Terpeno

[miniatura|dereita|Estrutura química do [isopreno.]]
miniatura|200px|Resina de piñeiro. Moitos terpenos extráense de resinas.
Un **terpeno** ou **isoprenoide** é un tipo de lípido insaponificable derivado do isopreno (ou 2-metil-1,3-butadieno), un hidrocarburo de 5 átomos de carbono que se polimeriza. O nome procede da palabra inglesa *turpentine* (augarrás ou esencia de trementina), xa que os primeiros que se obtiveron derivaban dese produto. Cando os terpenos son modificados quimicamente, por exemplo por oxidación ou reorganización do esqueleto hidrocarbonado, adoitan denominarse **terpenoides** (como a vitamina A ou retinol, que contén un átomo de osíxeno).

Os terpenos son produtos principalmente vexetais, especialmente das coníferas, pero hainos en todos os grandes grupos de seres vivos.. Algúns animais como térmites ou certas bolboretas emítenos no seu osmeterio. Os terpenos máis importantes das plantas son os carotenoides, que interveñen na captación de enerxía luminosa durante a fotosíntese.

## Xeneralidades 
Os terpenos orixínanse por polimerización encimática de dúas ou máis unidades de isopreno, ensambladas e modificadas de moitos xeitos diferentes. A maioría dos terpenos teñen estruturas multicíclicas, que difiren non só nos grupos funcionais senón tamén no seu esqueleto básico de carbono. En realidade o isopreno non é o precursor biolóxico dos terpenos, senón o pirofosfato de isopentenilo (isopreno activo), pero considérase que o isopreno é a súa unidade básica porque a descomposición por calor de moitos terpenos orixina isopreno, e porque se pode inducir ao isopreno a polimerizarse en múltiplos de 5 carbonos, xerando numerosos esqueletos de terpenos.

### Vía do mevalonato 
Esta vía biosintética parte de dúas unidades de **acetil coencima A (Ac-CoA)**, que se condensan por medio dunha condensación de Claisen para dar acetoacetil-CoA (AcAcCoA). Esta molécula volve a se condensar cunha terceira unidade de acetil-CoA para dar como produto o 3-hidroxi-3-metilglutaril-CoA (HMG-CoA). O tioéster do coencima A redúcese para formar o aldehido correspondente, o mevaldehido (MVA), o cal se reduce a **ácido mevalónico (MEV)** (mevalonato). Por acción de dúas moléculas de ATP o mevalonato fosforílase orixinando MEV-P e MEV-PP, e descarboxílase para dar como produtos os precursores dos terpenos, o **pirofosfato de isopentenilo (IPP)** e o seu isómero, o **pirofosfato de dimetilalilo (DMAPP)**. A vía do mevalonato é practicamente universal e ten lugar no citosol. Por esta vía sintetízanse principalmente sesquiterpenos, triterpenos e politerpenos.
[miniatura|550px|centro|[Vía do mevalonato.]]

*Encimas:*
* EC 6.2.1.16 Acetoacetil-CoA sintetase (AACoAS). 
* EC 4.1.3.5 3-Hidroxi-3-metilglutaril-CoA sintase (HMGCoAS).
* EC 1.1.1.88 3-hidroxi-3-metilglutaril-CoA redutase (HMGCoAR). 
* EC 2.7.1.36 Mevalonato quinase (MEVK).
* EC 2.7.4.2 Fosfomevalonato quinase (PMK).
* EC 4.1.1.33 Mevalonato 5-difosfato descarboxilase (MDD).
* EC 5.3.3.2 Difosfato de isopentenilo isomerase (IPPI)

### Vía alternativa á do mevalonato ou non do mevalonato 
Denomínase **vía da 5-Fosfono-1-Desoxi-D-Xilulosa** (vía DXP) ou **vía do 2-C-metil-D-eritrol 4-fosfato**. Esta vía ten lugar sobre todo nos plastos das plantas e en moitas células procariotas. Por esta ruta sintetízanse sobre todo monoterpenos, diterpenos e carotenoides. Descubriuse cando Flesch observou en 1988 que os patróns de marcaxe isotópica en terpenos hopanoides das bacterias *Rhodopseudomonas* non coincidían cos correspondentes a unha biosíntese pola vía do mevalonato. Estudos posteriores encontraron que existía unha segunda alternativa independente do mevalonato para biosintetizar unidades isoprénicas en bacterias e plantas. Nesta vía, unha unidade de ácido pirúvico (Pyr), procedente da degradación de carbohidratos, condénsase nunha reacción entre o grupo carbonilo do piruvato co grupo carbonilo do D-gliceraldehido 3-fosfato (G3P), para dar a 5-Fosfono-1-desoxi-D-xilulosa (DXP). Por medio dunha condensación aldólica inversa, xérase o 4-fosfono-2-*C*-metil-D-eritritol (MEP). Este intermediario conxúgase por medio dunha substitución nucleofílica cunha unidade de citidilribósido, por acción do CTP, para formar 4-(CDP)-2-*C*-metil-D-eritritol (CDP-ME). Este composto fosforílase no carbono 2, onde se forma o intermediario fosforilado CDP-EMP e despraza o citidilribósido para obter o 2-*C*-metil-D-eritritol-2,4-ciclofosfato (MEcPP). Por rotura redutora do ciclo dáse unha reacción de eliminación para formar o pirofosfato de 4-hidroxi-3-metil-but-2-enilo (HMB-PP). O paso final consiste na eliminación do grupo hidroxilo para obter o catión alílico correspondente, o cal pode transpoñerse de tal forma que se isomerizan de maneira reversible o IPP e o DMAPP. miniatura|600px|centro|Ruta do DXP

*Encimas:*
* EC 2.2.1.7: 5-Fosfono-1-desoxi-D-xilulosa sintase (DXS)
* EC 1.1.1.267 5-Fosfono-1-desoxi-D-xilulosa redutoisomerase (DXR)
* EC 2.7.7.60 2-*C*-metil-D-eritritol 4-fosfato citidililtransferase (CMS)
* EC 2.7.1.148. 4-difosfocitidil-2-C-metil-D-eritritol quinase. (CMK) 
* EC 4.6.1.12 2-C-metil-D-eritritol 2,4-ciclodifosfato sintase (MCS) 
* EC 1.17.4.3 4-hidroxi-3-metilbut-2-en-1-il difosfato sintase (HDS)
* EC 1.17.1.2 4-hidroxi-3-metilbut-2-enil difosfato redutase (HDR).

## Funcións 
Dan cor aos vexetais. Por exemplo a cor laranxa da cenoria débese aos carotenos.

Orixinan diversas substancias olorosas que atraen insectos e aceites esenciais. Por exemplo, limoneno, xeraniol. Tamén hai insectos que segregan terpenos volátiles desde un órgano chamado osmeterio.

Teñen acción defensiva: repelen insectos, herbívoros, microbios e a outras plantas, curan feridas. Por exemplo, fitoalexinas, os compoñentes de resinas, o caucho.

Algúns terpenos son precursores de vitaminas liposolubles: retinaldehido, o retinol (da vitamina A), os carotenos (da vitamina A), os tocoferois (da vitamina E), as quinonas e as ubiquinonas (da vitamina K).

Diversas substancias como os esteroides orixínanse a partir de terpenos (escualeno), e estes forman parte de substancias como as clorofilas e hormonas vexetais, e mesmo de proteínas de membrana isopreniladas.

## Notas