open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Voronéo

**Voronéo** ha'e hína ypa'ũ tuichavéva mbohapyha opaite Yvýgui ha ojejuhu Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme. Ko ypa'ũ oñemohenda mbohapy tetãre: Mburunéi, Malásia ha Indonésia.

Ijyvy apekue ohupyty amo 743 330 km² ha ary 2000-pe ojeipapa amo 16.400.000 tekovekuéra oikóva ipype.

## Joaju

Ñemohenda:Indonésia
Ñemohenda:Malásia
Ñemohenda:Mburunéi
Para Ñemby Chína

**Para Ñemby Chína** térã **para Chína pegua** ha'e peteĩ yguasu oĩ paraguasu Py'aguapýpe, ijerére ojejuhu heta tetã: China Tekoha Tetã, Hong Kong, Taiuã, Filipina, Malásia, Mburunéi, Indonésia ha Vienã. Ituichakue ha'e  amo 3.500.000 km². Heta ysyry ipukúva osẽ ko parápe, ysyry Mekong techapyrãme.

## Joaju

Ñemohenda:Yguasu paraguasu Py'aguapýpe
Maláui

**Maláui** (Ingleñe'ẽme, *Republic of Malawi*; chichewa ñe'ẽme, *Dziko la Malaŵi*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva yguasu rembe'y'ỹva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme, hérava ymaguare **Nyasalándia**. Ijerére ojejuhu yvate kuarahyreike gotyo upe tetã Sámbia, tetã Tãsaña yvate kuarahyresẽ ngotyo ha tetã Mosambíke ojejuhu kuarahyresẽ, ñemby ha kuarahyreike gotyo. Upe ypa Maláui ombojei ko tetã umi tetã Tãsañaygua ha Mosambíkegui. Ko tetã réra ou tetãnguéra ymaguare ojeheróva Mburuvi Maravi, hetaite táva aty guasu te'ýi "*bantú*" pegua oiko ymaguare Maláui yvy apekuépe.

Sa'ary X jave, tekovekuéra pytagua Áfrika retã ambuéva pegua, oho upépe oiko hag̃ua ha ojapo hetãrã ha opyta akue upépe ary 1891 peve, oguahẽvo umi Vyretáñaygua ojapo ikolóniarã, umíva oisãmbyhy akue Maláui rehe ary 1964. Ohupyty rire isãso, Maláui oiko aty ojokuaikuaáva peteĩnte ipoguýpe, karai Hastings Banda imburuvicha ramóicha, ha'e oisãmbyhy ko tetãre ary 1994 peve, oñemosẽvo chupe. Ko'ãga Maláui rekuái reko oiko jekopytyjojápe ha heta aty ojokuaikuaáva ikatu oisãmbyhy tetãre. Itavusu ha'e táva Lilongue ary 1974, ymaguare itavusu ha'e akue táva Sómba, ojejuhu avei táva tuicháva ambuéva, Blantyre techapyrãme.

Maláui retã oime umi tetã imboriahuitéva mbytépe ha umi tetã tetãyguakuéra hetakue rypy'ũite mbytépe. Hetaite Maláui retãygua ha'e hína chokokue omba'apóva ñemitỹre ha heta tekotevẽ ojejuhu imbytépe.

Maláui retãme ojehecha oiko opaichagua te'ýi heko tee ojuavýva, ojehecha opaichagua ñe'ẽ ha jeroviapy. Oikóramo jepe ymaguare ñorairõ umi te'ýi ambuéva mbytépe, sa'ary XXI ojehecha oiko py'aguapy ha teko joaju. Iñarandupy ombojehe'a Maláui ijypykuekuéra iñarandupy ha tavarandu pe kolónia pegua, upéicha ojehecha Maláui mba'epu porãme, jerokýpe ha tembiapoporãme.

## Mandu'apy

## Joaju

* Tavakuairetã Maláui rekuái renda tee
* Maláui mburuvicha ha ijaty renda tee
Sómba

**Sómba** (ingleñe'ẽme: *Zomba*) ha'e hína peteĩ táva Maláui retãme. Ha'e akue Maláui itavusu peteĩha, ko tetã ojehero jave Nyasalándia. Ojejuhu Maláui retã ipehẽngue ñembýgua. Amo 101.140 tavayguakuéra oikove ipype.

## Joaju

Ñemohenda:Maláui táva
Lilongue

**Lilongue** (ingleñe'ẽme: *Lilongwe*) ha'e hína Maláui retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Ojejuhu Maláui retã ipehẽngue mbytégua. Amo 1.077.116 tavayguakuéra oikove ipype.

Ko táva réra ou upe ysyry Lilongue ohasáva imbytére.

## Joaju

Ñemohenda:Maláui táva
Blantyre

**Blantyre** ha'e hína peteĩ táva Maláui retãme, itáva orekovéva tapichakuéra ipype mokõiha, itavusu rire, táva Lilongue. Ojejuhu Maláui retã ipehẽngue ñembýgua. Amo 1.068.681  tavayguakuéra oikove ipype.

Ko táva oñepyrũ ary 1876-pe.

## Joaju

Ñemohenda:Maláui táva
Cheua ñe'ẽ

**Cheua**, hérava **chicheua** ha **nianja** avei, ha'e peteĩ ñe'ẽ, tetã Maláui iñe'ẽ tee. Amo 9.300.000 tekovekuéra oñe'ẽkuaa ko ñe'ẽme heta tetã Áfrika ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme: Maláui, Mosambíke, Sámbia ha Simbámbue.

## Joaju

* Chichewa Home Page

Ñemohenda:Vantú ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Maláui ñe'ẽnguéra
Ypa Maláui

**Ypa Maláui** térã **ypa Niasa** ha'e hína peteĩ ypa guasu ojejuhúva Áfrika ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme, ijerére ojejuhu hína umi tetã Maláui, Mosambíke ha Tãsaña. Ko ypa apekue ohupyty amo 29.600 km². Ituichakue yvate guive ñemby peve ha'e hína 560 kilómetro ha ipukukue kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve ohupyty amo 75 km.

## Joaju

Ñemohenda:Ypa Áfrika pegua
Ñemohenda:Maláui
Mayndíva

**Mayndíva** —héra tee hína **Tavakuairetã Mayndíva** (Mayndíva ñe'ẽme: ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ, *Dhivehi Raajje Jumhooriyyaa*)— ha'e peteĩ ypa'ũ aty ha tetã hekosãsóva ojejuhúva paraguasu Índiko-pe, itekuái reko ha'éva tavakuairetã mburuvicharapépe. Ijyvy apekue oñemohenda 26 ykuãirũ rupive. Itavusu ha itáva tuichavéva ha'e Male, oiko ipype amo 103&nbsp;693 tavayguakuéra.

Mayndíva oreko amo 1200 ypa'ũ, hákatu 203 ypa'ũme mante oiko tekovekuéra. Ijyvy apekue ojejuhu paraguasu Índiko mbytépe, ñemby kuarahyreike pegua tetã Sri Lanka ha amo 450 km tetã Índia pegua.

Upe islã ha'e jeroviapy tenondegua ha tetã ijeroviapy tee, oike ko tetãme ary 1153-pe. Mayndíva ha'e akue peteĩ kolónia Poytuga pegua (1558), Olánda pegua (1654) ha Tavetã Joaju pegua (1887). Ohupyty isãso ary 1965-pe. Ko tetã ha'e upe tetã oreko sa'ivéva tapichakuéra ijyvýpe opaite Ásia-pe, oikónte 341.356 ojeipapaháicha ary 2014-pe.

Ha'e avei peteĩ umi tetã michĩvévagui opaite Ásia pegua, ijyvy apekue ohupytýgui 298 km². Ko tetã ijyvatekue ohupytymeméva amo 1,5 metro mante, upéicha ha'e tetã ijyvyivéva, ijyvy ndaha'éi yvatéva. Upéicha, ko tetã oikomeméva tesaparápe yguasu jupíre. Techapyrãme, oiko upe sunámi paraguasu Índiko-pe, ojehu rire yvyryrýi 26 jasypakõi ary 2004-pe, yguasu oñuvãmbávo heta Mayndíva ypa'ũ, y apeno guasu ohupytýkuri amo 4 metro ohundi hetaite Mayndíva retãygua róga kuéra, 82 tapichakuéra omano ha 26 ikañy.

## Mandu'apy

## Joaju

*Ministerio de turismo de Maldivas
*El buceo en las islas Maldivas I - Escafandra
Male

**Male** (Mayndíva ñe'ẽme: *މާލެ*) ha'e hína Mayndíva retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 133.412 tavayguakuéra oikove ipype, peteĩ pehẽngue mbohapýgui opaite Kiriváti retãygua pegua. Ijyvy apekue ohupytýnte 5.8 km².

## Joaju

Ñemohenda:Mayndíva
Mayndíva ñe'ẽ

**Mayndíva ñe'ẽ** ha peteĩ ñe'ẽ Ásia pegua, indo ária ñe'ẽ oñeñe'ẽvéva upe ypa'ũ aty tetã Mayndíva pegua. Amo 300.000 tapichakuéra oñe'ẽkuaa Mayndíva ñe'ẽme.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Mayndíva
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Mali

**Mali** térã **Máli**, héra teéva hína **Tavakuairetã Mali** (Hyãsiañe'ẽme, *République du Mali*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ha yguasu rembe'y'ỹva Áfrika ipehẽngue kuarahyreiképe. Ha'e hína tetã tuichavéva poapyha opaite Áfrika pegua, ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Arhélia, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetãal este con Níher, kuarahyreike gotyo Mauritáña ha Senegal ha ñemby gotyo Marfil Rembe'y, Gynéa ha Vukína Fáso. 

Mali ijyvy apekue ohupyty amo 1&nbsp;240&nbsp;192&nbsp;km² ha ipype oiko haimete 14,5&nbsp;sua  tekovekuéra (ojeipapaháicha ary 2009-pe). Itavusu ha'e táva Bamako.

Ko tetã oñemohenda poapy yvy pehẽngue rupive, ojehecha avei ipehẽnguenguéra yvate pegua hi'arahakuvéva oĩgui Saára imbyteitépe, ha ipehẽnguenguéra ñemby pegua, oikohápe haimete opa Mali retãyguakuéra, umi ysyry guasu tetã Níger ha Senegal ypýpe. Mali ipirapire mba'apo ñemohenda ropyta ha'e katuete ñemitỹ ha pirakutu. Oikóramo jepe ijyvýre mba'epy opaichagua: itaju, uránio ha juky techapyrãme, Mali retãyguakuéra imboriahu ha ko tetã oĩ umi tetã imboriahuvéva opa Yvýgui mbytépe.

Mali ijyvy apekue ko'ãgagua ha'e akue mbohapy mburuvi guasu ymaguare Áfrika Kuarahyreikégua ijyvy apekue, umíva oreko akue ipoguýpe opaite ñemu ohasáva Saára rupi: Mburuvi Gána pegua, Mburuvi Mali pegua (upe mburuvígui ou ko tetã réra ko'ãgagua) ha Mburuvi songái. Amo sa'ary XIX ipahápe, tetã Mali oĩ Hyãsia ipoguýpe, ha oike upe kolónia héra Sudáno Hyãsiagua ipype. Ary 1959 ohupyty isãso tetã Senegal ndive, upéicha oñepyrũ upe Mali Joaty, oñembojeíva peteĩ ary rire.

Oiko rire aty ojokuaikuaáva peteĩnte Mali rekuáire, ojehu *[[golpe de Estado]]* ary 1991-pe ha upéicha ojejapo léi guasu pyahúva ha oñemoĩ ko tetã jekopytyjoja rekópe ha aty ojokuaikuaáva hetáva. Haimete opa Mali retãyguakuéra mbytére imboriahuiterei, orekógui 1,90 dólar térã sa'ive oiko hag̃ua ñavõ ára.

## Mandu'apy

## Joaju

* Mali rekuái renda tee (Hyãsiañe'ẽme)
* Mali arandupy sãmbyhyha renda tee (Hyãsiañe'ẽme)
* CIA Mali mburuvicha ha ijaty renda tee
* Mali upe *UCB Libraries GovPubs* rendápe
Vámako

**Vámako** (Hyãsiañe'ẽme *Bamako*) ha'e hína Mali retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 1.690.471 tavayguakuéra oikove ipype.

Ko táva ojejuhu tetã Mali ipehẽngue ñemby kuarahyreiképe, upe ysyry Níher rembe'ýre.

## Joaju

Ñemohenda:Mali táva
Saára

thumb|500px|right|Saára ojehechaháicha yvateite guive.
**Saára** (Áraveñe'ẽme: الصحراء الكبرى, *aṣ-Ṣaḥrāʾ al-Kubrā* , «yvy ojeiko'ỹha guasu») ha'e upe yvy ojeiko'ỹha hi'arahakúva tuichavéva, upe tave'ỹ tuichavéva mbohapyha opa umi yvy ojeiko'ỹha apytépe, Antártida ha Ártico rire. Ijyvy apekue ohupyty amo 9&nbsp;065&nbsp;000&nbsp;km2, upéicha oĩ ipype haimete opa Áfrika ijyvy apekue pehẽngue yvategua. Saára oñemyasãi upe para Pytã guive, oñehembe'y upe para Yvy mbytére,  oguahẽ meve paraguasu Atlántiko rembe'ýre.

Saára-pe ojehecha yvyku'i yvyty ohupytýva amo 193&nbsp;m ijyvatekue. Ko ñe'ẽ Saára ou araveñe'ẽ pegua, ohasa rire karaiñe'ẽ rupi ha upéicha oñemoambue ko ñe'ẽ  صحرا, áraveñe'ẽme he'iséva yvy ojeiko'ỹha ha oje'e [Sáhara].

## Mandu'apy

## Joaju
* Flora y fauna del Sahara
* Atlas del Sáhara central (en inglés)

Ñemohenda:Yvy ojeiko'ỹha
Ñemohenda:Afrika
Ñemohenda:Marruéko
Ñemohenda:Arhélia
Ñemohenda:Tunísia
Ñemohenda:Lívia
Ñemohenda:Ehíto
Ñemohenda:Sudano
Ñemohenda:Cháde
Ñemohenda:Mauritáña
Ñemohenda:Mali
Ñemohenda:Níher
Virgílio Teixeira

**Virgílio Gomes Delgado Teixeira** (Funchal, Madeira, Poytuga, 26 jasypa ary 1917 - Funchal, Madeira, Poytuga, 5 jasypakõi ary 2010) ha'e akue peteĩ karai mba'eapohára Poytuga retãygua.

## Ta'angamýi
* 2010 : *Endless Memories*

### Ta'angambyry

#### Tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui
* 1960 : *International Detective* : Don Armando Valdez
* 1976 : *La señora García se confiesa*
* 1985 : *Chuva na Areia* : Engenheiro António Fontes (1985)
* 1998 : *Hotel Bon Séjour* : Miguel
* 2000 : *Casa da Saudade* : Raúl

## Joaju
 (ingleñe'ẽme)

Ñemohenda:Tekove Poytugagua
Marfil Rembe'y

**Marfil Rembe'y**, héra tee hína **Tavakuairetã Marfil Rembe'y** (Hyãsiañe'ẽme: *République de Côte d’Ivoire*), ojeikuaavéva ko tetã héra Hyãsiañe'ẽme, ha'éva **Côte d’Ivoire**, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue kuarahyreiképe. Ijerére ojejuhu tetã Livéria ha Gynéa kuarahyreike gotyo; yvate gotyo ojejuhu tetã Mali ha tetã Vukína Fáso; Gána kuarahyresẽ ngotyo, ha upe paraguasu Atlántiko, parapyte Gynéa ojejuhu ñemby gotyo.

Marfil Rembe'y ha'e upe tetã 53ha orekovéva tekovekuéra ipype ha tetã 68ha ijyvy apekue tuichakuére, tapichakuéra retakue oiko ko tetãme ohupyty amo 23&nbsp;sua ha ijyvy apekue ha'e 322&nbsp;463&nbsp;km². Itavusu ha'e táva Iamusúkoro ha ko tetã rekuái oimehápe ha'e táva Ambijã.

Umi karai Európagua oguahẽva peteĩha Margil Rembe'ýpe ha'e akue Poytuga retãygua. Amo sa'ary XVIII ipahápe, oñepyrũ oguahẽ umi karai Hyãsia retãygua, hákatu oñemoĩnte Marfil Rembe'y ijyvy Hyãsia ipoguýpe ary 1893-pe.

Ko téra *Côte d’Ivoire* ou Hyãsiañe'ẽgui, hetaite oñeñemu marfil (tapi'itĩmbuku rãingue guasu) ko yvýpe. Ary 1980 guive, ko tetã ojerure umi tetã ambuévape oipuru héra Hyãsiañe'ẽme, ani oiko hag̃ua heta téra ambuéva, hákatu ne'ĩra ojejapo upéicha.

## Mandu'apy

## Joaju

* afrol News - Costa de Marfil
* HRW ATLAS MUNDIAL - Costa de Marfil
Ambijã

**Ambijã** (Hyãsiañe'ẽme: *Abidjan*) ha'e hína Marfil Rembe'y retã itáva tuichavéva, ñemuha guasu oimehápe ha itavusu umi ary 1933 ha 1983 mbytépe. Ha'e avei ko tetãvore Ambijã itavusu. Ko táva ha'e Marfil Rembe'y itavusu *de facto*, upe he'ise ha'e voi tetã rekuái oimehápe. Ojejuhu Paraguasu Atlántiko rembe'ýre.

Amo 4.395.243 tavayguakuéra oiko Ambijãme.

## Joaju

* Fotos

Ñemohenda:Marfil Rembe'y táva
Iamusúkoro

**Iamusúkoro** (Hyãsiañe'ẽme: *Yamoussoukro*) ha'e hína Marfil Rembe'y retã itavusu tee. Ojejuhu 240 km upe táva Ambijã pegua, Paraguasu Atlántiko rembe'ýre.

Amo 281.735 tavayguakuéra oiko Iamusúkoro ijyvy apekuépe.

## Joaju

Ñemohenda:Marfil Rembe'y táva
Mbuake

**Mbuake** (Hyãsiañe'ẽme: *Bouaké*) ha'e hína peteĩ táva Marfil Rembe'y retãme, itáva tuichavéva mokõiha, táva Ambijã rire. Ojejuhu 240 km upe táva Ambijã pegua, Paraguasu Atlántiko rembe'ýre.

Amo 536.189 tavayguakuéra oiko Mbuake ijyvy apekuépe.

Ñemohenda:Marfil Rembe'y táva
Ndaloa

**Mbuake** (Hyãsiañe'ẽme: *Daloa*) ha'e hína peteĩ táva Marfil Rembe'y retãme, itáva tuichavéva mbohapyha, táva Ambijã ha táva Mbuake rire. Ojejuhu Marfil Rembe'y ipehẽngue kuarahyreiképe, amo 141 km. Ko táva ijerére oñemitỹ hetaite kuvuasu máta.

Amo 319.427 tavayguakuéra oiko Ndaloa ijyvy apekuépe.

Ñemohenda:Marfil Rembe'y táva
Fes

**Fes** (Áraveñe'ẽme: فاس *Fās*; Hyãsiañe'ẽme: *Fès*) ha'e hína peteĩ táva Marruéko retãme, itáva tuichavéva mokõiha, táva Casablanca rire. Ojejuhu Marruéko ipehẽngue yvatéguape, heta táva tuicha ambuéva mbytépe; 206 km táva Tánger pegua, 246 km táva Casablanca pegua, 169 km táva Rabat pegua kuarahy reike rupive ha amo 387 km táva Marrakesh pegua.

Amo 1.112.072 tavayguakuéra oiko Fes ijyvy apekuépe. Ha'e voi peteĩ umi irundy táva pegua ha'e akue Marruéko itavusu ymaguare: Fes, Marrakech, Meknes ha Rabat.

## Joaju

Ñemohenda:Marruéko táva
Rabat

**Rabat** (Áraveñe'ẽme:  الرباط *Ar-Ribāṭ*) ha'e hína Mburuvi Marruéko itavusu ha itáva tuichavéva 7ha, ha'e avei tetãvore Rabat-Salé-Kenitra itavusu. Ojejuhu Marruéko ipehẽngue yvatéguape, paraguasu Atlántiko rembe'ýre, upe ysyry Bou Regreg ñesẽme, henondépe ojejuhu upe táva Salé.

Amo 577.827 tavayguakuéra oiko Ramat ijyvy apekuépe, hákatu ojeipapávo opa umi táva oĩva ijerére ojejuhu amo 2.120.192 tavayguakuéra. Ha'e voi peteĩ umi irundy táva pegua ha'e akue Marruéko itavusu ymaguare: Fes, Marrakech, Meknes ha Rabat.

## Joaju

Ñemohenda:Marruéko táva
Kása Vlanka

**Kása Vlanka** (Áraveñe'ẽme: الدار البيضاء‎ *ad-dār al-bayḍāʾ*; Vereve ñe'ẽme: ⴰⵏⴼⴰ *Anfa*) ha'e hína táva tuichavéva Marruéko retãme, tetãvore Kása Vlanka-Settat itavusu. Ojejuhu Marruéko ipehẽngue yvatéguape, paraguasu Atlántiko rembe'ýre, 80 km táva Rabat pegua ñemby rupive, upe Marruéko itavusu. Ha'e voi táva tuichavéva opaite Mageréve yvy pehẽngueme.

Amo 3.359.818 tavayguakuéra oiko Kása Vlanka ijyvy apekuépe, hákatu ojeipapávo opa umi táva oĩva ijerére ojejuhu amo 6,861,739 tavayguakuéra.

## Joaju

Ñemohenda:Marruéko táva
Mageréve

**Mageréve** (Áraveñe'ẽme:المغرب *al-Maġrib*; Vereve ñe'ẽme: *Tamazgha*) ha'e peteĩ yvy pehẽngue Yvate Áfrikape, upe Árave Yvy ipehẽngue kuarahyreikégua. Ko ñe'ẽ ojeipuru ojehero hag̃ua ko yvy áraveñe'ẽgui, karaiñe'ẽ rupive (Magreb), ha he'ise "kuarahy reikehápe".

Tembiasakue rupive ojehero akue Mageréve opa upe yvy pehẽngue Yvate Áfrikape ha'e Marruéko, Tunísia ha Arhélia retã ijyvya apekue, oñemoĩramo jepe ipype ko'ãga umi tetã Mauritáña ha Livia ijyvy apekue. Mageréve ijyvy apekuépe ojejuhu verevekuéra.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Afrika
Ñemohenda:Marruéko
Ñemohenda:Arhélia
Ñemohenda:Tunísia
Verevekuéra

**Verevekuéra** (Vereve ñe'ẽme: ⵎⵣⵗ / ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ, *amazigh* térã ⵎⵣⵗⵏ / ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⴻⵏ, *imazighen*) ha'e avakuéra oiko hetaite te'ýi ha avano'õ tee Yvate Áfrikape, upe yvy pehẽngue hérava Mageréve. Oiko paraguasu Atlántiko guive Ehípto ipehẽngue kuarahyreikégua meve; ha para Yvy mbytépe guive Saára ipaha peve. Karaikuéra Európagua oguahẽ mboyve umi Canarias Ypa'ũme, oiko avei upépe verevekuéra. Vereve ñe'ẽnguéra, *tamazight*, ha'e opa umi ñe'ẽ tapichakuéra vereve oñe'ẽva ymaguare guive.

Ko ñe'ẽ *Vereve* ou upe ñe'ẽngue áraveñe'ẽme *barbr* ojeipyhy akue gyrésiañe'ẽgui βάρβαρος (*ava sagua'a*), verevekuéra ojehero *imazighen* he'iséva 'ava sã'ỹ'.

## Mandu'apy

## Joaju
* Verevekuéra rembiasakue
* Mapas del mundo
* Guillermo Alonso (1997) La resistencia étnica Amazigh (Bereber) en el norte de África
Vereve ñe'ẽnguéra

**Vereve ñe'ẽnguéra** ha'e peteĩ ñe'ẽ aty, Afro-asiátika aty guasúgui. Umi te'ýi vereve oñe'ẽva, amo 12 sua Marruéko retãygua ha 8 sua Arhélia retãygua, ojejuhu tapichakuéra  oñe'ẽva Livia, Tunísia, Ehípto, Níher, Mali, Mauritáña ha Vukína Fáso retãme avei. Vereve ñe'ẽnguéra oipuru achegety *tifinagh*.

Ko aty ipype oike 25 térã 26 ñe'ẽnguéra.

## Mandu'apy

## Joaju
* Lenguas líbico-bereberes en Lingvæ•imperii
* Tifinagh en Proel.org
* Gramática, textos y grabaciones en lengua bereber
* Bereber en LDC Language Resource Wiki

Ñemohenda:Áfrika ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Verevekuéra
Ypaꞌũ Marshall-kuéra

**Ypaꞌũ Marshall-kuéra**, héra tee hína **Tavakuairetã Ypaꞌũ Marshall** térã **Ypaꞌũ Marshall-kuéra Tavakuairetã** (ingreñeꞌẽme: *Republic of the Marshall Islands*; marshall ñeꞌẽme: *Aolepān Aorōkin M̧ajeļ*), haꞌe peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy apekue oĩva hína heta ypaꞌũme upe Paraguasu Pyꞌaguapýpe, upe yvy pehẽngue hérava Mikronésia. Ohupitýkuri hekosãso ára 22 jasypakõi ary 1990.

Ypaꞌũnguéra réra ou upe karai ygarusu ruvicha hérava John Marshall, haꞌe ha karai Thomas Gilbert oguahẽ umi ypaꞌũme ary 1788. Upéicha, ojejapóvo umi yvyraꞌanga oñemoĩ upe ygarusu ruvicha réra.

## Manduꞌapy

## Joajuha okapeguándi

* Tavakuairetã Ypa'ũnguéra Marshall rekuái kuatiarogue

Ypa'ũ Marshall-kuéra
Majuro

**Majuro** ha'e peteĩ umi 34 ykuãirũ oĩva Ypa'ũnguéra Marshall retãme, ha itavusu avei. Ijyvy apekue ohupytýnte amo 9,7 km², hákatu ko ykuãirũ omongora peteĩ ypanunga orekóva 295 km². Amo 37.141 tavayguakuéra ojejuhu Majuro-pe.

## Joaju

Ñemohenda:Ypa'ũnguéra Marshall
Kuarahyreike Saára

thumb|350px|right|Kuarahyreike Saára.
**Kuarahyreike Saára** (térã **Saára Kuarahyreikégua**) ha'e hína peteĩ yvy pehẽngue Áfrika ipehẽngue yvateguápe, upe ijapy kuarahyreikegua yvy ojeiko'ỹhágui hérava Saára, paraguasu Atlántiko rembe'ýre. Ha'e voi peteĩ umi 17 yvy pehẽnguégui ONU oñangareko ha ojerure opa hag̃ua kolónia tetã ambuégui ijyvy apekuépe. ONU omoĩ akue ko yvy pehẽngue upe tetã hekosãso'ỹ atýpe ary 1960 guive, ko yvy pehẽngue oĩva gueteri Epáña ipoguýpe.

Epáña retã osẽ rire ko yvýgui ary 1976-pe, tetã Marruéko ha Mauritáña oñembojára Kuarahyreike Saára rehe. Upe guive, ko yvy pehẽngue oĩ Marruéko ipoguýpe ko'ãga meve, hákatu opa umi tetã ambuéva ONU pegua nomoañetéi upéicha ha upe Tavakuairetã Saáragua Árave Jekopytyjojáva ojerure Kuarahyreike Saára ojapo hag̃ua hetã. Mauritáña omoĩ ipoguýpe heta táva Kuarahyreike Saára ipehẽngue ñembyguápe.

## Mandu'apy

## Joaju

* UN Documents for Western Sahara
* [Resolución 1495](http://undocs.org/es/S/RES/1495(2003))
* Acuerdos de Houston

Ñemohenda:Marruéko
Ñemohenda:Afrika
Marrakech

**Marrakech** (Áraveñe'ẽme: مراكش *Marrākuš*; Vereve ñe'ẽme: *Akkuc* [Tupã retã]) ha'e hína peteĩ táva Marruéko retãme, itáva tuichavéva irundyha. Ojejuhu Marruéko ipehẽngue mbytéguape, upe yvytyrysýi Atlas ypýpe  heta táva tuicha ambuéva mbytépe; 580 km táva Tánger pegua, 239 km táva Casablanca pegua ha amo 327 km táva Rabat pegua ñemby rupive.

Amo 928.850 tavayguakuéra oiko Marrakech ijyvy apekuépe. Ha'e voi peteĩ umi irundy táva pegua ha'e akue Marruéko itavusu ymaguare: Fes, Marrakech, Meknes ha Rabat.

## Joaju

Ñemohenda:Marruéko táva
Tánger

**Tánger** (Áraveñe'ẽme: طَنجة﻿‎ *Ṭanjah*; Vereve ñe'ẽme: *ⵟⴰⵏⴵⴰ* *Ṭanja*) ha'e hína peteĩ táva Marruéko retãme, itáva tuichavéva mbohapyha, táva Casablanca ha Fes rire. Ojejuhu Marruéko ipehẽngue yvateguápe, upe ypo'i Hivyraytã rembe'ýpe, oñombojoajuhápe paraguasu Atlántiko ha para Yvy mbytépe.

Amo 947.952 tavayguakuéra oiko Marrakech ijyvy apekuépe. Ha'e voi tetãvore Tánger-Tetuán-Alhucemas itavusu.

## Joaju

Ñemohenda:Marruéko táva
Mekine

**Mekine** térã **Meknes** (Áraveñe'ẽme: مكناس *Marrākuš*; Vereve ñe'ẽme: *ⵎⴽⵏⴰⵙ* [*amknas*]) ha'e hína peteĩ táva Marruéko retãme. Ojejuhu Marruéko ipehẽngue yvateguápe, upe yvytyrysýi Atlas ypýpe. Ary 1996, Unesco he'i ko táva ha'e niko tembiejakue Yvypóra reko pegua, ojehechágui ko távape opaichagua óga guasu ha tupão ymaguare.

Amo 632.079 tavayguakuéra oiko Marrakech ijyvy apekuépe. Ha'e voi peteĩ umi irundy táva pegua ha'e akue Marruéko itavusu ymaguare: Fes, Marrakech, Meknes ha Rabat.

## Joaju

Ñemohenda:Marruéko táva
Yvytyrysýi Atlas

miniaturadeimagen|300x300px|Yvytyrysýi Atlas
**Yvytyrysýi Atlas** ha'e peteĩ yvytyrysýi oñemyasãiva amo 2400 km, yvy pehẽngue ojehero Mageréve-pe, Áfrika ipehẽngue yvate kuarahyreiképe. Ko yvytyrysýi oñemyasãi tetã Tunísia rehe, Arhélia rehe ha Marruéko retãre avei. Hu'ã yvatevéva ha'e yvyty Toubkal, 4165 metro ijyvatekue, oĩva Marruéko ipehẽngue ñemby kuarahyreiképe. Yvypóra aty oiko Atlas yvytyrysýipe ha'e verevekuéra, umíva oiko Marruéko ha Arhélia retãme.

Yvytyrysýi Atlas ombojei Saára ha para Yvy mbytépe mongoraháicha, upévare upe yvy ojeiko'ỹha Saára iñapekãmbaitéva ha iperõitéva.

## Joaju

Ñemohenda:Yvytyrysyi
Maurísio

**Maurísio** —héra tee hína **Tavakuairetã Maurísio** (Ingleñe'ẽme: *Republic of Mauritius*; Hyãsiañe'ẽme: *République de Maurice*; Maurísiogua krióllo ñe'ẽme: *Repiblik Moris*)— ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy apekue oĩva heta ypa'ũme upe paraguasu Índiko ipehẽngue ñemby kuarahyreikeguápe, ko tetã ypa'ũnguéra ojejuhu amo 900 kilómetro Mandagaka retãgui, ha amo 3800 kilómetro Índia retãgui. Itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype ha'e hína Port Louis.

Ko tetã ijyvy apekue oĩ ko ypa'ũ Maurísio-pe ha heta ypa'ũ ha ykuãirũ ambuévape, upe ykuairũ hérava Saint-Brandon, ypa'ũ Rodrigues ha ypa'ũnguéra Agalega. Maurísio oĩ ko ypa'ũ aty ipype hérava ypa'ũnguéra Mascareñas, upe ypa'ũ Hyãsia pegua avei, Reuniõ.

Ko ypa'ũ réra ha'a akue *Dina Arobi*, upéicha ombohero umi karai árave oguahẽva peteĩháme ko ypa'ũme, hákatu ndopytái hikuái, ary 1507-pe umi karai Poytuga retãygua oguahẽ ha ohecha ndaiporiha mavave ko ypa'ũme. Ary 1598-pe oguahẽ heta karai Olánda retãygua ha ombohero *Mauricio* ko ypa'ũ, Olánda ha Tetãnguéra Yvýi imburuvichavete réra (Maurísio Nassau pegua herakuãre).

## Mandu'apy

## Joaju

* Maurísio retã rekuái renda tee Ñandutíme (ingleñe'ẽme)
* Marandukuéra ha ambuéva Maurísio rehegua (ingleñe'ẽme)
* Séga - Maurísio retã mba'epu porã
Port Louis

**Port Louis** ha'e voi Maurísio retã itavusu ha itáva orekovéva tavayguakuéra ipype. Ojejuhu ko ypa'ũme hérava Maurísio ipehẽngue kuarahyreikeguápe, ary 2012-pe ojeipapa oiko ko távape amo 149.194 tavayguakuéra. Umi karai Hyãsia retãygua omoñepyrũ ko táva ary 1735-pe.

## Joaju

* Port Louis

Ñemohenda:Maurísio
Mauritáña

**Mauritáña**, héra tee hína **Tavakuairetã Islã rapépe Mauritáña** (*Yumhuriya Islamiya Mauritaniya*), ha'e hína peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhu Áfrika ipehẽngue yvate kuarahyreikeguápe. Ijerére ojejuhu paraguasu Atlántiko kuarahyreike gotyo, tetã Senegal ñemby kuarahyreike gotyo, tetã Mali kuarahyresẽ ha ñemby kuarahyresẽ ngotyo, tetã Arhélia yvate kuarahyresẽ ngotyo, ha upe tetã Marruéko yvate gotyo ojejuhu. Mauritáña itavusu ha itáva orekovéva tavayguakuéra ipype ha'e voi Nuakechóte, táva guasu ojejuhúva paraguasu Atlántiko rembe'ýpe.

Mauritáña rekuái ohasa *[[golpe de Estado]]* rehe ary 2008-pe, omyakã ñorairõhára ruvicha Mohamed Ould Abdel Aziz. Ára 16 jasyrundy ary 2009-pe, ñorairõhára ruvicha Aziz osẽ ko tetã rekuáigui oike hag̃ua upe tendota jeporavo Mauritáñape guarã ára 19 jasypokõi, ipu'aka ha ojupi jey oisãmbyhy hag̃ua hetãre.

Tetã Mauritáñame amo 20% opaite tetãyguágui oiko ára ha ára sa'ive $1,25 Dólar reheve, upéicha hetaite tetãygua imboriahuite ha ojehecha tapichakuéra ndorekói yvypóra tekoiterape oiko porã hag̃ua, heta tembiguái reko ojehecha imbytépe avei, amo 4% opaite Mauritáña retãyguágui oiko tembiguái rekópe.



Ta'ãnga:Central mosque in Nouakchott.jpg|Nuakechóte 
Ta'ãnga:Nouadhibou,NumerowatN.jpg|Táva Nouadhibou
Ta'ãnga:Mauritanie - Adrar2.jpg|Saára
Ta'ãnga:Bareina, Mauritania.jpg|Táva Bareina



## Mandu'apy

## Joaju

* African Studies Center. Universidad de Pennsylvania (inglés)
* 600 fotos del Adrar - Chinguetti, Atar, Ouadane, Guelb-er-Richat, Terjit, Awjeft, Maireth...
Nuakechóte

**Nuakechóte** (áraveñe'ẽme: نواكشوط‎ *Nuwākshūṭ*; hyãsiañe'ẽme: *Nouakchott*) ha'e voi Mauritáña retã itavusu ha itáva orekovéva tavayguakuéra ipype. Ary 2013-pe ojeipapa amo 958.399 tavayguakuéra oiko ipype.

## Joaju

Ñemohenda:Mauritáña táva
Nuandivu

**Nuandivu** (áraveñe'ẽme: نواذيبو; hyãsiañe'ẽme: *Nouadhibou*) ha'e voi Mauritáña retã itáva tuichavéva mokõiha (itavusu rire, táva Nuakechóte). Ary 2013-pe ojeipapa amo 118.167 tavayguakuéra oiko ipype.

## Joaju

Ñemohenda:Mauritáña táva
Ñemohenda yvy apekuépe

**Ñemohenda yvy apekuépe** ha'e opa umi mba'ekuaarã oñemoĩva Yvy ra'angáme ojejuhu hag̃ua moõpa oĩ tenda oimeraẽva, ñemohenda ohechauka jehai gua'úre oĩha tendakuéra yvy apekuépe, taikuéra ha papapykuéra rupi.

Yvy apekue ojehechauka mokõi jehai rupive, peteĩha yvate guive ñemby meve ha mokõiha kuarahyresẽ guive kuarahyreike peve, upéicha umi papaha ohechauka moõpa mba'ekuéra oñemohenda.

* Ko Pykue (karaiñe'ẽme: *latitud*) ha'e jehai gua'u ohechaukáva moõpa oĩ tenda oimeraẽva yvate gotyo térã ñemby ngotyo yvy apekuépe, upe jehai hérava Ekuato guive, ojehechauka takamby papaha rupive oho 0° guive Ekuato pegua 90°N peve Yvy apy yvategua pegua térã 90°S peve Yvy apy ñembygua. Ko tai N he'ise tenda oĩha Yvy pehẽngue yvategua ha ko tai S he'ise tenda oĩha Yvy pehẽngue ñembygua.
* Ko Pukukue (karaiñe'ẽme: *longitud*) ha'e jehai gua'u ohechaukáva moõpa oĩ tenda oimeraẽva kuarahyresẽ ngotyo térã kuarahyreike gotyo, upe jehai *Greenwich* guive.

## Ehecha avei
* Ekuato
* Pykue
* Pukukue

Ñemohenda:Yvyapekuaa
Moyndávia

**Moyndávia** (héra tee hína **Tavakuairetã Moyndávia**, Rrumáñañe'ẽme: *Republica Moldova*, térã *Moldova*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Európa ipehẽngue kuarahyresẽyguáme, ijerére ojejuhúva tetã Rrumáña kuarahyreike gotyo ha Ukyáña ojejuhu yvate, kuarahyresẽ ha ñemby gotyo. Ijyvy apekue ha'e voi 33&nbsp;851 km², Moyndávia hína yguasu rembe'y'ỹva, oĩramo jepe 100&nbsp;km mante upe para Hũ rembe'ýgui.

Amo 2.804.801 tapichakuéra oiko Moyndávia retãme (ary 2017-pe), pehẽngue tuichavéva umíva pegua oñe'ẽ Rrumáñañe'ẽ (80%), ha ojeipapaháicha ary 2004-pe amo 78% opa umi Moyndávia retãyguágui ijypykue Moyndávia pegua avei. Ojehecha avei oiko ko tetãme tekovekuéra ijypykue Ukyáña pegua ha Rrúsia pegua. Ohupytývo isãso ary 1991-pe ojerure ijyvy apekuerã upe Moyndávia Tekoha Tetã Soviétiko ijyvy apekue, umi tetãvore Joaty Soviétiko oñembojeívo. Oĩramo jepe yvy pehẽngue opaite tetã ambueva omoañete ha'eha Moyndávia pegua, ysyry Ndiétere hembe'y kuarahyresẽme, opyta sãmbyhyhára aty oñembojeiséva Moyndáviagui ipoguýpe, yvy pehẽngue hérava Transnistria, ary 1992 guive.

Moyndávia ha'e voi peteĩ tavakuairetã amandajerapépe, tetã ruvicha ha'e hína Karai Tendota ha tekuái ruvicha ha'e hína Karai Sãmbyhyhára peteĩha. Moyndávia oĩ hína ONU atýpe ha oikese Európa Joajúpe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Tetã Moyndávia rekuái renda tee
* Best gateway to discover Moldova
* Moyndávia marandukuéra karaiñe'ẽme
* Perfiles de países de la FAO
Chisináu

**Chisináu** (Rrumáñañe'ẽme: *Chișinău*) ha'e Moyndávia retã itavusu ha itáva tuichavéva, ojeipapaháicha ary 2014-pe, ko távape oiko amo 532.513 tavayguakuéra, ojeipapáramo jepe opa umi táva ambuéva ijerére ojejuhu amo 662.836 tavayguakuéra.

Chisináu ojejuhu Moyndávia retã ipehẽngue mbyteguápe, upe ysyry Váku hembe'ýre.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Moyndávia táva
Mbukaréte

**Mbukaréte** (Rrumáñañe'ẽme: *București*) ha'e Rrumáña retã itavusu ha itáva tuichavéva, ojeipapaháicha ary 2016-pe, ko távape oiko amo 2.106.144 tavayguakuéra, upéicha ha'e voi táva orekovéva tavayguakuéra 6ha opaite Európa Joajúgui ha peteĩha Rrumáña retãme. Upe ysyry Dambovíta (*Dâmbovița*) rembe'ýre, amo 60 km ysyry Danúvio pegua.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Rrumáña táva
Cluj-Napoca

thumb|300px|Táva Cluj-Napoca.
**Cluj-Napoca** térã **Cluj** mante, ha'e peteĩ táva Rrumáña retãme, itáva tuichavéva mokõiha, ojeipapaháicha ary 2016-me, ko távape oiko amo 321.687 tavayguakuéra, ojeipapáramo jepe opa umi táva ambuéva ijerére ojejuhu amo 411.379 tavayguakuéra. Ojejuhu 440 km táva Mbukaréte-gui.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Rrumáña táva
Rrumañañe’ẽ

**Rrumañañe’ẽ** (*limba română*) ha'e peteĩ Indoeuropa ñe'ẽ oĩva Vaykã-Rrumáña ñe'ẽnguéra atýpe, Rróma ñe'ẽnguéra atýgui. Umíva imbytépe, ko ñe'ẽ ha'e upéva oñe'ẽvéva 5ha Európape, karaiñe'ẽ, Poytugañe'ẽ, Hyãsiañe'ẽ ha Italiañe'ẽ rire. 

Amo 28 sua tekovekuéra oñe'ẽ rrumañañe’ẽ, umívagui amo 20 sua oiko Rrumáña retãme. Ko ñe'ẽ ha'e tetã Rrumáña ha Moyndávia iñe'ẽ tee.

## Mandu'apy

### Joaju

* Gramática de referencia rumana, de Dana Cojocaru, Universidad de Bucarest (183 pp. -en inglés) - 4.6 MB - pdf

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Ñemohenda:Rrumáña
Mónako

**Mónako** —héra tee hína, **Mburuvichavete ra'y rekuái Mónaco** (Hyãsiañe'ẽme: *Principauté de Monaco*; Mónakoñe'ẽme: *Principatu de Mu̍negu*; Italiañe'ẽme: *Principato di Monaco*; Occitáno ñe'ẽme: *Principat de Mónegue*)— ha'e peteĩ tetã hekosãsóva, ojejuhúva Kuarahyreike Európape. Ijyvy apekue oñemohenda 10 tavapy rupive.

Ko mburuvichavete ra'y rekuái ojejuhu para Yvy mbytépe ha yvytyrysýi Áype ypy imbytépe. Oñohembe'y yvy rupive Hyãsia rehe (5,469 métro)  ha ojejuhu Hyãsia-Itália oñohembe'yhápe ypýpe. Mónako yrembe'y para Yvy mbytépe pegua ipukukue hína 3,829 métro.

Mónako ha'e voi tetã imichĩvéva mokõiha, Táva Vatikano hína peteĩha, ha tetã peteĩha ava hetakue rypy'ũ rehe. Mónako ha'e akue mburuvichavete ra'y retãmi tetã Itália pegua, ha oĩ akue Itália ijyvy apekuépe Hyãsia oñembojára peve opaite Nísa retãvore, amo saro'y XIX-pe. Italiañe'ẽ ha'e akue Mónako iñe'ẽ tee ary 1860 peve. Ko Mónakoñe'ẽ ou hína upe Ligúriañe'ẽgui.

Ko tetã héra ou Gyresiañe'ẽgui *Monoikos* ('óga peteĩva') ha'e va'ekue karaiguasu Hércules opy ymaguare.

## Mandu'apy

## Joaju

* Comité de Tradiciones Monegascas (Hyãsiañe'ẽme)
* Página web oficial de Turismo (Hyãsiañe'ẽme ha Ingleñe'ẽme)
* Sitio web oficial (Hyãsiañe'ẽme)
* Sitio web oficial (Ingleñe'ẽme)
Mónako (táva mbyte)

**Tavapy Mónako** (Hyãsiañe'ẽme: *Monaco-Ville*) ha'e peteĩ tavapy Mónako retãme, tetã rekuái róga kuéra oĩháme. Ko tavapy ojejuhu yvytymi hérava "*le Rocher*" (yvyapy michĩ oikéva para Yvy mbytépe ipype) ha ijerére oĩ mongoraha ymaguare oñangarekóva ko tavapy.



Ta'ãnga:Monaco-Schloss.jpg|Mburuvichavete ra'y róga Mónako pegua
Ta'ãnga:Monaco_BW_2011-06-07_16-07-20.jpg|Tupão guasu Marangatu Níkola
Ta'ãnga:Monaco from the bottom of the exotic garden.jpg|Le Rocher



## Joaju
*

Ñemohenda:Mónako
Ñemohenda:Európa táva
Campione d'Italia

**Campione d'Italia** ha'e peteĩ táva michĩ Itália retãme, upe Como táva atýpe, tetãvore Lombardía. Ko táva ojejuhu Suísa retã ijyvy apekue pýpe, upe ypa Lugáno.

## Joaju
* 
* Campione d'Italia renda tee ñandutíme

Ñemohenda:Itália táva
Montenégyro

**Montenégyro** (Montenégyro ñe'ẽme: *Crna Gora*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Europa ipehẽngue ñemby kuarahyresẽyguápe, upe Vaykã yvyapýpe, para Adriátiko rembe'ýpe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Vónia ha Hesegovína ha tetã Sévia; tetã Aváña ojejuhu ñemby kuarahyresẽ ngotyo; Kyoasia kuarahyreike gotyo; ha Sévia ojejuhu jey kuarahyreike gotyo. Ijyvy apekue ohupyty amo 13&nbsp;812&nbsp;km², ha ipype oiko amo 625&nbsp;266 tetãygua, ojeipapaháicha ary 2011-pe. Montenégyro léi guasúpe oĩ ko tetã itavusu mokõi: Itáva tenondegua ha tuichavéva hína Podgorica, upe ambuéva, itavusu upe mburuvichavete ymaguare róga oĩháme ha mba'eguasúva Montenégyro hembiasakuére hína Cetiña, kó távare oje'e ha'eha Tavetã Itavusu Yma.

Heta sa'ary aja, Montenégyro rekuái, Séta mburuvichavete ra'y rekuái ojehero upe aja, oñembohasa va'ekue ñemoñare ha ñemoñarére, umi tetã ambuéva omoañete Montenégyro isãsoha upe Amandaje Berlin pegua (ary 1878-pe), upe guive oiko ko Mburuvi Montenégyro. Oiko rire upe Ñorairõ Guasu Peteĩha, Montenégyro oñembojoaju Sévia rehe ojapo hag̃ua tetã pyahu, tetã hérava Mburuvi umi Sévia, Kyoásia ha Elovéña retãygua ha opa rire upe Ñorairõ Guasu Mokõiha ko mburuvi pyahu oike Jugolávia Tekoha Tavakuairetã Joapy ipype, ko tetãme opyta Montenégyro oñembojei meve ary 1992-pe.

Oñembojei rire, Montenégyro oike upe tetã pyahu hérava Jugolávia Tavakuairetã Joapy ha ára 4 jasykõi ary 2003 guive oñembojoaju Sévia rehe ojapo ko joaty hérava Sévia ha Montenégyro. Ára 21 jasypo ary 2006-pe oñemoañete jey Montenégyro hekopeteĩha ha hekosãsoha, upéicha ko tetã ohupyty jey isãso ára 3 jasypoteĩ ary 2006-pe.

Ko tetã réra Montenégyro ñe'ẽme ha'e hína *Crna Gora*, he'iséva «yvyty hũ», upéicha hína ojehecha upe yvytyrysýi hérava Áype Ndinára pegua upe para Adriátiko guive. Montenégyro réra guaraníme ou karaiñe'ẽ rupive upe Venésia ñe'ẽgui; upéicha oiko avei heta ñe'ẽ ambuévape, ingleñe'ẽ, Alemañañe'ẽ ha Poytugañe'ẽ oipuru ko ñe'ẽngue *Montenegro*.



Ta'ãnga:PodgoricaOverview.jpg|Podgorica
Ta'ãnga:Niksic - Pogled sa Trebjese.JPG|Nikšić
Ta'ãnga:Budva (1).jpg|Budva
Ta'ãnga:Widok na Cetinje 01.jpg|Cetiña



## Mandu'apy

## Joaju

* Tavakuairetã Montenégyro rekuái henda tee ñandutíme
* Tavakuairetã Montenégyro Amandaje Guasu henda tee ñandutíme
* Tavakuairetã Montenégyro ruvicha henda tee ñandutíme
* La Casa Real de Montenegro
Montenégyro ñe'ẽ

**Montenégyro ñe'ẽ** (*crnogorski*, црногорски) ha'e voi Seviañe'ẽ ñemoambuemíva, Indoeuropa ñe'ẽ. Oñeñe'ẽ Montenégyro retãme, ha upe tetã isãso guive ha'eha iñe'ẽ tee, amo 230.000 tekovekuéra oñe'ẽkuaa ko ñe'ẽme.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Ñemohenda:Montenégyro
Poygoríka

**Poygoríka** térã **Podgorica** (Montenégyro ñe'ẽme: *Подгорица*) ha'e Montenégyro retã itavusu ha itáva tuichavéva, ko tetã itavusu ambuéva joaju, táva Cetiña, ojeipapaháicha ary 2011-pe, ko távape oiko amo 150.977 tekovekuéra, hákatu ojeipapávo umi táva ijerére ojejuhu amo 187.085 tavayguakuéra.

Ko táva ojejuhu upe ysyry Morača ha ysyry Ribnica oñembojoajuhápe.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Montenégyro táva
Setíña

**Setíña** térã **Cetinje** (Montenégyro ñe'ẽme: *Цетиње*) ha'e peteĩ táva Montenégyro retã ipehẽngue ñemby kuarahyreikeguápe. Ko tetã itavusu upe mburuvichavete ymaguare róga oĩháme ha mba'eguasúva Montenégyro hembiasakuére hína, Montenégyro léi guasúpe oĩgui ko tetã itavusu mokõi, ko táva ha táva Poygoríka avei.

Setíña hína Montenégyro itáva tuichavéva 8ha, ojeipapaháicha ary 2011-pe, ko távape oiko amo 14.166 tavayguakuéra. Ko távape ojejuhu Montenégyro Mburuvicha róga.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Montenégyro táva
Nikšić

**Nikšić** ha'e peteĩ táva Montenégyro retã ipehẽngue kuarahyreikeguápe. Ko tetã itáva tuichavéva mokõiha, táva Poygoríka rire.

Nikšić hína Montenégyro itáva tuichavéva 2ha, ojeipapaháicha ary 2011-pe, ko távape oiko amo 56.970 tavayguakuéra.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Montenégyro táva
Namívia

**Namívia** (Ingleñe'ẽme ha héra tee hína: *Republic of Namibia*, Alemañañe'ẽ: *Republik Namibia*, afrikáans ñe'ẽme: *Republiek van Namibië*) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue ñemby kuarahyreikeguápe oĩhague upe yvy pehẽngue hérava Ñemby Kuarahyreike Áfrika umi ary 1960 peve, ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Angola, yvate kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetã Sámbia, kuarahyreike gotyo paraguasu Atlántiko, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetã Votusuana, ha ñemby kurahyresẽ ha ñemby gotyo ojejuhu Yvyafrika. Ko tetã oĩ Tetãnguéra Ñembojoajúpe, Áfrika Joajúpe ha ONU atýpe. Itavusu ha itáva orekovéva tavayguakuéra ipype ha'e voi táva Windhoek.

Ko tetã réra ou upe yvy ojeiko'ỹha Namíve, ha'e upe yvy ojeiko'ỹha tujavéva ore Yvýpe.



Ta'ãnga:Windhoek aerial.jpg|Windhoek
Ta'ãnga:Tintenpalast-Windhoek.jpg|Tintenpalast
Ta'ãnga:Namib Dos.JPG|Yvy ojeiko'ỹha Namíve
Ta'ãnga:Spitzkoppe, de 'Matterhorn' van Afrika (6521872849).jpg|Spitzkoppe



## Mandu'apy

## Joaju

* Namívia retã henda tee ñandutíme
* Namívia retã ha'anganguéra
* Namívia róga guasu techaukaha
* Artículo Namibia Delta del río Okavango, Fotos de Namibia en castellano
Vindúke

**Vindúke** (Ingleñe'ẽme ha afrikáans ñe'ẽme: *Windhoek*; Alemañañe'ẽme: *Windhuk*) ha'e hína Namívia retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 322.500 tavayguakuéra oikove ipype.

## Joaju

Ñemohenda:Namívia táva
Yvy ojeiko'ỹha Namíve

**Yvy ojeiko'ỹha Namíve** oñemyasãi upe tetã Namívia rehe, Áfrika ipehẽngue ñemby kuarahyreikeguápe, paraguasu Atlántiko rembe'ýre, ysyry Orange guive (Namívia ha Yvyafrika oñohembe'yháme) upe ysyry Kunene peve (Namívia ha Angola oñohembe'yháme). Ko yvy ojeiko'ỹha hína ipukukue amo 2.000 km, ipykue oiko amo 80 ha 200 km imbytépe ha ijyvy apekue ohupyty hína amo 81.000 km². Ha'e upe yvy ojeiko'ỹha tujavéva ore Yvýpe.

Unesco he'i ko yvy ojeiko'ỹha ha'e voi tembiejakue Yvypóra reko pegua ary 2013 guive.

## Ta'angakuéra


File:Duna 45 Este.jpg|Yvyku'i yvyty.
File:Namib Dos.JPG|Yvyra akásia ojehechaháicha Namívepe.
File:Sossusvlei.jpg|Sossusvlei.
File: Chamaeleo namaquensis (Namib-Naukluft, 2011).jpg|Chamaeleo namaquensis en Namib-Naukluft. 
File:Suricates, Namibia-2.jpg|Surikáta
File:Spitzkoppe 360 Panorama.jpg|Spitzkoppe.


## Mandu'apy

## Joaju

* ocholeguas.com: ''The Desert Trail'', la gran aventura del desierto rojo
* Namib desert (World Wildlife Fund)

Ñemohenda:Yvy ojeiko'ỹha
Ñemohenda:Namívia
Ñemohenda:Angola
Ñemohenda:Yvyafrika
Ñemohenda:Afrika
Náuru

**Náuru**, héra tee hína **Tavakuairetã Náuru** (Náuruñe'ẽme: *Ripublik Naoero*; Ingleñe'ẽme: *Republic of Nauru*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Mikyonésia-pe, paraguasu Py'aguapy ipehẽngue mbyteguápe, ijyvy apekue ha'énte voi peteĩ ypa'ũ upe Yvy ekuato ojehasahápe hi'aguĩete, ñemby gotyo. Ijerére ojejuhu, yguasu rupive, yvate gotyo umi Tetãvore Ñembyatypyre Mikyonésiagua, kuarahyresẽ ngotyo tetã Kiriváti, ñemby gotyo Ypa'ũnguéra Salomõ ha kuarahyreike gotyo ojejuhu tetã Pápua Gynéa Pyahu. Amo 4000&nbsp;km ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu tetã Autarália. Náuru ha'e niko ykuãirũ apu'amíva ha yvatéva, ijyvy apekue ohupytýnte 21,3&nbsp;km². 

Ymaguare guive oiko Náuru ypa'ũme opaichagua te'ýi Mikyonésia pegua ha Polinésia pegua, sa'ary XIX ipahápe, Mburuvi Alemáña oñembojára Náuru rehe ojapo hag̃ua peteĩ ikolónia. Alemãna ndaipu'akái ramo Ñorairõ Guasu Peteĩháme, Náuru oime Autarália, Selánda Pyahu ha Tavetã Joaju ipoguýpe. Ñorairõ Guasu Mokõiha jave, ñorairõhára aty Hapõ pegua ondyry Náurupe ha oñembojára ko ypa'ũ rehe. Opa rire ñorairõ ha oñemosẽ rire umi Hapõ retãygua ko ypa'ũgui, Náuru oime jey Autarália ipoguýpe ohupyty peve isãso ary 1968-pe.

Mbovymi tekove kuéra oikóramo jepe Náurupe, amo 10&nbsp;000 tetãygua ary 2011-pe, Náuru rehe oisãmbyhy 16 tendota isãso guive ary 1968-pe amo 30 jejokuái rupive (jey ojupi oisãmbyhy hag̃ua), oĩ techapyrãme karai Bernard Dowiyogo oisãmbyhy 7 jejokuái rupive. Ary 2003 ha'e niko ary Náuru ñesãmbyhy ipyta'ỹvéva, oisãmbyhýgui ko tetãre 5 tendota 6 jejokuái rupive. Náuru ha'e tetã hekosãsóva michĩvéva Oseanía pegua, ha tetã michĩvéva mbohapyha opa Yvýgui, Vatikáno ha Mónako rire.

## Mandu'apy

## Joaju

* Náuru renda tee ñandutíme
* Náuru yvy ra'anga
* Náuru renda tee ONU-pe
Ñendai

**Ñendai** (***Thectocercus acuticaudatus***) guyra tu'ĩ jueheguaty oiko Ñembyamérikape, para Karíve guive Argentina peve.

Ijyvatekue hína amo 37 cm ha ipohyikue amo 140 térã 190 grámo. Ñandai ojoguaite aratĩnga, hague hovyũ, huguái puku ha hesa ijerére imorotĩ.

Hete hovyũ hína ha iñakã hovy. Oiko avei ko guyra ipyti'a rague hovy, hákatu ojehechavéva isa'yjuha térã hovyũha.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Tu'ĩ
Níher

**Níher**, héra tee hína **Tavakuairetã Níger** (Hyãsiañe'ẽme: *République du Niger*), ha'e hína peteĩ tetã hekosãsóva ha yguasu rembe'y'ỹva Áfrika ipehẽngue kuarahyreikeguápe. Ijerére ojejuhu ñemby gotyo tetã Nihéria ha Mbenĩ, kuarahyreike gotyo ojejuhu tetã Vukína Fáso ha Mali, yvate gotyo Arhélia ha Livia, ha tetã Cháde ojejuhu kuarahyresẽ ngotyo. Ko tetã ipehẽngue yvategua ha mbytegua ojejuhu upe Saára yvy ojeiko'ỹháme ha Sahel yvy pehẽnguéme.

Níher oime akue Hyãsia ipoguýpe, peteĩ ikolónia ramoguáicha, ohupyty ramo isãso ary 1960-pe. Oime marandupy he'íva Níher imba'eheta ñemohenda ha'e upe ikangyvéva opa Áfrikape ha oje'e amo mbohapýgui mokõi umi oikóvagui ko tetãme imboriahuite. Upéicha, ko yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha Níher pegua ary 2016-me ha'énte 0,353 ha upévare oĩ ñemoĩ 187ha opa umi tetã ambuéva imbytépe, tetã mboriahuvéva mokõiha, upe Tetã Mbyteafrikagua rire. Ko tetã oiko pyta'ỹme jekopytyjojápe ha ohasa heta *[[golpe de Estado]]* rupive, ko *golpe* pahague oiko jasykõi 2010-pe, oñemosẽvo tendota Tandja Mamadou, ha'e opyta rire 10 ary ko tetã ñesãmbyhýme. Jasyrundy ary 2011 peve ko tetãre oisãmbyhy peteĩ Aty Milíko omyakãva ñorairõhára ruvicha Salou Djibo, ombohasa rire Níher ñesãmbyhy upe karai ipu'akáva ary 2011 jeporavo tendotarã, ko tendota ko'ãgagua Mahamadou Issoufu.

Ijyvy apekue hína 1.267.000 km². Ipype oiko amo 18.045.729 tetãygua (ojeipapaháicha ary 2015-pe), umi tetãyguágui ipehẽngue tuichavéva ojerovia Islã rapére ha oiko ko tetã ipehẽngue ñembyguápe, upe ysyry Níher rembe'ýre. Ko tetã ijyvy apekue oñemohenda 7 tetãvore rupive ha itavusu, Niaméi. Ko tetãre oĩ heta kuarepoti, umívagui hetavéva upe uránio. Ijyvy apekue naiporãiramo jepe ñemitỹrã, amónte 3,9% opa ijyvy apekuégui iporã ñemitỹrã, oikógui avei kyve'ỹ guasu ha ijyvysyrymeméva, ojehecha hi'upy pore'ỹ. Ko tetã rekuái oñepyrũ oñembosako'i oipuru hag̃ua itaju rupa ha itakyra rupa ijyvy apekuégui.

## Mandu'apy

## Joaju

* Gouv.ne Níher retã rekuái henda tee
* Assemblee.ne Níher Amandaje guasu
Niaméi

**Niaméi** (Hyãsiañe'ẽme *Niamey*) ha'e hína Níher retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Ojejuhúva hetã ipehẽngue ñemby kuarahyreikeguápe. Amo 1 026 848 tavayguakuéra oikove ipype.

Niaméi oĩ ysyry Níher hembe'ýpe.

## Joaju

Ñemohenda:Níher
Ysyry Níher

Ko **ysyry Níher** (hérava ymaguare **Sáire**) ha'e hína peteĩ ysyry ipukúva Áfrika ipehẽngue kuarahyreikegua pegua osyry kuarahyresẽ ha ñemby ngotyo ha ohasa po tetãre  —Gynéa, Mali, Níher, Mbenĩ ba Nihéria— osẽ meve paraguasu Atlántiko-pe. Ipukukue ohupyty amo 4200 km, upévare ha'e ysyry ipukuvéva 13ha opa Yvýgui, ha mbohapyha Áfrika-pe, upe ysyry Nilo ha ysyry Kóngo rire. Táva Vámako guive ikatu oñemboguata ygarusu ko ysyrýre.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Ysyry Áfrika pegua
Hesu Irũ Aty

miniaturadeimagen|Tupao Gesù, opyta Rrómape. Péva ha'e pe tupao iñangaturãvéva kechuitakuérape g̃uarã
**Hesu Irũ Aty** (**S.J.** – oúva *Societas Jesu*, lasioñe'ẽgui) ha'e peteĩ aty guasu Tupãrape Oparupiguápe oñepyrũ vaekue Karairetãme. Hyepýpe oiméva héra **Kechuitakuéra**. Pe aty guasu omombe'u maranduporã 112 tetãme. Kechuitakuéra omba'apo tekombo'épe (ojogapo mbo'eharóga, mbo'ehaovusu, ha hetave), ñehesa'ỹijo moarandurã, ha heta mba'e arandupy reheguáva.

## References


Ñemohenda:Hesu rape
Paláu

**Paláu**, héra tee hína **Tavakuairetã Paláu** (Paláuñe'ẽme: *Beluu er a Belau*, Ingleñe'ẽme: *Republic of Palau*, Hapõñe'ẽme: パラオ共和国 «*Parao kyōwa-koku*»), ha'e hína peteĩ tetã hekosãsóva heta ypa'ũme ojejuhúva, tetã peteĩ umi irundýgui oĩva Mikyonésia-pe, ha tetã peteĩ umi 14-gui oĩva Oseanía-pe. Itavusu ha'e táva Ngerulmud ha itáva tuichavéva ha'e voi Koror.

Ko tetã ijyvy apekue ha'e hína amo 300 ypa'ũ yvytyrata ha ypa'ũ *coralino* Paraguasu Py'aguapýpe. Ijerére ojejuhu, yguasu rupive, yvate kuarahyresẽ ngotyo Ypa'ũnguéra Yvate Mariána, kuarahyresẽ ngotyo Tetãvorekuéra Ñembyatypyre Mikyonésiagua, ñemby gotyo ojejuhu Gynéa Pyahu ha kuarahyreike gotyo tetã Filipina.

Paláu ypa'ũ aty, hembiasakue pukukuépe, oĩ heta tetã ambuéva ipoguýpe: Epáña, Alemáña, Hapõ ha Tetãvore Joapykuéra. Ohupyty isãso Tetãvore Joapykuéra pegua ary 1994-pe ha ha'e voi peteĩ umi tetã ipyahuvévagui ha peteĩ umi hetãygua hetakue imichĩvévagui opa Yvýpe, oikónte ijyvy apekuépe amo 20&nbsp;000 tetãygua. 

Ypa'ũnguéra héra ko Paláuñe'ẽme, *Belau*, ikatu ou upe ñe'ẽngue ko ñe'ẽme **beluu** he'iséva "táva", térã ikatu ou upe ñe'ẽngue *aibebelau* he'iséva "ñembohova karẽháme", en alusión a un mito de la creación.

Ko téra "Palau" oike Ingleñe'ẽme upe Karaiñe'ẽ rupive iñe'ẽngue *Los Palaos* pegua.

## Mandu'apy

## Joaju

* ''Britannica.com''. Paláu rembiasakue.
* Tavakuairetã Paláu henda tee ñandutíme (Ingleñe'ẽme)
* Paláu Amandaje Guasu - Olbiil Era Kelulau (Ingleñe'ẽme)
Ngerulmud

**Ngerulmud** ha'e hína Paláu retã itavusu ary 2006 guive, Paláu retã rekuái ova rire Koror távagui, upe itavusu ymaguare, oho hag̃ua ko itavusu pyahúpe. Ojejuhu tetãvore Melekeok-pe.

Ary 2010-pe oiko amo 271 tavayguakuéra. Ha'e voi tavusu itavaygua hetakue imichĩvéva opa Yvýpe.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Paláu táva
Koror (táva)

**Koror** ha'e akue Paláu retã itavusu ary 2006 peve, ko'ãga hína itáva tuichavéva ha tetãvore Koror itavusu. Koror opyta Paláu itavusu ramo isãso guive, ary 1994-pe ary 2006 peve, Paláu retã rekuái ova Koror távagui, upe itavusu ymaguare, oho hag̃ua itavusu pyahúpe, Ngerulmud.

Ary 2006-pe oiko amo 11.200 tavayguakuéra. Ojeipapáramo jepe opaite táva kuéra oĩva Koror ijerére ojejuhu amo 14.000 tavayguakuéra.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Paláu táva
Tatakua

thumb|300px|right|Tatakua ojejapoháicha Paraguái retãme
**Tatakua** hína tembiporu jope orekóva ha ombyakúva, ojeipurúva tembi'u apópe ha ñembojýme, mba'ekuéra ñemokãme, ha heta tembiapo ambuévape. Oñembyaku hag̃ua tatakua ikatu ojeipuru mba'etĩ, jepe'a, tatapỹi térã kuarahy hesapére avei.

Ymaguare guive yvypóra ojapo opaichagua mba'e mbyakuha, oipuru ita ha mba'e hatã ambuéva oñemongora hag̃ua óga ahoja ikarapãicha, iguýpe térã ijyképe omoĩ mba'e jehapyrã (ymaguare heta oipuru jepe'a) ha ipype omoĩ mba'e ñembyakurã.
## Tembi'ukuéra ojejapóva tatakuápe
Tatakuápe ojejapo heta tembi'u:
* Chipa
* Sopa paraguaya
* Chipa guasu
* Chipa so'o
Ha hetaiterei ambue tembi'uve.
## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Tembiporu
Ñemohenda:Tembiporu tembi'u aporã
Jepe'a

thumb|300px|right|Jepe'a atýra.
**Jepe'a** ha'e hína opaichagua yvyramáta pirukue ojeporúva ojejatapy hag̃ua, tatakuápe, mbyakuhápe, tataupápe, ha tatarendy guasúpe. Ymaguare guive yvypóra oipuru jepe'a omyandy hag̃ua tata, ombyaty yvyra pirukue yvýgui térã oipuru tembipuru kytĩha ojepe'a hag̃ua yvyramáta.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Yvyra
Paletína

**Paletína** (Áraveñe'ẽme: فلسطين, *Filasṭīn*, *Falasṭīn* térã *Filisṭīn*), héra tee hína **Tetã Paletína** (Áraveñe'ẽme: دولة فلسطين, *Dawlat Filasṭin*), ha'e peteĩ tetã hekosãso namoañetéiva opa tetã ambuévape ojejuhúva Kuarahyresẽ Aguĩgua yvy pehẽnguéme, ha ijerére ojejuhu tetã Israel, Horytáña, Ehípto ha para Yvy mbytépe ipehẽnguemi.

Atyvete Paletína Hekosãsorã oikuaauka ko tetã sãso jekuaauka oiko jave táva Arhel-pe upe ára 15 jasypateĩ ary 1988-pe, upe aja,ko atyvete noisãmbyhýi Paletínare, mombyry guive oikuaaukánte ijerure. Ko ára peve, yvy pehẽngue Paletína ojerure oĩ jepe tetã Israel ipoguýpe. Ko tetã ojerure Paletína yvy pehẽnguenguéra ojeheroháicha oiko rire upe ñorairõ guasu ary 1967 pegua, ha omoĩ itavusurã Kuarahyresẽ Herusalẽ. Ko táva Ramala oisãmbyhyramo jepe ko tetãre, upépe ojejuhúgui tetã rekuái róga guasu.

Ára 29 jasypateĩ ary 2012-pe ONU Amandaje Guasu oheja ha omoañete Paletína oike ONU atýpe tetã hechahára ramo, upéva he'ise Paletína ikatu oñe'ẽ ONU Amandajéme ha ikatu ohechauka ijerure tetã ambuévape, hákatu ndaikatúi ovota umi ONU jeporavópe, omoañete avei umi Paletína retãygua oreko va'erã ijyvy pehẽnguerã oñemoañeteháicha oiko mboyve upe Ñorairõ ary 1967 pegua. Upéicha nde'iséi Paletína oikeha ONU atýpe umi tetã ambuévaicha.

Jasypo ary 2015-pe Táva Vatikáno omoañete ko tetã hekosãsoha. Ary 2018 iñepyrũ meve, 136 tetã omoañete Paletína hekosãsoha, Paraguái, Vorívia, Pindoráma ha Arhentína mbytépe.

## Ehecha avei
* Sihorytáña
* Paletína Tavetã Joaju poguýpe

## Mandu'apy

## Joaju

* Texto completo de la resolución de las Naciones Unidas que concede el status de miembro observador a Palestina (A/RES/67/19)
Ndominíka

**Ndominíka**, héra tee hína **Ñembojoaju Ndominíka** (Ingleñe'ẽme: *Commonwealth of Dominica*; Hyãsiañe'ẽme: *Communauté de la Dominique*), ha'e peteĩ ypa'ũ ha tetã hekosãsóva ojejuhúva Amérikape, ypa'ũnguéra Karíve pegua atýpe, para Karíve-pe. Ijerére ojejuhu, yguasu rupive, yvate gotyo upe tetãvore Hyãsia pegua Guadalúpe ha ñemby gotyo tetãvo Martinica. Ko tetã oĩ Tetãnguéra Ñembojoaju atýpe.

Cristóbal Colón oguahẽ ko ypa'ũme ára 3 jasypateĩ ary 1493-pe, ypa'ũ peteĩha ha'e ha ijaty oguahẽháme jey mokõiha oho Amérikape. Ko ypa'ũ réra ou ára rére karaiñe'ẽme Colón oguahẽvo, *domingo* (arateĩ).

## Mandu'apy

## Joaju

* Sitio oficial del gobierno de Dominica
Roseau

**Roseau** ha'e Ndominíka itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype, amo 16.582 tavayguakuéra oiko ko távape, ojeipapaháicha ary 2007-pe. Roseau ha'e voi ko ypa'ũ itáva tujavéva.

## Mandu'apy

## Joaju

Ñemohenda:Ndominíka