Isabel Zendal

**Isabel Zendal Gómez**, nada na Agrela (Parada, Ordes) o 26 de febreiro de 1773 e finada no Vicerreinado de Nova España (actual México), foi unha enfermeira e reitora do Hospital de Caridade da Coruña. Participou na Real Expedición Filantrópica da Vacina de Francisco Xavier Balmis coidando dos 22 nenos da Casa de Expósitos da Coruña, que foron dende A Coruña a México e dos 26 que foron dende Acapulco a Filipinas durante os 10 anos que durou a expedición para levar a vacina da varíola aos territorios españois de ultramar. É considerada a primeira enfermeira da historia en misión internacional.

## Traxectoria 
miniatura|A Agrela, na parroquia de Parada.|esquerdaDa infancia de Isabel Zendal sábese pouco. As investigacións realizadas desde 1999 foron demostrando a certeza do seu apelido e do seu nacemento.

A partida de nacemento dun tal Benito -na coruñesa parroquia de San Nicolás no 31 de xullo de 1796- desvelou que a súa nai foi “Isabel Celdam Gómez”, solteira, veciña da vila e natural de Santa María de Parada-Ordes.

Existen 35 versións do seu nome, con variacións como Zendalla, Cendales, Gandalla o Sendales e a falta de versións do seu primeiro apelido en Galicia levou a algúns investigadores a propoñer as hipóteses de que nacera en Euskadi ou en Irlanda, máis a aparición das partidas de nacemento dos seus irmáns confirmaron que os seus pais eran naturais de Ordes.

Isabel con 20 anos comezou a traballar no Hospital de Caridade da Coruña, que fora fundado por Teresa Herrera, primeiro de axudante e despois de reitora. O 24 de marzo de 1800, a reitora tiña un soldo mensual de 50 reais e o pago en especie dunha libra diaria de pan feito con fariña fina, de primeira peneira. Dende maio de 1801 recibiu media libra diaria de pan para o seu fillo e, dende agosto, media libra de carne ao día.

## Participación na Real Expedición Filantrópica da Vacina 
miniatura|Monumento a Isabel Zendal na Coruña
Aínda que inicialmente non se contemplou a participación dunha muller na Real Expedición Filantrópica da Vacina, a experiencia da viaxe desde Madrid á Coruña e o falecemento dun dos nenos fixeron pensar que a Expedición necesitaba unha man feminina que inculcase confianza e agarimo aos nenos. O 14 de outubro de 1803, mes e medio antes da partida da Real Expedición, Francisco Xavier Balmis, o seu director, contrátaa cun soldo igual ao que gozaban os homes da súa formación e funcións, tres mil reais con destino á súa habilitación e un soldo de cincocentos pesos anuais. Foi contratada en calidade de enfermeira subordinada ás ordes do director, coas funcións de informala directamente das incidencias para non poñer en risco a cadea profiláctica, ademais de coidar, acompañar, entreter e serenar os nenos durante a viaxe. En 2017, o Pleno corrixiu este nome e en 2018 foi inaugurada unha nova placa como *Isabel Zendal Gómez.*
* En 2003, co gallo dos 200 anos da expedición, o museo Domus da Coruña adicou un monumento, coñecido como Balcón da expedición Balmis, en homenaxe a Balmis, Isabel Cendala Gómez e aos 22 nenos.
*En 2003 inaugurouse na Coruña unha obra escultórica de Acisclo Manzano que se inspira en Isabel Zendal acollendo maternalmente dous nenos que xorden directamente da súa figura.
* En 2016 foi nomeada filla predilecta do concello de Ordes, no día no que se celebraba o 213 aniversario da saída da chamada expedición Balmis dende A Coruña. 
*En 2016 naceu na Coruña a Asociación Isabel Zendal para investigar, difundir e promover, nos ámbitos local, nacional e internacional, o protagonismo de Galicia na Real Expedición Filantrópica da Vacina.
*En 2017 o Sindicato de Enfermería SATSE en Galicia fixo entrega por primeira vez dos "Premios Isabel Zendal", no transcurso do V Encontro Científico Galego de Enfermaría e Fisioterapia.
*miniatura|Premios Isabel Zendal 2017 do SATSE GaliciaEn 2019 creáronse os "Premios Isabel Zendal para o fomento do pensamiento crítico en educación secundaria e bacharelato", organizados pola asociación sen ánimo de lucro Círculo Escéptico e patrocinados pola Universidade da Coruña.
*O grupo biofarmacéutico Zendal  (con sede no Porriño, Pontevedra) inspirouse na figura desta enfermeira para a súa marca e desde 2019 convoca os "International Zendal Awards" para difundir, impulsar e premiar o coñecemenro e a investigación no campo da biotecnoloxía no ámbito mundial.
*O 3 de decembro de 2020 inaugurouse na Coruña unha estatua na súa homenaxe realizada por Francisco Escudero, preto do lugar onde se situaba o hospital en que traballou.
*En 2023 a revista Gciencia considerouna unha das 20 mulleres de ciencia en Galicia que había que coñecer.

### En España 
[miniatura|300px|[Hospital Zendal.]]
*En 2015, a Asociación de Enfermería Comunitaria (AEC) e a Cátedra Balmis de Vacunología da Universidade de Alacant crearon o "Premio Nacional de Enfermería Isabel Zendal y Gómez”.
* En 2016 a revista Enfermería en Desarrollo, editada polo Sindicato de Enfermería (SATSE) en colaboración coa Fundación para el Desarrollo de la Enfermería (FUDEN) outorgoulle o "Premio especial Enfermería en Desarrollo" recordando a súa decisiva dedicación e traballo na prevención e promoción da saúde, ao levar o remedio da varíola ata América e Asia.
*Foi incluída na «Táboa Periódica das Científicas», creada en 2018 pola enxeñeira química Teresa Valdés-Solís e publicada na plataforma Naukas.
*O SUMMA 112, Servizo de Urxencia Médica da Comunidade de Madrid, entrega os "Galardóns Isabel Zendal de Enfermería" en honor da enfermeira española precursora da vacinación internacional.
*En 2020, baixo a pandemia da COVID-19, a presidenta da Comunidade de Madrid, Isabel Díaz Ayuso, inaugurou un novo hospital en Madrid co nome "Hospital de Emergencias Enfermera Isabel Zendal"

### En México 
*Dende 1975 o goberno de México entrega o "Premio Enfermera Isabel Cendala y Gómez*"*, ao Mérito en enfermería.
* A Escola de Enfermería "Isabel Cendala y Gómez", fundada en San Martín de Texmelucan en Puebla (México), leva o seu nome na súa honra.

### Internacionais 
* En 1950 foi recoñecida polo Congreso Panamericano de Saúde e a Organización Mundial da Saúde (OMS) como a primeira enfermeira en misión internacional de saúde pública da historia.

### Ficción 
*A novelista dominicano-estadounidense Julia Álvarez escribiu a novela *Saving the World: A Novel*. Neste relato, unha escritora descobre as similitudes sorprendentes entre a súa propia existencia e a historia de dona Isabel Sendales y Gómez, que acompañará o doutor Balmis na expedición da varíola. Algonquin Books, 2006. ISBN 9781565125100. En castelán foi publicado co título *Para salvar el  mundo.* Alfaguara, 2007. ISBN 9788420471006
*Isabel Zendal é unha das protagonistas da novela de Almudena de Arteaga *Angeles custodios*. Ediciones B, 2010. ISBN 9788466643542
*A raíz do descubrimento da identidade de Isabel Zendal, Javier Moro reconstruíu na novela *A Flor de piel* a historia da expedición da vacina a través desta personaxe femenina. Seix Barral, 2015. ISBN 9788432224942
* A escritora galega María Solar relata no seu libro *Os nenos da varíola* a historia de Isabel Zendal Gómez como directora do orfanato Casa de Expósitos e de como pasou a formar parte da expedición. Galaxia, 2017. ISBN 9788491510260. Foi traducido ao castelán e ao catalán.
* O álbum ilustrado, *Novo Mundo. Isabel Zendal na Expedición da Vacina*, con textos e ilustracións de El Primo Ramón, conta a vida da enfermeira. Ed. Bululú, 2018. ISBN 9788494954917. En castelán, "Nuevo Mundo. Isabel Zendal en la expedición de la vacuna" . Ed. Bululú, 2018. ISBN 9788412257700

### Películas e documentais 
* En 2016 estreouse o telefilme *22 ángeles*, producido por TVE e baseado na novela *Angeles custodios.* Dirixido por Miguel Bardem, con guión de Alicia Luna e protagonizada por Pedro Casablanc, Octavi Pujades e a galega María Castro no papel da enfermeira.
* En 2016 estreouse o documental *Isabel Zendal, la enfermera que cambió el rumbo del mundo*. O documental de Enfermería TV, televisión creada polo Sindicato de Enfermería, SATSE, e a Fundación para el Desarrollo de la Enfermería, FUDEN, é obra de Ana Fernández, Enrique Sierra e Javier González.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Balcón homenaxe á expedición Balmis, domus A Coruña.jpg|Balcón da expedición Balmis
Ficheiro:Isabel Zendal Gómez placa na casa do home A Coruña.jpg|Placa en homenaxe a Isabel Zendal
Ficheiro:Benito 9 anos, Isabel Zendal Gómez.jpg|Placa en homenaxe a Benito Vélez, fillo de Isabel Zendal
Ficheiro:Placa aos membros da expedición Balmis.jpg|Placa en homenaxe aos membros da expedición

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Rodríguez Anair (2018)*. Pioneiras. Galegas que abriron camiño.* Xerais. 32 páxs. Ilustracións de Nuria Díaz. ISBN 978-84-9121-310-9.

### Outros artigos 
* Real Expedición Filantrópica da Vacina
* Francisco Xavier Balmis

### Ligazóns externas 
* Estrea do documental Isabel Zendal, la enfermera que cambió el mundo .
* , canal do Instituto Cervantes .
* Isabel Zendal na exposición virtual Mulleres na Ciencia
* Isabel Zendal Gómez: una gallega al servicio de la humanidad no YouTube, canal de Museos Científicos Coruñeses
*Una española, la primera enfermera en misión internacionalno YouTube, canal Canal enfermero - Consejo General Enfermería
*Isabel Zendal no Youtube, canal da Sociedad Mexicana de Salud Pública
*Isabel Zendal. Enfermera con historia. no Youtube, canal de Fuden TV
*Lunnis de Leyenda - Isabel Zendal. no YouTube, canal de Clan TVE