open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کؤباني

**کؤبانی** یکته کوردنشین شأره رؤژاوا (سوریه کوردستان)ˇ مئن. اي شأر، حلبˇ اؤستانˇ مئن، سوریه کلسيا طرف نأ. کؤباني کلسیا طرفˇ جي تورکیه همره مرز دأنه. سوریه (بشار أسد)ˇ حؤکومت اي شأره **عین العرب** دخؤنده امما کوردؤن اونه کؤباني دخؤنن.

## کارکیاگری
سال ۲۰۰۳ میلادي، پ.ک.ک کي تورکیه مئن یکته پیله غیرقانوني حئزب ایسه کوردؤنˇ شی، سوریه مئن دمؤکراتيک اتحادˇ حئزبه (PYD) بنابنأ. ۲۰۱۴ میلادي اي حئزب (پ.ی.د) رؤژاوا مئن، هرته کانتؤنˇ مئن یکته حؤکومتی سیستم چاگوده کي جیر به جؤر بو. یک جور سیستم کي سیاسی تصمیمؤنه محلی شؤراؤنˇ جي گینه ؤ اجتماعی خدمتؤن ؤ حؤقوقي مسائل، هو محلˇ شهروندؤن ؤ یکته ساختارˇ جي اداره بنه کي اي ساختار، **دمؤکراتیک اجتماعي جؤمبش** (TEV-DEM)ˇ چترˇ جیر شکل بیته. دمؤکراتیک اجتماعی جؤمبش، همه جور اعتقادی جرگه آدمؤنه کي کانتؤنˇ مئن ایسأن شامل بنه کي هرته ممکنه چنته حئزبه نماینده ببون.

سال ۲۰۱۴، ژانت بیل کي خودش هو سال تا دسامبر، جزیره کانتؤنˇ مئن ایسأبو، کانتؤنؤنه ایتؤ شرح دئنه:

هر وابین (بخش)ˇ **کؤمؤن**، ساختارˇ مئن اصلی ستون محسوب بنه. هرته کؤمؤن ۳۰۰ ته عضو دأنه ؤ دوته اشتراکي سرکرده (رئیس) کي انتخابی ایسن، یکته مردأی ؤ یکته زنأی. هر ۱۸ ته کؤمؤن، یکته **وابین** چاکؤنن. وابینˇ سرکردگی، اشتراکی ایسه ؤ سرکردهٰ‌ن هو وابینˇ مردومی شؤراؤنˇ مئن دؤجین بنن کي اي شؤراؤنˇ اعضا ني مردومˇ دؤجئه ایسن. 

وابینˇ مردومی شؤراؤن، کارکیاگری ؤ اقتصادي مسائلˇ سر (أشغال جیمأگودن، گرمایشی سیستم، زمینˇ مالکیت ؤ شرکتؤنˇ ایلجارˇ مورسؤن) تصمیم گینن. کؤمؤنؤن ؤ شؤراؤنˇ مئن ناقلن صدی چل زنأکؤن ایسأن ؤ پ.ی.د چون خأست کی سؤنتی جنسیتی روابطˇ مئن انقلاب بکونه، همه‌ته سطحˇ مئن زنأکؤن‌ئبه بدنه‌ی موازی چاگوده. 

260px|بندانگشتی|چپ| کؤبانی، داعشˇ همره جنگسنˇ زمت، ۲۰۱۴ اؤکتؤبر

## رؤژاوا جنگ
سوریه دیریني جنگˇ زمات، داعش خأستی أ شهره بگیره. کؤباني دؤرˇورˇ سامؤن همه داعشˇ دس دکته ؤ کؤباني محاصره ببؤ.

أ جنگ  سال ۱۵۸۸ گیلکی شرو بوبؤسته و أ زمات داعش تا بتانسته أ شهره جقأیته. داعش سو جبهه جي کؤبانیه فوتورکسه ؤ کلسیا طرفˇ جي شهره دیرین بمأن ؤ خوشؤنˇ پرچمه بوجؤر ببردن. ولي کوردؤن هنده بئسأن ؤ خوشؤنˇ شهرˇ جي دفاع بودن.

سال ۲۰۱۲ میلادی اواسط، بشار أسدˇ أرتش کي خو مؤخالفؤن همره جنگسه‌دبو، رؤژاوا سامؤنˇ جي پس بنیشته ؤ رؤژاوا سامؤن دکته خلقˇ دفاعˇ جرگهٰ‌ن (YPG) ؤ زنأکؤنˇ دفاعˇ جرگهٰ‌ن (YPJ)ˇ چریکؤنˇ دس. اي چریکؤن هو عراقˇ پیشمرگؤن نین. ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۵ اي دوته خلقي أرتش، جهاديئن (داعش)ˇ همره جنگسه‌دبؤن ؤ همزمان حأسأکه مئن ني بشار أسدˇ رژیمˇ همره جنگ کأدبون.

بیلاخره ۲۰۱۵ ژانویه ۲۶، کؤباني چریکؤن، داعشه بسر بنن ؤ شأره رها کؤنن ؤ بازون کؤبانی کؤنترؤل خلقˇ دفاعˇ جرگهٰ‌ن (YPG) دس دره.

رؤژاوا جنگ مئن، باخي کشورؤنˇ جی‌م، آدمؤنی بشؤن ؤ خلقˇ دفاعˇ جرگهٰ‌نه بپیوستن ؤ بکوشته‌م ببؤن.  یپاره نظر اینه کي رؤژاوا جنگ، اسپانیا انقلابه مؤنه ؤ تفاقی کي کؤباني ؤ رؤژاوا مئن دکته‌دره أزا انقلابه.

۲۰۱۴ آگؤست، داعش فرسئن سنجار ؤ عراقˇ أرتش ؤ عراقي کوردؤنˇ پیشمرگؤن، ایزدیئنه وابدأن ؤ ایزدیئن ني داعشˇ ترسˇ جي کلسا طرفˇ کوهؤنه بروتن. داعش، ایزدیئنˇ مئن کوشتار بوده ؤ دیهاتؤنˇ مردأکؤنه بکوشته ؤ چن صد زن ؤ زأکه تجاوز بوده ؤ برده بیته یا واداشته کي داعشˇ آدمؤنˇ همره ازدواج بکونن. خلقˇ دفاعˇ جرگهٰ‌ن (YPG) ؤ زنأکؤنˇ دفاعˇ جرگهٰ‌ن (YPJ)، بیدینˇ سنگینˇ اسلحه ؤ بیدینˇ هوایی نیرو، سوریه جي بشؤن عراقˇ کوهؤنˇ طرف ؤ یکته راشی وابودن ایزدیئنˇ بیرین أمأن ئبه.

## سربس
یوسف اباذری

قاب|چپ|یوسف اباذری (جامعه‌شناس)

**یوسف‌علی اباذری** کی به **یوسف اباذری** نؤمی ایسه، یکته ایرانی جامعه‌شناسه کی دانشگاه تهرانˇ جامعه‌شناسی جرگه مئن دانشیار ایسه.
اون بیس سال ویشتره کی دانشگاه تهرانˇ مئن درس دأدره. اباذری تاهیسه چندین ته دؤنشی وانیویس مؤنتشر بوده دأنه و پیشتر نی هم ارغنونˇ نویشتنکسؤنˇ شؤرا مئن ایسأ بو و هم نامه علوم اجتماعی سردبیر بو. اون ادبیاتی نظریه و ادبیاتˇ جامعه‌شناسی مئنم تخصص دأنه و چنسفر راجه به روسی فؤرمالیستؤن (میخاییل باختینˇ مورسؤن) و فلسفه اثر، ادبیاتˇ سر، تحقیق بوده دأنه.
 
## کتاب‌شناسی
* خردِ جامعه‌شناسی، یوسف اباذری، ناشر: طرح نو، ۱۳۷۷
* نیویورک-کابل: نشانه‌شناسی یازده سپتامبر، مؤراد فرهادپور و یوسف اباذری، ناشر: طرح نو، ۱۳۸۰
* مرگ (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* داستان های عامه پسند (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* نظریه فیلم (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* جهانی شدن (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* فلسفه اخلاق (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* رمانتیسم (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* مبانی نظری مدرنیسم (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* نقد ادبی نو (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* الهیات جدید (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* فلسفه تحلیلی (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* درباره رمان (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* مسائل مدرنیسم و مبانی پست مدرنیسم (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* نوسازی (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* عقلانیت (مجموعه مقالات) ، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* نظریه سیستم ها: (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* مسائل نظری فرهنگ (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* فرهنگ و زندگی روزمره (۱): (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* فرهنگ و زندگی روزمره (۲): (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* روانکاوی (۱) (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* روانکاوی (۲) (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* درباره شعر (مجموعه مقالات)، یک جرگه بنویشته‌کس، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
* جشن‌نامه ابوالحسن نجفی، به کوشش امید طبیب‌زاده، ناشر: نیلوفر

## باخی خالؤن
* یوسف اباذری وانیویسؤن (جیرأکش)
 
رده:ایرانˇ جامعه‌شناسؤن
رده:دانشگاه تهرانˇ اؤستادؤن
رده:جامعه‌شناسی
رها برنامه

**رها نرمبزار** (اينگيليسي: free software) یکجور برنامه ايسه کی خو سربس (منبع)ˇ کؤدˇ همره پخش بنه ؤ یکجور زاکون (قانون، مجوز)ˇ همره مؤنتشر بنه کی کاراکشئن (استفاده) ؤ دچینواچین (edit) ؤ واپخشأگودن (هنده انتشار دأن)ˇ حقه هدئنه کاربرؤنه. رها برنامه'ن ویشتري داوطلب ؤ ایلجاري برنامه‌نويسؤنˇ کونوشˇ همره یکته پؤرؤژه مورسؤن چاگوده بنن. رها برنامه'نˇاصلˇ ايده اينه کی کاربرؤن خأ خوشؤنˇ ديجيتالي دزگاؤنˇ صاحاب ببون نأ او دزگاؤنˇ چاگوده‌کسؤن.

رها برنامه'ن، مالکیتي برنامه'ن (مایکروسافت ویندؤزˇ مورسؤن) جی تؤفیر کؤنن؛ مالکیتي برنامه'ن، کاراکشئن ؤ دچینواچئن ؤ واپخشأگودنˇ سر، کاربرˇ آزادی و رهاییه محدود کؤنن ؤ اوشؤنی گه ای محدودیتؤنه رعایت نکونن قانوني تنبيه بنن.

رها برنامه'ن، حتمن نخأ مجانی ببون. شاید یکجور برنامه ببون کی مجانی ببون ؤ خو کاربرؤنه پول هنگیره امما هنده کاراکشئن ؤ دچینواچئن ؤ واپخشأگودنˇ حقه هندئه. پس رها برنامه'نˇ مأسمک، آزادي ؤ رهایي ايسه نأ مجانی یا پولی بؤن: کاربرؤن رها ايسن کی هرچی خأنن خوشؤنˇ برنامه همره فیچینن. حتا تينن هنده اونه پخشأکونن و بفورشن، حتا سود ؤ بالابودˇ همره.

ريچارد استالمأن، سال 1985 او زمت کی گنؤ پؤرؤژه' سرأیته دبو ؤ خأس رها برنامه'نˇ بونگه' بناکونه، اول بار «رها برنامه» عبارته بوته.

## تعريف
رها برنامه'نˇ بونگه، رها برنامه' ايتؤ تعریف بوده: هر برنامه‌یی کی اي رهایي‌ئنه خو کاربرؤن‌ئبه فرهم بکونه، رها برنامه دخؤنده بنه:

* کاربرؤن خأ بتؤنن او برنامه' هر قصد ؤ نیتي به کی خأنن کأرأکشن.
* کاربرؤن خأ بتؤنن برنامه' خوشؤنˇ نیازˇ وأسی دچينواچين بکونن؛ اي کارئبه خأ برنامه سربسˇ کؤدؤنه کاربر ني بدأره.
* کاربرؤن خأ بتؤنن برنامه' واپخشأکونن ؤ هدئن دیگرؤنه؛ اي کاره تينن مجانی بکونن یا پول هگيرن.
* أگه یکته کاربر، برنامه' تغیير بدأ، خأ بتؤنه اونه هنده پخشأکونه ؤ هدئه ديگرؤنه.

## زاکونؤن
رها برنامه'ن، زاکون (پروانه، اجازه‌نامه یا مجوز و...) همره بيرين هنن کي اي زاکونؤن، او رهایي‌ئنه کاربرؤنه هدئنن. GPL زاکونˇ مورسؤن یا BSD یا MIT یا ISC و...

اي زاکونؤن اننئی کسؤنˇ جی تؤفیر کؤنن ؤ هرته یه پاره آدمؤن یا شرکتؤنˇ جی ؤ یه پاره هدفؤنˇ وأسی چاگوده ببؤن. 

## ايشؤن رها برنامه ايسن

* لينۊکس (گنؤ/لينوکس ؤ اندرؤیدˇ لو (هسته))
* داروين (OS X ؤ iOS سيستم‌عاملؤنˇ لو)
* اي وبمجؤن: فاىرفاکس ؤ کرؤمیؤم
* اي اداري مجموعه'ن: ليبره آفيس ؤ اؤپن آفيس
* اي ميزˇ کارؤن: KDE ، گنؤم، XFCE، LXDE
* اي مدیریت محتوا برنامه'ن: وؤردپرس (Wordpress)، جوملا، PHP-Nuke،زيکولا، مامبو، دروپال.

## جيرنويس

رده:اینترنت
رده:سربسوا
رده:رها برنامه
هکشواکش

کامپیوتر ؤ اينترنتˇ مئن، هکش-واکش (اينگيليسي: drag-and-drop) یکجور فند ؤ کاره. وختي یکچي مجازي، کامپیوتري فضا مئن، مؤسˇ (‌mouse) جی بیته بنه ؤ جابجا بنه، هکشواکش ببؤ. 

شأنه یکته فایل یا پرونده' یک جا جی هکشئن ؤ جایˇ ديگه بردن یا دو ته مجازی چی مئن یک جور ارتباط ایجاد گودن. 

هکشواکشه یاد گیتن ؤ آموتن ساده ايسه اما خیلی برنامه'ن اي قابليتˇ جی حمایت نکؤنن.

هکشواکش اي مرحله'نه دأنه:

*او چیزˇ سر کلیک گودن ؤ مؤسˇ پولوک (دؤکمه) دأشتن
*هنشر (صفحه) مئن مؤسه جابجا گودن تا مقصده فرسه
*مؤسˇپولوکه رها گودن

هکشواکشˇ قابلیت اول بار مکينتاشˇ سيستم عاملˇ مئن معرفی ببؤ. وختی یکچیه هکشواکش کؤنیم، گونیم اونه هکشيم. 

رده:اینترنت
رده:کامپیوتر
اسکاتلند

بندانگشتی|اسکاتلند ٚ بيدۊق
**اسکاتلند** (اينگيليسي مئن: Scotland، اسکاتلندي گیلي مئن: Alba) ایته کشور و ایته بخش جه پیله بريتانيا ايسه. اسکاتلند بريتانيا کلسیا میان نهأ. اون ٚ مرز و حدود نسا جه اينگيليس أمرأ، و دئه بقیه مرزان آتلانتیک اقیانوس و کلسيا دریا (North Sea) خورتاو جه ایرلند دریا ایسه. اسکاتلند صارا پور جزایر جا شکل بیگیفته کی اوشانه شومار به هفتصدو نود جزیره فرسه کی شامل کلسیا جزایر و هیبرید جزایر ایسه. ادينبرا، اسکاتلند پایتخت و اۊن ٚ دومین پیله شهر بعد گلاسکو ایسه. 

هجدهمین میلادی قرن میان اسکاتلند روشن فکران و  دانشمندان جیگا بو.
اسکاتلند تجاری، علمی و صنعتی تحولات باعث بوبوسته کی بندر گلاسکو اسکاتلند پیله شهر بِبه. آبردین اسکاتلند سومین پیله شهر ایسه کی ایتا پیله صنعتی شهر ایسه. اونه پیله ذخائر نفت و گاز باعث بوبوسته کی اۊرۊپا پایتخت نفت لقب بیگیره و اۊرۊپا ايتحاديه ویشتره خو نفت ذخایره آبردین میان دره. اسکاتلند حکومت و تشکیل پادشاهی  به قرون وسطا اوایل واگرده و تا سال ۱۷۰۷ ادامه دَشتی و بعد اَ تاریخ ضمیمه اینگیلیس خاک بوبوسته.
سال ۱۶۰۳ میان، جئمز پنجم اسکاتلند پادشاه و ایرلند و اینگیلیس شاه بوبوسته و هر سه حکومت ایتا حکومت واحد بوبوستید.و هتو بو کی اسکاتلند سیاسی ایجایی اینگیلیس مره شکل بیگیفته و پیله بریتانیا پارلمان جانشین اسکاتلند و اینگیلیس پارلمان بوبوسته، ولی اسکاتلند قوانین تغییر نوگوده وسابقه زمات مَنستن بمانسته و اسکاتلند قوانین اجرایی و حقوقی اینگیلیس مره سیوا بوبوسته.

## سربس
جرگه:بريتانيا
جرگه:کشورؤن
زكريا تيلور

بندانگشتی|زکریا تیلورˇتاتایی
زکریا تیلور آمریکا دوازدهمین رییس جومور و آمریکا مایه دار ژنرال بو. و آمریکا و مکزیکˇجنگ میان ، آمریکا مایه دار چکنه بو. سیاست میان ، تیلور ويگˇحزب میان عضو بو. و حزب اونه انتخابات ریاست جوموری واستی کاندید و دوجین بوگوده. چون تیلور ایتا پیله ژنرال و ملی قهرمان بو. تیلور ریاست میان برده داری ایتا پیله موشکل و معضل آمریکا میان بوبوسته کی آمریکا کلسیا میان خواستار لغو برده داری بید. و خواستید تصمیم بیگیرید برده داریه دیمه بنید. ولی نساییئن (جنوبیان) کی برده داری اوشانه اصلی شغل بو و اوشانه اقتصاد برده داری سر گردستی. لغو برده داری موخالف بید. و خوشانه حق دنستید کی خوشانه ره برده بدارید. هنه واستی آمریکا میان اختلاف دکفته و اَ کشور دوخاله بوبوسته. نسایی ایالتان تصمیم بیگیفتید آمریکا جا سیوا بِبید و خوشانه ره ایتا تازه و موستقله مملکت تاسیس بوکونید کی تیلور اوشانه مره موخالفت بوگوده و هنه واستی آمریکا مایه دار آماده باش بدا تا نساییئن فوتورکه و سرکوب بوکونه. ولی شانزده ماه تیلور ریاست دوارسته بو کی تیلور میره و اونه معاون میلارد فیلمور  تا آخر تیلورˇ ریاست اونه جانشین بوبوسته.

## سربس
جرگه:آمريکا ايجؤنأبؤ ايالتؤن
رده:تارئخ
رده:مردوم
مۊزيلا فاىرفاکس

بندانگشتی|چپ|مۊزيلا فاىرفاکسˇ لؤگؤ
مۊزيلا فاىرفاکس (اينگيليسي: Mozilla Firefox/ گيلکي: بلأیته لوآس) یکته سربسوا ؤ رها وبمجه کی موزیلا بونگه جی اداره بنه. آمار گونه کی 2014 می ماهˇ مئن، ای وبمج اينترنتˇ کاربرؤنˇ جی 24/9 درصده دأشت.

ای وبمج اول لينۊکسˇ کاربرؤنˇ مئن خأستني بو، ولی کم-کمی وختی پورکاربرد وبمجؤنˇمئن (اينترنت اکسپلورئرˇ مورسؤن) امنیتي مؤشکل نمود بوده، باخی سيستم عاملؤنˇ (ويندؤز ؤ مکينتاش) کاربرؤن ني، اي وبمجˇ کارأکشئنه سرأیتن.

موزيلا فایرفاکس یکجور وبمجه اينترنتي جيگه'نˇ مئنˇ متن ئبه، پور توندی و امنیتˇ همره. اي وبمج، Netscape قديمي شرکتˇ محصوله کی اينترنتي ابزارؤنه چاگودنˇ مئن نؤمیه. 

## ويژگي‌ئن
اينترنت کی همه‌گير ببؤ ؤ تبليغات اونˇ مئنم راواگوده، طراحؤنˇ فکر برسه کی یکجور هنشر (صفحه) چاکونن کی کاربر نخأسته‌بؤ، واببون. ایشؤن هو هنشرؤنی ایسن کی بازون پاپ‌آپ (pop-up) دخؤنده ببؤن. وختی موزيلا پاپ-آپ-دَوَد (pop-up blocker) بيرين بمأ، اي هنشرؤن دئه منيسن کاربرؤنه اذئت بکونن.

موزيلا فایرفاکس یکته دئه ويژگي دأنه ؤ اونم اينه کی تينه چنته هنشره یکته درجیک (پنجره) مئن وابکونه (تبمجی یا tabbed browsing) ؤ هم شأنه تبؤنه هکش-واکش (drag-and-drop) گودن.

اي وبمج، آرئسئسه خؤرؤم خؤنه، شخصی اطلاعاته راحت پاکأکؤنه، اونˇ وامتنˇ مقرˇ مئنشأنه راحت هر وؤتیه هکش-واکش گودن، SVG ؤ CSS2 ؤ CSS3 ؤ JavaScriptˇ جی حمایت کؤنه، AJAXˇ جی‌م هیتؤ، پیله شرکتؤنˇ همره (اي-بئی ؤ یاهو ؤ گوگلˇ مورسؤن) همکاری دأنه؛ ايشؤن همه موزيلا فایرفاکسه یکته خوروم وبمج چاگوده کی هر روز ويشتر ؤ ويشتر کاربرؤن اينه خوش دأنن.

یکته پیله ويژگی فایرفاکسˇ شي اينه کی چون رها ؤ سربسوا ايسه، همه تينن اين‌ئبه چربه (Extension) بنویسن ؤ چاکونن ؤ ایتؤ هر روز یکچی دئه اينه بچربه ؤ علاوه ببون. هیتؤره کی فایرفاکس تينه هرته کاربرˇ سليقه جور عوضأبون. چربه'ن، یه پاره کمحجم و سبوک فایل ایسن. ايشؤن یه پاره کوچˇ برنامه محسوب بنن کی هرته یکجور قابلیته به فایرفاکس چربؤنئنن. 

خیلي کاربرؤن خأنن او چربه'ني گه پورطرفدار ايسن و پورتقاضا، فایرفاکسه علاوه ببون امما فایرفاکسˇنويشتنکسؤن گونن ای کار خلافˇ ايشؤنˇ هدف یعني یکته سبوک وبمجه.

## بيريني خال
موزيلا فایرفاکس
موزيلا بونگه

رده:وبمج
رده:فاىرفاکس
رده:اينترنت
رده:سربسوا
رده:رها برنامه
حسین شهابی

**حسین شهابی** تهیه کننده، نویسنده و کارگردان سينماي ایران است که در سال ۱۳۴۶ به دونیا بومو.
310px|بندانگشتی|چپ|حسین شهابی در سال ۲۰۱۲‏

جرگه:مردوم
جرگه:هونر
جرگه:ادب
گيزر باتلر

[بندانگشتی|باتلر سال ۲۰۱۳ ، [بلأک سبأثˇ کؤنسرتˇ میئن]] 
**ترنس مايکل جؤزف باتلر** ۱۹۴۹ جۊلاى ما ۱۷، بريتانيا بيرمنگامˇ ميئن بيچئه بۊبؤ. باتلر ایتا جه پیله آهنگساز و شاعر و بیسیست ، هوی متال موسیقی میان ایسه. باتلر هونری نام (گیزر) ایسه و اَ نام امره اونه شناسید. باتلر عضو اولیه بلاک ثباث جرگه بو و پور سالان ایسه کی  هوی متال سبک دورون فعالیت دره. وی جه ایتا پیشگامان اَ سبک ایسه و اونه خوجیر ترانه‌ٰن و ملودیان پور آوازه دره.  

جرگه:ميزقؤن‌چئن
تگزاس

[بندانگشتی|[آمریکاˇ نقشه و تگزاسˇ ایالت سورخ رنگ امره نشان بدا بوبوسته]]

**تگزاس** آمريکا دۊوؤمي پیله ایالت ایسه. اونه مساحت فرانسه جه پیله تر ایسه. سال 1845 میان بیست و هشتمین آمریکا ایالت بوبوسته. قبلا تگزاس اسپانیا، فرانسه و مکزیک شین بو. قبل سال 1836 میان کی تگزاس آزادا بوسته، و مکزیک جه سیوا بوبوسته ، خوره ایتا کشور بنام تگزاس جؤموری بو. کی نه سال عمر بوگوده. تگزاس نام فگیفته بوبوسته جه تایشا کوگا، ایتا لوغت کادوآن زوان دورون (آمریکا بومیان) کی اونه معنا دس برار و دوست ایسه.
تگزاس پیله شهران، هیوستون، دالاس، فورت فورث، سن آنتونیو، ال پاسو و آستین ایسه. آستین، تگزاس پایتخت ایسه. اَ ایالت پور جاذبه و خوجیر جیگا دره. فورت فورث ایتا شهری ایسه کی اونه صارا و چراگاه واستی شناسیدی. آماراییو ورزا و مانده بازار ایسه. دالاس ایتا صنعتی شهر ایسه و اونه پیله کارخانه هان وستی شناسیدی. آستین دورون، تگزاس معروفه دانشگاه نها.

## تارئخ
اسپانیایئن اولین بار واستی سال 1528 میان تگزاس هتویی خوره خوره بیافتید. 1682 میان اسپانیایئن تگزاس خورتاب دورون جیگا بیگیفتید. اؤ زمات کی فرانسه مدعی بوبوسته بو ، اسپانیا ایتا کله بست و مذهبی جیگا چگوده. فرانسویان غرب تگزاس میان ایسا بید و مستعمره دَشتید. بین اسپانیایئن و تگزاس بومیان پور اختلاف نها بو. و اَ دوره میان مهاجرت تگزاس دورون متوقف بوبوسته. بومیان شورش امره چتین جنگان پیش بومو و پور خون فووسته. اسپانیا بین سال 1745 تا 1789 میان آتش بس اعلا بوگوده اَ خونی جنگان واستی.
سال 1803 آمریکا ایتا پیله صارا فرانه ورجا بیهه کی اونه دوخادید لوئیزیانا. و مردوم بین اسپانیا و آمریکا کی تگزاس سر مدعی بید اویرا بوستید.
وختی کی  مکزیک سال 1821 میان ، اسپانیا جه سیوا بوبوسته

## جوغرافیا
تگزاس دومی پیله ایالت آمریکا میان (بعد آلاسکا) ایسه. و پیله تر جه همه اروپایی کشوران به استثنای روسیه ایسه. اَ ایالت میان کوهستان، بیابان، صارا، پره سر، وجود دره. تگزاس پیله روبار، ریو گرانده (اینگیلیسی: Rio Grande) نام دره و اونه جاجیگاه مرز بین آمریکا و مکزیک ایسه. تگزاس بولنده کوه ،گوادالوپ (اینگیلیسی: Guadalupe) ایسه.

## سربس
جرگه:آمريکا ايجؤنأبؤ ايالتؤن
رده:جوغرافی
برقي ماشين

**برقي ماشين** (اينگيليسي ميئن: electrical machine) ایته کلی نام گردکله ای وسی ایسه کی مکانیکی انرژیه به الکتریکی انرژی یا الکتریکی انرژیه به مکانیکی انرژی واگردانه یا متناوب ولتاژ و جریان سطحه به ایته دیگر سطح ولتاژ و جریانه جه واگردانه.
برقی ماشینی کی الکتریکی انرژیه به مکانیکی انرژی واگردانه موتور به و برقی ماشینی کی مکانیکی انرژیه به الکتریکی انرژی واگردانه زنراتور به. ترانسفورماتور هم ایته گونه برقی ماشین جه ایسه کی الکتریکی انرژی مین ولتاژ و جریانه سطحه واگردانه.یعنی ترانسفورماتور درون انرژی واگردان نریمی.

**برقی ژنراتور**:
هوتو کی بوگفتیم ژنراتور نوعی ماشین جه ایسه کی مکانیکی انرژیه به الکتریکی انرژی واگردانه و به نوعی الکتریکی انرژیه چاکونه به هه دلیل فارسی دورون اونه گیدی مولد به معنای چاکودنچي.
اؤهايؤ

بندانگشتی|اؤهايؤ ایالتˇ نقشه
اؤهايؤ ایتا ایالت نام آمریکا میان ایسه کی سی و چهارمین پیله ایالت و هفتمین ایالتˇ پورجمعیت آمریکا میان ایسه. اؤهايؤ دهمین ایالت متراکم جه پنجا تا آمریکا ایالت میان دره. اؤهايؤ پیله شهر و مرکز شهر کولومبوس ایسه کی بیشترین جمعیت ایالت میان دره. اؤهايؤ دئه موهم شهران کیلیولند ، سینسیناتی ، دیئتون و تولیدو ایسه. اؤهايؤ لوغت فگیفته بوبوسته جه ایراکی زوان (ohi-yo) کی اونه معنا پیله روبار ایسه. اؤهايؤ میان پور شابلوط دار وجود دره هنه وستی ایالت نماد شابلوط ایسه . اؤهايؤَ یازده و نیم میلیون کس جمعیت دره. و ۹۳ درصد اونه مردوم اینگیلیسی زوان و ۲ درصد اسپانیایی‌ زوان و ۴٫۵ درصد مؤختلفه زوان امره گب زنید. 
بندانگشتی|کولومبوس،اؤهايؤ مرکز

تارئخ ۱ مارس ۱۸۰۳ میان اؤهايؤ بعنوان هفدهمین ایالت آمریکا ضمیمه بوبوسته. آمریکا انتخابات ، اؤهايؤَ میان پور اهمیت دره. چون اَ ایالت میان حزب غالب وجود نره. و هر سیاسی جرگه گاهگلف تنه قودرت بداره و رای اکثریته بدس باوره. هفتا آمریکا رئیس جوموران ، یولیسیس گرانت و بنجامین هریسؤن مَنستن اؤهايؤ شین بید. 
برخی ایالت ˇ مشاهیر نام، شروود اندرسؤن ، کتی هولمز ، نیل آرمسترانگ ، کلارک گیبل ، پؤل نیومن ، استیون اسپیلبرگ و رایتˇبراران ایسید.

## لینک جیگا
http://www.ohio.gov

رده:جوغرافی
جرگه:آمريکا ايجؤنأبؤ ايالتؤن
گیلکؤنˇ بیدوق

**گیلانˇ پرچم** میرزا کوچکˇ انقلابˇ یادگاره کی گیلانˇ جؤموری بارام بو. أ سورخ بارام زمینه دره ؤ اونˇ بجؤر سمتˇ چپ، *کاوه* بینوشته دره.

گیلکؤن تا ۹۹۹ هجری قمری کی صفوی‌ئن گیلانه فترکسن ؤ اونه به صفوی دؤلت علاوه بودن، ملوک‌الطوایفی اداره بنأبون. همیشک چنته سلسله ؤ خاندان ؤ هرته یک سامؤنˇ مئن حوکومت گود ؤ گاگلف نی یکته پیلˇ زوردار شا همه‌ته کوچˇ حوکومتؤنه برد خو حؤکمˇجیر؛ کیایی‌ئنˇ مورسؤن. او زمت هلئه دؤلت-ملت به معنایˇمؤدرن شکل نیته بو کی بیدوق بدأرن.

[left|thumb|[گیلانˇ جؤموری بیدوق]]

قاجاریه زمت، وختی میرزا کوچی خان، گیلانˇ مئن قیام بوده ؤ گیلانˇ جؤموریه بنأبنا، ای جؤموری یکته بیدوق دأشت کی یکته سورخˇ بیدوق بو کی اونˇ دیمه بنویشته نأبو **کاوه**.

## گیلکؤن بارام
گیلکؤن، یکته کشور نین یا یکته دؤلت ندأنن کی پرچم ؤ بارام بدأرن. بژ هرته قؤم و میلتی تینه یکته یا چنته نماد خوشئبه بدأره. ای بیدوق (پرچم) نی، اینترنتˇ مئن، ایته‌جور میم ایسه کی اینترنتˇ گیلک کونوشگرؤن چاگودن. اول بار قرار بو ای بارام، ویکیپدیا مئن، گیلک بؤنˇ نماد ؤ برچسب (tag) ببون. اینˇ سو ته آریشه، گیلکؤنˇ سامؤنˇ طبیعتˇ جی هیته ببؤ.

ای بیدوق، نأ نژادپرستی جی هنه ؤ نأ سیواخایی جی. یعنی اینترنتˇمئنˇ گیلکؤن کی خوشؤنˇ هویت ؤ ادبیات ؤ زوان ئبه دیل سوجانئنن ؤ کونوش کأدرن، نأ خوشؤنˇ قؤمه باخیˇ مردومˇ جی سر دؤنن ؤ نأ هیچ قؤم و ملتˇ همره دوشمندگری دأنن ؤ نأ خأنن خوشؤن‌ئبه دؤلت چاکونن ؤ ایرانˇ دؤلتˇ جی سیوا ببون. ای بیدوق خالی یکته نماده. هوتؤ کی هر شرکت ؤ نهاد ؤ جریان ؤ تفکر ؤ شأر ؤ اؤستان ؤ ایالت ؤ ولایتی تینه خوشئبه یکته بارام بدأره. اینترنتˇ مئن گیلک کونوشگرؤن، خوشؤنه ایرانی دؤنن ؤ ای بارام نی خالی ایشؤنˇ قؤمی هویتˇ نماد ؤ نشانه ایسه.
رده:حىاتي وانويسؤن
کلسيايي زازاکي

thumb|left|کلسيايي زازاکي آبی رنگ ٚ جه|380px
**کلسيايي زازاکي** (زازاکي ٚ مئن: Zazakiyê Zımey) یته گۊیش زازاکي زوؤن ٚ جي هيسه.

## سربس
جرگه:زوان
جرگه:زازاکي زوان
مؤسکؤ

**مؤسکؤ** (رۊسي مئن: Москва؛ واگۊیه: ماسکْوا) رۊسيه پایتخت ؤ پيله شأر ايسه. اي شأر یؤنزه ميليۊن ؤ پؤنصد ؤ سۊ هيزار نفر جمعيت دأنه ؤ مؤسکؤ رۊخؤن ٚ ورجه نهأ. کرملين ٚ کاخ ؤ سأنت باسيل ٚ کليسا اي شأر ٚ ميئنه.
مؤسکؤ نؤم، مؤسکوا رۊخؤن ٚ جي بیته بۊبؤکه.  رۊسيه ريئيس جؤمۊر اي شأر ٚ ميئن زيوه ؤ کيشور ٚ کابين هره مۊستقر ايسه. اي شأر شؤروي دؤران ٚ ميئن ني اي کشور ٚ پایتخت بۊ.

## تاتايي‌ئن


Moscow International Business Centre, Marc 2008.JPG|مؤسکؤ تجارتˇ بين المللي مرکز
Покровский бульвар (Pokrovsky Boulevard) Москва 02.JPG|ىته عکس پاکرؤفسکي بۊلوارˇ جي. ايرانˇ سفارت رۊسيه ميئنأ ني اي بۊلوارˇ ميئن قرار دأنه.
WTC-Moscow.jpg|مؤسکؤ نما شؤ ميئن
Inside Moscow Bolshoi Theatre.jpg|بؤلشؤىˇ تئاتر 
Moscow 05-2012 StBasilCathedral.jpg|سنت باسيلˇ جامع کليسا
RedSquare (pixinn.net).jpg|سۊرخˇ ميدؤن
Moscow Metro, Kievskaya station.jpg|مترؤ ايسنگه (ايستگاه) رۊسيه ميئن


وسط|بندانگشتی|600px|<center>مؤسکؤ نما.</center>

## سربس

جرگه:رۊسيه
جرگه:پایتختان
خۊفرماني

خوفرمانى (اينگيليسي مئن: Autonomism) ىکته نؤمه کي ىک جرگه نظريهٰ‌نه گۊنن؛ نظريهٰ‌ني که ضداقتدارگري ؤ چپگرا ؤ سياسي-اجتماعي جۊمبشؤنه شامل بنن.

به عنوانˇ ىکته نظري سيستم، اي نظريه اول بار ۱۹۶۰ دهه ايتاليا مئن، کارگري کؤمؤنيسمˇ جي بيرين بمأ. بازۊن، وختي گه ۱۹۷۰ دهه مئن، ايتاليا دۊرˇچپˇ جۊمبش نتؤنسه کاري پيش ببره ؤ مقرگراؤنˇ تأثيرˇ جي ؤ ىپاره نظريه‌ورزؤنˇ وأسي که سال ۱۹۶۹ پؤتئره اؤپئراىؤ (کارگرؤنˇ زۊر) بنابودن (آنتؤنيؤ نئگري مۊسؤن)، مارکسيست-پسي ؤ انارشيستي گراىشؤن اۊنˇ مئن ويشترأبؤن.
گئؤرگي کاتسيافيکاس، همته خوفرمان جۊمبشؤنه ايتؤ جمع دودنه ؤ تعريف کؤنه کي "مؤدرن نهادؤنˇ مئنˇ مؤتمرکز تصميمگيري‌ئن ؤ سلسلمراتبي اقتدارؤنه بدئه، خوفرمان اجتماعي جۊمبشؤن، مردۊمه راساراس اۊ تصميمؤنˇ مئن کي اۊشؤنˇ هر رۊزˇ زيندگي سر تأثير نئنه دخالت دئنن. اۊشؤن [خۊفرمانؤن] خأنن دؤمؤکراسيه واشؤنن ؤ افراده ىاوري بدئن تا بتؤنن سياسي چاگۊدارؤن (ساختارؤن) ؤ رفتاري عادتؤني گه بيرينˇ جي ايشؤنˇ سر تحميل بنه بشکنن ؤ رها ببۊن. هيتؤرم خۊفرماني اجتماعي جۊمبشؤنه دۊخؤنه کي سياسي حزبؤنˇ جي استقلال بدأرن ؤ انقلابي چومفرسˇ جي اينˇ دۊمبال دبۊن کي هم اقتدارگرا سۊسياليسم ئبه ؤ هم زماتين نماىندگي (پارلماني) دؤمؤکراسي جا، ىکته عملي سياسي آلترناتيو چاکۊنن.

خۊفرماني، آلمان ؤ هؤلندˇ خۊفرمانؤنˇ سر، سرتاسرˇ دونىا اجتماعي کؤگهٰ‌نˇ سر پۊر تأثير بنأ؛ امرۊزˇرۊزم ايتاليا ؤ فرانسه ؤ أننى کمتر اينگيليسي-زوان کشورؤنˇ مئن نۊفۊذ دأنه. اۊشؤني گه خۊشؤنه خۊفرمان دۊخؤنن، مارکسيستؤنˇ جي ايسن تا ساختارگراپسي‌ئن ؤ انارشيستؤن.

## سربس

رده:خۊفرماني
رده:مارکسيسم
رده:کؤمؤنيسم
رده:سياسي فرهنگ
رده:چاگۊدارؤن
رده:ايتاليا چپؤن
خؤنه

بندانگشتی|خؤنه
**خؤنه** ایته ساختمؤن ایسه که آدمی یا باخيˇ آفریده‌انˇ واسی (سکˇ مورسؤن) سرپنا ایسه. خؤنه تینه ىکته کؤتامˇ موسؤن پور ساده ببون یا ایلات و عشایرˇ سرپنا مورسؤن ببی یا یکته پیچیده ساختمؤن ببی که اينˇ سيستم پور پیچیدهٰ. او اجتماعی واحد که یکته خؤنه مئن زیندگی کؤنن، خؤنواده دوخؤنده بنه. معمولن خؤنواده تعدادی آدم ایسن که همدیگرˇ امره فامیل ایسن هرچند که یکته خانواده تینه دیگر اجتماعی گروه‌ؤن ببن یا حتی بی نسبت آدمؤن ببن.

## خؤنه ديريني
### طرح
اولي چي که خؤنه ان ٚ مئن در نظر گيته بۊنه اينه که معمار اۊ کسؤني واسي که خأنن خؤنه مئن زيندگي بۊکۊنن چندته اۊتاق در نظر گينه. اۊ چي که الؤن اۊنه "طراحي داخلي" دۊخؤنن الؤن ىکته پۊر طرفدار دانشگایي رشته ایسه که خؤنه ديرینىه در نظر گينه. اگر بخأىم طراحي داخلي پىه بگيريم فنگشۊيىه رسنيم که ىکته چيني روش ايسه که خؤنه ا به چن قسم تقسيم کؤنه ؤ آب، باد، وارؤن ؤ ديگر طبيعي پارامترؤن ٚ امره در نظر گينه که ىکته خؤنه مئن کؤره عشق ٚ جا، کؤره استراحت ٚ جا، کؤره قۊدرت ٚ جا ؤ ديگر چيزؤن ایتؤ چيؤن ٚ مۊرسؤن تينه ببي. فنگشۊيي گۊنه که هرجايي خؤنه مئن تینه آدمي حال ٚ سر اثر بدأري؛ هرچن که علم اونه قبۊل ندأنه.

### وابينؤن
ويشتر خؤنه ان چندته پيله اۊتاق دأنن که چندته تخصصي توابع دأنن ؤ چندته کوچتاى اۊتاق که تينن ديگر دلاىل ٚ واسي چاکۊده بۊبؤبن. اۊشؤن تينن شامل زندگي/خۊردن ٚ جا، خۊتن ٚ جا ىا شۊردن ؤ دميشتن ٚ جا ببن. بعضي خؤنه ان گرم ٚ اؤ، سرپۊشيده اسطلخ، سرپۊشيده بسکتبال ٚ زمين ؤ ديگر چيؤن دأنن. سنتي کيشاورزي جوامع ٚ مئن اهلی حىوانؤن ٚ جا، کرک ؤ گئو مورسؤن تينه آدمؤن ٚ خؤنه امره مشترک ببي. معمۊلي خؤنه ان ٚ مئن، معمولن خۊتنه اۊتاق، حمام، آشپزخؤنه ؤ ىکته نشيمن اۊتاق هنأ. قدیمه آمريکايي خؤنه ان چارضلعي بؤن که ىکته سردي دأشت که خؤنه وسط هنأبۊ ؤ چارته اۊتاق اون ٚ دؤر گۊدن. چيزي که الؤن اۊنه اضافه ببؤ ىکته گاراژ ايسه.

### خؤنه داخلي تاريخ
تا الؤن خئلي کم دؤنيم که چۊتؤ داخلي معماري پيشرفت بؤده اما شأنه سراگيتن ٚ واسی قديمي پناگاهؤنه در نظر گيتن. باخي نظرىه ان گۊنن که اولي معماري اصۊله خأ اۊ خؤنه اني مئن که چۊب ؤ ولگ ؤ گل ٚ امره چاگۊده ببؤ یاتتن. یا شأنه اولي کۊمه اني که بشر بساته مئن داخلي معماریه یاتتن. فيليپ تابؤر گۊنه که هۊلنده خؤنه ان که 17مي قرن ٚ پسي بساته بۊبؤنه شأنه به عنوان بیس امروزي خؤنه ان به حيساب اردن:
"تا اؤره که امه خؤنه ايده جي سۊراغ دأنیم، اي خؤنه ان هۊلندئنه خؤنه ایسن که ايجۊر خؤنه دخؤنده بنه. اي ايده مربۊط به اولي ربع قرن 17مي قرن ٚ مئن ايسه که هۊلند ٚ مئن بي نظير سرماىه تجمع پىدا کؤنه ؤ اي باعث بنه که مردۊم خۊشؤنه خؤنه واسي خرج بۊکۊنن."

### عمومي اۊتاقؤن
وسطا قرۊن ٚ مئن مردۊم ويشتر خۊشؤنه فعالىتؤن ؤ مراسمؤنه خۊشؤنه خؤنه مئن گینن. هيتؤ ني خؤنه ويشتر مردۊمه جا فاميل، بستگؤن، کارکۊنؤن ؤ مىمؤنؤن ؤ هيتؤ کسؤن بۊبؤ. اۊ کسؤن ٚ سبک زينديگي جمعي بۊ ؤ به چيزؤني پيله سالؤن اجرا واسي، ناهار خۊري ؤ نشست ٚ جا ؤ همديگر ٚ امره خۊتنه جا نىاز داشتن.

### اتصالي اۊتاق
پؤنزهؤمي ؤ شؤنزهؤمي قرنˇ مئن که ايتالىا رؤنسانسˇ دؤره بو، **پالازؤ** خؤنه اي بۊ که پۊر اۊتاق بؤن که همديگره وصل بؤن. بر خلاف ديگر خؤنه ان هدف پالازؤن ٚ اۊتاقؤن هرته ديگر اۊتاقؤنه امره چندته در ٚ امره راه داشتن. اي درؤنه سيستمه رابطن ايوانز به نؤم "ادجؤىند" نؤم بئنه که ىکته گسسته ماتريس به نظر هنن اما در کل پىوسته ايسن. اي که اجازه دئنه هر کسي ىکته اۊتاق ٚ مئن آزادي امره بشي ديگر اۊتاق مئن باعث بنه که شخصي حريم جه بىن بشی.

## سربس

رده:مردوم
زیویشر

زيويشر هرته جيگا ايسه که اۊن ˇ ميئن شأنه زيندگي گۊدن. چندته عراقي (خارجي) عامل ، جؤنورؤن ˇ أمرأ هکش وکش دأنن ؤ هين باعث بۊنه که زيويشر چاؤده ببه. در عوامل ˇ دگردش ؤ رؤشد تأثير دأنه. اين دۊته واژه جي تشکيل بۊيؤ أولي *[[زيويش]]* به معناى ˇ زيست ؤ دؤومي *[[شر]]* به معناى ˇ پيله مؤحوطه ايسه. 
## بيرۊني  خال

دؤنشیي أنجۊمن ايران ˇ زيويشر

رده:زيويش
گیلکي رپ

**گیله رپ**، رپˇ میزقؤنˇ سبکˇ جی بومأ ؤ فارسی‌ رپ، ای سبکˇ رو، پور تاثیر بنه. ای میزقؤنˇ سبک سوتته رج دأنه:

اولی **گأنگستری** ایسه کی اینه **خیابؤنی رپ** نی دخؤنن؛ دومی **اعتراضی رپ** ایسه و سومی ایپچه اخلاقی‌تر ایسه و سأی کؤنه کی جامعه ارزشؤنه یاد باوره.

گیلکی رپ، ای هر سو ته رجˇ مئن، بمیرفؤسی فعال ایسن. گأنگستری خؤجیر خؤندنکسؤن، سعید عؤسرا و أدیب پژواک ایسن کی اوشؤنˇ گروه (جرگه) نؤم ؤ.پي ایسسه و اعتراضی خؤجیر خؤندنکس، شاهين نجفي ایسه و سومی سبکˇ مئن، کي پور فعال نیه، رشت ؤ انزلي میزقؤن، عماد قویدلˇ جی و ضد نژادپرستی میزقؤن، سعید عؤسرا و کالی امˇ جی، دوتته جه خؤجیرترین میزقؤنؤن ایسن گیلکی رپˇ مئن.

گنگستا سبک، گیلکی مئن ایتؤ ایسه کی طنز و مزاقیتن و... اونˇ مئن زیاد دئه شأنه. سعید عؤسرا و أدیپ پژواک کی ویشتر أ کارؤنه دومبال کؤنن دوتته آلبوم بیرون هدأن کی أولی آلبؤمˇ نؤم شنگ و دومی آلبؤمˇ نؤم 
تره اوچین ایسسه.

شاهين نجفي رپؤن ویشتر اعتراضی ایسن ولی چنته احساسی میزقؤن نی بخؤنده؛ مامان و بیأ مره یاری بدن موسؤن. بعضی شاهین نجفی میزقؤنؤن، ترکیبی فارسی ؤ گیلکی أمرأ ایسه.

## گیل رپ
از سال ۱۳۹۹ ایته سبک نو شکل بیگیفته برای احیای زبان گیلکی به نام «گیل رپ» و از بنیانگذاران ا سبک شا گیله متی و ژیویر نام بردن. 

## خالؤن
*یکته رادیویی برنامه راجه به گیلکی رپ
*شاهین نجفی
*سعید عوسرا جیگا
*شاهین نجفی جیگا
*ترامادولˇآلبوم
* ژیویرِ جیگا

## سربس

رده:گیلکی رپ
رده:رپ
رده:موزیک
رده:حىاتي وانويسؤن
اؤ.پي (مۊزيکˇ جرگه)

**اؤ.پي** ىکته رپˇ جرگه ايسه که گيلکي خؤندنه. اۊنˇ خؤندنکسؤن؛ سعید عۊسرا ؤ أدیب پژواک ايسن.
## آلبومؤن
**تره اۊچين** ىته رپي آلبؤم  ايسه،  که اؤ.پي اي آلبؤمه به گيلکي بۊخؤنده. اي آلبؤمˇ مأسمک سرگرمي ؤ فانه.

تره اۊچين ىعني تره تي ديلخا سيوا بکۊن. بأزين ىکته آلبؤم بيرۊن هدأن که اۊنˇ نؤم شنگ بۊ. شنگ، گيلکي ميئن **شٚک ماىي** معني دئنه. 
## تره اۊچينˇ آهنگؤن
#تره اۊچين (اينترؤ)
#رشتˇ جادوىي
#من تي رافا ايسٚم
#سۊکۊتˇ رشت
#ناقۊلا
#رشتˇ خلاق
#پىکان ۴۸
#كنارˇ ساحل
#پؤمپˇ آب
#رپˇ گيلˇ پئر (اؤترؤ)
## شنگˇ آهنگؤن
#باکلاس 
#آغۊز دار
#گازˇ خاله
#جيليزگا
#پنج
#جارۊ برقي
#تيزي
#ونگˇ گۊلي
#تيکنؤلؤژي

## سربس

رده:گيلکي رپ
رده:رپ
رده:مۊزيک
بيأ مره ىاري بدن (مۊزيک)

**بيأ مره ىاري بدن** ىکته دئباری ؤ نؤمی ترانه ایسه که فرامرز دؤعاىي چاگۊده ؤ بۊخؤنده. بأزین شاهين نجفيأ ني بۊخؤنده.

**وؤت:**

:أگر ديني همش خۊدا-خۊدا مي حرفه
:تي عشقˇ وأسيه کي همه‌جا مي حرفه

:بيأ مرأ ىاري بدن
:مي ديله ديلداري بدن
:کي زيندگي همش غمه
:اي دۊنىا غم مي همدمه
:نأني چۊجۊر غم دأرمه
:ترأ مي ور کم دأرمه
:مي آرزۊ، مي ديلخۊشي
:هنه کي تو باىي نيشي
:أ حرفه باز بۊگؤفتمه
:فأرس مرأ بۊسؤختمه
:چره نأىي تۊ؟
:بأىي دۊباره پا گيرم
:تي دستانه حنا گيرم
:أگر بأىي تۊ.

رده:مۊزيک
رده:گيلکي مۊزيک
رده:گيلکي رپ
رده:مۊزيک
چاکۊدنحق

110px|بندانگشتی|چپ|چاکۊدنحقˇ تابلام
**چاکۊدنحق** (چاکۊدنکس ؤ چاکۊدنˇ حق ؤ حؤقۊق) ىا **کؤپيراىت** (اينگيليسي: copyright) او حقیه گونن کی ىکته ادبي، هۊنري ىا صنعتي اثرˇ چاکۊدنکس، اۊ اثرˇ جي بهره بردن ئبه دأنه ؤ اي حق انحصاري ایسه.

اوشؤني گه خوشؤنˇ أثرˇ وأگیتن (نشر) ؤ بهره بردن ئبه چاکۊدنحق دأنن، ای حقه ىک مدتˇ مشخصي دأنن ؤ اۊ زمت سربمأ پسي، أثرˇ مالکیت عمومي بنه. چاکۊدنحقˇ صاحاب تينه اۊنه هدئه ىک نفر ديگره.

بئرنˇ کؤنوانسیؤن، أدبي ؤ هونري أثرؤنه حماىت گودنˇ وأسی، ىکته جهاني نسق ايسه راجه به چاکۊدنکسˇ حق ؤ وأگیرؤنئن (تکثیر)ˇ حق کي اول بار بئرنˇ شهرˇ مئن (سۊىیسˇ مئن) ۱۸۸۶ میلادي سپتامبر بنویشته ؤ تصویب ببؤ. بئرنˇ کؤنوانسیؤن، امضابوده کشورؤنه وادأنه کي باخی امضابوده کشورؤنˇ چاکۊدنکسؤنˇ اثرؤنه خوشؤنˇ کشورˇ چاکۊدنکسؤنˇ اثرؤنˇ مۊرسؤن، چاکۊدنحقˇ جی حماىت بکۊنن. اي چاکۊدنکس کسي ایسه کی ىا ىکته امضابوده کشورؤنˇ شي ایسه ىا أگه هیته تابعیته ندأنه، خو أثره اول دفأ ىکته عضوأبؤ کشورؤنˇ مئن وأگیرؤنه، ىا ىکته عضوأبؤ کشورؤنˇ مئن نشینه (اقامت دأنه). بئرنˇ کؤنوانسیؤن گونه کي چاکۊدنحقˇ پۊشتي (حماىت) خأ خوداخودي فرهم ببون ؤ لازم نیه أثرؤن باخي کشورؤنˇ مئن ني ثبت ببون تا اي پۊشتي برقرار ببون.

## تاريخ
چاکۊدنحقˇ تاريخ، چاپˇ امتیازؤن ؤ انحصاري حؤقۊقˇ همره سرأىته؛ سال ۱۷۰۹ ميلادي اينˇ نسق کي خۊ نؤمه آن (گتˇ بريتانىا شامار)ˇ جي هأىته (آنˇ نسق)، چاکۊدنحقˇ اولي نسق ؤ اساسنامه ایسه. اولسر چاکۊدنحق خالي کتابؤنˇ وأىتنه شامل بۊ، کمکمى وگردؤن ؤ باخی أثرؤنم علاوه ببؤ.

### ايرانˇ مئن
چاکۊدنحقˇ تاريخ، ايرانˇ مئن وگردنه به **ثبت علائم تجاری**زاکۊن (قانۊن) کي سال ۱۳۰۴ هجري شمسي تصويب ببؤ. ؤ سال ۱۳۴۸ هجري شمسي، **حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان**ˇ زاکۊن تصویب ببؤ امما ايرانˇ مئن هرگيز چاکۊدنحق بقاۊده اجرا نبؤ.

## جيرنويس

رده:چاکۊدنحق
رده:حؤقۊق
فرانکفؤرتˇ مکتب

اجتماعی موطالعات ِ مؤسسه کی اونه **فرانکفورت ِ مکبت** گونن، قرن بيستم ِ اوايل، فرانکفؤرت ِ مئن وازأ بؤ و اون ِ وازأکون‌کس فليکس وئیل بو.

ای مکتب چن‌ته پيله فيلسوف دأنه کی ايشؤنن: کارل کؤرش، فردريش پولؤک، مارکس هؤرکهئيمر، اريش فرؤم، هربرت مارکوزه، تئؤدؤر آدؤرنؤ، والتئر بئنيامين، يؤرگن هابئرماس.
مهدی عامل

## بیریني خال
*مهدي عامل اینگیلیسي ویکیپدیا مئن
*Letter from Beirut; The Arab Gramsci
*یکته وبلاگ راجه به مهدي عامل
زنأکؤنˇ دفاعˇ جرگهٰ‌ن

سال ۲۰۱۲ میلادی اواسط، بشار أسدˇ أرتش کي خو مؤخالفؤن همره جنگسه‌دبو، رؤژاوا سامؤنˇ جي پس بنیشته ؤ رؤژاوا سامؤن دکته خلقˇ دفاعˇ جرگهٰ‌ن (YPG) ؤ زنأکؤنˇ دفاعˇ جرگهٰ‌ن (YPJ)ˇ چریکؤنˇ دس. اي چریکؤن هو عراقˇ پیشمرگؤن نین. ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۵ اي دوته خلقي أرتش، جهاديئن (داعش)ˇ همره جنگسه‌دبؤن ؤ همزمان حأسأکه مئن ني بشار أسدˇ رژیمˇ همره جنگ کأدبون.The Revolution in Rojava. Meredith Tax. April 22, 2015.

بیلاخره ۲۰۱۵ ژانویه ۲۶، کؤباني چریکؤن، داعشه بسر بنن ؤ شأره رها کؤنن"Syrian Kurds 'drive Islamic State out of Kobane'". BBC News. January 26, 2015. Retrieved January 26, 2015. ؤ بازون کؤبانی کؤنترؤل خلقˇ دفاعˇ جرگهٰ‌ن (YPG) دس دره.

## سربس

رده:خوفرماني
رده:کوردستانˇ کارگرؤنˇ حئزب
مؤحسن نامجۊ

**مؤحسن نامجۊ** (اسفند ۱۳۵۴ شمسي تۊربتˇ جامˇ ميئن) خؤندنکس ، شئر گۊتنکس ؤ مۊزيک شيناس ايسه ؤ ألؤن آمريکا ميئن زيندگي کأدره.

## سربس
رده:خؤندنکسؤن
داعش

**اسلامي دؤلت** یا **عراق ؤ شامˇ اسلامی دؤلت** کي به داعش نؤمي ببؤن، یکته بونخا اسلامی جرگه ایسه کي خأ اسلامي دؤلت ؤ خلافت راتؤده ؤ عراق ؤ سوریه مئن جنگ ؤ کوشتار کؤنه. كي ايران و كشؤر هاي جهان درون أني أمره جَنگ داريدي
ایزدی‌ئن

**ایزدیئن** یک جرگه کورد ایسن عراقˇ مئن کي یکجور دئباري دین دأنن؛ ایشؤنˇ دئباري دین، زردتوشتیه مؤنه. 

۲۰۱۴ آگؤست، داعش فرسئن سنجار ؤ عراقˇ أرتش ؤ عراقي کوردؤنˇ پیشمرگؤن، ایزدیئنه وابدأن ؤ ایزدیئن ني داعشˇ ترسˇ جي کلسا طرفˇ کوهؤنه بروتن. داعش، ایزدیئنˇ مئن کوشتار بوده ؤ دیهاتؤنˇ مردأکؤنه بکوشته ؤ چن صد زن ؤ زأکه تجاوز بوده ؤ برده بیته یا واداشته کي داعشˇ آدمؤنˇ همره ازدواج بکونن. خلقˇ دفاعˇ جرگهٰ‌ن (YPG) ؤ زنأکؤنˇ دفاعˇ جرگهٰ‌ن (YPJ)، بیدینˇ سنگینˇ اسلحه ؤ بیدینˇ هوایی نیرو، سوریه جي بشؤن عراقˇ کوهؤنˇ طرف ؤ یکته راشی وابودن ایزدیئنˇ بیرین أمأن ئبه.

## سربس
نمتبافی

نمتبافی یا نمتوؤجی.

نمت که گوسندؤنˇ پشمˇ جی چاگوده بونه ؤ زیراندازˇ ره استفاده بنه. کوچˇ نمتانˇ جی شأنه دکؤرˇ ره یا پاچراغی ره استفاده گوتن.

رده:دسهونر
رده:حىاتي وانويسؤن
چاشؤ

چاشؤوؤجي (چاشؤبافي) یکجور دسهونره کی گیلان دیهاتؤن مئن داب بو ؤ الؤنم خیلی جیگهٰ‌ن دابه. چاشؤوؤج، چاشؤ (چادرشب) چاکؤنه.

چاشؤ یکجور چادر هیسه که گیلانˇ زنأکؤن اونه خو کمر دبسنن ؤ معمولا اونˇ زمینه سؤرخ رنگ هیسه. چاشؤˇ جی شأنه روتختی، بؤقچه، زیزانداز، پرده، جردقه ؤ رومیزی جا سر کارأگیتن.

رده:دسهونر
رده:حىاتي وانويسؤن
ص (آلبۊم)

**ص** شاهین نجفي هفتۊمي ائستؤدیؤىي آلبۊم ایسه که ۱ مه ۲۰۱۵ بیرۊن بۊما. اي آلبۊم هشته مۊزيک دأنه که اۊشؤنˇ سبک آلترناتیو راک ؤ گرانج ایسن. مۊزيک چاکۊنکس شاهین نجفئه ؛ میکس ؤ مسترینگ مجید کاظمي کۊلˇ سر نأبۊ ؤ شعر گۊتنکسؤن شاهین نجفي ، مرىم هۊله ؤ ىغما گؤلرۊىي بۊن ؤ اۊنˇ کاور چاکۊنکس ، علي باغبان بۊ.

## سربس

رده:مۊزيک
رده:شاهین نجفی آلبؤمؤن
رده:راک میزقؤن
سياکؤلرۊد

**سياکؤلرۊد**، **سیاکؤلؤرۊد**، **سیاکلرۊد** یا ** سي ٚ کل ٚ رۊ** یته رۊستا هیسه چابۊکسر ٚ بخش ٚ دل سياکؤلرۊد ٚ دهستان جي.
سیاکؤلؤرۊد ٚ مردۊم گیلک هیسن ؤ گیلکي گب زنن.

## دسهۊنر
چاشؤوؤجي

## سربس
جرگه:رۊدسر ٚ شأرستان ٚ رۊستایان
رشته خۊشکار

**رشته خۊشکار** گیلان ؤ گيلکان ٚ سۊننتي شيريني ایسه. ا شیرنی به عونوان ماه رمضان ویژهٔ شیرنی هم مورد ایستفاده قرار گیره که  گیلان مئن و به‌ویژه رشت مئن افطار واسی آماده به. تئران و بعضی اوستانان دیگر مئن هم  ایته خاص جیگان مئن  به ویژه ماه رمضانان ا شیرنی تهیه به.
محتویان اصلی اون برنج شیره ، شکر ، اقوز و ادويه‌جات معطر مانند هل و دارچین ایسه. رشته‌خشکار روی ایته سینی فلزی داغ آمادا به و بعد تحویل به موشتری واسی اونا خانه مئن با ایپچی کره یا روغن تفت بدا. سپس اونا ایته شربت مئن که درستا بوسته جی آب ، شکر ، دارچین و هل (تقریبا شبیه به  زولبیا و بامیه شربت) قرار بدا و چند ثانیه بعد وقتی شیرینا بوسته  ، قابل خوردن ایسه.

رشته شامل برنج ایسه که با وسایلی خاص و به وسیلیه صفحه ای گرم چاگوده به. خشکار علاوه بر ان دارای محتویاتی اونه درون ایسه که اون داخل شکم میئن هینگام چاگودن قرار دهیدی. رشته‌خشکار به دليل اون که از گلوکز وگياهى پروتئین موجود در آقوز میئن برخورداره بسيار نیروبخش ایسه.

**خشکار محتویان:**

*آقوز ۱۰۰ گرم 
*مغز هل آسیاب ببوسته ۳ تا مرباخوری قاشق 
*دارچين 5/3 مرباخوری قاشق 
*زنجبيل در صورت تمايل 1 تا چايخوری قاشق 
*شکر ۲ پيمانه 
 
**شربت واسی :**

*آب 5/1 ليوان 
*شکر به ميزان لازم 
*دارچين ۱ تا چایخوری قاشق 
*مغز هل به مقدار کافی 
*روغن برای سرخا گودن به ميزان لازم 

رده:حىاتي وانويسؤن

رده:غذا
ویکی‌پدیا: بۊشؤسۊبراز

**بۊشؤسۊبراز** تينه اي کارؤن ببۊن: ويکيسازي (چيزؤنه ويکيپديا دابدستۊرˇ جي چاگۊدن)، املاىي غلطؤنه چاگۊدن، گيلکي دستۊري غلطؤنه چاگۊدن، تاىپي غلطؤنه چاگۊدن، زوان و لحن ىا سربسؤنه چاگۊدن. خؤبه کي همته کارگيرؤن ولگؤنˇ دچينواچين ؤ بۊشؤسۊبرازˇ مئن ايلجار بکۊنن. 

شيمه جي خأنيم کي هرته ولگˇ بۊشؤسۊبرازˇ پسي، اۊنˇ بۊشؤسۊبرازˇ تأگه ويگيرين. اينم شيمه جي خأنيم کي هرچي بۊدين، اۊ ولگˇ گبˇ مئن باخي کارگيرؤن ئبه بنويسين تا ثبت ببۊن.

أگه ىک نفر ديگه شيمه بنويشته وانيويسˇ مئن  تأگه بزئه ؤ شمه اۊنˇ جي بمأىن ائره، احتمالاً اينˇ وأسي بۊ کي اۊ وانيويس، ويکيپديا استانداردؤن ؤ زاکۊنؤنˇ همره جۊر نبۊ. حقسأى بکۊنين ايشؤنه بخؤنين تا شيمه وانيويس ب تر ببۊن:

*ویکی‌پدیا:پیشاموتن
*ویکی‌پدیا:قبول گودنی بؤن
*ویکی‌پدیا:بيطرفي
*ویکی‌پدیا:نؤمی بؤن

ويکيپديا قأوه ديکؤنم تينين سر بزنين ؤ باخي کارگيرؤنˇ همره گب بزنين.

رده:رانماىي
اجتماعی کؤگه

اجتماعي کؤگهٰ‌ن، ىکجۊر اجتماعي فضا ايسن.

رده:خۊفرماني
نؤام چامسکي

آورام نؤام چامسکي ىکته آمريکايي زوان شناس، فيلسۊف، شناختˇ دانشمند، منطيق دؤن، سىاسي تفسيرگر، عدالتي کۊنۊشگر ؤ آنارکؤسنديکاليزمˇ هوادار ايسه. گاهي ني اۊنه مۊدرن زوان شناسي پئر دۊخؤنن. چامسکي ىکته سرشناس آدم، تحليلي فلسفه مئن ايسه. اۊ خۊ حرفه اي عمره ويشتر ماساچوستˇ تکنؤلؤژي مؤسسه مئن بۊگذرؤنه ؤ هؤره ني بازنشسته بۊبؤ. اۊ الؤن ىکته بازنشسته اۊستاد ايسه که تا الؤن صدته کيتاب ويشتر بنويشته دأنه. اۊ که ىکته فرهنگي پيله کس ايسه ا ىکته نظر خاهي مئن به عنوان خؤجير فکر آدم، دۊنىا مئن دؤجين بؤدن.

چامسکي ايته مۊتوسط خؤنواده، فيلادلفىا شهر، اشکنازي ىهودي دينˇ امره به دۊنىا بۊمأ. چامسکي علاقه دأشت که نؤعي آنارشيزمه نىؤیؤرک شهرˇ مئن تؤسعه بدی. اۊ بزين سال 1951 تا 1955 که "پنسيلوانىا دانشگا" مئن خۊ BA ؤ MA ؤ دۊکتۊرائه زوان دؤنی رشته مئن هگينه ؤ به عنوان "همراهؤن جامعه" هارواردˇ دانشگا مئن دؤجئه بنه. اۊ 1955 مئن MIT مئن مشغۊل بنه ؤ چندي نۊگذرنه که خؤ بنويشته ان ؤ سۊخنرانیئنˇ واسي ايته سرشناس آدم، زوان دؤنی رشته مئن بنه.

اۊ چامسکي وراثت، جهاني گرامر، چامسکي-شۊتسنبرگˇ ارائه تئؤري ؤ چامسکي-شۊتسنبرگˇ شۊماردنˇ تئؤري چاکۊدن کس ايسه. چامسکي رفتارگرايي کمنقش بؤنˇ واسي پۊر نقش دأشت ؤ اسکينرˇ کارˇ امره ني درگير بۊ. 1967ˇ مئن ىکته اعتراضي بنويشته هدأ که اونˇ مئن آمريکا وىتنامˇ جنگˇ امره مخالفت بؤده. اينه اعتراضي بنويشته عؤنوان "رؤشنفکرؤنه مسۊلىت" بۊ. اۊ چپ نؤ امره همفکر بۊ ؤ خۊ ضد جنگ فعالىتؤنˇ واسي چند بار زيندؤني ببؤ. اۊ پۊر زمات ايسه که زوان دؤني سر کار کأدره.

هيتؤ ني که اۊ تا چند ده سال بعد زوان دؤنی سر کار بؤده، پرؤپاگاندا مۊدله ادوارد اس.هرمانˇ امره تؤسعه هدأ. چامسکي حرفه ای تدریسه کنار بنأ پسي ني خۊ اجتماعي فعالىتؤنه عراقˇ جنگه مۊخالفت گۊدنˇ مۊرسؤن ايدامه هدأ. اۊ خۊ سراسر زيندگي مئن ىکته پۊر نفۊظ کس دانشمندؤنˇ مئن به حيساب امأی ؤ سال 1980 تا 1992 مئن گتترين زينده دانشمند اينتخاب ببؤ. اۊ هيتؤ ني ىکته جي هشته دؤجين ببؤ کس، علۊم انساني ؤ هۊنرˇ مئن ايسه که شأنه اۊنه مرجع دؤنسن. چامسکي کارؤن مصنۊعي هۊش، شناختي علۊم، کامپىۊتري علۊم، منطيق، رىاضي، مۊسئقي تئؤري ؤ تجزئه تحليل، سىاسي علۊم، برنامه نويسي زوانˇ نظرىه ؤ روانشناسي سر اثر بنأ دأنه. اۊ خۊدشه به عنوان ىکته سىاستئه کۊنۊشگر ؤ آمريکا خارجي سىاست ؤ نئؤليبراليزمˇ سرماىه داری مۊنتقد ؤ ني ىکته جرىانساج خبرگزاريئنˇ مئن مطرح بؤده. 
## زندگينؤمه
آورام نؤام چامسکي 7 دسامبر 1928 ىکته مرفه محله، فيلادلفىا مئن دۊنىا بۊمأ. اينˇ پئر ويلىام چامسکي ىکته اۊکراىني بۊ که 1913 مئن آمريکا درۊن فرار بؤده بۊ. اينˇ مأرم اليزه سيمؤنؤفسکي ىکته ليتوانىايي بۊ که هردؤ ايشؤنˇ پئر ؤ مأر اشکنازي جهۊد بؤن. اینˇ پئر جانهاپکينزˇ دانشگا مئن دانشبامۊته بۊ ؤ آمۊتنˇ پسي ىکته اسراييلي مذهبي مدرسه مئن "ميکوه" نؤمي مۊدير ببؤ. چامسکي پئر به صورت مۊستقل مىانه عبري سر کار گۊد ؤ چندته کيتاب ني در اي زمينه مۊنتشر بؤده. ويلىام خۊ زنأکه "ميکوه" مدرسه مئن اول بار آشنا ببؤ. ويلىام که گرم ؤ مىربان ؤ جذاب آدم بۊ، پۊر مردۊمه آموزشˇ سر تأکيد دأشت چؤن اۊشؤنه ىکپارچه گۊد، وادار گۊد که ىکته معنادار ؤ ارزشدار زيندگي چاکودنˇ سر همديگرˇ امره بال بزنن هۊتؤ که پسر ني اي اصۊلˇ سر بمؤنسه.
ميسيسيپي رۊبار

[بندانگشتی|میسیسیپی روبار ، فایرپونت ، [ایفیجی مونت نَشنال مونومنت ، ایؤوا میان]]
میسیسیپی روبار (اینگیلیسی:Mississippi River) چهارمین پیله روبار دونیا میان ایسه و 2,350 مایل درازی دره و جه ایتاسکا دریاچه تا مکزیکˇ خلیج ادامه دره. 
میسیسیپی روبار پیله ترین روبار آمریکا خاک میان ایسه.

## منبع

رده:جوغرافی
رده:آمریکا روباران
زیویشتشناسی

**زيويشتشناسي** ىکته طبيعي دانشه کي اينˇ کار، تحقيق ؤ خؤندن راجه به زيندگى ؤ زيويشتن ؤ زينده اوسمانؤنه ؤ اينکه ايشؤنˇ ساختار ؤ کار ؤ پيله بؤن ؤ رؤشد ؤ دگرش (Evolution) ؤ پخشأبؤن ؤ جرگه‌بندي چۊتؤره.

## سربس

## 

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage


رده:زيويشتشناسي
لفظˇ زنجيله

**لهجه زنجيله** (اينگيليسي مئن: Dialect continuum) ىا **لهجه شر** (اينگيليسي مئن: Dialect area) ىک جرگه لهجه'ن (گۊىشؤن) ايسن کي ىکته جؤغرافياىي شرˇ مئن بکار شنن ؤ هر دو ته لفظه کي همساده ايسن هچي نيميزگره کسؤنˇ جي تؤفير کؤنن اما وختى اي تؤفيرؤن جمأبنن جۊري که أگه زنجيله دو ته سراخره بنيم کسؤنˇ ورجه، اۊشؤنˇ گۊىشگرؤن، کسؤنˇ لفظه نفأمنن. اي مأفۊمه شأنه دگردسي زيويشتشناسي (evolutionary biology) مئنˇ ريسه جۊرؤنˇ همره قياس گۊدن. اي مأفۊمه لئؤنارد بلۊمفيلد بنابوده. 

اۊ مرزؤني که شأنه شرؤنˇ مئن کشئن (اۊ شرؤني که هرته زواني خصلتˇ جي کسؤنˇ همره تؤفير کؤنن) لفظمرز (لهجهمرز) دۊخؤنن. أگه فاصله ؤ انبساطي زوانؤنˇ سرمشقه در نظر بگيريم، اي لهجه'نه شأنه فاصله-زوان در نظر گيتن؛ ىعني زوانشناسي فاصله وأسي، خودکفا زوان ايسن.

اجتماعي زوانشناسي مئن، وختي ىکته **زوانˇ زنجيله** دأنيم کي دۊته ىا چن جۊرˇ زوان ىا لهجه  همديگرˇ مئن ادغام بۊبؤبۊن بي اينکه ايشؤنˇ مئن ىکته رؤشن مرز بۊمؤنه. مثلاً، هندˇ ىپاره پيله شرؤنˇ مئن ىا مغربˇ مئن ايتؤره. تاريخˇ مئن ني اۊرۊپا چن پأره مئن ايتؤ بۊبؤ؛ مثلاً ىکته مسيرˇ مۊسؤن که پؤرتقال تا والۊن (بئلژيکˇ مئن) ؤ پؤرتقال تا ايتاليا جۊنۊبي لهجه'ن ايسه؛ ىا آلماني ؤ هؤلندي مئن. ۱۰۰ سالˇ أخيرˇ مئن کي دؤلت-ملتؤن ويشترأبؤن ؤ ايشؤنˇ معىار زوان هيتؤ تترج باخيˇ لهجه'نه کي معىار نۊبؤن ؤ اي لهجه زنجيله'نه چاگۊدن، حذفأگۊدن، مرزؤن ويشتر پۊررنگ بۊبؤن.

گاگلف بحث ؤ جدل بنه کي ىک نفر فرد کۊ لهجه' بکاربرده-دره ىا حتی ىکته لهجه، کۊ زوانˇ شئه؟ بسته به مؤضۊع، 
In some cases, controversy often arises regarding the question of which particular dialect an individual is using – or even to which language a particular dialect belongs. To varying degrees, such cases involve sociolects and/or the distinctions are subjective rather than having any discernible basis in objective linguistics. They are generally found when two or more distinct ethnicities have long histories of shared linguistic development and geographic residence, but nevertheless regard themselves, and/or each other, as speaking different dialects or languages. This occurs as a result of divisions related to religion, political ideology, nationalism or regionalism, and/or other dimensions of historical identity. In such cases, the dialects concerned may have emerged, or re-emerged, as a result of splits in extinct or declining standard languages.

به هر حال، ايشؤنه شأنه ىکته زوانˇ لهجه'ن در نظر گيتن به شرطي که ىک جۊر عؤمۊمي معىار زوان دبۊن کي بگۊبشتؤه مؤمکن بکۊنه.

## گيلکي
گيلکي، لهجه زنجيله به بئترين مثاله. اي زوان رضوانشهرˇ جي تا گؤرگان ىک عالم لفظ (لهجه) دأنه کي هر دو ته همساده لفظ کسؤنˇ جي خالي ايپچه تؤفير کؤنن. انزلي گيلکي ؤ رشتˇ لفظ، ىا رشتˇ گيلکي با أسؤنه لفظ ىا أسؤنه شي با لاجؤنˇ گيلکي ىا لاجؤنˇ شي با رودسرˇ گيلکي، هيتؤ رودسرˇ لفظ ؤ رامسر، ىا رامسرˇ لفظ ؤ تۊنکابۊنˇ لفظ، يا تۊنکابۊن لفظ ؤ چالۊسˇ گيلکي، چالۊس ؤ آمؤل، آمؤل ؤ ساري هيتؤ تا اؤره کي مردوم خوشؤنˇ زوانه گيلکي ىا گلکى دۊخؤنن، ىکته لهجه تترجه محسۊب بنه کي اي لهجه'ن همته ىکته پيلˇ زوانˇ شي ايسن کي گيلکي ىا گلکى دۊخؤنده بنه.

## فارسي لهجه تترجه
فارسي خو لهجه'نˇ جي کي ايرانˇ فارسي ؤ افغانستانˇ دري ؤ تاجيکستانˇ تاجيکيه شامل بنه، ىکته لهجه زنجيله چاکؤنه.

## سربس

رده:لفظ
رده:زوان ىا لفظ
رده:زوانشناسي
تجسۊمی هۊنر

تجسۊمي هۊنر چنته هۊنر، سفالگري، ترسيم، نقاشي، مۊجستمه چاکۊني، چاپ، طراحي، دستي صناىع، عکاسي، ويدئؤ، فئلم چاکۊني ؤ معماري مۊرسؤنه گۊنن. پۊر ديگر هۊنري رشته ان، نماىشي هۊنرؤن، مفهۊمي هۊنرؤن ىا نساجي هۊنرˇ مۊرسؤن ايبچي تجسۊمي هۊنره خۊشؤنˇ مئن دأنن. هيتؤ ني بخشي کاربردي هۊنرؤن شامل طراحي صنعتي، طراحي گرافيک، طراحي مد، طراحي داخلي ؤ تزييني هۊنر، تجسۊمي هۊنرˇ خالˇ مئن جا گينن. تازگيئن تجسۊمي هۊنره، زيبا هۊنر در نظر گينن که اونˇ مۊعادل تزييني هۊنر ىا دستي صناىع بنه اما هميشک ايتؤ نىه.
آپوماتوکس دادگاه

ایتا جیگا نام بو کی ۹ آوریل ۱۸۶۵ میان آخرین دفعا وستی کلسیا ویرجینیا مایه دار، رابرت لی فرماندهی امره آمریکا داخلی جنگ میان بجگسته. آپوماتوکس آخرین پیله جنگ آمریکا داخلی جنگ میان بو. ایجایی مایه دار (اینگیلیسی: Union Army) ، ژنرال یولیسیس گرانت رهبری امره جنگ دورون پیروز بوبوسته. و ژنرال لی خلابران تسلیم بوبوستید و هتو بو کی جنگ ویرجینیا میان خاتمه بیگیفته.
ای جنگ میان صد هیزار ایجایی خلابر و ۲۶ هیزار نسایی خلابر بجنگستید. پور نسایی خلابران خسته و وازده بوبوسته بید. و پور زمات بو کی ویشتایی بکشه بید. هنه وستی آپوماتوکس میان ژنرال لی مایه دار خوره ایجایی مایه دار جولو تسلیم بوگوده. و ژنرال گرانت جنگ میان پیروزی بوبوسته.

## سربس
جرگه:آمريکا ايجؤنأبؤ ايالتؤن
رده:تارئخ
رده:آمریکا تارئخ
رده:آمریکا داخلی جنگ
ىکشمبه

**ىکشمبه** هفته دومي رۊزه ایرانی تقویمؤنˇ مئن و هفتومی روزه میلادی تقویمˇ مئن. یکشمبهٰ میلادی تقویمˇ مئن Sunday گونن و اوروپایی و آمریکایی تقویمؤنˇ مئن آخرˇ هفته و تعطیل ایسه.

ایرانی تقویمؤنˇ مئن ماهˇ روزؤنˇ سر زماته حساب رسئن و هر روزی یکته نؤم دأشت. هفته امما همساده تمدنؤنˇ جی هگیته ببؤ و بمأ ایرانˇ مئن و مخصوصن بین‌النهرینˇ جی. 

رده:هفته
رده:زمات
جۊمه

**جۊمه** یا **جۊما**، ایرانی تقویمؤن ٚ مئن هفته هفتۊمي رۊزه ؤ ميلادي تقويم ٚ مئن ني شيشۊمي رۊز ايسه. جۊمه-یأ ميلادي تقویم ٚ مئن Friday گۊنن. 

فارسي مئن اي رۊز-أ «جمعه» ىا «آدینه» دۊخؤنن ؤ عربي مئن ني «جمعه» دخؤنده بنه ؤ برخي ايسلامي کيشورؤن ٚ مئن، ایران ؤ سعۊدي عربستان ؤ عراق ٚ مۊرسؤن، هفته هفتۊمي ؤ آخري رۊزه ؤ آخر هفته ؤ تعطیل ایسه.

ايراني تقویمؤن ٚ مئن ما رۊزؤن ٚ سر زماته حساب رسئن ؤ هر رۊزي یکته نؤم دأشت. هفته أمما همساده تمدنؤن ٚ جي هگیته ببؤ و بمأ ایران ٚ مئن ؤ مخصۊصا بین‌النهرین ٚ جي. 

## سربس
رده:هفته
رده:زمات
سلسلمراتب

سلسلمراتب (اينگيليسي مئن hierarchy) ىۊناني جي بمأ؛ اي زوانˇ مئن ἱεραρχία (هيئرارشيا) بۊ.

سلسلمراتب (هيرارشي) خۊ انسانشناسي ؤ سياسي معنا مئن، ىعني اۊ جۊر چاگۊدار (ساختار) کي هئرمي دچئه بۊبؤ ؤ سردي مرتبه'نˇ تؤفيرمندي ؤ جؤر فرمان دأن ؤ جير فرمان بردن ؤ جيرˇ مئن جؤرأ جي فرمانبري سر بنابۊبؤ.

## کلمه بنه
سلسلمراتب ىا hierarchy، ىۊناني جي بمأ ؤ دۊ ته وابينأ جي چاگۊده بۊبؤ. ىکته hieros (مؤقدس) ؤ اؤکته وابين، ىپاره نظر اينه کي archos (اولي ؤ آغازين) ؤ ىپاره نظر اينه کي arkhe (زۊر ؤ فرماندئي) ايسه.

## سربس

رده:هيرارشي
رده:سياسي فرهنگ
رده:چاگۊدارؤن
طاهر گۊراب

**طاهر گۊراب** ايته جه گيلان ٚ شأران ايسه کي سۊماسرا شأرستان ؤ طاهر گۊراب ٚ بخش ٚ مئن دره. أ شأر طاهر گۊراب ٚ بخش ٚ مرکز ايسه. طاهر گۊراب ۱۴۰۰ سال ٚ دۊرۊن کشوري تخسيمان ٚ مئن ارتقا بيافته ؤ طاهر گۊراب ٚ بخش ٚ مرکز بۊبؤسته. أ شأر پيشتر ايته جه سۊماسرا شأرستان ٚ رۊستایان بۊ.

## جمعيت
براساس ۱۳۸۵ ٚ سال ٚ سرايشماردن، طاهر گۊراب ٚ جمعيت ۱,۳۱۱ نفر (۳۶۷ خانوار) بۊ.

## سربس
جرگه:گيلان ٚ شأران
گئؤرگ کريستؤف ليشتئنبئرگ

بندانگشتی|چپ|گئؤرگ کريستؤف ليشتئنبئرگ
**گئؤرگ کريستؤف ليشتئنبئرگ** (Georg Christoph Lichtenberg)، ىکته پيلئه کسه آلمانˇ رؤشنگريˇ زمتˇ مئن. اۊ سال ۱۷۴۲ ميلادي، دارمشتاتˇ نزديکي اؤبئررام اشتاتˇ مئن (Oberramstadt bei Darmstadt) دۊنىا بمأ. اينˇ پئر کشيش بۊ. خۊ مدرسه' دارمشتاتˇ مئن تمنأگۊده ؤ دانشگاه ئبه بۊشؤ گؤتينگئن (Göttingen) ؤ اؤره رياضي ؤ طبيعي دؤنشؤنه بامۊته ؤ هؤره بۊبؤ رياضي ؤ فيزيکˇ اۊستا. چنته علمي سفر بۊده ؤ اي سفرؤنˇ مئن اينگيليس ني بۊشؤ ؤ اينگيليسي رؤشنگرؤنˇ جي تأثير بىته.

ليشتئنبئرگ خۊ زيندگي مئن چنته علمي أثر ؤ چنته طنزأجين بنويشته بيرين هأدأ. ولي زياد خۊش ندأشت که پيلئه فيلسۊف بۊبۊن. چۊن فلسفي نظام چاگۊدنˇ همرأ مؤخالف بۊ ؤ هۊ نتيجه'نه فرسئه بۊ که هئگئلˇ مؤنتقدؤن، ۱۹ ؤ ۲۰ سده'ن برسئه بۊن.

اۊ کتابسازي همرأ مؤخالف بۊ ؤ چۊن خأس خۊ وير ؤ انديشه' صادقانه بۊگؤ، خۊ ويرؤنه دچئنˇ جا، بيدينˇ اينکه کۊنۊش بۊکۊنه اۊشؤنه نظم بدئه، هر رۊز کاغذˇ سر نيويشت ؤ اۊشؤنه هي کسه نۊشؤن ندأ.

اينˇ مردنˇ پسي (۱۷۹۹)، اينˇ رۊزارۊز بنويشته'ن دکئنه اينˇ برأرˇ دس لۊدويگ کريستؤف (Ludwig Christoph) ؤ اۊنم فردريش کريس (Friedrich Kries)ˇ همکاريأجي، اي بنويشته'نه ۱۸۰۰ تا ۱۸۰۶ ميلادي سالؤنˇ مئن، ۹ جلدˇ مئن چاپ کؤنه. بازۊن اۊشؤن دؤجين بنن ؤ چن جۊرˇ دچينواچينˇ همرأ **ليشتئنبئرگˇ دؤجئه گبؤن**ˇ نؤمˇ همرأ (Lichtenbergs Aphorismen) چاپ بنن.

ليشتئنبئرگ خۊ دؤجئه گبؤنأ جي نؤمي بنه. کيليسا مئن اينˇ بنويشته'ن ممنۊع بنن. اۊ زمتˇ دؤلتؤن ني هرجا بۊتؤنسن اينˇ بنويشته'نˇ وأىتنˇ جۊلؤ بىتن. نيچه ليشتئنبئرگه نئنه آلمانˇ نيويشتنکسؤنˇ صدر ؤ اينأني ويشتر باعث بۊبؤ ويشتر اينه توجه بۊکۊنن.

اۊن چي که ليشتئنبئرگˇ نؤمه زينده بدأشته اينˇ صداقته که چيزؤنˇ دئن ؤ نقل گۊدنˇ مئن دأشت ؤ اينˇ ريزˇگيريئن. اۊ آدمˇ جؤن ؤ کردˇکارˇ مئنه وامجنه ؤ گاگلف هۊ نتيجه'نه رسنه کي فرؤىد ؤ ديگرؤن بازۊن برسئن.

## چنته ليشتئنبئرگˇ دؤجه گبؤن

*مي وجدان رأحته؛ نۊشؤن به اۊ نۊشؤني که اي ىک ساله مئن مي جۊف خالئه.
*چي بنأبۊ أمئه فأم، أگه همه چي هۊجۊر بۊ که أمه خيال گۊديم؟
*ىک چئه "حلئه" باور دأشتن ؤ ىک چئه "هنده" باور گۊدنˇ مئن پۊر تؤفير دره. حلئه باور دأشتن کي ماه، واشؤنˇ سر تأثير نئنه، دادۊلي ؤ خؤرافه' نۊمۊد دئنه، اما هنده اي دئباري باوره وگرسن، فلسفه ؤ وير گۊدنه نۊشؤن دئنه.

## بيريني خالؤن
*ليشتئنبئرگˇ دؤجه گبؤن، به فارسي.
*ليشتئنبئرگˇ جمئت

## سربس

رده:دؤجه گب نيويسؤن
رده:آلمانی نيويشتنکسؤن
رده:گؤتينگئنˇ بامۊته'ن
رده:۱۷۴۲ بچئرؤن
رده:۱۷۹۹ بمرده'ن
رؤشنگریˇ زمت

رؤشنگريˇ زمت ىا رؤشنگري ىا عقلگراىي زمت، ىکته دؤره نؤمه ۱۶۲۰ دهه جي تا ۱۷۸۰ دهه کي غربي اۊرۊپا مئن، فرهنگي ؤ رؤشنفکري نيرۊؤن، اقتدارˇ سؤنتي پارامترؤنˇ جا، عقل ؤ تحليل ؤ سبکسنگين ؤ فردگراىي سر تأکيد بۊدن.

رده:رؤشنگریˇ زمت
رده:تاريخي زمتؤن
رده:فلسفه تاريخ
رده:اۊرۊپا تاريخ
واصل لاهيجي

**مؤللا محمد امين واصل لاهيجي**، درويش محمد لاهيجي زأک، ىکته شاعر بۊ دوازدهؤمي قرنˇ شي ؤ خۊ شعرؤنˇ مئن واصل تخلؤص گۊد. أننى خؤ عؤمره تبريز ؤ مشهدˇ مئن بۊگذرؤنئه ؤ سراخر بۊشؤ اصفهان ؤ حاج محمدباقر مهابادي مدرسه مئن خۊ درسه سره بدأ ؤ ۱۱۱۵ هجري قمري، هۊ شهرˇ مئن بمرده.

چنته اينˇ شعرؤن:

:در کار عقده بیشتر از اضطراب شد | افتد گره به رشته چو پر پیچ و تاب شد
:بی جوهران به تربیت آدم نمیشوند | شبنم ببوی گل نتواند گلاب شد

:جاهل ز خموشی مگر از عیب برآید | جز بستن لب نیست دوا بوی دهان را

:در حقیقت عینکی بهتر ز پشت چشم نیست | دیده چون بستی دو عالم را تماشا میکنی

## اينˇ کارؤن
**خلوت راز** ىکته اينˇ کارؤنه که **تحفه العراقين**ˇ وزنˇ سر بسرۊده بۊ. اۊنأجي چنته شعرن به گيلکي بۊمؤنسه.

## جيرنويس

جرگه:لایجؤن ٚ پیله کسؤن
جرگه:لایجؤن
رده:گيلکي شاعرؤن
رده:قرن ۱۲ هجري قمري آدمؤن
رده:حىاتي وانويسؤن