open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Capitulación

[miniatura|dereita|[Napoleón Bonaparte|Napoleón acepta a capitulación dos austríacos en Ulm]]
Coñécese como **capitulación** ao convenio en que se estipula a rendición dun exército, praza ou punto fortificado. Denomínase *capitulación* debido aos capítulos e condicións necesarias para levar a cabo unha rendición.

A capitulación implica a rendición das forzas derrotadas e a entrega do territorio e as súas posesións aos vencedores a cambio dunha serie de termos. As condicións son acordadas polos líderes e diplomáticos de ambos os bandos e afectan a todos os seus subordinados. Os termos poden ser de carácter relixioso, civil ou militar. As capitulacións sempre adoitan ser máis beneficiosas que a captura e conquista dos asentamentos en disputa xa que evitan perdas nas faccións enfrontadas. Con todo, a rendición significa normalmente unha falta de honor e valentía aos líderes do bando prexudicado polas condicións e por isto só se emprega como último recurso ou por medo á destrución total dunha das partes.

## Notas
Zona desmilitarizada

[250px|miniatura|Zona desmilitarizada que separaba [Vietnam do Norte de Vietnam do Sur]]
En terminoloxía militar, unha **zona desmilitarizada** ou **zona neutral** é unha área, polo xeral a fronteira ou límite entre dúas ou máis potencias militares (ou alianzas), onde a actividade militar non está permitida, polo xeral por medio dun tratado de paz, un armisticio ou outros acordos bilaterais ou multilaterais. A miúdo unha zona desmilitarizada atópase nunha liña de control e constitúe unha fronteira internacional *de facto*.

Algunhas zonas desmilitarizadas convertéronse tamén involuntariamente en zonas de conservación da vida silvestre, debido a que devanditos territorios son considerados demasiado perigosos para o asentamento e construción, e están menos expostos á perturbación humana ou a caza (Zona desmilitarizada de Corea).

En xeral, a palabra "desmilitarizado" significa ser convertido para un uso ou propósito non militar, ou retornado a un campo desmilitarizado. En tal sentido este termo é así utilizado nas ex-repúblicas soviéticas, tanto nos seus idiomas locais (mediante transliteración) como en idiomas occidentais.

A pesar de que moitas zonas desmilitarizadas son tamén territorio neutral, xa que a ningunha das partes se lle permite o seu control, mesmo para a administración civil, hai casos en que segue sendo unha zona desmilitarizada despois de terse realizado un acordo adxudicándolle o control completo a un estado, o cal renunciou ao seu dereito a estabelecer calquera forza ou instalación militar alí.

Tamén é posible que as partes acorden a desmilitarización dunha zona sen resolver aínda as súas reivindicacións territoriais en conflito, o que implica que devanditos conflitos serían resoltos unicamente por medios pacíficos (como o diálogo diplomático ou un tribunal internacional), ou mesmo poderían entrar nun punto "conxelado".

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Alto o fogo
* Terra queimada
* Casus belli
* Morto en combate
* Forzas especiais
* Lei marcial
Guerra acoirazada

[miniatura|300px|Unha forza combinada de [M1 Abrams, vehículos de combate de infantaría M2 Bradley e un convoi loxístico avanzando durante a Guerra do Golfo.]]
A **guerra acoirazada** na guerra moderna enténdese como a utilización dos vehículos blindados de combate como un compoñente central dos métodos de guerra.

## Apoio 
A guerra acoirazada é moi intensa desde o punto de vista mecánico e loxístico, e require un apoio mecánico moi extenso.

Os vehículos de combate acoirazados requiren de vehículos acoirazados capaces de traballar no mesmo terreo para apoialos. Estes están operados polas ramas apropiadas do exército. Por exemplo, no Exército Británico a recuperación e mantemento de vehículos lévaa o REME e os vehículos de combate de enxeñeiros lévanos o RE.

Estes inclúen:
* **Vehículos de Recuperación Acoirazada** (ARV en inglés). Moitos destes vehículos están baseados no chasis para o vehículo que apoian. Por exemplo o ARV para o tanque do RU Challenger é o casco do Challenger cun winche.
* **Vehículos de apoio acoirazados**
* **Vehículos acoirazados de enxeñeiros de combate Combat Engineering Vehicles** (CEV en inglés). Por exemplo, bulldozers.

## Futuro 
Mentres que o carro de combate foi unha parte integral na guerra acoirazada do pasado, os conflitos recentes puxeron maior énfase na mobilidade, que os carros de combate principais non poden prover. Leva unhas cantas semanas o transferir os tanques e ao seu equipamento de apoio por mar ou aire, e os vehículos aínda requiren un mantemento frecuente.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* Gen. Donn A. Starry & George F. Hofmann. "Camp Colt to Desert Storm: The History of the U.S. Armored Forces,", .

### Outros artigos 
* Guerra antiga
* Blitzkrieg
* Armas combinadas
* Guerra moderna
* Historia do carro de combate
Dereitos civís e políticos

[dereita|250px|miniatura|[Lyndon B. Johnson asinando a Acta de Dereitos Civís dos Estados Unidos o 2 de xullo de 1964.]]
Os **dereitos civís e políticos**, ou **dereitos civís**, son os dereitos que protexen as liberdades individuais do seu quebrantamento ilegal (represión) por parte do poder (sexa o dos gobernos ou o de calquera outro axente político público ou privado). Garanten a capacidade do cidadán para participar na vida civil e política do Estado en condicións de igualdade, e sen discriminación por raza, xénero, nacionalidade, cor, idade, afiliación política, etnia, relixión, orientación sexual, identidade de xénero ou discapacidade; e inclúe dereitos individuais como a privacidade e as liberdades de pensamento, expresión, relixiosa, prensa, reunión e circulación.

Os dereitos políticos inclúen a xustiza natural no dereito, como os dereitos do acusado a un xuízo xusto, e dereitos de participación na sociedade civil e na política como a liberdade de asociación, o dereito de reunión, o dereito de petición, a lexítima defensa e o dereito ao voto.

Os dereitos civís e políticos forman a parte orixinal e principal dos dereitos humanos internacionais. Comprende a primeira parte da Declaración Universal dos Dereitos Humanos de 1948. A teoría das Tres xeracións de dereitos humanos considera este grupo de dereitos como "dereitos de primeira xeración", e a teoría dos dereitos positivos e negativos considéraos polo xeral como dereitos negativos.

## Notas
Guerra psicolóxica

Na súa definición técnica, **guerra psicolóxica**, ou ***guerra sen fusís***, é o emprego planificado da propaganda e da acción psicolóxica orientadas a direccionar condutas, na busca de obxectivos de control social, político ou militar, sen recorrer ao uso das armas, ou en forma complementaria ao seu uso.

Como na guerra militar, un plan de guerra psicolóxica está destinado a aniquilar, controlar ou asimilar ao inimigo.

O fin da guerra psicolóxica é destruír a moral do inimigo para lograr a vitoria militar e para iso se empregan dous métodos diferentes, un o militar e outro o político. O método militar practícase nos campos de batalla, directamente contra o combatente, mentres que o método político se dirixe cara a retagarda, basicamente contra a poboación civil.

Desde antes de 1939 practicouse a guerra psicolóxica, pero durante a segunda guerra mundial, tomou características de ciencia, debido a que se poderon empregar técnicas que non se usaron antes, debido ás limitacións que impoñía o desenvolvemento tecnolóxico da época. Pero, á parte das vantaxes que outorgaba a tecnoloxía, a sutileza e o refinamento dos métodos empregados, fixo que as actividades neste campo tomasen características moi especiais durante a segunda guerra mundial.

En sentido figurado, coñécese como guerra psicolóxica ás estratexias e técnicas psicolóxicas que se utilizan nos xogos, en particular en competicións. Por exemplo, en deportes de contacto os competidores a miúdo intentan intimidar ao rival mediante miradas, xestos e frases ameazadoras. Un exemplo disto é o haka, unha danza guerreira que realiza a selección de rugby de Nova Zelandia antes de cada partido.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Guerra de Zapa
* Instituto Tavistock
* Proxecto MK Ultra
* A doutrina do shock
* Primavera árabe e as Revolucións de cores
* Edward Bernays
* Propaganda
* The Mystery Method: How to Get Beautiful Women into Bed

### Ligazóns externas 
* *De la dictadura a la democracia*http://valoryprecio.com/images/Conciencia/Manual-resistencia-no-violenta-gene-sharp.pdf , un libro de Gene Sharp.
*Manual de Operacións Psicolóxicas, Exército de Venezuela.
*http://cestudec.com/documento.asp?id=149(http://cestudec.com/documento.asp?id=149), CESTUDEC-Psychologica warfare.
Comandante en xefe

O **comandante en xefe** é o cargo que exerce o comando sobre todas as forzas armadas dun territorio. Na maioría dos casos son os xefes de Estado, ou os xefes de goberno. Con isto se reforza a noción de que é a autoridade civil e política a que está a cargo das forzas armadas. Foi instaurado por primeira vez por Carlos I de Inglaterra en 1639.

## En España 
Este cargo recibe o nome en España de capitán xeneral de cada unha das tres ramas das Forzas Armadas e, de acordo coa Constitución, correspóndelle ao rei (actualmente osténtao Filipe VI).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Comandante
Uniforme militar

miniatura|dereita|Uniformes militares
miniatura|dereita|Distintos tipos de uniformes
O **uniforme militar** ten unha significación máis ampla da que xeralmente se lle atribúe. Despois de todo, un uniforme militar indica no campo de batalla as *prioridades prácticas*, *de corpo* e ata *ideolóxicas do soldado*, que é a persoa que realmente mata, loita e morre. Ao ver o vestiario militar, vese a exhibición de orgullo, ademais de ser un barómetro dos cambios na forma de facer guerra, as variacións na tecnoloxía e as tácticas de combate.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Mercenario
* Estratexia militar
* Refuxiado
* Capitulación
* Medalla
* Guerra
Deserción

miniatura|dereita|220px|*O desertor* de Octav Băncilă, 1906.
Na terminoloxía militar, a **deserción** é o abandono do seu deber nunha declaración de guerra ou en batalla ou o seu posto asignado no momento que se dea a orde de retirada, asedio, invasión, incursión por parte do inimigo, igualmente durante unha emboscada ou *swarming*; tamén cando se comete un *fragging* contra os propios compañeiros de armas ou en ocasións cando hai ocupación militar e parte do inimigo deserta.

O desertor pode ser un militar de calquera rango desde un soldado ata un Xeneral de Exército, o cal é un individuo que forma parte dunhas Forzas Armadas, ostentando un posto xerárquico, (*rango* ou *grao*) dentro das mesmas, e que sen o permiso do seu superior en rango abandona a súa designación.

Cando é un recruta, non é un desertor, senón un prófugo.
Aplícase o Dereito militar –por exemplo, o Código de Xustiza Militar– ao militar que ocasione deserción, e adoita considerarse un delito, e moi grave en tempos de guerra. Nesa situación esíxeselles presentarse ante un Consello de guerra, Corte marcial ou Tribunal de xustiza, sendo en última instancia obxecto dunha sanción penal, que pode chegar ata a pena de morte.

O desertor ten dereito a un avogado para defenderse ante os tribunais, conforme ao Dereito Internacional, Dereito Internacional Humanitario, particularmente os Convenios de Xenebra, e os tratados sobre Dereitos Humanos.
De todos existiron casos en que se indultou, por parte do Poder executivo, aos desertores, sendo así perdoados.

## Historia 
Nos Estados Unidos, *"era o auxe da rivalidade humana"* durante a Guerra de Iraq iniciada en 2003, militares das súas Forzas Armadas presentaron obxección de conciencia para integrarse ás tropas en Iraq, pois non están de acordo coa invasión, sendo considerados desertores ou obxectores de conciencia por causas relixiosas. Esta situación foi analizada por Amnistía Internacional.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Conscripto
* Contrainsurxencia
* Dano colateral
* Defensa nacional
* Desaparecido en combate
* Deserción escolar
* Exercicio militar
* Fogo amigo
* Operación militar
* Paramilitar
* Prisioneiro de guerra
* Prófugo
* Servizo militar
Nadja Vidije

**Evgeni Chetvergov**, máis coñecido polo sobrenome literario de **Nujan Vidjaz** e nado en Ardatovo o 30 de marzo de 1934, é un xornalista e escritor mordovo en erzya e ruso. É editor xefe de *Erzyan Mastor* e vicepresidente da fundación para o rescate da lingua erzya.

## Traxectoria 
Naceu nunha familia labrega e formouse no Instituto de Agricultura de Penza (1959). Logo de graduarse traballou durante seis anos como enxeñeiro agrónomo en granxas estatais de Mordovia. Entre 1968 e 1996 foi profesor da Universidade de Mordovia. Comezou a publicar en 1980 en diversos xornais e tamén publicou varios libros en erzya e ruso. Foi un dos fundadores da Sociedade cultural e educativa "Mastorava" .

## Obra 
**Сиреневая луна* (1989, narracións infantís en ruso)
**Велень вайгельть* (1992, narracións en erzya)
**Сырнень човалят* (1995, obra lexicográfica en erzya)
**Иень тюст* (2003, en erzya)
**Янгамо* (2006, relatos en erzya)
**Эрзянь Масторонть седейсэ. Имена их бессмертны* (2007, en ruso)
**Где цветет чистодуш?* (2009, relatos en erzya)
**Эрязденть арсезь* (2010, relatos en erzya)
**Ванине* (2011, novela en erzya)
**Тесэ ды Тосо* (2013, novela en erzya)
**Финно-угры в русском языке: топонимо-этимологический словарь финно-язычных, угорских и селькупских слов, вошедших в лексику русского языка* (2015, vocabulario toponímico e etimolóxico de linguas ugrofinesas, en ruso)
**Поладкстомо* (2016, escolma de relatos e artigos aparecidos na prensa, en erzya)

## Notas
Scuderia Ambrosiana

A **Scuderia Ambrosiana** foi un equipo italiano que competiu no Campionato Mundial de Fórmula 1 en  e  con coches Maserati e en  con Ferrari, e previamente nas carreiras de Grand Prix, onde gañou a Targa Florio en 1951, terminou segundo en 1937 e 1939 e foi terceiro en 1938. O equipo foi fundado por Giovanni Lurani, Luigi Villoresi, Franco Cortese e Eugenio Minetti e foi chamado así polo Santo patrón de Milán, San Ambrosio. Os coches do equipo estaban pintados en azul e negro, as cores do F.C. Internazionale Milano.

### Resultados completos na Fórmula Un 
(Chave) As carreiras en letra grosa indican **pole position**; as carreiras en *cursiva* indican *volta rápida*

## Notas
## Véxase tamén
### Bibliografía
Premios de relato, poesía e tradución da Universidade de Vigo

Os **Premios de relato, poesía e tradución da Universidade de Vigo** (coñecidos ata 1998 como **Premios de relato e poesía da Universidade de Vigo** e entre 1999 e 2001 como **Premios de relato, poesía e teatro da Universidade de Vigo**) son uns galardóns literarios creados no ano 1997 que con carácter anual distinguen tres modalidades: poesía, narrativa curta e tradución. Están organizados pola Universidade de Vigo, a través dos equipos de Normalización lingüística, a partir dun convenio de colaboración asinado entre Consellaría de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria e a dita Universidade.

Na edición de 2017 fixouse un primeiro premio de 700 € e dous accésits de 250 € para cada categoría.

## Modalidades 
Nas modalidades de poesía e relato curto, os textos deberán ser orixinais e non publicados nin premiados en ningún outro certame, de tema libre con esta extensión: para poesía, un mínimo de 100 versos e máximo de 150; para o relato curto: mínimo de 8 folios e máximo de 12. Na modalidade de tradución literaria, integrada no ano 2002, prémianse textos traducidas dende calquera idioma ao galego, cun mínimo de 8 páxinas e un máximo de 20. Nas edicións dos anos 1999, 2000 e 2001 existiu a modalidade de teatro.

## Notas
Scuderia Filipinetti

[miniatura|right|[Mike Parkes pilotando para a Scuderia Filipinetti en 1970]]
**Scuderia Filipinetti** (tamén en francés *Ecurie Filipinetti*) foi un equipo suízo que competiu en carreiras de coches deportivos e ocasionalmente na Fórmula 1 entre 1962 e 1973. Foi fundado por Georges Filipinetti (1907-1973) para apoiar ao piloto suízo Jo Siffert, pero empregou a moitos outros pilotos incluíndo Jim Clark, Phil Hill e Ronnie Peterson. Filipinetti inicialmente chamou ao equipo *Ecurie Nationale Suisse*, pero cambiouno logo das queixas do Automobile Club de Suisse. O equipo competiu nos seus coches cunha librea vermella e branca e habitualmente con automóbiles Ferrari, malia que tamén empregaron outros fabricantes como Fiat e Chevrolet; O Chevrolet Corvette L88 de 1968 do equipo fixo o seu debut en Le Mans en 1968 e volveu para as 24 Horas de Le Mans cinco veces máis, consecutivamente, ata 1973, unha marca que permanece intacta ppr calquera outro chasis.

## Pilotos 
Os pilotos máis famosos que conduciron para a Scuderia Filipinetti entre 1962 e 1973:
* Jim Clark
* Phil Hill
* Ronnie Peterson
* Jo Siffert
* Herbert Müller
* Willy Mairesse
* Jo Bonnier
* Nino Vaccarella
* Dieter Spoerry
* Mike Parkes
* Walter Donna
* Philippe Albera
* André Wicky

### Resultados completos na Fórmula Un 
(Chave) As carreiras en letra grosa indican **pole position**; as carreiras en *cursiva* indican *volta rápida*.

## Notas
## Véxase tamén
### Ligazóns externas
* Filipinetti X1/9 - All about the first X1/9 racecar from Scuderia Filipinetti
* TSR Audiovisuelles Archiv Scuderia Filipinetti Geneva 1962 (French)
* A photo of the team's Le Mans Corvette in 2009
Estratexia militar

[miniatura|300px|Mapa onde se mostra o plan estratéxico da campaña de [Batalla de Waterloo|Waterloo.]]
A **estratexia militar** (Estratexia, do grego *stratigos* ou *strategos*, στρατηγός, pl. στρατηγοί; en grego dórico: στραταγός, *stratagos*; literalmente significa: «líder do exército») é o plan xeral utilizado polas organizacións militares para intentar alcanzar os obxectivos fixados.

A estratexia militar ocúpase do planeamento e dirección das campañas bélicas, así como do movemento e disposición estratéxica das forzas armadas. O pai da estratexia militar moderna, Carl von Clausewitz, definíaa como "o emprego das batallas para conseguir o fin da guerra". Desta maneira, daba prioridade aos obxectivos políticos sobre os obxectivos militares, apoiando o control civil sobre os asuntos militares.

Nas guerras convencionais ten por obxecto dirixir as tropas no teatro de operacións ata levalas ao campo de batalla. É unha das tres facetas da arte da guerra, as outras dúas serían a táctica militar, que consiste na correcta execución dos pláns militares e as manobras das forzas de combate na batalla. O terceiro compoñente sería a loxística militar, destinada a manter o exército e asegurar a súa dispoñibilidade e capacidade combativa.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía
* Gartner, Scott Sigmund, *Strategic Assessment in War*, Yale University Press, 1999.
### Outros artigos 
* Infantaría
* Cabalaría
* Forzas armadas
* Armada
* Exército
* Forza Aérea
Mada'in Saleh

'''Mada'in Saleh'* (ou Madain Saleh)  (en árabe: مدائن صالح , *madāʼin Ṣāliḥ'', "cidades de Saleh"), tamén denominada **Al-Hijr** ("lugar da rocha"), é unha antiga cidade localizada no norte de  Hejaz  (na actualidade Arabia Saudita, a 22 quilómetros da cidade da Al-`Ula (árabe العلا). Na Antigüidade, a cidade estaba habitada por thamudis e nabateos sendo denominada como **Hegra**.

Algunhas das inscricións atopadas na zona están datadas cara ao segundo milenio antes de Cristo. Con todo, todos os elementos arquitectónicos restantes dátanse no período das civilizacións Thamudi e Lihyan.

En 2008, a UNESCO proclamou a Mada'in Saleh Patrimonio da Humanidade, converténdose no primeiro lugar de Arabia Saudita en conseguilo.

## Localización 
O sitio arqueolóxico de Mada’in Saleh está situado a 20&nbsp;km ó norte da cidade de Al-`Ula, 400&nbsp;km ó noroeste de Medina, e a  500&nbsp;km sueste de Petra, Xordania. O sitio está nunha chaira, ós pés dunha meseta de basalto, que forma parte das montañas Hijaz. As partes oeste e noroeste do sitio teñen un nivel freático que pode ser alcanzado a unha profundidade de 20&nbsp;m. O lugar é coñecido pola súa paisaxe desértica, marcada por afloramentos de arenito de varios tamaños e alturas.

## Turismo 
miniatura|esquerda|O sitio arqueolóxico de Al Hijr – Madain Salih.
Mada'in Saleh está considerada os segundos restos da cultura nabatea máis importante tras Petra.  Nabataea.net indica que 131 tumbas se atopan espalladas ao longo de 13,4 quilómetros xunto con cisternas, murallas, torres, etc.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos
* Petra
Amy Johnson

**Amy Johnson**, nada o 1 de xullo de 1903 e finada o 5 de xaneiro de 1941, foi unha pioneira aviadora británica e a primeira piloto en voar soa dende Gran Bretaña até Australia. Voando soa ou co seu marido, Jim Mollison, conseguiu varios récords de distancia durante a década de 1930, demostrando a súa habilidade en voos a Moscova, Tokyo, Cidade do Cabo ou os Estados Unidos. Voou na segunda guerra mundial como parte do Air Transport Auxiliary e morreu durante un voo ó transbordador.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Aitken, Kenneth. "Amy Johnson (The Speed Seekers)." *Aeroplane Monthly*, Vol. 19, no. 7, Issue no. 219, xullo de 1991.
* Dunmore, Spencer. "Undaunted: Long-Distance Flyers in the Golden Age of Aviation" Toronto: McClelland & Stewart, 2004.
Guillermo Donoso

**Guillermo Donoso Alonso**, máis coñecido como **Guille Donoso**, nado o 8 de xullo de 1995 en Xixón, é un futbolista profesional español da canteira do Sporting de Gijón, que xoga como extremo na SD Ponferradina da Liga 1|2|3.

## Traxectoria 
Nado en Xixón, Asturias, Donoso formouse nas categorías inferiores do Sporting de Gijón. O 3 de febreiro de 2013 debuta co filial na Segunda División B, entrando no campo como substituto durante a primeira metade na derrota por 0–4 ante a UD Salamanca no Hemántico. Tras acabar a temporada, asina un contrato de tres anos cos xixoneses, anotando pouco despois, o 1 de setembro, o seu primeiro gol como sénior na vitoria por 4–1 home ante o CD Tropezón. Pouco máis dunha semana despois foi convocado co primeiro equipo para xogar na Copa do Rei ante Recreativo de Huelva, aínda que non chega debutar.

Tras tres temporadas no filial, onde non chega a participar co primeiro equipo, o 1 de xullo de 2016 asina co Córdoba da Segunda División. O seu debut como profesional chegaría o 20 de agosto, saíndo no segundo período para substituír a Alejandro Alfaro na vitoria por 1–0 ante Tenerife no Nuevo Arcángel. O seu primeiro gol non tardaría en chegar, anotando o 17 de setembro na vitoria na casa por 1-0 ante o Levante. Tras xogar 22 encontros cos andaluces, Donoso decide mudar de equipo o finalizar a temporada, asinando o 30 de xuño de 2017 un contrato por dúas temporadas co Lugo.

### Clubs 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Datos do xogador en bdfutbol.com 
* Datos do xogador en Transfermarkt 
* Datos do xogador en soccerway.com
Bernardo Cruz

**Bernardo Víctor Cruz Torres**, máis coñecido como **Bernardo**, nado o 17 de xullo de 1993 en Córdoba, é un futbolista profesional español que xoga como defensa central no Alcorcón da Segunda División.

## Traxectoria 
Nado en Córdoba, Bernardo Cruz formouse nas categorías inferiores do Córdoba Club de Fútbol, principal club da súa cidade natal. Debutou en categoría xuvenil no ano 2010. O 7 de setembro de 2011, sen nin sequera ter debutado antes co Córdoba B, debuta co primeiro equipo nun partido de Copa do Rei nun partido que enfrontaba aos andaluces contra o Real Murcia, saíndo no minuto 68 de partido en substitución de Jaime Astrain.

Na temporada 2012−13, Bernardo asina co Córdoba B, aparecendo nalgunhas ocasións co primeiro equipo. De feito, debuta o 14 de setembro de 2013 na Segunda División ante o Numancia. Ao acabar a temporada consegue o ascenso á Segunda División B. Na seguinte temporada convértese nun habitual do primeiro equipo, xogando até 15 partidos, contribuíndo ao ascenso dos cordobeses á Primeira División. Co equipo en Primeira, ao ano seguinte é cedido ao Racing de Santander de Segunda, onde xoga 16 partidos. Tras acabar a temporada, declina seguir no Córdoba e asina co Sevilla Atlético, onde se converte nun dos piares do equipo. Tras acabar a temporada 2016−17, o 30 de xuño asina co Club Deportivo Lugo por dúas temporadas.

O 9 de xaneiro de 2019, fíxose oficial a súa fichaxe polo Granada CF polo resto da tempada 2018-19 e dúas máis.

### Clubs 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Datos do xogador en bdfutbol.com 
* Datos do xogador en Transfermarkt 
* Datos do xogador en soccerway.com
Écurie Belge

A **Écurie Belge** fundouna en 1948 o piloto belga Johnny Claes, con motivo do seu debut no automobilismo. Conquistado polo mundo dos Grandes Premios durante unha reunión con Leslie Brooke e George Abecassis en setembro de 1947, Claes decidiu comprar o ano seguinte un Talbot-Lago de Fórmula 1. Xunto aos mecánicos Bianchi (pai e fillo), acordan crear unha nova escudaría de coches de Gran Premio de cor amarela a Écurie Belge.

En xaneiro de 1955, afectado por problemas de saúde xa só corría ocasionalmente, Claes fusionou a súa escudaría coa Écurie Francorchamps, dando lugar á Ecurie Nationale Belge ou ENB.

### Resultados completos na Fórmula Un 
(Chave) As carreiras en letra grosa indican **pole position**; as carreiras en *cursiva* indican *volta rápida*.

## Notas
## Véxase tamén
### Outros artigos
*Johnny Claes
### Ligazóns externas
Johnny Claes

**Octave John "Johnny" Claes** nado o 11 de agosto de 1916 e finado o 3 de febreiro de 1956, foi un piloto de carreiras inglés que competiu por Bélxica. Antes da súa fama como piloto de carreiras, Claes foi tamén un trompetista de jazz e líder dunha exitosa banda en Gran Bretaña.

## Inicios e carreira no jazz 
Claes naceu en Londres de nai escocesa e pai belga. Foi educado en Inglaterra na escola de Lord Williams. En Inglaterra, comezou a tocar a trompeta nunha banda de jazz que incluía a Max Jones, e outra con Billy Mason no piano. Na década de 1930 mudouse aos Países Baixos, onde traballou con  Valaida Snow e Coleman Hawkins. Tamén traballou coa banda de Jack Kluger en Bélxica. De regreso a Inglaterra, dirixiu o seu propio grupo, os Claepigeons, gravando un disco en 1942. A finais da década de 1940 abandonou a súa carreira no jazz e estableceuse en Bélxica como piloto de carreiras profesional.

## Andaina nas carreiras 
Claes era un de varios pilotos cabaleiros que participaron nos Grand Prix despois da segunda guerra mundial. O seu primeiro contacto coas carreiras foi no Gran Premio de Francia de 1947, onde serviu como intérprete para os pilotos británicos. Fixo o seu debut en 1948, no seu propio Talbot-Lago, correu baixo a bandeira de Ecurie Belge. Aínda que Claes nunca anotou ningún punto no Campionato Mundial de Pilotos, foi, do mesmo xeito que moitos dos seus contemporáneos, moi activo nas carreiras dos Grandes Premios e nas carreiras de autos deportivos. A súa primeira vitoria foi no Grand Prix des Frontières de 1950, disputado na pista de Chimay.

En abril de 1951 Claes estrelouse contra unha multitude durante as prácticas en San Remo, Italia. Non resultou lesionado, pero un espectador morreu e tres espectadores resultaron gravemente feridos. En 1952 cambiou o seu anticuado Talbot por un Gordini, e máis tarde por un Connaught, sempre coas cores do Ecurie Belge, pero tamén correu de cando en vez para equipos oficiais, incluíndo Gordini e Maserati. Tamén gañou o Rally de Liège-Roma-Liège de 1953 e logrou unha vitoria de clase nas 24 Horas de Le Mans de 1954. Claes uniuse con Pierre Stasse para terminar 12º nas 24 Horas de Le Mans de 1954. Pilotaron un Porsche. Xunto co seu compatriota Jacques Swaters, Claes terminou terceiro nas 24 Horas de Le Mans de 1955.

Máis tarde, en 1955, os problemas de saúde de Claes empeoraron, xa que contraera tuberculose. Claes vendeu o seu equipo aos Swaters, que o fusionaron co seu propio equipo Ecurie Francorchamps para formar o Ecurie Nationale Belge. Claes participou en eventos ocasionais ata o final do ano, pero finalmente sucumbiu á enfermidade en Bruxelas en 1956, aos 39 anos.

### Resultados completos na Fórmula Un 
(Chave) As carreiras en letra grosa indican **pole position**; as carreiras en *cursiva* indican *volta rápida*.

### Resultados na Fórmula 1 fora do Campionato
(Chave)

## Notas
## Véxase tamén
José Bargueiras

**José Bargueiras Barreiro**, nado en Riotorto cara a 1879 e finado en Cuba, foi un industrial e xornalista galego.

## Traxectoria 
Fillo de José Bargueiras Fernández. Foi segador en Castela. Emigrou a Cuba con 22 anos. Montou un taller de ferreiría na Habana. En 1912 fundou *La Patria Gallega*, do que foi director. Foi presidente da sociedade Emigrados de Riotorto de 1917 a 1921, apoderado do Centro Gallego de La Habana e presidente desta entidade en 1926.. En 1952 presidiu a asemblea de compromisarios do Centro Galego da Habana.

## Notas
Baldomero Táboas

**Baldomero Táboas Martínez**, nado en Redondela e finado en Vigo a principios de marzo de 1974, foi un avogado, xornalista e político galego.

## Traxectoria 
Emigrado a Uruguai, instalouse en Paysandú. Retornado a Galicia, foi redactor de *La Opinión*. Foi secretario dos concellos de Nogueira de Ramuín (1915), Amoeiro, e dende 1925 do concello de Ponteareas. Na Segunda República foi presidente de Unión Republicana de Ponteareas. Logo do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 sufriu depuración e expediente de responsabilidades políticas. Despois foi secretario do concello de Lavadores e secretario adxunto do concello de Vigo, onde se xubilou en 1957.

## Notas
Uxío da Pena

**Uxío da Pena Gutiérrez**, nado en Lugo o 3 de agosto de 1990, é un exfutbolista e avogado galego, que xogaba de dianteiro.

## Traxectoria 
Naceu en Lugo o 3 de agosto de 1990, sendo fillo de Xaime da Pena, destacado avogado lucense, político galeguista e músico de grupos como Brath ou Semen Up.

Deu os seus primeiros pasos futbolísticos aos cinco anos na SG Comercial e nos Franciscanos de fútbol sala, proclamándose campión de España coa selección galega aos 10 anos. Tras pasar polo Ural e polas categorías inferiores do CD Lugo, marchou a vivir á Coruña para estudar Dereito, mesma profesión que elixiron seu pai e seu irmán Xaime. O 1 de xullo de 2017 foi fichado polo Deportivo da Coruña para o seu equipo filial, logo do ascenso deste á Segunda División B. Anotou 9 goles na fase regular da súa primeira tempada no Fabril, rematando o equipo segundo clasificado. Na fase de ascenso a Segunda, marcou un gol na ida e outro na volta na eliminatoria fronte ao Extremadura, pero o equipo caeu eliminado polo valor dobre dos goles en campo contrario. Na súa segunda tempada no filial deportivista anotou 5 goles e o club perdeu a categoría tras rematar último.

No verán de 2019 fichou polo Salamanca CF UDS, da Segunda B. No oitavo partido de liga contra o Guijuelo, marcou o primeiro gol do seu equipo e poucos minutos despois caeu lesionado ao sufrir unha nova rotura do ligamento cruzado, lesión que o mantivo afastado do campo durante todo o resto da campaña. Na tempada 2020/21 disputou 23 partidos, case todos como suplente, e ao remate da competición deixou o club, descontento coa directiva.

En xullo de 2021 anunciouse a súa fichaxe polo Bergantiños, que viña de ascender á nova Segunda División RFEF. Co equipo de José Luis Lemos disputou 19 encontros, 9 deles como titular, e marcou un gol na primeira rolda da Copa do Rei, na vitoria por 2-0 contra o Tudelano, de Primeira RFEF. Con todo, no club de Carballo non contou cos minutos de xogo que esperaba e no mercado invernal chegou a un acordo coa entidade para saír do equipo e fichar polo Arenteiro, da mesma categoría.

Debutou co equipo verde nun partido contra o Langreo no Nuevo Ganzábal, contribuíndo a que o seu equipo lograse un valioso punto ao darlle a asistencia ao senegalés Sylla no gol do empate. Con todo, só puido disputar cinco partidos co equipo dirixido por Fran Justo, pois menos dun mes despois da súa chegada volveu sufrir unha lesión de xeonllo, nun encontro ante o Pontevedra no Espiñedo. Tras un terceiro paso polo quirófano e despois de preto dun ano de recuperación, período no que faleceu seu pai,  

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Datos do xogador en BDFutbol .
* Datos do xogador en lapreferente.com .
Okja

***Okja*** (en ) é un filme surcoreano-estadounidense de 2017 dirixido por Bong Joon-ho. Está protagonizado pola actriz surcoreana Ahn Seo-hyun, xunto cos actores de Hollywood Tilda Swinton, Paul Dano, Lily Collins e Jake Gyllenhaal.

O filme competiu pola Palma de Ouro na sección principal do Festival de Cannes de 2017. Estreouse a través de Netflix o 28 de xuño de 2017.

## Sinopse 
Mija (Ahn Seo-hyeon), unha nena que vive nunha remota montaña en Gangwon, emprende unha arriscada viaxe a Nova York para rescatar á súa mellor amiga, unha super cocha chamada Okja, das mans de Mirando Corporation, unha corporación multinacional que pretende convertela en carne. No camiño, conseguirá axuda dalgúns activistas dos dereitos dos animais da Fronte de Liberación Animal que están en contra dos plans da corporación.

## Personaxes 
* Ahn Seo-hyun como Mija
* Tilda Swinton como Lucy Mirando
** Swinton tamén interpreta a Nancy Mirando
* Paul Dano como Jay
* Jake Gyllenhaal como Dr. Johnny Wilcox
* Byun Hee-bong como Heebong
* Steven Yeun como K
* Lily Collins como Red
* Yoon Je-moon como Mundo Park
* Shirley Henderson como Jennifer
* Daniel Henshall como Blond
* Devon Bostick como Silver
* Choi Woo-shik como Kim
* Giancarlo Esposito como Frank Dawson

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*
Shenzhou

**Shenzhou** é o nome dun modelo de nave espacial tripulada chinesa deseñada baixo a dirección de Wang Yongzhi.

As naves Shenzhou básanse nas naves Soiuz rusas, pero teñen maior tamaño e diferenzas importantes. Ao igual que estas, están compostas por tres módulos:

*Un **módulo orbital** con experimentos, instrumentos e espazo para os astronautas unha vez en órbita. O módulo, a diferenza das Soiuz, pódese deixar en órbita (sen tripulación) e funcionar de maneira autónoma, como un satélite máis.
*Un **módulo de reentrada**, no que os astronautas regresan á Terra protexidos cun escudo térmico. Ten capacidade para ata tres ocupantes e é un 13% máis grande que o módulo correspondenta da Soiuz no que se basea. A súa estrutura principal está feita de titanio e aliaxe de aluminio. Ten forma de campá cun diámetro de 2,517 m 2,500 m de alto cun volume útil de 6 m3. Dispón de dúas ventás de 30&nbsp;cm de diámetro e un túnel de 70&nbsp;cm de diámetro como conexión co módulo orbital.
*Un **módulo de servizo** que proporciona enerxía, propulsión e outras funcións aos outros módulos. Dispón de dous paneis solares que totalizan 36,72 m2 de superficie e proporcionan ata 3,5 kW de potencia eléctrica. No interior do módulo atópanse compartimentos coa aviónica e os equipos de control ambiental e eléctrico, xunto con tanques de nitróxeno e osíxeno e os tubos que transportan o calor xerado polos astronautas e os sistemas da nave ata un radiador no exterior do módulo. O sistema de propulsión utiliza 1000&nbsp;kg de tetróxido de nitróxeno e MMH como propelentes que alimentan catro motores principais de 2,5 kN de impulso cada un, oito propulsores de 150 N e oito de 5 N para manobras de cabeceo e guiñada e outros oito propulsores de 5 N para manobras de arrolo.

A seguridade dos astronautas durante o lanzamento está garantida co uso dun sistema de escape ao lanzamento consistente nun foguete acaroado na parte superior da cápsula que a separaría do foguete principal en caso de problemas na etapa de posta en órbita.

Os traballos para o deseño e construción da nave comezaron en 1992, mentres que o primeiro voo de proba non tripulado non tivo lugar ata o 19 de novembro de 1999. A primeira nave Shenzhou tripulada foi lanzada o 5 de outubro de 2003 con Yang Liwei a bordo.

## Características
miniatura|250px|Esquema dunha nave Shenzhou, cos módulos orbital, de reentrada e de servizo.

*Pulo: 10&nbsp;kN
*Masa baleira: 6840&nbsp;kg
*Masa chea: 7840&nbsp;kg
*Impulso específico: 290 s
*Altura: 9,25 m
*Diámetro: 2,52 m
*Envergadura: 17 m

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Longa Marcha 7
*Yang Liwei
*Wang Yongzhi
### Ligazóns externas 
*
Białystok

**Białystok** é unha cidade do sur da Polonia, asentada na ribeira esquerda do Río Biała. Actualmente pertence ao voivodato de Podlaquia (*Podlaskie*).

## Demografía 
Poboación total: 295 401  habitantes. Estrutura demográfica segundo datos do 31 de decembro do 2007

Evolución demográfica da cidade:

ImageSize = width:490 height:300
PlotArea = left:50 right:10 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical 
AlignBars = late
Colors = 
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:350000
ScaleMajor = unit:year increment:50000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:19 align:left
  bar:1857 from:0 till:13787
  bar:1889 from:0 till:56629
  bar:1901 from:0 till:65781
  bar:1939 from:0 till:107000
  bar:1946 from:0 till:56759
  bar:1950 from:0 till:68503
  bar:1955 from:0 till:97192
  bar:1960 from:0 till:120921
  bar:1965 from:0 till:139986
  bar:1975 from:0 till:195861
  bar:1980 from:0 till:224187
  bar:1990 from:0 till:270568
  bar:2000 from:0 till:285507
  bar:2006 from:0 till:295198
  bar:2010 from:0 till:295198
  bar:2014 color:cobar2 from:0 till:295401

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1857 at: 13787 text: 13.787 shift:(-14,5)
  bar:1889 at: 56629 text: 56.629 shift:(-14,5)
  bar:1901 at: 65781 text: 65.781 shift:(-14,5)
  bar:1939 at: 107000 text: 107.000 shift:(-17,5)
  bar:1946 at: 56759 text: 56.759 shift:(-14,5)
  bar:1950 at: 68503 text: 68.503 shift:(-14,5)
  bar:1955 at: 97192 text: 97.192 shift:(-14,5)
  bar:1960 at: 120921 text: 120.921 shift:(-17,5)
  bar:1965 at: 139986 text: 139.986 shift:(-17,5)
  bar:1975 at: 195861 text: 195.861 shift:(-17,5)
  bar:1980 at: 224187 text: 224.187 shift:(-23,5)
  bar:1990 at: 270568 text: 270.568 shift:(-17,5)
  bar:2000 at: 285507 text: 285.507 shift:(-11,5)
  bar:2006 at: 294830 text: 294.830 shift:(-14,5)
  bar:2010 at: 295198 text: 295.198 shift:(-14,12)
  bar:2014 at: 295401 text: 295.401  shift:(-11,5)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial do concello (Multilingüe)
* Boletín oficial da cidade de Białystok
Cædmon

miniatura|Caedmon (cunha arpa) representado nunha cruz en Whitby
**Caedmon, Cadmon**&nbsp;ou **Cædmon**, nado en Inglaterra no s. VII e finado en Whitby, Inglaterra, *ca*. 680, foi un irmán leigo no mosteiro beneditino de Whitby, é o primeiro poeta en inglés antigo do que se conserva o nome. É venerado como santo por varias confesións cristiás.

## Traxectoria 
[miniatura|Manuscrito de Caedmon, na [Bodleian Library|Biblioteca Bodleiana (Universidade de Oxford).]]
A maioría dos datos da súa vida son coñecidos pola obra de Beda *Historia ecclesiastica gentis Anglorum (*no Libro IV, capítulo XXIV*)*. De orixe anglosaxoa, foi o irmán de lego que tivo o coidado dos animais no mosteiro, dobre Streonæshalch (abadía de Whitby), durante o período como abadesa de santa Hilda (614-680). Non recibiu instrución poética; segundo unha lenda, el aprendera a compoñer versos durante un soño e convertérase nun poeta refinado. É un dos doce poetas nglosaxóns mencionados nas fontes medievais. Escribiu versos de tipo relixioso, especialmente sobre o xuízo final, e himnos sagrados; tamén traduciu varios fragmentos da Biblia.

Tiña reputación de monxe e vida santa. Foi reverenciado como santo, con festa litúrxica o día 11 de febreiro.

## O *Himno de Cædmon* 
É o único traballo que se pode atribuír con seguridade a Caedmon. É unha oración en verso de nove liñas  composto en inglés antigo, unha lingua xermánica. Os versos foron traducidos ao latín na *Historia ecclesiastica gentis anglorum de bede,* por Beda o Venerable, pero en dous espécimes que consiste, nas marxes, o texto en versión orixinal, en dialectos de Northumbria , ou no saxon occidental do Reino de Wessex.

'*Texto do *Himno do Cædmon'''*:

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* *Historia ecclesiastica gentis Anglorum (*no Libro IV, capítulo XXIV), Fordham University (*en inglés'').
Tomasz Frankowski

**Tomasz Frankowski**, nado en Białystok o 16 de agosto de 1974 é un exfutbolista polonés que xogaba na posición de dianteiro, entre outros equipos para o Jagiellonia Białystok. Ademais, é internacional na selección de Polonia.

## Traxectoria 
### Club 
### Selección 
Frankowski fixo a súa primeira aparición coa selección de Polonia nun amigable contra Checa o 28 de abril de 1999.

## Palmarés 
;Racing Club de Estrasburgo:
* **Copa Intertoto (1):**
::1995

;Wisła Kraków
* **Copa de Polonia: 2**
:: 2001–2002, 2002–2003
* **Supercopa de Polonia: 1**
:: 2001
* **Ekstraklasa: 5**
:: 1999–00, 2000–01, 2002–03, 2003–04, 2004–05
*  5 veces campión de Polonia con Wisła Kraków (1998-1999); (2000-2001); (2002-2003); (2003-2004); (2004-2005)

;Jagiellonia Białystok
* **Copa de Polonia: 1**
:: 2009–2010
* **Supercopa de Polonia: 1**
:: 2010
* 1 vez o título de máximo goleador da liga polaca de fútbol (2011)

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Datos do xogador en 90minut.pl/ 
* Datos do xogador en soccerbase.com
Jackie Shroff

**Jaikishen Kakubhai "Jackie" Shroff**, nado o 1 de febreiro de 1957, é un actor e produtor de cine indio. É unha figura do cinema indio (Bollywood) dende hai máis de catro décadas, e apareceu en 207 filmes en máis de dez linguas diferentes (hindi, konkani, kannará, marathi, oriya, panxabí, bengalí, malaiala, támil, telugu).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
*
Copán

**Copán** é un lugar arqueolóxico da civilización maia que se atopa no departamento de Copán, no oeste de Honduras, non moi lonxe da fronteira con Guatemala. Foi a cidade capital dun gran reino do período clásico entre os séculos V  e IX. A cidade atopábase no extremo sueste da rexión cultural mesoamericana, limitando coa rexión cultural do itsmo colombiano, e estaba case toda rodeada por pobos non maias. Neste val fértil hoxe hai unha pequena vila duns 3000 habitantes, un pequeno aeroporto e un camiño.

Copán estivo habitada por máis de dous mil anos, dende o período preclásico temperán até o posclásico. A cidade desenvolveuse cun estilo escultural distintivo dentro da tradición maia das terras baixas, quizais para salientar a etnicidade maia dos gobernantes da cidade. A cidade sufriu un gran desastre político no ano 738, cando Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil, un dos meirandes reis da historia dinástica de Copán, foi capturado e executado polo seu antigo vasalo, o rei de Quiriguá. Esta inesperada derrota significou un hiato de 17 anos na cidade, e durante este tempo Copán puido ter intercambiado os papeis con Quiriguá.

Unha parte significativa da zona leste da acrópole foi erosionada polo río Copán, aínda que o río foi desviado para protexer o sitio contra un maior dano.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lista de sitios do Patrimonio Mundial por ano de inscrición
Pobos maias

Os **pobos maias** son un grupo de pobos indíxenas de Mesoamérica. Habitan no sur de México, Guatemala, Belize, O Salvador e Honduras. O termo "maia" é unha designación colectiva que inclúe a pobos da mesma área que comparten algún grao de herdanza cultural e lingüística ; porén, abrangue poboacións con características distintivas, poboacións, sociedades e grupos étnicos que teñen as súas propias tradicións, culturas e identidade histórica.

A poboación precolombiana maia era de arredor de oito millóns de persoas. Arredor de sete millóns de maias vivían nesta área a comezos do século XXI. As poboacións de Guatemala, o sur de México e a península do Iucatán, Belize, O Salvador e o oeste de Honduras conseguiron manter en grande medida a súa herdanza cultural. Algunhas poboacións están bastante integradas dentro da maioría mestiza castelanizada das nacións nas que residen, mentres que outras manteñen un estilo de vida máis tradicional, mantendo algunha das linguas maias como primeira lingua.

A meirande poboación contemporánea de maias habita en Guatemala, Belize, e as partes occidentais de Honduras e O Salvador, así como en partes dos estados mexicanos do Iucatán, Campeche, Quintana Roo, Tabasco e Chiapas.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
*
Lingua ixil

O **ixil** é unha das linguas maias faladas en Guatemala. Segundo os estudos lingüísticos históricos, o ixil xurdiu como unha lingua separada nalgún momento arredor do ano 500. É a lingua nai do pobo ixil, que comprende a poboación das vilas de San Juan Cotzal, Santa María Nebaj e San Gaspar Chajul, nas terras altas de Guatemala. Por mor da emigración, tamén existe unha comunidade falante de ixil en Cidade de Guatemala e nos Estados Unidos. Malia que existen algunhas diferenzas no vocabulario entre as falas das tres vilas, son todas mutuamente intelixibles e deben ser consideradas dialectos dunha única lingua. O ixil está clasificado como "vulnerable" polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Asicona Ramírez, Lucas, Domingo Méndez Rivera, Rodrigo Domingo Xinic Bop. 1998. *Diccionario Ixil de San Gaspar Chajul*. La Antigua Guatemala: Proyecto Lingüístico Francisco Marroquín.
* Cedillo Chel, Antonio, Juan Ramírez. 1999. *Diccionario del idioma ixil de Santa María Nebaj*. La Antigua Guatemala: Proyecto Lingüístico Francisco Marroquín.
* Maximiliano Poma S., Tabita J.T. de la Cruz, Manuel Caba Caba et al. 1996. *Gramática del Idioma Ixil*. La Antigua Guatemala: Proyecto Lingüístico Francisco Marroquín.
Lingua tectiteca

O **tectiteco** é unha lingua indíxena mesoamericana e un membro da póla quicheana-mameana da familia de linguas maias. É falada polo pobo tectiteco de Huehuetenango, Guatemala (lingua nacional). Está estreitamente relacionada coa lingua mam. Certo número de falantes da lingua asentáronse en México. Por mor da proximidade de Huehuetenango coa fronteira mexicana os falantes da lingua acolleron aspectos do castelán mexicano na súa fala. O número de falantes contábase en 4&nbsp;900 no 2010 segundo Ethnologue e segundo o Endangered Languages Project, a lingua atópase en perigo. O tectiteca está clasificado como definitivamente en perigo polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO

## Notas
Lingua chuj

O **chuj** é unha lingua maia falada por preto de 40&nbsp;000 membros do pobo chuj en Guatemala (lingua nacional) e arredor de 10&nbsp;000 en México. O chuj é un membro da póla q’anjob’al xunto coas linguas tojolab'al, q'anjob'al, acateca, jacalteca e mocho’. A familia chujeana xurdiu hai aproximadamente 2&nbsp;000 anos.  En Guatemala, os falantes de chuj residen principalmente nos concellos de San Mateo Ixtatán, San Sebastián Coatán e Nentón, no  departamento de Huehuetenango. Algunhas comunidades en Barillas e Ixcán tamén falan chuj. Os dous dialectos principais de chuj son o de San Mateo Ixtatán e o de San Sebastián Coatán. O chuj está clasificado como "vulnerable" polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

## Notas
Lingua tojolabʼal

O **tojolabʼal** é unha lingua maia falada no sueste do estado de Chiapas, México. Está relacionada coa lingua chuj falada en Guatemala. O tojolabʼal é falado principalmente nos departamentos de Chiapanecan Colonia en Las Margaritas.

O nome da lingua deriva da expresión [tohol aˈbal], que quere dicir "boa lingua". Os documentos do século XIX refírense ás veces a ela como "chaneabal" (que significa "catro linguas", posiblemente como unha referencia ás catro linguas maias faladas nas terras altas de Chiapas: o tzotzil, o tzeltal, o tojolabʼal e o chuj.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
Rieiro, Arantón, Santa Comba

**Rieiro** é un lugar da parroquia de Arantón, no concello coruñés de Santa Comba, na comarca do Xallas. Segundo o IGE, en 2023 tiña 36 habitantes (16 homes e 20 mulleres).

## Lugares e parroquias 
### Lugares de Arantón 
### Parroquias de Santa Comba 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lugares de Santa Comba