Refraneiro galego sobre o pan

*En abril espigas mil*|250px|miniatura

;Véxase tamén *O muíño na cultura popular galega*

A seguir recóllense os refráns que fan alusión ó pan, sexa pantrigo ou pan de centeo, pero tamén ó trigo, a fariña, o forno, ós panadeiros, etc. Debe terse en conta que en ocasións se utiliza o nome de pan para designar outros gran, como o centeo, e mesmo o cereal aínda no campo.

* *A anguía en empanada e a lamprea escabechada* .
* *A auga de san Xoán, leva o viño e tolle o pan* .
* *A auga de san Xoán quita o viño e tolle o pan* .
* *A auga de san Xoán tolle o viño e non dá pan* . 
* *A auga en San Xuán tolle o viño e non dá pan* .
* *A auga no forno, tras da fariña vai* . 
* *A cebada, na lameira; o trigo, na poeira* . 
* *A choiva no abril dá millo e dá pan*. 
* *A chuvia por san Xoán, tolle o viño e non dá pan*. 
* *A costureira, moi sentadiña; e o pan, na criba* .
* *A falta de pan, bo é pantrigo* . 
* *A mera no San Xoán leva o viño e mais o pan* .
* *A mozo respostón, pan e moito legón* . 
* *Á mesa sin pan non te poñas a xantar* .
* *A pan de quince días, fame de tres semanas* . 
* *Á que ten pan e capelo nunca lle falta mancebo* . 
* *A quen come ben o pan, é pecado darlle compango* .
* *A sardiña por abril cóllea polo rabo e déixaa ir, por maio ásaa no rescaldo e por san Xoán xa molla o pan*. 
* *A todo o que come pan, migallas lle cairán*. 
* *Abril frío e fornos quentes, alegría pros meus dentes* ..
* *Abril frío, moito pan e pouco viño* .
* *Abril, pendoril; maio, engraio; e san Xoán, segaio* . 
* *Adiós, amo e ama, que tan bo pan como aquí fano na miña casa*.
* *Adoece, can, porque non che dan pan* .
* *Agradecédemo, veciñas, que boto farelo ás miñas galiñas* . 
* *Alá vai serodio con temporao, mais non na palla nin no grao* .
* *Alá vaias, pan emprestado, onde volvas millorado* . 
* *Ano de nevadas, ano de fornadas* . 
* *Antes o pan que o viño e antes o touciño que o viño* .
* *Ara ben e fondo, e collerás pan dabondo* .
* *Astra san Xoan, toda a herba é pan* . 
* *Ata curto, esterca a modo, ara xusto e fondo, e collerás pan dabondo* .  
* *Auga, da serra; pan do que se malla na eira* . 
miniatura|300px|*Auga en maio, pan todo o ano*
* *Auga en maio, pan para o ano* . 
* *Auga fría e pan quente nunca fan bo ventre*. 
* *Auga fría e pan quente, nunca fixeron ventre* .
* *Auga panada, feita e tomada* .
* *Auga por agosto, nin pan nin mosto* . 
* *Caia auga e veña maio, que xa temos pan pro ano* .
* *Caldo sen pan no inferno o dan* .
* *Caldo sin pan dáselle ó can* .
* *Cando a carballeira zoa, sabe ben a broa*. 
* *Cando canta o cuco logo vèn o grau ó suco* . 
* *Cando comas pan quente, non bebas auga fría* . 
* *Cando non hai fariña, sobra a peneira*.
* *Cando o home ten leiras que traballar, e a muller fariña que amasar, na casa non falta pan* . 
* *Cando o trigo é louro, é o barbo coma un touro*. 
* ''Cando o trigo é louro, o muge é d'ouro* .
* *Cando o trigo está louro, o barbo é coma un touro* .
* *Cando o trigo está nos campos, é de Dios e dos santos* .
* *Cando tiven dentes non tiven pan; e agora que teño pan non teño dentes* .
* *Canta máis aughiña, máis fariñiña* .
* *Casou Pedro e non foi mal; casou en terras de pan* .
* *Catro cartos para pan, tres e medio para viño, un carto para tabaco, alá vai un realiño*.
* *Cava fondo i terás gran*. 
* *Cava, labor e barbeito, en maio han de estar feitos* .
* *Chova ou non chova, pan ha de haber de sobra* .
* *Chuvia na semana da Ascensión, cría nos trigos mourón* .
* *Chuvia na semana da Ascensión cría nos trigos mourón, pro é un regalo San Pedro co seu xerro, San Cristobo co seu cobo, Santa María coa súa regazadiña, Santiago co seu canado, San Lorenzo co seu caldeiro penso, Nosa Señora coa súa ola e San Miguel co seu tonel* . 
* *Chuvia por San Xoán, tolle o viño e leva o pan .
* *Coa chegada do cuco vén o pan ó suco* .
* *Come máis pan un día de sol de febreiro, que os cabalos de todo o reino* . 
* *Come pan, bebe viño e tira pra diante polo camiño*.
* *Cómeo Deus na eira e cólleo Marta na maseira*.
* *Comer sempre con pan chega a cansar, se non hai algo pra compangar*. 
* *Comín fariña por engordar, e saíume por cea e por xantar* . 
* *Dalle ó rabo o can, non por ti senón polo pan* .
* *Dame pan e chámame can* . 
* *Día de san Adrián sécalle a primeira raíz ó pan* 
* *Diga a miña veciña e teña o meu fol fariña* .
* *Dios che dea poder na vila e na túa casa fariña*. 
* *Dios me dea paz na vila e na casa pan e fariña*. 
* *Dios nos dea moito pan e mala colleita*. 
* *Dios nos dea moito pan na mala anada* . 
* *Dixo o viño: "No corpo do home sou valente e boiante". E dixo o pan: "Se eu vou diante".*
* *Do pan de meu compadre boa rebanda, miña comadre* .
* *Do pan do meu compadre, grandes anacos ó meu afillado* . 
miniatura|300px|*Do pan encetado calquera pilla un bocado*
* *Domingo de Entroido Larafuzán comícheme a carne, deixácheme o pan* . 
* *É millor pan duro que figo maduro* .
* *En martes non te cases nin te embarques, nin o teu cocho mates, nin o teu pan cozas, nin a túa tea urdas, nin a túa filla cases, nin dos da túa casa te apartes*. 
* *En marzo, abrigo e pantrigo . 
* *En marzo, abrigo, mozas e pan de millo*. 
* *En marzo abrigo, noces e pan de millo*. 
* *En marzo, abrigo, noces e pan trigo* .
* *En saco de liño non lévela fariña ó muíño* .
* *En san Xoán, bótalle a fouciña ó pan; en Santa Mariña, da meda fai fariña*. 
* *En San Xoán pinga a sardiña no pan* .
* *En san Xoán seca a raíz o pan*. 
* *En san Xoán, tanto queixo como pan* .
* *En san Xoán, tanto viño coma pan*. 
* *En san Xoán, xa a sardiña molla o pan* .
* *Entre abril e maio, fai fariña para o ano* .
* *Entre san Xoán e san Pedro, vén o pan ó vencello*. 
* *Esparexedor de fariña, recolledor de cinza* .
* *Fol mollado, masa leva*. 
* *Fol sobado, mala fariña leva*. 
* *Garda do pan para maio e da leña para abril* . 
* *Garda leña pra abril e pan pra maio* .
* *Hoxe viño e pan, o resto mañán*. 
* *Inda agora se come o pan da voda* .
* *Labrador chalán, non colle viño nin pan*. 
* *Ladra, can, que pra eso gánalo pan* .
* *Maio come o trigo, e agosto bebe o viño* .
* *Máis vale que sobre pan que non que falte viño*. 
* *Máis vale un día alegre con medio pan, que un triste cun faisán*.
miniatura|300px|*Marzo, espigarzo*
* *Marzo, espigarzo* .
* *Marzo espigarzo, abril pendoril, maio granado, San Xoán segado, Santa Mariña a airiña* .
* *Marzo, espigarzo; abril, penduril; maio, granado; san Xoán, curado. Na santa Mariña, metelo na arquiña* .
* *Marzo, espigas catro; abril, espigas mil*. 
* *Mesa de catalán, moita vianda e pouco pan*.
* *Meu pai chámase fogaza, i eu morrome de fame* .
* *Millor é un pouco pan duro que un figo enteiro maduro* .
* *Moitos oficios tiña Galván e de ningún ganou pan*. 
* *Mordedura de alacrán, busca viño e busca pan, que mañá te enterrarán*. 
* *Muller e forno, con unha hai dabondo* .
* *Na mesa chea, ben cabe a fogaza allea*.
* *Na noite de san Xoán andan os probes pedi-lo pan, e na noite do ceboliño andan os vellos a pedi-lo viño*. 
* *Na noite de san Xoán andan os tolos pedi-lo pan, e na noite do ceboliño andan os vellos a pedi-lo viño*. 
* *Navidá en venres, sementa onde poideres; Navidá en domingo, vende os bois e bótao en trigo*.
* *Nin mesa sen pan, nin soldados sin capitán*.
* *Nin o teu pan en bolas, nin o teu viño en sopas* .  
* *Nin viña no baixo nin trigo no cascallo* .  
* *No agosto a fariña e no setembro a fouciña*. 
* *No ano caro, a peneira espesa i o cribo raro*. 
* *No bo ano a palla é grau. No mal ano o grau é palla* .
* *No marzo, abrigo; na eira, pantrigo* . 
* *Non busques o pan na cama do can* . 
* *Non é o mesmo predicar que dar trigo* .
* *Non hai pior afán, que moitos fillos e pouco pan* 
* *Non lle negues o pan ó probe que de porta en porta vai, que ese amóstrache o camiño que mañán podes levar* .
* *Non pon a galiña senón a fariña* .
* *Non sexas forneira, se tes a cabeza de manteiga* .
* *Non temos pra pan e mantemos un can* . 
* *Non xantei, nin merendei, nin hoxe probei bocado, sinón un bolo de trigo, que tiña medio ferrado* .
* *Nunca está sin pan a casa en que se traballa* .
* *O barbo val ouro cando o trigo é louro* .
* *O burro do xitano, en vendo o pan alonga o paso* . 
* *O caldo sin pan no inferno o dan*. 
* *O can baila polo pan* .
* *O día de san Xoán molla o viño no pan*. 
* *O día que a miña muller amasa, hai alegría na casa* .
* *O día que amaso, mal día paso, pero é pior non ter que amasar nin que peneirar* . 
* *O lus mollo, o martes lavo, o miércoles seco, o viernes peneiro, o sábado amaso; e o domingo, que eu fiaría, todos me din que estou noutra semana e que xa non é día* .
* *O moito pan tamén chega a cansar* .  
* *O pan ben arrendado, énchelle a eira ó seu amo* . 
* *O pantrigo fíxoo Dios, a broa mandouna facer* .
miniatura|300px|*O pantrigo fíxoo Dios, e o de millo mandouno facer*
* *O pantrigo fíxoo Dios, e o de millo mandouno facer*.
* *O peixeiro trae peixe, o panadeiro trae pan e as trasnadas san Xoán*. 
* *O que a can alleo dá pan, perde o pan e perde o can*. 
* *Ó que amasa e coce, ben se lle conoce* .
* *O que aúna en san Xoán, ou é tolo ou non ten pan*. 
* *O que coce i amasa, ben sabe as que pasa* . 
* *Ó que non lle sobra o pan, sóbralle o can* .  
* *O que non ten pan teno que buscar, porque sin comer non se pode pasar* .  
* *O que non ten pra pan, que non críe can* .   
* *O que queira comer patacas en san Xoán, bóteas cando o pan*. 
* *O que queira comer patacas polo San Xoan, bóteas cando o pan* .
* *O que queira comer patacas por san Xoán, bóteas cando o pan*. 
* *O que sementa no camiño cansa os bois e perde o trigo*. 
* *O que sementa sen semente, sega sen fouciño*. 
* *Ó que te quer mal, cómelle o pan; e ó que te quer ben, cómello tamén*. 
* *O que ten can é que lle sobra o pan* .
* *O que xexúa en san Xoán, ou é parvo ou non ten pan*. 
* *O trigo centeoso fai un pan moi proveitoso*. 
* *O trigo que non se axunta na leira, xúntase na eira* .
* *Onde non hai pan non o comen os ratos* .  
* *Onde non hai pan vaise hastra o can* . 
* *Pan albeiro, máis val na barriga que no seo* .
* *Pan de hoxe, carne de onte e viño de antano, manteñen ó home sano*.
* *Pan de millo nono deas ó teu fillo* . 
* *Pan de voda, pra min sobra* .  
* *Pan de voda, quen o queira comer que o coma* .  
* *Pan e auga, sopas* . 
* *Pan mal amasado non pide bocado* .
* *Paxaro trigueiro, nono quero no meu celeiro* .
* *Penas e ceas teñen as sepulturas cheas* .
* *Peneirar, peneirar, e nunca fariña sacar* . 
* *Polo pan baila o can pra ver se llo dan* .
* *Polo San Xoán tanto viño como pan* .
* *Por moito pan nunca é mal ano* .
* *Primeiro o pan, dispois o can* . 
* *Quen di pan di fartura* . 
* *Quen dixo pan, dixo trigo* .
* *San Xullán, garda viño e pan*.
* *Santiago manda o pan, san Migueliño manda o viño, san Francisco manda a landre e san Andrés o touciño*. 
* *Se as penas de Oirán se volveran pan, a Frouseira manteiga e o río de Ouro viño mouro, non había terra coma o Valadouro*. 
* *Se che pica un alacrán busca viño, busca pan, e mais crego e sancristán, antes hoxe que mañán, pois logo te enterrarán* .
* *Se che vai ben o trigo tardeiro, non llo digas ó teu compañeiro* .
* *Se comes sardiña en san Xoán, mollaráchese o pan*. 
* *Se pan quente comes, non bebas auga da fonte* . 
* *Sin pan nin viño non se anda ben o camiño* .
* *Viño, que salte; queixo, que chore; pan, que cante* .
* *Xa que o trigo non é meu, que o acañe quen o colleu* .
* *Xa sei o pan que pra sempre me ha fartar* .
* *Xoaniña, voa, voa, que teu pai está en Lisboa e túa nai está na cama a comer pan e cebola* .

## Notas
## Véxase tamén
### Bibliografía
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
* ANÓNIMO: *Refraneiro do viño. 505 sentenzas recollidas do pobo*, Edicións Castrelos, Colección O Moucho, Vigo 1968.
* GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en Coloquio de etnografía marítima, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
* Gran Enciclopedia Galega, Ed. Silverio Cañada, Lugo 2003.
* LEMA BOUZAS, Lino (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
* OTERO ÁLVAREZ, Aníbal: *Vocabulario de San Jorge de Piquín*, Verba anexo 8, Universidade de Santiago, 1977.
* PEREDA ÁLVAREZ, José María: "Aportaciones léxicas y folklóricas al estudio de la lengua gallega", en *Douro Litoral* 1953, 5ª série, VII-VIII, pp. 19-52.
* REAL ACADEMIA GALLEGA: *Diccionario gallego-castellano*, 1913-1928.
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas, contribución al diccionario gallego*, CEME, Salamanca 1978.
* Elixio Rivas Quintas: *Frampas III, contribución al diccionario gallego*, 2001, no *Dicionario de Dicionarios*.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*, Galaxia, Vigo 1958-1961.
* Juan Sobreira Salgado: "Vegetables de Galicia" seguido dunhas " Retractaciones" e duns "Documentos justificativos de la nomenclatura botánica gallega" (1790), ed. de J. L. Pensado Tomé en *Opúsculos lingüísticos del siglo XVIII*, Galaxia, Vigo, 1974, pp. 241-267.
* SOBREIRA, Juan: *Papeletas de un diccionario gallego* (1792-1797), ed. de J. L. Pensado Tomé, Instituto de Estudios Orensanos, Ourense 1979.
* VALLADARES NÚÑEZ, Marcial: *Diccionario gallego-castellano'', Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.