Cartaxena de Indias

**Cartaxena**, coñecida desde a época colonial como **Cartaxena de Indias** (en castelán: *Cartagena de Indias*), é unha cidade da costa caribeña de Colombia, capital do departamento de Bolívar. Fundada por Pedro de Herrera en 1533, é o principal destino turístico do país. Conta cun casco vello amurallado, da época colonial, que foi declarado pola UNESCO Patrimonio da Humanidade.

O papel pasado de Cartagena como elo na ruta cara ás Indias Occidentais confírelle un importante valor histórico para a exploración mundial e a preservación do patrimonio das grandes rutas marítimas comerciais. Como antiga colonia española, foi un porto clave para a exportación de prata boliviana a España e para a importación de africanos escravizados baixo o sistema de asentos. Era defendible contra os ataques piratas no Caribe. A localización estratéxica da cidade entre os ríos Magdalena e Sinú tamén lle proporcionaba un acceso doado ao interior da Nova Granada e convertéuna nun porto principal para o comercio entre España e o seu imperio de ultramar, o que acadou a súa importancia a principios da década de 1540.

A Cartaxena moderna é a capital do Departamento de Bolívar e tiña unha poboación de 1.065.881 hab. ​, urbana 941.289 hab. o que a converte na segunda cidade máis grande da rexión do Caribe, despois de Barranquilla, e na quinta cidade máis grande de Colombia. A área metropolitana de Cartaxena é a sexta área urbana máis grande do país, despois da área metropolitana de Bucaramanga. As actividades económicas inclúen as industrias marítima e petroquímica, así como o turismo.

A cidade actual, que leva o nome de Cartaxena en España e, por extensión, a cidade histórica de Cartaxena, fundouse o 1 de xuño de 1533, o que a converte nunha das cidades coloniais máis antigas de América do Sur, pero o asentamento de varios pobos indíxenas na rexión arredor da baía de Cartaxena data do ano 4000 a.C. Durante o período colonial español, Cartaxena tivo un papel fundamental na administración e expansión do Imperio Español. Foi un centro de actividade política, eclesiástica e económica. En 1984, a cidade amurallada e a fortaleza coloniais de Cartaxena foron designadas Patrimonio da Humanidade.

Tamén foi o escenario da Batalla de Cartaxena de Indias en 1741 durante a Guerra da orella de Jenkins entre o España e o Gran Bretaña.

## Historia
[thumb|Segundo as descricións que se conservan, as casas dos habitantes [prehistóricos da cidade poderían ter un aspecto moi similar a estas cabanas da cultura taíno en Baconao]]

### Precolombiano era: 4000 a.C. – 1500 d.C.
A Cultura de Puerto Hormiga, fundada no municipio de Arjona do departamento de Bolívar na rexión da costa caribeña, particularmente na área desde o delta do río Sinú ata a baía de Cartaxena, parece ser a primeira comunidade humana documentada no que hoxe é Colombia. Os arqueólogos estiman que arredor do ano 4000 a.C., a cultura formativa estaba situada preto do límite entre os actuais departamentos de Bolívar e Sucre. Nesta zona, os arqueólogos atoparon os obxectos cerámicos máis antigos das Américas, que datan de arredor do ano 4000 a.C. Pénsase que a razón principal da proliferación de sociedades primitivas nesta zona foi o clima relativamente suave e a abundancia de fauna salvaxe, o que permitía aos habitantes cazadores unha vida cómoda.

As investigacións arqueolóxicas sitúan o declive da cultura de Puerto Hormiga e os seus asentamentos relacionados no ano 3000 a.C. Formulouse a hipótese do auxe dunha cultura moito máis desenvolvida, a dos Monsú, que viviu ao final da Canle do Dique preto dos actuais barrios de Cartaxena, Pasacaballos e Ciénaga Honda, na parte máis setentrional da illa de Barú. A cultura Monsú parece herdar o uso da arte da cerámica por parte da cultura de Puerto Hormiga e tamén desenvolver unha economía mixta de agricultura e manufactura básica. A dieta do pobo Monsú baseábase principalmente en mariscos e peixes de auga doce e salgada.

O desenvolvemento da sociedade sinú no que hoxe son os departamentos de Córdoba e Sucre eclipsou estes primeiros desenvolvementos arredor da área da baía de Cartaxena. Ata a colonización española, moitas culturas derivadas das familias lingüísticas karib, malibu e arawako vivían ao longo da costa caribeña colombiana. A finais da era precolombiana, a Sierra Nevada de Santa Marta foi o fogar do pobo tayrona, cuxa lingua estaba estreitamente relacionada coa familia lingüística chibcha.

Arredor do ano 1500 d.C., a zona estaba habitada por diferentes tribos da familia das linguas caribes, máis precisamente da subfamilia mocana. As aldeas mocanas do pobo caribe arredor da baía de Cartaxena incluían:
:*nunha illa areosa fronte ao océano no que hoxe é o centro da cidade: Kalamarí (Calamaris)
:*na illa de Tierrabomba: Carex
:*na Illa Barú, despois unha península: Bahaire
:*na actual Mamonal, a costa leste da baía exterior: Cospique
:*na zona suburbana de Turbaco: tribo Yurbaco

Heredia atopou estes asentamentos "...en gran parte rodeados de cabezas de homes mortos colocadas en estacas."

### Primeiros avistamentos por europeos: 1500–1533
[miniatura|vertical|[Pedro de Heredia, fundador da cidade e explorador do seu interior]]
Rodrigo de Bastidas viaxou á Costa das Perlas e ao Golfo de Urabá en 1500–01. O 14 de febreiro de 1504, Fernando V contratou a viaxe de Juan de la Cosa a Urabá. Non obstante, Juan de la Cosa morreu en 1510 xunto con 300 dos homes de Alonso de Ojeda, despois dun enfrontamento armado cos pobos indíxenas, e antes de que Juan de la Cosa puidese tomar posesión da zona do Golfo de Urabá. Contratos semellantes asináronse en 1508 con Diego de Nicuesa para o asentamento de Veragua e con Alonso de Ojeda para o asentamento de Urabá, "onde xa se obtivera ouro en viaxes anteriores", segundo Floyd.

Tras o intento errado de fundar Antigua del Darién en 1506 por Alonso de Ojeda e a posterior fundación infructuosa de San Sebastián de Urabá en 1510 por Diego de Nicuesa, a costa caribeña meridional volveuse pouco atractiva para os colonizadores. Preferían as máis coñecidas A Española e Cuba.

Aínda que o punto de control real para o comercio, a Casa de Contratación, deu permiso a Rodrigo de Bastidas (1460–1527) para levar a cabo de novo unha expedición como adelantado a esta zona, Bastidas explorou a costa e avistou o delta do río Magdalena na súa primeira viaxe desde Guajira ao sur en 1527, unha viaxe que rematou no Golfo de Urabá, a localización dos primeiros asentamentos fracasados. De Nicuesa e De Ojeda sinalaron a existencia dunha gran baía no camiño de Santo Domingo a Urabá e ao istmo de Panamá, e iso animou a Bastidas a investigar.

### Época colonial: 1533–1717
thumb|O centro histórico está rodeado por 11 quilómetros de murallas defensivas. Estas foron complementadas por fortificacións ao longo da costa, facendo de Cartaxena unha cidade militarmente inexpugnable. As murallas, feitas en varias etapas, foron deseñadas para protexer a cidade dos continuos ataques piratas, e foron construídas entre 1614 e 1796.
[thumb|upright|O [Convento de Santo Domingo, Cartaxena|Convento de Santo Domingo, construído entre 1565 e 1630, é a igrexa máis antiga de Cartaxena de Indias.]]
[thumb|right|[Iglesia de San Pedro Claver, Cartagena|Iglesia de San Pedro Claver construída entre 1580 e 1654. O corpo de San Pedro Claver está situado no seu altar maior.]]

Baixo contrato coa raíña Xoana I de Castela, Pedro de Heredia entrou na baía de Cartaxena con tres barcos, unha chalupa, 150 homes e 22 cabalos, o 14 de xaneiro de 1533. Pronto atopou a aldea de Calamari abandonada. Seguindo cara a Turbaco, onde Juan de la Cosa fora ferido de morte 13 anos antes, Heredia librou unha batalla que durou todo o día antes de proclamarse vitorioso. Usando a India Catalina como guía, Heredia embarcouse nunha expedición de exploración de tres meses. Regresou a Calamari en abril de 1533 con pezas de ouro, incluído un porco espiño de ouro macizo. En expedicións posteriores, Heredia saqueou as tumbas e os templos de ouro Sinú. O seu goberno como gobernador de Cartaxena durou 22 anos, antes de morrer ao seu regreso a España en 1544. O rei Filipe II deulle a Cartaxena o título de "cidade" (*ciudad*) en 1574, engadindo "moi nobre e leal" en 1575.

En 1568, Sir John Hawkins intentou persuadir o gobernador Martín de las Alas para que abrise unha feira comercial na cidade, o que permitiría aos seus homes vender mercadorías estranxeiras. Isto supoñía unha violación da lei española, que prohibía o comercio con estranxeiros. Moitos no asentamento sospeitaban que isto permitiría a Hawkins saquear o porto posteriormente; e, como tal, o gobernador negouse. Hawkins bombardeou a cidade durante 8 días, pero non conseguiu ningún impacto significativo e retirouse. Entón Francis Drake atacou en abril de 1586 con 23 barcos e 3.000 homes. Drake incendiou 200 casas e a catedral, e só se retirou despois de que se pagase un rescate un mes despois.

España encargou entón a Bautista Antonelli en 1586 o deseño dun plan mestre para a defensa dos seus portos caribeños. Isto incluíu unha segunda visita a Cartaxena en 1594, cando elaborou planos para unha cidade amurallada.

En 1610, estableceuse en Cartaxena o Santo Oficio da Inquisición e o Palacio da Inquisición completouse en 1770. As sentenzas pronunciáronse na praza principal da cidade, hoxe a Plaza de Bolívar, durante as cerimonias dos "Autos de Fe". Os delitos baixo a súa xurisdición incluían os de herexía, blasfemia, bigamia e bruxería. Un total de 767 persoas foron castigadas, con penas que variaban desde multas ata o uso dun Sanbenito, cadea perpetua ou mesmo a morte de cinco persoas. A Inquisición abolíuse coa independencia en 1811. chamado así na honra do pai do rei Filipe IV e gobernador Pedro Zapata de Mendoza, marqués de Barajas, o conde de Barajas. Rematado en 1654, o forte ampliouse no século XVIII e incluíu corredores e galerías subterráneas.]]

A partir de mediados de abril de 1741, a cidade sufriu un asedio por parte dunha gran armada británica baixo o mando do almirante Edward Vernon. O enfrontamento, coñecido como Batalla de Cartaxena de Indias, formou parte da Guerra da orella de Jenkins. A frota británica contaba con dous mil canóns despregados en case cento oitenta barcos, incluíndo barcos de tres pisos (oito), barcos de liña (vinte e oito), fragatas (doce), buques bombardeiros (dous) e barcos de transporte (cento trinta), e arredor de trinta mil combatentes, incluíndo mariñeiros (quince mil), soldados (nove mil regulares e catro mil da milicia estadounidense) e escravos negros armados con machetes de Xamaica (catro mil). As defensas de Cartaxena incluían tres mil homes, incluíndo tropas regulares (uns mil setecentos oitenta), milicianos (cincocentos), seiscentos arqueiros indios traídos do interior, ademais dos considerables mariñeiros e tropas de desembarco dos seis buques de guerra dispoñibles para a cidade (cento cincuenta homes): *Galicia*, que era o buque insignia, *San Felipe*, *San Carlos*, *África*, *Dragón* e *Conquistador*. Non obstante contaba coas sólidas defensas da cidade, a súa preparación minuciosa, e a súa experiencia dos 22 combates levados ata entón.

Os británicos puideron tomar o Castelo de San Luís en Bocachica e desembarcar mariños na illa de Tierrabomba e Manzanillo. Os norteamericanos tomaron entón o outeiro de La Popa.

A colosal batalla durou 67 días. A derrota das forzas británicas, coa armada máis grande da historia ata o desembarco de Normandía foi máis humillante. De Lezo morrereu apenas algúns meses despois desta defensa, que sería a súa máis grande vitoria. O con­trol da pra­za co­lom­bia­na, con­si­de­ra­da estratexicamente co­mo a "chave de In­días" foi a cla­ve pa­ra man­ter o dominio español na América.

#### Idade de Prata (1750–1808)
En 1762, Antonio de Arebalo publica o seu Plan de Defensa, o Informe sobre o estado de defensa das avenidas de Cartaxena de Indias. Este enxeñeiro continuou o traballo para facer de Cartaxena inexpugnable, incluíndo a construción, entre 1771 e 1778, dun quebraondas submarino de 3.700 metros de longo a través de Bocagrande chamado a Escollera. Arébalo xa completara anteriormente "San Fernando" e a batería forte de "San José" en 1759, e despois engadira "El Ángel San Rafael" no outeiro de El Horno como protección adicional ao longo de Bocachica. O censo revelou o que Ensenada esperaba. Non obstante, os seus inimigos na corte convenceron ao rei Carlos III de opoñerse ao plan fiscal. 

### 1811 ao século XXI
Durante máis de 275 anos, Cartaxena estivo baixo o dominio español. Co encarceramento de Carlos IV e Fernando VII por parte de Napoleón, e o comezo da Guerra da Independencia española, axiña se produciron as Guerras de independencia hispanoamericanas. En Cartaxena, o 4 de xuño de 1810, o Comisionado Real Antonio Villavicencio e o Concello de Cartaxena desterraron o gobernador español Francisco de Montes por sospeita de simpatía polo emperador francés e as forzas de ocupación francesas que derrocaran ao rei. Formouse unha Xunta Suprema, xunto con dous partidos políticos, un liderado por José María García de Toledo en representación dos aristócratas, e un segundo liderado por Gabriel e Germán Piñeres en representación da xente común de Getsemaní. Finalmente, o 11 de novembro, asinouse unha Declaración de Independencia que proclamaba "un estado libre, soberano e independente de toda dominación e servidume a calquera poder na Terra".

A reacción de España foi enviar unha "expedición pacificadora" baixo o mando de Pablo Morillo, O Pacificador, e Pascual de Enrile, que incluía 59 barcos e 10.612 homes. A cidade foi asediada o 22 de agosto de 1815. A cidade estaba defendida por 3000 homes, 360 canóns e 8 barcos, ademais de pequenas embarcacións auxiliares, baixo o mando de Manuel del Castillo y Rada e Juan N. Enslava. Non obstante, nese momento, a cidade estaba baixo o goberno do partido de García de Toledo, despois de exiliar a Germán e Gabriel Piñeres, e a Simón Bolívar. O 5 de decembro, unhas 300 persoas morrían de fame ou enfermidades ao día, o que obrigaba a 2000 a fuxir en barcos proporcionados polo mercenario francés Louis Aury. Nese momento, morreran 6000. Morillo, en represalia despois de entrar na cidade, disparou a nove dos líderes rebeldes o 24 de febreiro de 1816, no que hoxe se coñece como o Camellon de los Martires. Entre eles estaban José María García de Toledo e Manuel del Castillo y Rada.

Estes descensos tamén debéronse a enfermidades, incluída unha devastadora epidemia de cólera en 1849. O Canal do Dique que o conectaba co río Magdalena tamén se encheu de limo, o que provocou unha drástica redución na cantidade de comercio internacional. O auxe do porto de Barranquilla só agravou o declive do comercio. Durante a presidencia de Rafael Núñez, natural de Cartaxena, o goberno central finalmente investiu nun ferrocarril e noutras melloras e modernizacións de infraestruturas que axudaron á cidade a recuperarse.

Cartaxena é a capital do departamento de Bolívar.

## Xeografía
[miniatura|dereita|[Igrexa de San Pedro Claver, Cartaxena|Santuario de San Pedro Claver. Pedro Claver foi un sacerdote xesuíta de orixe española que dedicou a súa vida a axudar os africanos escravizados, dándolles un sentido da súa propia dignidade persoal. Converteuse no santo patrón dos escravos, dos mariñeiros, da República de Colombia e do ministerio cos africanos.]]

### Localización
Cartaxena está situada ao norte de Colombia, a 10°25′&nbsp;N 75°32′&nbsp;O.

Linda co mar Caribe ao oeste. Ao sur atópase a baía de Cartaxena, que ten dúas entradas: Bocachica (Boca pequena) ao sur e Bocagrande (Boca grande) ao norte. A súa liña costeira está caracterizada morfoloxicamente por praias disipativas.

A baía de Cartaxena é un esteiro cunha superficie aproximada de 84 km2.2.

### Barrios
#### Zona norte
Nesta zona atópase o Aeroporto Internacional Rafael Núñez, situado no barrio de Crespo, a dez minutos en coche do centro da cidade ou da parte antiga e a quince minutos da zona moderna. A Zona Norte, a área situada inmediatamente ao norte do aeroporto, contén hoteis, a oficina de desenvolvemento urbano de Barcelona de Indias e varias institucións educativas. As antigas murallas da cidade, que pechan o centro e o barrio de San Diego, están situadas ao suroeste de Crespo. Na costa caribeña, entre Crespo e a cidade vella, atópanse os barrios de Marbella e El Cabrero.

#### Centro da cidade
[miniatura|[Puerta del Reloj, Cartaxena|Puerta del Reloj barroca, construída entre 1704 e 1738, foi a principal porta das murallas da cidade. Esta porta é unha das obras máis exitosas da Escola Hispanoamericana de Fortificación.]]

O centro de Cartaxena ten unha arquitectura variada, principalmente de estilo colonial, pero pódense ver edificios de estilo republicano e italiano, como o campanario da catedral.

A entrada principal do centro é a *Puerta del Reloj* (Porta do Reloxo), que sae na *Praza dos Coches* (Praza dos Carruaxes). A poucos pasos atópase a *Plaza de la Aduana*, xunto á alcaldía. Preto atópase a Plaza de San Pedro Claver e a igrexa tamén chamada así por San Pedro Claver, onde se garda nun cadaleito o corpo do santo xesuíta ('Santo dos escravos africanos'), así como o Museo de Arte Moderna.

Preto está a Plaza de Bolívar e o Palacio de la Inquisición. A Plaza de Bolívar (antes coñecida como Plaza de la Inquisición) é esencialmente un pequeno parque cunha estatua de Simón Bolívar no centro. Esta praza está rodeada de edificios coloniais con balcóns. Cafés ao aire libre con sombra bordean a rúa.

A Oficina de Arquivos Históricos dedicada á historia de Cartaxena non está moi lonxe. A carón dos arquivos está o Pazo do Goberno, o edificio de oficinas do Gobernador do Departamento de Bolívar. Fronte ao palacio atópase a Catedral de Cartaxena, que data do século XVI.

Outro edificio relixioso de importancia é a Igrexa de Santo Domingo, fronte á Praza de Santo Domingo. Na praza atópase a escultura "Muller Reclinada", un agasallo do notable artista colombiano Fernando Botero. Nas proximidades atópase o Hotel Tcherassi, unha mansión colonial de 250 anos de antigüidade renovada pola deseñadora Silvia Tcherassi.

Na cidade atópanse o Convento dos Pais Agostiños e a Universidade de Cartaxena. Esta universidade é un centro de educación superior aberto ao público a finais do século XIX. O "Claustro de Santa Tareixa", que foi remodelado e converteuse nun hotel xestionado por Charleston Hotels, ten a súa propia praza, protexida polo Bastión de San Francisco.

A 20 minutos a pé do centro da cidade atópase o Castelo de San Felipe de Barajas, situado no Pie de la Popa (outro barrio), unha das maiores fortalezas construídas polos españois nas súas colonias. Os túneles construíronse de tal xeito que se podían escoitar os pasos dun inimigo que se achegaba. Algúns dos túneles están abertos para a súa visita hoxe en día.

A cidade vella amurallada de Cartaxena é coñecida en parte polas súas exuberantes prazas, e edificios coloniais españois en tons pastel.

#### San Diego
San Diego recibiu o seu nome polo convento local de San Diego, agora coñecido como o Edificio da Universidade de Belas Artes. Diante dela está o Convento das Monxas da Orde de Santa Clara, agora o Hotel Santa Clara. Nos arredores está a igrexa de Santo Toribio, a última igrexa construída na Cidade Amurallada. Xunto a ela está a praza Fernández de Madrid, en homenaxe ao heroe de Cartaxena, José Fernández de Madrid, cuxa estatua pódese ver nas proximidades.

Dentro da Cidade Vella atópase Las Bóvedas (As Bóvedas), unha construción acaroada ás murallas da Fortaleza de Santa Catalina. Dende a cima desta construción vese o mar Caribe.

#### Getsemaní
[miniatura|Pintura de 1893 da [Lista de edificios coloniais en Cartaxena, Colombia|Praza dos Coches.]]

Onte un distrito caracterizado pola delincuencia, Getsemaní, xusto ao sur da antiga fortaleza amurallada, converteuse no "barrio máis moderno de Cartaxena e nun dos puntos de acceso máis novos de América Latina", con prazas que noutro tempo foron escenario do tráfico de drogas recuperadas e edificios antigos convertidos en hoteis boutique.

Getsemaní converteuse nun "Mural da Cidade" para rescatar os valores, costumes, tradicións e anécdotas da xente.https://forbes.co/2020/01/03/forbes-life/getsemani-el-barrio-de-cartagena-entre-los-mas-cool-del-mundo

#### Bocagrande
Bocagrande é unha zona coñecida polos seus rañaceos. A zona contén a maior parte das instalacións turísticas da cidade, como hoteis, tendas, restaurantes, discotecas e galerías de arte. Está situado entre a Baía de Cartaxena ao leste e o Mar Caribe ao oeste, e inclúe os dous barrios de El Laguito (O Lago Pequeno) e Castillogrande (Castelo Grande). Bocagrande ten longas praias e moita actividade comercial atópase ao longo da Avenida San Martín.

As praias de Bocagrande, situadas na costa norte, están feitas de area volcánica, de cor lixeiramente agrisada. Isto fai que a auga pareza lamacenta, aínda que non o é. Hai quebraondas aproximadamente cada 180 metros.

No lado da baía da península de Bocagrande hai un paseo marítimo. No centro da baía hai unha estatua da Virxe María. A Base Naval tamén se atopa en Bocagrande, mirando cara á baía.

### Clima
Cartaxena ten un clima tropical húmido e seco (Köppen: *Aw*). A humidade media ronda o 80 %, e a estación das chuvias adoita durar de maio a novembro. O clima tende a ser cálido e ventoso.

A Zona de Converxencia Intertropical (ZCIT) é un dos factores oceánicos costeiros que inflúen no clima rexional.

## Demografía
[thumb|O [Marqués de la Ensenada foi Ministro de América e responsable de moitas políticas, unha das cales deu lugar ao primeiro censo moderno na cidade en 1778.]]

### Composición étnica 
Segundo as cifras presentadas polo DANE a partir do censo de 2005, a composición etnográfica da cidade é:

* Brancos e Mestizos: 63,2%
* Negros, mulatos, afrocolombianos ou afrodescendentes: 36,1%
* Palenquero: 0,3%
* Indíxenas: 0,2%
* ROM: 0,1%
* Raizal: 0,1%

## Notas 
### Referencias 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial