عۊثماني ايمپراتۊري

**عۊثماني ايمپراتۊري** (عۊثماني زوان: دَوْلَتِ عَلِیّهٔ عُثمَانِیّه) ایته امپراتؤري سال ۱۲۹۹ تا ۱۹۲۲ میلادي مئن بۊ کی آسیای شرقی ٚ ویشتر ٚ، آسیای غرب ٚ و آفریقای شؤمال ٚ حکۊمت کۊدی. ان امپراتوري از قرن شانزده تا ایته قرن بعدتر اروپای وسط ٚ تحت حاکمیت داشتی.

ان امپراتوری، سال ۷۷۹ دیلمي  حدۊدان توسط آغؤز ٚ تۊرکان، عؤثمان اول، سؤگۊت مئن ببست سده ٚ ۱۱ دیلمي مئن، بالکان ٚ فتح‌امره، به أرؤپا بشؤ و ایته چنتاقاره‌ای‌مئن سامان ببست. سال ۱۴۵۳ میلادي مئن، عؤثمانیان بیزانس ٚ تحت خۊشن حاکمیت بواردیدی و وختی قؤسطنطنیه ٚ فتح بۊکۊدید، خۊشن مرکز بواردید به اویه.

شانزده و هفده میلادي سدئان ٚ عؤثمانیان خۊشن اؤج مئن ایسبید. سؤلیمان قانؤنی زمات ٚ مئن، عؤثمانی ایته چنتازوؤنه سامان بۊ کی اروپای شرق‌جنؤب، آسیای غرب، قفقاز و آفریقا ٚ شاخ ٚ حکۊمت کۊدی. هفدهم ٚ سده‌ی اوائل، عؤثمانی ۳۲تا ولایت و چنتا نیابتي ٚ دۊلت داشتی کی ویشتر به ولایات اضافه بستیدی.

ان کی عؤثمانی شکست بخؤرد باعث ببست کی مؤتفقین ان ٚ سرزیمینون ٚ خۊشن مئن تقسیم بۊکۊنیدی و بنابر خۊشن تفکر مرزبندی بۊکۊنید. ویشتر بریتانیا ٚ امپراتوري و فرانسه ٚ سوم جۊمۊری ان سرزیمینون فیگیفتید. البته اصلی سرزیمین مئن تۊرکيه ٚ جۊمۊری توسط آتاتۊرک تشکیل ببست.

جنگ‌جهاني اول مئن، عؤثمانی، آلمان ٚ امپراتؤري‌امره مۊتحد ببست تا بتانه خۊ تنايي‌ ٚ از بین ببره و به مرکز ٚ نیروهون بپیوست. ولی شکست بخورد و مۊشکلاتی ان ٚر ٚ بوجود بمؤ کی کم‌کم باعث ببست اشن ٚ سامان از بین بشه. ایته از ان مۊشکلات اعراب ٚ شۊرش بۊ کی بريتانيا حمایت داشتی. ان جنگون ٚ مئن عؤثمانی نسل**‌**کۊشی‌هایی انجام بده کی ميليون‌ها نفره بۊکۊشت. أرمنیان، آشؤریان و یۊنانيان ان راه مئن از بین بؤشؤئیدی و تۊرکان آناتولي مئن اکثریت ببستیدی. هن ٚوسی تۊرکیه ٚ جۊمۊری راحت‌تر تشکیل ببست.

عؤثمانی ٚ شکست باعث ببست کی مۊتفیقین آسیای غرب ٚ با آفرقای شؤمال ٚ خۊشن مئن تقسیم بۊکۊنید. ویشتر بریتانیا و فرانسه، با خۊشن تفکر مرزبندی بۊکۊدیدی و مؤستعمره تشکیل بدئیدی. البته آناتولي مئن شۊرش بۊکۊدیدی و تۊرکیه ٚ جۊمۊری ٚ تشکیل بدئید.

## نام‌دنأن
عؤثمانی ٚ نام از ان ٚ بؤنيان‌بنه فیگیفته بسته کی از تۊرکمانان بۊ و ان ٚ نام عؤثمان یا عؤثمان یکم بۊ. ان نام تۊرکی زوؤن مئن «اُسمان» و عربی زوؤن مئن «عثمان» تلفظ بستی. أ سامانˇ حکؤمتˇ نام، *عؤثمانيˇ عليه دؤلت* بو.

رؤم ٚ سلجؤقیان، وختی سقؤط بۊکۊدید، آناتؤلي دۊتا بخش ببست. ايته از اشن ٚ رئبر، رؤم ٚ نزديکيان بۊ کی ان ٚ نام عؤثمان بۊ. ان آدم و ان ٚ دؤران ٚ اتفاقات تقریباً ناشناخته اسیدی. اتؤ کی پیدا ایسه، عؤثمان ٚ سربازان اول از ان ٚ قبيله و بعد مؤسلمان ببسته بیزانسیان (رؤميان) بيد. عؤثمان اولین بار چنتا رؤمی شئر ٚ فیگیفت؛ اوائل سده ۱۴.

## تاریخ

### ببستن
جایگزین=|راست|بندانگشتی|نیکؤپو ٚلیس جنگ
تا ایته سده بعد از عؤثمان، ان ٚ جانيشينان آناتؤلي و بالکان ٚ فتح کۊدید. عؤثمان ٚ زاک، اۊرخان، بۊرسا ٚ ۱۳۲۶ مئن فتح کۊد و ان ٚ بۊکۊد خۊ سامان ٚ مرکز. تسالؤنيکي بندري‌شئر کی تحت ونيز ٚ جۊمۊري ٚ حاکميت بۊ، سال ۱۳۸۷ مئن فتح ببست؛ کؤزوؤ  جنگˇ مئن صربانˇ قۊدرت توسط عؤثمانی از بین بشؤ و عؤثمانيان به ارؤپا راه پیدا بۊکۊديد. نيکؤپؤليسˇ جنگ سال ۱۳۹۶ مئن آخرين صلیبی جنگ بۊ کی ان ٚ مئن عؤثمانی به پيروزی فرسه.

وختي عؤثمانيان بالکانˇ فيگيفتيد، اؤشنˇ هدف ببسته قۊسطنطنيهˇ فتح. اؤشن قۊسطنطيه اطرافˇ فتح بؤکۊده‌بيد ولي بؤسفۊر تنگه‌وسيˇ نتأنسته بيد. سال ۱۴۰۲ ميلادي مئن، لنگˇ تيمۊر، از خۊرتاو بمؤ و به عؤثمانيان حمله بؤکۊد و آنکاراˇ فتح بؤکۊد. تيمۊر حتي سؤلطان بايزيدˇ اسيرˇکؤد. أ دؤره مئن، ۱۴۰۲ و ۱۴۱۳ سالان عؤثماني مئن داخلي جنگ بؤ کي معروف ايسه به فترتˇ دؤره. وعد از داخلي جنگ، يکمˇ محمد پيروز ببست و بئ‌عؤنوان پادشاه تاج‌بنئن بؤکۊد.

أ داخلي جنگ باعث ببست کي مناطقي بالکان مئن از دست بشه. سؤلطان مؤراد دوم ۱۴۳۰ تا ۱۴۵۰ سالان مئن، بالکانˇ مقدؤنيه و کؤزوؤ و تسالونيکي‌امره فگيفيته. سؤلطان مؤراد ۱۴۴۴ مئن، وارنا صليبي جنگ مئن، مجار و لهستاني و والاچيايي نيروهانˇ شکست بده. البته، آلبانياييان همچنان مؤقاومت بؤکۊديد. چئار سال وعد، يانوش هونيادي ايته ديگر ارتش از مجاران و والچاياييان چأکؤد و دفعه پيشˇ منئسن شکست بؤخؤرد؛ سال ۱۴۴۸، کؤزوؤ نبرد مئن.

### پيله‌بستن
چپ|بندانگشتی|سؤلطان محمد دوم، درحال وارد بئستن به قۊسطنطيه.
سؤلطان مؤرادˇ زائ، محمد دوم کي بئ فاتحˇ محمد معروف ببست، سال ۱۴۵۳ مئ ۲۹ مئن قؤسطنطنيه، خۊرتاوي رۊمˇ مرکزˇ فيگيفت. هنˇوأسي انˇ بگفتيد *فاتحˇ محمد*. اؤرتؤدۊکسˇ کليسا تسليم ببست و عؤثمانيان أنˇ اجازه بدأئيدي کي بئ‌خۊ فعاليت ادامه بده.
جایگزین=|راست|بندانگشتی|257x257پیکسل|مۊهاچˇ نبرد
سؤلطان سليم يکم، بئ ايران حمله بؤکۊد و شا اسماعیل یکمˇ شکست بده و عراقˇ بئ عؤثماني اضافه کۊد. همچنين مصرˇ فيگيفتن‌امره، بئ سۊرخˇدريا مسلط ببست. با پيله‌ببستن‌امره عؤثماني و پرتغال مئن رقابتي بر سر پيله‌قۊدرتˇ ببستن ايجاد ببست.

سؤليمان قانۊني سال ۱۵۲۱ مئن، بلگرادˇ تسخير کؤد و بئ مجارستانˇ مرکزي و نسايي مناطق دسترسي پيدا بؤکۊد؛ مۊهاچˇ نبرد مئن. أؤن ۱۵۲۹ مئن وينˇ مؤحاصره بؤکۊد ولي نتأنست انˇ فتح بؤکۊنه. سال ۱۵۳۲ مئن هم هتو ولي بازم نتأنست. باز با أن‌حال سؤليمان بتأنست ترانسيلوانيا، والاچيا و مۊلداويˇ بئ‌خۊ دست‌بينشاندئان تبديل بؤکۊنه. خۊرتاوˇ مئن، با صفويانˇ شکست، عؤثماني بغداد و بين‌النهرينˇ فيگيفت و بمؤ بئ فارسˇ خليج.
جایگزین=|راست|بندانگشتی|189x189پیکسل|سؤليمان قانۊنيˇ مرزان سه‌تا قاره مئن، سال ۱۵۶۶

### از بين شؤئون
جایگزین=|راست|بندانگشتی|اعلام محمد پينجمˇ سؤلطان بئستن توسط جوانˇ تۊرکان
وختي اولين جهاني جنگ شروع ببست، کم‌کم تزاري رۊسيه نسبت به عؤثماني دۊشمني بۊکۊد. آلمان هم عؤثماني‌امره مؤتحد ببست و عؤثماني بئ مرکزˇ نيرؤهان بپيوست. با مرکزˇ نيرؤهان شکست، عؤثماني کي اوضاع اقتصادي ضعيفي دأشتي و عربانˇ شۊرش‌أمره رؤبه‌رؤ بۊ، فرؤپاشي ببست و أنˇ سرزيمينان بريتانيا و فرانسه مئن تقسيم ببست، هرچند کي آناتؤلي مئن تۊرکيه جۊمۊري بئ آتاتۊرکˇ رئبري تشکيل ببست.

بندانگشتی|ارمنيانˇ نسل‌کۊشي، باعث يک و نيم ميليۊن نفر ارمنيˇ بمردن ببست.

## سربس
جرگه:سابق ٚ کيشوران