San Amaro

**San Amaro** é un concello da provincia de Ourense, pertencente á comarca do Carballiño. Segundo o IGE en 2017 tiña 1.112 habitantes (1.141 en 2016). O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é «».

## Demografía 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:bar       value:rgb(1,0.75,0.4)

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:50 bottom:20 top:20 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:4500
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:white

PlotData=
  color:bar width:20 align:left
  bar:1900 from:0 till:3205
  bar:1910 from:0 till:3073
  bar:1920 from:0 till:2925
  bar:1930 from:0 till:2905
  bar:1940 from:0 till:3258
  bar:1950 from:0 till:3272
  bar:1960 from:0 till:4221
  bar:1970 from:0 till:2608
  bar:1981 from:0 till:2230
  bar:1991 from:0 till:1640
  bar:2001 from:0 till:1501
  bar:2009 from:0 till:1289
  bar:2014 from:0 till:1180

PlotData=
  bar:1900 at: 3205 fontsize:S text:3.205 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 3073 fontsize:S text:3.073 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 2925 fontsize:S text:2.925 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 2905 fontsize:S text:2.905 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 3258 fontsize:S text:3.258 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 3272 fontsize:S text:3.272 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 4221 fontsize:S text:4.221 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 2608 fontsize:S text:2.608 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 2230 fontsize:S text:2.230 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 1640 fontsize:S text:1.640 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 1501 fontsize:S text:1.501 shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 1289 fontsize:S text:1.289 shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 1180 fontsize:S text:1.180 shift:(-10,5)

## Patrimonio histórico e artístico 
O patrimonio arqueolóxico de San Amaro é salientable en achados de épocas anteriores ó mundo castrexo. Posiblemente os restos máis antigos que se atoparon son os do monte da Chaira, inmediato ó castro de San Cibrán de Las, con útiles líticos do Paleolítico. Iso móstranos que as terras do San Amaro xa foron habitadas dende as primeiras épocas da Prehistoria.

Da época do Bronce (II milenio a. de C.) aínda existen mámoas, enterramentos utilizados longo tempo, e tamén petróglifos. É de destacar o achado de petróglifos na parroquia de Eiras, coa novidade de que conteñen aliñacións cara ao solpor do solsticio de verán e cara ao castro de San Cibrao de Las, entre outras.

Pero o concello de San Amaro é máis coñecido, incluso internacionalmente, por posuír un dos sitios castrexos máis importantes da Península Ibérica, o castro de San Cibrao de Las, a posible ***Lámbrica*** dos textos clásicos do xeógrafo clásico Mela. Cómpre destacar que este impresionante castro está compartido co veciño concello de Punxín, igual que o veciño monte de San Trocado.

O monte de San Trocado tamén contén un pequeno castro, con medidas moito máis modestas que o anterior, pero non deixa de ser importante pola relación que tivo con aquel, pois debeu ser punto de vixía das rutas terrestres que conectaban o castro de Las co embarcadoiro da Barca e cos puntos mineiros das abas do San Trocado. Dende alí tamén podía divisarse a navegación fluvial polo río Miño.

Os restos dos períodos castrexo e da romanización están representados, ademais de polos sitios arqueolóxicos citados de Lás e Santrocado, por un conxunto de pequenos castros que en moitos casos son a orixe dalgunha aldea ou parroquia. Estes humildes castros arrodeaban ó de San Cibrao de Las, chamado alí *A Ciudá*, ó que estarían politicamente sometidos. Citaremos: o Castro Martiño en Eiras, o Castro de Eiras, o Castro de Salamonde, o Castro de Outeiro en Beariz e o castro de Salamonde, entre outros.

Da época romana temos un ara con inscrición, que apareceu na parroquia de Eiras, dedicada ó deus Bandua de Lámbrica por un tal Emilio Reburrino, o primeiro habitante coñecido dese lugar. Lámbrica pode tratarse do topónimo primixenio do Castro de San Cibrao de Lás, nome que nos fai recordar as descricións de Mela.

Como complemento a unha visita arqueolóxica ó concello de San Amaro podemos dirixirnos as igrexas e ermidas, case sempre acompañadas de cruceiros. Un rico patrimonio relixioso con mostras de tódalas épocas. A igrexa máis sinxela, pero fermosa polo contorno no que se sitúa, é a ermida do San Trocado, no alto dese monte, vestixio de hábitats e cultos prehistóricos que foron cristianizados e os que seguen a acudir os veciños "*obedecendo ós mandados do seu espírito*", como xa manifestara Cuevillas. Dende alí podemos gozar de fermosas vistas do contorno, un lugar privilexiado para contemplar o Miño no seu curso central, as terras do Carballiño e as montañas do Faro de Avión e da Martiñá, entre outras.

As parroquias do concello teñen todas un pequeno tesouro relixioso nas súas igrexas, capelas, cruceiros e mobiliario litúrxico, abundando máis o estilo barroco. Pero tamén hai un fermoso exemplar románico que merece visita: a igrexa de San Fiz de Navío, que data dos séculos XII ou XIII.

Dos edificios barrocos destacar os edificios das igrexas das Neves de Grixoa e Salamonde, con bos retablos nos interiores, aínda que a xoia dos retablos do concello está na igrexa de Santa Uxía de Eiras, cun fermoso exemplar realizado en 1704 por Francisco de Castro Canseco. Dentro dos retablos temos que fixarnos nas imaxes, ás que os habitantes demostraron sempre gran devoción. Hai nelas moitas sorpresas e, nalgúns casos, alto nivel artístico e técnico, como pode apreciarse no San Xosé da igrexa de Eiras, onde está perfectamente caracterizado o "vento" que move as súas vestiduras polo seu lado dereito.

En canto as capelas e cruceiros, destacar dous lugares singulares: a capela e o cruceiro do lugar de San Roque en Salamonde, e a entrada á reitoral de San Cibrao de Las, onde unha serpe de pedra sobe polo fuste do cruceiro cara a cruz. Algúns destes cruceiros, coma o citado de Lás, foron peto de ánimas, pero tamén hai petos de ánimas en muros de paredes como é o do lugar do Cruceiro, de factura popular. Non debemos esquecer as reitorais, edificadas a xeito de pazos e onde residía a autoridade relixiosa de cada parroquia, case sempre anexas ás parroquiais. O mellor exemplo é o da casa reitoral de Anllo, cunha fermosa cheminea.
miniatura|300px|Entrada monumental ó pazo de Eiras (San Amaro) con pedras de armas a cada lado, fornela na parte superior, onde estaba unha estatua de San Antonio, e pináculos combinados con ameas derriba da cornixa moldurada.
Na arquitectura civil barroca destacan os pazos de Eiras, o Sabariz, tamén nesa parroquia, e a Touza en San Fiz de Navío, con cheminea monumental. Case todos teñen pombal, algúns de perfecta cantaría, como ocorre no da Touza. As parroquias de Navío e de Eiras teñen, ademais, outras casas fidalgas de moi fermosa factura. Son salientables as pedras de armas que podemos atopar en todo o concello, en pazos, casas fidalgas e igrexas, que nos falan da procedencia das familias importantes que transitaron por estas terras, así como das relacións entre elas.

Para finalizar non debemos esquecer a riqueza etnográfica, abandonada case sempre, constituída por casas populares (patín, solaina, escaleiras exteriores, cabaceiro inmediato, forno...), muíños, fornos comunais, eiras, fontes, lavadoiros, lagares e, incluso, algunha telleira. A eles debemos engadir as paisaxes resultado das actividades agrarias tradicionais: os sucalcos en San Fiz de Navío e Xinzo, as corredoiras, algunha delas enlousada, as congostras...). Son todos vestixios das actividades e das tradicións das xentes do San Amaro.

Outras veces vemos pezas moi antigas reutilizadas en edificios posteriores. Exemplo diso son algunhas pedras castrexas reutilizadas na construción da igrexa de Eiras e na reitoral de Anllo.

Tampouco podemos esquecer o patrimonio natural, destacando as beiras dos regatos e as carballeiras que a duras penas se conservan. A xoia natural do concello é a carballa de Eiras, cuns cincocentos anos de historia, soportando temporais e, mesmo, incendios. Está diante do pazo dos Tizón.

## Universidade budista 
En 2008 foi comprada unha casa rural na aldea de Ventoselo, parroquia de Beariz, para o establecemento do mosteiro budista tibetano *Chu Sup Tsang* ("Fonte Inesgotable de Sabedoría"), de filiación Gelugpa, o cal comezou a súa actividade educativa en 2009. A partir deste mosteiro, en 2018 comezou a funcionar no mesmo lugar a primeira universidade europea da citada relixión.

## Galería de imaxes 
:*Vexa o artigo principal en: Galería de imaxes de San Amaro*

Ficheiro:Centro de Saúde de San Amaro.JPG|Centro de saúde.
Ficheiro:Portada igrexa de San Fiz de Navío, San Amaro.jpg|Portada da Igrexa de San Fiz de Navío (San Amaro).
Ficheiro:Petroglifos en Eiras.JPG|Petróglifos en Eiras.
Ficheiro:Ara de Eiras 1.JPG|Ara de Bandua Lambricae en Eiras.
Ficheiro:Lansbricae_11.jpg|Castro de San Cibrao de Las
Ficheiro:Escudo sabariz.JPG|Escudo na porta do Pazo de Sabariz.
Ficheiro:Retablo Eiras 1.jpg|Retablo maior Igrexa de Eiras.
Ficheiro:Composición retablo Eiras.jpg|San Xoan e San Xosé no retablo da Igrexa de Eiras.
Ficheiro:Placa altimétrica San Amaro.jpg|Placa altimétrica na casa do concello.

## Parroquias 
## Lugares de San Amaro 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de San Amaro vexa: Lugares de San Amaro.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Castro de San Cibrao de Las
* Monte de San Trocado

### Ligazóns externas 
* Páxina non oficial do concello de San Amaro
*Arredor de Lambrica (páxina web de F. González Iglesias)
* San Fiz de Navío
* https://fundacionchusuptsang.org/
* https://www.farodevigo.es/portada-ourense/2018/08/27/unica-universidad-budista-occidente-emprende/1951051.html