Baiona

**Baiona** é un concello da provincia de Pontevedra, pertencente á comarca de Vigo. Segundo o Instituto Nacional de Estadística en 2015 tiña 12.072 habitantes. O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é . Limita cos concellos de Oia, Nigrán, Gondomar e Tomiño, e mais co océano Atlántico.

## Etimoloxía 
A orixe do topónimo *Baiona* foi, historicamente, froito de innumerábeis controversias. Fernando Cabeza Quiles e Gonzalo Navaza, investigadores na onomástica e na toponimia, afirman que o topónimo é copia ou traslado da Baiona vasca no ano 1202 por iniciativa do rei Afonso VIII, o cal, cando lle concedeu unha carta de foro a esta vila galega, cambioulle o seu antigo nome de *Irizán* (latinizado en *Erizana)* polo actual de *Baiona*. A escolla real puido ter intencións de prestixio e propiciatorias, xa que o porto da Baiona francesa era moi importante e próspero na Idade Media, ademais de estar vinculado coa tradición xacobea (concretamente, coa *Historia Turpini*). 

Á súa vez, o nome *Baiona* é de orixe vasca.

Nesta época, os romanos dominaban a Península Ibérica e decidiron expulsar ós cartaxineses. Para combater as protestas, o cónsul Flavio Serviliano chegou ao recinto fortificado de Erizana, que era como entón se chamaba Baiona. Tamén no 60 a.C. Xulio César e as súas tropas amarraron en Erizana para atacar os herminios que estaban refuxiados nas Illas Cíes.

O rei visigodo Recaredo, conquistouna e anexionouna ó seu reino.

### Idade Media 
[miniatura|Afonso VIII, por [Juan Oliveira Viéitez|Oliveira, en Baiona.]]
Entre os anos 730 e 750, é dominada polos árabes. Pérdena grazas a Afonso I de Asturias, aínda que no 997 volve caer en mans árabes pola súa importancia xeográfica, por culpa do rei Almanzor.

O 7 de maio de 1201 o Afonso VIII de León e Galicia asina en Faro (hoxe A Coruña), concedéndolle a Carta Póboa, na que se permite o troco de nome do primitivo núcleo Erizana a Baiona. Ademais concedeulle privilexios e foros ós habitantes, deixando de estar baixo ó Mosteiro de Santa María de Oia.

No 1331, foi atacada polo almirante portugués Pezaña e no 1370, Fernando I de Portugal fixa a súa residencia na fortaleza de Monterreal.

Logo de pasar por uns momentos de desfeita polas guerras e disputas, en 1425 Xoán II de Castela outorgoulle ao porto o privilexio, compartido coa Coruña, de carga e descarga de mercadorías procedentes do exterior.

En 1474, foi asaltada por Pedro Madruga, Pedro Álvarez de Soutomaior, e constrúe unha torre na fortaleza de Monterreal. E en 1475, o rei Afonso V de Portugal, xunto cos baioneses, réndese ante ós Reis Católicos.

O 1 de marzo de 1493 a carabela Pinta, capitaneada por Martín Alonso Pinzón e pilotada por Cristóbal García Sarmiento, logo de extraviarse no medio do Atlántico, tocou porto por primeira vez aquí ao regreso da primeira viaxe de Colón; sendo así, o primeiro lugar de Europa en ter a noticia da chegada da expedición de Colón de volta do que crían que eran as Indias.

### Idade Moderna 
No 1497, os Reis Católicos concedéronlle ós 650 habitantes da vila a exención de servir na Armada de Castela, a licenza de emprender pola súa conta a guerra en corso e o dereito de vivir na fortaleza de Monterreal, para protexerse das invasións estranxeiras. Amais concedéronlle a Baiona os títulos de Nobre e de Leal Vila.

No século XVI, Baiona tomou importancia sendo cabeza de Partido. Os habitantes deixaron de vivir na fortaleza. No ano 1553, 56 navíos franceses atracaron no porto e no 1540, unha peste minguou a poboación. No ano 1585 o corsario inglés Francis Drake atracou na península de Santa Marta coa intención de tomar á península de Monterreal, mais os miñoranos (liderados por Pedro Sarmiento de Acuña, o Conde de Gondomar), acabaron coa súa intención.

O rei Filipe II, mercou o feudo do Val Miñor, e concedeulle os privilexios de exención para servir na Armada Real, a creación dunha Cátedra de Gramática e a armada de 1.000 soldados, para acabar cos piratas.

Nos século XVII e XVIII, Baiona converteuse no principal porto da costa sur galega e a costa norte portuguesa. Todo isto traía beneficios, pero tamén prexuízos como: porto onde se cre que amarraron os galeóns da batalla de Rande ou ser tomada polo mariscal francés Soult. Ademais, os baioneses axudaron na Reconquista de Vigo.
[miniatura|*Crónicas históricas de la villa de Bayona* por [Herminio Ramos, Madrid 1925.]]
### Idade Contemporánea 
En 1823 deixou de ser a cabeza do Val Miñor, e constituíuse como tal o municipio de Baiona. En 1859 o Estado acabou coa fortaleza militar, abríndose unha poxa pública na que a adquiriu José Elduayen, marqués do pazo da Mercé. En 1880 Manuel Misa e Bertemati doou un edificio que pasou a funcionar como escola. O seu irmán, Ventura Misa, fundou en Xerez da Fronteira as adegas do viño de Xerez.

En 1910 colocouse a primeira pedra da Virxe da Rocha, e o 14 de setembro de 1930 inaugurouse a obra deseñada polo arquitecto Antonio Palacios. En 1936, logo do golpe de estado, foron fusilados nove miñoráns en Baredo. En 1943 a casa consistorial instaurouse na casa da Correa.

En 1966 inaugurouse o Parador Nacional de Baiona, despois de mercarlle o Ministerio de Información e Turismo o castelo de Monterreal ós herdeiros de Brediñana.

## Símbolos 
[miniatura|Escudo de Baiona, no mercado de [Sabarís, Santa Cristina da Ramallosa, Baiona|Sabarís.]]
O escudo municipal foi aprobado mediante o Decreto 65/2005 de 31 de marzo e publicado no DOG (Diario Oficial de Galicia) o 15 de abril de 2005. O boi fai referencia á Monte do Boi e a carabela representa *La Pinta*, o buque que arribou en Baiona coa nova do Descubrimento de América. Os escudos máis antigos atopados áchanse na capela de Santa Liberata, construída no ano 1695.

A bandeira municipal está composta por catro triángulos, os superiores e inferiores son azuis e os dereitos e esquerdos, vermellos. Data desde 1591, grazas a unha carta de Filipe II ó marqués de Cerralbo. O seu uso caeu a mediados do século XIX. Volveu ondear no concello en 1981.

## Demografía 
O 25 % da poboación vive na capital, Baiona.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:bar       value:rgb(1,0.75,0.4)

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:50 bottom:20 top:20 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:14000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:400 start:0

PlotData=
  color:bar width:20 align:left
  bar:1900 from:0 till:4423
  bar:1910 from:0 till:4828
  bar:1920 from:0 till:5318
  bar:1930 from:0 till:5596
  bar:1940 from:0 till:6075
  bar:1950 from:0 till:6420
  bar:1960 from:0 till:6585
  bar:1970 from:0 till:7887
  bar:1981 from:0 till:9702
  bar:1991 from:0 till:9690
  bar:2001 from:0 till:10873
  bar:2011 from:0 till:12258
  bar:2021 from:0 till:12286

PlotData=
  bar:1900 at: 4423 fontsize:S text:4.423 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 4828 fontsize:S text:4.828 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 5318 fontsize:S text:5.318 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 5596 fontsize:S text:5.596 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 6075 fontsize:S text:6.075 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 6420 fontsize:S text:6.420 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 6585 fontsize:S text:6.585 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 7887 fontsize:S text:7.887 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 9702 fontsize:S text:9.702 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 9690 fontsize:S text:9.690 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 10873 fontsize:S text:10.873 shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 12258 fontsize:S text:12.258 shift:(-10,5)
  bar:2021 at: 12286 fontsize:S text:12.286 shift:(-10,5)

## Economía 
A economía de Baiona está orientada cara ao turismo, destacando o Parador Nacional de Baiona, así como o comercio retallista. A agricultura é de autoconsumo, se ben tamén se venden localmente os produtos da horta. Hai pesca de baixura e marisqueo.

As empresas son do sector da alimentación, os transformados metálicos e a madeira e destacou a construción.

## Patrimonio 
[miniatura|[Cruceiro da Santísima Trindade.]]
* Virxe da Rocha
* Fortaleza de Monte do Boi ou de Monterreal
* Cruceiro da Santísima Trindade
* Réplica da Carabela "La Pinta"
* Ex-Colexiata de Santa María de Baiona
* Faro de cabo Silleiro
* Casa da Navegación
* Capela de Santa Liberata

## Festas municipais 
### Baiona 
* Virxe da Anunciada 
* Virxe do Carme 
* Santa Liberata
* San Xoán
* A Arribada
* Romaría de San Cosme e San Damián
* Romaría da Virxe da Rocha

### Baíña 
* Santa Mariña
* Santa Marta (O Burgo)

### Baredo 
* Virxe da Cela 
* Virxe do Carme
* San Roque

### Belesar 
* San Lourenzo 
* San Xoán (A Granxa)

### Santa Cristina da Ramallosa 
* Santa Cristina

## Deporte 
A vila conta cun porto deportivo. O Erizana Club de Fútbol fundouse en 1950.

## Vilas e cidades irmandadas 
*  Palos de la Frontera
*  Santa Fe
*  Pornic
*  Holguín
*  Vila do Bispo

## Premios e recoñecementos  
* Quality Coast Gold Award 2013 
* Sustainable Destinations Global "Top&nbsp;100" 2014 
* Vilas Mariñeiras  

## Galería de imaxes 
## Parroquias de Baiona 
## Lugares de Baiona 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Baiona vexa: Lugares de Baiona.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* , Begoña (decembro 2013) «La creación de una identidad patrimonial. Baiona y el descubrimiento de América» en *Revista Electrónica de Patrimonio Histórico* 13, UGR.
* , Beatriz e , José Ramón (2013). *Monterreal de Baiona. Transformaciones de un monumento* 55,63 MB ISBN 978-84-9749-579-0.
* 
* 
* 
* 
* , José de e , Ulpiano (1902). *Bayona antigua y moderna*, Imprenta del Asilo de Huérfanos del Sagrado Corazón de Jesús. Madrid.
* , José-Pedro (2005). *Aquella Baiona de los años 40 y 50*.https://web.archive.org/web/20160306201847/https://books.google.es/books?id=tEFdVY3NWGUC&lpg=PP1&hl=es&pg=PP1#v=onepage&q&f=false ISBN 84-8198-613-5

### Outros artigos 
* Eleccións municipais en Baiona