open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Narrador intradiexético

O **narrador intradiexético** é aquel narrador ou narratario (aquel ó cal o narrador se dirixe) que está presente como personaxe na historia que está relatando. Oponse ao narrador extradiexético.

## Exemplo en obras
* En *A esmorga* de Blanco Amor o Cibrán é un narrador intradiexético mentres que o xuíz é un narratario extradiexético pois non está presente nos actos que o Cibrán conta.
Orfeón Gallego (Buenos Aires)

O **Orfeón Gallego** foi unha agrupación cultural da emigración galega en Buenos Aires. Fundouno Xosé María Cao Luaces en 1890, aínda que a súa presentación pública foi en 1891. En 1896 sufriu unha escisión, unha parte formou o Orfeón Gallego Primitivo. Disolveuse en 1922.
Lembranzas de Ultreya

**Lembranzas de Ultreya** foi unha agrupación coral que se fundou en 1932 en Bos Aires no seo da colonia galega, dirixiuno Emilio Pita. Desapareceu en 1939 ao se integrar na Casa de Galicia.
Coral Terra Nosa

O **Coral Terra Nosa** foi unha agrupación coral que se fundou en Bos Aires en 1946 no seo da colonia galega. En 1951 integrouse no Centro Orensano e desapareceu en 1964.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Galegos na Arxentina
El Gallego

***El Gallego*** foi o nome de varias publicacións:

****El Gallego***, periódico editado en Pontevedra entre 1862 e 1863.
****El Gallego***, periódico editado en Lugo en 1867.
****El Gallego***, periódico editado en Buenos Aires entre 1878 e 1889.
****El Gallego***, periódico editado en Lisboa en 1881.
****El Gallego***, periódico editado en Montevideo en 1895.
Focalización

miniatura|250px|Punto de vista
**Focalización** é un concepto utilizado na crítica literaria para describir a relación que se dá entre quen "ve", o que acontece e o que "se ve".

Cando se presentan acontecementos sempre se fai desde unha certa perspectiva. Elíxese un punto de vista, unha forma específica de ve-las cousas, un certo ángulo. A focalización é, segundo Mieke Bal, a relación entre a "visión", o "axente" que ve, e o que se ve. Implica a elección dunha ou máis perspectivas desde as que abordar o conxunto da historia que se quere transformar nun discurso modalizado (relato).

O suxeito da focalización, o **focalizador**, constitúe o punto desde o que se contemplan os elementos e permítenos distinguir entre **focalización interna** (cando a focalización se corresponde a un personaxe que participa como actor) e **focalización externa** (un axente anónimo situado fóra da trama opera como focalizador).

## Tipos de focalización
Jean Pouillon establece unha tripla distinción:

# A visión "por detrás": o narrador sábeo todo. Coñece ata os pensamentos íntimos do personaxe.
# A visión "con": o narrador sabe o mesmo cós personaxes, e sábeo con eles. Esta visión "con" caracterízase pola elección dun personaxe como centro do relato. Pódese variar o personaxe elixido ó comezo producíndose plurivocidade.
# A visión "desde fóra": o narrador sabe menos cós personaxes, porque se limita unicamente a ser testemuña ocular dos feitos.

Segre, na súa obra *Principios de análise do texto literario*, perfecciona o concepto de Jean Pouillon:

# Narración de focalización cero: nunca se toma o punto de vista dos personaxes
# Narración de focalización interna: cando a narración está dada polos personaxes. Pode ser:
## Focalización fixa: todo está visto por un personaxe
## Focalización variable: segundo os episodios varía o personaxe focal
## Focalización múltiple: cando un mesmo acontecemento se presenta por máis dun personaxe
# Narración con focalización externa: os personaxes actúan ante o narrador, sen que este mostre coñece-los seus pensamentos ou sentimentos
# Narración con focalización progresiva: o narrador pode empezar o seu relato en focalización cero -de modo enigmático- para achegarse despois, lentamente, a outro tipo de focalización
Epopea

miniatura|300px|Ulises e as sereas
A **epopea** é unha forma literaria propia da antigüidade, composta en verso para ser recitada, a cal presenta un mundo mítico-heroico situado nun pasado ideal ou absoluto.

## Características 
A súa temática procede do mito e da lenda heroica, as súas figuras son como deuses contaminados de humanidade; primeiro existiron por fantasía popular. Presentan as seguintes características:

* O heroe será figura nacional mítica ou histórica.
* A historia tratará sobre fazañas heroicas.
* O estilo será elevado e solemne.
* A acción mesturará elementos e seres humanos e sobrenaturais.
* O narrador intentará ser obxectivo (sen comentarios nin valoracións).

Cun certo grao de acumulación preséntanse acumulativamente episodios sen estruturación lóxica; as figuras non están individualizadas, son tipos literarios cargados de temperamentos e cosmovisións distintas (reis, conselleiros, amigos, fieis vasalos, compañeiras, agoireiros,...) con características humanas esenciais á época (mínima caracterización psicolóxica) sen evolucionar, con capacidade de loita, pero predestinados a un final.

Estamos ante un espazo e un tempo concreto e coñecido: mundo da época con elementos reais e fantásticos, con perigos coñecidos e fenómenos inexplicables, aconteceres dun pasado con vixencia de presente.

O narrador preséntase, visible, como sobrio observador omnisciente e inxenuo, renunciando á reflexión, á ironía.

## Véxase tamén
### Outros artigos
* Epopea de Gilgamesh
Plurivocidade

[200px|miniatura|Primeira páxina da novela de [Dostoyevski *Os irmáns Karamazov*, novela típicamente polifónica.]]
A **plurivocidade**, tamén coñecida polo termo **polifonía literaria** ou **heteroxeneidade enunciativa**, é unha modalidade narrativa consistente na existencia de varias personaxes narradoras nun mesmo texto. Este recurso literario permite ofertar diferentes perspectivas ao lector, podendo incluír ideas ou pensamentos de terceiras persoas.

## Orixe 
O concepto de plurivocidade foi tomado da polifonía musical, na que nunha composición musical existen varían melodías que se tocan de xeito independente.

Foi desrito por vez primeira polo teórico ruso Mijail Bajtín para se referir ao que el consideraba a principal característica distintiva das novelas de Fiódor Dostoyevski. Nas novelas deste autor, cada personaxe expoñía o seu xeito de ver a vida, o que provocaba que o lector fose quen de coñecer tantas perspectivas fronte ao mundo coma personaxes existiran na novela. A novela de Dostoyevski máis representativa desta técnica literaria é *Bratia Karamazovy*. Segundo Batjín, a plurivocidade é a presenza doutros textos dentro dun texto.

## Autores 
Na literatura universal varios autores empregaron este recurso literario. Posibelmente, o libro *Ulises* de James Joyce foi, sen el sabelo, un dos primeiros en utilizar a plurivocidade. A novela *Don Quijote de la Mancha*, de Miguel de Cervantes, así coma varias obras de William Shakespeare foron tamén algunhas das primeiras novelas europeas nas que se empregou esta técnica.

Máis adiante, varios autores modernistas empregaron a polifonía literaria nos seus escritos, coma Milan Kundera ou Hermann Broch.

Así, algúns exemplos de literatura polifínica son:

*Virginia Woolf — *A señora Dalloway*
*James Joyce — *Ulises*
*Melvin Burgess — *Junk*, *Doing It*
*Alexander Prokhanov — *600 Years after the Battle*
*Irvine Welsh — *Trainspotting*
*Malorie Blackman — *Noughts & Crosses*
*Derek Walcott — *Omeros*
*Eoin Colfer - *Artemis Fowl)*
*Paulo Coelho — *The Witch of Portobello*
*Aleksandr Solzhenitsyn — *Cancer Ward*, *The First Circle* *The Red Wheel series*
*E.M. Forster - *A Passage to India*
*Tad Williams - *The Dragonbone Chair*
*Herman Wouk - *The Winds of War*, *War and Remembrance*, *The Hope*, *The Glory*
*Roberto Bolaño — *The Savage Detectives*
*Paul Auster — *Sunset Park*
*Fred D'Aguiar — *The Longest Memory*
*Alice Munro — *Fiction*

## Notas 
## Bibliografía 
* **Mikhail Bakhtin**. *Problems of Dostoyevsky’s Art: Polyphony and Unfinalizability*
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Polifonía
### Ligazóns externas 
*Artigo de *The Literary Encyclopedia*
El Gallego (Buenos Aires)

***El Gallego***, de César Cisneros, foi un periódico editado en Buenos Aires entre 1879 e 1889.

## Historia e características 
Subtitulado *Periódico semanal: Órgano de los intereses de su nombre*, apareceu o 27 de abril de 1879. César Cisneros, o seu fundador e primeiro director, promoveu desde esta publicación a fundación do Centro Gallego de Buenos Aires. Incluía novas relacionadas co Centro Gallego e as súas actividades, con Galiza e a comunidade galega na Arxentina. Editou por entregas a *Historia de Galicia* de Manuel Murguía. Cesou a súa publicación en 1889. Foi continuado por *El Noticiero Gallego*.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
### Outros artigos 
* Publicacións impresas da diáspora galega
### Ligazóns externas 
* Repertorio da prensa da emigración galega Fondos documentais. Consello da Cultura Galega.
Céltiga

**Céltiga** pode referirse a:

* A **editorial Céltiga**, das Irmandades da Fala de Ferrol (1922-1923);
* A revista ***Céltiga***, editada en Buenos Aires (1924-1932);
* **Vida Céltiga**, revista semanal que se comezou a publicar en 1925;
* O **Céltiga Fútbol Club**, equipo de fútbol da illa de Arousa.
Novela bizantina

A **novela bizantina** foi un dos principais tipos de prosa narrativa do século XVII. De certo xeito, trátase do xénero antecesor da moderna novela de aventuras.

Narra viaxes nas cales se suceden aventuras complicadas, separacións e encontros de personaxes, recoñecementos casuais, cun ton de sucesos extraordinarios.
Folletín

[miniatura|250px|Portada do [semanario-folletín *La Lune* (1867).]]
Un **folletín** é un tipo de escrito que pode referirse a escritos de carácter literario, crítico, científico ou doutro tipo, que poden aparecer na parte inferior dunha ou máis follas dun xornal. Tamén pode referirse a outros varios tipos de publicacións.

## Historia 
### Orixe do termo 
Un **folletín** (de *feuilleton* ; un diminutivo do , a folla dun libro, *folliña*) foi orixinalmente unha especie de suplemento anexo á parte política de xornais franceses, que consistía principalmente en noticias non políticas, literatura, crítica literaria, unha crónica das modas e epigramas, charadas e outras bagatelas. O seu inventor foi Bertin o Vello, editor de *Débats*. [miniatura|esquerda|Folletín *"Notas Semanaes"* de [Joaquim Maria Machado de Assis|Machado de Assis (Pseudónimo Eleazar) no pé da primeira páxina do xornal *O Cruzeiro* do 9 de xuño de 1878]]Orixinalmente, no século XIX, o termo "feuilleton" (do francés *feuilleton*) designaba unha sección, normalmente ao pé da primeira páxina do xornal, onde un escritor publicaba unha columna cunha crónica (chamado así, *feuilleton* ou crónica), un artigo autónomo (por exemplo, de crítica literaria) ou unha novela por capítulos (*novela feuilleton*, que máis tarde podería publicarse como libro). Neste último sentido, nos novos medios do século XX, deu paso á “novela” da radio e da televisión.

### Termo na actualidade 
Hoxe, ademais dos citados, pode referirse a unha novela, xeralmente de intriga ou sentimental, en que se narran sucesos dramáticos ou pouco verosímiles e que se difunde por capítulos nun xornal ou noutros medios de comunicación, e por extensión unha obra literaria, teatral ou cinematográfica de pouca calidade e con características propias deste tipo de novelas. En sentido figurado pode significar unha historia incrible.

Un exemplo contemporáneo da forma en inglés é a sección *"Talk of the Town"* de *The New Yorker.* Nos xornais ingleses, o termo pasou a referirse a unha entrega dunha historia en serie impresa nunha parte dun xornal.  

Tamén se recollen baixo esta denominación aquelas novelas por entregas que se ían presentando con certa periodicidade (normalmente a diario) nos xornais en folletos (publicacións sen tapa ou de tapa blanda como as edicións de peto, de menos de 49 páxinas), por exemplo en galego a obra de Tucho Calvo ilustrada por Miguelanxo Prado *O xabaril branco*.

## Notas 
## Véxase tamén 
* Libro de tapa dura
* Edición de peto
* *La Folle Journée*
Novela policial

[dereita|miniatura|250px|[Sherlock Holmes por Sidney Paget.]]
A **novela policial**, ou **novela detectivesca**, é un subxénero dentro da novela. O seu principal móbil constitúeo a resolución dun enigma, xeralmente de tipo criminal. Adoita tratarse dunha estrutura novelística pechada.

## Historia 
Se ben o xénero ten moi antigos precedentes (como os contos hebreos tradicionais sobre a sagacidade do profeta Daniel incorporados á Biblia no *Libro de Daniel*, ou a traxedia de Sófocles *Edipo Rei*, ou a novela picaresca, ou a biografía de criminais, ou os libros de *causas célebres*). O xénero é fundamentalmente tan moderno como a mesma literatura de ciencia ficción, e tense desenvolvido durante os séculos XIX e XX. Nos seus inicios foi cualificado como "literatura barata" ou "subliteratura" porque o crime era de por si un tema antiestético e non había fondo moral nin artístico.

Pode dicirse que o creador da novela policial é o estadounidense Edgar Allan Poe, cos seus contos *The Murders in the Rue Morgue* (1841), *The Mystery of Marie Rogêt* (1842), *The Purloined Letter* (1844) e *The Gold-Bug* (1843). Os tres primeiros foron protagonizadas por Auguste Dupin, o primeiro detective de ficción, que serviu de modelo a un dos personaxes arquetípicos do xénero, o detective Sherlock Holmes de Arthur Conan Doyle. Este, xunto a Agatha Christie e outros autores, levaron ó xénero á súa madurez formando a chamada escola inglesa de novela policial, caracterizada por un desenvolvemento case matemático da trama, centrada na resolución do enigma a través de pistas e pezas que deben encaixarse, fórmula intelectualizada e psicolóxica nos seus mellores momentos que é desenvolta case sempre en espazos interiores e en estratos sociais de clase alta.

### Novela negra 
A escola estadounidense de novela policial, pola contra, formada principalmente por Dashiell Hammett e Raymond Chandler na costa oeste (detectives privados en California) e por Chester Himes (policías negros no Harlem neoiorquino), criticou o escaso realismo desas novelas e deixou en segundo lugar a importancia do enigma, subordinándoo ó suspense, sempre coa fin de subliñar os aspectos sociais do crime e a denuncia dunha sociedade corrupta, contribuíndo a crear a chamada novela negra, de ambientación urbana e das rúas e suburbios e onde se devolve o crime ós ambientes miserables onde máis se adoita cometer, de forma que se cuestionen os valores éticos e materialistas da sociedade capitalista de consumo como responsable en última instancia do crime.

A novela negra evolucionou e vulgarizouse grazas ó seu éxito en coleccións populares cara ao subxénero do suspense, onde se mesturan as novelas policiais coas novela de aventuras.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Novela negra
Autobiografía

[miniatura|dereita|Cuberta da primeira edición en inglés da autobiografía de [Benjamin Franklin, 1793.]]

A **autobiografía** é un xénero literario consistente no relato da propia existencia.

## Exemplos 
Na literatura galega existen diversas obras de carácter autobiográfico, como *Arredor de si* de Otero Pedrayo en que o escritor se converte en testemuña dunha época e dun colectivo, amosando a evolución ideolóxica da Xeración Nós. Respecto á guerra civil española, teñen carácter autobiográfico as obras *Scórpio* de Ricardo Carvalho Calero, *O siñor Afranio. Ou como me rispei das gadoupas da morte* de Antón Alonso Ríos, *O cego de Pumardedón* de Francisco Fernández del Riego ou *Non agardei por ninguén* de Ramón de Valenzuela. 
Xa no século XXI, obras autobiográficas son *Diario dun enterro* de Gonzalo Hermo ou *Diario dun confinamento* de Xosé Carlos Carracedo Porto. 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Biografía
Crónica

Unha **crónica** é xénero histórico ou literario que narra os acontecementos pola súa orde cronolóxica. A palabra crónica vén do latín *chronica*, que á súa vez se deriva do grego *kronika biblios*, é dicir, libros que seguen a orde do tempo. Nunha crónica os feitos nárranse segundo a orde temporal en que ocorreron, a miúdo por testemuñas presenciais ou contemporáneos, xa sexa en primeira ou en terceira persoa.

Frecuentemente emprégase o termo para se referir a un libro escrito por un cronista na Idade Media describindo os sucesos históricos dun país ou a vida dun nobre ou unha dignidade eclesiástica.

## Notas 
## Véxase tamén
Estilo directo

O **estilo directo** é unha modalidade técnica ou narrativa que supón a reprodución textual das palabras dun falante con indicacións tipográficas e lingüísticas do que se vai producir (verbos introdutores, uso de dous puntos, guión ou comiñas, uso de primeiras e segundas persoas, de presentes, futuros...).

## Exemplos
*De *Madame Bovary* (1857), de Gustave Flaubert:

:*Logo, cambiando de tema:*
:-*Pero ¿vostede pedíame algo? ¿Que era pois? Xa non me lembro*.
:-*¿Eu? Nada..., nada... -repetía Emma*.
:*E a súa mirada, que dirixía ao arredor, pousou devagar sobre o vello de sotana. Os dous mirábanse, cara a cara, sen falar*.

*D´*O porco de pé*, de Vicente Risco:
:*A Nicasia chamoulle marrán, meteulle os puños pechados polos ollos, pola boca, polo estómago, deulle couces, e díxolle:*
:-*¿Quen es ti, vamos a ver, quen es ti, para me calares os teus menexos con ese aproveitado lampantín? ¿Quen es ti, que se non chegas casar comigo estabas arestora lambendo os sabañóns tralo mostrador? ¡Quen te fixo "caballero", se non foron os cartiños de meu pai, sinvergonza! Parvo, máis que parvo; e aínda lle querías pagar as eleccións. ¡Cos cartos de quen, lapón, lobishome! ¡Heiche esmagar o fuciño, larpeiro!*

### Véxase tamén
*Modalidade narrativa
*Estilo directo libre
Estilo indirecto libre

O **estilo indirecto libre** (ou **discurso indirecto libre**) é un estilo narrativo no que o narrador transmite mediante a súa voz o que o personaxe dixo. O narrador cede a palabra indirectamente aos personaxes, inserindo no relato fragmentos do seu discurso e non o advertindo expresamente mediante técnicas como o monólogo. Comparte certas características do estilo indirecto pero as pasaxes que o usan resultan con frecuencia ambíguas sobre se o que se transmite é o punto de vista do narrador ou do personaxe.

## Exemplos
O estilo indirecto libre é característico da novela moderna. Destacaron Jane Austen e Flaubert.

### Véxase
* Modalidade narrativa
Monólogo interior

O **monólogo interior** (***stream of consciousness***, en inglés) é un discurso sen receptor e non pronunciado. A personaxe deixa que o seu pensamento discorra para si mesmo. É utilizado como técnica literaria.

Algunhas obras literarias que utilizan esta técnica son *Ulises* (*Ulysses*), ou *Retrato do artista cando novo* (*A Portrait of the Artist as a Young Man*), ambas as obras de James Joyce.

## Exemplos
*D' *As horas de cartón* (1985), de Lois Xosé Pereira:

(...) *o vello reloxio pode que estea por aquí, ai meu pobre, por onde me andará, seguro seguro que mo comeron as couzas, e a vella radio, as vellas cousas desterradas no faiado, vellísimas e cubertas de po, tempo e escuridade, e tearañas antigas, ¿lembras? acha-la lonxitude dun xardín circular que ten de radio sete metros, xa eu nada de todo iso, señor, pero a quen lle importa, son cadernos de follas con garabatos marelos, ui, a miña enciclopedia, fillos de Santiago Rodríguez Burgos, ademais da capital, Tetuán, a posesión española do Rif ten as seguintes poboacións de importancia*

### Véxase tamén
*Modalidade narrativa
*Monólogo
Monólogo citado

O **monólogo citado** é un recurso estilístico. Consiste na transcrición directa no discurso narrativo do pensamento dun personaxe en forma de soliloquio.

### Véxase tamén
*Modalidade narrativa 
*Monólogo
Psiconarración

A **psiconarración** consiste en que o narrador omnisciente é o encargado de reflectir coas súas palabras un fluxo interior do personaxe.

## Véxase tamén
### Outros artigos
*Modalidade narrativa
*Monólogo
Monólogo narrado

O **monólogo narrado** é a representación do pensamento íntimo dun personaxe en terceira persoa mediante o estilo indirecto libre.

## Exemplos
*De *Non hai misericordia* (1990), de Xelís de Toro:

*Mirou o seu maletín onde gardaba copias dos contratos, parecía que botaba fume. Xa pola mañá coñeceu a parte dos da Constructora, moita gracia parecía que non lles facía ter un novo socio pero xa se acostumarían, non era para tanto teren un máis a repartir. Entrara pola porta grande, coma un señor. Os seus fillos serían os fillos do señor Lamas, e estudiarían nos mellores colexios, e formarían parte de clubs privados, e coñecerían rapazas de xente coma el, xente rica, e sairían deste barrio, e terían bos modais, e vestirían como é debido. A muller sería toda unha señora con roupas caras e entrarían os dous neste restaurante, pasen por aquí, e despois irían ó Rickies, un club privado onde non pode entrar calquera, onde só entran as persoas que consiguen carné, e só o conseguen os que teñen o que hai que ter para conseguilo, cartos e influencias*.

### Véxase tamén
*Modalidade narrativa
*Monólogo
Lingua ak

O **ak** é unha lingua papúa de Papúa-Nova Guinea. O ak está clasificado como en perigo severo polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

## Distribución xeográfica
Fálase na provincia de Sandaun.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* O ak no Ethnologue
Lingua aka

O **aka** é unha lingua nilo-sahariana que se fala no Sudán.

## Distribución xeográfica
Fálase nos montes Sillok, no norte do Sudán

## Usos sociais
O aka está moi arabizada e presenta unha forte influencia do berta.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* O aka no Ethnologue
Lingua akan

O **akan** é unha lingua, ou un conxunto de dialectos relacionados entre si, do grupo kwa que se fala en Ghana, foi a lingua do imperio Ashanti.

## Distribución xeográfica 
O fante fálase na costa ao oeste de Accra, o akuapem é a lingua dos montes ao norte de Accra e o asante fálase no oeste de Ghana.

## Dialectos 
Os dialectos literarios do akan son:
* Asante
* Fante
* Akuapem
Dialectos non literarios
* Agona 
* Ahafo
* Akyem Bosome 
* Asen 
* Dankyira 
* Kwawu 
O abrong de Costa do Marfil podería incluírse entre os dialectos akan, pero carece de forma escrita e hai a tendencia a consideralo unha lingua independente. O asante e o akuapem forman o twi.

## Usos sociais 
As primeiras en dar forma escrita ao akan foron os europeos que se achegaron ás costas de Ghana, en 1673 fíxose un glosario de asante que se publicou en alemán e en 1764 realizouse unha gramática de asante que se publicou en danés, ou o dicionario Johann Gottlieb Christaller en akuapem de 1881. Os primeiros misioneiros que se asentaron en Ghana escolleron o akuapem para publicaren gramáticas, dicionarios e literarura relixiosa, estas obras esparexéronse polo territorio asante, converténdose a escrita akuapem na utilizada no seu territorio ata os anos 1960 cando se desenvolveu a ortografía asante.
Cada dialecto ten a súa propia forma escrita, aínda que o Bureau of Ghanian languages unificou as ortografías akan en 1981 pero non chegou a implementarse, de feito só se publicou un libro  con esa ortografía, o libro de himnos *Kristofoɔ Ndwom Nwoma*. O akan é unha lingua promovida polo goberno ghanés, é a lingua de ensino nos primeiros tres niveis de ensino no seu territorio tradicional, ademais fóra del funciona como lingua vehicular e é materia de ensino en todo o país.
Hai publicacións periódicas, emisoras de radio, un programa semanal na televisión e unha certa literatura, sobre todo teatro e relatos tradicionais.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en akan
### Ligazóns externas 
* O akan no Ethnologue
* Bibliografía sobre o akan
* Curso básico de akan
Modalidade narrativa

En narratoloxía distínguense os seguintes tipos de **modalidade narrativa**:
* Estilo directo: É aquel en que se ofrece o diálogo en boca dos personaxes. É unha narración subxectiva que gaña en autenticidade e tensión narrativa.
* Estilo directo libre: Variante do estilo directo na que se reproducen as palabras ou o pensamento dun falante sen que haxa marca explícita de cita.
* Estilo indirecto: Transmisión literal das palabras dun personaxe.
* Estilo indirecto libre: O narrador transmite mediante a súa voz o que o personaxe dixo.
* Monólogo interior: Discurso sen receptor e non pronunciado. O personaxe deixa que o seu pensamento discorra para si mesmo.
* Monólogo citado: Transcrición directa no discurso novelístico do pensamento dun personaxe en forma de soliloquio
* Monólogo narrado: Representación do pensamento íntimo dun personaxe en terceira persoa mediante o estilo indirecto libre
* Psiconarración: O narrador omnisciente é o encargado de reflectir coas súas palabras un fluxo interior do personaxe
Gerd Müller

miniatura|200px|Müller (1974)
'''Gerhard 'Gerd' Müller'*, nado en Nördlingen o 3 de novembro de 1945 e finado en Wolfratshausen o 15 de agosto de 2021, foi un futbolista alemán. Gerd Müller foi un dos grandes dianteiros de tódolos tempos. A súa inalcanzable cifra de 68 goles en 62 partidos coa selección xermana é o mellor resumo que se pode facer do seu xogo. Foi coñecido como *"Bomber der Nation"* (o bombardeiro da nación) e *"kleines dickes Müller"'' (baixo e gordo Müller).

## Bayern Munich 
A súa carreira comeza no TSV 1861 Nördlingen, e chega ao Bayern Munich en 1964, formando equipo con Franz Beckenbauer e Sepp Maier. Nese momento o club militaba na segunda división xermana mais en pouco tempo xa se fixo cun lugar na Bundesliga.

A partir de aquí comeza unha época de éxitos para o Bayern:
* 4 títulos de campión da liga xermana: 1969, 1972, 1973, 1974
* 3 Copa de Alemaña: 1966, 1967, 1969, 1971
* 3 Copas de Europa: 1974, 1975, 1976
* 1 Recopa: 1967
* 1 Copa Intercontinental: 1976

Aínda hoxe ten o récord de máximo anotador das competicións europeas con 66 goles en 74 partidos.

## A Selección 
Debuta en 1966 na selección de Alemaña do Oeste e retírase o 6 de xullo de 1974 coa vitoria na final do Mundial de 1974. Neste encontro anotou o gol da vitoria fronte a Holanda. Gerd Müller foi o máximo goleador da historia dos mundiais con 14 tantos ata o ano 2006 no que foi superado por Ronaldo con 15. Iso si, Muller só participou en dous (1970 e 1974) e Ronaldo en catro (1994,1998,2002 e 2006).

Tamén foi campión da Eurocopa de fútbol 1972 e o seu máximo artilleiro con 4 goles.

## Fort Lauderdale Strikers 
Rematada a súa carreira en Alemaña marchou cara aos EUA en 1979, onde xogou nos Fort Lauderdale Strikers. Anotou 38 goles nas tres tempadas que estivo alí e foi nunha ocasión subcampión de liga.

## Despois do fútbol 
Tras retirarse no ano 1982 caeu nunha forte depresión que o levou ao alcoholismo. Os seus compañeiros do Bayern Munich convencérono para se rehabilitar e cando rematou déronlle un traballo coma adestrador do equipo afeccionado do Bayern.

## Palmarés 
### Títulos co Bayern Munich 
* Bundesliga: 1969, 1972, 1973, 1974
* Copa de Alemaña: 1966, 1967, 1969, 1971
* Copa de Europa: 1974, 1975, 1976
* Copa Intercontinental: 1976
* Recopa: 1967

### Títulos coa selección 
* Eurocopas: 1972
* Mundiais: 1974

### Títulos individuais 
* Máximo goleador da liga xermana: 1967, 1969, 1970, 1972, 1973, 1974, 1978
* Máximo goleador europeo (Bota de Ouro): 1970, 1972
* Máximo goleador dun mundial: 1970
* Máximo goleador dunha Eurocopa: 1972
* Futbolista xermano do ano: 1967, 1969
* Futbolista europeo do ano (Balón de Ouro): 1970

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* ficha de Gerd Müller na páxina oficial da FIFA
* Estadísticas en encontros internacionais
* Estadísticas nas competicións europeas
Illa Robben

**Robben** é unha illa de 547 hectáreas que se localiza a 12&nbsp;km ao norte de Cidade do Cabo, na baía de Table. Agás a igrexa, todo o territorio da illa é propiedade do estado. Na illa habitan grandes colonias de pingüíns.

Estivo habitada hai milleiros de anos, cando a canle que a dividía do continente non estaba baixo a auga. Dende fins do século XVII a illa empregouse como prisión, e entre os reclusos estiveron líderes indíxenas das colonias holandesas en África e Asia. Entre 1836 e 1931 a illa utilizouse como leprosería. No século XX estiveron prisioneiros opositores ao réxime do apartheid como Nelson Mandela, Walter Sisulu, Govan Mbeki ou Robert Sobukwe.

Actualmente a illa é un destino turístico popular, declarada Patrimonio da Humanidade en 1999 e considerada como un símbolo do triunfo sobre o apartheid.

## Notas
## Véxase tamén
### Ligazóns externas
* Robben Island Museum 
* Robben Island – UNESCO World Heritage Centre
* Robben Island Museum at Google Cultural Institute
Laborie, Santa Lucía

**Laborie** é un distrito administrativo localizado no sur da illa de Santa Lucía, un pequeno país da área do Caribe localizado ao norte de Venezuela e Trinidad e Tobago. De acordo co censo do ano 2001 a rexión ten unha poboación de 7.365 habitantes.

A cabeceira distrital é a poboación de Laborie, situada a 27&nbsp;km ao sur da cidade de Castries.

## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*Mapa de Laborie na Oficina central de estatística de Santa Lucía
Río Oka, río Volga

O **río Oka** (en ruso **Ока**) é un curso fluvial de Rusia que nace nun manancial na aldea de Alexandrovka, no óblast de Oryol. Pasa por Orël e desemboca no río Volga, na cidade de Nizhny Nóvgorod. Ten un curso de 1495&nbsp;km.
Robert Alexander Mundell

**Robert Alexander Mundell**, nado en Kingston (Ontario), o 24 de outubro de 1932 e finado en Siena o 6 de abril de 2021, foi un economista do Canadá. Foi premiado co Premio Nobel de Economía en 1999.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Biografía
Samuel Hahnemann

**Christian Friedrich Samuel Hahnemann**, máis coñecido como **Samuel Hahnemann**, nado en 1755 e finado en 1843, foi un médico saxón, fundador da medicina homeopática. A Hahnemann tamén se lle atribúe a introdución da práctica da corentena no Reino de Prusia durante o seu servizo ao Duque de Anhalt-Köthe.
Pobo masalit

Os **masalit**  (en masalit: *masara*; en ) é un grupo étnico formado por unhas 250.000 persoas (datos de 1983 http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=MSA.) que viven na rexión Ouadai do Chad, especialmente ao longo da fronteira sudanesa. A súa lingua está relacionada co durambang, lingua nilo-sahariana falada polos maba. A pesar de ser maioritariamente musulmáns, manteñen moitas das súas prácticas preislámicas.

## Véxase tamén 
### Ligazón externa 
*Massaleit.info
Durban

miniatura|Vista da praia e da cidade de Durban.
**Durban** (**eThekwinien** en zulú) é unha cidade da provincia de KwaZulu-Natal, Suráfrica, localízase nunha baía natural e ten un dos maiores portos do océano Índico.

Posúe 3.100.000 habitantes. O 68,3 % dos habitantes son de etnia negra, o 19,9 % son asiáticos, o 8,98 % son brancos e o 2,82 % colorados. O 63 % da poboación fala zulú, 30% inglés, 3'4% xhosa, 1'4% afrikaans, 0'7 % sesotho.

## Historia 
O 25 de decembro de 1497 o explorador portugués Vasco da Gama ancorou na actual localización da cidade e deulle o nome de Río de Natal, pero non deixou ningún asentamento europeo e o territorio seguiu pertencendo aos zulús.

En 1824 Francis Farewell e Henry Fynn, aventureiros e comerciantes británicos deixaron a colonia do Cabo para establecer un negocio de comercio de marfil en Natal, máis tarde uníuselles Nathaniel Isaacs que marchara na súa busca e xuntos estableceron un posto comercial nun terreo que lles dera o rei Shaka dos zulús, que denominaron Port Natal, o pequeno asentamento converteuse nunha cidade e en 1835 déronlle o nome de Durban, en honra do gobernador da colonia do Cabo, Benjamin d'Urban. Os boers establecéronse sobre as montañas de Drakensberg en 1838 e, despois dunha serie de batallas, o goberno do Cabo construíu un forte. En 1844 o territorio pasou a formar parte da colonia do Cabo e os colonos británicos comezaron a establecerse na cidade. A partir de 1860 os británicos trouxeron milleiros de traballadores da India e doutros países asiáticos para traballaren nos campos de cana de azucre. Mahatma Gandhi viviu na cidade, e foi onde adquiriu conciencia política, ao ver a discriminación que sufrían os indios.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
Web oficial de Durban (en inglés)
Shaka

**Shaka**, nado ao redor de 1787 e finado en 1828, foi un xefe zulú, que transformou un pequeno clan nunha nación que abranguía o territorio entre os ríos Phongolo e Mzimkhulu.

## Traxectoria 
Foi o primeiro, aínda que ilexítimo, fillo do xefe zulú Senzangakona e Nandi, filla do anterior xefe dos langeni. Desposuído polo seu pai, pasou seis anos no kraal do pai. Despois de que se lles permitise matar unha ovella, el e a súa nai volveron cos langeni e ao non seren benvidos foron en 1802 co seu tío ao clan emDletsheni dirixido directamente polo poderoso e o ancián rei Jobe de Mthethwa, do que tamén dependían os zulús, ao que sucedeu o seu fillo Dingiswayo, e foi xa no seu reinado cando se incorporou ao rexemento iziCwe aos 23 anos. Serviu como guerreiro durante seis anos, distinguíndose pola súa coraxe e chegando a xeneral. Exiliado por unha tentativa fracasada de suplantar a seu pai, volveu con novas ideas sobre a organización militar, en particular o rexemento (impi) e a cadea de mando.
Á morte de Senzangakona, Digiswayo axudou a Shaka a derrotar o seu irmán e asumir o liderado en 1816. Shaka instituíu un sistema militar semellante ao de Dingiswayo. Substituíu a azagaia longa (asegai) por outra máis curta cunha folla máis larga (iklwa) e introduciu un escudo, máis curto, feito de pel de vaca, suprimiu as sandalias e instaurou unha férrea disciplina e un cambio nas tácticas militares, dividiu os rexementos (impi) en catro grupos que durante a batalla formaban o contorno dunha cabeza de boi, o primeiro grupo enfrontábase directamente co inimigo, os grupos segundo e terceiro rodeábao nun movemento circular, o que evitaba a fuxida do exército inimigo, e o cuarto formaba a reserva. Todos os rexementos tiñan ao seu servizo un grupo de aprovisionamento formado por rapaces que aínda non estaban en idade militar.
Ao primeiro atacou pequenas bandas e clans, con fáciles vitorias, dando aos superviventes a posibilidade de se unir ás súas forzas, co que se convertían en zulús e tamén atacou os *langenis*, dos que non esquecía o trato que lle deran na infancia.
En 1817 traizoou a Digiswayo ao se aliar con Zwide, rei do clan Ndwandwe. Logo da vitoria de Zwide, Shaka enfrontouse con el, venceu na batalla de Gqokli Hill, a pesar de estar en inferioridade numérica. En 1820 na batalla do río Mhlatuze atacou a Zwide mentres cruzaba o río, vencéndoo e dirixíndose á capital dos Ndwandwe, matando a Zwide e provocando a fuga de moitos Ndwandwe cara ao norte. Sen ningunha forza que se lle puidese enfrontar Shaka seguiu conquistando novos territorios nunha política de terra queimada, destruíndo centos de aldeas e asasinando aos seus habitantes, o que provocou o desprazamento de milleiros de refuxiados e que rexións enteiras quedasen desertas, no que se coñece como o Mfecane
Dingane, o seu medio irmán, matouno logo da morte da súa nai, que levou a Shaka a matanzas entre o seu propio pobo.
Gran Trek

Na historia surafricana, o **Gran Trek** foi a migración cara ao leste e nordeste dos afrikáners dende a colonia do Cabo (Suráfrica). Comeza en 1835 para fuxir da autoridade do goberno británico que recentemente ampliara o territorio da colonia. Os que participaron neste movemento coñécense como voortrekkers e deron orixe aos bóers
Estímase que arredor de 12.000 voortrekkers entraron no que despois serían Natal, Orange e Transvaal para se afastaren da autoridade británica e das guerras fronteirizas, e das políticas de anglización e da falta de terra na rexión oriental do Cabo, de onde procedían.
O primeiro grupo
A maioría dos voortrekkers eran trekboers, granxeiros seminómades do oriente da rexión do Cabo, durante o Gran Trek loitaron contra os zulus, despois que os líderes voortrekker Piet Retief e Gerhard Maritz e a metade dos seus seguidores foron asasinados por orde do rei Dingane para evitar a chegada de máis voortrekkers. En vinganza as forzas de Andries Pretorius mataron 3.000 zulús na batalla de Blood River (1838) e conquistaron a capital zulú, Mgungundlovu, pero en 1845 os británicos declararon Natal colonia británica e a maioría dos bóers marcharon ao norte, ás terras devastadas polo Mfecane. 
Os bóers, neste movemento, estableceron os estados independentes de Natalia, Transvaal e o Estado Libre de Orange
Batalla de Isandhlwana

miniatura|dereita|200 px|Monumento dedicado ós mortos zulús
A **batalla de Isandhlwana** tivo lugar o 22 de xaneiro de 1879 no contexto da guerra anglo-zulú. O continxente británico estaba dirixido polo Barón de Chelmsford e o zulú por Ntshingwayo Khoza.

O 11 de decembro de 1878 os británicos presentaran un ultimato a Cetshwayo, o rei zulú, cando practicamente xa se decidiran a atacalo.

O exército británico de 16&nbsp;800 homes consistía de rexementos de cabalaría, infantaría e o corpo de voluntarios de Natal composto por africanos e bóers, as columnas de subministración compostas por 612 carromatos e 113 carros lixeiros tirados por 7&nbsp;626 animais de tiro causaban moito atraso. Chelmsford move as súas tropas dende Pietermaritzburg, onde estaba instalado, cara ao campamento de Helpmekaar, preto de Greytown, o 9 de xaneiro chegan Rorke's Drift, e na mañá do 11 de xaneiro, sen agardar a resposta ao ultimato, comezan a cruzar o río Buffalo e entran en Zululandia. Os británicos acampan en Isandlwana, un lugar en campo aberto, que non fortifican, confiando no seu armamento e organización superior, e aínda que organizaron patrullas de recoñecemento que se atoparon con algúns zulús, non foron capaces de descubrir a magnitude da tropa zulú próxima, que consistía en 35 impis (rexementos).

Chelmsford dividiu o seu exército e dedicouse a atopar os zulús. Deixou o 1º batallón do 24º Rexemento de infantaría no campamento baixo o mando de Henry Pulleine, un administrador sen experiencia bélica.

Mentres Chelmsford estaba no campo buscándoos e hostigado por pequenas partidas zulús que o afastaban do campamento, o exército zulú, composto por 22&nbsp;000 homes, atacou o campamento británico, os 1&nbsp;000 soldados británicos e 800 nativos foron totalmente superados, os zulús non fixeron prisioneiros e mataron a case todos, tan só 55 militares británicos e 300 nativos conseguiron fuxir. Despois da batalla, os zulús, seguindo a súa tradición, abriron os corpos dos mortos para liberar os espíritos.

Isandlwana foi a primeira derrota dos británicos en África, os zulús perderon 3&nbsp;000 homes e outros tantos resultaron feridos
Batalla de Rorke's Drift

'''Rorke's Drift''' foi unha estación militar de KwaZulu-Natal (Suráfrica), coñecida como KwaJimu polos zulús.

Horas despois da derrota británica na batalla de Isandhlwana, durante a guerra anglo-zulú, Dabulamanzi kaMpande liderou un ataque zulú contra o almacén KwaJimu o 22 de xaneiro de 1879., conseguiu defenderse do ataque de 4 000 guerreiros zulús. Á chegada dos zulús as tropas auxiliares nativas desertaran. Os zulús cesaron os ataques arredor das catro da mañá do día 23, acumulando cerca de cincocentas baixas. A vitoria non se deu como segura ata as oito e cuarto da mañá, cando o grupo capitaneado por  Russel, do 12º de lanceiros, volvía co grupo de avance das forzas de Lord Chelmsford, confirmando a retirada dos zulús.Na banda británica houbo 27 baixas e calcúlase que morreron arredor de 500 zulús.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Batalla de Rorke's Drift en BrittishBattles.com(*en inglés*)
Laranxeira

A **laranxeira** (***Citrus x sinensis***) é a árbore que dá a laranxa. Pertence ao xénero Citrus, que forma parte da familia das *Rutáceas*. Trátase dunha árbore de porte mediano - mais en óptimas condicións de cultivo chega até os 13 m de altura - , perenne, de copa grande, redonda ou piramidal, con follas ovais de entre 7 a 10&nbsp;cm, de marxe enteira e frecuentemente estipuladas, e ramas en ocasións con grandes espiñas (máis de 10&nbsp;cm). As súas flores brancas, denominadas azar, nacen illadas ou en acios e son sumamente fragrantes.

Hai gran cantidade de variedades diferentes, fundamentalmente pola calidade do froito e o sabor, que varía do doce ao ácido. A especie *C. aurantium* produce laranxas amargas utilizadas para a elaboración dalgúns licores, marmeladas e confeituras.

É orixinario da China, traído a occidente polos árabes.

Dáse en climas temperados e cálidos, e en España cultívase sobre todo na zona do Levante, onde se acostuman regar por inundación unhas tres veces ao ano. Non soporta as xeadas prolongadas por debaixo de 0°.

A este mesmo xénero pertencen o limoeiro, o mandarineira, o pomelo, a limeira, o kumquat, a laranxeira amarga ou agre...

## Produción 
Segundo a FAOSTAT, en 2018, os principais produtores de laranxas foron:[250px|miniatura|Laranxeira en Teaño, [Cuntis]]

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Laranxeira amarga
* Kumquat
* Flor de laranxeira
*
Napoleón Eugène Louis Bonaparte

**Napoléon Eugène Louis Jean Joseph Bonaparte**, nado en 1856 e finado en 1879, foi un príncipe imperial, fillo único do emperador Napoleón III e de Eugenia de Montijo.

## Traxectoria 
Co colapso do Segundo Imperio Francés en 1870 o príncipe imperial refúxiase en Bélxica ata que se reúne co resto da familia imperial en Chislehurst, Kent (Inglaterra). Trala morte do seu pai en 1873 os bonapartistas proclamárono **Napoleón IV**.

Ingresou como cadete nunha escola militar británica, graduouse en 1875 e serviu na arma de artillaría e uniuse como voluntario á expedición británica contra Zululandia, aínda que coa prohibición de entrar en combate. O 30 de marzo de 1879 desembarcou en Durban, participou como voluntario en varias misións de recoñecemento, pero o 2 de xuño, nunha desas misións, foi sorprendido por un grupo de 40 zulús e morreu mentres defendía a súa vida nas proximidades do río iTyotyosi. Os seus restos leváronse a Inglaterra, onde se efectuou un funeral de estado, presidido pola raíña Vitoria de Inglaterra.
Paul Kruger

**Stephanus Johannes Paul Kruger**, nado o 10 de outubro de 1825 en Bulhoek e finado o 14 de xullo de 1904 en Clarens, foi un líder bóer, que loitou contra os británicos e foi presidente da República do Transvaal.

## Traxectoria 
[miniatura|190x190px|[Busto de Paul Kruger nun krugerrand de ouro surafricano.]]
Kruger naceu nunha familia de orixe prusiana en Bulhoek, a granxa do seu avó no distrito de Steynsburg e medrou na granxa Vaalbank, tan só foi a escola tres meses. O seu pai uniuse o trek de Hendrik Potgieter en 1836 pouco despois de comezar o Gran Trek, e participou, cargando armas, na batalla de Vegkop contra dos ndebeles.
Os trekkers cruzaron o río Vaal en 1838, e asentáronse primeiro na área agora coñecida como Potchefstroom, máis tarde o pai de Kruger decidiu asentarse no distrito agora coñecido como Rustenburg. En 1841, aos 16 anos, Kruger trasladouse á súa propia granxa, na aba do Magaliesberg, ao ano seguinte casou con Maria du Plessis, pero ela e fillo que acababa de ter morreron aos poucos meses, probablemente de malaria. Casou de novo con Gezina du Plessis, coa que tivo sete fillas e nove fillos. 
Membro das milicias afrikáner, en 1854 é o comandante de Rustenburg e en 1860 chegou a Comandante Xeneral da República do Transvaal e membro dunha comisión do Volksraad (Parlamento) que se encargaba da redacción da constitución, ademais xoga un importante papel na finalización das tensións entre o líder do Transvaal, Stephanus Schoeman e M.W. Pretorius.
En 1873 deixa o seu posto de Comandante Xeneral e retírase á súa granxa, Boekenhoutfontein. Malia iso, en 1874 foi elixido para o Consello Executivo e convértese no vicepresidente do Transvaal.
Trala anexión do Transvaal ao Reino Unido en 1877, Kruger convértese no líder do movemento de resistencia africáner.
A primeira guerra anglo-bóer estoupou en 1880, e trala derrota dos británicos en Majuba (1881), Kruger xogou un papel importante nas negociacións que conduciron á restauración da soberanía do Transvaal baixo a soberanía británica.
O 30 de decembro de 1880, Kruger foi elixido presidente do Transvaal, en 1883 fixo unha xira por Europa, pero no Transvaal as cousas cambiaron tralo descubrimento de ouro en Witwatersrand, que converteron ao Transvaal na república máis rica de Suráfrica e meta de milleiros de colonos británicos. Mentres, o goberno de Kruger creou impostos moi gravosos para os propietarios británicos e limitou os dereitos de cidadanía e electorais dos *uitlanders* (colonos de orixe británica). Cecil Rhodes armou secretamente ao *uitlanders* para que se sublevasen contra Kruger en 1895, pero o plan fracasou, e o que se coñece como o Jameson Raid.
O 11 de outubro de 1899 estoupou a segunda guerra anglo-bóer, e aínda que nun primeiro momento os bóers humillan aos británicos, dende febreiro os británicos comezan a recuperar o terreo perdido, e o 29 de maio de 1900 Kruger deixa Pretoria diante o avance de Lord Roberts. En outubro deixa o país a bordo dun barco holandés, trasládase a Suíza e alí morre o 14 de xullo de 1904.
Cabo de Boa Esperanza

O **cabo de Boa Esperanza** localízase en Suráfrica, preto da Cidade do Cabo. Tradicionalmente tense considerado como punto de unión entre o océano Atlántico e o océano Índico, se ben esa división está no cabo Agullas. Aínda hoxe a navegación polo cabo é perigosa, por mor dun mar bravío no que as ondas chegan a acadar ata vinte e cinco metros de altura.

## Historia 
O primeiro en circunnavegar o cabo de Boa Esperanza foi o navegante portugués Bartolomeu Dias en 1487 que lle deu o nome de **cabo das Tormentas**. Foi Xoán II de Portugal o que lle deu o seu actual nome ao abrir Vasco de Gama (1497) a ruta cara a Oriente, na busca do comercio das especias.

O holandés Jan van Riebeeck estabeleceu un centro de fornecemento para a Compañía das Indias Orientais preto do cabo o 6 de abril de 1652 e que daría orixe a Cidade do Cabo.
miniatura|Mapa do cabo de Boa Esperanza, 1890.|centro
Tenochtitlán

[miniatura|300px|Maqueta do [Templo Maior, centro cerimonial, relixioso e civil de México-Tenochtitlán.]]
**Tenochtitlán** () era a capital do Imperio Azteca, construída nunha illa no lago Texcoco, no que hoxe é o México central. Era un centro urbano con cerca de 1 millón de habitantes, no período da conquista era maior que calquera cidade europea. Era moi organizada e estruturada, motivo polo que ao chegar os españois admiraron a súa beleza pois percibían ós seus habitantes como un pobo primitivo. A maior parte da cidade foi destruída na década de 1520 polos conquistadores e a Cidade de México foi erixida sobre as súas ruínas.

## Na cultura popular 
* Varias óperas como *Montezuma*, do compositor Antonio Vivaldi, e outras homónimas do século XVIII, de Carl Heinrich Graun, Gian Francesco de Majo e Josef Mysliveček entre outras, están ambientadas na cidade de Tenochtitlán. Outras relacionadas coa capital azteca son a peza teatral titulada 'Tenochtitlan' de Santiago Sevilla, músicas da serie de álbums 'Gaia' da banda Mägo de Oz, ou a canción 'Cortez the Killer' de Neil Young, que fala da chegada de Hernán Cortés a México.
* Diversas novelas, como '''Tenochtitlan: la última batalla de los aztecas''' de José León Sánchez, 'Huesos de lagartija' de Federico Navarrete e 'Azteca' de Gary Jennings, exploran a historia e a conquista da cidade.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Cidade de México

### Ligazóns externas 
* Retrato de Tenochtitlan • reconstrución en 3D da capital do imperio azteca. (*thomaskole.nl; en inglés, castelán e náhualt*)