Lingua taxica

O **taxico** (тоҷикӣ, en cirílico, تاجیکی en perso-arábigo, AFI [tɔːdʒɪˈkiː]) é unha lingua irania da mesma rama co persa, falado por preto de sete millóns de persoas. O taxico contemporáneo, coma persa contemporáneo, é a continuación do persa clásico, ben coñecido polos documentos escritos que se remontan aos séculos IX e X d. C. É o idioma oficial en Tadjiikistán, aínda que tamén se fala nos países limítrofes, principalmente en Afganistán, no Uzbekistán e en Kirguizistán.

O fraccionamento político característico da época feudal e a ausencia de lazos estables económicos e culturais entre as distintas rexións nas que vivían os falantes taxicos, facilitaron o nacemento e mantemento nesas rexións de dialectos variados. Foi só tralo triunfo da Revolución de 1917 e a consolidación do poder soviético no territorio de Asia Central cando se abre un proceso para concentrar os varios dialectos cara a un taxico literario contemporáneo. Naturalmente, trala desintegración da Unión Soviética e a recuperación da soberanía nacional ese proceso cambiou de mans e agora é a Academia das Ciencias de Tadjiikistán a encargada de facer esa labor. O idioma estándar baséase nos dialectos do noroeste de **Taxiq** (rexión da antiga cidade de Samarcanda), que foron considerablemente influenciados pola lingua uzbeka, como resultado da proximidade xeográfica.

Un grande mérito do estudo do taxico e dos seus dialectos débese enteiramente aos estudosos ruso-soviéticos. Do período pre-revolucionario destacan O.I. Senkovskij e V.V. Grigoriev que por primeira vez sinalaron algunhas características gramaticais e léxicas da lingua dos autores centro-asiáticos. Tamén C. Salemann dirixiu a súa atención á fonética taxica a partir de textos xudeu-persas de Bukhara (ademais de diferentes estudos sobre o iagnobí). No período soviético abriuse unha nova etapa no estudo da lingua e o achado de solucións para a creación dunha nova lingua literaria, dunha ortografía, dunha terminoloxía etc. E foi sobre todo grazas aos traballos de I.I. Zarubin e dos seus discípulos que se desenvolveu a mediados dos anos vinte do século XX o estudo dos dialectos e da fonética do taxico.

O taxico tamén mantivo diversos elementos arcaicos no seu vocabulario e na gramática, que se perderan no resto do mundo persófono, grazas ao seu relativo illamento nas montañas da Asia Central.

## Distribución xeográfica 
### Dialectos do taxico 
Os dialecto taxicos (**шеваҳои забони тоҷикй**) poden agruparse nos seguintes grupos:

# Dialectos setentrionais (Norte de Tadjiikistán, zonas do sur de Uzbekistán e Kiguizistán).
# Dialectos centrais (dialectos de Mastjoh, Aini, Hissor e zonas de Varzob).
# Dialectos meridionais (dialectos de Qarotegin, Kulob, dialectos do Badaghxán etc.)
# Dialectos meridionais orientais (dialectos de Panxe e Darvoz).

O dialecto entre os xudeus de Bukhorá nativos de Asia Central é coñecido coma bukhoriano (tamén se pode dicir "bukhorés"), e pertencen ao grupo de dialectos setentrionais. Distínguese facilmente xa que inclúen termos do hebreo, principalmente léxico relixioso, ademais de usar o alfabeto hebreo. Sacando estas diferenzas, o bukhoriano é intelixible aos outros taxicofalantes, particularmente cos dos dialectos setentrionais.

## Sistema de escritura 
Antes de 1928, usaba unha versión de escritura árabe/persa, aínda que máis tarde adoptou o alfabeto latino entre 1928 e 1940, para pasar máis tarde a unha versión do alfabeto cirílico. En 1994, o goberno taxico intentou volver introducir o alfabeto latino como sistema de escritura, pero movementos radicais esixían a implantación da escrita perso-arábiga. Na actualidade aínda se segue a empregar a escrita perso-arábiga en Uzbekistán e nas zonas taxicofalantes do Afganistán.

## Historia 
## Fonoloxía 
### Vogais 
A táboa que amosamos aquí ilustran as vogais en taxico estándar e culto. Os dialectos locais chegan a ter máis de seis.

Na táboa seguinte amósase o desenvolvemento do vocalismo entre as linguas de orixe pérsida:

### Consoantes 
### Acento 
O acento cae xeralmente na última sílaba. Exemplos de onde o acento non cae na última sílaba son: бале (que quere dicir "si") e зеро (que quere dicir "por que"). O acento tampouco cae nin nos enclíticos, nin na marca do obxecto directo.

## Gramática 
O taxico contemporáneo, coma o persa contemporáneo, é a continuación do persa clásico, ben coñecido polos documentos escritos que se remontan aos séculos IX e X d. C. O taxico moderno conserva tódalas características esenciais da estrutura gramatical e o sistema fonético da lingua clásica, de maneira que a persoa que coñece o taxico ou o persa está capacitado para captar sen grandes dificultades as obras de Rudaki (século X), de Ferdovsi (X-XI) ou de Saadi (XIII). Porén, non debemos chegar á conclusión de que durante os mil anos que separan ao taxico ou ao persa contemporáneo da lingua daquela época, ningún cambio se produciu. Unha comparativa entre as linguas contemporánea e clásica amósanos os cambios importantes sobrevidos durante tal período: redución, como en persa, do sistema vocálico de 9 a 6 fonemas (pero sen coincidir nesta redución), cambios de función da posposición **-ra**, dos pronomes enclíticos, dalgunhas preposicións etc.

Pero ademais de tales fenómenos, propios do persa e do taxico, o taxico contemporáneo ten algunhas características gramaticais específicas que o distinguen do persa e que afectan ao sistema verbal e ao léxico; o taxico ten moitos empréstimos do ruso, especialmente no que se refire ás relacións sociais, a técnica, a ciencia, a cultura etc. Outra grande influencia no léxico taxico procede da forte influencia das linguas túrquicas centro-asiáticas e dos antigos dialectos iranios orientais (sogdiano, bactriano, saka-tocario etc.).

A orde das palabras en taxico é SUXEITO-OBXECTO-VERBO.

### Substantivos 
Os substantivos fórmanse pola unión de morfemas a unha raíz, combinación de lexemas, ou por derivación, sexa a partir do verbo coma por adición de afixos (prefixos e sufixos).

#### Masculino e feminino 
Na lingua taxica non existe morfema de xénero, polo que non se distinguen entre o masculino e o feminino.
Para diferenciar o sexo en persoas e animais, recórrese a distintas formas de raíz utilizándose unhas para designar ao macho e outras á femia.

Existen nomes propios para cada xénero:

Entre os nomes de animais tamén existen algúns propios de cada xénero:

Aínda que normalmente identifícanos polo nome acompañado de **нар** (nar) *macho* ou **мода** (modá) *femia*, anteposto ou posposto:

No caso das profesións, un mesmo nome serve tanto para o masculino coma para o feminino:

Os nomes en taxico tampouco van acompañados dos artigos determinados (o, a , os, as):

#### Plural 
### Adxectivos 
#### Comparativos 
#### Superlativos 
#### A construción "izofá" 
### Pronomes 
#### Persoais 
Formas dos pronomes persoais coas súas equivalencias en galego.

A segunda persoa de plural, **шумо**, pódese usar tamén coma forma de cortesía da segunda persoa singular. No taxico escrito distínguese a forma de cortesía da formal porque a de cortesía vai en maiúsculas, p. ex.: **Шумо** кай меоед? (*shumó kay meoed?*), "Cando vén vostede?" fronte a **шумо** кай меоед?, "Cando vides (todos vós)?".

##### Formas enclíticas 
Existen formas enclíticas que son usadas tralos substantivos para denotar posesión.

Por exemplo: **китоб** (*kitób*, "libro"), **китобам** (*kitobam*, "o meu libro"), **китобат** (*kitobat*, "o teu libro").
Cando a palabra remata en vogal, por exemplo **китобҳо** (*kitobho*, libros), o **-а** que une o substantivo co enclítico condutor cambia a **-я**, por exemplo: "os seus libros" sería **китобҳояшон** (*kitobhoyashon*).

#### Demostrativos 
Como en taxico non hai masculino nin feminino, os adxectivos demostrativos son iguais para ambos.

ин = este, esta, isto
он = aquel, aquela, aquilo

Algúns exemplos coma adxectivos demostrativos:

ин китоб
ин хoна
он гул

#### Indefinidos 
#### Relativos 
#### Interrogativos 
### Numerais 
#### Cardinais 
#### Ordinais 
### Preposicións 
### Adverbios 
### Conxuncións 
## Léxico 
(Nota: A letra "x" non representa o mesmo son que en galego, se non que representa o son /x/ que vén sendo o son do "j" castelán.)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Perry, J. R. (2005) *A Tajik Persian Reference Grammar* (Boston : Brill) ISBN 90-04-14323-8
* Rastorgueva, V. (1963) *A Short Sketch of Tajik Grammar* (Netherlands : Mouton) ISBN 0-933070-28-4
* Основы иранского языкознания. Т. 3. Новоиранские языки. М. 1982.

### Outros artigos 
* Wikipedia en taxico
* Alfabeto taxico
* Transliteración do taxico cirílico