Kirmen Uribe

**Kirmen Uribe Urbieta**, nado en Ondarroa (Biscaia) o 5 de outubro de 1970, é un escritor vasco en lingua éuscara. Premio Nacional de Literatura, as súas obras están traducidas a catorce linguas, incluídos o inglés, o francés, ruso e o xaponés.

En 2022 participou en "Un verán en Galeusca", proxecto impulsado entre VilaWeb, Berria e Nós Diario co relato *Demain Morguen.*

## Traxectoria 
Naceu nunha familia vinculada á pesca en Ondarroa. O seu pai era pescador, como o seu avó e bisavó, e induciu a  Kirmen a estudar para ter outro tipo de vida. A nai desenvolveu unha evolución ideolóxica ao longo da súa vida, desde a participación en asociacións cristiás de base converteuse en agnóstica, cada vez máis progresista, e viviu eses cambios en poucos anos, entre os 60 e os 70. A súa nai e as súas tías, traballadoras nas fábricas de conservas, pertenceron á segunda onda do feminismo, e nese ambiente feminista na casa educouse Uribe.​ Na adolescencia leu moita poesía, por exemplo, a de Leonard Cohen, Dylan Thomas, Lorca etc. Tamén gozou da novela, primeiro a clásica e logo o realismo sucio. O seu primeiro premio literario importante recolleuno en 1995 cando estaba a cumprir condena por ser insubmiso e negarse a ir ao servizo militar obrigatorio. Vive en Vitoria.

## A súa literatura 
### Poesía e proxectos multimedia 
Comezou a escribir letras para grupos musicais e guións de cómic. En 1996 publicou o estudo *Lizardi eta erotismoa*, un ensaio sobre a poética de  Lizardi, realizado en colaboración con Jon Elordi. Posteriormente publicou a súa primeira colección de poemas en formato "plaquette", titulada *Ekografia*. Desde 2000 traballou como guionista do programa de televisión sobre literatura *Sautrela*.​ A publicación en 2001 do libro de poemas *Bitartean heldu eskuti*k (*Mentres tanto dáme a man*) supuxo, en palabras do crítico literario Jon Kortazar, unha «revolución tranquila» no ámbito da literatura vasca. Obtivo o Premio da Crítica á Poesía en Éuscaro e a súa primeira edición esgotouse nun mes. Foi traducido ao castelán (Visor, 2003), ao francés (Castor  Astral, 2006), ao inglés ( Graywolf, 2007), ao catalán (Proa, 2010) e ao ruso ( Gernika, 2010). A tradución a cargo da poetisa estadounidense Elizabeth Macklin foi finalista ao mellor libro de poesía traducido ao inglés nos Estados Unidos en 2007 no PEN Award for Poetry inTranslation.

Uribe é autor de proxectos multimedia nos que combina a poesía con diferentes disciplinas artísticas. En 2000 levou aos escenarios *Bar Porto*, proxecto que axuntaba poesía, música, vídeo e historia oral, xunto con Mikel Urdangarin e Josu  Eizagirre. En 2003 publicou o libro-CD *Zaharregia, txikiegia agian* (*Demasiado antiga, demasiado pequena quizais*) xunto aos músicos Mikel Urdangarin, Bingen Mendizabal, Rafa Rueda e o ilustrador Mikel Valverde, froito dunha serie de recitais que o grupo levou a cabo en Nova York o mesmo ano. O título pregunta sobre o éuscaro, se esta lingua non é demasiado antiga e pequena para os tempos da globalización.​ Por mor da publicación da tradución francesa dos seus poemarios, Uribe colaborou co dramaturgo francés Francois Mouget e elaboraron conxuntamente un espectáculo titulado *Entre- temps donne moi a main* baseado na lectura dramatizada dos poemas acompañado de música en directo. Tamén colaborou co pianista belga Wim Mertens en varios recitais de poesía e música. En 2013 repetirá experiencia xunto a Mikel Urdangarin, Rafa Rueda, Bingen Mendizabal e Mikel Valverde, creando un proxecto que combina literatura, música e debuxo en Nova York, *Jainko txiki eta jostalari hura* (Elkar). Ademais de escritor, Kirmen Uribe foi profesor, guionista e tradutor de poemas de Raymond Carver, Sylvia Plath, Anne  Sexton, Mahmud Darwish e Wislawa Szymborska.

## Novela 
En 2008 publicou a súa novela *Bilbao-New York-Bilbao* (Elkar) que obtivo o Premio Nacional da Crítica en éuscaro 2008 e o Premio Nacional de Literatura (Narrativa) 2009. En 2010 apareceron simultaneamente as traducións ao castelán (Seix-Barral), galego (Xerais) e catalán (Ediciones 62). *Bilbao-New York-Bilbao* narra o voo ficticio do propio autor entre o aeroporto de Bilbao e o JFK de Nova York. No devandito voo o autor fai un exercicio de memoria e lembra o proceso de escritura dunha novela que está a escribir sobre tres xeracións dunha mesma familia vinculada ao medio mariño. *Bilbao-New York-Bilbao* carece dunha trama convencional e susténtase nunha estrutura en rede que combina o devir das tres xeracións con numerosas digresións, analoxías e historias transversais. A súa segunda novela  *Mussche* (Susa, traducido por Gerardo Markuleta ao castelán co título de *El que mueve el mundo* e publicado por  Seix Barral) prosegue na procura de novas formas novelísticas ao utilizar e modificar biografías de persoas reais como material para facer ficción (ao fío da escritura de J.M. Coetzee, Emmanuel Carrere ou Dave  Eggers). Uribe conta ao seu mellor amigo recentemente falecido (*Aitzol Aramaio*) a historia dun escritor belga chamado Robert Mussche, que en 1937 acolleu a unha nena vasca da Guerra Civil na súa casa de Gante. Coñecer á nena cambiou a vida do escritor. Uribe relátanos a relación que tiña co seu amigo meténdose na pel de Robert Mussche. A novela escribiuse en dous meses na primavera do 2012 en Sausalito, California, nun centro de creación chamado Headlands Center for the Arts. Esta obra foi traducida a varios idiomas, como o castelán, o catalán, o galego, o xaponés, entre outros.​ A súa última novela, *Elkarrekin esnatzeko ordua*  Susa, 2016), traducida por J.M. Isasi e publicada en español po  Seix Barral como *La hora de despertarnos juntos,* continúa na recuperación de vidas silenciadas para facer ficción. Conta a vida de  Karmele Urresti, unha enfermeira vasca que se exilia a París en 1937, onde forma parte de Eresoinka, a embaixada cultural vasca no exilio. Alí coñece ao seu futuro esposo, o músico Txomin Letamendi. Xuntos viaxan por Europa, pero cando París cae en mans dos alemáns, fuxirán a Venezuela. En Caracas, a Historia volverá entrar nas súas vidas. Txomin decide unirse aos servizos secretos vascos (baixo o mando da intelixencia estadounidense, a OSS e o FBI) e a familia terá que volver a Europa, en plena segunda guerra mundial. Txomin espía aos fascistas ata que é arrestado en Barcelona, baixo unha ditadura que non sobrevivirá. Karmele terá que arriscalo todo e partirá, novamente e soa, a Venezuela, nun segundo exilio.​  JA  Masoliver Ródenas escribiu en La Vanguardia sobre a novela: «A prosa directa e precisa de  Kirmen Uribe non debe enganarnos: é froito da precisión, non da simplicidade. A súa formación é a dun escritor cosmopolita e sofisticado. (...) Un escritor de gran talento». A novela publicouse simultaneamente en éuscaro Susa), español (Seix Barral) e catalán (Edicions 62) e gañou o Premio da Crítica Española 2016 (Narrativa en éuscaro) e o da Academia de Lectores Vascos, 111 Akademia (Mellor libro de 2016).

### Literatura infanto xuvenil 
Paralelamente, escribiu varios libros de literatura infantil e xuvenil. En 2003 publicou a primeira entrega da serie de novelas curtas *Garmendia*, serie de aventuras e humor que narra as peripecias dun pastor que emigra a finais do XIX ao salvaxe oeste e métese a pistoleiro sen pegar nin un só tiro. Unha votación entre os alumnos dos centros de ensino secundario en Gipúscoa valeulle o Premio Liburu berria. Para os máis pequenos escribiu o conto *Guti*, a historia dun can ao que lle despezan o barco en que vivía, e *Ez naiz ilehoria, eta ze?* (*Eu non son loura, e que?*) que narra a historia de Amira, unha moza marroquí á que lle custa facer amigos en Vitoria.

### Proxección internacional 
Kirmen Uribe participou en numerosos encontros internacionais de literatura. Entre outros, o World Voices de Nova York (organizado polo PEN Club estadounidense), o Festival Internacional de Poesía de Berlín, o festival Internacional de Poesía de Taipei (Taiwán), o Festival de Literatura de Mánchester, o Festival Mira! de Bordeos, o Festival de Literatura de Vilenica (Eslovenia); e recitou nas universidades de Stanford (California), a Universidade de Nova York, a  CUNY, o California Institute of  The Arts en Los Ángeles, a Universidade de California en San Diego, a Universidade Católica  Fu- Jen de Tai- pei ou na Universidade de Varsovia.​ Así mesmo, os seus poemas apareceron en revistas literarias e en antoloxías. En maio do 2003 The New Yorker publicou o poema *Maiatza* (*Maio*). En 2006 Lyrikline, o sitio web de Berlín que recolle poetas de mundo enteiro, publicou dez poemas de Uribe traducidos ao alemán. En 2008 a antoloxía *New European Poetry*, dirixida polos críticos estadounidenses Kevin Prufer e Wayne Milleiro, recolleu tres poemas do autor. En 2017 foi convidado pola Universidade de Iowa á súa residencia internacional de escritores (IWP).​ En 2017 invitado na Feira do Libro de Guadalaxara (FIL), (México), da man do Instituto Etxepare para dar a coñecer a literatura en éuscaro. En 2018 obtén a bolsa de creación do Cullman Center (da Biblioteca Pública de Nova York), para a súa residencia en Nova York durante 2018-2019, e o estudio de Edith  Wynner e a súa novela The Book She Writes.

## Obra 
### Poesía 
* *Bitartean heldu eskutik* (2001). Susa.
* *Zaharregia, txikiegia agian* (2003). Gaztelupeko hotsak. CD libro.
* *Bar Puerto. Bazterreko ahotsak* (2010). Gaztelupeko hotsak.
* *17 segundo* (2019). Susa.
***17 segundos* (2021). Vigo: Galaxia. Trad. de Isaac Xubín. 216 páxs. ISBN 978-84-9151-630-9.

### Novela 
* *Bilbao-New York-Bilbao* (2008). Elkar-Seix Barral. Traducida ó galego por Isaac Xubín.
* *Mussche* (2012). Seix Barral en castelán.
* *Elkarrekin esnatzeko ordua* (2016). Susa.

### Infanto xuvenil 
* *Garmendia eta zaldun beltza* (2003). Elkar.
* *Ekidazu, lehoiek ez dakite biolina jotzen* (2003). Elkar.
* *Ez naiz ilehoria, eta zer?* (2003)*.* Elkar.
* *Garmendia errege* (2004). Elkar.
* *Guti, elkar* (2005).
* *Garmendia eta Fannyren sekretua* (2006). Elkar.

### Ensaio 
* *Lizardi eta erotismoa* (1996). Alberdania.

### Miscelánea 
* *Portukoplak* (2007). Elkar.

### Antoloxía 
* *Portukoplak* (2006). Elkar.
* Contribuíu en *Ghost Fishing: An Eco-Justice Poetry Anthology* (2018). University of Georgia Press.

### Traducido ao galego 
* *Bilbao-New York-Bilbao* (2010). Xerais. Traducida ó galego por Isaac Xubín. 208 páxs.
* *A hora de espertarmos xuntos (Elkarrekin esnatzeko ordua)* (2016). Xerais. Traducida ó galego por Isaac Xubín. 350 páxs. ePub: ISBN 978-84-9121-225-6.

## Premios 
* 2002: Premio da Crítica, poesía en éuscaro, por *Bitartean heldu eskutik*.
* 2009: Premio Nacional de Literatura, narrativa, por *Bilbao-New York-Bilbao*.
* 2009: Premio da Crítica, narrativa en éuscaro, por *Bilbao-New York-Bilbao*.
* 2010: Premio de Xornalismo El Correo-Vocento, por *El derecho a la individualidad*.
* 2014: Premio Rosalía de Castro, PEN Club Galicia.
* 2016: Premio da Crítica, narrativa en éuscaro, por *A hora de espertarmos xuntos (Elkarrekin esnatzeko ordua)*.
* 2016: Premio da Academia 111 de lectores vascos, por *A hora de espertarmos xuntos (Elkarrekin esnatzeko ordua)*.

## Notas