open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
۲۰۰۶

**۲۰۰۶** دِ هزار و پنجمین میلادی تقویم ِسال.

## دکته‌ئون

## بمرده‌ئون

جرگه:۲۰۰۶
گيلکی شاعرؤن

گيلکی شاعرؤن، شايد در اصل هو مردوم ببون. چون اوشان ايسن کی وختی بجار و چايی‌باغ ِ سر کار کودن، يا اؤ ِ مئن ماهی‌گيری کودن و يا کوه مئن، گؤ و گوسند ِ دونبال شؤن، خوشان ِ ره زمزمه کودن و چاردؤنه خؤندن.
امّا، اگه بخايم، چن‌نفر پيل ِ شاعر، گيلکی شاعرؤن ِ جی نام ببريم، وا امير پازواری و ديواروز و پيرشرفشا (قرن هفتم و هشتم هجری) جی نام ببريم. امير پازواری جی، کولّی چاردؤنه به جا بمونسه کی اوشانه اميری دوخانن. پيرشرفشا جی نی، يه‌ته ديوان به جا بمونسه کی اون ِ عرفانی و توقايی (عاشقانه) شعرؤن، اون ِ مئن دره.
ايپچه کی جولوتر بأييم، محمدعلی افراشته فارسنيم و بازين هارسنيم به محمود پاينده لنگرودی، مموألی موظففری کوجيدی، مصطفا رحيم‌پور، شيون فومنی و اميرفخر موسوی. ايشؤن، کسانی بؤن کی خوشان ِ شعرؤنه، نوار کاست ِ سر ضبط کودن و مردوم ِ مئن پخشا کودن. هی فند ِ واسی بو کی ايشؤن ِ شعر و گب، مردوم مئن پور پخشا بو و ايشؤن ِ شعر، مردوم زمزمه بوبو.
ايپچه کی جولوتر بأييم، يعنی 1357 انقلاب پسی، دامون ِ نشريه مونتشرا بونه و ای باعث بونه کی گيلکی شاعرؤن ويشترا بون. دامون ِ تعطيلا بؤن ِ پسی، چن سال بازون، گيله‌وا نشريه بيرين انه کی اونم گيلکی شاعرؤن ِ ره يه‌ته خوروم جيگا بو و هانی ايسه.

رده:حىاتي وانويسؤن
صنايع موهندسی

Sanāyə muhandəsi itə muhandəsi reshta kə bā tar'āhi, piyādəsāzi va behbudə yekpārcə sistəmon az inson, tajhizāt, itəlā't va mavād irtəbāt da'nə. ei reshtə taxasusi dānashə riyāzi, tabiei, ijtamāei inerzhi va ham muhandəsi tajziyə o tahlilə ravashon va taraahi sətin sar basat'ə bubo tā ishonə amrə yəkpārce sistəmonə natāyajə hāsilə amrə arzyābiye yakpārcə badari.

Sanāyə muhandəsi, kārshanāsi rajə me'n cār xāl banə:

1-	san'ati twlid

2-	barnāmərizi va tahlilə sistəmon

3-	san'ate teknolozhi

4-	san'ati imani

Sanāyə muhandəsi, kārshanāsi arshadə rajə me'nam ni cār xāl banə:

1-	sanāyə muhandəsi

2-	eqtəsādi-ijtəmāei sistəmonə muhandəsi

3-	sistəm o bahrəvariye mudiriyat

4-	muhandəsi mudiriyat
نی

نِیْ، يه‌ته خوروم ساز ايسه، کی اون ِ صدا مئن غم دپيته نأی. آزاد لؤله (بامبوس) جی چاکوده بونه و اونه گاگلف نی‌لَله يا نی‌لؤله نی گونن. اونی کی نی مئن فو زئنه و اون جی صدا در ابئنه، نی‌زن دوخانده بونه.

رده:حىاتي وانويسؤن
گيلکی ويکيپديا درين بأييد

ويکيديا ديرين امأن ِ واسی، هچين کافيه کی شيمی هنه‌شر (صفحه) ِ جؤر، ای لينکه بياجيد:

Log in / Creat account

اين ِ سر تونگولِيْ بزنيد و بازون، تازه هنه‌شر ِ مئن که وازا بونه، شيمی يوزرنِيْم و رمزه (پسورد) بنويسيد و Log in سر تونگولِيْ بزنيد.
گيلکی ويکيپديا برين بشيد

ويکيپديا جی بيرين شؤن ِ واسی، شيمی هنه‌شر ِ جؤر، ای لينکه بياجيد:

Log out

اون ِ سر تونگولِیْ (کليک) بزنيد.
چاردؤنه

Cärdone
چاردانه يا چاردؤنه هو دوبيتيه گونن. گيلان ِ کوهؤن ِ مئن، چاردؤنهٰ پالوی (pälavi) نی گونن.
بنفشه‌گول (کتاب)

**بنفشه گول**،  گيلکي داستان ˇ مئن دوّمي کيتابی ايسه کي چاپ بۊبؤ. ای کيتاب کي شست ؤ دۊ ته هنه‌شر (صفحه) ؤ ۹ ته داستان دأنه، پيله برفی سالˇ ِ پسی، ۱۵۷۸ ديلمي (۱۳۸۳ هجری شمسی) چاپ بۊبؤ ؤ اينˇ ِبنويشتکس محمدحسن جهري ايسه.

ای کيتاب ˇ قصه'ن: گاب‌دکفته بازار، آقاجان، عرض حال، بيلاوارث، بنفشه‌گول، گرمش باد، جی‌پادکفته، ئوشانان و بالون هوايی.

* راجه به ای کيتاب، به فارسی

## سربس

جرگه:گيلکي ادبيات
جرگه:گيلکي قصه
جرگه:گيلکي کتابؤن
رده:حىاتي وانويسؤن
پيله برفی سال

**پيله برفی سال**، اولين مجموعه داستانی ايسه کی گيلکی ادبيات مئن چاپ بوبؤ. قبلن گيلکی زوان امره، داستان زياد بنويشته بوبؤ بو، امّا، اين‌کی يه‌ته کيتاب چاپ ببی و خو مئن چن‌ته پاچ ِ داستان (داستان کوتاه) يک‌جا بداری، تازه‌گی داشت. ای کيتاب 1578 گالشی سال (1383 هجری شمسی) چاپ و پخشأ بو.

پيله برفی سال، مأمود طأيياری شی ايسه و دوازده ته پاچ داستان دأنه:

پاپاپلنگي، ايتا شاخه گل محمدي، هجري قمري، كُلشكن، پيله برفي سال، مينا، پالتو، پروانه، كج كلاه خان، پنبه رسه، باقلاباغ مترس و تي دستا مرا فادن.

* راجه به ای کيتاب، به فارسی

رده:حىاتي وانويسؤن
مرداويج زياري

**مرداويج** زيارئنˇ سلسله' بنا نأنکس صده چهارم هجريˇ مئن هيسه. ۊن زيارئنˇ سلسه' بنا بنأ سلسله ۳۱۶ جي تا ۴۳۵(هجري) بر بخشاني جي ايران: گؤرگان، قۊمس، تبرستان،ديليمان، گيلان، قزوين، ري،اصفهان ؤ خۊزستان مأنستن فرمان برأنئن. مرداويج هروسندان بن تیردادˇ خاخۊرزا ؤ گيلانˇ اشرافانˇ جي بؤ کي أنه تبارنؤمه ساسانئنˇ رأسنه. اۊ ابتيدا خۊ دأئي أمرأ علويان تبرستانˇ بپيوسته ؤ خۊ قوي هيکل بؤنه وأسي گلف گلف علوئن ؤ سامانئنˇ مئن مشهورأ بؤ.

به دليل أن کي حسن بن قاسم (علوئنˇ حاکم) مرداؤيجˇ دأئي ؤ چن ته تن ديلمي ره بۊکۊشت، چن ته جي ديمليان پيله کسان از جۊمله: اسفار بن شیرویه ؤ مرداۊيج شۊرش بؤدأن. اسفار أ شۊرشˇ بدس بيته ؤ مرداۊيج ني علوئنˇ حاکم بۊکۊشت. أ مسله پسي مرداۊيج، مؤدتي اسفارˇ خيدمت هيسأبؤ ؤ اۊنه خيدمت گود ؤ اسفارˇ سردار بؤ.

اسفارˇ فتۊحات روند مؤثبتي دأشت ؤ رۊز به رۊز أنه يارائي ويشتر بوستˇ نأبؤ. اسفار خۊ قلمرؤ ره پيله تر چاگۊد ؤ عباسئن ؤ سامانئن برأبر به پيرۊزي بأرسه ولي برأي أن کي اسفار خشمگين ؤ تؤندˇ خۊ بؤ سرداران أنه دس جي عصباني بؤبۊستن ؤ مرداويچ اسفارˇ بۊکۊشت. پس از أن کي اسفار کۊشته بؤبۊسته أنه قلمرو مرداويجˇ دس دأکت. مرداويچ هأتؤ ني همدان ۊ اصفهان ؤ خۊزستانˇ بگيت ؤ خۊ قلمرؤ ره پيله تر چاگۊد ۊ به أن ترتيب زيارئنˇ سلسله ره بنا بؤده.

مرداويچ اول اولان اعلام بۊگود کي عباسئنˇ أجي ايطاعت کۊنه ولي کم کم خۊ کلهˇ سر ساساني تاج بنأ و خأس هأنده ساسانئنˇ احيا بؤنه ۊ عباسي خليفه ره نؤمه وانيويشت که خأنه بغدادˇ بيره ۊ هأنده ساسانئنˇ تشکيل هأده ۊ تیسپۊنˇ سر بنيشه.عباسئن أ نؤمه ره که وأخوندن بترسئن.مرداۊيچ تۊرکان ؤ عربانˇ بد دأشت ؤ همين باعث بؤبۊست کي حمامˇ مئن ۊختي کي تنها بؤ خۊ تؤرکˇ غؤلامانˇ دس کۊشته بؤبؤ ؤ عباسئن نفسي راحت هأکشن. پس از مرداۊيچ أنه برأر يني وشمگير زيازئنˇ تختˇ سر بنيشت.

## عکسان
راست|بندانگشتی|مرداۊيچˇ قلمرۊ.نواحي کم‌رنگ پس از نبردهای همدان، اصفهان و خوزستان فتح بؤبؤن.
## وابسته جستاران

* زياری‌ئن
* وشمگير

## سربس

* الهی، حسین (۱۳۷۹). مردآویچ زیاری (از خاک برخاستگان). 

* کيتابˇ ايرانˇ تاريخ از حسن پيرنيا.

* مهرآبادی، میترا (۱۳۸۱). سرگذشت علویان طبرستان و آل‌زیار.

* مفرد، محمدعلی (۱۳۸۶). ظهور و سقوط آل‌زیار.

رده:حىاتي وانويسؤن
جرگه:گيلاني شاهان
جرگه:گيلان ٚ تاريخ
باونديان

**باوندیان** (آل باوند)، 655 تا 1349 ميلادی (229 تا 923 ديلمی)، تبرستان مئن، بعضی قسمتؤن مئن حوکومت گودن. اسپهبدان سه‌تا خانواده بؤن کی کسن امره قوم و خويش بؤن: کاووسی‌ئن، اسپهبديه و کينخاريه. 
فردوسی و ابوريحان بيرونی، سلطان محمود غزنوی دس ِ جی، آل باونده پناه بأردن. اسپهبدان، تنها سلسله‌ای بو کی ايران مئن، عربؤن ِ جولؤ بئيسأ و عربؤن نتؤنسن کی اوشؤن ِ سرزمينه بگيرن.

= اسپهبدان ِ شاهؤن ِ اسم =

کاووسی‌ئن ِ خال (شاخه) (655 تا 1000 ميلادی)

باو، شاپور پسر، کاووس ريکه

سهراب، باو ِ ريکه

مهرمردان، سهراب ريکه

سهراب، مهرمردان ريکه

شروين، سهراب ِ ريکه

شهريار، شروين ريکه

شاپور، شهريار ريکه

قارن، شهريار ريکه

(قارن ِ زمات بو کی حسن بن زيد، معروف به داعی، خليفه جی خوروج کؤنه (864 ميلادی) و تبرستان و گيلان مردوم، اون ِ طرفدار بونن.)

رستم، قارن ِ ريکه

شروين، رستم ريکه

شهريار، شروين ريکه

دارا، رستم ريکه

شهريار، دارا ريکه.

اسپهبديه خال (1113 تا 1209 ميلادی)

حسام‌الدوله شهريار، کارن ِ ريکه

نجم‌الدوله کارن، شهريار ريکه

فخرالدوله رستم، کارن ريکه

علاء‌الدوله علی، شهريار ريکه

رستم شاه‌غازی، علاء‌الدوله علی ريکه

شرف‌الملک حسن، شاه‌غازی ريکه

اردشير، حسن ريکه

شمس‌الملوک رستم، اردشير ِ ريکه.

کين‌خاريه خال (1238 تا 1349 ميلادی)

اردشير، کين‌خار ِ ريکه

شمس‌الملوک محمد

علاء‌الدوله علی، کين‌خار ِ ريکه

تاج‌الدوله يزدگرد، شهريار ريکه

نصرالدوله شهريار، يزدگرد ريکه

رکن‌الدوله شاه کيخسرو، تاج‌الدوله يزدگرد ريکه

شرف‌الملک، کيخسرو ريکه

فخرالدوله حسن، کيخسرو ريکه

رده:تارئخ
فخرالدوله حسن

اسپهبدان ِ مئن، آخرين پادشاه بو و اون موردن ِ پسی (1349 ميلادی)، اسپهبدان ِ سلسله مونقرضا بؤ.
کاوۊس زياري

بندانگشتی|قابۊس ٚ گۊمبد
**کاوۊس زياري** یا **قابۊس بن وشمگير** کي **شمس‌المعالي** لقب ٚ أمرأ ني معرۊف بۊ، زيارئن ٚ چآرؤمي کارکيا بؤ گه خۊ برأر ٚ پسی بيستۊن ۳۶۷ ٚ هجري سال ٚ مئن تخت ٚ سر بنيشت. اۊن ٚ اصل ؤ نسب گيلان ٚ شئه يؤ داخل ئبه وگردنه ولي کارکيا بؤؤن ٚ پيش طبرستان ٚ مئن هيسأ بؤ. بيستۊن ٚ جي يته کۊچي وچه' بۊمؤنسئه بؤ گه اۊن ٚ مأري پيلاپئر يني دباج بن ٚ بانی گيل هأکش وأکش گۊد تا اي طفل-ه حکۊمت ئبه برسأنئه، أمما پۊر جه فرمؤندئن ؤ لشکرئن قابۊس-ه کارکيايي ره دؤجين بؤدن. قابۊس دۊ دؤره کارکيايي بؤگۊد. أوولي دؤره آرامي ئبه دوأرس، أمما رکن‌الدؤله مۊردن ٚ پسي، بۊيئن ٚ کارکيا، اۊن ٚ سامان-ه اۊن ٚ سۊته وچئن ٚ مئن يني عضدالدؤله، مؤیدالدؤله يؤ فخرالدؤله مئن تقسيما بؤ. عضدالدؤله یأ مؤيدالدؤله فخرالدؤله أمرأ اختيلاف پيدادن ؤ اۊشؤن ٚ مئن جار دربگيت.  فخرالدؤله قابۊس ئبه پناه بؤبۊرد. قابۊس فخرالدؤله تسليم گۊدن ٚ جي دس کۊل بزأ (امتناع بؤگۊد) ؤ اۊشان ٚ مئن يته جنگ دربگيت گه قابۊس ؤ فخرالدؤله ديشکن بؤخؤردن ؤ قابۊس خۊراسان ئبه پناه بؤبۊرد. قابۊس حدۊدا ۱۸ سال حکۊمت ٚ جي مأرۊم بۊ يؤ دئبأخي کارکياٰن ٚ دربار ٚ مئن زيويش گۊد؛ أمما عضدالدؤله مۊردن ؤ بۊيئن ٚ تضعيف ٚ أمرأ، اۊ خۊ طبري يؤ گيلک ٚ ياران ٚ بال ٚ أمرأ، گۊرگان ئبه فگن بؤگۊد ؤ بؤتۊنس اۊن-ه بۊيئن ٚ جي پسأ گيره ؤ هندئه تخت ٚ سر بنيشت. قابۊس تا ۴۰۳ هجري سال کارکيايي بؤگۊد ؤ خۊ قلمرؤ-يه گؤسترش هدأ يؤ طبرستان، گۊرگان، گيلان (پتشخوارگر يا کاسپين) ؤ برخي جه قؤمس ٚ واوينان ٚ سر حؤکۊمت بؤگۊد‌. اۊ يته أديب ؤ شاعر ؤ خۊشنيويس آدم بؤ يؤ فارسي، عربي يؤ گيلکي زوؤن ئبه شئر بؤته يؤ اۊن ٚ دربار يته خۊجير ؤ خؤرۊم جيگا دؤنشمندؤن ؤ أديبؤن ٚ ره بؤ يؤ قابۊس اۊشؤن ٚ جي پۊر حيمايت گۊد، أمما اۊ را جئم خۊ عمر ٚ أواخر ٚ مئن يپپرأ بدگمؤن وکته بؤ يؤ چنته جه خۊ اطرافيان-ه بکۊشت ؤ هين ٚ ره برخي جه سردارؤن شۊرش بؤدن ؤ اۊن-ه حکۊمت ٚ جي عزل بؤدن ؤ سرأخر اۊن-ه يته توطئه أمرأ بکۊشتن. ايمه منۊچهر قابۊس ٚ وچه زيارئن ٚ کارکيايي تخت ٚ  سر بنيشت ؤ خۊ پئر ٚ قاتلان-ه دسگير ؤ قصاص بؤگۊد. اۊن ٚ آرؤم‌جيگا گنبد ٚ قابۊس ٚ بۊرج ٚ مئن نيأ گه خؤره اۊن ٚ چائۊدن ٚ دستۊر-ه هدأ بؤ. اي بۊرج بؤرزترين آجرؤري بۊرج جهان ٚ مئن هيسه گه زيارئن ٚ چاگۊد'ره يؤ قابۊس ٚ فرمؤن أمرأ چائۊده وکته.

## سربس

* https://en.wikipedia.org/wiki/Qabus
* https://fa.m.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B3_%D8%A8%D9%86_%D9%88%D8%B4%D9%85%DA%AF%DB%8C%D8%B1#/languages

#

جرگه:گيلان ٚ تاريخ
رستم شاه‌غازی

اسپهبدان ِ اسپهبديه خال ِ مئن، شاهؤن ِمئن، بقيه جی مشهورتر بو. رشيدالدين وطواط، نامه‌ای مئن کی آتسز جی، رستم ِ ره بنويشته، اونه اسپهداسپهبدان و مازندران ِ شاه دخؤنده دأنه.
علی بويه

خو برارؤن ِ امره، حسن بويه و احمد بويه، گيلان ِ ماهيگيری و کشاورزی کاره بنأن و خوشؤن ِ پئر ِ امره خوداحافظی بئودن و بوشؤن ماکان ِ سپاه مئن. بازون، ببؤن مرداويج ِ امره و مرداويج، علی بويهٰ چاکوده کرج ِ والی. 
وختی علی سپاهی‌ئن زيادأ بونن، شونه اصفهان و خليفه سپاهه شکست دئنه و اصفهانه آزادأ کؤنه. اصفهانه هدئنه مرداويجه و بازون شونه شيراز. ياقوته شکست دئنه و شيراز گينه و آل بويه(ديلمی‌ئن) سلسله خو کاره سراگينه.
علی بويه، خو مرگ ِ پيشی، فارس ِ حوکومته هدأ خو برارزه، فناخسرو (عضدالدوله) کی حسن بويه ريکه بو.
حسن بويه

علی بويه کوچ ِ برار بو کی وختی مرداويجه، تورک ِ غولامؤن کوشنن، اصفهان و ری و همدانه تصرف کؤنه. هفتادساله‌گی مئن مينه.
بۊىه‌ئن

بندانگشتی|بۊيئن ٚ قلمرؤ
[بندانگشتی|بۊيئن ٚ قلمرؤ سال ٚ ۹۳۴–۱۰۵۵ ميلادي مئن، بۊيه‌ئن ٚ قلمرؤ نأ تنها ايران ؤ عراق ٚ مئن ولکي [تۊرکيه، سۊريه، پاکستان ؤ أفغانستان ٚ مئن ني رخنه بؤگۊده بؤ.]]
**بۊىه‌ئن** (بۊيه گۊد)، ۹۳۲ تا ۱۰۵۵ ميلادي (۵۰۶ تا ۶۲۹ ديلمي/گيلکي) ايته گيلاني حؤکۊمت بۊد کي ۱۲۰ سال ٚ ره قۊدرت ٚ سر بئسان ؤ اۊشان ٚ ايصالت أملش ٚ بۊىه رۊستا-یأ وأگرده. بۊىه‌ئن کي نأ تنئا گيلان ؤ مازندران ٚ مئن، ولگه ايران ٚ مئن حۊکۊمت گۊدن، یته گيلاني مالا زأک بؤن به نؤم ٚ أبۊشجاع گه سۊته وچه بؤن. اي سۊته برأر أوول سر ماکان ؤ مردآویج ٚ سپا مئن جار گۊدن ؤ جار ؤ جنگ ٚ چم-ه خؤرۊم بؤر بلد بؤن. اي سۊته برأر گه اۊشان ٚ نؤم علي ؤ حسن ؤ احمد ٚ بۊيه بؤ يته حرکت-ه سرأيتن گه بؤتۊنس  ۱۰۰ سال مئني خؤرتؤ پيلا واوينان ٚ سر حؤکۊمت بؤنه. بۊيئن سال ٚ ۹۴۵ ميلادي مئن بغداد-ه بيتن ؤ عباسي خلیفه سر تسلط پيداؤدن ؤ پۊر ايران ٚ تاريخ ٚ سر أني أثر بنأن. بۊيئن ٚ کارکيئن أکثرا دؤنش ؤ دابؤن-ه أميت دأن ؤ دؤنش ؤ داب دؤناني چؤن ابن ٚ سينا ؤ رازي ؤ أبۊريحان بيروني مأنستن، اي گيلک‌تبار ٚ سلسله مئن هيسأ بؤن.

## حۊکۊمت ٚ أوأيل

اي سلسله-یه بنا گۊدن کسؤن علي ؤ حسن ؤ احمد، سۊته گيلک وچه ديلمي خاندان ٚ شي بؤن گه أوول مردآويج ٚ سپا مئن هيسأ بؤن ؤ ايمه کم کمه ترقي بؤدن. ایشان ديلمان ٚ جي گه ايمرۊجه لاجؤن ؤ سيأکل ٚ مئن نيأ جي ورسأن. اي سۊته برأر کارکيايي ؤ جنگ ٚ مئن خئلي خۊجير ؤ کاربلد بؤن. علي گه اصفهان-ه دأشت، نسۊم ٚ را لشکر بکشئه ؤ فارس-ه بگيت ؤ حسن جبال-ه بگيت، احمد'ني کرمان ؤ خۊزستان-ه تسخير بؤگۊد .احمد گيلکي سال ٚ ۵۱۹ مئن بغداد ٚ مئن بؤشؤ يؤ اۊن-ه بگيت ؤ عباسي خليفه سر تسلط پيدا بؤگۊد. اين وکت گه بۊيئن ٚ حۊکۊمت شکل بگيت ؤ اۊشان خئلي قدرتمند وکتن.

## مذهب ؤ آيين
بۊيئن ٚ کارکياٰن ويشترين مۊسلمؤن بؤن ؤ دؤنزه ايمامي شيعه بؤن ؤ اۊشان ٚ حۊکۊمت ٚ رسمي دين ني دؤنزه ايمامي شيعه بؤ. هيته'ني بۊيئن، أوٚولي سلسله‌اي بؤن گه ايران ٚ مئن محرم ٚ ميئن ايمام حسين(ع) ٚ ره عزا بيتن ؤ سؤگواري بؤدن.

## دؤنش ؤ دابؤن
بۊيئن ٚ پيشي، کارکياٰن دؤنش ؤ دابؤن-ه خئلي أميت ندأن ولي بۊيئن ٚ همأن ٚ أمرأ هندئه عيلم ؤ دؤنش رؤنق بگيت ؤ پۊر پيلا دانش دؤن ؤ داب دؤن بۊيئن-ه پنا بؤبۊردن ؤ اۊشان ٚ حۊکۊمت ٚ مئن زيويش گۊدن مخصۊصا عضد الدوله دؤره مئن دؤنش-أ دابؤن خۊ اؤج ئبه برسئن.

### زوان
بۊيئن ٚ رسمي زوان عربي بؤ ولي گيلکي زوان کارکياٰن ؤ دربار ٚ دابي زوان بؤ يؤ مردۊم ٚ مئن ويشتر رايج بؤ.

## سربس

# https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%84_%D8%A8%D9%88%DB%8C%D9%87
# گيلان ٚ تاريخ ٚ کيتاب

جرگه:پتشخارگرˇ سلسله'ن
جرگه:گيلان ٚ تاريخ
احمد بويه

احمد بويه، حسن بويه و علی بويه برار، وختی خوزستانه خليفه دس جی بيرين بأرده و خو جيگا سفتأ گوده، 945 ميلادی، بغداد، مرکز خلافته فتح کؤنه. 
کاری کی مرداويج سراگيته بو، ديلمی‌ئن کوچ‌ترين برار، احمد بويه تمنا گوده.
احمد بويه، 53 ساله‌گی مئن بمورده.
ملک خاتون

شيرين، شروين ِ دتر، کی معروف بو به سيده ملک خاتون، يه‌ته خوشنام و مقتدر زنأک بو تاريخ ِ مئن. اون علی بويه (فخرالدوله) زن بو. وختی اين ِ مردأک مينه، چون ايشؤن ِ ريکه سن و سال کم بو، چون ملک خاتون عدالت و کياست مئن معروف بو، حوکومته دستأ گينه (988 ميلادی).
ابن سينا کی سلطان محمود غزنوی دس جی بوگروخته بو، ملک خاتون درباره پناه بئنه و چن زمات اويه آرامش امره زندگی کؤنه.
حکايت کؤنن کی وختی سلطان محمود غزنوی، ايران ِ شهرؤنه، گيته دبو، چن‌دفا نی خاست کی ری‌ه بگيری. امّا هردفا ملک خاتون اونه مونصرفا گود. تا اين‌که آخرين بار، محمود جدّی تصميم بئيته کی حمله بکونی و يه‌ته نامه بنويشته ملک خاتون ره. 
ملک خاتون نی اونه اؤجا ايتؤ بدأ کی: تی کار، دو حال ِ جی بيرين نيه. يا تو جنگ مئن برنده بونی و يا مو. اگه تو ببوردی کی کاری نئودی و تی کار نيارزنه و همه گونن کی محمود ية‌ته زنأکه شکست بدأ! امّا اگه مو پيروز ببوم، تی ارناموس شونه و همه گونن کی محمود يه‌ته بيوه زنأک ِ جی دباخته!
ملک خاتون ِ موردن پسی، اون ِ ريکه رستم (مجدالدوله) شاه بوبؤ و اون ِ زمات بو کی سلطان محمود غزنوی حمله بئوده ری و ری کيتابخانهٰ بسوجانه و دانشمندؤن و متفکرؤن ِ جی، صدته صدته بکوشته.
ملک خاتون ِ آسؤنه (آرامگاه)، تهران ِ خاوران جاده مئن نأی کی الؤن معروفا بو به امامزاده سيده ملک خاتون.
شروين

**شروين**، 783 ميلادی (357 ديلمی)، وختی کی مردوم خليفه آدمؤن ِ جی داد داشتن، مازيار ِ پيل ِ پئر، ونداد هرمزد امره، هجوم ببرده خليفه کارگوزارؤنه و خليفه آدمؤن  و مسلمانؤن ِ جی، خيلی‌ئنه بکوشتن.

جرگه:تارئخ
ژگله (مجموعه گیلکی شئرؤن)

i kitǎb majmoe gilaki šeeronə mohamad rezǎ qorbǎni isə kə xǎki kalǎcǎi taxalus konə. kitǎb biye piši gilaki zabonə amrə banvišttə bubo o bə fǎrsiyam ni tarjumə bubokə. sar ǎxarə šeeronam ni saxtə vǎžanə šarh bada danə. našrə gilakon i kitǎbə cǎp budə o inə jildə tarham ni mahmud ali pur moqdam gilkalǎye ši isə. 1450 tumanam qaymatə cǎpə avalə ši isə yani zumsonə 1380. inə ISBN: 964-93372-5-3 isə.

inə kitǎbə sar faslonam itwrə:

-	šukronə

-	gilə mard

-	domtan

-	arbǎb raiyati

-	ami gab

-	tu hanuz palǎ sar sar nuxodi?

-	cušǎq tif

-	pilǎ pilǎ vǎz

-	bamurdə ǎdam

-	dubayten
هرای

harǎy itə kitǎbə kə mohamad bošrǎ unə banvištə o inə meen dooje hasǎ šeeron o kutǎ šeeron mohamad bošrǎ ji darə. kitǎb fǎrsi tarjumə ham ni danə o harte šeeronə jiram u kalamoni kə išonə famasan saxtə maani budə isə. intəšǎrǎtə pǎrs haxǎmaneš i kitǎbə muntašer budə o inə qaymatam cǎpə avalə meen 700 tumon isə kə 1382 xoršidiyam ni dar buma. inə ISBN: 964-94016-5-2 isə

kitǎbə fehrest:

HASǎ šEER

-	mi məzǎrə səngə re

-	mirzǎ kucikə re

-	tuqǎyen

-	zəhǎr

-	uxǎn

-	harǎy

-	dəgəz

-	tištǎi

-	dətǎv

-	huzǎr

KUTǎ šEER

-	mirzǎ re

-	dəpərkǎn

itə az inə šeeron kə avalə kitǎb buma daanə:

mi məzǎrə səngə re

mevə ǎre

i vǎr de

dǎr

u ruzə re

ki ceen

mi dəs fǎrəs

niyə.
عضدالدؤلهٔ ديلمي

آل بويه مئن علی بويه و حسن بويه و احمد بويه پسی، فناخسرو ملقب به عضدالدوله (حسن ِ زاک) معروف و مقتدر بو. 
عضدالدوله زمات بو کی شيراز مئن عضدی کيتابخانه و عضدی فيلخانه بساته بوبؤ. کُر ِ روخان ِ سر بندامير بساته بوبؤ. محمد زکريای رازی توصيه واسی، بغداد مئن عضدی بيمارستان بساته بوبؤ.
عضدالدوله بمورده پسی، آل بويه اقتدار نی کم‌کمِیْ کمأ بو.
ونداد هرمزد

يه‌ته جه اسپهبدان ِ شاهؤن بو. کسروی راجه به ونداد هرمزد نيويسنه: 180 هجری سال مئن، ونداد هرمزد، مازيار ِ پيل ِ پئر، اسب سر سوارا بو و بوشو او جيگايی کی خليفه آدمؤن ايسأ بون. همه‌تهٰ شکست بدأ و کاره به جيگايی برسانه کی زناکؤن، خوشؤن ِ عرب مرداکؤن ِ ريشه بگيته بون و هکش دکش بأرده بون بيرين و هدأ بون هرمزد ِ سپاه دس تا اوشؤن ِ گردنه بزنن.
موحمدرضا قوربانی

mohamad rezǎ qorbǎni gilkalǎyə šeer gunə o inə taxalusam xǎki kalǎcǎi isə. mohamad rezǎ qorbǎni 1323 xoršidi mutevaled bubo o kalǎcǎye meen zindigi bodə o ka darə.

inə kitǎb:

žagalə (majmoe gilaki šeeron)
جهانگير سرتيپ پۊر

**جهانگير سرتيپ پۊر** (۱۲۸۲ آذر ۲، رشت ٚ سبز ٚ مىدان ٚ مئن - ۱۳۷۱ آذر ۷، تئران ٚ مئن) گيلاني ترانه سرا، نيويشتنکس، هۊنرمند ؤ سیاستمدار بۊ. جهانگير، أمير هدایت‌الله خان فؤمني نبيره‌ئن ٚ جه بۊ ؤ  ۱۳۳۱-۱۳۳۳ سالان ٚ مئن رشت ٚ شأردار بۊ ؤ ملي شؤرا مجلس ٚ ۲۱ ؤ ۲۲ دؤره‌ئن مئن ني رشت ٚ نماىنده بۊ. سرتيپ پۊر ايران ٚ باستاني أثران ٚ حفاظت ٚ ملي سازمان ٚ مئن ني هیئت امنا عضو بۊ. سرتيپ پۊر تئاتر ؤ بازيگري مئن ني فعاليت کۊدي ؤ ايته جه گيلان ٚ فعال نيويشتنکسان ؤ محققان بۊ. ايته جه اۊن ٚ کيتابان کي «ویژگی‌های دستوری و فرهنگ واژه‌های گیلکی» نام دأره، پۊر جه گيلکي أصيل ٚ واجه‌ئن ايسه ؤ أولي کيتابي ايسه کي گيلکي دستۊر ٚ باره‌ ايران ٚ مئن چاپ بۊبؤسته.

## سربس
عيسا حقيقی کليسا

**haqiqi kəlisä** ite mustaqel kəlisä masihiyonebə isə kə çinə meen hanna. i kalisǎ 1917 masihi sälə meen basatə bubo. alon i kalisǎ cihiltə kišvarə ji kə dunyǎ meen hanna, 'yak o nim' tǎ 'do o nim' miliyun uzv danə.

dahtə ci kə kalisǎ išonə qabul danə, isan:

1-	muqadas ruh

2-	 tamid qusl

3-	pä šusan

4-	rabäni aşä

5-	tatili ruj (yəkşanbə)

6-	isä masih

7-	muqadas kitǎb (injil)

8-	rastəgäri

9-	kəlisä

10-	tamanäkuni dastur

رده:مردوم
موحمد بوشرا

mohamad bošrǎ itə gilaki nivis o šǎer o muhaqeq isə. muhamad bošrǎ raštə šahrə meen zindigi konə.

inə banəvištan:

-	hangi isə hangi niye 1,2

-	ilə jǎr

-	kǎdus

-	mardumə afsonan o bǎvardǎšton 1,2,3,4

-	harǎy
سوسن تسلیمی

تئاتر و سينما نابغه، يه‌ته معروف بازيگر، منيره و خسرو تسليمی دتر. بهمن 1328 هجری شمسی رشت مئن به دونيا بومو. اين ِ پئر و مار نی تئاتر مئن کار گودن.
سوسن تسليمی، هچين پنج ته فيلم ايران ِ مئن بازی بئوده کی هی‌ته مجوز هنگيته. امّا هی پنج‌تا فيلم وس بو کی اين ِ اسم ايران ِ سينما تاريخ ِ مئن، ثبتا بی.
هسا، سوئد مئن، کارگردانی کونه و انستيتو فيلم سوئد هيأت موديره مئن عوضو ايسه.
سوسن تسليمی خو اولين نمايشنامهٰ، يازده ساله‌گی مئن بازی بئوده، «عدل امين» ِ دبستان مئن. ای نمايشنامه مئن، اون ابوموسلم خوراسانی نقشه بازی گود!


سال 1348 هجری شمسی، طبيعی ديپلوم هگيته. هو سال نی تهران «هنرهای زيبا دانشکده»، تئاتر رشته مئن قبولا بو و خو تحصيله سراگيته.
انقلاب پسی، اين ِ اولين فيلم توقيف بوبؤ. اين ِ دومين فيلمأ نی هيتو! «تئاتر شهر» ِ جی اخراجا بؤ. اين ِ سوّمی فيلم کی بهرام بيضايی امره بو، باشو غريبه کوچک بو کی اونم اوّل توقيفا بؤ. 
وختی بيضايی خاست «شايد وقتی ديگر» فيلمه چاکونی، سوسن تسليمی بازی امره موخالفت بوبؤ و کولّی جان‌کنش ِ پسی، اين ِ بازی امره موافقت بئودن.
ولی اون‌قدر اين ِ پا جولو سنگ تودأن و اين ِ ره موشکلات و موانع به وجود بأردن کی ناچارا بو کی ايران ِ جی بشی.


بوشؤ سوئد و بلأخره سال 1991 ميلادی، بتؤنسه «مده‌آ» نمايشنامهٰ ببری صحنه سر. خودش کارگردانی بئوده و خودش بازی بئوده. چون هی‌کسه نداشت کی اون ِ موقابل ِ نقشؤنه بازی بکونی، همه‌ته نقشؤنه خودش، ماسک ِ امره بازی بئوده! 
اين ِ کار، سوئد مئن پيشرفت بئوده و هسا، سوئد مئن، خو هونره پيش برده دره. گرچه ايران يه‌ته خو خوروم هونرمنده دس جی بدأ، امّا سوسن تسليمی نااميدأ نوبؤ و خو هونره سوئد مئن نی نشان بدأ و پيشرفت بئوده.

سوسن تسليمی، ای سالؤن، سوئد ِ فرهنگ و هونرِ وزيرِ موشاور ايسه و سال 2002 مئن نی، «شخصيت مومتاز فرهنگی» جايزهٰ هگيته.

راجه به سوسن تسليمی به فارسی


----

رده:ادب
رده:مردوم
حبیبوللا بدیعی

Naväzande o musiqidän, Savädku šin, Šamsə šohar.
1528 Diləmi (1333 Hejri Šamsi), rädiyo šumärə 6 orkeste banä bana. I orkest tä 1531, har jumə šo, rädiyo men barnämə ejrä kud.



**حبيب‌اله بديعی**، پيله آهنگ‌ساج و موسيقی‌دان و ويولون‌زن، علی‌موحمدِ زاک، 1507، آول ما نوزده (4 فروردين 1312 خورشيدی)، سوادکو شهرِ مئن، يه‌ته هونردوس خانواده مئن به دونيا بومأ.

## زاکی
اينِ پئر منطقه مئن خرده‌مالک بو و دوتار زی. دوساله بو کی اينِ خانواده بوشؤن ساری. بديعی خودش وختی شاپور بهروزی امره گب زه دره (1561 گالشی)، گونه: شيش سال داشتم. امی خؤنه جؤری طبقه، يه‌ته قديمی کوکی گرامافون داشتيم. اون ِ صفحه‌ئن ِ مئن، قمر و بديع‌زاده و تاج اصفهانی و صبا ويولونِ جی کولّی صفحه نهأ بو، از جومله اوستادِ زنگِ شوتور. ويشتر يواشکی شؤم جؤری طبقه و جوری کی ديگرؤن نفهمن، اوشؤنه گوش دأم.

حبيبِ پيلِ برار خوره يه‌ته ويولون جورأ گوده بو و يه‌ته ارمنی ساززنِ ورجه ياد گيته دبو. ولی دو سه سالی کی بوگذشته، خسته بوبؤ و بنأ ديمه. حبيب، گاگلف بی‌اجازه و يواشکی، خو برارِ ويولونه دسأ گيت و چيزايی زی. اين ِ برار سرآخر فهمنه و وختی حبيب ِ علاقهٰ دينه، ويولونه هدئنه حبيبه.

## درس و تحصيل
بديعی، خو ابتدايی مدرسهٰ، دو سال ساری مئن بخانده و بازون بوشؤ تهران و خو درسه ادامه بدأ. موتوسطهٰ توماما کودن پسی، تهرانِ دانشگا مئن، زمين‌شناسی رشته مئن ليسانس هگيته.

## موسئقی
1521 جی، 3 سال دوکتور لوطف‌اله موفخم پايان ورجه و دو سال صبا ورجه ويولونه ياد بئيته و يک سالأ نی چينگوزيان ِ ورجه کی قفقاز ِ شی بو، کلاسيک موسئقی‌يه ياد بئيته.

صبا مردنِ پسی، راديو تصميم بئيته کی اوستادِ بوزورگداشتِ واسی، اين ِ معروف اثر «زنگِ شوتور»ه پخشأ کونی. امّا ای قطعه جی ضبط‌بوبؤ نوسخه نداشتن. قرار بوبؤ کی صبا شاگردؤن ِ جی، چن نفر ای آهنگه بزنن و هرته کی بختر بو، هونه راديو مئن پخشأ کونن. کی او قطعه‌ای دؤجين بوبؤ و حتا به نام صبا پخشأ بو کی بديعی شی بو!

بديعی، 1524 جی، ارتش ِ موسئقی برنامه امره به عونوان تک‌نواز همکاری گود و يک سال بعد، ابراهيم منصوری اورکستِ مئن بوشؤ.

## عروسی و خانواده
بديعی، 1526، «ولگرد»ِ فيلمِ مئن، قوامی و شمس ِ صدا ويولونِ امره همراهی بئوده و هی فيلمِ ساتنِ مئن بو کی پيله خاننده، شمس ِ امره آشنا بوبؤ و چن زمات بازون، کسن امره عروسی بئودن.

## باخی کارؤن
سال 1538، راديو موسئقی شؤرا مئن عوضوأ بؤ و سال 1541 تا 1546، راديو موسئقی اداره مئن، رييس بو.

## مرگ
بديعی، 1566 گالشی سال، قلبی مريضی واسی بمرده و کرجِ ايمام‌زاده طاهرِ ورجه دفنأ بؤ. ای پيله‌کسِ جی، دستگاهی موسئقی مئن، 200تا قطعه ويشتر باخی بمانسه.
شمس

**شمسی شمس**، گيلکی خاننده، رشتˇ مئن به دونيا بمأ و پيکˇ سعادتˇ مدرسه مئن درس بخانده. موسئقی‌يه حوسئن ياحقی و ابوالحسن صبا ورجه باموته و 1522 ديلمی (1327 هجری شمسی) خو خانندگی‌يه سرأگيته.

اوايل شير و خورشيدˇ برنامه‌ئنˇ مئن خاند و بازون، به صورت ناشناس، راديو مئن خاند. جوان کی بو، بازيگری‌يه علاقه نشان بدأ و 3تا فيلمˇ مئن بازی بوده: ولگرد (مهدی رييس‌فيروز. 1526)، خورشيد می‌درخشد (سردار ساکر. 1530) و همه گناه‌کاريم (عزيز رفيعی. 1532).

1537 ديلمی، حبیبوللا بدیعی همره عروسی بوده.

ترانه‌ئنی که شمس راديو مئن اجرا کود، ويشتر گيلکی بؤن و اوشانˇ جی، کاکوله و بهارای مردومˇ مئن پور معروفأ بؤ. چن‌تا ترانه نی، دوصدايی، ناصر مسعودی و شاپور جفرودی همره اجرا بوده دأنه.

شمس، 1576 تاوسسؤن، تسک و تنأيی همره، امريکا مئن بمورده.
شيطان کۊه

يه‌ته خوجير کوه ايسه، لاجؤن مئن.
thumb|شيطان کو

ای ته آبشار مصنوعی شیطان کو مئن بساختیدی که انۀ آو از او دریاچه مصنوعی تامینا بئه. شیطان کو رِ بام سبزم خوانید. اَ منطقه ای ته از توریستی ترین نقاط گیلان من ایسه.

رده:زیمین شیناسی
رده:لاجؤنˇ تاریخی و تفریحی جیگه‌ٰن
رده:لاجؤن
رده:ناقص مقاله‌ئن
رده:حىاتي وانويسؤن
ويکی‌پديا:متن سر کار کودن (خودآموج)

ويکی‌پديا مئن، کدؤن و علائم برنامه‌نويسی، ويشتر خود ِ ويکی‌پديا شی ايسه و خيلی‌ام خولاصه و آسانه. پس ده نيازی نيه کی زبان برنامه‌نيويسی HTML ياد بيگريم.

## امی متنه کولوفت و پوررنگ (bold) چاکونيم

معمولن ويکی‌پديا مئن قانونه کی اگه يه‌ته مقاله نيويشته دريد و او مقاله عونوان، هو مقاله مئن نقل بؤ دره، برای اولين‌بار کی نقل بونه، وا اونه ضخيم (bold) بأريد. حروفه کولوفت و پوررنگ نيويشتن، خيلی جاهای ديگه نی کاربرد دأنه.

اگه خاييد کی شيمی متن کولوفت و پوررنگ ببی، 3تا اپوستروف (**) اين ِ اوّل و 3تا اپوستروف (**) اين ِ آخر بنيد. يعنی مثلن اگه خأنيد «کاسپين» کلمهٰ کولوفت و پوررنگ چاکونيد، دچين‌واچين ِ بخش ِ مئن وا بنويسيد: ** کاسپين **، بازون ايتو نمايش دئنه: **کاسپين**.

## امی متنه کج (italic) چاکونيم

معمولن ويکی‌پديا مئن ايتو داب ايسه کی کتاب يا فيلم يا کامپيوتری بازی‌ئن ِ اسمه کج (Italic) نيويسنن. و اگه او کتاب يا فيلم يا بازی نام، او مقاله عونوان‌ام ايسه و اوّلين‌باره کی او مقاله مئن امأ دره، هم کولفت و پوررنگ نيويسنن و هم کج.

اگه خأنيد کی شيمی متن کج ببی، وا دو تا اپوستروف اون ِ اوّل و دو تا اپوستروف نی اون ِ آخر بنيد و اگرم خأنيد کی شيمی متن هم پوررنگ و هم کج ببی، (2+3( تا اپوستروف يعنی 5 تا اون اوّل و آخر بنيد. 

 بونه *کج*.  نی بونه ***کج و پوررنگ***.

## عونوان و کوچ ِ عونوان

گاگلف شيمی متن ِ مئن لازمه کی علاوه بر اصلی عنوان، چن‌ته کوچ عونوان نی بداريد. مثلن هی هنه‌شره فاندريد. اين ِ اصل ِ عونوان ايسه: **ويکی‌پديا:متن سر کار کودن (خودآموج)**. امّا چن‌تا کوچِ عونوان نی دأنه: **امی متنه کولوفت و پوررنگ (bold) چاکونيم**، **امی متنه کج (italic) چاکونيم** و... 

عونوانؤنه ايتو شأ چاکودن:
* == پيله عونوان == (دوتا موساوی علامت)
* === عونوان === (سه‌تا موساوی علامت)
* ==== کوچِ عونوان ==== (4تا موساوی علامت)

يه‌ته مقاله اگه دست‌کم 4تا عونوان خوره بداری، به صورت اتوماتيک يه‌ته «فهرست» اون ِ مئن ايجاد بونه.
ويکی‌پديا:ديرين امأن

ويکيديا ديرين امأن ِ واسی، هچين کافيه کی شيمی هنه‌شر (صفحه) ِ جؤر، ای لينکه بياجيد:

Log in / Creat account

اين ِ سر تونگولِيْ بزنيد و بازون، تازه هنه‌شر ِ مئن که وازا بونه، شيمی يوزرنِيْم و رمزه (پسورد) بنويسيد و Log in سر تونگولِيْ بزنيد.

ويکيپديا جی بيرين شؤن ِ واسی، شيمی هنه‌شر ِ جؤر، ای لينکه بياجيد:

Log out

اون ِ سر تونگولِیْ (کليک) بزنيد.
گالش

**گالِش** يا گاولش، فارسی مئن گاوبان معنی دئنه. ای کلمه، سانسکريت ِ جی بون و ريشه دأنه. سانسکريت ِ مئن، گؤ (گاو) ِ جی نگهداری گودن و اونه پاسنه گونن: گئورکش.

ای احتمال نی نأی کی ای کلمه **گئوشورون ** جی ريشه بگيته بی کی يه‌ته فرشته يا الهه نام ايسه و اين ِ وظيفه اينه کی موفيد مالؤن و چارپايؤن ِ جی حمايت بکونی. 

در کلّ، گالش يعنی کسی کی دامداری کؤنه و گؤ و گوسند پرورش دئنه. گالشؤن، گيلان و مازندران ِ کوهؤن ِ مئن زندگی درن. اوشؤن،  گيله‌مردؤن (اوشؤنی کی گيلان و مازندران ِ جولگه مئن زندگی درن) امره يه‌ته بون و ريشه دأنن و يه‌ته قوم (گیلک) ايسن کی معمولن اوشؤنه گيل و ديلم دخؤنن.

در واقع، گالشؤن، کوه‌نيشين گيلک ايسن و گيله‌مردؤن، جولگه‌نيشين گيلک.

## گالشؤن ِ بون و ريشه
خيلی قديم کی گيلان جولگه‌ؤن مئن نشاست زندگی کودن، گيلکؤن همه‌تايی کوهستان مئن زندگی کودن و بازون، وختی دريا اؤ پس بوشؤ و انسان ياد بگيته کی چوتو هيست ِ زمينه خوشکا کونی و بج‌کاری بکونی و کشاورزی‌يه ياد بگيته، يک بخش، کوهستان ِ جی جير بومأن و جولگه مئن زندگی‌يه سراگيتن. اوشؤنی که کو جؤر بئيسأن بوبؤن گالش و اوشونی کی جولگه مئن بومأن بوبؤن گيله‌مرد.
هسا، گيله‌مرد (گيل+آمارد) و گالش، کسن ِ امره، گیلک قومه تشکيل دئنن و ايشؤن زوان و تاريخ و فرهنگ يکی ايسه.

## گالشؤن ِ زوان
گالشؤن ِ زوان گيلکی ايسه. جالبه کی با اون‌که گيلان ِ جولگه مئن، شرق و غرب ِ گيلکی لهجه‌ٰئن همديگر ِ امره تفاوت دأنه و هرته گيلکی‌يه خو لهجه امره گب زئنن، گالشؤن ِ گيلکی لهجه، به هر دو طرف شبيه ايسه. 

گالشؤن ِ زوان، گيلکی لهجه‌ٰئن مئن، اصيل‌تر و دس‌نوخورده‌تر بمانسه و ايشؤن ِ رسم و روسومات و موسئقی نی گيلکؤن ِ مئن اصيل‌تره.

## گالشی تقويم
گالشؤن، گيلکؤن ِ رسم و روسوماته تا هسا حفظ بئوده دأنن. ای رسم و دابؤن ِ جی، يه‌ته نی گالشی تقويم (ديلمی تقويم) ايسه. گالشی تقويم کی همه‌ته گيلکؤن ِ شی ايسه، 12 تا ما (ماه) دأنه کی هرته 30 روج ايسه و 5 روزأ نی پنجيک (کبيسه) دأنه و هر چار سال يه‌ته روج اضافه بونه. پس گالشی سال، 365 روج دأنه و هر چارسال 366 روجی بونه.

گالشی سال، نوروز ما جی سراگينه (شوروع بونه) و نوروز ما اوّل، برابره با هجری شمسی مورداد ماه 17. 

رده:مردوم
رده:گیلک
رده:حىاتي وانويسؤن
رخص

حرکتُنی کِه تنه هَدِنَن، اوطوری کِه نظم بداری و جالیب ببیه رخص گونن. رخص ویشتر موسئقی امره انجُم گینِه.
مازندران ببر

حیوُنی ایسه کِه قبلن گیلُون و مازندرُنِه جنگلُنِه مئن زیندگی گود، اما الُن اینِه نسل مونقرضا بو! خبرُنی ایسِه کِه ایته باغ وحش، آمریکا مئن شیش قلاده جه ای ببر دانه.
سویل

**سويل** یا **سِبيا** ايته جه ايسپانيا پیله شأران ايسه کي حۊدۊد هفتصد هيزار نفر أ شأر ٚ دۊرۊن زيوده. هأسأ سويل آندالۊسيا ايالت ٚ مرکز ایسه.

## سربس
جرگه:ايسپانيا شأران
آندالۊسيا

**آندالۊسيا** (ايسپانيايي مئن: Andalucía) ایته جه ايسپانيا هيفده‌ته ايالت ايسه. آندالۊسيا جمعيت همه‌ته ايسپانيا ایالتان ٚ جه ويشتر ایسه. أ ايالت ٚ مرکز، سویل ٚ شأر ایسه. أ ايالت ٚ نسا ايسپانيا ره پۊر مۊهم ؤ استراتژيک ايسه چؤن دۊته اۊرۊپا ؤ آفريقا قاره‌ئن ٚ سامانسر ايسه.

## سربس
رده:سیاسی جوغرافی
رده:ایالت
رده:اسپانیا ایالتؤن
رده:اسپانیا
موهندسی

**موهندسي** مجموعه مهارتوني ايسه كه با بكار هيتنه رياضي معلومات و علوم طبيعي جي و موطالعه تمرين و تكرار واسي حاصيل بانه و آماره كومك كونه كي مواد اوليه و مانبعي طبيعي جي ايقتيصاد ايتر بهري ببوريم تا با امه اينسوني منافع نزديكترا بيم. موهندسيه در معناي لغوي شا هندسه دان معنا كودن كي البته با ورود بعضي رشته يان (كشاورزي، محيط زيست، ...) اي تعريف كمتر جواب دهه.

صنايع موهندسی،
ويکی‌پديا:باخی جيگائؤن (خودآموج)

ويکی‌پديا مئن هچين مقاله و بحث هنه‌شرؤن نين کی به شيمی کار انن. هنده صفحه نأ کی ويکی‌پديا اعضا تؤنن اوشؤن جی استفاده بکونن و کسن امره ارتباط بدارن.

## کاربری صفحه‌ٰئن و کاربری بحث ِ صفحه‌ٰئن
اگر خاييد کی شيمی شخصی اطلاعاته ديگرؤن امره به اشتراک بنيد، ای کاره تؤنيد شيمی کاربری صفحه مئن بکونيد. (اگر ويکی مئن عوضو ببيد، کافيه کی شيمی کاربری اسمه واموج‌دموج (search) بکونيد يا شيمی امضا سر کليک بکونيد يا سمت راست منو جی استفاده بکونيد تا بشيد شيمی کاربری صفحه مئن)
اگر باخی ويکی‌پديا زاکؤن بخأن شيمی امره ارتباط بدارن، تؤنن شيمی کاربری صفحه مئن پيغام بنأن.

## باخی جيگائون
بعضی صفحه‌ٰئن شيمی راهنمايی واسی بساته بوبؤن. مثل سراگيتن (start) يا چوتو جدول جی استفاده بکونيم.

مطالبی کی «قالب»ؤن مئن بنويشته بونن، هر مقاله‌ای مئن کی او قالب پيوند بنأ بی، ظاهر بونن.
مثلن مومکنه يه‌ته قالب چاکونيد کی اين اسم ببی x کی ايره نأ: 
هسا، هر مقاله‌ای کی اون مئن بنويشته ببی ، او قالبه نشان دئنه.

اگه دوس دأنيد بدانيد کی تاهسا چه قالبؤنی چاکوده بوبون، يک سری به  بزنيد.
علي بن أبي‌طالب

left|thumb|ايمام علي نام ٚ خۊشنيويسي
**علي بن أبي طالب** (عربي مئن: علي بن أبي طالب؛ ۱۳ رجب ۳۰ عام‌الفیل – ۲۱ رمضان ۴۰ هجری) ایمام أول مین تمامه شاخئن مذهب شیعه، خلیفهٔ چهارم مین خلفای راشدین أهل‌سنت، و عمو پسر و پیامبر (ایسلام) زما، ایسه. أنه پئر ابوطالب و أنه مار فاطمه بنت اسد ایسه و فاطمهٔ زهرا أنه خانم و حسن، حسین، و زینب اَن زاکان ایسن. اَمی ایمام به مدت ۵ سال خلیفه ببوسته و تمام ایسلامه شهران، غیر شام حکومت بوگوده. او چون شیعه مین ایمام و سنی مین از خلفا ایسه مین مسلمانان جایگاه برجسته‌ای بداره. گيلکؤن ٚ ويشترين دئبار ٚ جي تا ألؤن يته ويژه ایرادت نسبت به امام علي (ع) دأشتن ؤ دأرن ؤ اۊن ٚ پیرؤ (شيعه) بؤن ؤ هيسن، هيته'ني خئلي جه گيلان ٚ کارکياٰن چؤن عضدالدؤله ؤ خان احمدخان خۊ وصيت ٚ طبق ئبه نجف ؤ ايمام علي (ع) ٚ حرم نزيکي دفنا بؤن.

## پانویس

## منابع

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
گيلک

**گیلک** ايته قؤم ؤ مردۊم ٚ نام ايسه کي کاسپي دریا نسا ور زيوده. گیلکان ٚ سامان، خۊرخۊس ٚ جه رزوندي ؤ خۊرتاو ٚ جه تنکابؤن ؤ نسا جه ألمۊت ؤ تالقۊن-أ فأرسه ؤ گیلان ؤ مازندران ؤ قزوين ٚ دۊرۊن ایساده.

گیلکان ٚ زوان گیلکی ایسه. دوارسته زمات، سه جرگه بۊد: گالش(دیلمی)ؤ کلایی ؤ گيله‌مرد.

شکی نیه کی گیل، ایته قؤم ٚ نام بۊ. یۊناني کيتابان ٚ مئن أشأن-أ گلای دۊخاندئده. أگه گیم گیل یا گیلک که أن کاف، نسبت ٚ کافه نأ تصغیر ٚ شي. اۊنچه کي مسلم ایسه أنه کي گیل یا گئل یا گئلای ایتأ قؤم ٚ نامه کي کاسپي دریا نسا چاف ٚ مئن نیشتده ؤ هأسأ ایشأن ٚ نام اي مردۊم ٚ سر بمانسه. وختي گیم گیلان، ان «ان» جیگا پسونده، یعني اؤره کي گیلکان زيوده.

أمما دۊوؤمي [دیلم] کي ویشتر ايشتبا واگۊىه به ؤ أگه بیشید محلي مردۊم-ه واورسید اۊن ٚ دۊرۊس-ه گده: دیلمان (dileman) ىا ديلمؤن (dilemon). دئیلمان (deylaman) ايته غلط ٚ واگۊىه أ نام ٚ جه ايسه. دیل dil ایتأ واجه‌یه کي مشخص ٚ معنا دأره ؤ اؤرأ گده کي مرز بۊ ؤ دَوَسته بؤبؤسته گاب ؤ گۊسۊند دأشتيدي، «ام» بۊلندي پسونده، هۊجۊر کي کتام ؤ ایلام ٚ مئن دأریم ؤ پهلوي زوان ٚ مئن هرچي-ه بخأید بۊلند ذکر بۊکۊند أ پسوند-ه چسبانديد اۊنأ. پس دیلم به گؤ ؤ گۊسۊند دأشتن ٚ بۊلند ٚ جیگه.

**گیل**، مازندران ٚ زوان ٚ مئن ني دره ؤ مازندراني زوان، پۊر شواهد ٚ وأسي، سانسکریت ٚ همرأ ارتباط دأنه.

## مازندران گیلکان
بندانگشتی|گیلکؤنˇ مردانه لیواس
مازیار (کی مازندرانی بۊ ؤ ۲۱۸ تا ۲۲۵ ه.ق حوکومت گودي) خو نامه‌أن مئن به عباسی خلیفه، خوشه گیلˇ گیلان دۊخأنه ؤ خلیفه نی أنه جیلˇ جیلان (گیلؤنˇ گیل؛ فارسی: گیل گیلها) دۊخاند. أن اول سندی ایسه کی یک نفر خودش ؤ خو مردومه گیل دۊخأندي. هنوزم مازندرانˇ خۊرخۊس کوهان مئن، گالشان، جیرأ (جؤلگه) دۊخأنده: گیلان. بندانگشتی|گیلکؤنˇ زنانه لیواسفردؤسی، خۊ شاهنامه مئن، اؤرأ کي **منوچهر**، **سلم** ؤ **تور**ˇ جأ انتقام بکشه، نیویسه: 

سپه را ز دریا به هامون کشید     ز چین دژ سوی آفریدون کشید

چو آمد به نزدیک تمیشه باز     نیا را به دیدار او بد نیاز

ز دریای گیلان چو ابر سیاه     دُمادُم به ساری رسید آن سپاه

بازین کی **فریدون** مازندرانˇ مردومˇ أمرأ شه منوچهرˇ استقبال:

به زرین ستام و به زرین کمر     به سیمین رکاب و به زرین سپر

ابا گنج و پیلان و با خواسته     پذیره شدن را بیاراسته

همه گیل مردان چو شیر یله     ابا طوق زرین و مشکین کله.

شاهنامه مئنم، فردؤسی مازندرانˇ مردومه گیل دۊخانه. 

نظامی گنجوی نی مازندرانئنأ گیل دأنستي؛ خۊ اسکندرنامه مئن وختی گه اسکندر، ایران ؤ رومˇ سپاهˇ أمرأ شه اوروسان (روسان)ˇ جهار، انه پهلوانانه نام به:

زریوند گیلی ز مازندران     نیال یل از کشور خاوران

**زریوند** نی رجز خأندي و فأزمه گودنˇ زمان گه:

زریوند مازندرانی منم     که بازی بود جنگ اهریمنم

زریوند چن نفره کۊشه تا بیلاخره بکوشتده شه ؤ اسکندر ناراحت به:

جهاندار از آن کار شد تنگدل     که سالار گیلی درآمد به گل

ناصرالدین شا نی خو مازندرانˇ سفرنامه مئن، تبعیدی کۊردانه ایل دۊخأنه ؤ کلاردشتˇ محلئن گیل. أتؤ نظر هأنه کي مازندران نی، دیلمˇ مورسان، جیگا نام (اسم مکان) بؤبؤسته ؤ ربطی به قومیت ؤ زوان نأره. ای سربسان هأمه أنه نشان دهه کی کاسپیأنه گر کلسیا چافˇ مردۊم (تالشؤنˇ جأ تا گیلانˇ گیلکان تا مازندرانˇ گیلکان تا حتا گلستانˇ گیلکزوانان) ایتأ ریشه و بنه جأ ایسده ؤ هأرتأ خۊ جیگا ؤ سامانه نامأ خۊ سر بنأ اما هأمه‌تأ گیلکی گب زنده  ؤ اشأن زوان گیلکی یا گئلئکی ایسه. پس أن رسلأ نیه کی گیلانئن، گیلکی ؤ گیلک بده خوشأنه انحصارˇ مئن بدأنده.

## جیرنویس

جرگه:أقوام
جرگه:گیلک
جرگه:حىاتي وانويسؤن
خؤندگی

وختی يه نفر خوروم صدا امره يه‌چی خؤنه، گونن خؤندگی کا دره. آوازه گونن خؤندگی. قديم، جشن و شادی مئن، پالوی‌خؤن ايسأ بو کی خؤندگی کود و اميرپازواری و پيرشرفشا شعرؤنه خؤند.


فريدون پوررضا, Näser Masudi, Äşurpur, Näser Vahdati, Şams, Muammad Ozrxäh, Farämarz Doäyi,Tahvildäri, Hengäme Axavän, Ruhangiz
نقاره

يه‌ته موسئقی ساز ايسه کی جنگ مئن، پيروزی زمات زئن، يا حاجت خاستن ِ ره جوما شبؤن مسجد مئن زئن. 
نقاره نام، هميشک زورنا امره گوته بونه و يک‌جا گونن: ساز ِ نقاره.
جرگه: Näqəs maqälan
جرگه:موسئقی
رده:حىاتي وانويسؤن
گؤگورؤنی

گورونه يعنی نعره و زهار.
 
گاوگورونَیْ یا گاو گورؤنی يه‌ته ساز ايسه. توت دار ِ شَته (پوست) کئنن و اونه فپيچنن و اون ِ مئن فو زئنن.
موسئقی

**موسئقی** ئه تا هنر ره قسمت وونه که میون ونگ و سکوت دخالت کانده، ساز ره بتونده نن همه جور وسه بازوئن.
جرگه:هونر
جرگه:موسئقی
ناصر مسعۊدي

مسعودی يه‌ته خاننده ایسِه کی ویشتر گیلکی خانه. این ِ معروف آهنگأ نی **[[ میرزا کوچی خان]] ** ایسه.


ناصر مسعودی سالˇ 1314 هجری شمسی رشتˇ مئنبه دونیا بومو . مسعودی پور کارترین ترانه خوانˇ گیلک ئیسه . مسعودی 12 سالگی بتانسته علی حافظی تار امرا آواز بخوانه.
سالˇ 1328 هجری شمسی علی اکبر شهنازی و بحرینی ورجه ردیف و وزن خوانیا یاد بیگیته .
مسعودی یه مودت وارد گیلانˇ تیپ موستقل رادیو ارتش مئن ببو و او زمات ا رادیو هفته ای یه ربع برنامه موسیقی دیشتی که مسعودی هم اوشانا امرا همکاری گودی .
مسعودی بخاطر علاقه ای که به نمایش دیشتی چن وختی ب ا کار رو باورده و نمایشانˇ فاجعه رمضان ، یوسف و زلیخا مئن بازی بوگوده .
بعد ان که رادیو رشت وازا بو یعنی سالˇ 35 جا بوشو رادیو . سالˇ 39 سرباز بو بوشو تئران . اویه با پیرنیا آشنا بو 20 ایسفند 39 "بنفشه گول" اجرا بوگوده که 13 فروردین 1340 رادیو ایران جا پخشا بو . بعزین اجرای کنسرت واسی به آلمان ، روسیه ، آمریکا و پاکستان بوشو.

### آلبۊمؤن

*پرچین
*هلاچين
*ناصر مسعودی تک آهنگان

رده:حىاتي وانويسؤن
ناصر وحدتی

**ناصر وحدتی** يه‌ ته خاننده گيلکی هیسه اهل لیش از توابع سیاهکل. البته ای روستای لیش میون هرچه قدر تی دیل بخوای خواننده و هنرمند موسیقی داریم که ناشناخته هیسن.
آنچه مسلمه آقای وحدتی از کوچکی به موسیقی علاقه دشت و یته کتاب هم دنه بنام "زندگی و موسیقی" که انتشارات نگاه اونه چاپ بگوده.
البته آقای وحدتی سینما هم خوب شناسنه و چندین نقد و بررسی هم دره که در مجلاتی مثل دیلمون و کلک چاپ ببون.
چهار ته رمان هم دنه به نامهای "خوندشت"، "روی خوش زندگی"، "یک زندگی" و "تا فردا دیر نیست".
کنسرتهای زیادی در زمینه موسیقی گیلکی اجرا بوده که از همه معروف‌تر "زرنگیس" هیسه که با گروه موسیقی "آمارد" اجرا بودن.

جرگه:ناقص مقاله‌ئن
جرگه:موسئقی
جرگه:گیلک خاننده‌ٰن
رده:حىاتي وانويسؤن
ایمامعلی حبیبی

امامعلی حبيبی، 1505 ديلمی، درزی‌کلا مئن به دونيا بومأ. درزی‌کلا، بابل ِ تابع ايسه، مازندران مئن.
جوان کی بو، هم قائم‌شهر ِ شهرداری مئن کار گود و هم کوشتی ره تمرين کود.
بازون بوشو تهران و حبيب‌الله بولورچی دس جير، کی يه‌ته معروف موربّی بو کوشتی مئن، خو تمريناته ادامه بدأ.
تا سال 1956 ميلادی (1530 ديلمی) ايران ِ اولمپيک ِ تيم، هيچ رشته‌ای مئن طلا مدال هنگيته بو. حبيبی، ملبورن ِ مئن، خو طلا مدال ِ امره ای طلسمه بشکنه (1530 ديلمی). او زمات جی به بعد، هم مردوم و هم مطبوعات، اونه دخاندن: ببر مازندران. هو ملبورن ِ اولمپيک مئن، ايران ِ دوّمين طلا، تختی ببورده.
1959، 1961 و 1962 جهانی موسابقؤن ِ مئن نی، حبيبی طلا بأرده. 1961 جهانی موسابقه، ژاپون ِ يوکوهاما مئن بو کی ايران اوّلين بار جهان ِ کوشتی آزاد مئن اوّلا بو.
1959 ميلادی (1533 ديلمی)، جهانی موسابقؤن مئن، حبيبی، وکز واختانگ بالاوادزه (روس) و اسماعيل اوغان (تورک) کی هردوتا جهان مئن قهرمان بؤنه 3 دقيقه مئن ضربه‌فنی بئوده.
1578 ديلمی، شرير ِ ما سوّم، ژانويه هفتم، جهان پهلوان تختی درگوذشت ِ روج، ای دو ته اسطوره واسی (حبيبی و تختی) يه‌ته تمبر چاپ بوبؤ. 
اماعلی حبيبی، چهارته فيلم مئن نی بازی بئوده: جهنم سفيد (1542)، ببر مازندران (1542)، رام کردن مرد وحشی (1544) و آدم و حوا (1544).
ساز

چیزِه کِه اونه امره آهنگ زِنَنِه، ساز گونن، سازُن چنتِه دَستِه بندی دَنن. هر کسی تینه به ایته یا چنتِه سازموسلَط بَبی.

Nəy, Naqäre, Go guroni, Karə nəy, Sətär, Tär, Kəmänçe, ساز,
نی،
galeshi ney،
نقاره،
گاو گورؤنی،
کره نی،
موحمد عوذرخاه

**عذرخواه** يه‌ته گيلکی‌خان ایسه و پاپ ِ موسئقی مئن کار کونه. اون انزلی شی ايسه و **[[گول ِ گولاب]]** اين ِ گيلکی آلبوم ِ اسم ايسه.
سۊمامۊس

**سۊمامۊس** يته گت ٚ قله هیسه که گيلان ؤ رۊدسر ٚ شأرستان ٚ دل دره. ای قله ۳,۷۲۱ متر بۊرزی همرأ، گيلان ٚ پيلا قله ؤ گت‌ترين قله‌اي هيسه که کاسپي دریا ورجه نئه. سۊمامۊس ألبۊرز ٚ رشته کۊه مئن دره.بندانگشتی|سۊمامۊس

## سربس

* حکیمی، محمد رضا، مکتب تفکیک، انتشارات کیهان، تهران.
* حایری سمامی، بزرگان رامسر، انتشارات کتابخانه مرعشی نجفی، قم.

جرگه:گيلان
اۊرۊپا

thumb|اۊرۊپا، نقشه دل
**اۊرۊپا** يته جي دۊنيا پنجته قاره ايسه. اي قاره زمينˇ کليسا نيمکره ميئن قرار دأنه همچنين اۊقیانۊسيه پسي کۊشتأى‌ترين قارهٔ جهانه. اۊرۊپا مساحت ۱۰ ميليؤن کيلۊمترمربع ايسه ؤ ويشتر أز ۷۰۰ ميليۊن جمعيت دأنه. آسيا ؤ اۊرۊپا طبيعي مرز اورالˇ کۊهؤن ايسه.اوروپا پیله ترین کیشور، روسیه ایسه و همچنین اینه کوشته ترین کیشور، واتیکان، که کوشته ترین کیشور دونیا ایسه،ایتالیا مئن ایسه.

## سربس

جرگه:قاره'ن
سختسر

**سختسر** یا **رامسر** (سختسر ٚ نام پهلوی سروند عوض بابا رامسر) یته شأر هیسه مازندران ٚ اۊستان ٚ غربی‌ترین نۊقطه دل. سختسر سختسر ٚ شأرستان ٚ مرکز هيسه.
سختسر خۊرتاو ٚ جي شيرۊد ؤ تۊنکابؤن، خۊرخۊس ٚ جي چابۊکسر، کلسيا جي کاسپي دریا ؤ نسا جي ین ألبۊرز ٚ کۊهان-ه رسنه.
سختسر منطقه‌اي هيسه که أجنبی‌ئن ٚ جي، نأ اسکندر مقدونی، نأ تۊرکان ؤ عربان ؤ مؤغؤلان، نتؤنسن که وره کامل بگيرن. هي مؤضۊع وأسي هیسه که اي شأر ٚ نام-ه سختسر بنأن که اي شأر ٚ مردۊم سرسختي ؤ مقاومت-ه نشان دنه.
ای شأر ٚ قديمي ؤ أصلي نام،‌ سختسر هيسه. امّا ۱۵۰۹ دیلمی سال (۱۹۳۵ ميلادي) اي شأر ٚ نام، سختسر ٚ جي بابا رامسر.

سخت‌سر ٚ آو ؤ هوا، تاوسسان ٚ مئن گرم ؤ مرطۊب ؤ زمسسان ٚ مئن سرد هیسه. کۊ ؤ دامان ؤ دریا ای شأر ٚ نزیکی دره که ای ر-ه خۊجۊرآکؤرده ؤ أمر باعث وکته تاوستانان ؤ تعطیل ٚ رۊجان مۊسافر بیه. سختسر یته فرۊدگا دأره. سختسر ٚ کۊهستاني جيگایان جؤردی مۊسان پۊر خۊجۊر ؤ خۊش آب ؤ هوا هیسن. سختسر ٚ کيشاورزي محصۊلان ٚ جي شأنه بج ؤ مرکبات ؤ چئي ؤ کيوي-یه ايشاره کؤردن.

سختسر ٚ مردۊم گیلک هیسن ؤ گیلکی گب زنن. سختسر ٚ گیلکی، گیلان ٚ شرقی گۊیشان-ه نزیکی دأره.

## سختسر ٚ محله‌ئن
توساسان، آخوندمحله، ابریشم محله، لپاسر، نارنج بن، جنت رودبار، شاه منصور محله، غریب محله، چارصد دستگاه، طالش محله فتوک، چپرسر، دوسکول بن، رضی محله، دریا پشته،  پۊرد ٚ سر، زکی محله، لمتر، تنگدره، مئن لات، اشکونه کوه، رمک، لیماکش، کرکت محله، گاورمک، حیدر محله، کوی تعاونی، سفید تمشک، جنگ‌سرا، لات محله، بامسی

## دئني جیگان
*قدیمی هتل 
*آب گرم معدنی
*صفارود بوستان جنگلی
*جؤردي
*مارکوه قله]
*دالخانی جنگل
*تماشاگه موزه

### سخت‌سر ٚ رۊخانان
*صفا رود 
*ترک رود 
*نسارود 
*چالکرود 
*سرخانی رود 
*چالدره رود 
*پلنگ رود 
*نمک آبرود
*رمک رود 
*شوراب سررود 
*برشی رود 
*میان حاله رود.

### سختسر ٚ غاران
*گرگر لوکا غار
*یاغی لوکا غار 
*بام بامه غار
*شب پره چال غار 

### سختسر ٚ پلاژان
*پلاژ لیدو
*پلاژ توسکا سرا
*پلاژ شهرداری

## تاتايي‌ئن


a240.jpg|
a242.jpg|
a243.jpg|سختسر ٚ مردۊم شيناسي مۊزه
a244.jpg|گمج
a245.jpg|سختسر ٚ قديمي هۊتل


## جۊر وا جۊر

*منبع عکس
*رامسر 180 درجه
*رامسر شورای ایسلامی
*رامسر شهرداری

## سربس
جرگه:مازندران ٚ شأران
رضا پهلوی

پهلوی سلسلهٰ ايرانِ مئن بنا گوده و در اصل سوادکو شی بو. وختی قاجار شاهنشاهی سلسله ضعيفأ بؤ و اونِ آخرين شا، احمد شا ده کاری منّئس بکونی، رضاخان کی هيچ اصل و نسبی‌ام نداشت و يه‌ته قزاق بو کی دربار مئن، نوفوذی کسب بئوده بو و او زمات کی ايران ِ مئن همه امنيت خاستن، مردوم ِ مئن نی کولّی هوادار بياته بو، خو تلاشه بئوده تا موسسؤنِ مجليس قاجاری سلسلهٰ مونحل اعلام بکونی و پهلوی سلسله سراگيری.

رضا شا، 1515، دوّمی جنگ جهانی زمات، وختی کی موتفقين ايرانه اشغال بئودن، در بوشؤ و سرآخر ژوهانسبورگ مئن بمرده.
پهلوی

آخرين پادشاهی سلسله بو ايران مئن. دوتا شا داشت کی اوّلی رضا شا بو و دوّمی اين ِ ريکه موحمدرضا شا.

پهلوی سلسله، 1552 گالشی سال، مردوم ِ انقلابِ امره سوقوط بئوده و موحمّدرضا شا، خو پئر ِ موسؤن، ايرانِ جی در بوشؤ و سرآخرأ نی غوربتِ مئن بمرده.

1515 (شهریور  ١٣٢٠ خورشيدی)، وختی رضاشاه ایران جی در بوشؤ
کادۊسيان

بندانگشتی|260px|چپ|کادۊسيانˇ قلمرؤ، هخامنشيانˇ زماتˇ مئن
**کادۊسيان** ىا **کادۊسيؤن** ايته جه دئبارˇ قؤمان ايسن کي داميشک کاسپي درىا ورجه زيوش گۊدن. واسيلي ولاديمير بارتؤلد ايته جه رۊسˇ خۊرتاو شناسان، خۊ کتابˇ مئن «ایران تاریخی جوغرافیا» نيويسه:" قدیمون گیلان مردوما کادوسیون تشکیل دینه که هخامنشیونه جا اطاعت نوکوردن. ایشون یا یه قسمت از ایشونا ، گیل هم دوخوندنه که گیلان خو ناما ایشون نامه جا داره. شرق گیلانم ماردان یا اماردان زندگی کوردن که سفیدرودا ایشون واستی آمارد دوخوندن.

ارمنییون خوشون کتابون میون ایشونا " کاتی شیان " دوخونن. و بنوشتن که ایشون یه تا پیلا قبیله بان. 

دیاکونوف ایشون درباره نویسه: ماد پادشاهی ایشونا نتونست مطیع بوکونه. اما کوروشه جا اطاعت بوکوردن. 

بعضی کتابون میون ایشونا آریایی ندونن. 

احمد کسروی یه تا مقاله میون " کادوسیون، کادوشان، تالشان" بنوشته که تالشون ایشون اخلافن. و تالش منطقه احتمالن ایشون حکومتی قلمرو بیه. 

اما بعضی مورخون مث راولینسون،  سفید رود دره شمال و جنوبو و طارم و خلخالا ایشون وطن دونن.

مشیر الدوله پیرنیا " باستانی ایران " کتاب میون، یونانی مورخون قوله جا نویسه: " کادوسیون مردومی بن که گیلان میون زندگی کوردن. برخی گوئن ایشون تالشون جدن . تالش یونانی ترجمه ی تالوشه. کادوسیونا برخی محققون ایرانی بومیون دونن که پیش از اینکه آریاییون ایران بان- گیلان و آذربایجان شمال شرقی  میون زندگی کوردن.

## سربس

کتاب گیلان – جلد اول- انتشارات گروه پژوهشگران ایران – چاپ دوم- زمستان 1380 خورشیدی
جریر تبری

**موحمد بن جرير تبری**، يه‌ته پيله تاريخ‌نيويس بو کی 413 گالشی سال (840 ميلادی)، آمل مئن به دونيا بومأ. جوانی مئن بوشؤ ری و بازون بغداد کی درس بخانی. بازون بوشؤ مصر و شام و هنده وگردسه بغداد و هويه زندگی بئوده. بغداده وگردسن ِ پسی، دوبار ديگه‌ام تبرستان سفر بئوده.

تبری، نه فقط ايران مئن، کی همه‌ته اسلامی کشورؤنِ مئن، اوّلين تاريخ‌نيويس ايسه و تاريخ‌نيويسؤن مئن نی انگوشت‌شومارن کسانی کی اين ِ امره سربه‌سری بکونن.

## جرير تبری کيتابؤن
اين ِ معروف کيتاب، «اخبار الرسل والملوک» و «الامم والملوک» ايسه کی همه جيگا مشهوره به تبری تاريخ، قوران ِ سر يه‌ته تفسير نی بنويشته دأنه کی پور معروفه و اينِ نام ايسه: تبری تفسير يا «آن امع البيان عن تأويل القرآن» کی قورانِ تفسيرؤن ِ مئن، هم قديمی ايسه و هم جامع.

## تبری باخی کارؤن
تبری، بغدادِ مئن يه‌ته مدرسه نی بنا بئوده کی خلافتِ رسمی مذهبِ جی سيوا بو و يه‌ته تازه مکتب بنا بئوده جريريه يا تبريه نامی. 

سرآخر، 496 گالشی (923 ميلادی)، بغدادِ مئن بمورده.

جرگه:تاريخنيويسؤن
تبری تارئخ

(بفارسی: تاریخ تبری)، يه‌ته معروفِ کيتاب ايسه جرير تبری بنويشته. اينِ نام «اخبار الرسل والملوک» و «الامم والملوک» ايسه کی همه جيگا مشهوره به **تبری  تاريخ**.

جرير تبری ای کيتابِ مئن، پيشاشوگبِ مئن گونه کی اينِ هدف ای پيله کارِ جی اينه کی پادشاهؤن و پيغمبرؤن و خليفه‌ئنِ جی اطلاع و خبر بدی و اوشؤنِ کارؤنه بنويسی تا اوشؤنِ کوتاهی معلوم ببی و بازون گونه کی هرچی کی بأرده، ناقلؤن و راوی‌ؤنِ جی نقل کأ دره و خودشِ جی نی‌يه و ايشؤن ِ دوروسی‌يه تضمين نکؤنه، جوز او چيزؤنی کی خو زمات و خو عومر ِ مئن بده و بنويشته.

جرير تبری زمات، تومام ِ کشورؤنی کی اسلامی امپراتوری دسِ جير ايسأ بؤن، ايشؤنِ رسمی زوان عربی بو و ويشتر دانشمندؤن خوشؤنِ کيتابؤنه عربی نيويشتن. هينِ واسی، جرير تبری کيتابؤن‌ام عربی بنويشته بوبؤ و بازون منصور سامانی خو وزير ابوعلی محمد بلعمی يه دستور بدأ کی تبری تاريخه به فارسی واگردانی.

جرگه:تاريخي کتابؤن
جرگه:کتاب
تبری تفسیر

يه‌ته تفسير ايسه قوران ِ سر، کی جرير تبری بنويشته ايسه و اينِ نام ايسه «آن امع البيان عن تأويل القرآن» يا **تبری تفسير** کی قورانِ تفسيرؤنِ مئن هم قديمی ايسه و هم جامع و هم ديگرؤنِ تفسيرِ مئن تاثير بنأ و هينِ واسی ايسه کی ايسلام‌شناسؤن تبری تفسيره دخانن: ام التفاسير، يعنی تفسيرؤنِ مأر.

جرگه:تفسيري کتابؤن
جنگلئن

گيله‌مردؤنی بؤن کی اوّلی جنگ جهانی زمات، وختی روسؤن دکالسن گيلان مئن و اونه اشغال بکودن و تهران ِ حوکومتأ نی هيچ کاری نوکود، چون خاستن اجنبی‌ئنه خوشؤن مملکت جی تودأن بيرين و مرکزی استبدادِ امره نی موبارزه بکونن، دکتن گيلان ِ جنگلؤن ِ مئن و توفنگ و فشنگ اوسادن و چون ايشؤن ِ جاجيگا جنگل بو، ايشؤنه دخاندن: جنگلی ؤ ايشؤنˇ جۊمبشه دۊخؤندن جنگلˇ انقلاب.

**جنگلی‌ئن** ِ رهبر ميرزاکوچی‌خان بو.

جنگلی‌ئن کسن امره وعده بنأ بون کی تا زماتی کی اجنبی‌ئنه خودشؤن ِ خاک ِ جی بيرين توندأن و استبداد ِ بونهٰ دنخوشکانئن، خودشؤن ِ مو و ريشه کوتا نکونن. هين ِ واسی ايشؤن ِ مو و ريش بولند بو.

جنگلی‌ئن ميرزا رهبری امره، خوشؤن کاره 1489 گالشی سال (1294 هجری شمسی) سراگيتن و هف سال بازون، جنگل ِ انقلاب، شکست بوخورده. امّا ای ميانه، ميرزا و اين ِ رفئقؤن موفق ببؤن کی گيلانِ مئن سلطنته لَغوْ بکونن و گیلانˇ شؤرایی جؤموری‌يه اعلام بکونن. یکشنبه روج، ديا ما 28، 1494 گالشی سال (١٦ خرداد ١٢٩٩ خورشیدی) جنگلی‌ئن ایرانˇ سورخˇ انقلابˇ کومیتهٰ تشکیل بدأن. ای کوميته سلطنته لغو بئوده و گيلان مئن جؤموری اعلام بئوده.

*جنگلِ انقلاب: عکس

رده:جنگلˇ انقلاب
رده:حىاتي وانويسؤن
جرگه:گيلان ٚ تاريخ
آیدين آغداشلو

آیدین آغداشلو ۸ آبان ۱۳۱۹ ه. ش رشت مئن به دونیا بامو. اون پئر قفقاز جا کوچ بوکوده بو و او زمات کی آیدین ۱۲ سال دَشتی بمرده. از ۵ سالگی خو نقاشیه شوروع بوکود و وختی فقط ۱۴ سال دَشتی اون نقاشیان درسی کتابان مئن چاپا بوستید. دانشگاه تهران ِ جا در رشته نقاشی فارق التحصیل ببوست و از هو زمات شوروع بوکود به تدریس نقاشی و هونر و .... آیدین آغداشلو ۲ ته ازدواج دَشتی که اولین ازدواج اونه شین ناموفق بو. آغداشلو اَی دفار خو دانشجو مره ازدواج بوکود و هسا دوته  خورده دره به نام "تارا" و "تکین".
و هسا تهران ِ مئن زندگی کونه. 

سایته بیدینید.

----
منبع:ویکی پدیا

جرگه:ناقص مقاله‌ئن
جرگه:هونر
پنجيک

گالشی تقويم، چارته فصل دأنه و يه‌ته **پنجيک**. چارته فصل، سرجمع دوازده ته ما ايسن کی هرته 30 روز دأنن و سرجمع بونه: 360 روز. امّا خورشيدی سال، 365 روز و خورده‌ای ايسه. هينِ واسی، او پنج روزه پنجيک دوخؤنن و او چار فصلِ مئن به حيساب نأبئنن و جودا حيساب کؤنن.

گيلان و مازندران ِ مئن، هر جيگا ای پنج روزه يک‌جور دخانن و يک جای سال حيساب کؤنن. مازندرانِ غرب و گيلانِ شرقِ مئن، ای پنج روزِ نام پنجيک ايسه و و تالقان ِ مئن اونه پيتک دخانن و مازندرانِ غرب و مرکزِ مئنأ نی دخانن: پيتک.

گالشی تقويم ِ مئن، ای پنج روز دکئنه آول ما پسی. يعنی آول ما سی‌ام کی بومأ، فرده‌ای ده سيا ما نيه. بلکه 5 روز پنجيکه و بازون سيا ما سراگينه.

15 فروردين هجری شمسی کی بونه آول ما بيستم، بازون 16 فروردين هجری شمسی تا 20 فروردين، اول تا پنجم پنجيک ايسه و بازون، 21 فروردين، سيا ما اوّل ايسه.

اگرم او سال کبيسه ببون و 366 روزی (هر چار سال يک‌دفا ايتو بونه)، 21 فروردين بونه پنجيکِ شيشمين روز کی اونِ اسم ايسه ويشک و سيا ما يک روز ديرتر سراگينه.

## اؤسانه راجه به پنجيک

گونن کی يه‌ته پورکار و زحمت‌کش مردأک ايسأ بو کی چون نخاست بميری، يه‌ته دوبيتی مئن خودا جی بخاسته کی هيچ فصلِ مئن نميری:

بهارِ لاله‌زاره مو نميرم

تاوسؤن وختِ کاره، مو نميرم

پئيزه جَم کونم قوتِ زوموسّؤن

زوموسؤن ب، محاله مو بميرم

خودا نی اونه پنجيک ِ مئن دونيا جی وگيته کی هيچ فصلِ مئن حيساب نأنه!
تيرماسينزه

يکته پيله جشن ايسه کی تير ما سيزندهمين روزˇ مئن گينن. ای روزˇ مئن، خانواده آدمؤن همه‌ته‌يی نيت کؤنن و هرته یکته گیشار يا انگوشتری يا پولوک (دکمه) تودئنن يکته پورأ گوده آؤˇ ظرفِˇ مئن و بازون يکته نابالغ لاکو وا دس دکونه و او چيزؤنه در بأره. هوتؤ کی لاکو به نوبه آؤˇ جی مسمکؤنه بیرین أرده دره، یک یا چن نفر کی امیری‌خؤن ایسن امیری یا تبری (یک جور دوبیتی به گیلکی) خؤنن و هر دوبيتی کی بخؤنده ببؤ، او کسˇ فال ایسه کی هو مؤقه اینˇ مسمک آؤˇ جی بیرین بمأ. امیری‌خؤنؤن امیری‌ئنه امیری مقامˇ مئن خؤندگی کؤنن.

«واژه‌نامه‌ی تبری» مئن (دوکتؤر صادق کيا بنويشته) بمأ دأنه کی: «باستانی جشنؤنˇ جی ... کی مازندرانی-گيلانی تقويم ِ مئن بمانسه، نؤروزˇ پسی، هممه ته جی نؤمی‌تر، تيرماسينزه ايسسه و ای هو تيرگان يا آبريزگانˇ جشنه کی تير ما، تير روزˇ مئن، ايرانˇ مئن بگيته بنأبو.» (کيا: 1326، ص248)

ابولقاسم اسماعيل‌پور، راجه به تير گونه: «تيرما سينزه جشن، تيشترˇ نيايش گودنˇ واسی بو کی يکته ايزده و خوشکی و خوشايی ديوˇ همره جنگنه و پيروز بنه و بازون زمينˇ سر وارش بنه. تيشتر يکته رؤجا نامه کی هو شوعرای يمانی ايسسه و مصرˇ مئن، تاوسسؤنˇ اول طلوع کؤنه... اين که چره گيلان و مازندرانˇ مئن، تيرما دکئنه پييزˇ مئن، اينˇ واسی‌يه کی ايرانˇ شومالˇ مئن، ای رؤجا، پييزˇ مئن جؤر هنه و هی زماته کی وارش سرأگينه.» (اسماعيل‌پور: 1382، ص149)

## ایشؤنه بینین
* 
* 
* 
* گیلکی تقویم

رده:حىاتي وانويسؤن