe. Mbarakaja oiko yvypóra ndive amo 9500 ary guive.

## Mandu'apy

## Joaju

* NCBI Taxonomy Homepage Clasificación taxonómica del Centre of Biotechnological Investigation''

Ñemohenda:Okambúva
Mba'asy

**Mba'asy** (), yvypóra rete nahesãiramo oguereko guive upéva. Ñande rete oñeñanduka jehasykue avei ojechauka ndoikóiramo ñande retepype oĩva.

Tesãi Arapygua Atyguasu (OMS) he'i mba'asy ha'e voi oimeraẽ “Tete reko ñemoambue térã ñemombia peteĩ térã heta yvypóra rete pehẽnguéme, ijypy haimete ojeikuaameméva, ojehechakuaa mba'asyapypẽ ha techaukaha tee ambuéva rupi, ha oñemongakuaa haimete ojeikuaaháicha oñemongakuaáta.”

## Ehecha avei
* Mbiru'a
* Tétano
* Sarapĩu
* Akanundu ro'y
* Mba'asy po'i

## Joaju

* Tesãi rehegua. Tesãi Arapygua Atyguasu. 2007.



Ma'asy
Mbaraka

thumb|180px|Mbaraka
**Mbaraka** (), hina peteĩ mba'e ñambopu hag̃ua isãva rehegua, oñembopyaha peteĩ yvyra ryru ha peteĩ ygue, kóva ári oĩ pe taipurỹi térã tetyrõha ―orekóva peteĩ kua ipu hováiva pe juru mbytére, ha poteĩ sã. Pe taipurỹi ári oike mba'e tyrõnguéra ohejáva ñe'ẽ pukuéra. Ko tembipu réra karaiñe'ẽme hína *guitarra clásica* térã *guitarra acústica*.

Kóva hína mba'e ñambopuhag̃ua ojeipuruvéva blues, rock, heavy metal ha flamenco rehe, ojeipuru avei umi opurahéivape. Avei ojeipuru tángo, ranchera kuéra, ha grupera kuéra, ha heta tetã tavarandúre.

Mbaraka ko'ãgagua niko ou umi tembipu isãva ymaguareite ojeipuru va'ekue umi sumério, akádio ha asírio apytépe ary 2.500 Kirito mboyve rire. Upe guive hetaite oñemoambue ijysaja ha isã retakue.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tembipu
Mba'ysyvo

**Mba'ysyvo** (, ), ka'avo karape osẽva óga jerére ha’ýi ojeporu pohã ramo py'ápe guarã.

Ñemohenda:ka'avo
Mandi'o

thumb|250px|Mandi'o
thumb|250px

**Mandi'o** (poytugañe'ẽ, , ), ha'e hína peteĩ ka'avo oñeñotýva ambue tetãme ijyvy akúva guive. Pe hapo oiméva yvyguýpe ojeiporu tembi'úicha, ombotýra haguã opaichagua so'o mbichy. Mandi'o rapógui avei ikatu oñeguenohẽ aramirõ ojeiporu haguã heta mba'épe.

## Ñemyesakã
Mandi'o ha'e hína tuicha mba'e porã opa rupi, ha ñanemongaru porãva. Heta oime omboheróva chupe: *"base de la vida tropical"*, ha'e haguére tuicha mba'e porã, umi ka'aguýpe guarã oikóvape. Ojehayhu eterei ningo, ndaijetu'ui haguére oñeñoty, oreko haguére heta mba'e porã ñande rekovépe guarã ha ikatu haguére oñeñoty opa ambue tetãme. Ikatu hína péicha avei ñañoty opaichaguaite yvy oimévaichagua.

Oje'e hese ojeikuaaha ymaiteve guive, amoite 4000 ary rupi ha ha'eha Amérika-pe.

Ambue mba'e oje'éva mandi'o ñeñotýre ha'e ouha ymaite majakuéra umívagui, 1400 ary rupi, Joya de Cerén, El Salvador pe.​ Peichaite, ramoite jeheka hápe umi majakuéra rembi'úpe, ha'eha peteĩ tuicha mba'e chupekuérape guarã.

## Ivaíva
Mandi'o kuéra avei oguereko hína —sa'i sa'i jepérõ— ikatu ñanemomba'asy vai'imíva, hérava *linamarina* ha *lotaustralina*. Ko'ãva ndive oime avei *glucósidos cianogénicos*, ha oikóva chugui kuéra *ácido prúsico* (*cianuro de hidrógeno*), pe *[[enzima]] linamarasa* rupive. Ko'ãva oime hína pe mandi'o rapoitépe rehe.

## Joajuha

Ñemohenda:Ka'avo
Mandu'a

**Mandu'a** térã **akãngatu** niko apytu'ũ rembiapo, mba'e oĩva ñane akãme ojeikuaáva yma guive. Upéicha ñañongatu marandu ñane apytu'ũme. 

Mandu'a niko imokõi: peteĩ imbykýva ha ambue ipukúva.

# *Mandu'a imbykýva*, pe ikatúvo ñanemandu'ami, ñanemandu'áicha sapy'ami peteĩ ñande rapicha pumbyry papaha, ha'e he'i ramo ñandéve, jahai peve kuatiápe.
# *Mandu'a ipukúva*, pe ikatúvo ñanemandu'aite umi mba'e ymaguare, ñanemandu'áicha mba'éichapa jahasa ñanemitãrõguare.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Arandupykuaaty
Manduvi

thumb|210px|Manduvi
**Manduvi** (), ka'avo oñeñotýva yvy akúpe, heñói ñepyrũva'ekue Brasil-pe, hi'a yvyguýpe. Ha'ýigui ojejapo ñandyry, oñemaimbe ha oñemongu'i oje'u haguã kambýre. Oĩ manduvi guasu, manduvi pytã, manduvi hũ'ĩ.

Ñemohenda:ka'avo
Mandyju

thumb|250px|Mandyju
**Mandyju** (), tovyka pyaha morotĩ, omo'ãva mandyju ra'ýi. Ko ka'avo heñói ñepyrũva'ekue Indiape, ko'ãga oñeñoty opa hendarupi, oĩhápe yvy aku. Ojejapo chugui inimbo oñembovyvy haguã, avei “tela”, ao ojejapo haguã.

Ñemohenda:Ka'avo
Mangaysy

thumb|200px|Mangaysy

**Mangaysy** (), guypegua osyry, ha hypy'ávove isa'y morotĩ térã hesa'yju, kóva osẽ heta yvyrágui oĩva tetãnguéra ijyvy akúvape.

Ñemohenda:Ka'avo
Maria Mittet

**Maria Haukaas Mittet** ha'e peteĩ música Noruegagua. Heñói Finnsnes, Noruegápe, 3 jasypoapy 1979-pe. Jeike Eurovisión 2008 ndive purahéi "Hold on, be strong". 

## Purahéi oipyahava'ekue
* *Breathing* (2005)
* *Hold On, Be Strong* (2008)

## Joaju okapeguávandi
* Purahéi ''Hold on, be strong''

Ñemohenda:Tekove Noruegagua
1979

**1979** ary.

## Oararecha'akue
* Maria Haukaas Storeng - 3 jasypoapy
* Mauro Lugo - 12 jasykõi

## Omano'akue

## Joaju

----

...1978-1979-1980...
Vânia Fernandes

**Vânia Fernandes** ha'e peteĩ música Poytugagua. Heñói Funchal, Madeira, Poytugápe, 1985-pe. Jeike Eurovisión 2008 ndive purahéi "Senhora do Mar". 

## Purahéi oipyahava'ekue

## Joaju okapeguávandi
*Purahéi ''Senhora do Mar''
Ñemohenda:Tekove Poytugagua
Guembe

**Guembe, mbuambe, guaimbe** (, ) ñañaguasu hakã kangu ojúpiva ambue yvyra rehe ha hi'a hi'upy.

Ñemohenda:Ka'avo
Guavirami

**Guavirami, guavira pyta, guayubira** () yvyra ka'aguýpe okakuáva ha hi'a pirekue ojepuru omohỹakuã hag̃ua guaripóla.

Ñemohenda:Yvyra
Guaviju

thumb|250px|Guaviju
**Guaviju, yvaviju, yva porei** (, ) yvyra mataguasu hi'a hũmimíva ha hi'upy.

Ñemohenda:Yvyra
Guapyha

thumb|240px|Apyka
**Guapyha, guapyja** () mba'e pjeporúva ojeguapyhag̃ua : apyka, silla, taha'e ha'eva.

Ñemohenda:Guapyha
Mbiru'a

**Mbiru'a** () ha'e akue mba'asy vírugui oúva, ováva ha isarambíva tekove apytépe, oporojukáva. Pe tapicha hasýva pahague ojehecha tasyópe jasypa 1977 jave ha ary 1980 jave pe Tesãi Arapygua Atyguasu (OMS) omoañete opamahague ko mba'asy Yvy ape ári. Py'ỹinte ojehecha akue ko mba'asy oporojukaha pya'e, amo 30&nbsp;% opaite umi hasývagui omano, tuichaitépe umi mitã'i heñoiramóva, ha umi nomanóiva ipire marãva ha oĩ avei umi hesatũva.

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Mba'asy víru
Mberu

**Mberu** oĩ umi tymbachu'i Diptera hérava apytépe, péicha oje'e umívape ipepo mokõigui. Mberu oĩ opaichagua. Ikatu michĩ térã tuicha, ikatu ipara, sa'yjuvy térã hovy. Mberu michĩrõ nde'iséi umíva mberu ra'yha, umíva michĩta omano meve ha umi tuicháva tuicháta omano meve. Oĩ mberu'i ha oĩ mberu guasu.

Maymávape mberu ñanembojeguaru, taha'e ha'éva. Jajuhu ñande rogapýpe, oguejy ñane rembi'úre térã hembyrére, ijaty ñanáme ñaimeháme, ha vaka rekakáre hamba'e. Ñande rymba omanórõ térã mamo jajukahápe, upépe pya'e og̃uahẽ. Oĩrõ omanóva, mberu raẽvete oguejýta hese.

Mberu oñemuña ha oñemboheta oky heta jave, ha ovy'a y ky'a osyryhápe ha yty apýpe. Upe rupi pya'e oñemuña. Mberu omongu'ekuaa iñakã, ijuru hakua ikatu hag̃uáicha oipyte hembi'u, ha oĩ ñandesu'úva. Opa henda rupi oguejýgui, tekaka térã te'õnguére hamba'e, ha upéi ou oguejy ñane rembi'úre térã ñande rováre, ha upekuévo ikatu oguerova ñanderehe mba'asy.

Mberu hovy térã mberu letrína, upévane hína upe herakuãvéva opa rupi. Ovy'árõ jepe jakakahápe ha ñande repotíre, oĩ he'íva og̃uahẽrõ ñande rógape he'ise outaha ñandéve iporãva. Oĩ ave he'íva, umi paje ojapóva oguerokaha mberu hovy hymbárõ ha omondoha ojapysaka hag̃ua hapicha he'ívare. Ojapysakapa rire, ha'e oho omombe'u ijárape upe ohendu vaekue.

Oĩ avei ku úra ja'éva *(Dermatobia hominis)*, ñande rymbáre hetáva ha ñandevoi ikatúva jareko ñandejehe. Umíva mberu ra'y, okakuaáva ñanderehe ha ág̃a otyarõvo, ho'a yvýpe ha upépe oiko oveve peve. Úra ndaha'éi ku panambi hũ guasu *(Ascalapha odorata)* maymávape omongyhyjéva ha oikeséva ñande kotýpe, ovy'águi pytũháme. Oje'e ha'e okuarúrõ ñanderehe, upéi úra osẽha ñanderehe. Upéva upe úra mba'eve ndojapói ñanderehe, nañandesu'úi ha ndokuarúi ñanderehe. Panambi pyhare reínte ha'e.

Oĩrõ ojejukáva térã ojejuhúrõ omanóva, umi ikatupyrýva ãmba'épe, ikatu oikuaa araka'épa upe tapicha ojejuka térã omano. Ha'ekuéra omaña umi mberu ra'y térã mberu rasóre, ha ohechávo mba'éichapa michĩ térã tuicha, he'ikuaa araka'épa omano. Oĩrõ omanóva, upe hete pya'e oñepyrũ oñembyai ha hyakuã. Umi mberu ohetũ ha ou ombo'a hese. Péichape ikatu oikuaa hikuái omano ramópa térãpa aréma omano hague.

## Tavarandúpe
Joaquim Maria Machado de Assis, ojeheróva avei *brujo de Cosme Viejo,* peteĩ hembiapópe imandu'a mávapa hína umi mberu hovy, chupe g̃uarã mberu hovy umi "polítiko pya'e ojupise ha tuichaséva goviérno ro'óre". Upévare, umi goviérnope omba'apóva ha mba'eve ndojapóivape Paraguáipe oje'e mberu letrína. 

Ñe'ẽnga niko he'i; "Ni mberu nahasẽi" térã "Mberu jepe okirirĩmba", maymáva ombotypárõ ijuru ha nde'íri mba'eve.

## Mandu'apy
Ñemohenda:Mberu
Acheñe'ẽ

**Acheñeꞌẽ** () oĩ ko ñeꞌẽ oñeꞌẽ ava aché (guajaki).

Ñeꞌẽndymi:

* guasu – wachu
* yvy – ywy
* Y – yꞌy
* yvytu – wytu
* kuña – kuja
* kavaju – vaepurã
* guyra – kuyra
* mbopi – vupi
* kaꞌi – kwaꞌa
* ñandu – ñadu
* tete – etche
* tova – čãꞌã
* tetyma – kmakã
* py – pyčã
* tembo – tawa
* pyhare – čãwã
* koꞌẽramo – koꞌẽbu
* tavy – tõyã
* ava – awa

* 1 – etakrã
* 2 – mirõ
* 3 – buja

**Techapyra**:

*Ache jau, go kuaagi kuaareko, cho kuaa go cho japopavegi, choba vejama cho jau gobu ekõ jey, gogi cho vendubu cho o kryra.* 

Heꞌise:
"Avyꞌa ahendúramo che ñeꞌẽ. Oñeꞌẽramo guajakikuéra iñeꞌẽme aiko porã. Amboꞌese che ache ñeꞌẽ."

Ñemohenda:Amérika ñe'ẽnguéra tee
Guaikuru

**Guaikuru** () ava aty oikóva'ekue Ñembyamérika, tetãnguéra Paraguái, Argentina, Volivia ha Pindorama.

Ava guaikuru:
*Mbaia
*Kaduveo
*Paiagua
*Tóva
*Pilaga
*Avipone
*Mokovi

Ñemohenda:ava
Guaho

thumb|250px|Guaho
**Guaho** (, ) ysypo. Ka'avo okakuáva ype térã'y rembe'ýpe hakã kangýva ha ojupíva yvyrarakáre tera ojuhúvare. Ysypoty.

Ñemohenda:Ka'avo
Mitãra'y

thumb|240px|Mitãra'y
**Kunumi** (karaiñe’ẽme: *bebé*) ha’e pe téra oñeme’ẽva umi mitã heñói ramóva.
Mitã

thumb|200px|Mitã
**Mitã** () máva heko kyrýiva. Mitã rekoiterape ñe'ẽme'ẽ ary 1959 guare niko he'i mitã ha'eha “yvypóra ikatúva oje'apokatu hetépe, iñapytu'ũme, hekohápe, hekopýpe ha hekopytúpe, tekosãso ha tekorechapyrãme”.

## Ehecha avei
* Yvypóra
* Mitã tekoiterape

Ñemohenda:Yvypóra
Mitãsã

**Mitãsã** () puru'ã sã okakuaáva aupágui. Mitãra'y puru'ãsã oso pokõi ára imembysẽ rire.

Ñemohenda:tete
Merõ

thumb|250px|Merõ
**Merõ** (, ) yva imata tyryrýva hi'áva hakãme, isa'y sa'yju ha he'ẽmby.

Ñemohenda:Ka'avo
Jati'i

thumb|250px|Jati'i
**Jati'i** () kuru vai oñembojuru rire opúva okuera hag̃ua.

Ñemohenda:Ñepohãno
Jate'ika'a

thumb|250px|Jate'ika'a
**Jate'ika'a, yate-i-ca-a** (, , ) naña ipoty sa'yjúva iporã hykuere tyerasýpe.

Ñemohenda:Ka'avo
Jatevu

thumb|250px|Jatevu
**Jatevu** () mymba'i oipytéva tuguy, vaka, jagua, mbarakaja ha yvyporape avei. Jatevu ndahevíri.

Ñemohenda:Mymba
1966

**1966** ary.

## Oararecha'akue

## Omano'akue
*Juan Natalicio González - 16 jasypakõi

## Joaju

----

...1965-1966-1967...
1833

**1833** - ary

## Oararecha'akue
*Salvador Jovellanos - 31 jasypakõ
*Cándido Bareiro - 27 jasypa
## Omano'akue

----

...1832-1833-1834...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1881

**1881 ([[Papaha Rómapegua|MDCCCLXXXI]])** ha'e peteĩ ary oñepyrũ akue peteĩ arapokõi he’iháicha gyregório arapapaha.
[miniaturadeimagen|348x348px|[Chíle ñorairõhárakuéra ondyry'o guare Líma-pe (Perũ).]]
«1880→‎**1881**→‎1882»‎

## Oiko'akue

### Jasyteĩ

* 1 jasyteĩ: Valselona-pe (Epáña) oje'ichaka peteĩha papaha diario ''ABC''.
* 17 jasyteĩ: Perũ-pe oiko aja Paraguasu Py'aguapy Ñorairõ, Chíle ñorairõhárakuéra ondyry Líma-pe Perũ tavusu.

### Jasykõi

* 1 jasykõi: Panama-pe oñepyrũ ojejapo yrape Panama.
* 1 jasykõi: Varselona-pe oje'ichaka peteĩha kópia pe diario ''La Vanguardia''.
* 16 jasykõi: Epáña-pe, umi salesianokuéra og̃uahe Utrera-pe.
* 19 jasykõi: Kansas oiko pe peteĩha tetãvore Amérika Retãvorekuéra Joaju ndovaléiva oje'u káña.
* 24 jasykõi: Chíle-pe, ojejapó fuerte Rrekavarren, ko'ãngá ha'eva táva Temuco.

### Jasyapy

* 4 jasyapy: Pe repúblicano James A. Garfield oiko mburuvicha guasu Amérika Retãvorekuéra Joaju-pe.

* 13 jasyapy: Rrúsia-pe  Alejandro Alexándrovich Románo oiko mburuvicha guasu ojejuka haguere ituvápe oñembohera Alejandro III.

### Jasyrundy

* 15 jasyrundy: Chíle-pe, Temuco oiko tetãvore Araukanía tavusu.

### Jasypokõi

* 25 jasypokõi: Venesuéla oipuru "Gloria al Bravo Pueblo" himno nacional reguara.

### Jasypoteĩ

* 12 jasypoteĩ: Misuri-pe (Amérika Retãvorekuéra Joaju), peteĩ tornado ombyai pe táva'i Hopkins.

### Jasypokõi

* 26 jasypokõi: Karáka-pe (Venesuéla), pe diario *La [[Diario Opinión Nacional|Opinión Nacional]]* oichaka peteĩ mombe'uHosé Martí he'i akue Fausto Teodoro de Aldrey-pe.

### Jasyporundy

* 19 jasyporundy: Amérika Retãvorekuéra Joaju mburuvicha guasu James A. Garfield ojejuka ha Chester A. Arthur oiko mburuvicha guasu pyahu.
* 26 jasyporundy: Hapõ-pe oiko pe tuichaveva tornado Hapõ tembiasakuepe.

### Jasypa

* 24 jasypa: Tetãvore Santa Fe-pe (Arahentína) pe empresa colonizadora Guillermo Lehmann-gua, ojapo pe táva Rafaela.
* jasypa: Ojejapo pe táva Kinshasa.
* jasypa: Transvaal isãso Vyretáña Mburuvi-gui.

### jasypakõi

* 1 jasypakõi: Madridpe (Epáña), ojeabri pr Hospital Infantil del Niño Jesús
* 4 jasypakõi: Arahentína-pe, pe peso arahentína-gua oiko viru ko tetãme.
* 8 jasypakõi: Rroma-pe ojejapo Sociedad del Divino Salvador.
* 22 jasypakõi: Chíle-pe, ojejapo pe puerto San Antonio ha hera San Antonio de las Bodegas.
* 31 jasypakõi: Umi islas Nicobar oiko peteĩ terremoto.

### Ndojekuaai

* Chíle ha Arahentína ojapo peteĩ kuatia limitegua
* Hyãsia ojoaju Tunísia-pe.
* Itália ojoaju Erityréa ha Somália-pe.
* Ojejapo Triple Entende.

## Oararecha'akue
* Juan Ramón Jiménez - 23 jasypakõi

## Omano'akue
*

---
Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1875

**1875** - ary. 

## Oararecha'akue
* Eusebio Ayala - 14 jasypoapy

## Omano'akue

----

...1874-1875-1876...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1840

**1840** - ary. 

## Oararecha'akue
* Juan Bautista Gill - 28 jasypa

## Omano'akue

----

...1839-1840-1841...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
1941

**1941** - ary. 

## Oararecha'akue
* Rosa Brítez - 9 jasyrundy

## Omano'akue
* Cecilio Báez - 18 jasypoteĩ

## Joaju

----

...1940-1941-1942...
1862

**1862** - ary. 

## Oararecha'akue
* Cecilio Báez - 1 jasyteĩ

## Omano'akue

----

...1861-1862-1863...

Ñemohenda:Ary 1800 - 1899
Sandía

thumb|250px|Sandiakuéra hiꞌajúva.
***Citrullus lanatus***, héra tapiagua haꞌéva **sandía** (karaiñeꞌẽme: sandía, oúva araveñeꞌẽgui ***sandíyya***) térã **hyꞌa heꞌẽ** haꞌe peteĩ kaꞌavo otyryrýva yvýpe hapo sarambi mbykyꞌi, hakã ysypo puku isarambíva, haviju ha hovykã heꞌõ mbytépe. 

Ipoty morotĩ, hembo chororĩgui osẽ hiꞌa ijyképe. Opaicharei hiꞌa: tuicha ha michĩva, ijapuꞌáva, ipekõi ha ipukúva, ijape morotĩ paraꞌi, hovyũ ha hovérova. Ipire atãꞌi heꞌõ ha huꞌũ hyepýpe, hoꞌo pytã térã saꞌyju, hykue reꞌẽ ha haꞌỹi hũ térã paraꞌi. Ikatu jaꞌu tembiꞌu ári. Haꞌỹingue ojepuru pohãrã orchatápe. Oĩ opáichagua: sandía morotĩ, sandía paraꞌi, sandía hovéro, sandía hapõygua, sandía hũꞌi, sandía saꞌyju, sandía hyꞌa, sandía yvyvy, sandía vaka.

## Manduꞌapy
https://glosbe.com/es/gn/sand%C3%ADa

Ñemohenda:Yva
Makychĩ guasu

**Makychĩ guasu** (, ) herava avei **sanaória**, ka'avo karape, rakã rovyũ, hogue sa'isa'i, isarembi ha ikangýva, yvýpe oñemoña ha'ỹigui. Ipoty morotĩ apu'a'i mimi hu'ãre iñapesã guasu. Hapo pytãngy, ijapyte morotĩ, hague mimi, ipuku ha ndaipoguasuetéi, okakuaa yvy guýpe. Ja'u tembi'úpe, ñemboy'urã he'ẽ ha ha'eño omomóipyre térã ipýra.

Yvypóra oñemitỹ ymaguare guive, hembi'u hag̃ua.

Ko ka'avo porãeterei, opytyvõ yvypóra hesa ha ipire, omoporãva.

## Joaju

Ñemohenda:Ka'avo
Sái

Peteĩ **sái** ha’e peteĩ ao osãingóva ku’águi ha oaho’íva mokõive tetyma. Oĩ opaichagua sái, ipukúva ha imbykýva, ojejopyvéva ha ojejopy’ỹvéva, ha ambuéva.
miniaturadeimagen|302x302px|Peteĩ sái mbyky.
=Mandu’apykuéra=
Ñemohenda:Ao
So'o josopy

**So'o josopy** () tembi'u hykuéva ojejapóva vaka ro'ógui, ogueraha arro ha tembi'umoheha: sevói, tomáte, áho ha umícha.

Ñemohenda:tembi'u
So'o apu'a

**So'o apu'a** ha’e peteî tembi'u jajapóva so'o ku'ipyrégui, upevarã ñambojehe'a, avatiku'íre ha ñamoĩ hendive áho, ñandy'imi, juky ha opáichagua tembi'u ñemboheha, ñambojehe'apaite rire ñambyapu´a mimi ha japoi jukysýpe.

Traducción: So'o apu'a es un plato elaborado con carne picada, para lo cual lo mezclamos con avatiku'í (maíz) y le añadimos ajo, azúcar, sal y varios condimentos.

Ñemohenda:tembi'u
So'o

[thumb|250px|[Ryguasu ha vaka ro'o.]]
**So'o** () hi'upyrã oñeguenohẽva mymba retégui, opaichaguágui, oĩ ipire guýre ha ojaho'i ikanguépe. So'o hi'upyrã tenondeguaitéva yvypóra rembi'urãme ome'ẽgui heta proteína, kóva niko ojepuru okakuaa ha oñemyatyrõ hag̃ua yvypóra rete, avei oñemombarete hag̃ua ñande kangue.

Umi tapicha ndaikatúiva ojogua so'o, térã naiporãiva ichupekuéra ho'u hag̃ua so'o, tekotevẽ oheka iñambuéva ohupyty hag̃ua *proteína* oĩmbáva hembi'úpe. Kumanda ha yvapo oreko avei heta *proteína*, hákatu pe *proteína* oúva ka'avógui hasyvemi ñande retépe oipuru hag̃ua umi *proteína* mymbakuéraicha. Umi tapicha oiporavóva ndo'úi so'o héra vehetariáno, ha umi ndo'úiva mba'eveichagua mymbakuéragui ojekuaa vegáno ramo.

So'o pytã ha'e so'o hũvéva (jepivegua mymba okambúvagui), iñambuéva so'o morotĩgui ha'éva ryguasu térã pira.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Tembi'u
Sóha

thumbnail|200px|Sóha
**Sóha** (, ) ka'avo karape hatã sarambi ha ikangýva, hogue akua rovyũ, hakamby'ipáva, ipererĩ. Heñoiramáva ojepuru hi'upyrã. Hi´a apu´a´i, morotĩ, ipere pererĩ, ha´ỹi apu´a pekõi heta, hysýi ojoapykuéri hope ryepýpe. Ja´u tembi´úramo péicha reínte ha ikatu jajapo chugui so'o, kamby, kesu, kafe ha ñandyry.


File:So_3.jpg
File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg


Ñemohenda:Ka'avo
Samu'ũ

**Samu'ũ** (,  ex ) yvyramáta poguasu, imáta pekõiva, hakã sarambi guasu ha hatĩmba.

Ñemohenda:Yvyra
Sálvia

thumb|250px|Sálvia
**Sálvia** () pohã ñana hogue apu'a pukumi ha haimbéva, hyakuã asy.

Ñemohenda:Ka'avo
Sevói

thumb|250px|Sevói
miniaturadeimagen|'''Sevói'''
**Sevói** (, ) ka'avo umi áho ha puérro aty pegua, hi'a apu'áva yvy guýpe, ipire pererĩ, hykue timbo oporombohesay, oporoko'õ oñembo'ikuévo, yvypóra oipuruite rembi'urãicha. Ipoty apu'a morotĩ hogue ruãme.

Oĩ sevói hoguénteva, ndahi'áiva, hogue hetáva hovyũ, ipuku akua ha ikangy, pe sevói'i, hérava avei sevói verdéo.

Ñemohenda:Ka'avo
Sogue

**Tekotevẽ**, **mboriahu** térã **sogue** () ha'e yvypóra ndaikatúi jave, ndorekóigui imba'erã, ohupyty umi mba'ekuéra oikotevẽva oiko porã hag̃ua, yvypóra mongakuaáre, hete ha iñapytu'ũ, akóinte oguereko hag̃ua hi'upyrã, hekoharã, ohupyty hag̃ua tekombo'e, y ipotĩva, ha mba'erendy hógape. Tekotevẽ ikatu oĩ peteĩ tapicháre mante, peteĩ ava atýre térã peteĩ tetãre.

Ojehecha avei oiko tekotevẽ ndaipóri jave pirapire ñemomba'apo ndohejáiva yvypóra kuéra ohupyty imba'erã. Oikóvo ñemomba'apo'ỹ (ndaipóri ramo oñemba'aporã), pirapire'ỹ térã sa'imi pirapire. Oikóvo avei oporomborekojoja'ỹva (oñemboyke ramo tapichápe ipiresa'y, ijeroviakatu, iñe'ẽ, hetã, imeña ha hemiandu polítika reheguáre) ojehecha oĩ tekotevẽ umi ñemboykepyréva imbytépe.

Yvóra Viruróga (*Banco Mundial*) ombojuavy mokõi tekotevẽ ha omoĩ pirapire hepy ohechauka hag̃ua ku ñembojuavy ary 2015 guive, mboriahuiterei oiko tapicha orekónte 1,90 dólar oiko hag̃ua ñavõ ára ha tekotevẽ oiko tapicha orekónte 3,10 dólar oiko hag̃ua ára ha ára.

He'iháicha yvypóra ñakãrapu'ã kuatia momaranduha ary 2014 pegua, oikuaaukákuri Tetãnguéra Joaju (ONU), peteĩ opaite tekovégui imboriahu hína. Péva he'ise amo 1.500.000.000 ndorekói imba'erã ohupyty hag̃ua mba'ekuéra oikotevẽva oiko porã hag̃ua (hi'upyrã, y ipotĩva, pohanohára ñangarekokatu oikotevẽ jave, tekombo'e porã ha ambuéva).

## Mandu'apy

## Joaju

* Banco Mundial: *[http://datos.bancomundial.org/tema/pobreza Tekotevẽ rehegua]*
* CEPAL: *[http://www.eclac.org/publicaciones/xml/2/34732/PSE2008_Cap2_Empleo.pdf Tekotevẽ ha ñemomba'apo]*

Ñemohenda:Avano'õ
Sarapiũ

thumb|250px|Sarapiũ
**Sarapiũ** () mitã mba'asy ováva, ome´ẽ akanundu, ahy´o rasy, tesa pytã, pire pytã avevo hakuvopáva reheve. Oñemombia pohã ro´ysãme.

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Mba'asy
Sapatu

thumb|250px|Kuimba’e sapatu hũ.
Peteĩ **sapatu** ha’e peteĩ pyrehegua ojejapopyréva vakapígui térã ambue mba’égui, ijurúva ipyta gotyo ha oguerekóva sã térã musurã oñeñapytĩ hag̃ua puruhára pýre.
## Mandu’apykuéra
Ñemohenda:Ñemonde
Ñemohenda:Ao
Viruo

Peteĩ **viruo** (karaiñe’ẽme: *banco*) ha’e peteĩ tenda oñongatúva ha oiporukáva pirapire.
miniaturadeimagen|Viruo Patagonia

## Mandu’apykuéra
https://tprmercosur.org/es/activ/Informe_2009.pdf
Ñemohenda:Viru
Tequixquiac

200px|thumb|Tequixquiac kuairóga
200px|thumb|Iglesia Franciscana Santiago Apóstol
**Tequixquiac** ha'e peteĩ táva Méhiko pegua. Tavayguakuéra: 33.080 ava.

## Tekotevẽ kapilla
* Santiago Tequixquiac
* Tlapanaloya

Ñemohenda:Méhiko táva
Viru

**Viru** () ha'e opa mba'e oñemomba'eguasúva ha ojeipurúva ojehepyme'ẽ hag̃ua, tapichakuéra ha avano'õ omoneígui hepykue. Techapyrã oĩ viru opaichagua: virukandua, pirapire, viru kuatia'atãmi, ha heta ambuéva.

Viru ojeikuaáicha ko'ãga tekotevẽ atyvete guasu ombohepýva ha omoneíva, upe hína tetã rekuái hembiapo, tembiapoukapy ha léi rupive, upéicha oiporavo mba'e viru oipurúta ha mba'éichapa ombohepýta.

## Mandu'apy

## Ehecha avei
* Guarani
* Dólar

## Joaju
* Banco Central del Paraguay, Tetã Paraguái Iviruróga Guasu.
Sevo'i

thumb|250px|Sevo'i
**Sevo'i** () vicho ikangue´ỹ ha otyryrýva, ijape sỹi, hüpytãngy. Oĩ mbyky ha ipukúva. Oiko yvy guýpe. Okaru vicho´íre ojuhúva oikoha rupi. Oĩ opáichagua sevo´i, umíva apytépe oikóva ha okambúva tuguýre. Sevo´i yvy guýpe ojepuru ñamongaru hag̃ua pira ojekutukuévo.

Ñemohenda:Mymba
Vakaratĩ

thumb|250px|Vakaratĩ
**Vakaratĩ** () mymba rete rehegua, hatã ha hakuáva, oguerekóva iñakãme mymba okambúva ha oñamindu’úva.

Ñemohenda:Tete
Manga

thumb|250px|Manga mangapy rehegua.
**Manga** (karaiñe’ẽme: *balón* térã *pelota*) ha’e peteĩ mba’e ojeipurúva ñoa’ãngatukuérape ha ambue ñembosaraikuérape. Ijapu’a, oñembovu yvytúpe ha oñembohyru mangaysýpe térã vakapípe.

Mangápe ikatu oje’e avei **vakapipopo**, **apu’apopo**, **kapipo** térã **mangapopo**.

## Ehecha avei

* Mangapy

## Mandu’apykuéra
https://es.scribd.com/document/434308116/Antonio-Guasch-S-I-Diccionario-Castellano-guarani

https://books.google.com.py/books?id=UdgsatHovBAC&pg=PA26&lpg=PA26&dq=mangapopo&source=bl&ots=8slbq2eEpv&sig=ACfU3U1qXF0Qe6fhx0O2PaKoh-51QgwtCQ&hl=es-419&sa=X&ved=2ahUKEwjerdeIqOD1AhXwrpUCHTIpBXAQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=mangapopo&f=false
Ñemohenda:Jetepyso
Voko

**Voko** () vosa vakapígui térã ovecha raguégui ojejapóva, ojeporúva ojegueraha haguã oime raẽva mba’e.
Liméta

thumbnail|200px|Kaguaka hovyũ
**Liméta** térã **kaguaka** () ha’e peteĩ mbayru ijajúra po’íva ojeporúva oñeñongatu hag̃ua y, kamby, kaguyhái térã ambue mba’e.

Ñemohenda:Tembiporu
Sype

thumb|200px|Sype
**Sype** () tembiporu hi´ýva yvyra pukúva, iñakãme häi pe pererĩ, haimbe ojejapo kuarepotígui ; hi´ári ikua ikatu hag̃uáicha ka'avo térã ñanágui opa tenda, jaka´api ipype kóga kokuépe ha ikatu avei jaipuru ogahápe jaka´api hag̃ua ijere, yvotyty ha ambue. Oga apoha katu oipuru ombojehe´a hag̃ua yvy.

Ñemohenda:Tembiporu
Leõ

**Leõ** (, ) mymba okambúva, ho'úva so'o, ipyapẽ ha hãi mbaretéva. Oiko Índia, Ásia ha Áfrikape.

## Joaju

Ñemohenda:Okambúva
Lembu

thumb|250px|Lembu
**Lembu** () tymbachu'i ipepo, péva ikupe gotyópe, hete apu'a ha hetyma mbykymi.

Ñemohenda:Tymbachu'i
Suruvi (jueheguaty)

**Suruvikuéra** (***Pseudoplatystoma***), ojeikuaáva avei "***doncella***" o "***zúngaro***" rérare Perúpe, ha’e peteĩ pira jueheguaty oikóva y he’ẽme Ñembyamérikape.

Heta ojepirakuhaguére tembi’úpe g̃uarã, ko’ã ary pahaguépe ojejuhu sa’ive. Suruvikuéra pyahúpe oñembohero *"cachorro".*

## Jueheguakuéra

* ***Pseudoplatystoma fasciatum***
** *[[Pseudoplatystoma corruscans]]* 
** *[[Pseudoplatystoma fasciatum]]*
** *[[Pseudoplatystoma magdaleniatum]]*
** *[[Pseudoplatystoma orinocoense]]* 
** *[[Pseudoplatystoma punctifer]]* 
** *[[Pseudoplatystoma reticulatum]]* 
* ***Pseudoplatystoma tigrinum***
** *[[Pseudoplatystoma metaense]]* 
** *[[Pseudoplatystoma tigrinum]]* 

* ***Pseudoplatystoma corruscans***
** *[[Pseudoplatystoma corruscans]]* 
* ***Pseudoplatystoma fasciatum***
** *[[Pseudoplatystoma fasciatum]]*
** *[[Pseudoplatystoma fasciatum punctifer]]*
** *[[Pseudoplatystoma fasciatum reticulatum]]*
** *[[Pseudoplatystoma fasciatum orinocoense]]*
* ***Pseudoplatystoma tigrinum***
** *[[Pseudoplatystoma tigrinum]]* 
** *[[Pseudoplatystoma tigrinum metaense]]*
* ***Pseudoplatystoma magdaleniatum***
** *[[Pseudoplatystoma magdaleniatum]]*

## Mandu’apykuéra

Ñemohenda:Pira
Ñemohenda:Pseudoplatystoma
Vy'arenda

thumb|200px|Vy'arenda. T'ãnga Jan Bruegel-gua
**Vy'arenda** () tenda máva oĩ porãitereiha.

Ñemohenda:Jerovia
Vy'apavẽ

miniaturadeimagen|Vy'apavẽ
**Vy'apavõ** () teko vy’a horýva mba’e porã jeguerekópe.

Ñemohenda:py'akyrỹi
Vy'a

miniaturadeimagen|Vy'a
**Vy'a** () temiandu vy’a reheguaoñepyrũva py’ýinte peteĩ vy’aitereígui ha meme ojehechauka.

Ñemohenda:py'akyrỹi
Vuruháka

thumb|250px|Vuruháka
**Vuruháka** () mbayru vakapiguigua, ovechapire térã ambue mba’éguigua isã ha oñembotyháva, ojeporúva ojeguraha hag̃ua ao aty.

Ñemohenda:Tembiporu
Vy'a'ỹ

miniaturadeimagen|Vy'a'ỹ
**Vy'a'ỹ** () teko vy'ave'ỹ ojepy’ajopýva. Vy'a'ỹ rehegua, máva ohasa asy.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
So'o mbichy

thumb|250px|So'o mbichy
thumb|250px|So'o mbichy
**So'o mbichy** () tembi'u ojejapóva vaka, kure, guasu, ryguasu, kavara, ovecha térã ambue mymba ro'ógui. Upevarã ojejope tata ári ojy peve, ikatu oñemoĩ yvyra pukúre oñembojy hag̃ua térã peteĩ jehesyha ári.

Ñemohenda:Tembi'u
Itaysy

thumb|250px|Itaysy
**Itaysy** () ha'e peteĩ Apỹi Kimi rehegua, Kuarepoti'ỹ, itaiku'ireíva ha hesa'yjuva.

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Itavera

thumb|250px|Itavera
**Itavera** () niko mba'e hesatĩva ha hatãva itáicha, ijysaja opaichagua, oĩ overáva ha ijekareíva. Ikatu jajuhu itavera yvýpe ha ikatu jajapo avei. Itavera yvypóra ojapóva niko ojeipuru ojejapo hag̃ua ovetã, tesairũ, liméta ha mba'e ambuéva opaichagua.

Ojehecha itavera oñembyakúvo 1500&nbsp;°C *[[óxido de silicio|arena de sílice]]* (SiO2), *[[carbonato de sodio]]* (Na2CO3) ha *[[carbonato de calcio|caliza]]* (CaCO3).

## Mandu'apy

## Joajuha

Ñemohenda:Tembiporu
Kuarepotitĩ

thumb|250px|Itatĩ
**Kuarepotitĩ** térã **itatĩ** () ita morotĩ hatã ha hepýva. ha'e peteĩ eleménto. Kímika mba'e jeporúpe, itatĩ hína pe eleménto 47. Ojehechauka taikuéra Ag rupive, oúgui latinañe'ẽgui *argentum* he'iséva itatĩ. Ojehero ramo jepe itatĩ, isa'y teéva ndaha'éi morotĩ, ha'e hũngy katu.

Ikatu jajuhu itatĩ yvy guýpe kuarepotícha, py'ỹinte ojejuhu itakuéra ryepýpe kuarepoti pytã reheve, itamembe térã itaju reheve. Itakuéra jajuhuvéva Kanada, Méhiko, Peru ha Tetãvore Joapykuérape. Pe tetã onohẽvéva itatĩ ningo Peru.

Ymaguare guive, tapichakuéra oparupigua oipuru itatĩ jeguaka hepýva ramo, pirapire ramo ha heta mba'e ambuéva, upévare ko ára peve ikatu jahecha umíva oheróva *plata* ipirapire ('itatĩ' karaiñe'ẽme).

Ñemohenda:Apỹi Kimi rehegua
Itangecha

thumb|210px|Itagecha
**Itagecha** térã **itangecha** () ita vera ojehechaha ta’anga.

Ñemohenda:Tembiporu
Ita

**Ita** ha'e opa umi mba'e atãva hetaite mba'ehekove'ỹva ku'ígui ijapopyréva. Ha'e opamba'e atãva ha joapýva ha'éva mba'ehekove'ỹva jehe'a ha ndaha'éiva yvypóra rembiapo. Ñande Yvy ijapekue itágui ijapopyre, upéicha avei heta yvóra ha yvága mba'e ambuéva ojoguáva ñande Yvýpe.

Itakuéra jepivénte oñemohenda irundy atýpe: ita tatágui ijapopyre (*rocas ígneas*), ita oñembohuguáva (*rocas sedimentarias*), ita oñembováva (*rocas metamórficas*) ha arapyrendy (*meteorito*).

Ita py'ỹinte ha'e mba'e atãite, jepémo ikatu avei jajuhu umi hu'ũva, ha'eháicha umi ita ñay'ũgui ijapopyre térã umi yvykui'ícha. Upéicha avei, yvypórape guarã ha'ete itakuéra opa ára opyta ha noguevéi, añetehápe oñemoambue katu hetaite ára pukukuévo oiko aja ñande Yvýpe mba'e opaichagua. "Ita ñembojere" ha'e oñemombe'uháicha mba'épa ojehu itakuérape, ha'éva mba'éichapa heñói ha oñemoambue hikuái. Umi ita tatágui ijapopyre heñói yvy apekuépe térã yguasu guýpe oñembopiro'ývo tata hu'ũ (*magma*). Umi ita oñembováva heñói oĩvo ita ambuéva oikóva mba'ejopy pohyite guýpe ha mba'epytu akuitereíva, upéicha oñemoambue hikuái ha omoheñói ita pyahu, upe ikatu oiko oñokarãivo umi yvy'ape vorekue (*placas tectónicas*). Umi ita oñembohuguáva katu heñói oñemongu'ívo heta ára pukukuévo itakuéra ambuéva, mba'eku'i ho'a térã ova mombyry ha upéi ojoaju jey omoheñóivo ita pyahu. Arapyrendy katu umi ita térã kuarepoti ho'áva yvágagui ñande Yvýpe. 

Itakuéra retepy jepivénte mba'ejehe'a ha mba'ehekove'ỹvagui (*mineral*) ijapopyre. Ikatu jajuhu umi orekóva hetepýpe mba'ehekove'ỹva opaichagua ha umi peteĩnte oreko. Upéicha avei jereko mokõi aty umi mba'ehekove'ỹvape guarã:

# Mba'ehekove'ỹva ita omoheñóiva, ha'éva umi ojejuhuvéva peteĩ itápe. Techapyrã, itapititi (*granito*) akóinte oreko hetepýpe itara'ỹi (*cuarzo*), *[[feldespato]]* ha *[[míka]]*. Tuichaitépe yvy apekue ojejapo mba'ehekove'ỹva ndahetaitéivagui.
# Mba'ehekove'ỹva oñembojoapýva, ha'éva umi sa'imi ojejuhúva peteĩ itápe (sa'ive 5&nbsp;% opaite hetepýgui) ha sapy'apy'a ikatu ojeipe'a itágui ha mba'eve ndoikói, jepivénte isa'y mante ikatu oñemoambue.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Ita
Inimbo

thumb|250px|Inimbo
**Inimbo** () mba'epo'i fibra, oñeguenohẽva mandyju, lana ha ambue mba’egui. Ko'ag̃a oĩma plásiko guigua.

Ñemohenda:Tembiporu
Joayhu

[miniaturadeimagen|[Mbohapy mosketero oñondive, haihára Hyãsia-gua Alexandre Dumas rembiapo.]]
**Joayhu** térã **tekoayhu** () ha’e pe jokuaa ha jekupyty mokõi térã hetave tapicha ojoayhúva apytépe. Ha’e peteĩva umi joaju ojeguerekovéva yvypóra.

Ñemohenda:Py'akyrỹi
Jety

thumb|250px|Jety
**Jety** (, ) ñanarusu hapo guasúva, ho'o ha he'ẽ, oje’u chugui tembi’u ha avei mimói.

Ñemohenda:Ka'avo
Juru

thumb|210px|Juru, tĩ
**Juru** () továre oĩva oñeñe’ẽ ha ojekaru hag̃ua. Ijuru yvyporã, mymbakuéra. Kuára oguerekóva mba’e oñemoinge hag̃ua pypegua.

Ñemohenda:Tete
Ysope

thumb|200px|Ysope
**Ysope** (, ) vicho'i, yso joguaha oikóva ysyry rembe´y ha yno´õháre, ikatu okambu máva pirére, hapykuerére oheja peteĩ mba´e aisy jatytáicha.

Ñemohenda:Mymba
Yso

thumb|250px|Yso
**Yso** () vicho'i ikangue´ỹva, oguatáva ipy´i mimi rupive ha ikatúva oporojopi. Tuichapávove oñembohyru oiko hag̃ua chugui panambi.

Ñemohenda:Mymba
Ysau

**Ysau** (, , ) tymbachu'i tahýi aty rehegua, sa'yju pytãngy; oiko yvy guýpe, oñembohapepa ha mombyry peve oho. Okaru yvitýre térã ka'avóre, oguerojáva ombyaty haitýpe omongaru hag̃ua ita'yrakuéra ha oñondive ho´u hag̃ua ára ro'y aja. Ikatu ombopiru hikuái yvyramáta omoperõva.

Ñemohenda:Tymbachu'i
Yrupẽ

thumb|250px|Yrupẽ
**Yrupẽ** () tembipuru apu'a térã hakamby irundýva kosinamegua ojepurúva oñembogua hag̃ua hu´itĩ ha ambue mba´e. Oĩ hembe yvyráva ha pe ipyko´ẽhápe ikuára sa´i mimi ikatúva ojepyaha alámbre térã karanda´ýgui. Yrupẽ ymáguare ojojapo takuapi, yvyra ha guembepigui, upéva ko'ãgaitépe ojejapo tovatĩme ha chácope.

Ñemohenda:tembiporu
Ype

thumb|200px|Ype
**Ype** () mymba hete apuꞌa puku ijajúra puku, iñakãꞌi, ipíko pe saꞌyjungy ha ipýpe ipire ambojoaju ipysã. Ko mymba hoꞌytakuaa, oñemongakuaa ogapýpe ha oĩ avei hesaitéva.

Ñemohenda:Guyra
Ypaka'a

thumb|250px|Ypakaꞌa
thumb| ''Gallinula chloropus'' rupiꞌa.

**Ypaka'a** (; ) guyra oikóva y rendaha rupi térã ñu rehe, ndatuichái, oñeꞌẽ jave ojeꞌe okytaha.

Ñemohenda:Guyra
Ysyry

[thumb|250px|[Ysyry Parana]]
**Ysyry** () y ro'ysã osẽva yvy guýgui ha oñehẽva ysyry guasúpe, ikatu ohasa ñu ka´aguy rembe´y, hyepýpe térã tape ykére.

## Ysyry guasu Ñembyamérikape
* Amasónas
* Parana
* Paraguái
* Tapajos
* Mateĩra
* Orinóko

Ñemohenda:Yvy ape ysaja

Ñemohenda:Y
Ynambu apeku'a

thumb|250px|Ynambu apeku'a
**Ynambu apeku'a** (, ) guyra hague para hũ ha hũngýva, heta apu´a ryguasúicha. Iñakã´imi, ho´u ka'avo ra´ỹi ha vicho'i, hupi'a marrõ overáva, haitýpe oñembyatykuaa 11 hupi'a peve ha mácho oñeno hi´ári; oveve vaivai pararäme ha ndohói mombyryeterei, 300m rupi peve ikatu oveve.

Ñemohenda:Guyra
Ynambu

thumb|250px|Ynambu
**Ynambu** () guyra ndatuichaitéiva, ryguasu joguaha, oiko ñu, kokuere ha ka´aguyháre. Oĩ opáichagua: ynambu apeku'a, ynambu'i, ynambu tataupa, ynambu kogoe, ynambu guasu, ynambu ykua ha umícha.

Ñemohenda:Guyra
Ykua

thumb|Ykua

**Ykua** () tenda ipyko´ẽmíva osẽha y hesakã asýva yvy guýgui, ndahypái araka´eve.

Ñemohenda:Mba'aporekokuaa