O raposo na cultura popular galega

[[Raposo|Raposo común|miniatura]]
A seguir recóllese a pegada do **raposo na cultura popular galega**, na etnografía e na literatura de transmisión oral.

Adoita evitarse pronunciar o seu nome, recorrendo a eufemismos para non conxuralo. Así, o raposo recibe os nomes de *Leonardo, Milmañas, Pedro* ou *Alfonso*, así como os de *renarte, zorro* ou *golpe*. 

Álvaro Cunqueiro explica as diferentes denominacións populares da raposa no feito de que este é o animal máis antigo de toda a fauna galega e o único que sabe falar galego, polo que escoita cando se está falando del e entende o que se di. Pero só coñece catro nomes: *raposo*, *zorro*, *golpe* e *xatentendo*, polo que se pode enganar nomeándoo con calquera outro nome, como *Pedro*, *Perico* ou *Xamescurro*. Tamén se lle pode chamar *Alfonso* ou *Afonso*, que fai alusión ó rei de Castela e entón o raposo colle medo e fuxe.

## Crenzas e supersticións 
Ver un raposo, macho, estando en xexún, é sinal de bo agoiro, pero se o que se ve é unha femia, é mal agoiro. Tamén anuncia a morte dun veciño escoita-lo seu oubeo pola noite. En calquera caso, quen vexa un raposo padecerá de rouquén. En Verín disque a raposa é invisible e o seu ouveo é unha mestura do ouveo dun can e do cacarexo dun galo.

Para escorrentar o raposo emprégase a seguinte fórmula:
::*¡Arrapa, raposa,*
::*i avanta no toxo!*
::*e deixa a galiña*
::*da miña veciña,*
::*que ten dous pitiños*
::*que quedan orfiños.*
::*¡Arrapa i arrapa,*
::*que a dona te atrapa*
::*e bótache os cás*
::*correndo detrás*. 

Outra fórmula para que fuxa o raposo é berrarlle a grandes voces *¡Ah, Perico!* 

Santo Antón de Padua ten o poder de salvar ovellas e galiñas das fauces do lobo ou do raposo, para o que existen varios responsos.

É proverbial a inimizade do raposo co lobo, ó que fai burla constantemente e sempre o vence. Tamén adoita facer burla dos homes.

Entre os mariñeiros existe a cautela de evitar certos comportamentos a bordo para garantir unha boa pesca. Así, a bordo, nunca se debía falar de curas, de cobras nin de raposos; por veces, tampouco de xastres nin zapateiros.

Disque a raposa, para librarse das pulgas, mergúllase na auga cun pau na boca deixando só o pau asomando por riba da auga. As pulgas, para non afogar, soben polo corpo ata o pau e cando están todas alí a raposa solta o pau e sae da auga.

## A raposa na mitoloxía galega 
Crese que a raposa é, en realidade, unha *ánima* en pena que, por ter realizada algunha boa acción, non caeu no inferno senón que permanece neste mundo facendo penitencia polos seus pecados. Pero outros din que é un náufrago que berra durante as noites de treboada; é posible calmar o seu dor dicíndolle *Deus te leve a porto salvo*.

Existen distintos tipos de raposas míticas, coñecidas por diversos nomes locais:
* *Raposa do aire*, que non ten forma física visible e é simplemente un berro, un oudeo, un ladrido, que bota lume polas fauces e polos ollos. Como dixemos, unha alma en pena. Recibe mil nomes máis: 
** *Raposa de Morrazo*
** *Raposa de Morás*, na Coruña
** *Raposa de Morillas*, en Padrón
** *Raposa dos mornacos*, en Vilanova dos Infantes (Celanova), onde se presenta alí onde está a morrer un cacique ou un usureiro.
** *Raposa dos Morganzos*, en Ribeira de Piquín, que tamén bota lume. Pero tamén aquí existe a *Raposa das mordanzas* (ou *das mordazas* ou *dos mordanzos*), que imita o pranto dunha persoa e agoira a morte.
** *Raposa facheira* (polo lume que bota pola boca), na Raia Seca e na Gudiña, que bota lume só cando anda en celo.

En Dozón asegúrase que bota lume pola boca e que se doe se se lle insulta ou se se reza o *Credo*; entón ouvea e sempre morre algún veciño do lugar. Crese que agarda a que a xente morra para levalos co demo.

En calquera caso, chama a atención a velocidade coa que vai dun lugar a outro, percorrendo casas, vilas, e cidades, polo que se supón que mesmo podería voar.

## Léxico
* *Barbas de raposo*: *Cuscuta epithymum*, herba parasita do toxo e doutras plantas. Outros nomes desta planta son *cerro da raposa*, *liño de raposa*, *liño do raposo*, *pelos de raposo*, *sirgo da raposa* e *sirgo de raposo*.
* *Cereixa de raposo*, *zreixa de raposo*: froito da enredadeira. *Mazá do raposo* é outro froito, máis grande, doutra variedade de enredadeira.
* *Chícharo de raposo*: froito da xesta. Probablemente, a denominación *faba do zorro* designe o mesmo froito.
* *Fillo do raposo, fillo zorro*: fillo de solteira. 
* *Ovo de raposa*: cogomelo do tipo dos *peidos de lobo*.
* *Pan da zorra* ou *Pan de raposo*: cogomelo que algúns indentifican coa *Amanita phaloides*.
* *Pega raposeira*: pega rabilonga (*Pica pica*).
* *Pouta de zorro*: espárrago silvestre, denominado tecnicamente *orobanche*.
* *Rabo de raposo*: pequena planta gramínea coñecida como leiburiña, de espiga longa e sedosa (*Alopecurus pratensis*).
* *Raposa* ou *zorra*: palleiro formado polos mollos na mesma leira.
* *Raposa*: borracheira.
* *Sopas de raposo canso*: pan mesturado con viño tinto e azucre, tamén chamadas *sopas de forza*.
* *Uva de raposo*: froitos dos chuchameles (*Lonicera* spp). 
* *Uvas de raposa*: planta, *Sedum album*, tamén chamada *uva de lagarto* (en castelán, *uva de gato*).
* *Zorra*: plataforma máis ou menos simple, formada por unha forca que se arrastra polo chan, para transportar grandes pedras. Por veces, as gallas da forca únense con táboas ou paus transversais.
* *Zorra*: zapato vello, inservible.
* *Zorro*: húmido, referido ós cereais.
* *Zorromeco*: figura lendaria que cumpre o papel de coco para os meniños (*Eí vén o zorromeco, Eí ven o zorro, eí vén o meco*).

## Locucións 
* *Ir de raposo*: ocultar as verdadeiras intencións, co propósito de enganar alguén.

## Refraneiro 
* *A muller e o raposo, se perden a mañán, perden o día todo*.
* *Á raposa dormida non lle cai nada na boca nin na barriga*.
* *Ala vai, vela alá vai, a raposa polo millo: ela comer non o come, pero vaino destruíndo*.
* *Ao raposo dormente non lle canta a galiña no dente*.
* *Auga en marzo, canto o raposo molle o rabo*.
* *Ben se aleda o lobo do que come o zorro*.
* *Cada raposo garda o seu rabo*.
* *En abril cátanos no cubil, en maio xa son bo galo, en san Xoán xa lle dou a carreira ó can, en santa Mariña xa vou pola cabritiña, en agosto xa vou co meu pai polo rostro, en Santos xa mato os bois nos campos e en xaneiro xa podo co carneiro*. 
* *En abril está a loba no cubil, en maio sae co pai ó lado, en san Xoán atrévese co can, en Santa Mariña xa colle a cabritiña, en agosto sae co pai ó rostro*.
* *En maio, o lobo e o corvo nado, e o raposo ben empolado*. 
* *En marzo, nazo; en abril, estou no cubil; en maio, xa saio; en san Xoán, xa fuxo do can; por santa Mariña, xa como a galiña; por agosto, xa son bo raposo*.
* *En marzo, nazo; en abril, estou no cubil; en maio, xa saio; en San Xoán, xa fuxo ó can; na Santa Mariña, xa pillo a galiña, i en agosto, xa son bo raposo*.
* *En san Xoán, o raposiño come pola súa man*. 
* *En San Xoan xa fuxe o raposo ó can*. 
* *Eu son o pito cairés, que naceu polo xaneiro; se o raposo me non come, hei de cantar no poleiro*.
* *Eu son o pito do cairo, que nacin no mes de xaneiro, se o raposo non me come, he de cantar no poleiro*.
* *Fai o raposo o sábado, con que o domingo non vaia a misa*.
* *Galiñas serán, dixo o zorro, máis chéiranme a can*.
* *Mal lle vai ó raposo cando anda ós grilos*.
* *Míralle a cara, verás que leite pode dar, dixéronlle ó que ía muxi-la raposa*. 
* *Non fai tanto o raposo nun ano como paga nunha hora*.
* *O que dá mala xeira á raposa, non a leva el boa* 
* *Ó raposo dormente non lle amence a galiña no dente*.
* *Santa Cruz de maio, o lobo e o corvo nado, e o raposo medio criado*.
* *Tantas oe a raposa pola semana, que o domingo non pode ir a misa*.

## Cantigueiro
* *Arriba raposo,/que estás tras do toxo,/non comas o año/a Pedro Castaño/que vai na ribeira/catar a manteiga/pra a vella parida/que está na silveira/con feixe de estelas/queimando as canelas*.
* *Chamáchesme pito louco / alá no mes de xaneiro; / se me a raposa non come / hei cantar no teu poleiro*.
* *Chamásteme pito cairo / porque nascín en Xaneiro; / se no me come o raposo / inda che hei d’ir ó poleiro*.
* *Durme, meu meniño,/ que vén o raposo/ e vaite levar/ se te pós fastidioso*.
* *Entrén pola casa adentro/ e todo me escurecía/ e solo me deu a man/ a zorra da túa tía*.
* *Meu siñor San Adrián/ é un santo milagroso/ pedínlle un mozo bonito/ doume un barbas de raposo*.
* *Miña nai de pequeniña/ mandoume coas ovellas,/ o volpe comeume un año/ aquí lle traigo as orellas*.
* *Na miña vida tal vin/ na feira de Monterroso:/ corenta e cinco estudiantes/ a cabalo dun raposo*.
* *Na miña vida tal vin/ na feira de Monterroso:/ vinte cinco escríbanos/ da cabalo dun raposo*. 
* *O home, cando pretende/ faise doce e garimoso;/ non fagas caso, meniña,/ sonche as mañas do raposo*.
* *O lugarciño da Canle/ non é lugar nin aldeia:/ é o toco da raposa/ onde se o lobo paseia*.
* *Santo San Xoán de Arruxo/ déalle salú ó raposo/ os gatos de Maldonado/ rabuñáronlle o pescozo*.
* *Se ti viras o que eu vin/ alá riba en Monterroso,/ sete frades dun convento/ da cabalo dun raposo*.
* *Se ti viras o que eu vin/ na feira de Monterroso,/ vinte e cinco estudiantes/ a cabalo dun raposo*.
* *Se ti viras o que eu vin / na feira de Monterroso: / vinte cinco xastres xuntos / da cabalo dun raposo*.
* *Se ti viras o que eu vin/ no monte de Monterroso,/ máis de sesenta mil corvos/ da cabalo dun raposo*.
* *Se tu viras o que eu vin/ na feira de Monterroso:/ o abade de Lubeira/ dacabalo dun raposo*.
* *Se tu viras o que eu vin/ na feira de Monterroso:/ sete frades dun convento/ dacabalo dun raposo*.
* *Tes mañas de zorro vello,/ pero eu téñoas de ardilla;/ son lista, pois non te quero/ e has de criar polilla*.

## Notas
## Véxase tamén 
### Bibliografía
* ALONSO, Eliseo: “Mariñeiros das gamelas”, en *Coloquio de etnografía marítima*, cap. 9. Museo do Pobo Galego 1988, 115-128.
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* CRESPO POZO, José Santiago: *Nueva contribución a un vocabulario castellano-gallego con indicación de fuentes e inclusión del gallego literario (galaico-portugués)*. 1 (La Región, Orense 1972); 2,3,4 (Ed. do Castro, Sada, 1979/1982/1985).
* GARCÍA GONZÁLEZ, Constantino: *Glosario de voces galegas de hoxe*. Universidade de Santiago (VERBA, anexo 27), Compostela 1985
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* Losada, E., Castro, J. e Niño, E.: *Nomenclatura vernácula da flora vascular galega*, Xunta de Galicia 1992.
* PÉREZ BALLESTEROS, José: *Cancionero popular gallego y en particular de la provincia de la Coruña* 1885-1886; reed. facs. Akal, Madrid 1979. 
* RISCO, Vicente: "Cultura espritual", en *Historia de Galiza* tomo I, 1962 (reed. Akal 1979, 255-777).
* RIVAS QUINTAS, E.: *Frampas. Contribución al diccionario gallego*. Ed. Ceme, Salamanca 1978. 
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*, Galaxia, Vigo 1958-1961.
* RODRÍGUEZ LÓPEZ, Jesús: *Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares*. Ed. Celta, Lugo 1974.
* ROMANÍ, Arturo “Xeito”, en *Coloquio de etnografía marítima*, cap. 7. Museo do Pobo Galego 1988, 93-105.
* RUBINOS CONDE, Miguel: "Da roda para a piola: refráns e frases do sur de Galicia", en *Cadernos de Fraseoloxía Galega* 15, 2013, 487-502.
* VAQUEIRO, Vítor: *Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxias, santos e milagres*, Galaxia, Vigo 2011, 407.

### Ligazóns externas 
* Galiciaencantada.com [consultado o 28.01.2026]