Vilém Flusser

**Vilém Flusser**, nado en Praga o 12 de maio de 1920 e finado nun accidente automovilístico na saída de Alemaña cara a Checoslovaquia o 27 de novembro de 1991, foi un filósofo checo–brasileiro teórico das ciencias da comunicación e profesor universitario de Filosofía da Ciencia na Escola Politécnica da Universidade de São Paulo, e Filosofía da Comunicación na Escola Superior de Cinema e na Escola de Arte Dramática (EAD), tamén en São Paulo.

## Traxectoria 
Vilém Flusser naceu en Praga, Checoslovaquia, no 1920. Nesta cidade multicultural foi influenciado inicialmente por tres culturas, a familiar, a xudía, a checa e a alemá, e paralelamente a isto, por unha educación humanística en filosofía, incluíndo o grego e o latín. En 1939, aínda como estudante na Universidade Carolina de Praga, Flusser fuxiu da ocupación nazi; foi o único membro da familia que sobreviviu ao Holocausto. Desde Londres, onde pasou brevemente pola London School of Economics, emigrou ao Brasil, concretamente en São Paulo. Alí adquiriu unha capa cultural máis durante os 31 anos da súa estancia antes de regresar a Europa en 1972.

Despois de traballar no negocio comercial e industrial do seu sogro nos seus primeiros anos no Brasil, dedicándose ao seu "traballo durante o día e á filosofía pola noite", só nos anos 50 iniciaría unha carreira académica. En 1959 comezou a impartir "Filosofía e Evolución da Ciencia" na Universidade de São Paulo (USP). Participou na vida pública intelectual, publicando en xornais coñecidos; no Brasil, no Estado de São Paulo e Folha de São Paulo (desde 1961), e en Alemaña, en Merkur e no importante Frankfurter Allgemeine Zeitung - desde 1966; moitos artigos do libro *Fenomenologia do Brasileiro* (1998) foron publicados orixinalmente neste xornal. Debido ao seu desempeño intelectual, Flusser foi invitado a participar no círculo do Instituto Brasileiro de Filosofia (IBF) en 1962.

O interese filosófico de Flusser dirixiuse inicialmente á Filosofía da Linguaxe e aos autores Moritz Schlick, Ludwig Wittgenstein e Rudolf Carnap, é dicir, aos estudos do Positivismo Lóxico do Círculo de Viena. Tamén leu filosofía anglosaxoa e alemá, como Ernst Cassirer, e autores do Pragmatismo Americano, como John Dewey, Bertrand Russell e Alfred Whitehead. Porén, Wittgenstein e Edmund Husserl foron os que máis influenciaron a Flusser. A súa propia Filosofía da Linguaxe, que tamén impartiu como curso desde 1965 no Instituto Tecnolóxico de Aeronáutica, en São José dos Campos, foi publicada entre 1960 e 1980 nas publicacións periódicas do IBF, e o seu primeiro libro, *Língua e realidade*, publicado en 1963 (e reedidado en 2004), tamén está relacionado con ela.

Nese mesmo ano, 1963, tamén comezou a impartir "Teoría da Comunicación" na Facultade de Comunicación e Humanidades da Fundación Armando Álvarez Penteado (FAAP) e na Escola de Comunicacións e Artes (ECA) da USP. Foi na FAAP onde Flusser estruturou en 1967 un dos primeiros cursos de Comunicación do Brasil, o que lle outorga o mérito de ser un dos pioneiros das ciencias dos medios e da comunicación no país.

Despois do seu regreso a Europa en 1972, tamén acadou alí certo recoñecemento académico, especialmente por ser un dos primeiros en percibir nos anos 80 as consecuencias da revolución provocada pola nova tecnoloxía dos medios e da información. Flusser converteuse, como observou Andreas Ströhl, "no único filósofo que perseguiu, temperán e sen reservas, o desafío dun futuro forxado polos medios". E o mesmo discípulo flusseriano, que tamén organizou os "Escritos" de Flusser, publicados nos Estados Unidos en 2002, testemuña unha influencia crecente en Europa e América Latina: "dez anos despois da súa morte, a reputación de Vilém Flusser como un dos filósofos modernos máis orixinais de Europa segue medrando."

Nesta etapa europea, Flusser volveuse moi produtivo, pasando parte do ano viaxando ao Brasil, Francia, Suíza, Alemaña e os Estados Unidos, participando en eventos e conferencias - como, por exemplo, en 1974, xunto con Hans Magnus Enzensberger, no Museo de Arte Moderna de Nova York, nunha conferencia sobre "O Futuro da Televisión", onde presentou unha "Fenomenoloxía da Televisión" (Flusser 1977); ou na Ars Electronica en Linz (Austria) en 1988, xunto, entre outros, con Jean Baudrillard, Friedrich Kittler e Heinz von Foerster, nunha conferencia sobre "filosofías da nova tecnoloxía" (Ars Electronica 1989). Flusser escribiu e publicou os seus libros en catro idiomas nos que era fluído tanto falando como escribindo: alemán, francés, inglés e portugués. Só uns poucos textos escritos nun destes idiomas foron traducidos a outros, o que dificulta o acceso á súa produción. Non obstante, as traducións, que forman a base para calquera recepción, están a producirse gradualmente.

Flusser é un filósofo citado en estudos modernos sobre lóxica e filosofía da información: 

## Comunicacoloxía: Teoría da Comunicación e Medios 
A través do termo "comunicoloxía" Flusser definiu a "Teoría da Comunicación" como un "metadiscurso de todas as comunicacións humanas, de tal xeito que poida utilizarse para destacar as estruturas destas comunicacións". Nun manuscrito de 1973, Flusser describiu a estrutura do proxecto que pretendía utilizar no curso de comunicación implantado na FAAP en 1967, o cal, segundo o seu relato, fora discutido anteriormente, en Boston, con Noam Chomsky, George Santillana e William van Ornam Quine, e montado en cooperación con Miguel Reale (profesor e filósofo da xurisprudencia, ex-reitor da USP).

O campo da comunicación, sendo desordenado e difuso, precisa ser delimitado, requirindo unha operación en tres niveis. No primeiro, o ontolóxico, defínese a comunicación humana para delimitar a competencia da teoría. Profundar nesta área definida require, no segundo nivel, o "epistemolóxico", a busca de métodos para analizar e comprender a comunicación segundo a definición establecida no primeiro nivel. Por último, é necesario aplicar os resultados acadados na comunicación real, é dicir, verificar a teoría mediante a práctica. Neste terceiro nivel, o "noeticamente comprometido", pregúntase como debería ser, e búscanse métodos para mellorar e cambiar a comunicación humana existente. Este programa é "aberto", no sentido de que non establece a priori cal é a competencia da teoría, cales son os métodos e como se poden transferir os resultados á práctica. A comunicoloxía mestúrase con outros campos científicos e disciplinas, das cales se poden utilizar métodos e competencias; quen realiza tales actividades é o "comunicólogo" (este termo parece ter sido acuñado por Flusser), e a través da "comunicoloxía" o comunicólogo mostra os instrumentos para interferir no proceso de comunicación.

Con base nisto, dende o enfoque en aspectos específicos, proponse os seguintes métodos:

* a) en relación cos nosos sentidos corporais e nerviosos (vista, oído, tacto, gusto, olfacto, etc.): métodos da fisioloxía e do condutismo;
* b) en relación coas funcións sociais (comunicación de masas, comunicación de elite e comunicación de "circuíto pechado"): métodos da psicoloxía e a psicoloxía social;
* c) en relación coa estrutura dinámica da comunicación (discursos, diálogos, redes, sistemas): métodos da teoría de xogos ("Spieltheorie") e da cibernética;
* d) en relación coa estrutura dos símbolos (comunicacións denotativas, connotativas, imaxinativas e conceptuais, etc.): teorías críticas da arte e a literatura;
* e) en relación coa característica informativa: métodos da teoría da información;
* f) en relación coa estrutura do contido (imperativo, indicativo, exclamativo, etc.): análise lóxica;
* g) en relación coa estrutura das canles (unha, dúas ou máis canles, "multimedia"): métodos da psicoloxía da Gestalt;
* h) en relación coa estrutura económica (comunicación profesional – que é traballo -, consumo, entretemento, etc.): métodos da economía, socioloxía, etc.

Así, a área tratada pola teoría da comunicación consiste na comunicación cara a cara, é dicir, comunicación verbal (e, f), ou non verbal (a), da comunicación de masas, de grupos e a través de medios (b); a esta área poderíase aplicarlle unha análise do discurso, xa sexa filosófica (b) ou lingüística (f); e a comunicoloxía cruza disciplinas como a semiótica, a estética e a lóxica (d, f), a socioloxía e as ciencias sociais aplicadas (h), a cibernética (c, e), a psicoloxía (g), as neurociencias (a), e máis, e a antropoloxía e a filosofía.

Aínda que utiliza ciencias exactas (por exemplo: a teoría da información), a teoría da comunicación, sendo esencialmente interdisciplinaria, un "studium generale", debido á natureza do seu obxecto, ao non ser "libre de valores" ("wertfrei"), é unha disciplina interpretativa, e como tal parte das ciencias humanas; dado que a comunicación é un produto humano, e polo tanto cultural, a teoría da comunicación
é, debido á súa problemática, e debería ser tamén polos seus métodos, unha disciplina "humanística". Polo tanto, non pode ser, nin debería ser, unha disciplina "pura". Require un compromiso alleo ao compromiso coa ciencia natural, non debería haber, na teoría da comunicación, unha distinción nítida entre teoría e praxe.

## Notas