Évariste Galois

**Évariste Galois**, nado en Bourg-la-Reine o 25 de outubro de 1811 e finado en París o 31 de maio de 1832, foi un matemático francés. Mentres aínda era un adolescente, foi capaz de determinar a condición necesaria e suficiente para que un polinomio sexa resolto por radicais, dando unha solución a un problema que permanecera sen resolver. O seu traballo ofreceu as bases fundamentais para a teoría que leva o seu nome, unha rama principal da álxebra abstracta. Foi o primeiro en utilizar o termo "grupo" nun contexto matemático. A teoría constitúe unha das bases matemáticas da modulación CDMA utilizada en comunicacións e, especialmente, nos sistemas de navegación por satélite, como GPS, GLONASS etc.

## Traxectoria 
[miniatura|esquerda|[Liceo Louis-le-Grand]]
Évariste Galois naceu en Bourg-la-Reine, concello nos arredores de París. O seu pai foi Nicolas-Gabriel Galois, director da escola local que chegou a ser elixido alcalde polo Partido Liberal, partidario de Napoleón. A súa nai, Adelaide-Marie Demante, era unha persoa de indubidables calidades intelectuais filla dunha familia de avogados moi influentes de París.

Ata os doce anos foi educado pola súa nai xunto coa súa irmá máis vella Nathalie-Théodore, conseguindo unha sólida formación en latín e grego, así como nos clásicos. Era un rapaz moi intelixente, mais non é probable que durante a súa educación máis temperá tivese unha fonda exposición ás matemáticas alén da aritmética elemental.

A súa educación académica comezou aos 12 anos cando ingresou no liceo real Louis-le-Grand, de París, onde estudaran Robespierre e Victor Hugo. Alí tivo os primeiros contactos políticos (un enfrontamento co director do internado) que acabaron coa expulsión de varios alumnos, entre os que non estaba el, mais que forxaron unha incipiente rebeldía ante a autoridade, especialmente un ideario antieclesiástico e antimonárquico que mantivo ata a súa morte. Durante os dous primeiros anos no liceo tivo un rendemento normal e mesmo chegou a gañar algúns premios en grego e latín. Porén, no terceiro curso o seu traballo de retórica foi reprobado e tivo que repetir. Foi entón, aos 15 anos, cando entrou en contacto coas matemáticas. Despois tivo tamén interese na xeografía.

O programa de matemáticas do liceo era semellante aos outros programas, mais Galois atopou nel o pracer intelectual que lle faltaba. O curso impartido por M. Vernier, espertou o xenio matemático de Galois. Tras asimilar sen esforzo o texto oficial da escola e os manuais ao uso, Galois comezou cos textos máis avanzados do momento: estudou a xeometría de Legendre e a álxebra de Lagrange. Galois afondou considerablemente no estudo da álxebra, unha materia que aínda tiña moitas cuestións escuras. Así chegou a coñecer a cantidade de problemas sen resolver que encerraba esa disciplina, e que pasaron a ocupar a maior parte do seu tempo de estudo. Comezou a descoidar as outras materias, atraendo a hostilidade dos profesores de humanidades e o propio Vernier suxeriulle a necesidade de traballar máis noutras disciplinas.

Con todo, Galois tiña unha idea clara: quería ser matemático e entrar na *École polytechnique*. Así decidiu presentarse cun ano de antelación (1828) ao exame de acceso. Ao carecer da formación fundamental en diversos aspectos e non recibir o curso habitual preparatorio de matemáticas, foi rexeitado. Galois no aceptou este rexeitamento inicial e aumentou a súa rebeldía e a súa oposición á autoridade. Non obstante, continuou progresando rapidamente no estudo das matemáticas durante o segundo curso impartido no liceo Louis-le-Grand, neste caso por M. Richard, quen soubo ver as calidades do mozo e solicitou que fose admitido na *École polytechnique*. Aínda que a solicitude de Richard non foi atendida, a dedicación e o pulo que Galois recibiu do seu profesor tivo uns resultados notables.

Sendo estudante do liceo, logrou publicar o seu primeiro traballo (unha demostración dun teorema sobre fraccións continuas periódicas) e pouco despois deu coa clave para resolver un problema que estudaban os matemáticos dende había máis dun século (as condicións de resolución de ecuacións polinómicas por radicais). Porén, os seus avances máis notables foron os relacionados co desenvolvemento dunha nova teoría con aplicacións que desbordaban con moito os límites das ecuacións alxébricas: a teoría de grupos.

Non obstante, poucos días antes de presentarse ao segundo e definitivo exame de acceso á *École polytechnique*, o pai de Évariste quitouse a vida. Galois presentouse e coas súas habituais maneiras rebeldes e o seu desprezo pola autoridade, negouse a seguir as indicacións dos examinadores e rexeitou xustificar os seus enunciados, polo que foi rexeitado definitivamente.

Para entón, a vida de Galois comezaba a estar moi influída pola política. En xullo de 1830 os republicanos levantáronse e obrigaron a exiliarse ao rei Carlos X. Non obstante, o triunfo dos republicanos, entre os que se atopaba Galois, foi esmagado pola chegada ao trono dun novo rei: Lois Filipe de Orleáns. Galois participou activamente nas manifestacións e sociedades republicanas, motivo polo que foi expulsado da *École normale*. Na primavera de 1831, foi detido e encarcerado durante máis dun mes acusado de sedición, tras un desafiante brinde en nome do rei. Volveu ser arrestado por levar un uniforme ilegalmente en xullo e esta segunda vez pasou seis meses en prisión.

Durante 1831 Galois por fin redondeara as cuestións pendentes no seu traballo e sometérao á consideración de Poisson, quen lle recomendou que o presentase de novo á Academia. Máis tarde, aquel mesmo ano, o propio Poisson recomendou á Academia que rexeitase o seu traballo coa indicación de que «as súas argumentacións non estaban nin o suficientemente claras nin o suficientemente desenvolvidas para permitirlles xulgar o seu rigor». O propio Poisson, a pesar do seu enorme prestixio matemático e dos seus esforzos, non chegou a comprender os resultados que presentaba aquela memoria. Galois recibiu a carta de rexeitamento en prisión. O 29 de abril de 1832, foi liberado da súa prisión. As súas últimas palabras ao seu irmán foron:

O 2 de xuño, Évariste Galois foi enterrado nunha fosa común do cemiterio de Montparnasse da que non se coñece a localización exacta.

## Contribución ás matemáticas 
miniatura|Páxina final do testamento matemático de Galois

Entre as aproximadamente 60 páxinas das obras de Galois están moitas importantes ideas que tiveron grandes consecuencias en case todas as ramas das matemáticas. A súa obra foi comparada coa de Niels Henrik Abel, outro matemático que tamén faleceu novo e cun traballo que o sobreviviu de xeito significativo.
 
### Álxebra 
Mentres moitos matemáticos anteriores a Galois daban consideración ao que hoxe se coñece como grupo, foi Galois o primeiro en usar a palabra *group* (en francés *groupe*) nun sentido próximo ao actual, converténdoo nun dos fundadores da rama da álxebra chamada teoría de grupos. Desenvolveu o concepto coñecido como subgrupo normal: considerou que a descomposición dun grupo nas súas clases laterais esquerda e dereita era unha *descomposición propia* se as clases esquerda e dereita coinciden, que é o que se chama hoxe subgrupo normal. Introduciu ademais o concepto de corpo finito na forma na que se entende actualmente.

Na súa última carta a Chevalier fixo estudos básicos de grupos lineares sobre corpos finitos:
* Construíu o grupo linear PSL(2,*p*). Construíunos como transformacións lineares fraccionarias e observou que eran simples, agás se *p* é 2 ou 3. Estas eran a segunda familia dos grupos simples, despois dos grupos alternados.
* Denotou o feito excepcional de que PSL(2,*p*) é simple e actúa en *p* puntos se e só se *p* é 5, 7 ou 11.

### Teoría de Galois 
A contribución máis significativa de Galois ás matemáticas foi o desenvolvemento do que se coñece como teoría de Galois. Descubriu que a solución alxébrica dunha ecuación polinómica está relacionada coa estrutura dun grupo de permutacións asociado coas raíces do polinomio, o grupo de Galois do polinomio.

O cráter lunar Galois foi bautizado no seu nome.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*  – Reprinting of second revised edition of 1944, The University of Notre Dame Press.
* 
* . Still in print.
* 
* 
*  – This textbook explains Galois Theory with historical development and includes an English translation of Galois' memoir.
* 
*  – Classic fictionalized biography by physicist Infeld.
* 
*  – This biography challenges the common myth concerning Galois' duel and death.
*  – This comprehensive text on Galois Theory includes a brief biography of Galois himself.
*  – Historical development of Galois theory.
* 

### Ligazóns externas 
* Histoire de Galois.