Condroitín sulfato

miniatura|350px|Estrutura química da unidade disacárida que forma o condroitín sulfato. Condroitín-4-sulfato: R1 = H; R2 = SO3H; R3 = H. Condroitín-6-sulfato: R1 = SO3H; R2, R3 = H.
O **condroitín sulfato** ou **sulfato de condroitina** é un heteropolisacárido sulfatado do grupo dos glicosaminoglicanos composto por unha unidade disacárida repetida formada por N-acetilgalactosamina e ácido glicurónico. O condroitín sulfato está normalmente asociado a proteínas, formando proteoglicanos. Unha cadea de condroitín sulfato pode constar de máis de 100 azucres individuais, cada un dos cales pode estar sulfatado en posicións e en número diverso.

O condroitín sulfato é un importante compoñente da maioría dos tecidos dos vertebrados e invertebrados e abunda naqueles que posúen moita matriz extracelular, como os que forman os tecidos conectivos do corpo, cartilaxe, pel, vasos sanguíneos, ligamentos e tendóns. O condroitín sulfato achega á cartilaxe as súas propiedades mecánicas e elásticas, e dálle a ese tecido moita da súa resistencia á compresión.

## Descrición e propiedades físico-químicas 
As cadeas de condroitín sulfato son polisacáridos de lonxitude variable que conteñen dous monosacáridos alternados: D-ácido glicurónico (GlcA) e N-acetil-D-galactosamina (GalNac). Dentro desta unidade disacárida os enlaces glicosídicos entre os azucres son beta 1,3, e entre unha unidade disacárida e a seguinte son beta 1,4. Cando algúns dos residuos de ácido glicurónico están epimerizados a ácido L-idurónico (IdoA), o polisacárido resultante xa non é condroitín sulfato senón dermatán sulfato.

### Unión a proteínas 
As cadeas de condroitín sulfato están unidas aos grupos hidroxilo dos residuos de serina das proteínas. Descoñécese exactamente como se seleccionan as proteínas que se van unir aos glicosaminoglicanos. Empiricamente, as serinas glicosiladas acostuman ir seguidas de glicina e teñen residuos ácidos contiguos.

A unión das cadeas de glicosaminoglicanos empeza con catro monosacáridos que forman un patrón fixo: xilosa (Xil) - Galactosa (Gal) - galactosa – ácido glicurónico (GlcA). Cada azucre únese pola acción dun encima específico, o que permite múltiples niveis de control sobre a síntese de gicosaminoglicanos. A xilosa empeza a unirse ás proteínas no retículo endoplasmático, entanto que o resto dos azucres se unen no aparato de Golgi.

### Sulfatación 
Cada monosacárido pode estar sulfatado unha ou dúas veces. 
Normalmente os hidroxilos das posicións 4 e 6 da N-acetil-galactosamina están sulfatados. A sulfatación realízase por sulfotransferases específicas. O grupo sulfato fíxase na galactosamina en posición 4 e 6, o que explica a existencia de dous isómeros do condroitín sulfato. A sulfatación nestas diferentes posicións confire as actividades biolóxicas específicas ás cadeas de condroitín sulfato.

## Tipos 
O condroitín sulfato foi illado moito antes de que se determinase a súa estrutura, o que fixo que houbese cambios nas súas denominacións ao longo do tempo. Os primeiros investigadores designaron con letras as diferentes fraccións desta substancia.

Unha denominación antiga é "condroitín sulfato B", que hoxe se denomina dermatán sulfato, e non se clasifica xa como unha forma de condroitín sulfato.

O termo *condroitina* (sen engadirlle "sulfato") úsase ás veces para a designar a fracción con pouca ou ningunha sulfatación, aínda que este uso non está xeneralizado.

Aínda que o nome "condroitín sulfato" parece que suxire que é un sal cun anión sulfato, en realidade non é así, xa que o sulfato está unido covalentemente ao azucre. Máis ben o que ocorre é que, como a molécula ten moitas cargas negativas a pH fisiolóxico, hai catións incorporados nos sales de condroitín sulfato. As preparacións comerciais de condroitín sulfato son normalmente sales de sodio. Mesmo algúns investigadores, como Barnhill et al. suxiren que todas as preparacións de condroitín sulfato se denominen "condroitín sódico" sen facer referencia á súa sulfatación.

## Funcións 
A función do condroitín sulfato no organismo depende das propiedades de todo o proteoglicano do cal forma parte. Estas funcións poden ser de tipo estrutural e de tipo regulador ou ambas as dúas á vez.

### Función estrutural 
O condroitín sulfato é o compoñente maioritario da matriz extracelular da maioría dos tecidos de vertebrados e representa un elemento importante no mantemento da integridade estrutural dos tecidos con abondosa matriz extracelular (tecidos conectivos, cartilaxe, pel, vasos sanguíneos, ligamentos e tendóns). Esta función é típica dos proteoglicanos de elevado peso molecular como o agrecán, versicán, brevicán e neurocán.

Como parte do agrecán, o condroitín sulfato é o compoñente maioritario da cartilaxe. O nivel de agregación e as fortes cargas dos grupos sulfato do condroitín sulfato danlle a propiedade de retención de auga a estes proteoglicanos, o que proporciona á cartilaxe resistencia á compresión.

Nas enfermidades articulares dexenerativas, como a artrose, prodúcese unha deterioración e perda de cartilaxe articular. Unha fase chave no proceso dexenerativo artrósico é a perda de proteoglicano (formado por condroitín sulfato) do tecido cartilaxinoso, o que somete á súa rede de coláxeno a un mal funcionamento mecánico.

### Función reguladora 
A capacidade interactiva do condroitín sulfato coas proteínas da matriz extracelular débese ás cargas negativas da molécula. Estas interaccións son importantes para regular un abano diverso de actividades celulares. 
Aínda que ditas funcións non están tan ben caracterizadas coma as do heparán sulfato, seguen descubríndose novas funcións dos proteoglicanos con condroitín sulfato. Os lecticanos son a parte principal da matriz extracelular do cerebro, onde as cadeas de condroitín sulfato funcionan estabilizando as sinapses cerebrais, xa que forman parte das redes perineuronais. Cando existen danos no sistema nervioso central, os niveis de proteoglicanos con condroitín sulfato aumentan, de maneira que actúan impedindo a rexeneración das terminacións nerviosas danadas.

No desenvolvemento cortical fetal o condroitín sulfato exprésase na Sub Placa e actúa como un sinal de stop para as neuronas que migran desde a Zona Ventricular. As neuronas que se deteñen aquí poden despois ser programadas para posteriores migracións a capas específicas da placa cortical.

## Aplicacións en medicina 
O condroitín sulfato está considerado como fármaco de acción sintomática lenta para a artrose (*SYSADOA, **S**ymptomatic **S**low **A**cting **D**rug for **O**steoarthritis*) en máis de 22 países europeos,, e en Estados Unidos está regulado pola FDA (*Food and Drug Administration*) como suplemento nutricional. Ademais, o condroitín sulfato tamén se usa en medicina veterinaria para o tratamento das patoloxías articulares de animais como cans, gatos e cabalos.

Como fármaco, o condroitín sulfato pertence ao grupo M01AX: Outros antiinflamatorios e antirreumáticos non esteroideos (clasificación *ATC -Anatomic Therapeutic Chemical Classification*- da Organización Mundial da Saúde que utiliza un sistema de clasificación internacional no que todos os fármacos están subdivididos en categorías segundo o órgano ou o aparato sobre o que actúan e segundo as súas propiedades químicas, farmacolóxicas e terapéuticas).

O condroitín sulfato extráese principalmente de cartilaxe bovina, porcina ou mariña (de quenllas principalmente). O método de extracción inclúe un tratamento proteolítico seguido dunha separación específica e unha purificación. O condroitín sulfato usado na maioría dos estudos extráese da traquea bovina (95% de pureza), e é o que se utiliza nos ensaios clínicos, e por tanto, do que se coñece mellor a súa eficacia e seguridade a nivel clínico.

Dependendo da orixe terrestre ou mariña da especie animal da que se extrae, o condroitín sulfato mostra diferentes proporcións de sulfato en posición 4 ou na 6, e diferentes medias de masa molecular.

### Farmacoloxía 
A dose oral de condroitín sulfato en ensaios clínicos en humanos é de 800 - 1.200&nbsp;mg/día.

A prescrición de condroitín sulfato é o tratamento sintomático normal da artrose. O condroitín sulfato preséntase en doses de 800&nbsp;mg/día (2 x 400&nbsp;mg cápsulas), preferentemente nunha dose (dúas cápsulas á vez) e tómase durante polo menos 3 meses. Porén, en pacientes con sintomatoloxía inflamatoria importante, está indicado comezar cunha dose de 1200&nbsp;mg/día (3 x 400&nbsp;mg cápsulas ao día nunha soa toma ou en dúas doses) durante as primeiras 4 ou 6 semanas para seguir con 800&nbsp;mg/día ata completar o período de administración de polo menos 3 meses.

En ningún estudo clínico levado a cabo con condroitín sulfato se identificaron efectos adversos graves nin sobredoses.

### Propiedades farmacocinéticas 
Varios estudos farmacocinéticos levados a cabo en humanos e animais sinalan que o condroitín sulfato pode absorberse oralmente e que a biodispoñibilidade de condroitín sulfato varía entre un 15 e un 24% da dose administrada por vía oral. Da fracción absorbida de condroitín sulfato, o 10% está en forma de condroitín sulfato e o 90% en forma de derivados despolimerizados de menor peso molecular. Tras a administración oral de condroitín sulfato, a concentración máxima de condroitín sulfato en sangue atínxese nunhas 4 horas.

En sangue, o 85% da concentración de condroitín sulfato e dos derivados despolimerizados está fixada a diversas proteínas plasmáticas. O volume de distribución de condroitín sulfato é relativamente pequeno, arredor de 0,3 l/kg. No home, o condroitín sulfato presenta afinidade polo tecido articular. En particular, Ronca *et al*, atoparon que o condroitín sulfato non se absorbe rapidamente no tracto gastrointestinal e que un elevado contido desta molécula se encontra despois no líquido sinovial e cartilaxe.

Metabolízase polo menos o 90% da dose de condroitín sulfato. O fígado, os riles e outros órganos participan na despolimerización de condroitín sulfato. O condroitín sulfato non é metabolizado por encimas do citocromo P450 (superfamilia de hemoproteínas), o que é de grande transcendencia, xa que implica que o condroitín sulfato non pode presentar interaccións metabólicas con outros medicamentos (eliminación).

O tempo de vida media está entre 5 e 15 horas. A vía de eliminación de condroitín sulfato e dos derivados despolimerizados máis importante é o ril.

A cinética encimática do condroitín sulfato é de primeiro orde ata doses de 3000&nbsp;mg, o que implica que non se acumula no organismo ata esa dose.

### Toxicidade 
O condroitín sulfato é unha substancia natural endóxena presente na matriz extracelular de moitos tecidos do corpo, entre eles a cartilaxe, e non presenta interaccións con outros medicamentos, xa que non é metabolizado polo citocromo P450.
Os estudos de toxicidade (aguda, subaguda e crónica), mutaxenicidade (potencial de provocar mutacións), carcinoxénese (produción de cáncer) e de toxicidade sobre a reprodución, efectuados con condroitín sulfato, deron en todos os casos resultados negativos.

Os resultados de estudos clínicos publicados na literatura, cunha duración aproximada de 6 a 40 meses nun número limitado de pacientes, mostraron unha total ausencia de toxicidade do condroitín sulfato administrado oralmente en doses de 1 a 2 g ao día. Os efectos adversos rexistrados nestes estudos son menores e a maioría non se asocian directamente ao propio tratamento con condroitín sulfato.

O condroitín sulfato foi amplamente usado como tratamento sintomático para a artrose en Europa durante máis de 20 anos: en Suíza (desde 1983), en Italia (1990), en Francia (desde 1993), en Italia e Austria (desde 1994), en Suíza (desde 1996) e en Portugal (desde 2000), e en varios países da Europa do Leste. En España este produto leva comercializándose desde 2003. Durante estes anos, os estudos de farmacovixilancia nunca revelaron ningún efecto tóxico importante no home resultante da utilización deste composto. Neste sentido, hai que salientar que non foi precisa ningunha medida correctiva derivada da farmacovixilancia que se levou a cabo do produto en Europa, nin tampouco ningunha modificación da ficha técnica do fármaco a causa dalgún efecto adverso grave.

Por outro lado, tampouco se detectou ningún efecto grave derivado do uso de condroitín sulfato tanto a curto coma a longo prazo nos Estados Unidos, onde leva moito tempo comercializado como complemento nutricional.

As últimas recomendacións da Liga Europea Reumatolóxica (EULAR) para o tratamento da artrose de xeonllo fan referencia ao seu elevado perfil de seguridade. Nunha escala do 0 ao 100, atribúeselle un nivel de toxicidade de 6 (canto menor máis seguro), polo que constitúe un dos fármacos máis seguros, xunto ao sulfato de glicosamina, para o tratamento da artrose.). Sobre a membrana sinovial, o condroitín sulfato actúa estimulando a síntese de ácido hialurónico, e reducindo a inflamación e o derramo articular. Sobre o óso subcondral, describiuse nun traballo recente que o condroitín sulfato exerce un efecto positivo sobre o desequilibrio óseo ocorrido no óso subcondral artrósico.

Publicouse na revista *Annals of the Rheumatic Diseases* unha revisión que describe todas as evidencias publicadas en relación aos mecanismos de acción do condroitín sulfato.

### Efecto clínico 
Diversos ensaios clínicos controlados levados a cabo para avaliar a eficacia do condroitín sulfato no tratamento da artrose comparado con placebo ou con antiinflamatorios, demostraron que este produto é beneficioso para o alivio da dor e a melloría da incapacidade funcional nestes pacientes, e a redución da inchazón e o derramo articular, todos eles síntomas característicos desta patoloxía. Concretamente, os datos dispoñibles mostran que aínda que o efecto clínico deste produto tarda entre dúas e tres semanas en aparecer, pode chegar a ter unha eficacia global parecida á dos antiinflamatorios e ademais o seu efecto perdura ata dous meses despois da finalización do tratamento (efecto remanente).

Na membrana sinovial, o condroitín sulfato pode diminuír de forma significativa a inchazón e o derramo articular, o que representa un beneficio significativo tendo en conta que a prevalencia da sinovite se estimou nun 50 % da poboación que padece artrose.

A maior parte da literatura sobre a eficacia clínica do condroitín sulfato son estudos sobre o tratamento con este produto da artrose de xeonllo (Morreale *et al*, 1996; Bourgeois *et al*, 1998; Bucsi *et al*, 1998; Pavelka *et al*, 1998; Uebelhart *et al*, 1998; Mazieres *et al*, 2001; Uebelhart *et al*, 2004, Clegg *et al*, 2006, e Möller *et al*, 2010)., pero tamén se estudou a súa eficacia condroprotectora noutras articulacións.

Os diferentes estudos e metaanálises realizados sobre a eficacia do produto na mellora dos síntomas e alivio da dor nas artroses chegan á conclusión que é un produto útil e eficaz para estes tratamentos . Aínda que houbo tamén algúns estudos realizados por Reisenbach e Wandel que discutiron a eficacia do produto nestes tratamentos .

Finalmente, é importante indicar, que as conclusións de Wandel et al. están en desacordo con todas as Guías Internacionais e Europeas, que unanimemente recomendan o uso da prescrición de glicosamina e condroitín sulfato. Concretamente, o condroitín sulfato foi catalogado co máximo nivel de evidencia (1A) e grao de recomendación máis elevado (A) por sociedades reumatolóxicas de prestixio tanto españolas coma internacionais e os seus grupos de Medicina Baseada na Evidencia (EULAR, Liga Europea de Reumatoloxía; OARSI, Sociedade Internacional da Artrose; SER, Sociedad Española de Reumatología; SEMERGEN, Sociedad Española de Medicina General; etc.).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Heparán sulfato
* Glicosaminoglicano
* Matriz extracelular