Quenya

[dereita|miniatura|280px|Texto en quenya, escrito nos alfabetos [tengwar e latino.]]
O **quenya** (pronunciado [ˈkʷɛn.ja]), é unha das linguas ficticias inventadas por J. R. R. Tolkien e a usada polos elfos na súa saga literaria da Terra Media. Tolkien comezou a desenvolver a lingua dende 1910 e reestruturou a gramática varias veces até que o quenya alcanzou o seu estado final. O vocabulario permaneceu relativamente estable ó longo do proceso de creación. Ademais, o nome da lingua foi cambiado repetidamente por Tolkien, de *elfin* e *qenya* a quenya. A lingua finesa foi a principal fonte de inspiración, mais Tolkien tamén estaba familiarizado latín, co grego e coas linguas xermánicas antigas cando comezou a construír o quenya.

O corpus de textos que constitúen as fontes de coñecemento actual sobre o quenya inclúen o poema *Namárië*, coñecido como *O lamento de Galadriel*, o texto orixinal máis extenso nesta lingua, extraído da obra capital de Tolkien: *O Señor dos Aneis*.

Coñécese a existencia do quenya polo menos desde a primeira guerra mundial, cando Tolkien tiña pouco máis de vinte anos. A lingua foi desenvolvida ó longo da vida de Tolkien, acadando unha etapa que algúns estudosos cualifican como "madura" a partir de *O Señor dos Aneis*. Tolkien quixo dar unha aparencia de lingua clásica ó quenya, de xeito que intentou que tivese unha semellanza visual co latín, o que conseguiu en certo modo usando unha forma característica de transcribir o quenya ó noso alfabeto. Os dous inspiradores do quenya son pois, o latín, e o finés, sendo posible tamén algunha influencia do galés e do grego, como no caso do xenitivo plural -on e o nexo "nai" (que), posiblemente do grego "na". Todas estas influencias non foron directas de ningún modo, pois non xeraron vocabulario. Máis ben trátase dunha inspiración estética moi forte en Tolkien, - "fonoestética" segundo el mesmo.

## Estrutura 
* **Fonética:** Ten 36 fonemas consonánticos, 1 semiconsonántico, 2 ditongais e 10 vocálicos, estes últimos dividíndose, sobre os mesmos timbres, en vogais curtas e longas.
* **Escrita:** Tolkien desenvolveu a escrita *Tengwar* para a maioría das linguas da *Terra Media*, aínda que tamén empregou para algunhas un alfabeto rúnico, baseado no aspecto do anglosaxón. É un tipo de escrita considerada moi fermosa, e está descrita polo seu autor nos anexos d'*O Señor dos Aneis*.
* **Sistema nominal:** Polo xeral, os substantivos en quenya carecen de xénero gramatical. No apartado do número gramatical, o quenya evidencia un *singular* e tres tipos de *plural*: o *simple*, o *dual*, e o *partitivo*. Ó igual que nas linguas clásicas, por exemplo o latín, en quenya existe o fenómeno da declinación nominal. Os casos dos dous modelos quenya de declinación nominal son: nominativo, acusativo, instrumental, xenitivo, alativo, locativo, ablativo, dativo e respectivo.
* **Sistema verbal:** Existen tres modos verbais en quenya: indicativo, imperativo e subxuntivo. O primeiro evidencia os tempos de *aoristo* *presente*, *futuro*, *pasado simple* e *pasado perfecto*, sospeitándose igualmente outros tempos, sen quedar pechado definitivamente o catálogo dos mesmos. O imperativo e o subxuntivo constrúense de forma analítica. A parte do *modo* e o *tempo*, os verbos quenya contan cos accidentes de *número* e *persoa*. Outras características interesantes son a existencia de verbos compostos mediante preposicións, ou a construción de formas de *frecuentativo* por reduplicación do radical verbal.
* **Sintaxe:** A orde non marcada en quenya é SVO (suxeito-verbo-obxecto) con bastante liberdade posicional debido ó uso de casos.
* **Exemplo de texto en quenya:** *O Noso Pai*, traducido por Tolkien, publicado no número 43 da revista *Vinyar Tengwar* e en castelán pola revista Axxón:
''Átaremma i ëa han ëa  na aire esselya  aranielya na tuluva  na care indómelya cemende tambe Erumande  ámen anta síra ilaurëa massamma  ar ámen apsene úcaremmar sív' emme apsenet tien i úcarer emmen.  Álame tulya úsahtienna mal áme etelehta ulcullo  násie.*

## Fonética 
### Vogais 
O quenya ten 10 vogais básicas, diferenciadas tanto como en lonxitude como en calidade. Estas vogais son:

* a : [a]
* á : [aː]
* e : [ɛ]
* é : [eː]
* i : [i]
* í : [iː]
* o : [ɔ]
* ó : [oː]
* u : [u]
* ú : [uː]

### Consoantes 
Pronúncianse como en galego, agás as seguintes:
* h : [h] ó inicio da palabra ou entre vogais, [ç] tras *e* ou *i*, [x] nos demais casos 
* qu : 
* nw : 
* ng o ñ : 
* ngw : 
* hy : 
* hw : 
* ty : 
* ly : 
* ny : 

## Acentuación 
As palabras en **negra** son termos en quenya

A sílaba tónica non se marca de forma gráfica (o til indica o alongamento da vogal na transcrición en alfabeto latino), senón que obedece ás regras de prosodia:
# . As palabras bisilábicas adoitan ser graves, como: **QUENdi** (elfos), **FIrë** (Home mortal). O único exemplo contrario parece ser a forma imperativa **avá**.
# . As palabras de tres ou máis sílabas son esdrúxulas cando a penúltima sílaba é curta e graves se esta é longa, como: **yo-ME-ni-ë** (reunión), **otorNASsë** (irmandade), **avaNÓtë** (innumerable), **enDÓrë** (Terra media).

Considéranse longas as sílabas con:
* vogais acentuadas
* ditongos (que en quenya só son: ai, ei, oi, ui, au, eu, iu)
* vogais curtas seguidas de dúas consoantes.

## Elisión 
Cando unha palabra quenya termina en -a e a seguinte empeza por vogal, o -a pode desaparecer, e ambas palabras pronúncianse como unha. En caracteres latinos represéntase mediante un apóstrofo. *'Elen síla lumenn'omentielvo'* (Unha estrela brilla na hora do noso encontro; *A Irmandade do Anel*).

## Gramática 
O quenya é un idioma flexivo, o que significa que a función da palabra na frase ou caso gramatical está determinada por unha serie de afixos. As seguintes táboas amosan as inflexións.
### Declinacións 
### Conxugacións 
O quenya ten tres tipos de verbos, de acordo á súa terminación: en -a, en -u ou en consoantes, os así chamados "verbos primitivos"; tamén se poden distinguir cinco tempos (presente, aoristo, pasado, futuro e perfecto).A conxugación fórmase por aglutinación, cunha orde de VSO; o suxeito pode ir implícito se xa está explicitado cun pronome separado ou se é expreso. O obxecto vai separado se o pronome tamén o está.

**hautanyel (eu detéñote)**= hauta (deter) + -nye (eu) + -l (te)

ou ben: **Inye hauta le (eu detéñote a ti)**

**O Tempo Aoristo**

 
Primitivos
Verbos -A
Verbos -U

*Raíz*
hir-
hauta-
allu-

*Significado*
*encontrar*
*deter*
*lavar*

*Singular*
hirë
hauta
allo

*Plural*
hirir
hautar
allur

**O Tempo Presente**
con alongamento de vogal

 
Primitivos
Verbos -A
Verbos -U

*Raíz*
hir-
cava-
palu-

*Significado*
*encontrar*
*escavar*
*estender*

*Singular*
híra
cávëa
pálua

*Plural*
hírar
cávëar
páluar

**O Tempo futuro**

 
Primitivos
Verbos -A
Verbos -U

*Raíz*
hir-
hauta-
allu-

*Significado*
*encontrar*
*deter*
*lavar*

*Singular*
hiruva
hautuva
allúva

*Plural*
hiruvar
hautuvar
allúvar

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Traducións da Biblia a linguas ficticias
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; Bibliografía adicional
* Appleyard, Anthony (1992). "Quenya Grammar Re-Examined". *Quettar* 43, pp.&nbsp;3–21.
* Derzhanski, Ivan A (1997). "E man i yulma oi enquanta men?" *Vinyar Tengwar* 38, pp.&nbsp;14–18.
* Foster, Robert e Glen GoodKnight (1971). "Sindarin and Quenya Phonology". *Mythcon I: Proceedings*, 54–56. Os Ánxeles: Mythopoeic Society.
* Gilson, Christopher e Carl F. Hostetter (1994). "The entu, ensi, enta Declension: A Preliminary Analysis". *Vinyar Tengwar* 36, pp.&nbsp;7–29.
* Gilson, Christopher e Patrick Wynne (1991). "The Elves at Koivienéni: A New Quenya Sentence". *Mythlore* 17(3), pp.&nbsp;23–30.
* Hostetter, Carl F (1992). ""Si man i-yulmar n(g)win enquatuva": A Newly-Discovered Tengwar Inscription". *Vinyar Tengwar* 21, pp.&nbsp;6–10.
* 
* Kloczko, Edward (1995). *Dictionnaire des langues elfiques, volume 1 (Quenya-Français-Anglais/Quenya-French-English)*. Toulon: Tamise.
* 
* Welden, Bill (2001). "Negation in Quenya". *Vinyar Tengwar* 42, pp.&nbsp;32–34.
* Wynne, Patrick H. e Christopher Gilson (1993). "Trees of Silver and of Gold: A Guide to the Koiveinéni Manuscript". *Vinyar Tengwar'' 27, pp.&nbsp;7–42.

### Ligazóns externas 
* The Elvish Linguistic Fellowship
* Parma Eldalamberon
* Vinyar Tengwar
* Ardalambion  A site with Fauskangerian Neo-Quenya.
* Parma Tyelpelassiva – The book of silver leaves
* "The s-case"