Medio dólar do Centenario de Texas

O **medio dólar do Centenario de Texas** foi unha moeda conmemorativa de prata emitida con este valor facial pola Casa da Moeda dos Estados Unidos en conmemoración do centenario da independencia de Texas con respecto a México en 1836. A moeda foi cuñada entre os anos 1934 e 1938 nas cecas de San Francisco, Denver e Filadelfia.

Proposta polo Comité do Centenario de Texas da Lexión Americana como medida de recadación de fondos para o centenario da independencia de Texas, a emisión desta moeda foi aprobada polo Congreso dos Estados Unidos en 1933, pondo fin a unha pausa de varios anos nas novas emisións conmemorativas baixo o Goberno do presidente Hoover.

No seu anverso amósase unha aguia e a característica estrela solitaria de Texas, en tanto que o reverso se compón dunha complexa escena que incorpora a deusa alada Vitoria, a misión do Álamo e os retratos dos pais fundadores de Texas, Sam Houston e Stephen F. Austin, xunto coas seis bandeiras históricas de Texas.

O artista autor do seu deseño foi o escultor Pompeo Coppini, que anteriormente elaborara xa varios monumentos públicos texanos. Os modelos preliminares da moeda foron aprobados polo Comité en maio de 1934, aínda que logo foron rexeitados pola Comisión de Belas Artes dos Estados Unidos, que considerou que o deseño era demasiado recargado e complicado. Finalmente chegouse a un acordo e a moeda entrou en produción na Casa da Moeda de Filadelfia en outubro de 1934.

O Comité do Centenario pretendía que as moedas contribuísen ao financiamento do Museo sobre a historia de Texas en Austin, e distribuíunas a través da Lexión Americana e os bancos de todo o estado. A maior parte desta emisión inicial, con data de 1934, non se vendeu e foi devolta á Casa da Moeda para ser fundida e recuperar a súa prata. Durante os catro anos seguintes, mesmo despois do centenario en 1936, producíronse novas emisións da moeda, de tiraxe máis pequena, nas casas da moeda de Filadelfia, Denver e San Francisco. O Comité do Centenario de Texas cancelou a súa comercialización en novembro de 1938. 

## Antecedentes e contexto 
### O feito conmemorado 
[miniatura|A República de Texas nun mapa de [1836, logo da súa independencia de México.|299x299px]]

A República de Texas foi un estado soberano de América do Norte desde o seu establecemento o 2 de marzo de 1836 ata o 19 de febreiro de 1846, data da súa definitiva incorporación aos Estados Unidos. Este territorio limitaba con México ao oeste e ao suroeste, co Golfo de México ao sueste, cos estados de Luisiana e de Arcansas ao leste e ao nordés, e con territorio non organizado dos EEUU ao norte, correspondente aos actuais estados de Oklahoma, Kansas, Colorado e Wyoming.

### A idea da emisión conmemorativa 
O gran interese histórico destes feitos para a historia dos Estados Unidos motivou o desexo dalgunhas entidades de promover a emisión dunha moeda conmemorativa da efeméride, como xa estaba a suceder con outras conmemoracións. Na década de 1930, as moedas conmemorativas non eran distribuídas polo Goberno estadounidense, senón que o Congreso, ao aprobar a lexislación que autorizaba cada moeda, designaba unha organización sen ánimo de lucro á que lle outorgaba o dereito exclusivo de as adquirir ao seu valor nominal e logo revendelas á poboación cunha prima, supondo así unha fonte de financiamento para celebracións e eventos diversas.

Neste contexto, a organización *American Legion*, de Texas, votou a favor de se implicar nas celebracións do Centenario da Independencia de Texas en 1936, e considerou axeitada a súa participación na Exposición do Centenario de Texas, unha feira mundial que se celebraría en Dallas en 1936. A. Garland Adair dirixiu o Comité do Centenario, que acordou solicitar a emisión dunha moeda conmemorativa, probablemente inspirada na anterior experiencia do medio dólar conmemorativo do *Oregon Trail*, cuxos beneficios se destinarían a financiar un museo. O congresista de Texas William D. McFarlane, que mantiña unha relación amigable co comité, impulsou a creación da moeda para conmemorar o centenario.

Este método de financiamento fora suxerido polo representante estatal Temple Harris McGregor en marzo de 1932, quen propuxera a emisión de 50.000 moedas de medio dólar para a súa comercialización entre a cidadanía e os coleccionisas ao prezo dun dólar cada unha. 

A Lexión Americana decidiu que os fondos xerados polas moedas se utilizarían para construír un museo no campus da Universidade de Texas en Austin, como contribución ao Centenario de Texas. 

## Proceso lexislativo 
A oposición á cuñaxe de moedas conmemorativas, por mor da preocupación pola falsificación e tamén por diversos vetos de orde política, provocara en anos anteriores o fracaso de varios proxectos de lei sobre outras emisións semellantes, durante o período do Goberno de Herbert Hoover. No entanto, o clima político baixo a administración de Franklin D. Roosevelt era máis favorable. Así as cousas, logo de se formalizar a proposta, o Senado dos Estados Unidos aprobou o 7 de xuño de 1933, sen debates nin disensións, a lexislación para a emisión dunha moeda conmemorativa de medio dólar «en conmemoración do centenario, en 1936, da independencia de Texas e dos nobres e heroicos sacrificios dos seus pioneiros, cuxa memoria foi unha inspiración para os seus fillos e para as súas fillas durante o último século».

O proxecto de lei fora presentado polo senador Tom Connally, de Texas, e patrocinado na Cámara de Representantes por Wright Patman, tamén dese estado. Nesta cámara foi presentado o 10 de xuño de 1933 logo de recibir a aprobación da súa Comisión de Moeda, Pesos e Medidas. Bertrand H. Snell, de Nova York, preguntou como se pagarían os cuños para a elaboración da moeda, e James McClintic, de Oklahoma, preguntou se Dies solicitaría unha asignación para iso, mais o congresista Dies asegurou á Cámara que a Lexión Americana de Texas sería a encargada do pagamento de todos os gastos, polo que a emisión non suporía gasto ningún para o erario.

Finalmente, logo dese percorrido por ambas as cámaras, o proxecto de lei converteuse en lei o 16 de xuño de 1933, logo da sinatura do presidente Franklin D. Roosevelt, quen lle entregou a pluma que utilizou para asinar a lei ao senador Connally, o impulsor da aprobación da disposición. Esta pluma estaba destinada a ser a primeira peza exposta do novo museo. para a súa revenda posterior cunha prima. Aínda que o centenario non se celebraría ata 1936, o comité tiña previsto emitir as moedas antes desa data, co fin de poder financiar as obras de construción do museo. Segundo a lei, as moedas poderían cuñarse en varios anos e en deferentes cecas da *US Mint*; deste xeito, dábase pé á aparición de variedades que serían moi desexadas polos coleccionistas para completaren as súas coleccións, o que lles obrigaría a adquirir varios exemplares.

## Preparación 
A Comisión do Centenario de Texas contratou a Pompeo Coppini, un destacado escultor italo-estadounidense, para deseñar a moeda. Aínda que residía en Texas, tamén utilizaba un estudio na cidade de Nova York. Coppini deseñara anteriormente varios monumentos públicos en Texas, entre eles a fonte Littlefield da Universidade de Texas en Austin. Segundo Adair, Coppini non cobrou polos seus servizos de deseño da moeda.
[miniatura|[Pompeo Coppini, deseñador da moeda.]]
En maio de 1934, Coppini tiña xa completados os modelos de ambas as faces da moeda, que máis tarde o numismático Don Taxay describiu como «infrecuentemente bastos». Estes incluían un gran número de elementos de deseño que é probable que lle fosen solicitados polo propio Comité do Centenario. Logo da aprobación por parte do Comité, os deseños foron enviados, xa que así estaba prescrito legalmente, á Comisión de Belas Artes dos Estados Unidos para o seu exame.

O escultor e membro da Comisión de Belas Artes Lee Lawrie tamén criticou o deseño previsto e escribiu unha extensa solicitude de modificacións ao modelo. Lawrie recomendou a eliminación das seis bandeiras sobre Texas e a deusa alada Vitoria, para seren substituídas por un deseño centrado no Álamo, xunto cos pais fundadores de Texas, Sam Houston e Stephen F. Austin.

## Deseño 
### Anverso 
O motivo central do anverso é un pigargo (aguia) de cabeza branca pousado fronte á estrela solitaria de Texas. A presenza dunha aguia no anverso supón un cambio con respecto a moitas outras moedas conmemorativas estadounidenses, que tradicionalmente amosan as aguias no reverso. Nos primeiros modelos da moeda, a aguia sostiña unha coroa de loureiro entre as súas gadoupas, mais isto cambiouse por unha póla de carballo no deseño final. Seis estrelas acompañan a inscrición HALF DOLLAR na parte inferior, probablemente en referencia ás seis bandeiras que ondearon sobre Texas. Os lemas nacionais estadounidenses IN GOD WE TRUST e E PLURIBUS UNUM flanquean a estrela. O texto UNITED STATES OF AMERICA, que forma un arco ao longo do bordo superior do anverso, está separado por un guión entre cada palabra.

### Reverso 
[miniatura|360x360px|A [misión do Álamo en San Antonio, Texas, exhibindo as seis bandeiras históricas, un dos motivos do reverso da moeda.]]
O reverso presenta unha enguedellada e confusa serie de elementos. No centro reprodúcese a deusa alada Vitoria de crequenas, cun barrete frixio, mentres sostén unha representación da misión do Álamo e unha póla de oliveira. Ao pé dela, incrustados nas nubes, hai dous bustos redondos dos líderes de Texas Sam Houston e Stephen Austin, cada un identificado cunha inscrición extremadamente pequena. Detrás da figura central áchanse as seis bandeiras históricas do territorio—España, Francia, México, a República de Texas, os Estados Unidos e os Estados Confederados de América—, aínda que estas non se distinguen con claridade e están parcialmente ocultas por un pergamiño coa palabra LIBERTY, unha expresión requirida pola Lei de Moeda de 1792. O lema *REMEMBER THE ALAMO* (“Lembra El Álamo), un berro de guerra texano durante a Revolución, está no exergo do reverso. Aínda que no caso das pezas emitidas na ceca de Filadelfia estas carecen de marca de ceca, no resto dos casos, esta marca colócase debaixo da Vitoria. As iniciais de Coppini, P. C., completan o conxunto xunto ao recanto inferior dereito do Álamo.

### Valoracións críticas 
Lawrie, nunha carta dirixida ao secretario da Comisión de Belas Artes, H. P. Caemmerer, pouco antes da aprobación da moeda, describiu o deseño final como «moi mellorado» con respecto ao modelo inicial, pero finalmente non recibiu a súa aprobación debido ao gran número de elementos de deseño independentes.

O historiador da arte e numismático Cornelius Clarkson Vermeule describiu o complexo reverso da moeda como a obra mestra de Coppini e «un triunfo clásico do moito que se pode abranguer con éxito nunha moeda».

## Produción e distribución 
### Emisión de 1934 
Entre outubro e novembro de 1934 cuñáronse 205.113 exemplares do medio dólar conmemorativo do Centenario de Texas na Ceca de Filadelfia. Malia estar moi por baixo das 1.500.000 inicialmente autorizadas, considerouse unha gran tiraxe para unha moeda conmemorativa dese período. A distribución atrasouse lixeiramente con respecto ao obxectivo inicial de novembro de 1934, e a moeda non se puido pór á venda ao público ata o mes seguinte.

A comercialización das primeiras moedas comezou o 15 de decembro nunha poxa que tivo lugar nas escaleiras do Capitolio do Estado de Texas en Austin, logo dun desfile. O primeiro exemplar adxudicóuselle ao exgobernador James E. Ferguson por 90 dólares, e este regaloulla á súa esposa, que era a gobernadora vixente naquel momento, Miriam A. Ferguson. A segunda moeda que chegou a Texas foi parar ás mans do alcalde de Austin, Tom Miller, que a acadou na poxa por 50 dólares. Algunhas das moedas expuxéronse na Cámara de Comercio de Austin para que o público puidese familiarizarse co seu aspecto.]]
As moedas desta tiraxe inicial vendéronse principalmente a través de bancos texanos a un prezo dun dólar por exemplar, a partir do 20 de decembro de 1934.

A principios de marzo de 1935, presentáronselles exemplares escollidos da moeda tanto ao presidente Roosevelt como ao vicepresidente John Nance Garner. Ademais, outras organizacións cívicas e outros grupos se uniron á Lexión na venda das moedas; Amarillo tiña unha cota de 5.000 medios dólares. A finais de febreiro, os residentes de Paris, Texas, adquiriran xa 95 das 100 moedas da cota correspondente á súa cidade.

Aínda que a prensa informou o 1 de abril de 1935 de que xa se venderan unhas 100.000 moedas, este dato foi refutado de camiño, xa que en xuño o presidente do Comité do Centenario, Adair, informou dunhas vendas de 80.000 exemplares —a metade deles fóra de Texas— e o 1 de decembro o xornal *San Angelo Standard-Times* rebaizou a cantidade de moedas vendidas a só 30.000. Paralelamente, o proxecto do museo acadou unha asignación de 225.000 dólares da Lexislatura de Texas e outra de 300.000 dólares do Congreso, e a responsabilidade das moedas foi transferida á xunta directiva do museo, con Beauford H. Jester, de Corsicana, Texas, designado como responsable da recadación de fondos en relación coas moedas.

Por mor da falta de demanda, o Tesouro decidiu fundir 143.650 exemplares do medio dólar que ficaran sen vender, xa que a *US Mint* non cuñaría máis ata que se aboase ou se destruíse a emisión completa de 1934. e en novembro, a directora en funcións da casa da moeda, Mary Margaret O'Reilly, confirmou que así se faría. A *US Mint* encomendoulles ás súas cecas de Filadelfia, de Denver e de San Francisco a produción de 10.000 exemplares cada unha en novembro de 1935, xunto cun pequeno número de pezas reservadas para a súa análise pola Comisión de Ensaios dos Estados Unidos. Esta segunda emisión de 1935 vendeuse a un prezo elevado, de 1,50 dólares por moeda, en tanto que as existencias restantes de moedas de 1934 en mans do Comité seguían dispoñibles por 1,15 dólares por exemplar.

En decembro de 1935, O'Reilly anunciou que se cuñarían outros 30.000 medios dólares do centenario de Texas coa data de 1936. Mehl escribiu pouco despois:
[miniatura|[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt no acto de colocación da primeira pedra do *Texas Memorial Museum*, en xuño de 1936.]]
Adair atribuíu as baixas vendas da emisión de 1934 a un orzamento publicitario reducido. Walter P. Nichols, que máis tarde sería distribuidor do medio dólar do tricentenario do Condado de York, escribiulle a Adair para lle recomendar que o Comité cambiase o deseño, co propósito de vender máis moedas. Dado que as modificacións do deseño requirían a aprobación do Congreso, o senador de Texas Tom Connally presentou un proxecto de lei en 1936 para permitir unha nova edición da moeda. O proxecto de Lei S.3721 prevía a emisión de cinco variacións de deseño diferentes co fin de impulsar as vendas, e foi sometido a audiencia o 11 de marzo de 1936 ante unha comisión presidida polo senador Alva B. Adams, de Colorado. Esta comisión escoitou o testemuño do comerciante de moedas de El Paso Lyman W. Hoffecker e do editor da revista *The Numismatist*, Frank Duffield. Ambos declararon que xa noutras ocasións se producira a emisión doutras moedas conmemorativas con diferentes datas e nas tres cecas. Finalmente, a proposta dos cinco deseños non foi aprobada, e os coleccionistas víronse obrigados a adquirir ata 13 exemplares do mesmo deseño, para completaren toda a variedade de datas e de marcas de ceca nas súas coleccións, o cal consideraron abusivo.

### Emisión de 1936 
Mentres tanto, o director da xunta directiva do museo, Jester, intentou vender as moedas que xa estaban cuñadas, para o que anunciou en febreiro de 1936 que se formarían comités de venda en cada un dos 31 distritos senatoriais do estado de Texas. Naquel momento, as moedas vendíanse tamén en 314 establecementos bancarios de 236 municipios de Texas. Jester, que fixou os prezos en 1,50 dólares para as moedas con data de 1935 e en 1,15 dólares para as de 1934, revelou que ata o momento se venderan 30.000 exemplares, a maioría deles fóra de Texas. O 25 de abril, Adair anunciou que as moedas con data de 1936 sairían á venda a 4,50 dólares o xogo das tres datas, que a emisión de 1935 xa estaba esgotada por separado e que a de 1934 aínda tiña exemplares dispoñibles.

O presidente Roosevelt puxo a primeira pedra do museo o 11 de xuño de 1936. no Festival Nacional do Tomate de Jacksonville, Texas, e pola banda de música *Longhorn*, da Universidade de Texas, na súa xira en tren polo leste e o sueste na honra do centenario.

### Emisión de 1937 
[miniatura|358x358px|Anuncio en *[The Numismatist* da emisión de 1937 do medio dólar de Texas.]]
A comercialización das moedas seguiuse utilizando para a recadación de fondos para o museo. Aínda que as vendas seguían a ser baixas, en abril e maio de 1937 cuñáronse arredor de 8.000 exemplares máis en cada unha das tres casas da moeda, amosando esa nova data.

O museo inaugurouse o 19 de decembro de 1937, co gobernador James V. Allred presidindo a cerimonia, e abriuse ao público o 15 de agosto de 1938. *United Press* informou de que representaba «dous anos de vendas de medios dólares do centenario de Texas, dous anos de construción e un custo de 600.000 dólares».

### Emisión de 1938 
En xaneiro de 1938 cuñouse unha derradeira tiraxe de 5.000 moedas en cada ceca, que o comité vendeu a un prezo incrementado de dous dólares por moeda. O comité tivo dificultades para vender tanto as emisións de 1938 como as existencias restantes de moedas de anos anteriores; moitas foron devoltas ao Tesouro para a súa fundición logo da fin das vendas en novembro de 1938. En total, cuñáronse 304.000 moedas durante o período de emisión de catro anos, moi por baixo da cifra autorizada inicialmente de 1.500.000. Destas, unha lixeira maioría, 154.522 moedas, foron devoltas e fundidas polo Tesouro.

[miniatura|320x320px|Dous [estoxos para o medio dólar do Centenario de Texas, un para unha moeda e outro para o conxunto de tres.]]
## Coleccionismo 
Aínda que a emisión de 1934 desta moeda é, con diferenza, a máis numerosa, a poboación considerouna como un recordo anovador, polo que foi moi manexada pola xente, mesmo utilizada como colgante ou chaveiro, e por este motivo é frecuente achala en estados de conservación deficientes. Tamén é habitual atopar cuñaxes defectuosas, sinaladamente no reverso da moeda, así como danos causados polo puído ou por unha limpeza inadecuada. As variacións de prezo entre as distintas emisións son mínimas nos graos de conservación máis baixos, pero diverxen significativamente nos estados máis excelentes. O numismático Anthony Swiatek considerou a moeda de 1935-D como a máis atractiva da serie, cun aspecto similar ao das probas nas primeiras etapas da produción.

Malia as baixas vendas, as moedas gozaron de popularidade entre os coleccionistas. Mantivéronse aproximadamente ao seu prezo de emisión orixinal ata a década de 1950, logo do cal comezaron a revalorizarse. Na década de 1980, os exemplares en estado de conservación “sen circular” vendíanse por máis de 100 dólares cada un, e mesmo acadaban prezos superiores no caso das emisións de menor tiraxe. A edición de luxo de *Guide Book of United States Coins*, de Richard S. Yeoman, publicada en 2020, atribúelle á moeda entre 130 e 1.900 dólares, dependendo da súa data, da súa marca de ceca e do seu estado de conservación. Un exemplar de singular beleza e excepcional estado de conservación correspondente á emisión de 1936 cuñado en Filadelfia acadou os 14.100 dólares nunha poxa numismática que tivo lugar en 2015.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Bowers, Q. D. (1991). ''*. Bowers and Merena Galleries, Wolfeboro. ISBN 978-0-943161-35-8
* Bullowa, D. M. (1938). *The Commemorative Coinage of the United States 1892-1938 * [Numismatic Notes and Monographs 83]. American Numismatic Society. Páxinas i-ii, 1-192.
* Flynn, K. (2008). *The Authoritative Reference on Commemorative Coins 1892-1954*. Kyle Vick, Roswell.
* Mehl, B. M. (1937). **. Fort Worth, Texas.
* Slabaugh, A. R. (1975). *United States Commemorative Coinage'' (2ª ed.). Whitman, Racine. ISBN 978-0-307-09377-6
* Swiatek, A. (2012). '**. KWS, Chicago. ISBN 978-0-9817736-7-4
* Swiatek, A.; Breen, W. (1981). **'. Arco Pub., Nova York. ISBN 978-0-668-04765-4
* Taxay, D. (1967). ''*. Arco, Nova York. ISBN 978-0-668-01536-3
* USSCBC (United States Senate Committee on Banking and Currency) (1936). *Coinage of commemorative 50-cent pieces*. United States Government Printing Office. 11 de marzo.
* Vermeule, C. (1971). **. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-62840-3
* Yeoman, R. S. (2020). *A Guide Book of United States Coins'' ("Mega Red", 5ª ed.). Whitman, Atlanta. ISBN 978-0-7948-4705-0

### Outros artigos 
* Moedas do dólar estadounidense
* Casa da Moeda dos Estados Unidos