Libro del caballero Cifar

432x432px|miniatura|*Libro do cabaleiro Zifar*, f. 32r do manuscrito de París. «*De cómmo una leona llevó a Garfín, el fijo mayor del cavallero Zifar*».
***El Libro del cavallero Zifar*** ("O Libro do cabaleiro Zifar") é o primeiro relato de aventuras de ficción extenso da prosa en castelá e foi composto cara ao ano 1300. Presenta trazos da novela de cabalarías e foi escrito probablemente por Ferrand Martínez, clérigo de Toledo, que aparece nun conto do prólogo.

Foi transmitido en dous manuscritos, o *ms. 11.309* (Biblioteca Nacional de España) do século XIV, chamado *códice M*; e o *ms. espagnol 36* (Biblioteca Nacional de Francia) chamado *códice P* ou *manuscrito de París*, de 1464, belamente ilustrado. Amais, existen dous exemplares dunha edición impresa en Sevilla en 1512.

O relato comeza como unha adaptación da vida de Santo Eustaquio ou Plácidas (como se chamou na Península) que protagonizaba unha difundida lenda haxiográfica, encarnada no cabaleiro Zifar, a partir da cal se entretecen diversos materiais de carácter didáctico, épico e cabaleiresco. Zifar parte dunha infeliz separación familiar para se reencontrar despois elevado á condición de rei de Mentón. O seu fillo, Roboán, recibe os seus ensinos e repite a traxectoria do pai, sendo por fin coroado emperador.

## Autoría e datación 
O exemplo do prólogo sitúanos en 1300, ano xubilar so o papado de Bonifacio VIII, e en Roma, onde chega Ferrand Martínez, arquidiácono de Madrid para se encontrar con Gonzalo García Gudiel, arcebispo primado de Toledo e posteriormente cardeal en Roma, que prega a Ferrand que traslade a Toledo o seu corpo finado, o que ocorre ao ano seguinte. Datos comprobados deste conto son o xubileu, a historicidade de Ferrand Martínez e de Gonzalo García Gudiel, polo cal a crítica acreditou verosímil que Ferrand Martínez compuxese o libro cara ao ano 1300 e que escribira a narración introdutoria tres ou catro anos despois.

Do que non cabe dúbida é de que o autor posuía formación xurídica e experiencia en chancelarías. En todo caso, o autor do *Zifar* tivo que coñecer ou ter noticia destes personaxes históricos. A data *ante quem* de redacción non iría alén do primeiro cuartel do século XIV.

Porén, no seu estudo "Los problemas del Zifar" da última edición facsímile de 1996, Juan Manuel Cacho Blecua atrasa a súa data de composición ata mediados do século XIV.

## Estrutura 
O libro iníciase cun prólogo (aínda que non sexa referido así nos manuscritos) no cal Ferrand Martínez asegura que o traducira da lingua caldea, que aquí significa probablemente «lingua árabe». Mesmo sendo este un tópico habitual dos relatos de tradición cabaleiresca, o certo é que moitos dos antropónimos do *Zifar* son árabes, como tamén certos motivos estilísticos, pois a técnica de inserción dos contos (inclúense máis de vinte *exempla*) lembra a estrutura de *As mil e unha noites*.

Moi posiblemente a inclusión de digresións típicas da literatura sapiencial ou as coleccións de *exempla* vén dada pola novidade que supuña compor unha obra extensa de ficción en prosa, a pesar de que o traballo da oficina literaria afonsina e a aclimatación da materia de Bretaña na Península, xunto coa necesidade de desenvolver modelos narrativos nas crónicas históricas, achaia-lo camiño á irrupción da ficción novelesca.
300px|miniatura|Ilustración do manuscrito de París.
Así, o *Zifar* podería dividirse nun prólogo e catro partes:
* **Prólogo**. Convencionalmente denominado así pola crítica que se ocupou do *Zifar*, trátase dun *exemplum*, como recomendaban as *artes poeticai* para o *ordo artificialis*, unha parte da retórica medieval. Brunetto Latini, nos *Libros do Tesouro* aconsella comezar estas obras extensas con *"un enxiemplo o proverbio u sentencia o autoridat de los sabios*".
* **As dúas primeiras partes** intitúlanse "*El cavallero de Dios*" e "*El rey de Mentón*" na edición de Wagner (1929). Relatan unha historia de separación e encontro de Zifar coa súa familia, composta pola súa muller Grima e os seus fillos Garfín e Roboán.
* **A terceira parte**, «Castigos do rei de Mentón», recolle os consellos que Zifar —xa rei de Mentón— dá aos seus fillos Garfín e Roboán. É un tratado doutrinal de educación de príncipes, e afástase do xénero narrativo para facer unha digresión didáctica. Esta parte reelabora as *Flores de filosofía*, unha colección de sentenzas obtidas do *Libro dos cen capítulos* que á súa vez provén das coleccións árabes de ditos de sabios gregos.
* **A cuarta parte** narra a historia de Roboán dende que abandona o reino de Mentón ata conseguir ser coroado emperador de Tígrida, co que repite o modelo do seu pai.

A edición impresa de Sevilla de 1512 engadiu outro prólogo ao orixinal.

## Fontes 
Detéctanse múltiples influencias no *Zifar*: primeiramente, a similitude cos contos orientais (*Mil e unha noites*, *Calila e Dimna* ou *Sendebar*) xa mencionadas, en particular as referidas á técnica do relato cuadro, que cobre contos tradicionais. A obra é tamén unha colección de *exempla* e de proverbios e *sententiae*, que mostran a extensa cultura do seu autor.

Destacouse tamén a semellanza do seu argumento coa lenda haxiográfica do cabaleiro chamado Plácidas ou (*Placidus*), que posteriormente converteuse en santo Eustaquio e que orixinou varios libros de aventuras españois, como o *De un caballero Plácidas*, do mesmo século XIV.

Do occidente europeo foi sinalado o posible influxo da *chanson de geste*, os *Lais de María da Francia* ou o de Chrétien de Troyes, todos eles pertencentes ao xénero do *roman courtois*; e o do ciclo artúrico, pois desta época datan as primeiras traducións españolas. Canto ao ámbito hispánico, localizáronse influencias puntuais dos *Milagros de Nuestra Señora* de Gonzalo de Berceo ou as *Cantigas de Santa María* de Afonso X o Sabio.

Mais toda procura de fontes non explica a radical orixinalidade dun libro que foi considerado o primeiro libro de cabalarías español, mais que inclúe na súa parte central un extenso tratado de «educación de príncipes» , o capítulo dos «Castigos do rei de Mentón», onde se viu o influxo directo das *Flores de filosofía*. Este tratado pertence ao xénero da literatura doutrinal, ou sapiencial ou gnómica, adaptándoo á figura do cabaleiro cristián, en consonancia co espírito das ordes militares.

Resumindo, o texto do *Zifar* combina características do *roman* medieval, no senso que ten en Chrétien de Troyes e os autores da *Vulgata artúrica*, con elementos didácticos de tipo variado: *exempla*, proverbios, sermóns e tratados para a educación de príncipes.

## Estilo 
A heteroxeneidade dos materiais que forman o *Zifar* propiciou nun primeiro momento que a crítica negara a unidade temática da obra ata mediados do século XX. Mais a partir do estudo de Justina Ruíz Conde (1948) a tendencia dominante é considera-la como unha obra unitaria, se ben dentro dos parámetros sempre misceláneos da literatura medieval. En 1996 un traballo de Francisco Rico volve a insistir na amálgama colectánea de xéneros que é o libro.

A crítica da segunda metade do século XX insistiu no seu carácter doutrinal. Propúxose como tema da unidade do libro a frase *redde quod debes* (devolve o que debes), que enunciaría o núcleo dunha estrutura baseada no sermón, segundo o cal todo o *Zifar* sería unha amplificación do concepto da redención.

Outra interpretación propón unha unidade baseada nas retóricas medievais, nos recursos de amplificación, paralelismos, simetrías e digresións (con técnica de intercalación ou entrelazamento de episodios), que son propias dos posteriores libros de cabalarías. O libro non tería un carácter doutrinal nin alegórico, mais constituiría un relato heroico e cabaleiresco con elementos intercalados moralizantes, como os consellos do rei de Mentón ou a abundancia de *exempla*, proverbios e sentenzas.

Destácase, en todo caso, a presenza constante do humor no *Libro do cabaleiro Zifar*, estudado por Scholberg, aspecto no cal conclúe que supera todas as súas obras contemporáneas. Existen tanto compoñentes humorísticos verbais -xogos de palabras, conversacións enxeñosas- como estruturais -como o "Conto do medio amigo", que é todo el unha brincadeira que un pai gasta ao seu fillo.

Talvez os elementos máis sinalados do estilo do Zifar sexan os proverbios e os *exempla*, ou contos moralizantes. Canto aos primeiros, nótase, ao contrario do que ocorre noutras obras da literatura española que os utilizan, como *El libro de buen amor*, *La Celestina* ou *Don Quixote*, que aparecen diseminados por toda a obra. En xeral póñense máis frecuentemente en personaxes de autoridade elevada, como son Zifar (despois tornado en Rei de Mentón) e o seu fillo Roboán, que tamén será coroado xa non rei, senón emperador. Menos sentenzas pronuncia o escudeiro Ribaldo, o personaxe mais cómico da obra, polo cal non ten similitude neste aspecto co seu descendente literario, Sancho Panza. Catalogáronse trescentas setenta e catro frases de carácter paremiolóxico no *Zifar*.

Canto aos *exempla*, aparecen no texto máis de vinte, tratados sempre con algunha amplificación orixinal. A súa filiación é diversa e vai dende as fábulas de Esopo (como sucede no Arcipreste de Hita), ata a orixe oriental (indio, persa ou árabe, adecuándoos á cultura cristiá), pasando polo anecdotario de procedencia clásica ben difundido na literatura sapiencial española, da cal é exemplo o conto da proverbial comparación entre a ruindade de Antígono e a xenerosidade de Alexandre Magno.

A imbricación dos textos conséguese mediante variadas técnicas narrativas, onde se aprecia o influxo dos contos orientais, co mecanismo de relato cuadro e caixas chinesas ou matrioshkas. A maior parte das veces a voz narrativa pertence a un dos protagonistas do *Zifar*, que se serve da narración dun conto no decurso do diálogo con outro personaxe. Con ela pretende exemplificar na práctica o que expuxo de xeito teórico. Tamén neste caso son os personaxes de maior prestixio quen abranguen a maioría das intervencións como narradores internos, pois revelan unha das dúas características que debía ter un heroe medieval, a *sapientia* (sabedoría), que era inseparable do valor guerreiro. Só ocasionalmente o narrador do conto é o narrador principal do *Libro do cabaleiro Zifar*. Na anécdota do «Agarrado a este nabo» o protagonista e narrador do conto cómico ou relato folclórico é un personaxe do relato principal, o criado Ribaldo. Trátase dunha técnica que adianta a inclusión de material folclórico nos feitos narrados polo protagonista que se dá no *Lazarillo de Tormes*.

A pesar de a obra ser considerada como a primeira novela de cabalarías da literatura española, carece dalgúns trazos definidores deste xénero, como a ausencia de descrición de batallas e de estratexias militares, a precaución perante os inimigos e mesmo o esquiva-los, a moi escasa presenza de duelos entre dous cabaleiros e, en fin, un senso da fama, do amor e da aventura moi diferente do mundo ideal cabaleiresco. Moi polo contrario, o relato do *Zifar * esfórzase en reproducir con bastante fidelidade o contexto da realidade cotiá do século XIV. Por outra banda, a influencia da novela grega de aventuras ou novela helenística basta para explicar a separación e reencontro familiar, a exaltación do heroe e o entrelazamento dos episodios.

Por último, cómpre mencionar a inclusión de dous poemas casteláns, nun dos primeiros exemplos de lírica nesta lingua que se conservan. Os poemas expresan pranto pola perda do amor ou dun reino marabilloso e expresan emocións con recursos simples, como a interxección, a interrogación retórica, a anáfora ou o apóstrofe:

## Manuscritos 
* Ms. 11.309 (antes Ii 87) da Biblioteca Nacional de España ou de Madrid. Códice *M*. Século XIV.
* MS. espagnol 36 da Biblioteca Nacional de Francia ou de París. Códice *P*. 1464.

## Edicións antigas 
* Edición de Sevilla de 1512, Códice *S*. Consérvanse dous exemplares:
:* Inv. Rés. E2 259 da Biblioteca Nacional de Francia
:* Impreso VIII-2.054 da Biblioteca do Palacio Real de Madrid, impreso en 1529 mais na realidade é unha reimpresión idéntica á de 1512.

## Edicións modernas 
* Heinrich Michelant, *Historia del Cavallero Cifar*, Tübingen, Alemaña, 1872 (Bibliothek des Litterarischen Vereins in Stuttgart, CXII).
* Charles Ph. Wagner, *El Libro del Caballero Zifar*, Míchigan, Ann Arbour-University of Michigan, 1929. A máis completa e coherente edición crítica. É o texto que reproducen, modernizándoo, Martín de Riquer (1951) e Felicidad Buendía (1960).
* Martín de Riquer, *El Caballero Zifar*, Barcelona, Ariel, 1951.
* Felicidad Buendía, *Libros de Caballerías españoles: El Caballero Cifar, Amadís de Gaula, Tirant el Blanco*, Madrid, Aguilar, 1960.
* Joaquín González Muela, *Libro del Caballero Zifar*, Madrid, Castalia, 1982.
* Cristina González, *Libro del Caballero Zifar*, Madrid, Cátedra, 1983.
* M. A. Olsen, *Libro del Cavallero Çifar*, Madison, HSMS, 1984.
* Manuel Moleiro e Francisco Rico, *Libro del caballero Zifar. Códice de París*, Barcelona, Moleiro, 1996. (ed. fac-símile)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* DEYERMOND, Alan D., *Historia de la literatura española, vol. 1: La Edad Media*, Barcelona, Ariel, 2001 (1ª ed. 1973), pp.&nbsp;281–283. ISBN 84-344-8305-X 
* GONZÁLEZ, Cristina, «Introducción» al *Libro del cavallero Zifar*, Madrid, Cátedra, 1983. pp.&nbsp;11–61. ISBN 84-376-0434-6 .
* SCHOLBERG, Kenneth R., «La comicidad del *Caballero Zifar*», *Homenaje a Rodríguez Moñino, II*, Madrid, Castalia, 1966, pp.&nbsp;113–124 .
* LACARRA, María Jesús (ed., prólogo y notas),* Cuento y novela corta en España, 1. Edad Media*, Barcelona, Crítica, 1999 (col. «Páginas de Biblioteca Clásica» dir. por Francisco Rico). *Cfr*. esp. para el *Libro del cavallero Zifar* pp.&nbsp;191–194. ISBN 84-7423-907-9 .
* LACARRA, María Jesús e Francisco López Estrada, *Orígenes de la prosa*, Madrid, Júcar, 1993. ISBN 978-84-334-8405-5 .
* 
* RICO, Francisco, «Epílogo. Entre el códice y el libro», *Libro del caballero Zifar. Códice de París*, Barcelona, Moleiro, 1996, pp.&nbsp;245–258 .
* RUIZ CONDE, Justina, *El amor y el matrimonio secreto en los libros de caballerías*, Madrid, Aguilar, 1948 .

### Ligazóns externas 
*  *Libro del caballero Zifar*, edición en liña, baseada na de Joaquín González Muela (1982).
*  Bibliografía.