open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kúva

**Kúva**, héra tee niko **Tavakuairetã Kúva** (karaiñe'ẽme: *República de Cuba*), ha'e tetã hekosãsóva peteĩ ypa'ũme ojejuhúva, upe Antillas ypa'ũ atýpe para Karívepe. Kúva ijyvy oñemohenda 15 tetãvore ha 1 tavusu rupive. La Habana ko tetã itavusu ha táva orekovéva tapichakuéra ipype.

Kúva niko peteĩ umi 13 tetã hekosãsóvagui para Karíve ypa'ũnguérape oĩva, peteĩ umi 35 tetã hekosãsóvagui Amérikape oĩva. Kúva retãme oĩ avei Juventud ypa'ũ ha amove 1000 kájo térã ypa'ũmi ijerére ojejuhúva: Kájo Coco, Kájo Guillermo, Kájo Largo del Sur ha Kájo Jutías, ha ambuéva. Ko tetã ijerére ojejuhu yvate gotyo Tetãvore Joapykuéra, tetãvore Florida, ha Vaamakuéra, kuarahyreike gotyo Méhiko ojejuhu ha ñemby gotyo Ypa'ũnguéra Kaimã ha Hamáika, ñemby kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu ypa'ũ La Española (Haiti ha Tavakuairetã Ndominikagua).

Oiko amo 11 616 000 tetãygua ipype, ojeipapaháicha ary 2017-pe, upéicha Kúva niko tetã orekovéva tapichakuéra ipype Antillas-pe, ijyvy apekue ohupyty amo 110 860 km², upéicha avei tetã tuichavéva Karívepe. Kúva ha ypa'ũ La Española, Jamaica ha Puerto Rico ojapo oñondive ã Antillas Tuichavéva.

Epáña oñepyrũ mboyve ojapo ikolónia Amérikape saro'y XVI-me, oiko ko tetã yvy apekuére opaichagua ypykue ha avano'õ tee Amérika pegua. Kúva opyta Epáña kolóniaicha ary 1869 peve, ha Epáña retãvoréicha oiko peve ary 1898-pe upe Epáña-Tetãvore Joapykuéra ñorairõ, oñepyrũ Tetãvore Joapykuéra oikégui Kúva ñemosãso ñorairõme. Tetãvore Joapykuéra ipu'aka Epáñare ha upéicha Kúva ohupyty isãso *de facto* ary 1902-pe, Tetãvore Joapykuéra ñeñangareko guýpe. Saro'y XX mbyte peteĩha aja, Kúva oha'ã omombarete jekopytyjoja ypykatu, hákatu oiko rire heta ñembohovái ha apañuái umi hetãygua ha mburuvicha, oiko kuri *[[golpe de Estado]]* ary 1952-pe ha upéicha oñepyrũ mburuvicha Fulgencio Batista porokuái hatã.

Batista osẽ va'erã Kúvagui ára 1 jasyteĩme 1959, oiko rire mbohapy ary aja Kúva ñepu'ã, oñorairõvo upe *[[Movimiento 26 de Julio]]* omotenonde Fidel Castro.  Aremi rire, Fidel Castro oñemoĩ Tetã sãmbyhyhára peteĩháicha, tetã rekuái ruvicháicha. Ary 1965-pe, oñepyrũ upe *Partido Comunista de Cuba* (Kúva aty ojokuaikuaáva ohekáva amoño'ỹtekuareko), ko ára guive oporokuái ha oisãmbyhy hetãre. Upévare, upe Ñorairõ Ro'y oiko aja, URSS ha Tetãvore Joapykuéra oñorairõvo, ojereko Kúva mba'eguasúicha, haimete ohupyty ñorairõ vai mboka guasúre, oiko jave upe mbokapurã ñemoñarõ Kúvape.

Kúva rekuái oñemohenda peteĩ *Estado socialista* ramóicha,  ñesãmbyhýme peteĩ atýnte oporokuái, upe *Partido Comunista de Cuba* (*PCC*), Kúva retã léi guasúpe oĩ mba'éichapa ko aty omba'apo va'erã hetãre. Ko tetã oheka hína ohupyty ñakãrapu'ãmba ha heta oñangareko imba'eheta ñemohendáre ha iviru ñemomba'apóre, omono'õ mba'eheta oñemu tetã ambuekuérape asuka, petỹ, kafe ha pohã.

## Mandu'apy

Ñemohenda:Kúva
Arávia Emiráto Joapykuéra

thumb|Poyvi.
[thumb|[Nduvái ha'e itáva tenondegua.]]
**Aravia Emiryvy Joaju** (áraveñe'ẽme: *دولة الإمارات العربية المتحدة*) ha'e peteĩ tetã joaty oĩ kuarahysẽ Yvyapy Arávia, Yvyrusu Asiape. Oñembyatypyre pokõi emiryvy (emirenda - emirado): Abu Dabi, Ajmán, Dubái, Fuyaira, Ras al-Jaima, Sharjah ha pe Umm al-Qaywayn. Ijerére ojejuhu yvate ha ñembykuarahysẽ gotyo Omã ha ñemby ha kuarahyreike gotyo Aravia Saudíta. Avu Ndavi ha'e itavusu ha itáva tenondegua ha'e Nduvái.

## Ambue Tenda
* Sitio web oficial del gobierno (en inglés)
* Sitio oficial del Ministerio de Información (en español)
* Perfiles de países de la FAO: Emiratos Árabes Unidos
Nduvái

**Nduvái** (áraveñe'ẽme: **إمارة دبي, ʼImārat Dubay**) ha'e peteĩ Emiryvy ha Táva tenondegua Tetã Aravia Emiryvy Joajupegua oguerekohína 2.003.370 tavayguakuéra. Nduvái oguereko avei ógayvate tuichave yvórape, Burj Khalifa-áicha. Nduvái saro'y XXI-pe omotuichaete, ha ojogapo heta ta'ãnga'ita, yvýpe ha ýpe. Ko'ãga, Nduvái hekuaihára ha'e Mohammed bin Rashid Al Maktoum, Mohammed ha'e avei Ministro Tenondegua ha Mburuvicha tekovia Aravia Emiryvy Joajupegua.


Ta'ãnga:Dubai aerial view.jpg|
Ta'ãnga:Dubai marina2.jpg|
Ta'ãnga:Zabeel Park.jpg|
Ta'ãnga:Sheikh Zayed Road on 28 December 2007.jpg|
Ta'ãnga:Dubai 2010.JPG|
Ta'ãnga:Dubai night skyline.jpg|
Ta'ãnga:Metro Dubai 001.jpg|
Ta'ãnga:Dubai Skyline on 10 January 2008.jpg|


Ñemohenda:Táva Nduvái
Albert Einstein

**Albert Einstein** (alemañañe'ẽme: [ˈalbɐt ˈaɪnʃtaɪn]; Ulm, Alemáña, 14 jasyapy ary 1879 – Princeton, Tetãvore Joapykuéra, 18 jasyrundy ary 1955) ha'e akue peteĩ oñemoarandúva mba'erekokuaáre hudío Alemáña megua, ha upéi katu ha'e oñemohetã Suísa ha Tetãvore Joapykuérape. Einstein ha'e pe tembikuaatyhára tenondeguáva saro'y XX megua. Ary 1915 jave, Einstein ojapo ha ombokuatia pe mba'ekuaarã joguerahaviárava (*teoría de la relatividad*). Ary 1921 jave, Albert Einstein-pe oñeme'ẽ upe jopói Nobel Mba'erekokuaa rehegua, mba'erendy ñemoarandúre.

Ñemohenda:Tekove Alemañagua
Ñemohenda:Tekove Suísagua
Ñemohenda:Mba'erekokuaa
Montecarlo

thumb|Montecarlo rape.
**Montecarlo** ha'éva hína táva tetãvore Misionespe, Argentina. Oguereko 16 300 tavayguakuéra (ary 2011-pe) ha opyta 175 métro nivel paraguasu'ári. Opytáva ysyry Paranarembe'ype, tavami Apeaimerenondépe, rembe'y Paraguáipe. Oñemoñepyru ko táva 4 jasyrundy ary 1920-pe. Ijerére oñeñoty ha oñemonova Mandi'o, Avati ha narã, Avei oĩva píno Elliotis ha Kuri'yñeñoty kuéra.

Ñemohenda:Argentina táva
Syva

thumb|Kuña syva.
**Syva** () ha'e yvypóra ha mymba rete vore oĩ ityvyta ári, ha opáva iñakã oñepyrũhápe.

## Hechave
* Tyvyta

Ñemohenda:Tete
Kũ

thumb|Kũ.
**Kũ** ha'e yvypóra ha mymba kũ'ã ro'ombarete oĩ jurupe, akãpe, kũ ha'e ñe'ẽha ha tembi'u ha'ãha avei.

Ñemohenda:Tete
Tova

[thumb|Mona Lisa rova, ojapo [Leonardo da Vinci.]]
**Tova** ha'e mymba ha yvypóra akã renonde, tyvyta guive tañykã meve, továpe oĩ tesa, tĩ, juru, tembe ha tatypy. Tova rupive ojehechauka heta temiandu.

Ñemohenda:Tete
Tatypy

thumb|Kuña ratypy.
**Tatypy** ha'e pe mokõi akãro'o oĩ yvypóra rova, tesa yvýpe ha juru ijére.

Ñemohenda:Tete
Akã kangue

thumb|Akã Kangue.
**Akã kangue** ha'e mymba ha yvypóra kanguekue aty akãpegua, oñangarekohína apytu'ũ ro'o, tesa, tĩ, juru ha apysa. Akã kangue ha'e aty 28 kanguekuéra, tañykã kangue omýiva añore.

Ñemohenda:Kanguekue
Tañykã

thumb|Tañykã.
**Tañykã** () ha'e kangueaty omýiva oĩ yvypóra ha mymba rova, oĩ tatypy yvýpe ha ajúra yvatépe. Tañykã ha'e akã kangue ipehẽngue.

Ñemohenda:Tete
Po (tete)

**Po** () ha'eva hína avakuéra ha mymbakuéra retepehẽngue ojoajúva jyva rehe. Po oguereko 5 Kuã hese: Kuãngusu, Kuãmbo'e, Kuãmbyte, Kuãirũgua ha Kuã'i. Jaipurúva ñande po jaipyhy ha jaipoko haguã mba`ekuéra. Oĩva mymba ndorekóiva po: Pira, guýra, mbóikuéra ha ambuekuéra. Jepoko andu oñandúva po rehe.

Ñemohenda:Tete
Kataluñañe’ẽ

**Kataluñañe’ẽ** (kataluñañe’ẽme: *Català* térã *valencià*) ha'e peteĩ ñe'ẽ "románse" (Osẽhague yma Lasioñe'ẽgui) oñeñe'ẽva Katalúña, Ypa'ũnguera Baleares, Andorra, Franja de Ponent (Aragõ), Rosellõ (Hyãsia) ha Alguerpe (Itália), oñeñe'ẽva avei Tetãvore hekosãsóva Valensiagua ha El Carchepe (Murísia), ko’ã mokõi hendápe ojekuaa ñe’ẽ Valensiañe’ẽ ramo. Ko'a ko ñe'ẽ orekóva 10,02 sua ñe'ẽhára kuéra Epáña, Hyãsia, Itália ha Andorrape.

Ñemohenda:Európa ñe'ẽnguéra
Ñemohenda:Indoeuropa ñe'ẽ
Ñemohenda:Katalúña
Ñemohenda:Andorra
Ñemohenda:Hyãsia
Ñemohenda:Itália
## Tendakuéra oñeñe’ẽhápe ñe’ẽ
miniaturadeimagen|Poyvi umi território oñe’ẽva Katalúñañe’ẽ

* Andorrape ha’e ñe’ẽ oficial, 43,8% tavayguakuéra oñe’ẽ ko ñe’ẽme.

* Epáña
** Kataluñape ha’e ñe’ẽ cooficial epañañe’ẽ ha occitañañe’ẽ ndive. 31% tavayguakuéra oñe’ẽ ko ñe’ẽme.
** Ypa'ũnguera Balearespe ha’e ñe’ẽ cooficial epañañe’ẽ ndive. 46% tavayguakuéra oñe’ẽ ko ñe’ẽme.
** Tetãvore hekosãsóva Valensiaguape upe ñe’ẽ héra Valensiañe’ẽ, ko ñe’ẽ tee ha cooficial epañañe’ẽ ndive. 40% tavayguakuéra oñe’ẽ ko ñe’ẽme.
** Franja de Ponentpe (Aragõ) Haimete 29 000 tavayguakuéra oñe’ẽ ko ñe’ẽme.
** El Carchepe (Murísia) Valensiañe’ẽ oñeñe'ê oĩgui repoblación Valensiaguakuéra
* Hyãsia
** Rosellõ  ñe’ẽ oñe’ẽ 5,7% tavayguakuéragui.
* Itália
** Alguer ha'e peteĩ táva Itália retãygua oĩva ypa'ũ Cerdeñape, 22% tavayguakuéra oñe'ẽ Katalúñañe’ẽ.

## Ñe'ẽndy
miniaturadeimagen|Yvy ra'anga Tetãnguéra Kataluña Rehegua
Techapyrã:
Kuã

300px|thumb|Po ha Kuãnguéra.
**Kuã** ha'e yvypóra ha mymba okambúva ipo apýra. Yvypóra oguereko 10 kuãnguéra, 5 porehe. Peteĩ kuã oñandukatu pe jepoko andu ha mba'e ysaja.

*Kuãngusu: Kuã peteĩha ha guasuve, peteĩva ombohováiva umi kuã ambuéva ha oporopytyvõva ojejopy hag̃ua.
*Kuãmbo'e: Kuã mokõiha, ohechauka mba'ekuéra.
*Kuãmbyte: Oĩ po mbyte ha ijyvateve.
*Kuãirũgua: Oraha menda kuãirũ.
*Kuã'i: Kuã po yke paha ha imichĩvéva.

Ñemohenda:Tete
Ahy'o

thumb|Yvypóra ahy'o ra'anga.
**Ahy'o** () ha'e yvypóra ha mymba ajúra pehẽngue oĩva atukupe kangue rysýi renondépe. Yvypóra ipytuhẽvo, yvytu ohasáta ahy'óre, upéicha avei ho'úvo, tembi'u ohasa va'erã ko ajúra pehẽnguére.

Ñemohenda:Tete
Atukupe kangue rysýi

thumb|Atukupe kangue rysýi.
**Atukupe kangue rysýi** (), hérava avei **Pujase'o**, ha'e peteĩ rysýi kanguere oĩ yvypóra ha mymba. 

Oñepyrũ akãpe, ohasa atukupere ha opa tumbykanguere. Ha'e tete pehẽngue tekotevẽte ha oñangarekova, oguerekova 33 pehẽnguekue. Peteĩ Yvypóra Atukupe kangue rysýi ipukuke ha'e 75cm.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Kanguekue
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca

**Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca** ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Pindoramapegua, tetãvore Rio de Janeiro, oñepyrű ary 1994pe táva Pindoramape oguereko arandu róga táva Rio de Janeiro-pe. Ko'ag̃aite ko Mbo'ehaorusu Pindoramapegua ohekombo'e 9669 temimbo'ekuerape ha oguereko 525 mbo'ehára.
## Mandu'apy

## Joaju
*Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca

Ñemohenda:Mbo'ehaorusu Pindoramapegua
Ñoko'ẽkytã

thumb|Kuimba'e ñoko'ẽkytã.
**Ñoko'ẽkytã** () ha'e yvypóra kuimba'e ajúra pehẽngue, oĩ kuimba'e ijajúra renondépe. Kuimba'e iñoko'ẽkytã tuichave kuñágui.

Ñemohenda:Tete
Py

**Py** () ha'e hína yvypóra ha mymbakuéra rete pehẽngue ojoajúva hetyma rehe, ijapýra, ojeipurúva oguata ha omýi hag̃ua. Yvypóra py oguereko 5 pysã ha oguereko 29 kanguekuéra, mymba py ikatu oguereko heta pysã.

Ñemohenda:Tete
Pire

thumb|Yvypóra pire.
**Pire** () ha'e yvypóra rete ha mymba rete mboapakuaha, ha'e tete pehẽngue ipohyivéva ha oñangarekóva pe tete.

Yvypóra pire ha mymba okambúva pire haguepa, ikatu ñañandu pe japokóva ñande pire rupive.

## Ambue Henda

Ñemohenda:Tete
Pyti'a

thumb|Pyti'a kanguekuéra.
**Pyti'a** () ha'e peteĩ yvypóra ha mymba retepehẽngue oĩ akã ha tye mbytépe. 

Pyti'a oguereko vevuikue ha ñe'ã, ha heta tajygue.

Ajúra ha py'asãngue (diafragma) mbytépe oĩ yvypóra ipyti'a. Pyti'a oguereko heta kangue ñarukã, ko kangue ha'e ryru áicha ha oñangareko pe ñe'ã.

Ñemohenda:Tete
Tañykãpy

thumb|Kuimba'e Tañykãpy.
**Tañykãpy** () ha'e yvypóra pehẽngue yvýpe, oĩ juru guýpe ha ajúra ári. Tañykã pehẽngue pahare.

Ñemohenda:Tete
Kysepuku

thumb|Kysepukukuéra ñemuhápe.
**Kysepuku** ha'e peteĩ mboka morotĩ hãimbe, py'ỹinte kuarepotígui ijapopyre. Ipo'i ha ipuku, ijapýra ojejokohápe ojehero ýva ha jepínte ojehecha ko ývare oĩha mba'e oñangarekóva ipuruhára po rehe. Oĩ kysepuku opaichagua, ojeipuruve ñorairõhápe, kytĩhápe térã kutuhápe.

Umi kysepuku ymaguarevéva kuarepoti pytãgui ijapopyre ha ou Ehíto Ymaguare pegua. Pya'eite ojehecha oparupi tetã ambuévape kysepuku jepuru. Oiko raẽ mbokakuéra, hetave umi oipurukuaáva kysepuku oñorairõvo. Oñepyrũ rire ojeipuru mbokakuéra, ojeheja kysepuku ojeipuru oñeñorairõvo joasápe. 

Kysepuku opaichagua niko, techapyrãme oĩ kysegi, machéte ha katána. Ãga katu oĩ ko *[[esgrima]]*, jetepyso oñeha'ãva Ñembosaraipavẽme ha ojeipuruhápe kysepuku vevúi.

## Joajuha

Ñemohenda:Mboka
Tĩngua

thumb|Tĩngua.
**Tĩngua** () hína kua mokõi jarekóva yvypóra ha mymba tĩme, jaipuru ñande pytu ha ñande atĩa haguã.

## Ambue Tenda

Ñemohenda:Tete
Pe Ta'ỹinguepire'oha

thumb|Tembiasa peteĩha ra'anga.
**Pe Ta'ỹinguepire'oha** () - (Rrusiañe'ẽme: *Щелкунчик*) térã **Pe Ta'ỹinguejokaha** ha'e peteĩ mombe'urã añetegua'ỹ ojejerokýva (*[[ballet]]* rupive) ñoha'angáme, oguerekóva mokõi tembiasa ha mbohapy tekoha mombe'urã. Ojapo Piotr Ilich Chaikovski , ary 1891-1892 ngotyo. 

Chaikovski ojapo purahéi ha jeroky pe mombe'urãpe guarã hérava Pe Ta'ỹinguepire'oha ha Anguja Mburuvicha (*El cascanueces y el rey de los ratones*), ojapo peteĩháme Ernst Theodor Amadeus Hoffmann.

Pe Ta'ỹinguepire'oha ojejerokyve Arareñói aretépe aja, hembiasáre omombe'úva peteĩ ta'ỹinguepire'oha (tembiporu jaipurúva jaipe'a hag̃ua yva ra'ỹi pire) oikóva ijárandi hérava Maria/Clara rógape arareñói pyharépe.

## Ambue Henda

* mp3 audio files of The Nutcracker created using the Garritan Personal Orchestra are located at: https://web.archive.org/web/20081216061814/http://garritan.com/Nutcracker.html
* mp3 streaming of The Nutcracker created using Notion Software are located at: https://web.archive.org/web/20121203142546/http://www.notionmusic.com/
* mp3 audio files of The Nutracker arranged and recorded for organ are located near the bottom of page: https://web.archive.org/web/20070927205744/http://www.joshperschbacher.com/recordings.htm
* Pe Ta'ỹinguepire'oha Stokowski - Philadelphia Orchestra - 1934

Ñemohenda:Tembiapoporã
Ñemohenda:Mba'epu porã
Ñemohenda:Jeroky
Arareñói yvyramáta

thumb|Yvyramáta mbojeguapyre.
**Arareñói yvyramáta** () ha'e peteĩ yvyramáta térã yvyra gua'u oñembojeguáva ojeguerohory hag̃ua Arareñói. Ko yvyra ha'e mbojeguavapyre apu'a sa'yreko ndive, mbyjami, mba'erendy ndive ha ambue mba'e ombojeguava.

## Ambue Henda

* Arareñói Yvyra: Iñepyrũ ha hembiasa "Primeroscristianos.com" 
* Arareñói: Arareñói Yvyra

Ñemohenda:Tembiapo
Ñemohenda:Yvyra
10 jasyrundy

**10 jasyrundy** ha'e 100º ára arygua.

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
* 

## Mano
* 

Ñemohenda:Jasyrundy
11 jasyrundy

**11 jasyrundy** ha'e 101º ára arygua.

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñõi
* 

## Mano
* 2007: Kurt Vonnegut, karai haihára Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua.

Ñemohenda:Jasyrundy
12 jasyrundy

**12 jasyrundy** ha'e 102º ára arygua.

## Arete
* 

## Tembiasa
* Eusebio Ayala (1923): opa ipu'aka Paraguáipe.

## Teñói
* Inka Garcilaso de la Vega (1539): kuimba'e aranduoñemomba'eguasúva ñe'ẽpapára haihára perũano ramo.

## Mano
* Juan Bautista Gill (1877): Paraguái mburuvicha.

Ñemohenda:Jasyrundy
13 jasyrundy

**13 jasyrundy** ha'e 103º ára arygua.

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñói
* 1743: Thomas Jefferson

## Mano
* 2015: Eduardo Galeano, Uruguáigua marandumyasãihára, mombe’uhára ha haira’ãhára.

Ñemohenda:Jasyrundy
14 jasyrundy

**14 jasyrundy** ha'e 104º ára arygua.

## Arete
* Amérika Ára

## Tembiasa
* Ferrocarril Paraguáipe: (1861): oñemotenonde peteĩha paseo ramal urbano osẽva estación guive oguahẽ haguã puerto peve.

## Teñói
* 1982: Paolla Oliveira
## Mano
* 1759: Georg Friedrich Händel

Ñemohenda:Jasyrundy
15 jasyrundy

**15 jasyrundy** ha'e 105º ára arygua.

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñói
* 1865 - Abraham Lincoln

## Mano
* César Vallejo (1938): kuimba’e aranduoñemomba’eguasúva ñe’ẽpapára haihára perũano ramo.

Ñemohenda:Jasyrundy
19 jasyrundy

**19 jasyrundy** ha'e 109º ára arygua.

## Arete
* 

## Tembiasa
* Venesuéla (1810): Ñepu'ã 19 jasyapy 1810-pe

## Teñói
* 

## Mano
* Patricio Escobar (1912): Paraguái mburuvicha.

Ñemohenda:Jasyrundy
18 jasyrundy

**18 jasyrundy** ha'e 108º ára arygua.

## Arete
* 

## Tembiasa
* Disney Channel (1983)

## Teñói
* 

## Mano
* Albert Einstein (1955): peteĩ mba'erekokuaahára hudío Alemaña megua, ohechauka pe mba'ekuaarã joguerahaviárava.

Ñemohenda:Jasyrundy
20 jasyrundy

**20 jasyrundy** ha'e 110º ára arygua.

## Arete
* 

## Tembiasa
* 

## Teñói
* Adolf Hitler (1889): Alemaña mburuvicha.
* Gabriel Casaccia (1907): Haiha Paraguáipegua.

## Mano
* Francisco Añón (1878): ñe’ẽpapára Galiciagua.
* Ramón Indalecio Cardozo (1943): Mbo'ehára katupyry paraguaigua.

Ñemohenda:Jasyrundy
Gyregório arapapaha

**Gyregório arapapaha** () ha'e peteĩ arapapaha Európa pegua, heta tetãme ojeipurúva. 

Pápa Gyregório XIII ojapo kuri ko arapapaha ára 24 jasykõi-pe ary 1582-pe, ombyekovia akue pe Húlio arapapaha.

*Ára: Hi'are 86.400 aravo'ive, ára niko mba'e ra'ãha tenondeitegua Gyregório Arapapahápe.
*Arapokõindy: Ha'e 7 ára aty.

## Henda ambuéva

* ''«Lunario novo» de 1582: la reforma gregoriana del calendario'', en el Archivo Secreto Vaticano
* ¿Murieron Cervantes y Shakespeare el mismo día? Diversas anécdotas relacionadas con el calendario gregoriano.
* ''Nuestro calendario. Una explicación científica, simple y completa'', por Wenceslao Segura González, ISBN 978-84-614-7306-9.
* ''La reforma del calendario gregoriano'', por Wenceslao Segura González, ISBN 978-84-616-1729-6.

Ñemohenda:Arapapaha
Kangúro

thumb|Peteĩ kangúro imymbara’y ndive.
**Kangúro** (karaiñe’ẽme: *canguro*) ha’e pe réra tapiagua ojeipurúva oñembohéra hag̃ua umi mymba aty okambúva, ho’úva ka’avokuéra ha oikóva Autaráliape. Ko mymba pykupekuéra ituicha, upévare ikatu opopo yvate, oguereko avei peteĩ sapikua ogueraha hag̃ua imymbara’ykuérape, hérava maysúpio.

Kangúrope oje’e avei **mykũpopo** (ko téra ojeipuru sa’ive)

Heta mymbakuérape oñembohéra kangúro, ko’ápe oĩme mbovykuéra:
* Kangúro pytã (*[[Macropus rufus]]*), kóva ha’e pe kangúro tuichavéva, oikóva Autarália yvyku’ipasúre. Peteĩ kangúro pytã okakuaapáva ikatu ijyvatekue ha’e 1,5 m ha ipohyikue ikatu ohupyty 85 kg.
* Kangúro hũngy kuarahysẽygua (*[[Macropus giganteus]]*), ojeikuaa’ỹvéva ñambojoguávo kangúro pytã ndive. Oĩ hetave Autarália kuarahysẽre.
* Kangúro hũngy kuarahyreikegua (*[[Macropus fuliginosus]]*), imichĩvéva ha ikatu ojetopa Autarália kuarahyreikére.

## Mandu’apykuéra
https://glosbe.com/es/gn/canguro

https://dgaleanolivera.wordpress.com/nelson-zarza-remiandu-kaso-neepoty-ha-jeheropy/

https://kidszoo.org/wp-content/uploads/2014/02/Kangaroos.pdf

## Ambue tenda

Ñemohenda:Okambúva
Guarimbe

thumb|Europa guarimbe.
**Guarimbe** () ha'e umi guyra aty, *Anatidae* pehẽngue rehegua, oĩ 40 guarimbepara ha oike opave Yvórape. Guarimbe ho'o ha hague oipuruva yvypórare.

* Hawaii guarimbe (*Branta sandvicensis*)
* Oseania guarimbe (*Anser indicus*)
* Ehito guarimbe (*Alopochen aegyptiacus*)
* Kanatã guarimbe (*Branta canadensis*)
* Europa guarimbe (*Anser anser*)
* Ahyka guarimbe (*Anser cygnoides*)

Ñemohenda:Guyra
Yvy'a

**Yvy'a** (latinañe'ẽme: *Solanum tuberosum*) ha'e peteĩ ka'avo Perũ ha Volivia pegua, *solanácea* pehẽngue pegua. Yvypóra oñotỹ yvy'a oparupi, upéicha kóva niko pe ka'avo ja'uvéva okakuaáva yvyguýpe, tembi'u opaichaguápe oĩ yvy'a, pe oje'uvéva hína yvy'a chyryry.

## Joajuha

*Mercado Calabajio: Guía de referencia de las patatas - variedades cultivadas comercializadas en España - Madrid 2008
* Yvy'akuéra

Ñemohenda:Ka'avo
Guaiapi

**Guaiapi** térã **oiampi** ha **Waiãpi**, avei, ha'éva hína ypyguakuéra aty tupi-guarani oikovéva tetãvore Para ha Amapape, Vrasilpe, ha Gujána Hyãsiapeguape. Ko´ãga Oikovéva ha´ekuéra ysyry Oiapoque, Jari ha  Araguari apytépe, hákatu yma oikova'ekue ysyry xingurembe'y rehe. Ojapóva Mba'eporãnguéra guarani ta´ãnga rehegua hérava Mba'eporã kusiwa ojeipuruha omoporã haguã hete térã imba'ekuéra, ha umía ojedeklara Unescope "*Patrimonio oral e inmaterial de la humanidad*, avei ojedeklara hese "patrimonio cultural" Vrasilpe, ary 2002-pe. Oiva  905 guaiapikuéra Vrasilpe (ary 2008-pe) ha 710 Gujánape (ary 2002-pe).
Oñe'ẽva ha'ekuéra Wayampi térã waiampiñe´ẽ. Ko'ã ha'e ñe'endymi umi ñe'ẽ mokoi rehegua:

*guahẽ   -   waen
*Yvytu  -    ywyto
*Panambi -    panã
*Yvága   -   Iwang
*Jasy   -    Jay
*Mandiju  -  moneju 

## Ambue Joaju
* Waiãpi marandu
* "Arte kusiwa" - IPHAN
* Folha Online
* Waiãpi ñepyrũ, ha ambueva

Ñemohenda:Ava
Mymbakandu

thumb|Asia Mymbakandu.
thumb|Aravia Mymbakandu.
**Mymbakandu** (karaiñe’ẽme: camello) ha’e umi mymba aty okambúva, *Camelidae* pehẽngue pegua, oĩméva Yvate Ahykape ha Kuarahyreike Asiape. 

Ko mymba kavaju joguaha, oguereko atukupe kandu: Aravia Mymbakandu (*dromedario*) oguereko peteĩnte atukupe kandu, ha Asia Mymba'akãndu oguereko mokõi atukupe kandu. 

Mymbakandu oikokatúiko yvyku’ipasupe, ndoho’ukatúiva yre, ha ha’e peteĩ mymba oipuruvave jererahare, mbarete ha hosãete, oikovekatúiva 40 térã 50 arynguéra. Yvypóra oipuruve mymbakandu ipire, ho’o ha ikamby.

## Mandu’apykuéra


## Ambue Joaju

Ñemohenda:Mymba pysãkõi
Achi'ija

**Achi'ija** ()/(latinañe'ẽme: *amaurospiza moesta*) ha'e peteĩ guyra oĩ yvate Argentina, ñemby kuarahyreike Pindorama ha kuarahysẽ Paraguái. Oiko Ka'aguyguasu Atlántikopegua.

## Ambue Joaju

Ñemohenda:Guyra
Aguara guyra

thumb|Aguara guyra
**Aguara guyra** ()/(latinañe'ẽme: *amaurospiza moesta*) ha'e peteĩ guyra oĩ Volivia, Pindorama, Kolombia,Ekuator, Paraguái ha Perũpe. Oguereko 18 cm yvatere ha ipohyikue ha'e 30 g.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Aka'ẽ hũ

thumb|Aka'ẽ hũ.
**Aka'ẽ hũ** () / (latinañe'ẽme: *Cyanocorax cyanomelas*) ha'e peteĩ guyra oĩ Argentina, Uruguái, Pindorama, Paraguái, Volivia ha Perũ. Oiko ka'aguy. Aka'ẽ hũ ihete ha'e sa'y hovy ha iñakã ha'e sa'y hũ.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Aka'ẽ morotĩ michĩ

thumb|Aka'ẽ morotĩ michĩ.
**Aka'ẽ morotĩ michĩ** () / (latinañe'ẽme: *Cissopis leveriana*) ha'e peteĩ guyra oĩ Ñembyamérikape, Yvytyrysyi Andes kuarahysẽme. Oiko ka'aguy rembe'y ha ñúme.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Aka'ẽ ñu

thumb|Aka'ẽ ñu.
**Aka'ẽ ñu** () / (latinañe'ẽme: *Cyanocorax cristatellus*) ha'e peteĩ guyra oĩ Pindorama ha Paraguái, ha ambueva renda Voliviape. Oiko ka'aguy. Aka'ẽ ñu ihete ha'e sa'y morotĩ, ijatukupe ha'e hovy ha iñakã ha'e sa'y hũ, heta haguere ndive.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Aka'ẽ para

thumb|Aka'ẽ para.
**Aka'ẽ para** () / (latinañe'ẽme: *Cyanocorax chrysops*) ha'e peteĩ guyra oĩ Pindorama (Pantanal), Paraguái, Volivia, Argentina ha Uruguái. Oiko ka'aguy. Aka'ẽ para ihete ha'e sa'yju, ijatukupe ha'e hovy ha iñakã ha'e sa'y hũ ha hovy avei, heta haguere ndive.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Kaninde

thumb|Kaninde.

**Kaninde** () / (latinañe'ẽme: *Ara ararauna*) ha'e peteĩ guyra gua'a guasu oĩ Yvate Ñembyamérika ha Yvy Mbyteamérika, Paranaguasu ka'aguy. 

Kaninde hete guasu ha sa'yju, ijatukupe ha'e hovykangy ha iñakã ha'e sa'y morotĩ ha sa'yky avei, heta haguere huguáire. Oguereko tĩ mbarete. Oguereko 76cm térã 86cm yvatére ha ipohyikue ha'e 900g gotyo 1500g.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Akãvotõ

thumb|Akãvotõ.
**Akãvotõ** () / (latinañe'ẽme: *Mackenziaena severa*) ha'e peteĩ guyra oĩ Ñemby ha Mbyte Pindorama,  Kuarahysẽ Paraguái ha Yvate Argentinape. Oiko ka'aguy Atlántiko pegua. Akãvotõ hete ha'e hovy, hũ térã sa'ypara, ha iñakã ha'e sa'y hovy térã hũ heta haguere ndive.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Akã pytã

thumb|Akã pytã.
**Akã pytã** () / (latinañe'ẽme: *Paroaria capitata*) ha'e peteĩ guyra oĩ Yvate Argentina, Uruguái, Pindorama (Mato Grosso), Paraguái ha Volivia. Oiko yno'õvu ha ysyry rembe'y. Akã pytã ha'e sa'y pytã iakã ha hete morotĩ.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Akã chovy

thumb|Akã chovy.
**Akã chovy** ()/(latinañe'ẽme: *Thraupis bonariensis*) ha'e peteĩ guyra oĩ Argentina, Uruguái, Pindorama, Paraguái, Volivia, Chile, Perũ ha Ekuator. Akã chovy kuimba'e ha'e hovy ha sa'yju ha Akã chovy kuña ha'e marrõ.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Anambe pytã

thumb|Anambe pytã.
**Anambe pytã** () / (latinañe'ẽme: *Pachyramphus castaneus*) ha'e peteĩ guyra michĩ oĩ Pindorama, Volivia, Kolombia, Paraguái, Ekuator, Yvate Argentina ha Perũ. Oiko ka'aguy. Anambe pytã hete ha'e sa'y tata.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Anambe

thumb|Anambe.
**Anambe** () / (latinañe'ẽme: *Pachyramphus validus*) ha'e peteĩ guyra oĩ Pindorama, Volivia, Paraguái, Ekuator, Argentina ha Perũ. Oiko ka'aguy. Anambe hete ha'e sa'y tata, ha iñakã ha'e sa'y hũngy.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Anambe hũ

thumb|Anambe hũ.
**Anambe hũ** () / (latinañe'ẽme: *Pachyramphus polychopterus*) ha'e peteĩ guyra oĩ Mbyteamérika ha Ñembyamérika, Méjiko guive gotyo Argentina peve. Oiko ka'aguy. Anambe hũ hete ha'e hũ ha morotĩ, ha iñakã ha'e sa'y hũ ha hũngy avei.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Anambe jetapa

thumb|Anambe jetapa.
**Anambe jetapa** () / (latinañe'ẽme: *Phibalura flavirostris*) ha'e peteĩ guyra oĩ Ñemby ha Mbyte Pindorama,  Kuarahysẽ Paraguái, Volivia ha Yvate Argentinape. Oiko ka'aguy. Anambe jetapa hete ha'e sa'yju ha hũ mimbipara, ha iñakã ha'e sa'y hũ ha pytã avei, heta haguere ndive, huguái mbyju'i jetapaicha.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Ano guasu

**Ano guasu** (, latinañe'ẽme: *Crotophaga major*) ha'e peteĩ guyra michĩ oĩ Panama retã guive yvate Argentina peve. Oiko ka'aguy rembe'y ha ysyry rembe'y. Ano guasu hague hũ, huguái pukúva.

## Joaju
* USDA ITIS 
* Ani defined

Ñemohenda:Guyra
Apytu'ũkuaaty

**Apytu'ũkuaaty** (*apytu'ũ, kuaa, aty*) () ha'e ko tembikuaaty ojesareko yvypóra apytu'ũ ha yvypóra heko.

## Joaju
Tendyry

**Tendyry** () ha'e mbaretekue ysaja oĩ yvórape. Aravera hechauka heta tendyry ha mbaretekue.
### Tendyry Techakuaa
**Tensión térã Voltaje (U):** ha'e tensión mba'e herava 'fuente' ojapo mbytépe ha'eapýre(polo) haguã omohasa tendyrysyry.

**Resistencia (R):** ha'e peteĩ pirakuã mba'épa peteĩ mba'e aporã oreko haḡua joko hasa tendyrysyry. Ha'e ha'ãpyhare pe Ohm(Ω). 

**Corriente (I):** ha'e syry Electron ohasa hagére peteĩ conductor. Ha'e ha'ãpapyre pe Ampère(A). 
300px
**Potencia (P):** ha'e mba'epa ku'erã térã omyaña japopapyre haguére tendyry ha'u techapirãicha, pe peteĩ momyiha tendyry. Ha'e ha'ãpapyre pe Watt(W). 
,,thumb|300px
**Inductancia (L):** ha'e jakue mba'épa peteĩ mba'e aporã haguã ojapo peteĩ Campo Magnético araka'épa ohasa peteĩ tendyrysyry. Ha'e ha'ãpapyre pe Henry(H). 

**Capacitancia (C):** ha'e jakue mba'épa peteĩ mba'e aporã oreko haguã mbyaty carga electrica. Ha'e ha'ãpyre pe Farad(F). 



Ñemohenda:Tembikuaaty
Ñemohenda:Mbaretekue
Ñemohenda:Mba'erekokuaa
Juehegua

**Juehegua** () ha'e mymba, ka'avo ha oparekove iñemohendapy, tekove oiko térã amyrỹi, tekovekuaaty ñemohendapegua.

Juehegua hera ha'e mokõi, Homo sapiens ha'e ñande juehegua.

Mymba ha ka'avokuéra peteĩ juehegua pegua ikatu oñombohyeguasu, ndaikatúi viña ombohyeguasu juehegua ambuéva ojuehégui. Ko'ãga oĩ 5 térã 7 suakuéra juehegua ñande yvórape.

## Joaju

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Anambe hovy

thumb|Anambe hovy.
**Anambe hovy** () / (latinañe'ẽme: *Pachyramphus viridis*) ha'e peteĩ guyra oĩ Pindorama, Paraguái, Volivia, Argentina, Gujána, Venesuéla ha Uruguái. Oiko ka'aguy. Anambe hovy hete ha'e morotĩ, ijatukupe ha'e sa'yky ha iñakã ha'e sa'y hũ ha sa'yky avei.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Anambe ayvu

thumb|Anambe ayvu.
**Anambe ayvu** () / (latinañe'ẽme: *Sirystes sibilator*) ha'e peteĩ guyra oĩ Argentina, Volivia, Pindorama, Kolombia, Ekuator, Gujána Hyãsiapegua, Gujána, Panama, Paraguái, Perũ, Surinam ha Venesuéla. Oiko ka'aguy. Anambe ayvu hete ha'e morotĩ ha hũ, ha iñakã ha'e sa'y hũ.

## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Tekovekuaaty ñemohenda

**Tekovekuaaty ñemohenda** ha'e oñembyaty ha oñemohendaháicha opa mba'e oikovéva, ápe oike avei mba'e oikova'ekue ha ág̃a oñemboguete, opaite mymba, ka'avo, guyra, pira, urupe ha ambuéva juehegua, ijapytépe avei yvypóra. 

Ko tembiapo ko'ágã jaikuaa heñói ary 1753 jave, karai Carlos Lineo rembiapokue rupive, ha'e omohendapa mba'e oikovéva juehegua. Upe guive, ojeikuaauka mba'e omohenda porãvéva ADN ñehesa'ỹijo rupive.

Ko ñemohenda rupive ojejapo heta aty oikehápe opa mba'e oikovéva, umi aty tuichavéva sapy'ánte oñemoĩ yvatevéva, ha umi michĩvéva oho iguýpe. Ndaipóri gueteri ko'ã aty héra guaraníme, jepémo oĩ oñembohasa va'ekue karaiñe'ẽgui, upéicha: 

*Jueheguapa (*Superregnum* térã *Superreino*, *dominio*)
*Tavetã (*Regnum* térã *Reino*)
*Pehẽ'a (*Phylum* térã *Filo*)/(*Divisio* térã *División*)
*Jueheguasã (*Classis* térã *clase*)
*Juehegua hekovety (*Ordo* térã *orden*)
*Juehepehẽ (*Familia*)
*Jueheguaty (*Genus* térã *género*)
*Juehegua (*Species* térã *especie*)

Opa mba'e ojehaíva guaraníme tekovekuaaty rehegua oiporu umi atý héra karaiñe'ẽme.

## Joajuha

Artículos descargables sobre la clasificación científica en biología:
* "El método natural de clasificación y los caracteres de comparación universal"
* "En búsqueda de los caracteres apropiados para hacer clasificaciones"

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Jueheguaty

**Jueheguaty** (*Género* - *Genus*) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohendapegua ombyaty umi juehegua aty oikova térã amyrỹ. Oĩ juehepehẽ ha juehegua mbytépe.

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Juehepehẽ

**Juehepehẽ** térã **Jueheguapehẽ** (Familia (biología)) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohenda pegua, juehegua hekovety ha jueheguaty mbytépe.

*Hominidae
*Jaguapehẽ (*Canidae*)

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Jejoguakuaa ñembojojaha

[thumb|600px|Jejoguakuaa ñembojojaha [tetãre. Ary 2014 jave.]]
**Jejoguakuaa ñembojojaha** () ha'e opa mba'e ojejapo peteĩ tetã hekosãsova térã peteĩ tenda ojeipapávo, ko mba'era'ã oipapa opaite mba'e apopyre ojejapóva peteĩ tetãme, ha ohechauka ko papapyre viru rupive.

Ñemohenda:Virurekokuaa
Jaguaru

**Jaguaru** (, latinañe'ẽ: Canis lupus) ha'e mymba mbarete okambúva tuichave oĩ juehepehẽ jaguapehẽpe. Jaguaru ha'e mymba'uha guasu, ho'u so'o. 

Jaguaru ikatu oĩ heta tenda, yvyramáta, yvyku'ipasu, yvyty, ñure ha yvypóra táva avei. Ko mymba oĩ Yvateamérika, Europa, Arávia ha Asia.

## Joaju

* Signatus.org Jaguaru ñangareko.
* Ehendu Jaguaru
* Sociedad Fogium Lupale
* ¿Cuándo los lobos se vuelven peligrosos para las personas? (ingyaterrañe'ẽme)
* Jaguaru Indiape (ingyaterrañe'ẽme)

Ñemohenda:Okambúva
Juehegua rekovety

**Juehegua hekovety** (*Orden (biología)*) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohenda pegua, jueheguasã ha juehepehẽ mbytépe. 

Ko mba'e omohysýi mymba térã ka'avo térã ambue tekove oĩ juehepehẽpe.

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha

**Yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha** () ha'e peteĩ techaukaha oha'ã omorysýi opaite tetã oĩva, oipapávo "tekove porã ha hesãi", "tekombo'e porã" ha "tekove rekoite" yvypóra pegua, oipapa avei pe tekove porãngue tetãre, iporãpa peteĩ tetã ojeikove hag̃ua.

## Mandu'apy


Ñemohenda:Avano'õ
Víru

**Víru** (), ha'e peteĩ mba'e vai michĩete ováva, víru oñembohetavekuaa mymba ha yvypóra retépe ha ka'avo ryepýpe avei. 

Martinus Beijerinck  ohecharaẽ peteĩ víru ary 1899-pe.

## Umi víru ojekuaavéva

*Sarapĩu
*Mbiru'a
*Ébola víru

## Joaju

Ñemohenda:Virus
Ñemohenda:Ñepohãno
Tekovemohendaha

**Tekovemohendaha** () ha'e peteĩ aty tekove juehegua pegua, oñemohendapyre ha omoatypyre, peteĩ aty ndive, téra latinañe'ẽme, peteĩ ñemombe'upaite, ha peteĩ ñemohenda. Peteĩ jueheguaty, juehegua hekovety, jueheguapa térã ambue tekovekuaaty ñemohenda ha'e tekovemohendaha.

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Omboherokõiva

**Omboherokõiva** () ha'e peteĩ téra oñemoĩva opaite tekove juehegua ágã oikovéva térã oguetémava, ko téra ha'e mokõi ñe'ẽngue latinañe'ẽme. Carlos Linneo oñepyrũraẽ ko omboherokõiva saro'y XVII-pe. Ñe'ẽ peteĩha ha'e jueheguaty réra ha mokõiha ha'e peteĩ juehegua orekóva teroja tekome'ẽva latinañe'ẽme.

### Techapyrã
* Homo sapiens (Yvypóra)
* Panthera leo (Leõ)
* Naja ashei (Mbói Naja achei)
* Canis lupus (Jaguaru)
* Panthera onca (Jaguarete)

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Mbarakajarundi

**Mbarakajarundi** (*Felidae*) hína opa umi mymba mbarakajáicha okambúva, juehepehẽ ho'uso'óva mbytépe.
* **Felidae** 
** **[[Felinae]]**
*** **Jueheguaty** *[[Acinonyx]]* 
**** *[[Afrika jaguarete|Acinonyx jubatus]]* - Afrika jaguarete (*gepaydo*)
*** **Jueheguaty** *[[Caracal]]* 
**** *[[Caracal caracal]]* - karakaru (mal llamado lince africano, ya que no está relacionado con el género *Lynx*)
*** **Jueheguaty** *[[Catopuma]]* 
**** *[[Catopuma badia]]* - mbarakaja pytã Voroneogua
**** *[[Catopuma temminckii]]* - gato dorado asiático
*** **Jueheguaty** *[[Felis]]*
**** *[[Felis silvestris bieti|Felis bieti]]* - gato chino del desierto o gato montés chino
**** *[[Mbarakaja|Felis catus]]* - mbarakaja ógagua.
**** *[[Mbarakaja ñúgua|Felis chaus]]* - gato selvático, gato de la jungla o gato del pantano
**** *[[Felis manul]]* - manul o gato de Pallas
**** *[[Felis margarita]]* - gato del desierto
**** *[[Felis nigripes]]* - gato de pies negros
**** *[[Felis silvestris]]* - gato montés euroasiático
*** **Género** *[[Leopardus]]* 
**** *[[Leopardus braccatus]]* - gato del Pantanal 
**** *[[Leopardus colocolo]]* - gato colocolo
**** *[[Leopardus geoffroyi]]* - gato montés sudamericano o gato de Geoffroy
**** *[[Leopardus guigna]]* - kodkod o huiña
**** *[[Leopardus jacobitus]]* - gato de montaña o gato andino
**** *[[Leopardus pajeros]]* - gato de las pampas o gato pajero
**** *[[Leopardus pardalis]]* - ocelote
**** *[[Leopardus tigrinus]]* - leopardo tigre
**** *[[Leopardus wiedii]]* - tigrillo, margay o gato tigre
*** **Jueheguaty** *[[Leptailurus]]* 
**** *[[Leptailurus serval]]* - serval
*** **Jueheguaty** *[[Lynx (biología)|Lynx]]* 
**** *[[Lynx canadensis]]* - lince de Canadá
**** *[[Lynx lynx]]* - lince boreal
**** *[[Lynx pardinus]]* - lince ibérico
**** *[[Lynx rufus]]* - lince rojo o gato montés de Norteamérica
*** **Jueheguaty** *[[Pardofelis]]* 
**** *[[Pardofelis marmorata]]* - gato jaspeado
*** **Jueheguaty** *[[Prionailurus]]* 
**** *[[Prionailurus bengalensis]]* - gato de Bengala o gato leopardo
**** *[[Prionailurus bengalensis iriomotensis]]* - gato de iriomonte
**** *[[Prionailurus planiceps]]* - gato de cabeza plana
**** *[[Prionailurus rubiginosus]]* - gato rojo manchado
**** *[[Prionailurus viverrinus]]* - gato pescador
*** **Jueheguaty** *[[Profelis]]* 
**** *[[Profelis aurata]]* - gato dorado africano
*** **Jueheguaty** *[[Jaguapytã]]* 
**** *[[Jaguapytã|Puma concolor]]* - jaguapytã
**** *[[Jaguarundi]]* 
** **[[Pantherinae]]**
*** **Género** *[[Neofelis]]* 
**** *[[Neofelis nebulosa]]* - pantera nebulosa
**** *[[Neofelis diardi]]* - pantera nebulosa de Borneo
*** **Jueheguaty** *[[Panthera]]* 
**** *[[Leõ|Panthera leo]]* - leõ
**** *[[Panthera onca]]* - jaguarete
**** *[[Jaguareteru|Panthera pardus]]* - jaguareteru
**** *[[Jaguareterusu|Panthera tigris]]* - jaguareterusu
**** *[[Jaguaretetĩ]]*

Ñemohenda:Okambúva
Jaguaretetĩ

**Jaguaretetĩ** térã **Jaguarete'i morotĩ** (, ***Panthera uncia***) ha'e peteĩ mymba guasu okambúva ha so'o'úva oĩ juehepehẽpe mbarakajarundi pegua, oiko yvyty guasu Mbyte Asiape. 

Ko mymba oiko yvyty guasu, 6000 m ári. Jaguaretetĩ hague ha'e hũngytĩ, sỹi ha hypy'ũeteva excepcionalmente denso, ha oguereko huguái puku. 

Ko mymba hymba'api ko'ẽme ha asajere, ha ojuka opa mymba ka'aguype, ojuka avei vaka aty. Chokokue ojuka jaguaretetĩ, oĩ avei jaguaretetĩ apiha, ipire rehe. 

## Joaju
* Página sobre el Leopardo de las Nieves y su Peligro de Extinción

Ñemohenda:Okambúva
Áfrika jaguarete

**Afrika jaguarete** (***Acinonyx jubatus***), hérava avei **Gepáydo** (), ha'e peteĩ mymba ñarõ guasu okambúva, mbarakajarundipe oñemohenda chupe. Ha'e mymba'uha mbarete, oguereko tesapysoete ha ipy'aeitéva. 

Ku mymba ipy'aevéva mymba oĩ Yvýpe, ohupyty hína 95 amo 115 km/h, 400 rehe gotyo 500 metro.  

Ku mymba humba'apiete, pe áfrika guasu (*gaséla*). Afrika jaguarete hete piru, hákatu imbaretete, hague ha ipire oguereko apu'ami hũva.

## Mandu'apy


## Joaju

Ñemohenda:Okambúva
Jaguareteru

**Jaguareteru** (, ***Panthera pardus***) ha'e peteĩ okambúva so'o'úva oĩ juehepehẽ mbarakajarundi pegua.

Jaguareteru ha'e michĩve jaguareteva, ha oiko Asia ha Afrika.

## Joaju

* The Cyber Zoomobile: Leopard
* Catfolk Species Account: Leopard
* Saving the Amur Leopard
* Jaguareteru juehegua puahyva.

Ñemohenda:Okambúva
Carolus Linnaeus

Carolus Linnaeus (suesiañe'ẽme: *Carl Nilsson Linæus*, omolatinaherava: *Carolus Linnæus*, herava avei upéichagua **Carl von Linné**; Råshult, Suesia, 23 jasypo ary 1707 – Uppsala, Suesia, 10 jasyteĩ ary 1778), ha'eva peteĩ tembikuaatyhára, oikovevakuaahára, ka'avorekokuaahára ha mymbakuaahára Suesiapegua, omyatyrõ porãve ko "Omboherokõiva Ãgagua". Ko karai ha'e tekovemohenda ãgagua ñepyrũhára ha yvyrekokuaa itúva. News about L2 ludos

## Hembiapokuéra
* *Præludia sponsaliarum plantarum* (1729)
* *Fundamenta botanica quae majorum operum prodromi instar theoriam scientiae botanices per breves aphorismos tradunt* (1732)
* *Systema naturae* (1735-1770) 
* *Fundamenta botanica* (1735)
* *Bibliotheca botanica* (1736) 
* *Critica botanica* (1736)
* *Genera plantarum (Ratio operis)* (1737)
* *Corollarium generum plantarum* (1737) 
* *Flora lapponica* (1737) 
* *Ichthyologia* (1738)
* *Classes plantarum* (1738)
* *Hortus Cliffortiana* (1738)
* *Philosophia botanica* (1751)
* *Metamorphosis plantarum* (1755)
* *Flora svecica exhibens plantas per Regnum Sveciae crescentes* (1755)
* *Animalium specierum*, Leyde: Haak, (1759)
* *Fundamentum fructificationis* (1762)
* *Fructus esculenti* (1763)
* *Fundamentorum botanicorum partes I et II* (1768)
* *Fundamentorum botanicorum tomoi* (1787)

Ñemohenda:Tekove Suesiagua
Ñemohenda:Tekovekuaaty
Pokoka'i

**Pokoka'i** térã **vakytéria** ha'e mba'e oikovéva imichĩetereíva ha hekoveapỹi peteĩva. Pokaka'i niko ijysaja opaichagua: ikatu ijapu'a (ijapu'árõ héra kóko), ikatu yvyra'i ysajáicha (vasílo ojehero upéicha) ha takamby irundyjojáicha (epirílo ojeheróva). Pokaka'i niko imichĩeterei ndaikatúi jahecha, jaipuruva'erã techa mbotuichaha jahecha hag̃ua.

## Joajuha

* Bacterias: Cómo transformaron la Tierra
* agronlin.tripod.com; datos sobre bacterias
* Crea un cultivo de bacterias
* Todar's Online Textbook of Bacteriology

Ñemohenda:Tekovekuaaty
Jaguareterusu

**Jaguareterusu** (,***Panthera tigris***) ha'e peteĩ mymba, ñarõ ha tuicha, okambúva, juehegua oĩ juehepehẽ mbarakajarundi mbytépe.

Ko mymba okambúva oĩ mante yvyrusu Ásiape; jaguareterusu ha'e mymba'uha so'o'úva ha ha'e mbarakajarundi tuichavéva oiko ko'ãga.

Oiko poteĩ jaguareterusu juehegua:
* Sivéria jaguareterusu
* Ñembychína jaguareterusu
* Indochína jaguareterusu
* Sumátara jaguareterusu
* Vengála jaguareterusu
* Malásia jaguareterusu
 
Vengála jaguareterusu oĩve; oiko India, Vangyladẽ, Vutã, Viymánia ha Nepal Ko'ãga haimete opa jaguareterusu oikove oiko rokáipe.

Ku mymba hína hi'año, ha oiko ka'aguýre, oiko avei ñúre.

## Mandu'apy


## Joaju ([[inglyesñe'ẽ]]me)

* Proyecto Tigre en Sundarbans
* Tigres en Crisis
* El tigre en ''Tiger Territory''
* Save The Tiger

Ñemohenda:Okambúva
Añumby pytã

**Añumby pytã**, (, ), ha'e peteĩ guyra michĩ, juehepehẽ Furnariidae pegua.

Ko guyra oiko Argentina, Volivia , Pindorama, Uruguái  ha Paraguái. 

Oĩ hetave añumby pytã ka'aguype, oikove ka'aguy tujare.

## Mandu'apy


## Enlaces externos

Ñemohenda:Guyra
Añumby'i

**Añumby'i** (, latinañe'ẽme: *Phacellodomus rufifrons*), ha'e peteĩ guyra oĩ Furnariidae juehepehẽme.

Ko guyra oiko umi tetãnguéra Ñemby Amérika guápe umi tetã ha'e Paraguái, Volivia, Arahentína, Pindorama, Venesuéla, Ekuatóry ha Perũme.

## Mandu'a


## Joaju

Ñemohenda:Guyra
Jaltenco

200px|thumb|Jaltenco kuairóga
200px|thumb|Jaltenco tavao
**Jaltenco**, ha'e hína peteĩ táva Méhiko pegua. Tavayguakuéra: 33.080 ava.

## Tekotevẽ kapilla
* San Andrés Jaltenco
* Alborada Jaltenco

Ñemohenda:Méhiko táva
Mbohapy Karai Imba'ekuaáva

Ára 6 jasyteĩ jave, ñavõ ary, oújepi hikuái umi **Mbohapy Karai Arandu** (Melchor, Gaspar ha Baltasar) ha ogueru jopoimimi mayma mitã’i térã mitãkuña’í ñane retãyguávape, hekomarangatuva’ekue pe ary pukukue javeve. Pe ára, vy’a tuichavéva omyenyhẽ opaite mitãmimi rova; ha’ékuéra niko upe mboyve ohaíkuri ikuatiañe’ẽ ojerurehápe jopói umi Mbohapy Karai Arandúpe ha pe 5 jasyteĩ pyhare oñembo’e ha omoĩ isapatu Tupãra'yro ykére ha upéicha avei omyenyhẽ y ha kapi’ípe peteĩ kanéka upégui hoy’u hag̃ua umi kaméllo ikane’õitéva. Ko’ápe, pe moñe’ẽra omombe’úva umi Mbohapy Karai Arandu rembiasakue ohóroguare ohechakuaávo Tupãra’ýpe.

Hesu oikove ypy Belén-pe, Judea-pegua táva, Herodes ramoguare mburuvicha guasu upe tetãme. Upéramo og̃uahẽ Jerusalén-pe kuarahy resẽguio umi Karai Imba'ekuaáva oikóva oma’ẽ povyvy mbyjakuérare, ha oporandu hikuái: “moõpiko oime pe Judea-guakuéra ruvicha guasu oikove ypy ramo va’ekue?. Rohecha iñapysẽ imbyja ha roju romomba’eguasúvo”.

Mburuvicha guasu Herodes ojepy’apyete upéva ohendúvo, ha upéicha avei ojehu opa Jerusalen-guápe.

Mburuvicha guasu ohenoiuka pa’i ruvichakuérape ha umi Tupã ñe’ẽ mbo’ehárape, ha oporandu chupekuéra mamópa oikoveypýtahina pe Tupãra’y. Ha’ekuéra he’i “Belén-pe, táva Judea-peguápe, péicha voi ohaiva’ekue peteĩ maranduhára: Ndékatu Belén, Judea-gua, ndaha’éi ku michĩvéva tavaguasukuéra ko yvypegua apytépe; ndehegui osẽta mburuvicha guasu ha oisãmbyhýtava che retã Israel”.

Upéramo Herodes ohenói kirirĩhamete umi Karai Imba'ekuaávape kuarahy resẽvoyguápe, ha ha’ekuéra rupi oikuaa porã araka’etépa osẽra’e pe mbyja. Upéi omondo chupekuéra Belén-pe, ha he’i: “Tapeho amo ha peporandu ikatuháicha pe mitã rehegua, ha pejuhu vove pechemomarandu, ikatuhag̃uáicha che ave aha amomba’eguasu chupe”.

Péicha he’ipávo chupekuéra mburuvicha guasu, umi Karai Imba'ekuaáva oho hikuái. Ha pe mbyja ohechava’ekue osẽ kuarahy resẽme, oho henonderãkuéra opyta peve pe mitã oikoha ári. Umi Karai Imba'ekuaáva, ohechávo pe mbyja ovy’aiterei hikuái. Og̃uahẽvo, oike upe mymba karuhápe ha ohecha pe mitãkuimba’emi isy ndive; ha oñesũ omomba’eguasu chupe hikuái. Upéi ikarameg̃uakuéragui oguenohẽ itaju, mba'eryakuã ha mírra ha oikuave’ẽ chupe hikuái. Upe rire iképe oje’e chupekuéra anivéma hag̃ua ohasa Herodes renda rupi. Aipórõ ojevy hikuái hetãme ambue tape rupi.

## ***
*Ohai David Galeano Olivera

Ñemohenda:Arete
Ñemohenda:Hesu rape
Jaguarundi

**Jaguarundi** (***Puma yagouaroundi***) ha'e peteĩ mymba tuicha okambúva, mbarakajarundi juehegua hague pytũmby ha hũ. Ko mymba oiko Tetã peteĩ reko Amérikagua ñembyre guive ha Argentina mbytépe peve. Ko mymba ha'e michĩve jaguapytãre, ha ho'u mymba michĩ ha mymba okambúva michĩ. 

## Joaju

* Nombres comunes y científicos de felinos
* Imagen de defensa extrema, de espaldas al piso y sus cuatro extremidades en ataque
* ''La Guatusa en la Sequía del Verano en el Bosque Seco''
* Jaguarundi

Ñemohenda:Okambúva
Nextlalpan

200px|thumb|Nextlalpan kuairóga
200px|thumb|Santa Ana Nextlalpan tavao
**Nextlalpan**, ha'e peteĩ táva oiko Méhikope. Tavayguakuéra: 33.080 ava.

## Tekotevẽ kapilla
* Santa Ana Nextlalpan
* Jaltocan

Ñemohenda:Méhiko táva
Mbotia

***Mbotia*** ha'e peteĩ ka'avo ha yvyra mbokajaicha, ka'avo yvyra aty 19 juehegua ombo'a. 

Oiko Ñembyamérikape, oĩva Pindoramape, Uruguáipe, Paraguáipe ha Argentinape aveiva.

## Juehegua

**[[Butia archeri]]*
**[[Butia campicola]]*
**[[Mbotia kapitata]]*
**[[Mbotia katarinapegua]]*
**[[Butia eriospatha]]*
**[[Butia exospadix]]*
**[[Butia lallemantii]]*
**[[Butia lepidotispatha]]*
**[[Butia leptospatha]]*
**[[Butia marmorii]]*
**[[Mbotia matogrossopegua]]*
**[[Butia microspadix]]*
**[[Butia odorata]]*
**[[Paraguái mbotia]]*
**[[Butia pubispatha]]*
**[[Butia purpurascens]]*
**[[Butia stolonifera]]*
**[[Butia witeckii]]*
**[[Butia yatay]]*
**[[x Butyagrus nabonnandii; (Butia odorata x Syagrus romanzoffiana)]]*

## Joaju

*Royal Botanic Gardens, Kew palm checklist: ''Butia''
*Hardy Tropicals- Butia capitata - The Pindo Palm 
*PACSOA: ''Butia''
*Imágenes en Google
Ñemohenda:Yvyra
Mbotia kapitata

**Mbotia kapitata** ha'e peteĩ yvyra mbotia juehegua mbokajaicha. Oiko Ñemby Pindorama, Argentina ha Uruguái. 

## Joaju

* Imágenes en Google
* Photos de Butia capitata (amateur)

Ñemohenda:Yvyra
Aguara cha'ĩ

**Aguara cha'ĩ**, herava avei **jaguaranitanga** térã **jaguara**, ha'e peteĩ mymba jaguapehẽ pegua oiko Ñembyamérika yvýpe, Argentina, Paraguái, Pindorama, Uruguái ha Volívia. 

Aguara cha'ĩ oguereko rague michĩ, hu'ũ, hũngy ijatukupe ha ipýpe. Aguara cha'ĩ akã ha ijajúra ha pytãicha. Oguereko 4 gotyo 5,5 kg.

Ko mymba oĩ ñúre, ka'aguy ha  Prefieren pastizales, forestas y valles. Ho'u ka'akuéra, anguja, yva, tapiti, ju'i, teju michĩ ha guyra'i.

Ha'e oiko añóre, ha oporuvy'ave puhare.

Ñemohenda:Okambúva
Japeusaroto

**Japeusaroto** (**Scorpiones** térã **Scorpionida**, latinañe'ẽme) ha'e peteĩ mymba juehegua hekovety oguerekóva hete vore jetapáicha, herava jesu'uharusu ha oguerekóva peteĩ tuguái oreko popĩa.

Oĩ su irundysa nunga japeusaroto juehegua kuéra yvórape. Oĩ japeusaroto michĩ ha guasu avei, 21 cm ndive. 

Oiko mante yvyku'i rendápe térã ita rendápe. Oiko avei yvypóra hóga ypýpe.

Japeusaroto ho'u ñandu ha mymba michĩ ambuéva.

## Mandu'apy


## Joaju

* Web del escorpión, el autor de esta página está de acuerdo con la copia de contenidos de su página, siempre que se haga bajo la licencia GFDL y se mantenga el enlace
* Instituto de Medicina Tropical. Facultad de Medicina Universidad Central de Venezuela
* Página oficial del instituto de observacion de escorpiones de alicante en España
* ARACHNODATA: Informations- und Beratungsfachstelle für Skorpione und andere Spinnentiere 
* Deutsche Arachnologische Gesellschaft e. V. – DeArGe (Publikationsorgan: „ARACHNE“) 
* Scorpiologie-Journal mit Online-Zugang zu allen Artikeln 
* The Scorpion Files 
* Informationen zum Skorpion und Skorpionarten 

Ñemohenda:Mymba ipy apytimby
Guaryva

**Guaryva** (karaiñe'ẽme: Mono aullador) ha'e peteĩ mymba ka'i jueheguaty ha okambúva, oiko Méhiko ñemby guive Argentina Yvate peve.

## Guaryva sapukái

## Ojehechaháicha
Guaryva hova mbyky ha itĩngua oime mombyry ojohegui. Ituichakue katu ha'e 56 cm guive 92 cm peve. Ndojoguái umi platirrinokuerape kuimba'e ha kuña oguereko hikuái peteĩ jehecha tricromática. 

Hikuái katu oku'e yvyra akã ari, ojeja'arra mokõi ipo térã peteĩ ipo ha tuguái ndive. Hikuéi oguereko peteĩ tuguái imbaretetereiva ipu'akava hesekuéra.

## Oikohape
Ko'ava oiko umi ka'aguy-pe oiva Mbyte Amérika ha Ñemby Amérika yvate-pe. Kó'ava sapukái ojogua pe yvytupe.

Ko'ava oiko umi tetãnguera: Paraguái, Pindoráma, Arahentína, Uruguái, Ekuatóry, Kolómbia, Venesuéla, Perũ, Guatemála, Ondúra, Kóta Rríka, Panama, Méhiko, Volívia, Trinidad ha Továgo, Gujána, Surinẽ ha Hyãsia (Guajána Hyãsia-gua).

## Mandu'a


## Joaju

Ñemohenda:Okambúva
Guaiamu

**Guaiamu** () hérava avei **japeusa**, ha'e mymba oiko paraguasu, ýre. Guaimu oguereko apekue oñangareko hetére, ha oguereko 10 (pa) py, mokõi tenondeguáva jetapáicha oiko.

## Mandu'a


## Joaju

Ñemohenda:Mymba
Japeusa

__DISAMBIG__
**Japeusa** ikatu he'ise heta mymba réra ijyva jetapáichava:

*Japeusa - mymba juehegua hekovety oguerekóva hete vore jetapáicha ha huguái ipopĩava, hérava avei japeusaroto, ().
*Japeusa - mymba oiko paraguasu, ýre, ijapekue oñangareko hetére, hérava avei guaiamu, ().
*Japeusa - Ambu'a, ().
*Japeusa - Ambu'apuku, ().
Mbujape

**Mbujape** ha'e peteĩ umi tembi'u ojekaruvéva Európape, Kuarahyreike Ásia, Índia ha Amérikape. Ojejapóva avati mirĩ ku'ígui, térã ambue ñana rusu ku'i, juky ha y. Mbujape oguereko avei mohaguinoha okakuaaporã hag̃ua ha oho tembore. 

Avati mirĩ ku'i ojeiporuve ojejapo hag̃ua mbujape, jepémo ikatu jajuhu umi arro, avati, avéna, seváda ha senténogui ijapopyre. Oĩ avei mbujape jopara, ha'éva oñembojehe'ávo hi'upy ambuéva rehe, ha'eháicha kyra (ñandy, kamby térã ka'avo kyrakue), yva, ryguasu rupi'a, eiratã, mboheha, ka'avo ha yva ra'ỹingue.

Oĩ mokõichagua mbujape apo:
# mbujape oñembovúva: ko mbujape oguereko mohaguinoha ha hu'ũve, tatakuáre mante oho;
# mbujape po'i: ko mbujape ndoguerekói mohaguinoha, ipererĩ ha ikatu jajapo tatakuápe térã ñambochyryry.

## Mandu'apy

## Arandukapurupyre
* Carson I. A. Ritchie, "Comida y civilización", Madrid 1986, Alianza Editorial, ISBN 84-206-0214-0
* Francisco Javier Alonso de la Paz, *El libro del pan y de la leche*; Madrid 1999, Editorial Ágata. ISBN 84-8238-328-0.
* Rick Curry, S.J., *El pan de los jesuitas*, Madrid 2000, Alianza Editorial, ISBN 84-206-3873-0. (Título original: *The secret of Jesuit Breadmaking*, 1995).

## Joajuha

* Infopan - Web principal
* Tipos de pan, en botanical-online (ac. 11-03-09)

Ñemohenda:Tembi'u
Ryguasu

**Ryguasu** ha **kupyju** (***Gallus gallus domesticus***, latinañe'ẽme) niko guyrakuéra yvypóra hetaite oipuru.
Ko guyra réra niko "ryguasu" ikuñárõ ha "kupyju" térã "ryguasume" ikuimba'érõ.

Yvypóra oipuru ryguasu ha kupyju ha omongakuaa chupe oipuru hag̃ua ho'o ha ryguasu rupi'a, upéicha avei oipuru haguekuéra ojapo hag̃ua heta mba'e.

## mbaepa oiñekoteve
Ko guyra ho'u ka'avo michĩ, kapi'i ha tymbachu'i, avati, ''afrecho'', ha ho'ujepi so'o. 

## Hete ha hekove
Ryguasu ha kupyju niko ikatu oikove 5 térã 10 ary pukukue,  kupyju ituichave ha ipohyive ryguasúgui, ituichakue amo 50 cm ha ipohyikue amo 4 kg. Iñakãre ojehecha akãyvoty guasu ha pytãva, ryguasu katu imichĩve, ipukumi 40 cm ha ipohyikue 2 kg mínte. 

## Ojehechahaicha
Hete rague sa'yjumíva, ijajúra guive ijatukúpe peve. Kupyju ruguái hague tuicháva ha hũva. Iñakã ykére oĩ mokõi apu'ami imorotĩva, ha ipy hũngy. Kupyju opurahéi ha otokoro'o.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Página con datos sobre la gallina (en inglés).
* Información general sobre gallinas y fichas de razas GranjaOnline
* Gallo con el canto más largo
* Actualidad Avipecuaria contiene noticias y artículos técnicos del sector.
* Portal de la Gallina Murciana Información general sobre esta raza.
Ñemohenda:Guyra