Caza de baleas

[300px|miniatura|Caza de baleas en [Países Baixos|Holanda. Gravado do século XVI.]]
[miniatura|300px|Caza de baleas en [Bequia (San Vicente e as Granadinas). A CBI permite a certas comunidades a cacería de subsistencia, como parte da súa cultura.]]

A **caza de baleas** (tamén chamada ás veces **pesca de baleas**) consiste na obtención de recursos a partir de cetáceos, principalmente misticetos. O termo "*balea*" en sentido amplo e popularmente emprégase para referirse a calquera cetáceo de gran tamaño, incluso a odontocetos como o cachalote e mesmo ás veces a candorca, pero cómpre recordar que, en sentido estrito, resérvase aos misticetos non pertencentes ao xénero *Balaenoptera* (os rorcuais) e, moi especialmente, aos integrantes da familia dos balénidos.

Os primeiros rexistros desta actividade remóntanse polo menos ao 3000 a.C. Varias comunidades costeiras desde hai moito tempo cazaron e recolleron baleas varadas para a súa subsistencia. A caza industrial das baleas comezou no século XVII. A principios do século XX o uso da tecnoloxía e o aumento da demanda de recursos superaron o límite de sostibilidade das poboacións de baleas, causando un drástico descenso destas. Na década de 1930 matábanse máis de 50.000 baleas ao ano.

En 1986 a Comisión Baleeira Internacional (CBI) prohibiu a caza comercial de baleas co fin de permitir que as poboacións de cetáceos puidesen recuperarse. Porén, permíteselle a certas comunidades continuar coa cacería de subsistencia, como parte da súa cultura. Por outra parte, o artigo VIII da Convención que regulamenta a caza de baleas permite a cacería con fins científicos.

## Historia da caza de baleas 
### A caza de baleas na antigüidade 
A caza de baleas comezou en tempos inmemoriais, na máis remota antigüidade. Os primeiros rexistros desta actividade remóntanse polo menos ao ano 3000 a.C.

Inicialmente limitábase á captura de animais na costa. Pero co paso dos séculos, a técnica de caza comezou a mellorar, usándose pequenas embarcacións en mar aberto para asustar os cetáceos con ruído e levalos á costa. Esta forma de cacería usábase para capturar especies de cetáceos relativamente pequenas, como caldeiróns, belugas, narvais e toniñas.

### Idade Media europea 
[miniatura|250px|Caza de baleas nas [Spitzbergen. Cadro de Abraham Storck, 1690.]]
[miniatura|250px|Amarrada ao buque [baleeiro, a balea será remolcada até á factoría de despezamento. Foto tirada ca. 1900.]]
miniatura|Moderno canón para arpóns explosivos.
Na Idade Media desde as atalaias das vilas costeiras, os vixías daban a alarma cando as baleas, escapando das augas frías do mar do Norte, se achegaban á costa. Entón, 
preparábanse botes con 10 ou 15 remeiros e un arpoador que cravaba o arpón na cabeza do cetáceo, comezando unha dura loita até que o animal era vencido e se remolcaba até o porto.

### A caza na revolución industrial 
O desenvolvemento das técnicas modernas de caza de baleas foi estimulado no século XIX debido ao aumento da demanda, sobre todo, de aceite de balea.

A práctica desta caza coñeceu un grande auxe coa aplicación de medios industriais a partir deste século, sobre todo en Europa e Rusia.

A guerra ruso-xaponesa, ocorrida a cabalo dos séculos XIX e XX, tivo como motivo principal o acceso aos recursos baleeiros do mar do Xapón e do Pacífico norte.

### A caza no século XX 
Durante o século XX a poboación global de cetáceos descendeu drasticamente.

De acordo con datos presentados no libro *Leviatán, o la ballena*, pódese apreciar o incremento da caza de baleas neste século e o urxente que resultaban a adopción de accións políticas contundentes para evitar que estes seres desaparecesen en moi pouco tempo.

Durante a segunda guerra mundial a maioría dos barcos baleeiros adaptáronse para fins bélicos, mais a caza continuou indiscriminadamente; en 1948 o baleeiro *Balaena* capturou máis de tres mil baleas.
* Nas Illas Feroe ao redor de 950 caldeiróns cázanse cada ano como parte da súa cultura, nunha actividade regulada polas autoridades locais, pero non pola CBI.
* En Indonesia, levada a cabo por pequenas comunidades das illas Lembata e Solor, como parte da súa cultura e crenzas relixiosas.
* No Xapón, en resposta á moratoria de 1986 e ás presións internacionais, desenvolveu a denominada *"caza científica"*, considerada por varios países e institucións como unha caza comercial encuberta. Tamén existe a caza anual de golfiños en Taiji, na que centos de pequenos cetáceos se capturan para a industria do entretemento e algúns se destinan ao consumo humano.
* Noruega realiza caza comercial de rorcual alibranco, con cotas anuais en torno ás 400 ou 500 capturas.
* Rusia antigamente tiña unha importante industria en torno á captura de candorcas, que diminuíu significativamente a partir da década de 1970. Actualmente, na rexión de Chukotka realízase a caza de baleas grises, cunha cota anual de 140 animais regulada pola CBI.
* En San Vicente e as Granadinas levan a cabo os nativos da illa de Bequia. A CBI permite unha cota anual de 4 xibardos.

## A caza de baleas en Galicia 
A caza de baleas en Galicia debeu comezar, como nas outras costas atlánticas europeas e do Pacífico, en tempos inmemoriais, na máis remota antigüidade. 
[miniatura|160px|Escudo da [A Laracha|Laracha, onde figura unha balea, o que denota a importancia que tivo a caza destes animais na Costa da Morte.]]
En Galicia non se conta con documentos históricos relacionados coa caza de cetáceos até o século XIII, concretamente un relativo a Priorio na Coruña de 1288, pero é razoábel pensar que xa se practicaba varios séculos antes. A dicir de Valdés Hansen, as baleas, especialmente a balea franca, foi unha especie máis de pesca para os mariñeiros galegos. Durante sete séculos, Galicia foi un país de baleeiros. A caza e comercialización de cetáceos para o seu uso na fabricación de produtos importantes, desde o aceite que alimentaba a iluminación anterior á chegada da electricidade, até as barbas requiridas para pezas de vestir de luxo en Cataluña ou as *baleas* de paraugas e parasois, até a comercialización da carne e de produtos usados en farmacia e cosmética, tivo grande incidencia no desenvolvemento urbano de toda Galicia. Non só lle deu proxección exterior e renome mundial, senón que tamén contribuíu ao crecemento económico e de poboación de toda a súa franxa atlántica, e mesmo hai portos galegos que naceron da actividade baleeira, como o de Burela (Lugo) ou o de Suevos (Punta Langosteira).

Ao longo da Idade Moderna, durante os séculos XVI e, sobre todo, XVII, Galicia foi o caladoiro de baleas máis importante da Península Ibérica. As bases baleeiras máis importantes localizábanse na comarca da Mariña lucense, nos portos de Rinlo, Foz, Nois, Burela, San Cibrao e Bares e, no litoral atlántico, destacaban os de Caión e Malpica, na Costa da Morte.

A comezos de século XX, concretamente no ano 1924, reimplantouse en Galicia a caza de baleas, desta vez con carácter plenamente industrial. Ese ano establecéronse no país dúas compañías baleeiras. Unha delas foi a *Compañía Ballenera Española*, creada en 1914 con capital noruegués, aínda que non comezou a súa actividade até a fin da primeira guerra mundial. Os seus inicios foron na zona do estreito de Xibraltar, abrindo a que chegaría a ser famosa factoría de Caneliñas, na parroquia da Ameixenda (Cee) en 1924. A outra foi a *Sociedad Anónima Corona*, con sede en Vigo e asociada a outra compañía norueguesa, que obtivo autorización para a caza de balea en decembro de 1923 e, o ano seguinte, comezou a súa actividade en Cangas de Morrazo, co buque-factoría *Alfonso XIII*, que fondeaba na enseada de Barra e na ría de Aldán; este buque era abastecido polas capturas dos barcos *Corona I*, *Corona II*, *Corona III* e *Corona IV*. 
[miniatura|230px|[Cee visto dende Corcubión. En Cee, na enseada de Caneliñas, funcionou durante moitos anos unha factoría baleeira.]]

En 1974 a empresa multinacional Taiyo, do Xapón, asinou un acordo de compra da totalidade da masa muscular de balea coa empresa IBSA, pertencente daquela maioritariamente á familia conserveira Massó e ao avogado e político Iglesias Corral, o que se traduciu nun incremento considerábel no número de capturas de baleas e cachalotes, pero tamén de exemplares inmaturos, e de especies xa en perigo. A IBSA cazaba nun *stock* fóra dos acordos internacionais, capturando especies protexidas, sen que sobre esta actividade houbera ningún tipo de control. A maioría das capturas foron de rorcual común, cachalote e incluso da xa case en perigo de extinción balea azul. Non se respectaban tamaños mínimos, número de capturas, caza de baleatos e de femias acompañadas por crías, nin acordos lexislativos como o de 1947, que permitía soamente a captura dunha balea por barco e día.

A última factoría baleeira de Galicia (e, por tanto, de España), a de Caneliñas, pechouse en 1985.

## Produtos obtidos da industria baleeira 
* Aceite de balea: aceites para usos industriais, iluminación e alimentación.
* Espermaceti: cosméticos, lapis de labios, lapis graxos.
* Ámbar gris: fixador de perfumes, considerado en tempos pasados como o máis valioso dos produtos da industria baleeira.
* Glándulas endócrinas e fígado: produtos farmacéuticos, hormonas, vitamina A.
* Carne: representa o 1,7 % da carne consumida no Xapón.

## Caza científica de baleas 
Actualmente os países membros da Comisión Baleeira Internacional (CBI) non poden cazar baleas por razóns comerciais, pero está permitido realizar a chamada *caza científica*. Debe considerarse que esta regulación se redactou cando non existían outras alternativas prácticas para a obtención de información que non fora a morte do animal.
[miniatura|250px|Buque factoría Nisshin Maru, parte da frota *"científica"* do [Xapón.]]
A información subministrada polo *Centro de Estudos Cetolóxicos do Xapón* foi catalogada polo comité científico da CBI como *pobre e innecesaria*. Estes estudos dan como resultado miles de toneladas de carne que se comercializa no Xapón.

Algunhas destas publicacións (que se levan a cabo desde 1977) refírense ao contido estomacal rorcual boreal, porén, este tipo de estudo non proporciona polo xeral nada máis que unha instantánea das presas consumidas recentemente e nin sequera necesariamente a dieta do animal.

Outras especies dentro do programa de caza (*científica*) do Xapón inclúen ao rorcual alibranco, o rorcual tropical e o cachalote, co fin de estudar o seu papel no ecosistema. Hoxe en día, para a obtención de informacións como o sexo, idade, niveis hormonais etc., non é necesaria a morte de cetáceos, pois se pode tirar mediante análises de sangue e biopsias.

O sitio wikileaks publicou que hai negociacións entre Xapón, Australia e Nova Zelandia para permitir a caza comercial de cetáceos en augas territoriais nipoas a cambio de diminuír a suposta caza científica en augas antárticas.

O 16 de febreiro de 2011 Xapón informou da suspensión temporal da suposta caza científica na Antártida debido ás constantes presións de activistas, sobre todo de *Sea Shepherd*.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Penas Patiño, X. M. e Piñeiro Seage, A. (1989): *Cetáceos, focas e tartarugas mariñas das costas ibéricas*. Santiago: Xunta de Galicia. Consellería de Pesca, Dirección Xeral de Formación e Promoción Social Pesqueira. ISBN 84-453-0072-5. 
* Schokkenbroek, Joost C. A. (2008): *Trying-out: An Anatomy of Dutch Whaling and Sealing in the Nineteenth Century, 1815-1885.* Amsterdam: Aksant Academic Publishers. ISBN 978-90-5260-283-7.
* Tobío Fernández, L. (1927): "Aportazón ó estudo da historia da pesca da balea nas costas da Galiza", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* I, 89-93.
* Tönnesen, J. N. & Arne Odd Johnsen (1982): *The history of modern Whaling.* Londres: C. Hurst & Co. ISBN 978-0-905838-23-6; Canberra: Australian National University Press. ISBN 978-0-7081-0749-2; Berleley: University of California Press. ISBN 0-520-03973-4.
* Valdés Hansen, F. (2010): *Los balleneros en Galicia (siglos XIII al XX)*. A Coruña: Fundación Barrié de la Maza. ISBN 978-84-95892-78-2.

### Outros artigos 
* Cetáceos
* Caza de baleas en Galicia
* Comisión Baleeira Internacional
* Coordinadora para o Estudo dos Mamíferos Mariños
### Ligazóns externas 
* A caza de baleas no Cantábrico *(en varios idiomas, entre eles o galego*)
* Web da Asociación Delphis. Investigación, divulgación e conservación de animais mariños .
* Web da *International Whaling Commission* .
* "Japón, dispuesto a reducir su cuota de caza ballenera", artigo en *Público*, 19 de abril de 2010