Humaita

**Umaita** haꞌe peteĩ tavaguasu Paraguáipe, oiméva Tetãvore Ñeꞌẽmbukúpe, oĩmeva Ysyry Paraguái ñemby rembeýpe.

Kóva ojehayhuterei Paraguáipe, ojepurúakue Ñorairõ Paraguaiguape. Heta ñorairõ oikó kóvape ha umi yvy ijykereguape, Paraguái rembiasakuepe oñemanduporãiterei.

## Tenda rerarapokuaa

Héra ou avañeꞌẽgui *yma* heꞌiséva ymaguáre ha *ita*. Umaita heꞌiséva *ita ymaguaréva*.

## Yvyrapekuaa

Yvyrapekuaa oñemombaretéva koꞌã tendáre haꞌe peteĩ sávana yvy ipéva, ijyvy morotĩ, ndojehechái oñemokoníha. Péva hiꞌaguĩva ysyry jerégui, péva oguahẽvo y ojupi jave, upévare tuicha mbaꞌevaꞌekue *geopolítica* ohasáva upérõ. 

### Ararova

Ararova imarangatu, katuetéva ohechauka ha oñeñandu *temperatura tropical*, ohóva *mínima* 0 ºC araroꞌýpe, ha arahakúpe 40 ºC rupi.

### Avaitakue
Tavaguasu yvypóra ndahetáiva ipype.

## Tembiasakue
Kóva haꞌevaꞌekue peteĩ Umaita peteĩ *fortaleza* oñemohendáva Ysyry Paraguái asúpe, amo 430 km yvy gotyo Paraguaýgui.

Ojegueromanduꞌavo Guerra de la Triple Alianza (1864-1870), ko tenda guive oĩ ñangareko *vía fluvial* jeike tavaguasu, Paraguaýpe, omopyendáva ñemombarete ha kyhyje upe *complejo* ojeguerekóva *defensa paraguaya*ramo.

*Sistema* ojeporúva *defensa*ramo Umaita oipuru ñepyrũ Carlos Antonio López (1790-1862). Péva oheróva ysyry ojerévo hapépe, omopyendáva defensa ramo heta jey, upéicha yvy rupive ysyry gotyo. Avei mokõi *muro* orekóva casamata artillada pohýiva, orekóva umi kuartel *tropa oficial*, *depósito munición*, ñorãirõ ombojurúva, ofisína, tupão, tyvyty ha karugua área ojeréva, omoꞌãva heta kilómetro *trinchera*. Péicha hupáramo oreko ysyryguasu, *mina* ha mbohapy *hilera* kakuaa itasãva ohapejokóva *navegación* upe *trecho* ohenóiva *fortaleza*.

Pe kuartel heneral haꞌéva *centro del poder militar* Francisco Solano López, poderoso complejo defensivo, imbyte rypyꞌỹme, oiméva artillado ysyry gotyo haimete poapypa piésa rupi, ha yvy ykére gotyo ohasáva sa tatarendýpe upe *reducto* tenda ombohováiva ysyryguasu.

Upéva rire ojokóva *progreso fuerzas aliadas* haimete mokõi ary jey 1866 ha 1868, ndaipórigui ñangareko *insalubridad* oĩgui upe tendáre, atáke paraguaigua, *vanguardia* mbaretépe ha mbaꞌeve ndojejapóigui. Péva 1867 guive ombohapévo Marquês de Caxias (1803-1880), *posición* oñepyrũ hoꞌa ha opyta haꞌeño, oipyhýramo umi *tropa aliada conquista* Tajýgui (2 jasypateĩ 1867), oikytĩva *comunicación fluvial* ha yvy Umaita oiko tavaguasúramo. 

Ipahápe oatáka *trop*a 3º *Cuerpo de ejército* vrasilgua omotenondéva Mariscal del Campo Manuel Luís Osório (1808-1879), ombotovéva umi atáke 21 jasyapy guvie 17 jasypokõi 1868. Ohejáva *fuerzas paraguayas*, oiporúva *tropa* vrasilgua, péva 25 jasypokõi 1868 ha upe ára guive oiporu omopyendávo *operación campaña aliado*kuéra.

Oime gueteri upe *contienda*pe upe tupão *ruina*, hoꞌapavaꞌekue ombokapúgui guarini ambue tetãguáva. 

Museo Histórico tavaguasúpe, haꞌevaꞌekue kuártel Mariscal López, hetaiterei *trofeo* ojeguereko ko ñorãirõgui.

## Economía

Oikóva ipype ombaꞌapo *ganadería*pe, koꞌãva ñemitỹ mbovýve ha peteĩ parte oñemombaꞌeguasúva avaita omombaꞌapóva pirakutu ha iñekuaveꞌẽ.

## Mbaꞌeporã ha Artesanía
Péicha koꞌã tembiapo ou porãva umi tavayguakuéra oike artesanía, cuadro ojejapóva *arpillera*, *florero*, *manopla*, *esponja vegetal*pe ombaꞌapóva ha oñeikuaveꞌẽva. Avei ombaꞌapo alfómbra ha *tápiz rústico*, mantel ha umi mbaꞌe ojejapóva krochépe.

## Mbayrumýi
### Mbaꞌéichapa oñeguahẽ

Ko tavaguasúpe oñeguahẽ, Paraguay guive Tape Guasu 1 rupi, ha tavaguasu San Iynásio, oipyhýva *desvío* Pilar. Oñeguahẽ Pilar, ha ojehasa tavaguasu yvy gotyo, ojehóvo 40 km-ve upe rrúta *terraplenada*, ndorekóiva *asfalto* ári. 

Ojeguereko umi *ómnibus* osẽva terminal Paraguay guive Pilar peve, ha péva *línea de omnibus interurbano* oguahẽva Umaita peve. Upe tenda guive ikatu oñeguahẽ Tape Guasu 6 rupive, oñeguahẽ Ẽkarnasiõme ha ojeju jey Paraguay gotyo, ha upéi oñeguahẽ San Iynásio oĩ koꞌápe upe d*esvío* ohóva Pilar peve.

## ''Patrimonio''
Kóva haꞌe *patrimonio histórico de la ciudad* hetaiterei mbaꞌe ogueromanduꞌágui. Oñemombaretevaꞌekue ñorãirõme, ha ndaipóri peteĩ táva ojeporuvéva ko tendáicha Ñorãirõ Guasu Triple Alianza-pe, ohapejokóva *invasión aliada*. Kóva oime jave jhaꞌeño ha kaneꞌõme, hoꞌa *bastión*, ñorãirõ oñemohuꞌã.

## Turíhmo
Umaitápe oñeguahẽ *propósito turístico*pe. Ou umi *delegación* temimboꞌe opavate tenda Paraguáigui oguahẽva, milíko paraguaigua, vrasilgua, arhentinagua, yvypóra tetãvorejoajugua ha europaguakuéra, oikuaaséva umi mbaꞌe hembýva Guerra de la Triple Alianzagui ohechavaꞌerãva.

*Ruina* Umaita, haꞌéva tupão Sã Kárlo Vorroméo, ombokapúva *flota aliada*, orekóva komunida símboloramo .

* **''Ruina'' Umaita**: opytáva ha ohechaukáva ombokapu hague tetã ambue guarini ñorãirõ guasu jave. Péva tupão Sã Kárlo Vorroméo, omondóva omopuꞌã hague Carlos Antonio López ha oinauguráva 1 jasyteĩ 1861 jave. Upérõ, oñembojerovia haꞌeha Amérikape iporãvéva ojeguerekóva.

* **Muséo López kuártelkue**:orekóva 3 koty koꞌápe ojehechauka umi reliquia ojuhúva okñemotenonde hague batalla; fusil vála, kañón, estrivo, espuela, espada ha ambue tembiporu ojeporúva ñorãirõ aja.
* **Itapytapúnta**
* **kurupayty**
* **Estero Bellaco**
Ojeguereko umi tenda ojepytuꞌúha, haaꞌéva Hotel Municipal, arkiteytúra mboitaliaguáva, omopuꞌãva sa ary XIX jave, koꞌápe *memorioso*, haꞌéva heta ára tenda opytuꞌuhágue gral. Stroessner, oiko jave revolución 1947.

### ''Gastronomía''
Oñeemotenondévo upe plazoleta yvyramáta mbytépe õmbojeguáva tajy ha eukalipto henyhẽva umi tuꞌĩ ha iñeꞌẽme opurahéiva, opuꞌãva complejo gastronómico La Terraza, ipyahúva. Restaurante, oipeꞌava hokẽ arakõi guive arakõi meve, okikuaveꞌẽva mbohapy tembiꞌu ára ha ára: oñerambosa, ojekaru ha ojekaru pyhare.

### Tenda pirakutuha

Ko tenda oiméva tenda ndaijojaháiva porãgui oĩva ysyry Paraguái rembeꞌýpe ha oñemoaguĩva Ysyry Paranágui, Umaita oikuaveꞌẽ pira ñegueno{e ysyrýgui. Opáichagua mymba ypégua oiméva ko ysyrýpe haꞌéva *boga*, mandiꞌi, *bagre*, pirãi, *armado*, *pico de pato*, piraju, suruvi, paku, karimbata ha ambue mymba mimi omeꞌẽva pirakutuharakuérape viru okaru haguã. Péicha *milanesa* suruvígui ojejapóva haꞌe *plato gastronómico* ojeguerohoryvéva bar ha restaurant upe távape oñemombaꞌeguasúva. Oñemotenonde vaꞌerã mbaꞌejerúre, ani haguã oĩ tapykue, ikatu haguã oñemohenda hekopete ojerurévo upe tembiꞌu hérava chupín pirágui ojejapóva ha ojeguerohoryetéva.

## Manduꞌapy
Diario ABC Color, arateĩ 2 jasyapy 2008.

Ñemohenda:Tetãvore Ñe'ẽmbuku