A semana na cultura popular galega

Como acontece noutras culturas, en Galicia tamén estivo presente a vella preocupación supersticiosa polos días faustos e infaustos, felices e infelices. A seguir recóllense crenzas, refráns e cantigas que recollen a pegada da **semana na cultura popular galega**.

## A semana 
; Refraneiro
* *Cando a semana está de piollos, no val mudar a camisa* .
* *Día tras día, semana ó cabo* .
* *Na semana da Ascensión, tres días carne e tres días non* .

## O luns 
O día indicado para cortarse as uñas é o luns, porque así non se sofre de dores de cabeza nin de dores de moas .
* *Lus marcha, martes chega, cuarta aguza, quinta talla, sesta carga e sábado chega meu primo Xan cun carro de leña* .
* *O luns e o martes lava a curiosa; o mércores e o xoves, a envexosa; e o sábado, a preguizosa*.
* *O luns érgome, o martes cálzome, e o miércoles vístome* .
* *O luns levántome, e o martes arremángome* .
* *Cásate Xan en domingo,/ estarás o luns de voda/ e o martes traballarás / para que folgue túa dona*.
* *Hoxe é luns, mañán é martes, / cuarta feira logo vén,/ de mañán en oito días/ éche a semana que vén*.
* *Hoxe é sábado alegre,/ mañán domingo trunfante,/ pasado é lunes triste/ para el pobre trabajante* .
* *Lus e martes son dous días,/ coarta e quinta xa o sabías;/ pensei, miña queridiña,/ que tantiño me querías* .
* *O anelo que me deches/ con tres pedriñas azus/ solo me durou tres días:/ sábado, domingo e lus* .
* *O mariñeiro o domingo / bo zapato e boa media, / o luns pola mañanciña / vai descalzo pola area*.

## O martes 
O martes tense por día especialmente nefasto, como tamén o é o día 13 de cada mes .
* *Cada martes ten o seu domingo* .
* *En martes, nin porco mates, nin galiña deites que pitos saque*.
* *En martes nin te cases nin te embarques* .
* *En martes, nin te cases nin te embarques, nin a túa porca mates, nin a túa pita botes, nin a túa tea urdas* .
* *En martes nin te cases nin te embarques nin o teu porquiño mates* . 
* *Martes de Antroido, ¡cando has de vir!, casquiñas de ovos, ¡cómo habés de ruxir!* 
* *Non tódolos días é martes de entroido* .
* *O entroido, coas súas malas artes, botou a san Matías fóra do martes* .
* *O luns e o martes lava a curiosa; o mércores e o xoves, a envexosa; e o sábado, a preguizosa*.
* *O luns érgome, o martes cálzome, e o miércoles vístome* .
* *Adiós martes de Antroido,/ adiós meu pequeniño;/ miña mai non matou porco,/ non podo comer touciño* .
* *Cásate Xan en domingo,/ estarás o luns de voda/ e o martes traballarás / para que folgue túa dona*.
* *Cásate, Xan, en domingo,/ estarás o luns de boda,/ o martes traballarás,/ e acabouse a festa toda* .
* *Lus e martes son dous días,/ coarta e quinta xa o sabías;/ pensei, miña queridiña,/ que tantiño me querías* . En xeral, os tres días que levan ‘r’ (martes, mércores e venres) son considerados de mal agoiro e aconséllase non facer negocios neses días. Tampouco se debe cortar as uñas, especialmente o venres, porque de seguro sairán uñeiros.. Tamén se cre que, pola mesma razón, ninguén que morra en sábado irá ó inferno, e que tódolos sábados do ano baixa a Virxe ó Purgatorio a sacar almas (Vicente Risco 1962, 334.

Porén, o sábado era o día sinalado para reunirse as meigas nos seus aquelarres .

No Barco de Valdeorras (Ourense) expulsan o mal de aire facendo pasar a persoa que o sofre sobre os bafos que desprenda unha infusión de flores secas de romeu en auga bendita que fora recollida o Sábado de Gloria .

; Léxico
* *Sábado longo*: chámase así o Sábado Santo, polos longos oficios que se celebran en tal día e o xexún que se debía respectar .
* *Sábado Santo*: último día da semana santa.
* *Carne de sábado*: graxa, despoxos etc. que antigamente se permitía comer na vixilia dese día.
* *Chourizos do sábado*: chámase así en Valdeorras a un chourizo delgado, feito con sangue, cebola etc. e ó que ademais se lle bota cabaza. Equivale á *choula* ou *chourela* doutros sitios .

; Locucións
* *Falar máis que un barbeiro ós sábados*: falar de máis, non dar calado. O sábado era o día propio para prepararse e acicalarse con vistas á festa do domingo.

; Refraneiro
* *Cando o sábado chove e o domingo antes da misa, pola semana adiante verás que risa* .
* *Fai o raposo o sábado, con que o domingo non vaia a misa* .
* *Mozo de luns e bois de sábado non valen un ochavo*.
* *Nin sábado sin sol, nin moza sen amor, nin vella sen door* .
* *Non hai sábado sen sol nin María sen amor*.
* *Non hai sábado sen sol, nin moza sen amor, nin vello sen door*.
* *Non hai sábado sen sol, nin romeiro sen frol nin dama sen amor* .
* *Non hai sábado sen sol, nin romeiro sen frol nin Marica sen amor*.
* *Non hai sábado sin sol nin romeiro sen frol, nin rapaza sen amor* .
* *Quen o sábado vai ó muíño, pouca folga ten o domingo* .
* *Toda a semana bambeouse, e o sábado arremangouse* .
* *O anelo que me deches/ con tres pedriñas azus/ solo me durou tres días:/ sábado, domingo e lus* .

## O domingo 
O mellor día para casar é o domingo.

En Mourente (Pontevedra), para curar a *decipla* (erisipela) rezan un ensalmo tres veces ó día durante nove días seguidos, pero se a bendición se bota o domingo antes da primeira misa vale polos nove días.

A posesión diabólica pode curarse queimando unhas pólas de oliveira que foran bendicidas o último Domingo de Ramos.

Para protexer a casa do raio cómpre botar no lume ramos de loureiro bendicido o Domingo de Ramos .

No ciclo do **entroido** e a **Pascua** merecen ser mencionadas os seguintes domingos:
* O *domingo varredoiro*, *borrallento*, *fareleiro* ou *farelento* é o domingo de septuaxésima, momento no que comezan as festas do carnaval ou *entroidadas*. Chámase así porque os mozos botan farelos, feluxe ou borralla ás mozas na roupa e na cabeza.
* Séguelle o *domingo corredoiro*, *de corredores*, tamén chamado, no Concello de Cotobade, *domingo de chicotes*. Recibe o nome de *corredoiro* por ser o día da corrida do galo. É o domingo da sesaxésima, domingo anterior ó de entroido.
** Na Pobra de Trives, os pais que tiñan fillos na escola acostumaban regalarlle en tal ocasión (no domingo corredoiro) un galo ó mestre. Para escoller o rapaz que llo ía dar, enterraban o galo na terra, coa cabeza fóra, e tapándolle os ollos ós rapaces. Aquel que atopara o galo era quen llo daba ó mestre. Vicente Risco di que o mesmo costume tiñan en Allariz.
** Noutros lugares era este o día no que se corrían as olas, e de aí o nome de *domingo oleiro*. En Castro Caldelas corríanse *as maulas*, carreira entre veciños atados polas costas.
* Vén despois o *domingo de entroido* ou *de entroido*, co que remata o tempo festivo e entra a coresma. É o domingo de quincuaxésima, precedente ó *martes de entroido* e *mércores de cinza*. Chámase tamén *domingo lardeiro*, polo moito que se comía nese día.
* Finalmente, comezada xa a coresma, vén o *domingo de piñata* (ou, simplemente, *a piñata*). É o primeiro domingo de coresma e recibe o nome do baile que se celebraba, xa nun local pechado ó estarmos en coresma, cunha piñata pendurada do teito, chea de lambonadas diversas, e que tiñan que romper os asistentes ó baile, cos ollos vendados.

Xa na *Semana Santa*, cómpre mencionar outros tres domingos con nome propio.
* Primeiro, o *domingo de Lázaro* ou *domingo de paixón*, quinto domingo de coresma, anterior ó domingo de ramos.
* A seguir, o *domingo de ramos*, último domingo de coresma e co que comeza a Semana Santa, no que se conmemora a entrada triunfal de Xesús en Xerusalén. No domingo de ramos levábanse á parroquia os ramos de loureiro ou de oliveira para ser benditos durante a misa; noutros puntos de España son máis comúns as palmas.
** En Betanzos e na comarca de Bergantiños teñen o costume de *abendizoar as leiras* para pedir a Deus fertilidade na terra e froito abondoso. Para iso, cando os veciños saen da igrexa o domingo de ramos, mollan unha póla de oliveira en auga bendita e regan as beiras da leira. Outra práctica era deixar espetado no chan un gran ramo de loureiro, tamén bendito.
** Para protexer a casa nos días de tronada bótanse pólas de loureiro ó lume, loureiro que tamén tiña que ser bendito o domingo de ramos.
** Para protexer o gando do mal de ollo poñen no pescozo do animal unha corda coa que se atara o ramo de loureiro bendito o domingo de ramos e na corda poñen un escrito ou un cacho de chumbo. E para librase da Santa Compaña había que facer no chan un círculo cunha vara de oliveira, preferiblemente bendita o domingo de ramos, e recitar este ensalmo: *Fixen un circo co meu pau de oliva, que xa bendito por si acaso iba*. E posto dentro del dicir: *Eu te requero*.
* Remata a semana santa o *domingo de Pascua* ou *domingo de resurrección*, no que conmemora a resurrección de Xesús. É o domingo inmediato ó primeiro plenilunio despois do 20 de marzo.

Fóra das datas anteriores, outro domingo afamado sería o *domingo de Pentecoste*, que celebra a chegada do Espírito Santo. É o quincuaxésimo día que segue ó da Pascua de Resurrección, e que vén caer entre o 10 de maio e o 13 de xuño.

; Léxico
* *Día crebado*: día santo .
* *Cando o ano entra en domingo, vende os boiciños e merca milliño*.
* *Cando o ano entrare en domingo, vende o boi e merca millo* .
* *Cando o ano entrare en domingo, vende os bois e merca millo* .
* *Cando o domingo chove dispois da misa, a semaniña enteira vaise de risa* .
* *Cando o domingo chove despois da misa, a semaniña enteira vaise en risa*.
* *Cando o sábado chove e o domingo antes da misa, pola semana adiante verás que risa* .
* *Día de Páscoa e domingo lardeiro, cada cadelo no seu palleiro* .
* *Domingo de Entroido larafuzán, comícheme a carne, deixácheme o pan* .
* *Domingo de Lázaro collín un paxaro, e o día de Pascuas aseino nas ascuas*.
* *Domingo de Ramos lava os teus panos, que na de Pasión, ou poderás ou non*.
* *Domingo de Ramos lava os teus panos, que na semana maior choverá ou quentará o sol*.
* *Fai o raposo o sábado, con que o domingo non vaia a misa* .
* *Muller gobernadeira, domingo de Antroido lava a salgadeira* .
* *O lus mollo, o martes lavo, o miércoles seco, o viernes peneiro, o sábado amaso; e o domingo, que eu fiaría, todos me din que estou noutra semana e que xa non é día* .
* *Adiós, martes de Antroido,/ adiós, meu amiguiño,/ hastra domingo de Páscoa/ xa non como máis touciño* .
* *Cando ha de ser domingo, / domingo, cando ha de ser, / cando ha de ser domingo, / miniña, para te ver*.
* *Cásate Xan en domingo, / estarás o luns de voda / e o martes traballarás / para que folgue túa dona*.
* *Cásate, Xan, en domingo:/ estarás o luns de voda,/ o martes traballarás,/ e acabouse a festa toda* .
* *Costureiriña bonita,/ onde tes os teus melendros?/ Téñoos por baixo da almohada,/ gardadiños prós domingos* .
* *Dime onde fuches á misa/ iste domingo pasado/ que mirei e non te vin/ meu cravo roxo pintado* .
* ''Domingos é o meu amor, / a Domingos hei d'amar; / domingos son dias santos; / tódolos penso gardar*.
* *Hoxe é sábado alegre,/ mañán domingo trunfante,/ pasado é lunes triste/ para el pobre trabajante* .
* *Miña Virxe do Xurés,/ que tan alta se foi pór/ pra lle dar os boenos días/ o domingo do Señor* .
* *O anelo que me deches/ con tres pedriñas azus/ solo me durou tres días:/ sábado, domingo e lus* .
* *O mariñeiro ao domingo/ bo zapato e boa media;/ o luns pola mañanciña/ vai descalzo pola area* .
* *Para o domingo que vén / lense as miñas moniciós / agora vanse acabando / as miñas murmulaciós*.
* *Para o domingo que vén / sonche as miñas monicións, / con eso iranse acabando / tódalas marmuracións*.
* *Perdín as miñas polainas / vindo o domingo da misa, / quen mas topou que mas volva / non sexan contos de risa*.
* *Pra domingo fai un ano,/ amor meu, que te non vin,/ anque o tempo xa foi moito/ eu a lei non cha perdín* .
* *Santa María de Entrimo/ tan alta se foi a pór/ para toca-las campanas/ o domingo do Señor* .
* *Xaniño, Xaniño, Xan,/ perniñas de gavilán,/ andas engañando ás nenas/ domingo pola mañán*.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* ÁLVAREZ BLÁZQUEZ, Xosé María: *O libro do porco*. Colección *O Moucho* 26. Edicións Castrelos, Vigo 1972.
* CASAS, Álvaro das (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en *Nós* 1931.
* FRAGUAS FRAGUAS, Antón: *La Galicia insólita. Tradiciones gallegas*. Cuadernos do Seminario de Sargadelos, 51. Ed. do Castro, Sada 1990.
* LEMA BOUZAS, Lino (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* MARIÑO FERRO, Xosé Ramón: *La medicina popular interpretada* I. Xerais, Vigo 1985.
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refrás galegos do home*. Ed. do autor, Lugo 1977. 
* PÉREZ BALLESTEROS, José: *Cancionero popular gallego y en particular de la provincia de la Coruña* 1885-1886; reed. facs. Akal, Madrid 1979. 
* RISCO, Vicente: "Cultura espritual", en *Historia de Galiza* tomo I, 1962 (reed. Akal 1979, 255-777).
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas, contribución al diccionario gallego*, CEME, Salamanca 1978.
* Elixio Rivas Quintas: *Frampas III, contribución al diccionario gallego*, 2001, no *Dicionario de Dicionarios*.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*, Galaxia, Vigo 1958-1961.
* RODRÍGUEZ LÓPEZ, Jesús: *Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares*. Ed. Celta, Lugo 1974 (1ª ed. 1895).
* SOBREIRA, Juan: *Papeletas de un diccionario gallego* (1792-1797), ed. de J. L. Pensado Tomé, Instituto de Estudios Orensanos, Ourense 1979.
* VALLADARES NÚÑEZ, Marcial: *Diccionario gallego-castellano*, Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.
* VARIOS: *Terra de Melide''. Seminario de Estudos Galegos. Compostela, 1933.

### Outros artigos 
* Semana
* Nomes dos días