Vangardas

Na acepción máis común a palabra **vangarda** (do francés a*vant-garde,* "garda avante") procede do léxico militar e fai referencia á forza ofensiva máis adiantada dun exército durante a contenda. Deste significado derivará a acepción xenérica de vangarda como conxunto de individuos, de ideas ou de prácticas que se anticipan ao tempo futuro. Fálase así, en sentido lato, de tecnoloxía de vangarda, de música con vocación de vangarda ou de vangarda arquitectónica.

O sentido máis estrito pertence ao ámbito das artes e das letras e asocia o termo *vangarda* ou *vangardas* ás vangardas históricas, ás veces denominadas tamén *-ismos,* que foron unha serie de movementos artísticos e literarios que van xurdindo desde a fin do século XIX ata a primeira metade do século XX, especialmente entre a primeira e a segunda guerra mundial. 

## A aparición do termo e do concepto de *vangarda* artística 
#### A palabra 
A palabra *vangarda*, no campo das artes, apareceu por vez primeira no texto *“L´artiste, le savant et l´industriel”* (“O artista, o científico e o industrial”) asinado en 1825 por Olindes Rodrigues, discípulo do socialista utópico Saint-Simon. Tras a Revolución francesa funcionara como sinónimo de pensamento radical e utópico e fora estendendo o sentido -ao tempo que se divulgaba desde a prensa- para designar tanto os intelectuais que encabezaban os movementos revolucionarios coma os artistas opostos á arte académica oficial.   

#### O advento do *moderno* 
Cítanse como antecedente -e incluso como data de comezo do concepto mesmo de vangarda- as exposicións. Algúns artistas dese *salón dos desbotados* foron Édouard Manet, Gustave Courbet, Paul Cézanne ou Camille Pissarro e as producións desa categoría -en principio- marxinal asentaron o concepto de *arte moderna*. da pintura vangardista do século XX.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           

No entanto, o punto de partida que se adoita establecer para as vangardas históricas é a publicación, en 1909, do Manifesto Futurista por parte de Marinetti na primeira plana do parisiense *Le Figaro* e declarándose en rebeldía fronte á tradición e fronte á Historia.

## Orixe e definición 
[miniatura|esquerda|A pintura de [Paul Cézanne|Cézanne abriu camiño para as varias experimentacións estéticas que virían a caracterizar as vangardas do inicio do Século XX.]]
Como adoita acontecer con calquera movemento humanístico, non resulta fácil nin trazar a xenealoxía das vangardas nin marcar os límites, de seu difusos, para unha definición. A cuestión faise aínda máis complexa en canto que non existe unha correlación doada de precisar entre o máis característico de determinadas vangardas plásticas (cubismo, construtivismo, neoplasticismo...) e o que serían movementos homólogos no campo das letras, e menos aínda na música ou no cine; ocorre exactamente o mesmo na dirección inversa.  

Por outra parte o termo *vangarda* continúa vixente: fálase dunha *actitude vangardista* (tan indefinible hoxe coma hai cen anos) que estaría na base da sacudida histórica, das técnicas e das temáticas atribuídas aos *-ismos*. Mais agora, con maior perspectiva, sabemos que aquilo que ás veces se ten concibido como práctica orixinal do vangardismo posúe un longo percorrido nas artes ou nas letras: o caligrama, por exemplo (tan característico de vangardistas coma Apollinaire) existe desde o período helenístico, da mesma maneira que a abstracción, que no inicio do XX escandalizaba un gusto hexemónico pola pintura figurativa, se encontra nas orixes do que entendemos por arte, en pleno Paleolítico. 

Non existe logo unha definición capaz de abranguer, como fenómenos illados, as vangardas históricas no que teñen de orixinal. De feito un dos núcleos desa orixinalidade residiría na reivindicación ideal da autonomía do fenómeno estético que expuxeran séculos atrás o racionalismo moderno e o  Romanticismo; transformada polos *-ismos* en postura radical contra a sociedade do seu tempo, a arte repolitízase combatendo a representación que estes consideran liquidada nun novo contexto global (urbanización, industrialización e tecnoloxías, velocidade, crise relixiosa...) invisible aos parámetros burgueses. Cómpre, polo tanto, definir as vangardas, en tanto que fenómeno caracteristicamente reactivo, desde un coñecemento profundo desas condicións e dos antagonismos políticos da época, que se aceleran ao ritmo mesmo da consigna revolucionaria. 

### Contexto histórico, cultural e sociopolítico 
O determinante que resultou o contexto para o auxe das vangardas históricas percíbese con nitidez na entrevista que Tristan Tzara, un dos fundadores do dadaísmo, concede á radio francesa. É o ano 1950:*"Para comprender como naceu Dada cómpre imaxinar o estado de ánimo dun grupo de xente nova (...) en tempos da I Guerra Mundial. (...) A guerra, certamente, acabou (...) pero cara a 1916-1917 parecía que non había rematar nunca. (...) De aí o desgusto e a rebelión. Estabamos resoltamente contra a guerra, sen por iso caer nos repregamentos fáciles do pacifismo utópico. Sabiamos que só podía suprimirse a guerra extirpando a súas raíces. A impaciencia de vivir era grande: o desgusto facíase extensivo a todas as formas de civilización chamada moderna, ás súas mesmas bases, á súa lóxica e á súa linguaxe (...)". (transporte aéreo, luz eléctrica, transporte terrestre sen tracción animal, radio, telefonía por cable...).
* Crítica da mercantilización capitalista en todas as ordes da vida e reivindicación do papel do artista, agora enfrontado á ideoloxía do venal e polo tanto aos poderes que lle ofrecen benestar en troco da submisión.
* Crise progresiva ("*morte de Deus"*) (S. Freud, C.G. Jung) reformulan a visión do ser humano tanto acerca de si mesmo coma da súa mente, motivacións e conduta.
* Crise do paradigma físico-matemático moderno (Newton) para explicar a Natureza e eclosión de novas teorías científicas: relatividade, mecánica cuántica.
* Redescubrimento nos cinco continentes das sociedades e das culturas que se tiveran por primitivas, especialmente as africanas e as asiáticas.
* A tecnoloxía produce soportes artísticos inéditos. A fotografía e o cine cuestionan a estratexia das artes vixentes.

### Elementos comúns 
Sendo pois as vangardas históricas un conxunto de movementos dispares, en ocasións antagónicos, resultan escasos os elementos que poderían constituírse en factor común da maioría delas:

* Radicalidade sexa desde a solidariedade internacionalista (no caso das vangardas vinculadas aos movementos revolucionarios) ou mediante a agresión imperialista (nos *-ismos* vinculados á ideoloxía totalitaria)
* Rexeitamento visceral para a produción industrial, medios modernos de transporte e locomoción, aparellos eléctricos, deportes de masas...
* As dúas posturas anteriores escollen con frecuencia a publicación de un ou varios manifestos como documentos fundacionais que adiantan as intencións do grupo, a súa ideoloxía e a liña estética que proclama.

## As vangardas históricas ou *-ismos* 
#### Censura e recoñecemento serodio das vangardas do leste de Europa 
O consenso especialista no estudo da literatura e das artes, mentres durou a Guerra Fría, confinou a área de influencia das diversas vangardas á Europa Occidental e mais a América, con París como núcleo principal de irradiación xunto a Zürich, Berlín ou Nova York. Houbo que agardar pola caída da URSS para que os centros críticos internacionais desvelasen a transcendencia de Moscova e doutras cidades á hora de comprender sen exclusións as vangardas históricas, así coma a influencia enorme dos revolucionarios e (pre)revolucionarias do Leste no percorrido das artes da Europa capitalista. Foi na exposición The Great Utopia, celebrada polo Museo Guggenheim neoiorquino en 1992, cando se recoñeceron algúns efectos da censura artística nas democracias occidentais. Durante décadas tanto a pintura coma a literatura feita polos nomes que participaron na Revolución de Outubro (Varvara Stepánova, Kasimir Malévich, Olga Rozanova, Liubov Popova, Vladimir Maiakovski...) foron parcial ou totalmente silenciadas tanto no bando capitalista coma no tardosoviético e só nos albores do XXI puido despregarse unha visión en verdade global da composición e ideoloxía do movemento vangardista.

### Os *-ismos* 
A máis precisa definición das vangardas históricas é, daquela, a suma das caracterizacións de cada un dos seus *-ismos:*
* Futurismo: o seu creador foi o italiano Marinetti, que en 1909 publicou o manifesto do futurismo. Caracterízase pola ruptura coas tradicións (fundamentalmente a literaria e a estética) e a condena do clasicismo artístico baseado na quietude das formas. Fronte a esta exalta a modernidade, o futuro xa presente na velocidade e nas máquinas: "*(...) un coche de carreiras, que parece correr sobre metralla, é máis fermoso ca a Vitoria de Samotracia*". Agresivo e provocador desde os seus inicios, anticipa a posta en escena do movemento Dadá e serve como amálgama dun conxunto dispar de ideas que van desde o nacionalismo belicista ata o anarquismo. Na vertente literaria as súas "palabras en liberdade" rompen coas normas sintácticas e ortográficas: chega a substituírse a puntuación por signos musicais ou matemáticos para conseguir maior fluidez verbal e elimínanse convencións (comezando pola métrica e pola disposición regular dos versos). O futurismo escollerá asemade un léxico con abondosos tecnicismos e barbarismos.
* Cubismo: naceu en Francia entre os anos 1907/1908 (datas nas que se expoñen, respectivamente *Les demoiselles d´Avignon* e *Maisons à L'Estaque*) e 1911, cando Pablo Picasso e Georges Braque desenvolven o chamado *cubismo analítico* sobreponse ademais á potencia figurativa da fotografía e reafirma o plano bidimensional, aínda que siga valéndose do clarescuro para suxerir certa profundidade. Tampouco asume a luz do impresionismo, modulando tons neutros e pardos; mediante o uso da faceta (pequenos planos superpostos de cor) e da colaxe, a súa intención non é captar o que se entende convencionalmente como experiencia do real, senón crear, a partir dela, un novo plano que abra a ollada a outras realidades -nas que non será infrecuente o humor (fronte á sentimentalismo) e o desdobramento do propio artista-. O cubismo influíu ademais notoriamente noutras artes coma a escultura e mais a arquitectura.
* Fauvismo: *"Donatello chez les fauves!"* ("Donatello entre as feras!") foi a expresión dun crítico de arte que en 1905 bautizou, involuntariamente, o que comezara como unha reacción contra o impresionismo liderada por Henri Matisse e André Derain. Breve e fulgurante, o fauvismo concedeu supremacía á cor característica.
* Raionismo: un dos principais antecedentes da abstracción pictórica contemporánea débese a Natalia Goncharova e Mikhail Larionov, que tras bosquexaren o seu programa estético en numerosas obras expostas xa en 1909, escriben no verán de 1912 o manifesto "O Raionismo", publicado en 1913 o espazo, a *faktura* (textura) e o sensitivo. Tamén se debe ao discurso raionista a introdución do concepto de *construción* –termo de orixe arquitectónica− no canto de *composición*, o que influíu decisivamente nas teses do construtivismo.
* Creacionismo: esta vangarda comezou a prefigurarse a partir de 1912 e presentouse publicamente como reflexión teórica en Buenos Aires e en París da man do chileno Vicente Huidobro, vinculado en principio (coma o seu camarada de *-ismo* Pierre Reverdy) á estética cubista. Para o creacionismo, que acabará desenvolvéndose cunha forte impronta literaria, calquera produción artística debe atender ao imperativo de creación en e por si mesma, desbotar o anecdótico e converterse nun obxecto plenamente novo cuxo sentido dependa o menos posible de referencias exteriores. Nesa nova realidade autónoma hanse multiplicar as referencias internas, o poder xenesíaco das imaxes e a capacidade destas para a suxestión estética. O creacionismo comparte con outros *-ismos* a procura dunha arte pura canda a liberdade total do acto creativo. Son clave no creacionismo as actitudes decididamente anti-románticas e unha tendencia deshumanizadora ben doadas de observar, por exemplo, na obra poética de Manuel Antonio, aínda que a súa postura manifeste trazos heterodoxos con respecto ao canon desta corrente. Considérase a obra do español Gerardo Diego un dos momentos climáticos da lírica creacionista.
* Ultraísmo: a pesar da polémica que mantivera co creacionismo no período mesmo que serve de marco para as vangardas históricas, parte da crítica interpretou máis tarde que o ultraísmo era en realidade unha variante do creacionismo, dado que compartía con el moitos fundamentos estéticos. Con todo este efémero que contrastan cos do creacionismo, entre outras características, polo papel relevante do humorismo e do enxeño, así coma unha maior inclinación (Gómez de la Serna) cara á imaxe faiscante, ás veces visionaria, e tamén cara aos escenarios ou referencias que se tiñan naquela altura como signo de modernidade cosmopolita ao xeito do futurismo. O primeiro manifesto ultraísta aparece na revista *Grecia*, en 1919). Nomes sobranceiros no cultivo desta corrente foron Rafael Cansinos Assens e o primeiro Jorge Luís Borges; cítase Eugenio Montes como o ultraísta galego con máis proxección.
* Suprematismo: tendencia plástica de carácter non figurativo teorizada e levada á práctica por Kasimir Malévitch. Se ben o Manifesto Suprematista é de 1922 (o poeta Vladimir Maiakovski colabrou na súa redacción), esta vangarda fíxose pública en 1915, cando o artista mostrou os cadros *Composición suprematista* (1914) e *Cadrado negro* (1915). Baseándose en formas xeométricas e en cores puras, o suprematismo desenvolveuse ligado ao proceso ideolóxico e revolucionario soviético: a intención de Malévitch era elaborar un programa didáctico que situaría a educación estética coma un dos puntais básicos da cultura proletaria, idea que non se puido poñer en práctica na URSS e houbo de migrar á Bauhaus. Suprematismo e construtivismo, aínda que acabaron polemizando e producindo estéticas diferentes, compartiron puntos de vista nunha primeira época á arte posterior e a súa escola houbo de pregarse ás novas consignas de proporción heroica e neoclásica recomendada polo stalinismo. Como ocorreu noutros *-ismos* (futurismo, dadaísmo, surrealismo) varios e varias artistas formaron parte sucesivamente de distintos movementos, mais a pintura suprematista foi o viveiro das principais: Liubov Popova, El Lissitzky, Alexander Rodchenko e Olga Rozanova. Asemade o lingüista Roman Jakobson relacionouse estreitamente coas reflexións teóricas do suprematismo.
* Dadaísmo: os antecedentes do Dadá son plásticos e rexístranse a partir da mostra que en 1913 se celebraría baixo o nome Armory Show, en Nova York; alí expoñen Marcel Duchamp e Francis Picabia, dúas figuras principais deste impulso rabiosamente antiartístico e provocador: se a vangarda se ten definido como unha actitude e unha práctica, artistas coma Duchamp adoitan citarse como a súa quintaesencia. Será o romanés Tristan Tzara quen lidere o movemento desde o local Cabaret Voltaire, xunto aos seus fundadores Hugo Ball e Emmy Hennings e á fronte doutros artistas e poetas de distintas nacionalidades. Os manifestos, excéntricos e viscerais, ás veces desenfadados no seu humorismo, non deixan de sucederse. Corre o ano 1916, en plena Primeira guerra mundial, e aínda que o Dadá nace policéntrico (ademais de Nova York han funcionar como nodos París, Berlín, Colonia e Hannover) será a cidade de Zürich o núcleo simbólico desta corrente, tan escandalosa como efémera, que se alimentaba dunha feroz oposición ao conflito armado. A consigna contra a guerra era case unánime, polo demais, nas forzas da esquerda revolucionaria. Non se acollía Dadá ás versións inxenuas do pacifismo, senón ás protestas máis radicais daquel tempo contra unha sociedade cuxa principal clase dirixente (a burguesía) proclamaba altos valores para enviar os mozos a morreren de forma atroz. A rebelión que irradiara do Cabaret Voltaire pretendía destruír xa non só o patrimonio artístico dos poderosos, senón calquera presunción de nova estética:*"Os que están connosco conservan a súa liberdade. Non recoñecemos teoría ningunha. Abonda xa de academias cubistas e futuristas, laboratorios de ideas formais. Serve a arte para amorear diñeiro e acariciar os xentís burgueses?"*
O dadaísmo foi unha das vangardas máis influentes se atendemos ás linguaxes (poesía, pintura, escultura...) que se viron por el sacudidas. A pesar de que entre 1920 (data do último manifesto) e 1922 que se apropiou na primeira metade do XX. Esta vangarda, enfrontada ao que consideraba idealismo (por exemplo, en Kandinsky), preguntouse cal podería ser a utilidade da arte nunha sociedade nova. Froito de profundas reflexións teóricas, resultarían outras consecuencias lóxicas e orientaríanse a eliminar os excesos do que se viñera entendendo como arte e incluso a arte mesma. O construtivismo aspirara nun principio a engadirse, como un compoñente máis, ao traballo na fábrica, pero deu os mellores froitos -a integración produtiva que teorizou apenas chegou a funcionar-, máis alá da escultura, no eido da propaganda. A partir dos primeiros anos da década de 1920 a súa febril actividade na elaboración de carteis políticos (tamén de escenografías, postos de axitación e de exposición, deseño de libros etc.) coñeceu grande éxito. Situáronse á fronte desta corrente, Vladimir Tatlin, Liubov Popova, Aleksandr Rodchenko, Aleksandra Ekster e El Lissitzky. O director Eisestein viuse influído polo construtivismo na historia do cine.  

* Neoplasticismo / De Stijl: xurdida nos Países Baixos, esta vangarda abala entre o pictórico e o arquitectónico. O nome “De Stijl” (o estilo) procede da revista e 1920. O neoplasticismo baseouse nos valores do construtivismo -aínda que á marxe da compoñente revolucionaria- e perseguiu a síntese de varias disciplinas en proxectos integrais que incluían arquitectura, deseño de interiores e de mobiliario, pintura, decoración... Procurando formas xeométricas puras e cores saturadas, voluntariamente afastados do naturalismo figurativo, os artistas de De Stijl, especialmente o seu representante con maior proxección, Pieter Mondrian, foron reducindo as formas ao que xulgaron esencial. Se nunha primeira fase o mundo se concibía a partir da idea de oposición binaria e rítmica -nunca simétrica- nun fondo homoxéneo riscado por liñas e cruces que resultaban da dixitalización das figuras, na seguinte etapa Mondrian encontra a súa marca máis característica: elimina a oposición xerárquica entre figura e fondo ata acabar delimitando paralelogramos con liña negra e planos de cores homoxéneas, que acaban sendo primarias. Outros artistas deste movemento foron Bart van der Leck, Theo van Doesburg e o arquitecto Gerrit T. Rietveld.

* Surrealismo: a que se considera vangarda por antonomasia, en certa medida profundamento dos máis radicais xurdida en Francia no primeiro cuarto do século XX. O termo (do francés *surréalisme*, tamén chamado *superrealismo* ou *suprarrealismo*), creado por Apollinaire e conceptualizado por André Breton no primeiro manifesto surrealista (1925), inaugurou unha nova ollada sobre o mundo. O surrealismo pretenderá liberar a arte de toda atadura racional, moral e estética, pero xa non actúa só -coma o dadaísmo- desde a negación das artes precedentes (ou da posibilidade estética mesma), senón construíndo un novo modelo de creación e de interpretación cuxos fundamentos se basean na psicanálise que viña de fundar Sigmund Freud. A militancia (explícita ou menos ortodoxa) no surrealismo acadou sobre todo Europa e as súas ex-colonias en América e en Oceanía; asociouse ademais, en numerosos casos, coa presenza nos partidos comunistas de cada nación. Nos planos literario e pictórico supuxo a apertura dunha etapa con repercusións visibles noutras ordes (social, política, científica...), nos novos soportes artísticos (fotografía, cine...) e fácil de recoñecer aínda hoxe, un século despois, en creadoras e creadores ben diversos; de feito será o surrealismo a única vangarda que continúe traspasando épocas e continentes moitos anos despois da súa desmobilización formal. Atinxiu, no caso da literatura, ás técnicas de composición (escritura automática, espontaneidade, imaxe visionaria etc.), mais tamén focalizou o contido naqueles temas que Freud consideraba cruciais para o ser humano e para a historia da cultura: os soños, a sexualidade expresa ou reprimida, a presenza da morte, o inconsciente e os seus símbolos etc. etc. Adoitan citarse como escritores e escritoras emblemáticas do surrealismo, amais de A. Breton, Paul Éluard, Irène Hamoir, Louis Aragon, Lise Deharme, Federico García Lorca, Suzanne Césaire e Antonin Artaud, aínda que a listaxe se amplía significativamente se engadimos as que incorporan algúns achados desta vangarda (James Joyce, Samuel Beckett, Alejandra Pizarnik, Gabriel García Márquez...). No que respecta á pintura o tratamento das imaxes rebordou a noción clásica de realismo e introduciu os contidos recorrentes que mencionamos arriba, ás veces cuestionando a propia realidade e mais a súa representación aínda que sempre mantendo a óptica figurativa.), Alfred Hitchcock e David Lynch (xa décadas despois dos manifestos surrealistas) considéranse referentes, en canto á estratexia formal e/ou á pescuda temática, do cine relacionado co movemento. Man Ray destacará na vertente fotográfica e Alberto Giacometti na escultórica.

#### Outras vangardas e *-ismos*. Artistas sen adscrición concreta 
Nomes capitais das vangardas, ás veces unha corrente en si mesmos (Marcel Duchamp), e mesmo movementos enteiros resultan de complexa adscrición; nalgúns casos persoas significadas en vida (é o caso de Wassily Kandinsky ou de Paul Klee) ben foron mudando rapidamente de adhesión a un *-ismo* determinado, ben formaron parte de grupos heteroxéneos, ás veces non formalmente vangardistas, cunha estética ou cun estilo que xa se revelaran no século XIX e incluso antes. 

Tense englobado entre os "-ismos" algún movemento sen trazos mínimos (unidade, conciencia de grupo etc.) que permitisen categorizalo estritamente como vangarda histórica. Así ocorre, por exemplo, co *abstraccionismo*, etiqueta xenérica para calquera estilo non figurativo. En realidade os e as artistas que cultivaron a abstracción, moi diversas no ideolóxico ao se tratar dunha denominación que alude a estratexias diferentes en distintas épocas (adoita citarse Francisco de Goya como precursor), aínda que en sentido menos lato se circunscriba aos grupos alemáns *Die Brücke* (*A Ponte*) e *Der Blaue Reiter* (*O Xinete Azul*) con protagonistas coma os primeiros Klee e Kandinsky xunto a Ernst Ludwig Kirchner ou Franz Marc.

## As vangardas en Galicia na primeira metade do XX. Vangardismo galego 
### As vangardas literarias 
Son fundamentalmente, no campo da literatura, os poetas Manuel Antonio e Álvaro Cunqueiro quen protagonizan o impulso vangardista galego. 

O poeta de Rianxo, cuxa obra irá rexistrando a pegada do creacionismo e doutras vangardas (algo que non resulta estraño se reparamos en que nomes coma Cansinos Assens, Gerardo Diego e o daquela ultraísta Jorge L. Borges publican os seus textos na prensa viguesa), é o autor, xunto con Álvaro Cebreiro, do manifesto "Máis Alá", unha intervención para reivindicar -entre outras cousas- a naturalidade coa que se podían asumir os supostos universais da vangarda desde posturas nacionalistas -no seu caso, independentistas e lindantes co anarquismo- contra o dominio español. 

Álvaro Cunqueiro, pola súa parte, reinterpreta varios *ismos* de forma libre e persoal a partir do coñecemento -durante a etapa compostelá e a través sobre todo de García-Sabell-, de Paul Éluard, André Breton e outros autores da vangarda, ao tempo que xa desde a mocidade mindoniense se posicionara na órbita dun arredismo certamente nada proclive á esquerda revolucionaria. 

Eugenio Montes comezou o seu percorrido literario en galego, baixo o auspicio de Risco e mesturando algún elemento audaz de vangarda con ideas debedoras do tradicionalismo. En 1933 cofundou a Falange Española.

#### Hilozoísmo e neotrobadorismo 
Non son considerados pola crítica actual como encaixables no panorama das vangardas históricas nin o neotrobadorismo nin hilozoísmo (*ver artigos principais*) a pesar do que continúan repetindo moitos manuais escolares. Trátase en realidade de correntes que implican certa renovación formal, mais non temática; tampouco responden aos trazos elementais das vangardas históricas (reacción contra estéticas anteriores, radicalidade política, organización de grupo, publicación de manifestos etc.). O hilozoísmo bebe da tradición popularista e imaxinista da poesía galega e incorpora de maneira eventual achados do creacionismo. O neotrobadorismo vindica a novidade formal e o valor estético dunhas cantigas divulgadas por vez primeira, nese momento, aos grandes públicos; só na obra de Álvaro Cunqueiro se combina con recursos contemporáneos, máis alá da estética medievalizante.

### As vangardas plásticas 
Os principais nomes da plástica galega -tamén chamados *Renovadores* ou *Os Novos* en maior o menor medida vinculados ás vangardas históricas, ás veces debatendo o seu alcance con intelectuais coetáneos, son Carlos Maside, Maruxa Mallo, Manuel Colmeiro, Cándido Fernández Mazas, Manuel Torres, Arturo Souto, Laxeiro, Urbano Lugrís, Eugenio Granell e Luís Seoane, todos eles nacidos nunha estreita franxa cronolóxica entre 1897 e 1912.    

Como ocorre no caso da literatura, son diferentes en cada caso a filiación vangardista e o coñecemento mesmo dunha proposta cuxo centro máis próximo orbitaba ao redor dos cenáculos parisienses. O grao de asunción das propostas máis avanzadas dependeu unhas veces da idade (a produción máis recoñecida de Seoane e de Granell dáse no exilio americano, após 1936, e o mesmo ocorre en Galicia coa do pintor Lugrís); outras tivo que ver co impacto do intenso debate, xa instalado desde os tempos de Nós, entre a urxencia dunha arte popularista orientada á propaganda e o imperativo -innegociable para os nomes máis novos- da modernidade estética. Varias serán as estratexias para intentar conciliar os dous referentes (alternar deseños de tipo crítico na prensa Risco e Castelao, bos coñecedores, respectivamente, da teoría da vangarda e das manifestacións pictóricas da modernidade do seu tempo, acabaron considerando que tanto o momento político coma o grao de desenvolvemento cultural da sociedade galega desaconsellaban unha arte allea á comprensión maioritaria.    

No entanto o pulo dos *Renovadores*, máis ou menos próximo á plenitude vangardista, acabouse revelando crucial para tirar a arte galega das servidumes do rexionalismo pictórico, xiraron en torno á figura de Jesús Bal y Gay, quen igual que moitos compañeiros de xeración tivo que desenvolver a súa obra no exilio. Participa desde 1921 nos actos culturais da Residencia de Estudiantes de Madrid, na que ingresa en 1924; alí, en contacto con varias expresións artísticas dos *-ismos*, formará parte do “Grupo dos Oito”, unha serie de músicos e musicólogos fundamentais para entender a evolución da música culta na Península durante o século XX. Nese mesmo ano de 1924 participa con outros intelectuais de Lugo na fundación da revista *Ronsel* (xunto coa coruñesa *Alfar*, medios galegos abertos á modernidade en diversas disciplinas). É no 1925 cando, integrado no periódico *El Pueblo Gallego*, encabeza as sinaturas do texto que se publica baixo o título "Un manifesto contra el caciquismo". de corte radical e nacionalista, onde estaban tamén outros destacados intelectuais galegos, algúns da órbita da vangarda coma Carlos Maside, mais tamén Otero Espasandín, Bouza Brey, Ben-Cho-Shey e Fermín Fernández Penzol), Bal y Gay vese obrigado a exiliarse en México e será durante ese período cando forxe a súa amizade con Igor Stravinskii, ao que consultará moitas das súas creacións e co que se sentirá identificado, converténdose nun defensor absoluto da obra do compositor ruso.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* *Arte desde 1900 : modernidad, antimodernidad, posmodernidad'' (en castelán). Tres Cantos: Akal Ediciones. 2006. ISBN 978-84-460-2400-2.
* 
* 
### Outros artigos 
* Literatura experimental
* Modernismo
* Os renovadores
* Jazz de vangarda
* Poesía de vangarda