Relixión da Roma antiga

[miniatura|Interior do [Panteón de Roma|panteón, templo de todos os deuses, en Roma (hoxe transformado en igrexa).]]
A **relixión** **na** **Roma Antiga** caracterizouse polo politeísmo, con elementos que combinaron influencias de diversos cultos ao longo da súa historia. Dese modo, na súa orixe, crenzas etruscas, gregas e orientais foron sendo incorporadas aos costumes xa tradicionais de acordo con súa efectividade.

A idea de efectividade dun ritual para agradar a un deus ou deuses é a idea que inunda o escenario relixioso da época. A noción de nosa sociedade de tradición xudaico-cristiá canto á relixión liga os rituais á fe, algo que non era tido en conta polos romanos. Para eles os deuses simplemente existían, non había necesidade de cuestionar ese feito.

Os deuses dos antigos romanos, á semellanza dos antigos gregos, eran antropomórficos, ou sexa, eran representados coa forma humana e posuían características como calidades e defectos de seres humanos.

O Estado romano propagaba unha relixión oficial que prestaba culto aos grandes deuses, como, por exemplo, Xúpiter, pai dos deuses; Marte, deus da guerra; ou Minerva, deusa da arte. Na honra deses deuses eran realizados festivais, xogos, sacrificios e outras cerimonias. Posteriormente, diante da expansión militar que conduciu ao imperio, moitos deuses das rexións conquistadas tamén foron incorporados aos cultos romanos, así como algúns deuses romanos foron incorporados ás rexións conquistadas.

No ámbito privado, os cidadáns, á súa vez, tradicionalmente buscaban protección nos espíritos domésticos, os chamados lares, e nos espíritos dos antepasados, os penates, aos cales rendían culto dentro de casa.

## *Pietas* 
Segundo os pescudadores, a relixión desempeñaba un papel fundamental na definición da sociedade e nas relacións de poder. Ao participar dos cultos, era garantida a *pax deorum* ("paz divina", en latín), a harmonía civil e a maior integración destas comunidades no imperio levando a unha maior integración de cultos relacionados ao poder imperial.

Dentro do carácter social da relixiosidade romana, a importancia que é establecida nas relacións persoais é expresada polo termo latino *pietas*, literalmente traducido como "piedade". A pesar da súa conexión co verbo *piare* ("*calmar*", "*borrar* *unha* *falta*", "*conxurar* *un mal presaxio"*), a *pietas* designaba a observación escrupulosa dos rituais, mais tamén o respecto ás relacións entre as persoas no propio ámbito social. Para un fillo, a *pietas* consistía en obedecer ao pai, e ao mesmo tempo existía a *pietas* que os membros dun grupo debían á cidade á que pertencían. Con todo, máis importante que eses deberes era a *pietas* con relación aos deuses. As ideoloxías humanitarias dos  séculos XVIII e XIX tentaron retomar esa concepción; porén, desacralizaron a vella concepción da *pietas* romana. A *pietas* tamén era representada en moedas por obxectos de culto ou como unha figura feminina realizando sacrificios cun fogo. Ela tiña tal importancia na vida cotiá romana que posíbeis fallos durante o ritual (de aí a idea de impiedade) eran unha cuestión de coidados permanentes.

## O sacrificio 
[esquerda|miniatura|*Sacrificio romano*, relevo en mármore no [Museo do Louvre]]
Tanto no culto público como no privado, o sacrificio consistía na ofrenda de determinada materia alimentar. Cereais, uva, viño e principalmente vítimas animais. Efectuábanse libacións preliminares sobre o lar portátil (*foculus*), que representaba o *foculus* do sacrificante, e situábase fronte ao templo, ao lado do altar. A parte reservada aos deuses (fígado, pulmón, corazón e algúns outros pedazos) era queimada sobre o altar. A carne era consumida polo sacrificante e polos seus compañeiros no culto privado, e polo corpo de sacerdotes nos sacrificios celebrados en favor do Estado.

## A tríade capitolina 
[miniatura|*Xúpiter*, estatua no [Ermitage.]]
[miniatura|*Xuno*, estatua no [Museo do Louvre.]]
[miniatura|*Minerva*, estatua no Ninfemburgo en [Múnic.]]
Ao contrario dos gregos, que desde cedo organizaron un panteón estruturado, os romanos presentaban, no comezo da súa época histórica, só unha agrupación xerárquica das divindades. Marte representaba entre todos os pobos itálicos o deus guerreiro. Quirino é solidario da comunidade dos *viri*, a reunión do pobo romano.

Canto a Xano e Vesta, a súa incorporación á tríade arcaica dá continuidade a unha tradición indoeuropea. Para eles, a tríade divina tamén exercía un papel na xerarquía do panteón. Sábese, por exemplo, que ela presidía a fundación dos templos.

## Colexios sacerdotais 
### Os *flamines* 
[esquerda|miniatura|Relevo cos *flamines*. Altar da Paz, en [Roma.]]
O culto público, so o control do Estado, era efectuado por certo número de oficiantes e confrarías relixiosas - no en tanto, eses cargos sacerdotais non se consideraban algo distinto das maxistraturas regulares do Estado. Na época da monarquía romana, o rei ocupaba o primeiro posto na xerarquía sacerdotal: el era o rei das cousas sagradas (*rex sacrorum*). Despois do rei, viñan, na xerarquía sacerdotal, os 15 *flamines*. En primeiro lugar, os tres *flamines* maiores: os de Xúpiter (flamen Dial), de Marte (flamen Marcial) e de Quirino (flamen Quirinal). Os *flamines* non formaban unha casta e non constituían un colexio. Cada flamen era autónomo e ligado a unha divindade. O flamen de Xúpiter estaba repleto de prohibicións: non podía se afastar de Roma, non debía aparecer espido baixo o ceo (aos ollos de Xúpiter), nin ver o exército romano, nin montar a cabalo, debía evitar o contacto coas cousas impuras e os mortos ou con aquilo que evocaba a morte.

Houbo un intervalo de case setenta anos no nomeamento do flamen dial desde a morte do último en -86. Un novo sacerdocio só foi inaugurado nos anos -20, baixo o principado de Augusto (reinou do -27 ao 14). Este evento, xunto con outros, foi celebrado no grande friso da *Ara Pacis*), mostrando a Augusto na fronte e os outros catro *flamines* a seguilo. A mensaxe é a de que o dano causado polo lapso foi afastado polo novo pontífice máximo.
[miniatura|*Augusto como pontífice* máximo Estatua no [Museo Nacional Romano]]

### O pontífice 
Ao lado do *flamen* *Dial*, o pontífice (*pontifex*) desempeñaba, no círculo sagrado do rei, unha función complementaria. O colexio dos pontífices, máis precisamente o pontífice máximo (*pontifex* *maximus*), de quen os outros eran só o prolongamento, dispuña ao mesmo tempo de liberdade e de iniciativa. O pontífice máximo era o líder e falaba polo colexio no senado. Comparecía ás reunións en que se decidían sobre os actos relixiosos, respondía polos cultos sen titulares e fiscalizaba as festas. No tempo da República Romana, incumbía ao pontífice máximo nomear os *flamines* maiores e as vestais, sobre os cales posuía poderes disciplinares e ser o conselleiro e tamén ás veces, o representante destas últimas. O colexio dos pontífices estaba composto por nove membros desde -300, noutros momentos, eran elixidos por 17 das 35 tribos.

As virxes vestais tiñan privilexios dos cales ningunha outra muller en Roma podía gozar: eran mantidas en condicións de luxo, con diñeiro público; estaban libres da autoridade paterna; gardaban testamentos e tratados, e podían elas mesmas ter un testamento; podían declarar nos tribunais sen facer xuramento; mesmo os maxistrados máis condecorados tiñan que lles ceder o paso.

As funcións deses tres tipos de sacerdotes era aconsellar o Senado sobre todos os asuntos referentes aos *sacra*, aconsellar o pobo en temas da lei sagrada, incluíndo a lei dos mortos, supervisar os asuntos da lei familiar (adopción, herdanza, etc.) e manter os rexistros do Estado. O colexio dos augures tiña o mesmo número dos pontífices e eran supervisores e conselleiros sobre os rituais e procedementos concernentes aos auspicios. Co tempo, certas técnicas divinatorias de orixe helénica e etrusca foron introducidas en Roma. O método dos arúspices, que consistía en examinar as entrañas da vítimas animais, era unha práctica etrusca. Existe unha lista de 60 membros. Eran ocasionalmente consultados polo Senado.
*Existía o **colexio dos salios** (*Salii*), composto por dous grupos de doce membros cada un, que bailaban e cantaban na cidade nos festivais de marzo e outubro. 
*Os **lupercos** (*Luperci*) consistían en dous grupos tamén, pero o número de membros é descoñecido.

*Durante as *Parentalia*, os maxistrados non ostentaban as súas insignias, os templos eran fechados, os fogos extinguidos sobre os altares e non se contraía casamento. Os mortos retornaban e servíanse do alimento depositado sobre os túmulos. Pero era sobre todo a *pietas* a que calmaba os antepasados.
*Durante os tres días das *Lemuria* (9, 11 e 13 de maio), os mortos ("*lemures*") retornaban e visitaban as casas dos seus descendentes".

Eran os rituais que garantían as relacións entre o home e a relixión. Garantir os ritos representaba a certeza do mantemento da sociedade como a querían, ordenada e segura.

### *Interpretatio* 
O principal mecanismo polo cal a cultura romana entraría nas provincias sería a lei. De entre eses mecanismos destácase a *interpretatio*, a través da cal se aceptaba a equivalencia entre os deuses locais e deuses estranxeiros a través dos seus atributos en común. É por iso polo que a visión común que se ten da relixión romana é que é derivada da relixión grega, xa que esa equivalencia é bastante evidente nese caso. O termo *interpretatio* sería máis correcto que o termo sincretismo, debido ao sentido pexorativo que este recibiu na época moderna.

Os casos máis famosos da *interpretatio* son provenientes da comparación entre deuses romanos e gregos: Zeus e Xúpiter, Ares e Marte, Atenea e Minerva e Hera e Xuno. Porén, outros deuses vindos das provincias tamén foron asociados, como o celta Dagda e Xúpiter e a frixia Cibeles e Magna Mater.

### *Acclamatio* 
Na Roma Antiga, as divindades romanas tiñan días regulares de festas, pero a súa "presenza" non era correcta, precisando do convite - a un ritual, festival ou a vir en socorro dos celebrantes - e do esforzo daqueles que a convidan para atraer a súa presenza. Un deses recursos é a *acclamatio*. O termo *acclamatio* remite á creación de versos para "*pedir en voz alta en favor ou contra alguén*".

As *acclamationes* eran fórmulas rituais vocalizadas perante unha audiencia con intención de se obter a aprobación tanto por parte da divindade como da audiencia, elementos fundamentais na comunicación entre os humanos e os deuses. Había tamén elementos específicos do ritual, como vestimentas específicas, himnos, pregarias, *performances* musicais, e sinais aromáticos de perfumes e incensos, viño e carnes queimándose no altar. As *acclamationes* tiñan tres funcións:

* Función propiciatoria, para atraer a atención da divindade.
* Función testemuñal, confirmando o poder da divindade e convidándoa a protexer aquel que a celebraba.
* Función de *instauratio* (repetición), que servía para reconciliar alguén cunha divindade ou para retomar un rito no cal ocorrese algún fallo, o que era máis común. Para Le Bonniec, a *euocatio* sería un rito de excepción; para outros historiadores, *euocatio* sería un dos fundamentos da *interpretatio*
A pesar da tolerancia que os romanos tiñan cos cultos, deuses e ritos estranxeiros, esta non era de principio. Ao que todo indica, eran tolerantes ao que non parecía ser perigoso, e o contrario ocorría cando algo lles indicaba perigos, como no caso do incidente das Bacanais ocorrido durante a República e citado en Tito Livio. Porén, en xeral, non tiñan problemas con moitos cultos e divindades pola semellanza que estes tiñan cos seus tradicionais - a *interpretatio* explicada enriba.

Como exemplo desa integración e oficialidade dos cultos, temos o caso de Magna Mater, que ten súa entrada oficial en Roma no século -III, así como o de Isis, no século I.

### O culto de Isis 
[esquerda|miniatura|Templo da deusa exipcia [Isis en Pompeia.]]
Un dos exemplos máis coñecidos de cultos estranxeiros adoptados polos romanos é o culto á deusa exipcia Isis. Isis foi coñecida polos romanos a partir da fundación de Alexandría en -332/-331 preto do Delta do Nilo, rexión que foi dominada coa conquista de Alexandre o Grande. O culto á deusa Isis foi introducido en Roma aínda non oficialmente por Tiberio Graco (-163 a -132), o pai dos dous grandes tribunos, porén foi despois proscrito. Durante o Principado, outros deuses exipcios apareceron nos cultos de Roma, como Osiris, (marido-irmán de Isis)..

Porén, o culto só foi oficialmente autorizado polo emperador Calígula (37-41), que tamén foi o responsábel do culto ser introducido no calendario romano, que era organizado de acordo coas datas festivas. Isis era a deusa de devoción de Calígula e de moitos outros romanos. O culto á deusa tamén foi coñecido noutras partes do mundo antigo, como a Britania, pois, coa expansión do Imperio Romano, expandíronse tamén os seus cultos e costumes, no proceso cultural que chamamos Romanización. Isis foi facilmente aceptada pola poboación romana nas provincias, e o feito de o seu culto ser adoptado por un emperador facilitou ese proceso.

### O imperialismo romano e os "outros" 
A partir dos procesos de romanización, que se estableceron na relación entre as identidades culturais provinciais e a cultura romana, a cidade de Roma tivo acceso e activa interacción con cidades, pobos, culturas e relixións distintas da súa e distintas entre si, o que levou, inicialmente, a un intenso choque de costumes e hábitos.

Cando Roma inicia seu proceso expansionista e imperialista, distintos pobos e cidades son integrados ao seu dominio e ás súas prácticas políticas, económicas e militares, o que xerou trocos culturais moi frecuentes e mudanzas nas formas de adorar certas divindades, así como a inclusión doutras ou de certos ritos ao cotián romano.

Observándose a situación da integración relixiosa das provincias en relación ao imperialismo romano, destácase unha vez máis a cuestión da *interpretatio*, que pola definición das profesoras Norma Musco Mendes e Uiara Otero, pode ser entendida como
*"a identificación dos deuses nativos con equivalentes romanos, sexa pola asociación do nome do deus nativo á divindade romana, sexa pola latinización pura e simple do nome da divindade indíxena, o que comunmente e erroneamente nos fai crer, por exemplo, que divindades como Xúpiter e Zeus eran a mesma, porén elas foron interpretadas, a partir de semellanzas, e retratadas como unha soa, por fins, normalmente, políticos. Sumándose a iso, enténdese, e aínda a partir dos estudos das autoras enriba citadas, que a integración de novas divindades, cultos e festivais non se fundamentaba na benevolencia, mais no temor e na precaución en non desafiar os deuses dos ‘outros’, os cales poderían ser útiles aos romanos"*.

## Notas
## Véxase tamén tamén 
### Bibliografía 
* ELIADE, Mircea. *História das crenças e das ideias religiosas*. Rio de Janeiro: Zahar, 2011.
* FUNARI, Pedro Paulo. *Grécia e Roma*. São Paulo: Contexto, 2002.
* McKEOWN, J.C. *O livro das curiosidades romanas*. São Paulo:Gutenberg, 2010.
* BELTRÃO, Cláudia. *Interações religiosas no Mediterrâneo romano*:prácticas de *acclamatio* e de *interpretatio*. Rio de Janeiro. 2011.
* BELTRÃO, Cláudia. *Interpretatio*, *solo* e as interações religiosas no Império Romano. In: GONÇALVES, A.T. et al. *Saberes e Poderes*. Rio de Janeiro, 2011.
* BELTRÃO, Claudia. *A Religião na Urbs*. In MENDES, Norma Musco; SILVA, Gilvan da Ventura (orgs.). Repensando o Império Romano: perspectiva socioeconômica, política e cultural. Rio de Janeiro: Mauad; Vitória, ES/; EDUFES,2006, p.&nbsp;137-159.
* BELTRÃO, Claudia. *Lectisternium*: Banquente ritual e ordem sagrada na Roma Republicana. In: CANDIDO, M. R. História da Alimentação na Antiguidade. Rio de Janeiro: NEA/UERJ. 2011.
* MENDES, N.M.; OTERO, U. *Religiões e as Questões de Cultura, Identidade e Poder no Império Romano*. Phoînix, 11: Rio de Janeiro, 2005: p.&nbsp;196-220.

### Outros artigos
* Culto imperial.
* Imperialismo.
* Declive do politeísmo grecorromano.
*festas romanas.