Celtas

Os **celtas** son un conxunto de pobos indoeuropeos de Europa identificados polo uso das linguas celtas e outras semellanzas culturais. A historia da Europa precelta e a relación exacta entre os diferentes grupos étnicos, lingüísticos e culturais dentro do espazo celta é tema de debate e controversia. Por outra banda, o alcance xeográfico dos antigos celtas tamén está en disputa; particularmente, se os habitantes da Idade de Ferro de Gran Bretaña e Irlanda así coma os da Gallaecia deberían ser considerados ou non como celtas. Segundo unha teoría, a orixe común das linguas celtas, a lingua protocelta, xurdiu na cultura dos Campos de Urnas a finais da Idade de Bronce en Europa central, a cal floreceu arredor do ano -1200.
300px|miniatura|dereita|Distribución diacrónica dos pobos celtas: 

[miniatura|Envés dun espello de bronce británico, con motivos en espiral e trompeta típicos da [arte celta de La Tène en Gran Bretaña.]]

De acordo con outra teoría proposta no século XIX, o primeiro pobo en amosar características culturais consideradas como celtas foi o pobo da cultura de Hallstatt da Idade de Ferro, en Europa central (c. -800 e -450), chamada así polos ricos achados de tumbas en Hallstatt, Austria. É por iso que ás veces a zona é coñecida como a "patria celta". Durante o período de La Tène (c. -450 BC até a conquista romana), chamado así polo sitio arqueolóxico de La Tène, en Suíza, esta cultura celta supostamente expandiuse por difusión transcultural ou migración até as Illas Británicas (celtas insulares), Francia e os Países Baixos (galos), Bohemia, Polonia e gran parte de Europa central, a Península Ibérica (celtiberos, célticos, lusitanos e galaicos) e o norte de Italia (cultura de Golasecca e galos cisalpinos) e, posteriormente o asentamento celta en Europa oriental que comezou no ano -279, chegando ao leste até Anatolia central (gálatas) na actual Turquía.

Os exemplos máis antigos e sen disputa dunha lingua celta son as inscricións en lepóntico do século -VI. As linguas celtas continentais son coñecidas case exclusivamente a través de inscricións e nomes de lugares. As linguas celtas insulares están rexistradas dende o século IV en inscricións Ogham, aínda que está claro que foron faladas nas illas moito tempo antes. A tradición literaria celta comezou con textos en irlandés antigo arredor do século VIII. Os textos da tradición literaria irlandesa antiga, como *Táin Bó Cúailnge*, sobreviviron en recensións do século XII.

A partir da metade do primeiro milenio, coa expansión do Imperio Romano e a migración dos pobos xermánicos, a cultura celta e as linguas celtas insulares quedaron restrinxidas a Irlanda, o oeste e o norte de Gran Bretaña (Gales, Escocia e Cornualla), a Illa de Man e a Bretaña. Entre os séculos V e VIII, as comunidades de fala celta destas rexión atlánticas emerxeron como unha entidade cultural razoablemente cohesionada. Tiñan unha herdanza lingüística, relixiosa e artística común que os distinguía da cultura e das entidades políticas que as rodeaban. Porén, por volta do século VI, as linguas celtas continentais deixaron de ser amplamente usadas.

A cultura celta insular diverxeu entre os gaels (irlandeses, escoceses e manx) e os britanos (galeses, córnicos e bretóns) nos períodos medieval e moderno. Unha identidade celta moderna foi construída como parte dun Rexurdimento celta romanticista en Gran Bretaña, Irlanda, e noutros territorios europeos, como Portugal e Galicia. No presente, o irlandés, o escocés, o galés e o bretón son falados aínda en parte do seu territorio histórico, e o córnico e o manx están en proceso de recuperación.

## Nomes e terminoloxía 
O primeiro uso rexistrado do nome dos celtas –  (*Keltoi*) en grego – para facer referencia ao grupo étnico procede de Hecateo de Mileto, o xeógrafo grego, no ano -517, cando escribiu sobre a xente que vivía preto de Massilia (a moderna Marsella). No século -V, Heródoto refírese como *Keltoi* aos habitantes no nacemento do Danubio e tamén aos que viven na parte máis occidental de Europa. A etimoloxía do termo *Keltoi* é pouco clara. Posibles raíces da palabra poderían ser o indoeuropeo **kʲel* 'agochar' (presente tamén no irlandés antigo *ceilid*), IE **kʲel* 'quentar' ou **kel* 'impeler'. Varios autores suxeriron a posible orixe celta da palabra, mentres que outros considérano un termo acuñado polos gregos. A lingüista Patrizia De Bernardo Stempel encádrase no segundo grupo, e suxire como significado "os altos".

No século -I, Xulio César rexistrou que os pobos coñecidos polos romanos como galos (en ) chamábanse a si mesmos celtas, o cal suxire que mesmo se o nome *Keltoi* foi outorgado polos gregos, foi adoptado até certa medida como un nome colectivo polas tribos da Galia. O xeógrafo Estrabón, escribindo sobre a Galia a finais do século -I, fai referencia á "raza que agora se chama tanto galo como gálico," aínda que el tamén usa o termo Celtica como sinónimo para a Galia, a cal está separada de Iberia polos Pireneos. Porén, informa sobre os pobos celtas en Iberia e tamén utiliza os nomes étnicos Celtiberi e Celtici para falar deles, a contraste con Lusitani e Iberi. Plinio o Vello cita o uso do termo Celtici en Lusitania como apelido tribal, o cal foi confirmado polos descubrimentos epigráficos.

O termo en latín *Gallus* (en plural *Galli*) pode provir orixinalmente dun nome tribal ou étnico celta, e se cadra foi tomado como préstamo polo latín durante as expansións celtas en Italia a comezos do século -V. A súa raíz pode ser do protocelta **galno*, que quere dicir "poder, forza", de aí o irlandés antigo *gal* "atrevemento, ferocidade" e galés *gallu* "ser quen, poder". Os nomes tribais dos *Gallaeci* e o termo grego *Γαλάται*' (*Galatai*, latinizado como *Galatae*; véxase a rexión de Galacia en Anatolia) probablemente teñan a mesma orixe. O sufixo *-atai* pode ser unha inflexión do grego antigo. Os autores clásicos non aplicaron os termos  (*Keltoi*) ou *Celtae* para os habitantes de Gran Bretaña ou Irlanda, A idea relativamente moderna dunha identidade cultural celta ou da "celticidade" céntrase polo xeral nas semellanzas entre as linguas, obras de arte e textos clásicos, e ás veces tamén entre os artefactos materiais, a organización social, a patria e a mitoloxía. Teorías antigas sinalaban que estas semellanzas tamén poderían implicar unha orixe racial común entre os distintos pobos celtas, mais as teorías recentes sosteñen que a conexión só se reflicte nos aspectos cultural e lingüístico e non no xenético. As culturas celtas parecen ter sido moi diversas, sendo o uso dunha lingua celta o principal que tiñan en común.

Os celtas continentais son os pobos orixinarios de fala celta de Europa continental, e os celtas insulares son os pobos de fala celta das illas Británicas e os seus descendentes. Os celtas da Bretaña teñen unha lingua que procede da migración de celtas insulares, principalmente de Gales e Cornualla, e como tales son agrupados.

## Orixe 
[miniatura|dereita|300px|Mapa mostrando a distribución da cultura [Cultura de Hallstatt|Hallstatt e La Tène. 

 
 
 ]]

[miniatura|dereita|O [escudo de Wandsworth, no *estilo plástico*, atopado en Londres.]]
[miniatura|dereita|Unha estatua dun guerreiro celta, do século -I, no Museo da Bretaña, en [Rennes, Francia.]]
As linguas celtas forman parte da familia indoeuropea. No -400 a lingua celta xa estaba dividida en varios grupos, e estendeuse sobre gran parte de Europa occidental, a Península Ibérica, Irlanda e Gran Bretaña. O historiador grego Éforo de Cumas, en Asia Menor, segundo escribiu no século -IV, cría que os celtas proviñan das illas na boca do río Rin e que eran levados dos seus fogares pola frecuencia das guerras e a violenta suba do mar".

Ficheiro:Hallstatt culture.png|Mapa da cultura de Hallstatt
Ficheiro:Herodotus world map-en.svg|O mundo de acordo con Heródoto
Ficheiro:Map Gallia Tribes Towns.png|Límites da rexión coñecida como *Celtica* no momento da conquista romana c. -54; axiña foi renomeada como *Gallia Lugdunensis*.

### Cultura de Hallstatt 
A primeira Idade de Ferro céltica data de arredor dos séculos VIII e V A.C. e recibe o nome da necrópole austríaca de Hallstatt, asentamento asociado ás minas de sal. Nela aparecen por vez primeira a diferenciación social e unha clase dirixente. Esta clase dirixente controlaba os medios de produción, as vías de comunicación e a terra, ou sexa o resto da sociedade. Esta situación de privilexio é posíbel que se transmitise de pais a fillos ou por grupos de guerreiros que se foron impoñendo progresivamente aos demais. Coñécense polo nome dos "príncipes", máis que nada pola riqueza atopada nos seus enterramentos, con xoias de ouro, cerámicas gregas, bronces etruscos, fíbulas e torques. As fíbulas eran a modo de pasadores para suxeitar as roupas de vestir. Os torques como un tipo de colar de metal, ouro ou bronce e nos extremos con tapóns esféricos. Tamén os soterraban coas súas armas, as frechas, puñais, espadas, anzois, útiles de barbear e peitear etc.

Os lugares onde habitaban eran residencias fortificadas, rodeadas de foso e murallas, en cuxo interior se distribuían as casas. Non existían avenidas nin edificios senlleiros, só espazos abertos que servían de lugar de reunión. Nestas residencias vivían os "príncipes" e a súa familia, os guerreiros e serventes. O pobo habitaba nas aldeas, pero cando aparecía un problema, acollíanse xunto o gando tras as murallas. Como controlaban o comercio, estas residencias construíanse en lugares estratéxicos para protexer as rotas comerciais.

### La Tène 
Este tipo de organización desaparece no século V A.C. co desenvolvemento do estilo de La Tène, que abarca entre este século e a dominación romana. Desaparecen os "príncipes". Só unha caste de guerreiros son os dominantes e aparece o xefe, elixido entre eles e coidador da tribo e clans.

A cultura de La Tène coincide no tempo coas invasións celtas. Así, no ano 390 A.C. Roma é saqueada. No 280 a.C. invaden Macedonia, aséntanse na Tracia e polo Norte chegan a Inglaterra e Irlanda. Aparecen os grandes asentamentos, coñecidos como *oppida*.

Os *oppida* eran asentamentos fortificados, comunmente sobre un outeiro, rodeados de grandes foxos e murallas, con pesadas portas: atopábanse preto das grandes vías de comunicación, ou sitios de materias primas como minas de ferro, ouro, sal etc. Tiñan dimensións variábeis, pero algúns eran enormes, como o de Manching, de 380 hectáreas. Cumprían diversas funcións: campamento militar, centro relixioso, control de puntos económicos, estratéxicos e territorial. De cando en vez celebrábase o mercado. A aparición dos *oppida* comporta grandes cambios económicos e sociais. Os guerreiros van perdendo poder a mans dunha oligarquía non guerreira. Esta organización mantense deica o final do celtismo e a romanización dos pobos celtas.

## Extensión 
[esquerda|miniatura|[Estela de Crecente procedente de Galicia, estela celta do século II: **"APANA·AMBO**(-)&nbsp;/**LLI·F**(*ilia*)**·CELTICA**&nbsp;/**SUPERTAM**(*arica*)&nbsp;/(*castello*) **MAIOBRI&nbsp;/ AN**(*norum*)**·XXV·H**(*ic*)**·S**(*ita*)**·E**(*st*)&nbsp;/ **APANUS·FR**(*ater*)**·F**(*aciendum*)**·C**(*uravit*)"]]
### Determinación arqueolóxica 
Do punto de vista arqueolóxico, a máxima dispersión da cultura material dos celtas abarcou desde, no oeste, o sueste da Inglaterra, Francia e o norte de España, até, no leste, o oeste de Hungría, Eslovenia, e o norte de Croacia; desde o norte de Italia no sul até o extremo norte das montañas do centro de Alemaña. Por outro lado, existen achados do período de La Tène por todos os Balcáns até&nbsp;Anatolia&nbsp;(asentamento dos Gálatas,&nbsp;na Turquía actual), que se explican polas migracións celtas acontecidas no IV século a. C.

A inclusión do sueste da Inglaterra no territorio de dispersión da cultura designada como celta do punto de vista arqueolóxico é contestada. Os achados arqueolóxicos locais da Idade de Ferro media e tardía (ca. 600–30 a. C.) presentan propiedades rexionais e locais que difiren de modo significativo dos achados continentais contemporáneos. En Galiza tamén se acharon algunhas fíbulas do período de La Tène, mais non se pode falar dun horizonte cultural celta fechado no sentido da cultura de La Tène.

Ese territorio centroeuropeo de carácter celta, limitaba, no sur, inicialmente aínda coa zona de influencia da cultura etrusca, e no leste e no sueste, coas áreas de influencia grega, tracia e escita. Partes extensas deses territorios foron incorporados mais adiante ao Imperio Romano e á súa cultura. A norte do territorio de influencia celta estaban asentadas tribos xermánicas. Con todas as culturas citadas mantiñan os celtas intensas relacións culturais e económicas.

### Probas lingüísticas 
Existe evidencia da extensión de linguas celtas desde partes da Península Ibérica a Irlanda no oeste, no suroeste até os Balcáns setentrionais, cun agromo serodio en Anatolia. Polo norte, as montañas do centro da Alemaña constituían o límite aproximado cos xermanos. Ao sur dos Alpes, o mundo celta chega á planicie do Po. As probas para esa interpretación lingüística son:
* A máxima extensión histórica das tribos celtas fundamentada en fontes antigas, por exemplo a migración de tribos celtas (e tracias) a Anatolia, confirmada por autores gregos e romanos, cf. a carta de Paulo aos Gálatas. 
* Documentos da antigüidade tardía segundo os cales en Anatolia se falaba un dialecto similar ao da rexión de Tréveris.
* Exemplos de palabras celtas en linguas modernas de Europa Central e Oriental, empréstitos no vasco como&nbsp;*iskos*&nbsp;(peixe).
* Reflexos nos nomes dalgunhas tribos ou de rexións como Galia, Galiza, Gálatas.
* Elementos lingüísticos celtas característicos en topónimos terminados en*&nbsp;-briga*&nbsp;e*&nbsp;-durum*, coas variacións propias de cada rexión lingüística. 
* Inscricións en pedras, en fragmentos de cerámica, en moedas, en táboas de chumbo en lingua celtibérica, lepóntica e gálica a partir do século VI a. C., ora en escrita propia (por exemplo o alfabeto lepóntico de Lugano) ora en escritas alleas como a ibérica, a etrusca ou máis adiante a latina.

## Lingua 
As linguas celtas pertencen ao grupo occidental das linguas indoeuropeas. Dentro destas, segundo algúns investigadores, o ramo itálico é o máis próximo ao celta. A lingua celta orixinaria, da que proceden os chamados *celta p* e *celta q*, non foi transmitida. Os documentos lingüísticos mais antigos considerados celtas son os da lingua lepóntica do século VI a. C. Alén de inscricións curtas na súa maioría, en materiais duradeiros (pedra, chumbo), o calendario lunisolar de Coligny, en lingua gala, permite unha ollada directa nos aspectos non materiais da cultura relixiosa celta e da vida cotiá. As táboas de Botorrita,&nbsp;dos séculos II e I a. C., son documentos mais extensos en lingua celtibera tamén dignos de mención.

As linguas celtas continentais están extintas. O celtibero falado na Península Ibérica, así como o galo e o lepóntico, desapareceron durante a romanización. A lingua gálata de Asia Menor, mal documentada, pervivía aínda na Antigüidade Clásica.

As linguas celtas insulares aínda son faladas hoxe en Gales&nbsp;(galés), en Irlanda&nbsp;(irlandés, desde 1922 primeira lingua oficial xunto ao inglés), en Escocia&nbsp;(escocés-gaélico nas Terras Altas e particularmente nas illas&nbsp;Hébridas) e na Bretaña (bretón, levado ao continente por emigrantes das illas Británicas no século V). O gaélico da illa de Man (manés) extinguiuse na década de 1970, o córnico xa no século XVIII. Na actualidade existen tentativas para revitalizar ámbalas linguas e tornalas de uso corrente.

## Fontes históricas 
Os primeiros coñecementos escritos sobre os celtas son de autores gregos e latinos: Heródoto, Xulio César, Diodoro Sículo, Estrabón, Pomponio Mela, Lucano.

## Fontes arqueolóxicas 
Da primeira época da Idade de Ferro, son sitios arqueolóxicos do Hallstatt (Austria), que nos permiten coñecer os celtas. Logo, na segunda época da Idade de Ferro, son os sitios de La Tène (Suíza).

## Disolución da civilización 
Nos séculos II e I antes da nosa era, os Celtas foron sometidos sobre o continente á presión conxugada dos pobos xermánicos ao leste, dos Romanos ao sur e ao pulo do imperio dos dacios.

Os enclaves celtas da Francia e da Península Ibérica foron conquistados polos romanos e, en maior ou menor medida, romanizados.

## Cultura celta 
miniatura|Cerámica celta
Os celtas eran xente de pel clara e longos cabelos, que acostumaban levar soltos ou anoados en xeito de trenzas. Segundo os *Comentarios da Guerra das Galias* de Xulio César, eran valentes no combate, traballadores, supersticiosos e moi relixiosos. Tiñan un gran senso da hospitalidade e xamais preguntaban aos seus invitados polo seu nome e de onde procedían até rematar o xantar.

Non practicaban a escrita, e na poesía e na música, os bardos ensinaban a historia dos seus devanceiros e a mitoloxía celta.
Vestían saio, pantalóns bombachos e blusas con manga longa dunha la tecida dun xeito moi especial. No armamento usaban espada longa, escudo oblongo dunhas grandes dimensións, longas picas e unha especie de xavelina que chamaban "mandari".

Nos tempos finais a súa organización básica eran os clans, agrupándose arredor dun nobre. Diferentes clans formaban unha tribo. Cara a supremacía, os clans facían a guerra entre si e do mesmo xeito, unhas tribos contra outras.

Entre os celtas existían tres clases sociais: o pobo, os nobres e os druídas.

O pobo non tiña dereito a ser consultado nin a formar parte das asembleas. Os nobres toman parte na guerra e segundo a súa fortuna e nacemento tiñan en torno de seu un maior ou menor número de clientes.

[miniatura|Dous [druídas, encontrado no baixo-relevo de Autun]]
Os druídas eran a clase social sagrada para os celtas. Requiríase anos de estudo intenso para formar parte dela. Encargábase da educación dos fillos dos nobres, considerábanse os máis sabios e xustos dos homes ao estar en contacto cos deuses e confiábanselle os xuízos. Adicábanse aos oficios divinos, facían os sacrificios e practicaban os ciencias da natureza e consagraban a parte moral da súa filosofía. Eran venerados por todas as tribos, non ían á guerra e mesmo podían deter unha batalla paseando polo medio dos contendentes onde se celebrase. Representaban o vínculo que mantiña unidos os celtas: a relixión.

O seu máximo dogma era a inmortalidade da alma e do universo. Tiñan como árbore sagrada o carballo e todo o que medraba a carón del tiña alento divino. O visgo era a planta sagrada. Elixían carballeiras para facer os seus ritos. Cando atopaban visgo nun carballo, recollíase con gran solemnidade o sexto día da lúa. Organizábase un gran xantar baixo as pólas do carballo, o druída vestíase cun saio branco e cortaba o visgo cun fouciño de ouro.

Os druídas de todas as tribos xuntábanse para elixir entre eles o druída supremo dos Celtas. Suponse que na Galia o bosque sagrado de carballos onde facían a xuntanza estaba no mesmo lugar onde hoxe se ergue a catedral de Chartes; o seu altar marca o lugar exacto onde os antigos druídas facían os seus sacrificios.

Cando a conquista romana, os druídas foron os primeiros en ser perseguidos, xa que eran o vínculo da ligazón entre os celtas, ademais promulgaban a revolta contra os romanos até conseguir botalos da Galia.

Pouco a pouco a cultura druída xunto coa civilización celta foise romanizando coa conquista da Galia. En Galiza, tamén Xulio César conquistou os derradeiros redutos celtas, así como a invasión da Britannia, deixando os derradeiros redutos celtas na Irlanda, illa que mantivo por máis tempo a lembranza deste pobo.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Alberro, Manuel e Arnold, Bettina (eds.), *e-Keltoi: Journal of Interdisciplinary Celtic Studies, Volume 6: The Celts in the Iberian Peninsula*, University of Wisconsin–Milwaukee, Center for Celtic Studies, 2005.
* 
* 
* Collis, John. *The Celts: Origins, Myths and Inventions.* Stroud: Tempus Publishing, 2003. . Historiography of Celtic studies.
* Cunliffe, Barry. *The Ancient Celts.* Oxford: Oxford University Press, 1997. .
* Cunliffe, Barry. *Iron Age Britain*. Londres: Batsford, 2004. 
* Cunliffe, Barry. *The Celts: A Very Short Introduction.* 2003
* 
*
*
* Freeman, Philip Mitchell *The Earliest Classical Sources on the Celts: A Linguistic and Historical Study.* Diss. Harvard University, 1994. (link)
* Gamito, Teresa J. "The Celts in Portugal", *E-Keltoi: Journal of Interdisciplinary Celtic Studies*, 6 (2005).
* Haywood, John. *Historical Atlas of the Celtic World.* 2001.
* Herm, Gerhard. *The Celts: The People who Came out of the Darkness.* Nova York: St. Martin's Press, 1977.
* James, Simon. *The World of the Celts*. Nova York: Thames & Hudson, 1993. 3rd edn. 2005.
* James, Simon. *The Atlantic Celts – Ancient People Or Modern Invention?* Madison: University of Wisconsin Press, 1999. .
* James, Simon & Rigby, Valerie. *Britain and the Celtic Iron Age.* Londres: Museo Británico Press, 1997. .
* Kruta, Venceslas, Otto Hermann Frey, Barry Raftery e M. Szabo. eds. *The Celts.* Nova York: Thames & Hudson, 1991. . A translation of *Les Celtes : Histoire et dictionnaire* 2000.
* Laing, Lloyd. *The Archaeology of Late Celtic Britain and Ireland c. 400–1200 AD.* Londres: Methuen, 1975. 
* Laing, Lloyd e Jenifer Laing. *Art of the Celts*, Londres: Thames and Hudson, 1992 
* MacKillop, James. *A Dictionary of Celtic Mythology.* Oxford: Oxford University Press, 1998. 
* Maier, Bernhard: *Celts: A History from Earliest Times to the Present.* University of Notre Dame Press, 2003. 
*
* McEvedy, Colin. *The Penguin Atlas of Ancient History*. Nova York: Penguin, 1985. 
* Mallory, J. P. *In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology and Myth.* Londres: Thames and Hudson, 1991. .
* O'Rahilly, T. F. *Early Irish History* Dublin Institute for Advanced Studies, 1946.
* 
* Powell, T. G. E. *The Celts.* Nova York: Thames & Hudson, 1980. 3rd edn. 1997. .
* 
* 
* Raftery, Barry. *Pagan Celtic Ireland: The Enigma of the Irish Iron Age.* Londres: Thames & Hudson, 1994. .
* 
*
* 
* 

### Outros artigos 
* Lista de tribos celtas
* Grupos étnicos de Europa
### Ligazóns externas 
* Ancient Celtic music – en *Citizendium* 
* Essays on Celtiberian topics – en *e-Keltoi*, Universidade de Wisconsin, Madison 
* Ancient Celtic Warriors in History 
* Celts descended from Spanish fishermen, study finds 
* Discussion – co académico Barry Cunliffe, en BBC Radio 4's *In Our Time*, 21 de febreiro de 2002. (Streaming RealPlayer format) 

**Xeografía**
* An interactive map showing the lands of the Celts between 800 BC and 305 AD. 
* Detailed map of the Pre-Roman Peoples of Iberia (around 200 BC), showing the Celtic territories 
* Map of Celtic lands  

**Organizacións**
* newworldcelts.org 
* XIII. International Congress of Celtic Studies in Bonn