Linguas indoeuropeas

En lingüística, desígnase por **linguas indoeuropeas** a unha familia de linguas que teñen unha orixe común, o protoindoeuropeo, que se falou alá polo 5000 a.C. (moito antes da invención da escrita) nun territorio próximo ao Mar Negro. Agrupan preto dun milleiro de linguas faladas hoxe en día por tres mil millóns de individuos en todos os continentes (sobre un 40-45% da poboación mundial).

O indoeuropeo é unha familia lingüística ampla que engloba a maior parte das linguas europeas antigas e actuais. Ten este nome porque a rexión xeográfica na que se teñen desenvolvido estas linguas esténdese desde a Europa ata a India setentrional. Son preto de 450 linguas, faladas actualmente por 3.000 millóns de persoas en todo o mundo. Este termo, orixinalmente lingüístico, aplícase tamén á cultura da que se cre que parten todas estas linguas, e que se localiza na rexión do Mar Negro arredor do V milenio a.C.

A existencia desta familia lingüística propúxose a finais do século XVIII. William Jones, un xuíz británico na India, observou as semellanzas consistentes que se daban entre o sánscrito, o grego, o persa e o latín. Estimouse que estas afinidades só se podían deber a unha orixe común. Á lingua da que derivaban chamóuselle primeiro indoxermánico, durante un tempo indoario e finalmente indoeuropeo, conforme se ampliaba o número de linguas que mostraban esas semellanzas sistemáticas. Cando a arqueoloxía sacou á luz textos escritos en linguas anteriormente descoñecidas, como as anatolias e as tocarias, probouse que tamén compartían este parentesco común.

As linguas indoeuropeas son xeralmente clasificadas en grandes grupos pero unha das distincións máis importantes concirne á oposición entre as *linguas satem* no leste (grupos baltoeslavo, indoiranio e armenio) e as *linguas centum* no oeste (grupos grego, itálico, céltico e xermánico), en razón do diferente tratamento dos sons velares en preindoeuropeo. Á parte están os grupos anatolio, tocario e albanés. Esta división entre centum e satem é a clásica dentro da gramática histórica, aínda que hoxe a tendencia é a non tela en conta.

## O proto-indoeuropeo 
Chámase **indoeuropeo común, proto-indoeuropeo**, ou simplemente **indoeuropeo** (abreviado habitualmente como **IE**) a unha lingua prehistórica reconstruída a partir da comparación entre as linguas antigas e actuais das que estas proveñen. O indoeuropeo, que nunca foi escrito, é a lingua suposta que está nas orixes de todas as linguas indoeuropeas. O método que permitiu reconstruír esta protolingua repousa esencialmente sobre a lingüística comparada, na que a fonética histórica ten un papel fundamental.

A descuberta deste grupo débeselle a Marcus Zuerius van Boxhorn, aínda que o seu traballo non chamou a atención dos seus contemporáneos e o mérito recae sobre William Jones.

## O pobo 
O adxectivo *indoeuropeo* serve tamén para designar os pobos que utilizaban as linguas indoeuropeas, e en concreto os pobos da Antigüidade (como os hititas, os gregos, os arios ou indoiranios, os celtas etc).

Sobre a localización do pobo prehistórico que falaba o indoeuropeo común non hai un acordo xeralmente admitido. As teses mellor argumentadas son as seguintes:

* Marija Gimbutas sitúao na Rusia meridional e na Ucraína. Estaría na orixe da cultura dos kurgans, aparecida cara ao ano 5000 a.C. Esta tese conta co apoio de numerosos especialistas;
* Para Colin Renfrew, este pobo estaría nas orixes do Oriente Medio e a súa expansión tería coincidido coa da agricultura, que apareceu nesta rexión antes da cultura dos Kurgans.
* Gamkrelidze e Ivanov sitúan o fogar deste pobo na Anatolia, nun país de montañas altas. Esta tese repousa sobre consideracións lingüísticas, mais non de bases arqueolóxicas (admitido polos propios autores).
* Segundo Janos Harmatta, os indoiranios terían fundado a cultura dos Kurgan. De feito, os iranios son os habitantes coñecidos máis antigos da Rusia meridional. Estaban en concreto os cimerios, pobo de lingua irania.

A tese de Marija Gimbutas goza hoxe en día de maior aceptación debido a que:

* o que se sabe sobre os indoeuropeos a través da lingüística comparada e da mitoloxía comparada correspóndese coas descubertas arqueolóxicas relativas á cultura dos kurgans: civilizacións que non coñecían o ferro, domesticaran o cabalo etc..
* remontando na historia dos pobos indoeuropeos históricos (celtas, italos, gregos, indoiranios, xermanos...), chégase sempre ás zonas esteparias do sur da Rusia e da Ucraína.
* a civilización dos kurgans coñeceu ondas de expansión documentadas arqueoloxicamente que poderían corresponder coa indoeuropeización da Europa, a Persia e a India.

## Reconstrución do indoeuropeo 
Non se pode reconstruír máis do que un

esqueleto da lingua na súa fonoloxía, léxico e morfoloxía, principalmente. As investigacións actuais tentan recuperar determinados puntos de sintaxe e de poética e non unha descrición precisa. Dado que non fican restos documentais de ningún tipo, todas as reconstrucións son hipotéticas e por esa razón as formas do indoeuropeo débense escribir precedidas dun asterisco, que indica o seu carácter *suposto* e non *testemuñado*.

Existen varias maneiras de notar os étimos segundo o seu grao de precisión. Por exemplo, a palabra que significa "nai" pódese escribir como **mātēr* ou, con máis precisión (e seguindo as teses laringalistas), *méħ2tēr* (ou ben, con outras convencións tipográficas, *méH2tēr*, *méh2tēr*). Isto resulta máis claro co étimo de "sol": *séh2-ul*, **séħ2-ul*, **sāul-* etc.

## Clasificación 
miniatura|350px|Distribución actual das linguas indoeuropeas en Eurasia:
Os distintos subgrupos da familia indoeuropea inclúen (seguindo a orde cronolóxica dos seus primeiros textos ou inscricións):

* Linguas anatólicas, a rama indoeuropea coñecida de forma máis temperá, dende o século XVIII a.C.; extintas, destaca maioritariamente a lingua dos hititas.
* Linguas indoiranias, derivan dun antepasado común, o protoindoiranio
** Linguas indoarias, na que se inclúe o védico e o sánscrito, o pali e os demais prácritos, atestado o primeiro dende a metade do segundo milenio a.C.
** Linguas iranias, atestadas dende os comezos do ano 1.000 d.C. na variante do avesta, e dende o ano 520 d.C. na forma do persa antigo
** Linguas dárdicas, (a relación deste grupo co indoario non está aínda moi clarificada, e algúns estudosos a poñen nun grupo independente).
** Linguas nuristanias
* Lingua grega, varios rexistros fragmentados en micénico dende finais do século XV a.C. ata comezos do século XIV a.C.; as tradicións homéricas datan do século VIII d.C. (Véxase Lingua protogrega, Historia da lingua grega.)
* Linguas itálicas, inclúese o latín e as súas descendentes (as linguas romances), atestadas dende o século VII d.C.
* Linguas celtas, as inscricións do galo datan aproximadamente do século VI a.C.; os textos en irlandés antigo son do século VI d.C., véxase Lingua protocelta.
* Linguas xermánicas (inclúese o inglés antigo e o inglés), os primeiros testemuños son as inscricións rúnicas runas de arredores do século II, os primeiros textos primeiros en gótico son do século IV d.C., véxase Lingua protoxermánica.
* Lingua armenia, testemuñada dende o século V d.C.
* Lingua tocaria, lingua extinta do pobo Tocario, dous dialectos existentes, tocario A e tocario B, atestados aproximadamente do século VI d.C.
* Linguas balto-eslavas, acreditado por moitos indoeuropeístas (como Schleicher 1861, Szemerényi 1957, Collinge 1985, e Beekes 1995) de derivar despois dunha protolingua común do protoindoeuropeo, mentres indoeuropeístas escépticos cren que o báltico e o eslavo están estreitamente vinculadas coma calquera outras dúas ramas do indoeuropeo.
** Linguas eslavas, atestadas dende o século IX, os textos máis recentes son en Eslavo eclesiástico antigo.
** Linguas bálticas, atestadas dende o século XIV, e, para ser linguas testemuñadas tan tarde, conservan moitos arcaísmos atribuídos ao Protoindoeuropeo.
* Lingua albanesa, atestada dende o século XV; pode ter relación co ilirio, dacio ou tracio, segundo diversos autores.

En adición á lista das dez ramas clásicas, existiron tamén varias linguas pouco coñecidas:

* Linguas ilirias — posiblemente relacionadas co mesapio ou venético; tamén se ten relacionado co albanés.
* Lingua venética — parecida ao itálico.
* Lingua liburnia — aparentemente asociada co venético.
* Lingua mesapia — non descifrado concisamente.
* Lingua frixia — lingua da antiga Frixia, posiblemente parecida ao grego, tracio ou armenio.
* Lingua peonia — lingua extinta que se chegou a falar ao norte de Macedonia.
* Lingua tracia — posiblemente parecida ao dacio.
* Lingua dacia — posiblemente parecida ao tracio ou ao albanés - ou a ambas.
* Lingua macedonia antiga — relacionada co grego; algúns autores propoñen relacións co ilirio, tracio ou frixio.
* Lingua ligur — posiblemente non indoeuropea; atópanse coincidencias con celta.
* Lingua lusitana — posiblemente relacionada ao (ou a parte do) celta, ou ligur, ou itálico.

## Árbore xenética das linguas indoeuropeas 
As **linguas indoeuropeas** inclúen máis de 440 linguas e dialectos falados por preto de 3.000 millóns de persoas (segundo estimación do SIL), incluíndo a maioría das principais familias lingüísticas de Europa e occidente de Asia, as cales pertencen a unha única superfamilia. Cada subfamilia nesta lista contén moitos subgrupos e linguas individuais.

#### Grupo anatolio ou grupo de linguas anatolias 
* cario.
* hitita, o máis correcto é **nesita** ou *nesili*. Tamén pode aparecer como *hetita*.
* licio.
* milio, antes chamado licio B. Tamén se pode dicir *miliano*.
* lidio.
* luvita ou *luvio*, tamén *luviano*.
** luvita xeroglífico.
* palaíta ou *palaico*.
* pisidio ou *pisídico*.
* sidético.

#### Grupo indoiranio 
* **Familia indoaria**: 
** antigo indio (sánscrito védico, sánscrito clásico) 
*** indio medio (prácritos, *apabhraṃśa*)
**** pali.
***** indio moderno: 
****** assamés.
****** bengalí.
****** biharí.
****** singalés.
****** gujarati.
****** hindi / urdú.
****** caxemirés.
****** maratí.
****** nepalés.
****** oriya.
****** paharí.
****** punxabí.
****** rajastaní.
****** romaní (xitano).
****** sindí.
* **Familia irania**:
** linguas iranias orientais
*** linguas iranias orientais setentrionais
**** avéstico/avesta
*** bactrio
*** coresmiano
**** escita
***** oriental (escita-khotanés)
****** khotanés
****** tumxuqués
***** occidental (escita-sármata)
****** oseto
******* digoriano
******* ironia
****** xásico
**** sogdiano
***** iagnobí
*** linguas iranias orientais meridionais
**** linguas do Pamir
***** grupo xugní
****** xugní
****** ruxaní - khufí
****** bartanguí - oroxorí - sariculí
***** iazgulamí
***** munxí-iidgá
****** munxí
****** iidgá
***** sanglechí-ixcaximí
****** sanglechí
****** ixcaxemí
***** vakhí
**** paxto
***** paxto meridional
***** paxto setentrional
***** paxto central
***** wanetsí 
***** wazirí
** linguas iranias occidentais
*** linguas iranias occidentais setentrionais
**** balochí
***** balochí meridional
***** balochí occidental
***** balochí oriental
***** balochí montañés
***** baxecardí
***** coroxí
**** grupo caspio
***** guilaquí
***** mazanderaní
***** xahmirzadí
**** grupo central iraniano
***** axtianí
***** fars nordoccidental
***** dari-zoroastra
***** gazí
***** khunsarí
***** natanzí
***** naiiní
***** parsi-dari
***** parsí
***** sivandí
***** soí
***** vafsí
**** khalaxe
**** grupo kurdo
***** kurdo setentrional
***** kurdo central, sorani
***** kurdo meridional
***** laquí
**** ormurí-parachí
***** ormurí
***** parachí
**** grupo semnaní
***** lasguerdí
***** sanguisarí
***** semnaní
***** sorkheí
**** grupo talixe
***** alvirí-vidarí
***** extehardí
***** gozarkhaní
***** harzaní
***** korex-e rostaní
***** razaxerdí
***** rudbarí
***** xahrudí
***** taquestaní
***** talixi
***** taromí alto
***** maragueí
***** kho'iní
***** kaxalí
***** cabateí
**** grupo zaza-goraní
***** dimlí
***** guraní
***** kirmanxekí/zazakí
***** bajelaní
***** shabakí
***** sarlí
**** inclasificado
***** dezfulí
*** linguas iranias occidentais meridionais
*** grupo fars
**** fars suroccidental
**** larí
*** grupo lurí
**** bakhtiarí
**** lurí do norte
**** lurí do sur
**** cumzarí
*** grupo persa
**** persa occidental (farsí)
**** persa oriental (dari)
**** taxico
**** hazaraguí
**** aimaq
**** bukharí
**** dehvarí
**** darvasí
**** xidí
**** pahlavaní
*** grupo tatí
*** xudeotatí
*** tatí (tatí musulmán)
** inclasificada
*** tanxeví
* **Familia nuristaní**
** ascunu
** camkata-virí
** vasí-varí
** tregamí
** calaxa-ala
* **Familia dárdica**

#### Grupo grego 
* grego oriental
** grupo arcado-chipriota: 
*** micénico
*** arcadio, chipriota, panfilio
** grupo xonio-ático: 
*** ático (grego antigo)
*** koiné (grego medio común)
**** grego moderno
***** demótico
***** cazarevusa
**** grego ievanítico
**** chipriota
**** griko
**** póntico
**** capadocio
**** romano-grego
** xonio (asiático, insular, eubeo)
** grupo eolio (beocio, lesbio, tesalio)
* grego occidental
** dorio (laconio, arxivo, corintio etc.)
*** tsaconio
** eleo, etolio, locrio, foceo, macedonio

#### Grupo itálico 
* osco
* umbro
* miniatura|Distribución das linguas e dialectos de orixe latina.latín
* grupo galego-portugués linguas iberorromances
** galego
*** galego de Estremadura
** portugués
** azoriano
** algarvio
** alentexano
** dialecto do Miño
** dialecto de Beira
** dialecto de Madeira
** dialecto do Alto Vouga e do Mondego
** dialecto de Castelo Branco e de Portalegre
** dialecto de Trás-os-Montes
* grupo central das linguas iberorromances
** español (castelán)
** asturiano
** leonés
** mirandés
** aragonés
** estremeño
** xudeu-español
* linguas galorromances
** occitano
** catalán
** aranés
** Noroccitan
*** limusín
*** auverñés
*** provenzal alpino
** Sudoccitano
*** languedociano
*** provenzal
*** gascón
*** nicés
* francés e falas de oïl
** francés
** valón
** falas de oïl
*** picard
*** alto normando
*** champañés
*** loreno
*** Sueste
**** buguiñón
**** borbonés
**** franco-condado
*** centro
**** fráncico
**** orleanés
**** berrichón
*** Noroeste
**** galo
**** anglonormando insular
**** baixo normando
**** maienés
**** manceau
**** anxevino
**** turanxés
*** Suroeste
**** poitevino
**** saintongeais
** Norteamérica
*** quebequés
*** francés acadio
** creoulos de base francesa
* linguas italorromances
** italiano
** siciliano
** corso
** piemontés
** lombardo
** lígur
** emiliano
** boloñés
** veneciano
** istrio
** toscano
** calabrés
** lucanio
** abruzziano
** marqués
** pouilles
** campidanés
** logudorés
** galuriano 
* linguas romances illadas
** sardo
* linguas retorromances
** romanche
** ladino
** friulano
* linguas dacorromances
** romanés 
** daco-romanés
** macedo-romanés/arrumano
** megleno-romanés
** istrio-romanés

### Grupo paleo-balcánico 
Cada unha pode pertencer á súa propia subfamilia das linguas indoeuropeas, ou estar relacionadas a outras ramas. O macedonio antigo e o frixio ás veces son considerados coma moi relacionados ao grego antigo.

* macedonio
* dacio
* tracio
* ilírico
** mesapio
* peonio
* frixio

### Grupo celta 
* Celta continental
** galo
** lepóntico 
** gálata 
** celtibérico 
* Celta insular
** grupo britónico
*** galés
*** córnico 
*** bretón
*** cúmbrico
** linguas goidélicas
*** irlandés ou gaélico irlandés
*** escocés ou gaélico escocés (ou erse)
*** manés (ou manx)

### Grupo xermánico 
miniatura|Distribución das linguas xermánicas en Europa.
* rama oriental: 
** gótico
** burgundio
* rama occidental : 
** anglo-frisón
**** sub-grupo ánglico
***** escocés (scots)
***** inglés
*** sub-grupo frisón
**** frisón antigo
***** frisón contemporáneo (frisón occidental)
***** frisón setentrional
***** frisón oriental
** xermano-neerlandés
*** baixo-alemán / Niederdeutsch
**** neerlandés
**** afrikaans
**** alemán do Norte
**** baixo saxón
*** alto alemán / Hochdeutsch 
**** medio alemán
***** fráncico moselés
***** fráncico renano
***** fráncico luxemburgués
***** hesés
***** fráncico ripario
***** turinxio
***** alto saxón
**** alemán superior
***** alemán
***** alemán de Pennsylvania
***** fráncico oriental
***** fráncico do Sur
***** bávaro
***** alemánico
****** alsaciano
****** suabo
****** suízo alemánico
***** yiddish
* rama nórdico / escandinavo
** subgrupo occidental
*** islandés
*** noruegués (bokmål ou riksmål)
*** neonoruegués (landsmål ou nynorsk)
*** feroés
*** elfdaliano
** subgrupo oriental
*** danés
**** xutlandés ou *xutio*
*** escaniano
*** sueco

### Grupo tocario 
* tocario A (agneano) 
* tocario B (cucheno)

### Grupo armenio 
* armenio antigo
** armenio medio
*** armenio clásico
**** armenio moderno
***** armenio oriental
***** armenio occidental
****** homshetsi

### Grupo balto-eslavo 
* **Familia báltica** : 
** rama occidental
*** galindio
*** antigo prusiano
*** sudovio (iotvinxio)
*** escalvio
** rama oriental
*** letón
**** latgalio
*** lituano
**** samoxitio
*** antigo curonio
**** novo curonio
*** selonio
*** semigalio
* **Familia eslava** : 
** familia occidental : 
*** polaco
*** polabo
*** eslovaco
*** checo
*** sorbio
*** caxubio
** familia meridional : 
*** antigo eslavo eclesiástico, eslavo eclesiástico ou eslavón
**** bosníaco
**** búlgaro
**** serbio
**** croata
**** esloveno
**** eslavo-macedonio
** brazo oriental
*** ruso
*** ucraíno
*** belaruso
*** rusín

### Grupo albanés 
* tosco
** Lingua arbëreshë
** arvaniticá
* guego

### Exemplos 
A título ilustrativo, as palabras "nai" e "sol" preséntase, baixo unha forma máis ou menos alterada en relación ao seu étimo, nas linguas IE seguintes:

:Indoeuropeo: *méħ2tēr*, "nai":

* sánscrito: *mātā́*;
* tocario A e B: *mācar* e *mācer*;
* avéstico: *mātar-*;
* armenio: *mayr*;
* grego antigo: xónico-ático μήτηρ / *mếtêr*, dorio μᾱ́τηρ / *mấtêr*;
* albanés: *motrë*;
* osco: *maatreis*;
* umbro: *matrer* (xenitivo); 
* falisco: *mate*; 
* latín: *mātĕr*, do cal, nas linguas romances: 
** francés: *mère*,
** castelán: *madre*, 
** portugués: *mãe*;
** galego: *nai* e *mai*;
* irlandés antigo: *máthir*;
* alto-alemán antigo: *muoter* (alemán: *Mutter*);
* nórdico antigo: *móðr* (islandés: *módhir*);
* eslavo antigo: *mati*; 
* letón: *māte*;
* lituano: *mótė*.

E a palabra "sol":

:Indoeuropeo: ***

* avéstico (gātico): *huuarǝ*; 
* sánscrito: 
** védico: *svàr* स्व॑र्, *súvar* सुव॑र्, *sū́rya-* सूर्य॑,
** clásico: *sū́ra-* सूर॑; 
* gótico: ����� *sauil*, ����� *sunnō*;
* inglés antigo: *sunne*; inglés: *sun*; 
* alto-alemán antigo: *sunna*, alemán: *Sonne*; 
* neerlandés: *zon*;
* islandés: *sól* ; 
* dinamarqués, noruegués, sueco: *sol*;
* grego: 
** homérico: ἡέλιος / *hēélios* e ἠέλιος / *ēélios*, 
** cretense e panfilio: ἀϐέλιος / *avélios*, 
** ático: ἥλιος / *hḗlios*, 
** dorio literario: ἀέλιος / *haélios* e ἅλιος / *hálios*, 
** arcadio: ἀέλιος / *aélios*, 
** lésbico: ἀϜέλιος / *avélios*,

::*Consultar **Dialectos gregos** para maiores detalles sobre estas linguas.*

* lituano: *sáulė* 
* eslavo antigo: *slǔnǐce* слъньце; 
* ruso: *solnce* солнце; 
* polonés: *słońce*; 
* checo: *slunce*; 
* servo-croata: *sunce* сунце
* irlandés antigo: *súil* («ollo»);
* galés: *haul*; 
* bretón: *heol*; 
* latín: *sōl*: 
** castelán, catalán, galego-portugués: *sol*, 
** italiano: *sole*, 
** occitano (auvergnat): *solèlh*, *soleu* (provenzal), francés: *soleil* (de *soliculum*),
** romanés: *soare*,
* luvita: *seḫuu̯al(a)*;
* albanés: *hül*.

Esta lista é aberta e non comprensiva.

## Linguas indoeuropeas cuxa relación ás outras linguas na familia non é clara 
* Lingua ligur, posiblemente relacionada co itálico ou o céltico.
* Lingua lomavren
* Lingua cimeria, posiblemente relacionada co tracio ou o iranio.

## Principais *leis lingüísticas* relacionadas coa fonética histórica das linguas IE 
Indícase entre parénteses a área de extensión da lei.
# Lei das dentais en contacto (IE).
# Lei de Bartholomae (indoiranio).
# Lei de Bartsch (francés antigo).
# Lei de Brugmann (indoiranio).
# Lei de Caland-Wackernagel (IE; A lei de Wackernagel aplícase ó protoindoeuropeo).
# Lei de Grassmann (grego e indoiranio).
# Lei de Grimm (xermánico común e armenio).
# Lei de Hirt (baltoslavo).
# Lei de Lachmann (latín).
# Lei de Leskien (balto).
# Lei de limitación (grego).
# Lei de Lindeman (IE).
# Lei de Meillet (balto-eslavo). 
# Lei de Osthoff (grego).
# Lei de Pinault (IE).
# Lei de redución das velares (IE).
# Lei de Saussure (balto).
# Lei de Siebs (IE).
# Lei de Siever (IE). 
# Lei de Stang (IE).
# Lei de Rix (grego). 
# Lei de Verner (xermánico común).
# Lei de Winter-Kortlandt (baltoeslavo).
# Lei ruki (linguas satem). 
# Segunda mutación consonántica (alto alemán).

## Outras áreas de investigación 
Ademais dos aspectos lingüísticos, o IE permite atopar unha simboloxía común aos pobos IE, o que se estuda, entre outras, na mitoloxía comparada, a poética comparada e mesmo no estudo das institucións indoeuropeas.

Notas

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Beekes, Robert S. P. (1995) *Comparative Indo-European Linguistics*. Amsterdam: John Benjamins. ISBN 90-272-2151-0 (Europe), ISBN 1-55619-505-2 (U.S.)
* Chakrabarti, Byomkes (1994) *A comparative study of Santali and Bengali*. Calcutta: K.P. Bagchi & Co. ISBN 81-7074-128-9
* Collinge, N. E. (1985) *The Laws of Indo-European*. Amsterdam: John Benjamins. ISBN 0-915027-75-5 (U.S.), ISBN 90-272-2102-2 (Europe)
* 
* Mallory, J.P. (1989). *In Search of the Indo-Europeans*. Londres: Thames and Hudson. ISBN 0-500-27616-1
* Remys, Edmund (2007) *General distinguishing features of various Indo-European languages and their relationship to Lithuanian*. Berlin, Nova York: Indogermanische Forschungen, Vol. 112, 2007.
* Renfrew, Colin (1987). *Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins*. Londres: Jonathan Cape. ISBN 0-224-02495-7
* Schleicher, August (1861/62) *A Compendium of the Comparative Grammar of the Indo-European Languages*.
* Strazny, Philip (Ed) (2000) *Dictionary of Historical and Comparative Linguistics*. Ed.: Routledge, 1. ISBN 978-1-57958-218-0
* Szemerényi, Oswald. (1957) *The problem of Balto-Slav unity* (vol.2) Ed.: Kratylos (páxinas 97–123)
* Watkins, Calvert (2000) *The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots*. Ed.: Houghton Mifflin. ISBN 0-618-08250-6
### Outros artigos 
* Lista de raíces indoeuropeas
* Linguas do mundo
* Lei de Wackernagel
* Linguas preindoeuropeas
* Antigo europeo

### Ligazóns externas 
* IE language family overview (SIL)
* Indo-European  at the LLOW-database
* TITUS (English Startpage) Collection of IE scholarly materials
* Indo-European languages family tree graphic
* Indo-European family tree, showing Indo-European languages and sub branches 
* Image of Indo-European migrations from the Armenian Highlands