open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shaolin Soccer

***Shaolin Soccer*** (en chinés: 少林足球) é un filme de 2001 producido en Hong Kong e dirixido por Stephen Chow, quen tamén é o protagonista. Un antigo monxe shaolin reúnese cos seus cinco irmáns, anos após a morte do seu mestre, para aplicar as súas habilidades sobrehumanas en artes marciais para xogar fútbol e levar o kung fu shaolin ás masas.

## Personaxes 
* Stephen Chow como Sing / Mighty Steel Leg (#10)
* Ng Man-tat como Fung / Golden Leg
* Wong Yat-fei como Iron Head (#11)
* Mok Mei-lam como Hooking Leg (#2)
* Tin Kai-man como Iron Shirt (#3)
* Danny Chan Kwok-kwan como Empty Hand / Lightning Hand (#1)
* Lam Chi-chung como Light Weight Vest (#6)
* Zhao Wei como Mui
* Patrick Tse como Hung
* Shik Zi-yun como dianteiro de Team Evil (#9)
* Cao Hua como porteiro de Team Evil (#21)
* Cecilia Cheung e Karen Mok como xogadoras de Team Dragon #7 e #11
* Fung Min-hun como capitán do Team Rebellion
* Vincent Kok como capitán do Team Tofu

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
### Ligazóns externas 
* 
* Ficha en BoxOfficeMojo 
* Ficha en RottenTomatoes 
* Ficha en Metacritic
Abdicación de Xoán Carlos I

borda|miniatura|270x270px|Intre no que Xoán Carlos I asina a Lei orgánica que vai facer efectiva a súa abdicación
A **abdicación do rei Xoán Carlos I de Borbón** foi o acto de renuncia como Rei de España en favor do seu sucesor, Filipe VI, que se realizou no Palacio Real de Madrid o 18 de xuño de 2014 pero que entrou en vigor logo da súa publicación como lei orgánica o día seguinte, 19 de xuño, no *Boletín Oficial do Estado*. Tras a súa abdicación Xoán Carlos I de España continúa a ostentar con carácter honorífico o título de Rei con carácter vitalicio, con tratamento de Maxestade e honras análogas ás establecidas para o herdeiro da Coroa segundo establece o Real decreto 470/2014 do 13 de xuño, porén popularmente o seu título pasou a coñecerse como rei emérito.
Comisión Económica das Nacións Unidas para África

A **Comisión Económica das Nacións Unidas para África** (**CEA**; , **UNECA** ou ECA; , CEA) foi creada en 1958 polo Consello Económico e Social das Nacións Unidas para fomentar a cooperación económica entre os seus estados membro (as nacións do continente africano) seguindo unha recomendación da Asemblea Xeral das Nacións Unidas.

É unha das cinco comisións rexionais.

A CEA ten 54 estados membro, que se corresponden cos 54 estados membro da Nacións Unidas que se atopan dentro do continente africano ou nos océanos próximos ao continente.

## Programa 
O traballo da comisión está estruturado en sete divisións de programa:

* Centro Africano de Estatística
* Política macroeconómica
* Política de desenvolvemento social
* Innovación e Tecnoloxía
* Integración rexional e Comercio
* Desenvolvemento da capacidade

## Localizacións 
dereita|miniatura|350x350px|Mapa das subrexións da CEA
* Adís Abeba, Etiopía (Sede central, Sala de África, inaugurada en 1961)
* Yaoundé, Camerún (Sede rexional de África central)
* Kigali, Ruanda (Sede rexional de África oriental )
* Rabat, Marrocos (Sede rexional de África do Norte)
* Lusaca, Zambia (Sede rexional de África austral)
* Niamey, Níxer (Sede rexional de África Occidental)

## Estados membro 

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*

## Secretarios executivos 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Sistema das Nacións Unidas

### Ligazóns externas 
*
Archive.today

**archive.today** (anteriormente **archive.is**) é unha páxina web de arquivo que almacena capturas de páxinas de web. Recupera unha páxina á vez de maneira semellante a WebCite, con capturas máis pequenas que 50MB, mais con apoio para JavaScript para páxinas de arquivos pesados como Google Maps e aplicacións de web progresivas como Twitter.

archive.today grava simultaneamente dúas capturas diferentes dunha mesma páxina web. Unha é a "Webpage" que inclúe todas as ligazóns activas funcionais que se atopan no orixinal. A outra é "Screenshot", que achega unha visualización estática e non interactiva da representación.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* archive.ph
Kung Fu Hustle

***Kung Fu Hustle*** (en chinés: 功夫) é un filme de 2004 de Hong Kong dirixido, producido, coescrito e protagonizado Stephen Chow. O filme conta a historia dunha banda de asasinos, unha aldea pobre con heroes improbábeis e a viaxe dun aspirante a gánster para atoparse a si mesmo. O resto do elenco está composto por Eva Huang, Yuen Wah, Yuen Qiu, Danny Chan Kwok-kwan e Leung Siu-lung. As coreografías de artes marcias foron supervisadas por Yuen Woo-ping.

## Personaxes 
* Stephen Chow como Sing
* Danny Chan Kwok-kwan como Brother Sum
* Yuen Wah como Landlord de Pig Sty Alley
* Yuen Qiu como Landlady de Pig Sty Alley
* Leung Siu-lung como Beast
* Xing Yu como Coolie
* Chiu Chi-ling como Tailor
* Dong Zhihua como Donut
* Lam Chi-chung como Bone
* Eva Huang como Fong
* Tin Kai-man como conselleiro de Brother Sum
* Gar Hong-hay e Fung Hak-on como os harpistas
* Lam Suet e Liang Hsiao como membros do Axe Gang.
* Yuen Cheung-yan como Beggar
* Feng Xiaogang como líder de Crocodile Gang

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* 
* Ficha en RottenTomatoes 
* Ficha en AllMovie 
* Ficha en Metacritic
Zulema a Astróloga

**Zulema a Astróloga**, nada en 1190 e finada no século XIII, foi unha astrónoma de Al-Andalus.

## Traxectoria 
Zulema pertencía a unha familia andalusí de Mallorca e sábese que vivía en Madinat Mayurqa en 1229, ano da conquista cristiá. Era a nai de Alí de la Palomera, quen axudou o rei Jaime I de Aragón na súa conquista da illa. Pero, sobre todo, era unha astrónoma de renome, chamada "a sabia" dende as primeiras crónicas. A *Crónica de Bernat Desclot* relata como o seu fillo Alí dixo ao monarca aragonés: «Señor, sabede con certeza que esta terra é túa e está ao teu servizo, que miña nai me rogou que viñese a ti e cho contase; que é unha muller moi sabia, e soubo na súa arte da astronomía que ti conquistarás esta terra». Despois da conquista, a familia de Alí de la Palomera foi autorizada a permanecer na illa.

Este episodio quedou reflectido na toponimia de Andratx e na tradición popular. Na torre medieval de San Telmo, por exemplo, propiedade da familia de Alí, dise que a súa nai escrutaba as estrelas desde as ameas. O poeta Pere d'Alcàntara Penya i Nicolau (Palma, 1823-1906) recolleu unha lenda popular da zona de Andratx e, en 1871, transformouna nunha poesía historicista co título: "n'Alis de la Palomera". Neste poema, por primeira vez, a astróloga recibe o nome de Zulema. Ao redor dos mesmos anos, Tomàs Forteza i Cortès (1838-1898) volveu falar da nai de Alí como unha sabia astróloga e dedicou unha composición a eses acontecementos.

## Notas 
## Véxase tamén  
### Bibliografía 
* Desclot, Bernat (páx. 1283). *Crónico*. cap. XXXV.
* Forteza i Cortés, Tomàs (c. 1870). ''N'Alí de la Palomera*.
* Jaume I (c. 1276). *Crónica ou Llibre dels feits''.
* Penya i Nicolau, Pere d'Alcàntara (1871). ''N'Alí de la Palomera''. Jochs Florals de Barcelona. Barcelona: Estampa do Renacemento.

### Outros artigos 
* Cronoloxía das mulleres na ciencia
Johanna Döbereiner

**Johanna Liesbeth Kubelka Döbereiner**, nada en Ústí nad Labem o 28 de novembro de 1924 e finada en Seropédica (Brasil) o 5 de outubro de 2000, foi unha agrónoma pioneira en bioloxía do solo.

A súa investigación foi fundamental para que o Brasil conseguise a tecnoloxía Proalcool, converténdose no segundo produtor mundial de soia cun enorme impacto directo na economía nacional. O seu traballo coa fixación biolóxica do nitróxeno permitiu a miles de persoas comeren alimentos máis baratos e saudables, e por iso foi proposta como candidata ao Premio Nobel de 1997.

## Traxectoria 
Johanna naceu en Ústí nad Labem, na República Checa, unha rexión de influencia alemá. O seu pai, Paul Kubelka, era un químico que sería arrestado por axudar os xudeus a escapar da persecución nazi. A familia trasladouse a Praga, cando Johanna era nena, para que o seu pai se convertese en profesor de química na Universidade de Praga. Ademais da docencia, tamén tiña unha pequena fábrica de produtos químicos para o seu uso na agricultura.

Licenciouse en Enxeñería Agrícola en 1950 pola Universidade de Múnic, e poucos meses despois trasladouse ao Brasil, onde foi contratada polo Instituto de Ecoloxía e Experimentación Agraria, "Centro  Nacional de Investigación en Agrobioloxía de Embrapa", situado no municipio de Seropédia, no estado do Río de Xaneiro. Obtivo o seu máster na Universidade de Wisconsin en 1963, e os dous anos seguintes impartiu cursos de microbioloxía do solo na Universidade de Florida e en Santiago de Chile.

Os seus estudos sobre a fixación biolóxica do nitróxeno revolucionaron o cultivo da soia no Brasil, proporcionando unha tecnoloxía de xestión capaz de reducir ou mesmo eliminar a dependencia dos fertilizantes con nitróxenos dos cultivos, aforrando actualmente entre 1.000 e 2.000 millóns de dólares ao ano. Esta tecnoloxía fai que moitos outros países gasten menos para producir soia. Tamén realizou importantes estudos no cultivo do azucre, onde descubriu o endófito *Azospirillum*, unha das especies que leva o nome. En 1988, escribiu sobre a asociación entre as bacterias endófitas fixadoras de nitróxeno *Gluconacetobacter diazotrophicus* e a cana de azucre. Os resultados máis espectaculares dos seus estudos con esta asociación observáronse con algunhas variedades de cana de azucre, capaces de produciren altos rendementos, por riba das 160&nbsp;t/ha, con ata 200&nbsp;kg de nitróxeno derivado da súa asociación simbiótica con esta bacteria. Johanna cos seus estudos levou ao descubrimento de 9 especies de bacterias fixadoras de nitróxeno asociadas a gramíneas, cereais e nardos.
* *Gluconacetobacter johannae*

## Notas
Carmen Nájera Domingo

**Carmen Nájera Domingo**, nada en Nájera, A Rioxa, en 1951, é unha química española, catedrática do Departamento de Química Orgánica da Universidade de Alacant.

## Traxectoria 
Rematou os seus estudos de Química na Universidade de Zaragoza en 1973 e a súa tese de doutoramento na Universidade de Oviedo en 1979 baixo a dirección de José Barluenga Mur e Miguel Yus Astiz.

O seu campo de investigación son os procesos catalíticos en síntese orgánica. Publicou máis de 300 artigos en revistas internacionais e é membro de pleno dereito da Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas e Naturais. Ademais, é cofundadora e directora técnica da empresa Medalchemy dedicada á elaboración de produtos farmacéuticos desde 2002.

O seu traballo de investigación actual céntrase, sobre todo, na catálise asimétrica, utilizando catalizadores quirais que permiten reaccións que dan lugar a un único enantiómero. Por enantiómeros enténdese as mesmas moléculas que non se poden superpoñer, pero que entre elas teñen unha relación especular ou como se tivesen un espello entre elas. Estas substancias son moi importantes especialmente na industria farmacéutica.

É autora dunha patente sobre un procedemento para a obtención de moléculas inhibidoras do virus da hepatite C, cun novo procedemento moito máis rápido para a obtención do virus que neutraliza a resistencia do virus sen os efectos secundarios doutras terapias actuais.

## Premios e honras 
* En 2006 obtivo o Premio de Química Orgánica da Sociedade Española de Química
* Tamén en 2006 o Rosalind Franklin International Lectureship da English Chemical Society
* En 2013 foi elixida Membro Activo da Academia Europea de Ciencias e Artes, con sede en Salzburgo (Austria).
* En 2015 foi galardoada co IUPAC International Award 2015 Distinguished Women in Chemistry ou Chemical Engineering Awards.

## Notas
John Ames Mitchell

**John Ames Mitchell**, nado o 17 de xaneiro de 1845 e finado o 29 de xuño de 1918, foi un editor, arquitecto, artista e novelista estadounidense.

## Traxectoria 
Foi cofundador e da revista *Life*. Estudou na Universidade de Harvard e mais na École nationale supérieure des Beaux-Arts de París.

É lembrado pola súa obra *The Last American*, unha ucronía protagonizada por un almirante persa que nun futuro afastado viaxa en barco ao continente americano.

Morreu dunha apoplexía e está soterrado no cemiterio de Fairlawn, en Ridgefield.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Perfil do persoeiro, sfpl.org
Valentín Lois Sobrino

**Valentín Lois Sobrino**, coñecido como **Barouteiro**, nado en Ribadavia cara a 1899 e finado en Ventosela o 16 de febreiro de 1937, foi un sindicalista e político galego.

## Traxectoria 
Durante a Segunda República estivo afiliado á Sociedad de Agricultores de Valdepereira, adscrita á CNT do Ribeiro, fundada por José Bóveda Formigo. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 fuxiu ao monte. Foi xulgado en Ourense por rebelión militar e declarado en rebeldía. Foi localizado por un grupo de gardas civís e falanxistas na súa casa de Val de Pereira o 16 de febreiro de 1937 e foi asasinado, aínda que a versión oficial di que se suicidou.

## Notas
Salvador (filme)

***Salvador*** é un filme estadounidense de 1986 co-escrito e dirixido por Oliver Stone. Está protagonizado por James Woods no papel do xornalista Richard Boyle, xunto con Jim Belushi, Michael Murphy, Elpidia Carrillo, John Savage e Cynthia Gibb nos papeis secundarios. Stone escribiu o guión xunto con Boyle.

O filme conta a historia dun xornalista estadounidense cubrindo a guerra civil do Salvador que se ve envolto entre o FMLN e a ditadura militar de extrema dereita ao tempo que tenta rescatar a súa moza e os fillos dela. O filme simpatiza cos revolucionarios de esquerda e critica fortemente a ditadura militar apoiada polos Estados Unidos, centrándose no asasinato de catro monxas católicas estadounidenses, entre elas Jean Donovan, e o asasinato do arcebispo Óscar Romero polos escuadróns da morte. O filme estivo nomeado a dous Premios Óscar: mellor actor (Woods) e mellor guión orixinal (Stone e Boyle).

## Personaxes 
* James Woods como Richard Boyle
* Jim Belushi como Doutor Rock
* Michael Murphy como embaixador Thomas Kelly
* John Savage como John Cassady
* Elpidia Carrillo como María
* Cindy Gibb como Cathy Moore
* Tony Plana como Maximiliano Casanova
* José Carlos Ruiz como Arcebispo Oscar Romero

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* 
* Ficha en AllMovie 
* Ficha en RottenTomatoes
El Encanto

**El Encanto** é unha vila e concello do departamento de Amazonas, en Colombia. En 2015, contaba cunha poboación de 4&nbsp;841 habitantes. Atópase a 158 msnm. Foi erixida como correxemento o 4 de decembro de 1951, confirmado en 1953. En 1991, segundo o artigo 21 da presidencia, pasou a chamarse correxemento departamental o 4 de outubro. Posúe unha superficie de 10&nbsp;724 quilómetros cadrados.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
La Chorrera, Colombia

**La Chorrera** é unha vila e concello do departamento de Amazonas, en Colombia. En 2015, contaba cunha poboación de 3.878 habitantes. Atópase a 184 msnm. Neste territorio de 12&nbsp;670 quilómetros cadrados viven os pobos indíxenas witoto, bora e ocaina. O concello está á beira do río Igara Paraná.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* La Chorrera en Amazonas.gov.co
La Pedrera, Amazonas

**La Pedrera** é unha vila e concello do departamento de Amazonas, en Colombia. En 2015, contaba cunha poboación de 4&nbsp;985 habitantes. Atópase a 100 msnm. A vila está na beira meridional do río Caquetá, a 18 quilómetros da fronteira co Brasil.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
La Victoria, Amazonas

**La Victoria** é unha vila e concello do departamento de Amazonas, en Colombia. Limita polo leste con Pacoa, polo noroeste con Solano e polo sur con Mirití-Paraná. Foi fundada por Fidel Wilyhes.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Mirití-Paraná

**Mirití-Paraná** é unha vila e concello do departamento de Amazonas, en Colombia. No ano 2015, contaba cunha poboación de 1&nbsp;935 persoas. Atópase na conca do río homónima, no norte do departamento de Amazonas. Limita polo norte co departamento de Caquetá, La Victoria e o departamento de Vaupés; polo leste con La Pedrera e polo sur e oeste con Puerto Santander. A súa cabeceira municipal atópase a 100 msnm.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Puerto Alegría

**Puerto Alegría** é unha vila e concello do departamento de Amazonas, en Colombia. Puerto Alegría foi fundado por Orlando Benjumea e Reinaldo Martínez, e oficialmente recoñecido polo goberno colombiano como concello o 1 de xaneiro de 1981. A área contribúe á industria agrícola de Colombia  co seu cultivation de mandioca, millo, plántanos, froitas, e aguacate. En 2015, a vila de Puerto Alegría tiña unha poboación de 1&nbsp;531 persoas, e unha densidade de poboación de 0.2/ km² . Conta cunha área de 8&nbsp;774,00 quilómetros cadrados e unha altitude de 156 metros por riba do nivel do mar.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Reservation Dogs

***Reservation Dogs*** é unha serie de televisión estadounidense creada por Sterlin Harjo e Taika Waititi para FX Productions. É a primeira serie notábel con guionistas e directores indíxenas, así como un elenco e un equipo de produción case completamente composto por indíxenas norteamericanos. É tamén a primeira serie rodada completamente en Oklahoma. A serie estreouse a través de FX on Hulu o 9 de agosto de 2021, (Día Internacional dos Pobos Indíxenas). En setembro de 2021, a serie foi renovada para unha segunda tempada, e a unha terceira en 2022, a cal se estreou o 2 de agosto de 2023. A serie rematou o 27 de setembro de 2023.

## Sinopse 
A serie conta a historia de catro adolescentes indíxenas nunha zona rural de Oklahoma, mentres pasan os días cometendo crimes e loitando por chegar a California.

## Personaxes 
### Principais 
* Devery Jacobs como Elora Danan Postoak
* D'Pharaoh Woon-A-Tai como Bear Smallhill
* Lane Factor como Cheese
* Lil Mike como Mose
* Funny Bone como Mekko

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial 
*
Puerto Arica

**Puerto Arica** é unha vila e concello do departamento de Amazonas, en Colombia. No 2015, tiña unha poboación de 1&nbsp;350 habitantes. Limita polo norte co correxemento de Puerto Santander, polo sur coa República do Perú, polo oeste con La Chorrera e El Encanto, e polo leste con La Pedrera e Tarapacá.

## Historia 
### Orixe do nome 
O nome foille dado na honra da cidade de Arica, perdida polo Perú durante a guerra do Pacífico contra Chile. Cidadáns peruanos procedentes desa zona (colonizadores ariqueños, tarapaqueños e tacneños), fundaron unha localidade que, na honra desta cidade sureña, se chamou Puerto Arica. Trala sinatura do tratado Salomón-Lozano, a localidade quedou baixo soberanía colombiana. Os poboadores ariqueños peruanos fundaron outro Puerto Arica á beira do río Napo, lugar que máis adiante serviría de base para os peruanos durante a guerra peruano-ecuatoriana.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Puerto Nariño

**Puerto Nariño** é unha vila e concello do departamento de Amazonas, en Colombia, localizado na conca do río Amazonas. Ten unha superficie de 1874 km² e unha poboación de 8&nbsp;162 persoas (2015).

O seu nome provén do xeneral colombiano, Antonio Nariño, quen participou activamente na guerra de independencia contra os españois.

## Xeografía 
É o segundo concello do departamento de Amazonas, tanto en importancia como en área. Atópase á beita do río Loretoyaco, a 87 quilómetros de Leticia, a capital departamental, e a 1&nbsp;240 km de Bogotá (a capital do país). Ten unha altitude de 159 msnm, rexistrando unha temperatura media de 30&nbsp;°C.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Emilio León

**Emilio José León Suárez**, nado en Xixón o 4 de novembro de 1977, máis coñecido como **Emilio León**, é un profesor e político asturiano. Participou nas eleccións á Xunta Xeral do Principado de Asturias en 2015 representando a Podemos Asturias.

## Traxectoria 
### Vida persoal 
Foi profesor de materias científicas, así como de cursos de historia contemporánea e socioloxía na Universidade de Oviedo. É licenciado en física. Traballou como educador en centros de acollida de menores inmigrantes de Oviedo e como animador social e limpador nun xeriátrico de "La Rochelle". É mestre de castelán no Instituto Paul Guérrin, situado na cidade de Niort, Francia.

### Carreira política 
Foi candidato autonómico de Podemos Asturias nas eleccións á Xunta Xeral do Principado de Asturias de 2015, e foi deputado autonómico na Xunta Xeral do Principado de Asturias. Tamén foi vicepresidente da “Comisión de Investigación de Caso Enredadera”.

Colaborou con Andecha Astur presentándose ás eleccións municipais de 1999 en Corvera e de 2007 en Llanes.

En xullo de 2018, dimitiu como voceiro de Podemos Asturias na Xunta Xeral por discrepancias ideolóxicas co partido.

## Notas
Clostridium pasteurianum

***Clostridium pasteurianum*** (anteriormente chamada *Clostridium pastorianum*) é unha especie de bacteria descuberta en 1890 polo microbiólogo ruso Sergei Winogradsky. Foi o primeiro microorganismo de vida libre (non simbiótico) descuberto que podía fixar o nitróxeno libre do aire.

*Clostridium pasteurianum* é un produtor de ácidos carboxílicos. Ten a capacidade de converter carbohidratos a butirato, acetato, dióxido de carbono e hidróxeno  molecular por medio da fermentación. Igual que *Clostridium acetobutylicum*, *Clostridium pasteurianum* tamén ten a capacidade de cambiar da produción de ácido á de substancias que se usan industrialmente como disolventes en certas condicións, Realizáronse varios intentos de documentar as súas condicións de crecemento; porén, aínda non está claro se os parámetros de crecemento que se sabe orixinan unha produción de  disolventes favorable en *C. acetobutylicum* xogan un papel significativo na regulación do metabolismo de *C. pasteurianum* de xeito similar. Produce a alteración gasosa de froitas doces enlatadas e tomates e non se desenvolve a un pH inferior a 3,7.

*C. pasteurianum* é un organismo mesófilo.

## Taxonomía 
Inicialmente recibiu o nome de *Clostridium pastorianum* dado por Winogradsky, pero posteriormente foi cambiado á súa ortografía actual.

## Morfoloxía 
*Clostridium pasteurianum* é unha bacteria grampositiva grande con forma de bacilo e formadora de esporas. É unha bacteria do solo e un anaerobio obrigado.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*Type strain of *Clostridium pasteurianum* at Bac*Dive* -  the Bacterial Diversity Metadatabase
Tarapacá, Amazonas

**Tarapacá** é unha vila e concello do departamento de Amazonas, en Colombia. Limita polo norte con La Pedrera, polo sur cos concellos de Leticia e Puerto Nariño, polo oeste con Puerto Arica e o Perú e polo leste co Brasil.

Atópase a 100 metros sobre o nivel do mar. 

## Historia 
Fundado orixinalmente por cidadáns peruanos, trala sinatura do tratado Salomón-Lozano, a localidade quedou baixo soberanía colombiana.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Puerto Santander, Amazonas

**Puerto Santander** é unha vila e concello do departamento de Amazonas, en Colombia. No ano 2015, tiña unha poboación de 2&nbsp;932 persoas.

A economía baseáse na pesca, na agricultura e, en menor medida, na caza. Limita polo sur con Puerto Arica, polo norte con Mirití-Paraná e o departamento de Caquetá e polo oeste con La Chorrera.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Salvador (Puig Antich)

***Salvador (Puig Antich)*** é un filme español de 2006 dirixido por Manuel Huerga e protagonizada por Daniel Brühl. Baséase no libro de 2001 de Francesc Escribano *Cuenta atrás. La historia de Salvador Puig Antich*. O filme reconstrúe os últimos anos, a detención, o proceso e a execución por medio de garrote vil de Salvador Puig Antich o 2 de marzo de 1974. Gañou o Premio Goya ó mellor guión adaptado, escrito por Lluís Arcarazo.

O filme estreouse na sección Un Certain Regard do Festival Internacional de Cinema de Cannes de 2006.

## Sinopse 
A finais da ditadura franquista, un grupo anarquista coñecido como Movemento Ibérico de Liberación (MIL) dedícase a cometer atracos co obxectivo de obter cartos para as súas actividades en contra da ditadura. Mais a situación muda cando no medio dun tiroteo morre un policía e o acusado é un dos seus membros: Salvador Puig Antich (Daniel Brühl). Xulgado por un consello de guerra que fixo desaparecer probas, Salvador foi sentenciado a morte e fixo o posíbel por demostrar a súa inocencia.

## Personaxes 
* Daniel Brühl como Salvador Puig Antich
* Tristán Ulloa como Oriol Arau
* Leonardo Sbaraglia como Jesús Irurre
* Leonor Watling como Cuca
* Ingrid Rubio como Margalida
* Celso Bugallo como pai de Salvador
* Mercedes Sampietro como nai de Salvador
* Olalla Escribano como Imma Puig
* Carlota Olcina como Carme Puig
* Bea Segura como Montse Puig
* Andrea Ros como Merçona Puig
* Jacob Torres como Santi Soler
* Joel Joan como Oriol Solé
* Pau Derqui como Jordi Solé
* Oriol Vila como Ignasi Solé
* Raül Tortosa como Quim Puig Antich

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*
Arauquita

**Arauquita** é unha vila e concello do departamento colombiano de Arauca. No ano 2020, a vila tiña unha poboación de 43&nbsp;339 persoas.

## Historia 
Foi fundado como *San Lorenzo* en 1675 por misioneiros xesuítas liderados por Bernabé González; durante a colonia adoptouse o nome de *El Guadual*, ata que en 1920 a poboación foi rebautizada como Arauquita. Constituíuse en concello no ano 1971.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Cravo Norte

**Cravo Norte** é unha vila e concello do departamento colombiano de Arauca. O territorio de Cravo Norte limita co concello de Arauca polo norte, Venezuela polo leste, La Primavera (Vichada) e Hato Corozal (Casanare) polo sur e Puerto Rondón polo oeste, atopándose na beira oeste do río Cravo Norte, no río Casanare.

## Historia 
Durante a conquista española, Nicolás de Federman, en contacto cos xesuítas, envía ao misioneiro José Gumilla para comezar a evanxelización dos indíxenas da rexión, os cales vivían en tribos nómades (no presente seminómades) e practicaban actividades recolectoras, caza e pesca. Cravo Norte foi fundado por José Gumilla, un misioneiro xesuíta, en 1538. Contaba con só 205 habitantes en 1797. En maio de 1797, realizouse o primeiro censo de La Soledad de Cravo Norte, contando con 205 homes e mulleres dos pobos guahibo e chiricoa. Posteriormente, en 1874, o venezolano Socorro Figueroa entrou nesta rexión co obxectivo de poboar con gando vacún a inmensa chaira, apoderándose do sitio chamado El Cajón de Los Ríos Cravo e Casanare.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Fortul

**Fortul** é unha vila e concello do departamento colombiano de Arauca. Limita polo norte con Saravena, polo sur con Tame, polo leste con Arauquita e polo oeste con Güicán. Foi fundado o 7 de xaneiro de 1920. Segundo o censo dirixido polo DANE en 2005, Fortul ten unha poboación de 25 379 habitantes.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Puerto Rondón

**Puerto Rondón** é unha vila e concello do departamento colombiano de Arauca. Foi fundado o 15 de decembro de 1921 polo gandeiro Luis Felipe Hernández, orixinario de Apure.

Limita polo norte cos concellos de Arauquita e Arauca, polo sur con Hato Corozal (en Casanare), polo leste con Cravo Norte e polo oeste con Tame.

A economía do concello baséase na actividade agropecuaria, principalmente a gandaría.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Saravena

**Saravena** é unha vila e concello do departamento colombiano de Arauca. Atópase a 6 quilómetros ao sur da fronteira de Colombia con Venezuela. A área, na cal habitan unhas 47&nbsp;000 tivo actividade das FARC e do ELN, así como da presenza militar colombiana.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Tame, Arauca

**Tame** é unha vila e concello do departamento colombiano de Arauca. O municipio ten unha área total de ao redor de 1&nbsp;060 quilómetros cadrados. Atópase a unha altitude de 343 msnm, nunha meseta dos últimos contrafortes da Cordilleira Oriental, encaixada pola vertente dos ríos Tame e Cravo. 

## Historia 
Nesta localidade encontráronse por primeira vez o libertador Simón Bolívar e o xeneral Francisco de Paula Santander. Bolívar deulle a Tame o título de «Berce da Liberdade», pois foi en Tame onde naceu o Exército Nacional de Colombia.

## Xeografía 
O concello de Tame limita polo norte co concello de Fortul, polo nordeste con Arauquita, polo leste con Puerto Rondón, polo sur co departamento de Casanare e polo oeste co departamento de Boyacá.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Ángel Pérez

O nome de **Ángel Pérez** pode referirse, entre outros, a:

***Ángel Pérez Alcázar** (Nava del Rey, 1955 - Madrid, 2013), actor español.
***Ángel Pérez Díaz** (Avilés,? - ?) pintor asturiano de finais do s. XVIII e principios do XIX.
***Ángel Pérez Fernández** (Vigo, 1955), filósofo galego.
***Ángel Pérez Gándaras** (Baralla, ? - Lugo, 1937), político e farmacéutico galego.
***Ángel Pérez García** (Madrid, 1957 - Murcia, 2019) futbolista e adestrador español.
***Ángel Pérez Madrid** (Callao, 1989), futbolista peruano.
***Ángel Pérez Martínez** (Madrid, 1954),  político español de Izquierda Unida.
***Ángel Pérez Medina** (A Habana, 1971), piragüista cubano-estadounidense.
***Ángel Luis Pérez Pérez** (Avilés, 1981), futbolista español.
***Ángel Pérez  Rodríguez**, político do PPdeG, alcalde de Guntín,
Isabella Aiona Abbott

**Isabella Kauakea Yau Yung Aiona de Abbott** nada en Hana ( Maui) o 20 de xuño de 1919 e finada enHonolulu o 28 de outubro de 2010, foi a primeira muller nativa hawaiana en obter un doutoramento en ciencias. 

## Traxectoria 
Licenciouse na Universidade de California, Berkeley en 1950, e despois comezou a súa carreira docente na Universidade de Stanford, onde ensinou durante 30 anos, antes de mudarse a Hawai. 

Foi "Profesora GP Wilder" de Botánica desde 1980 ata a súa xubilación, e despois profesora emérita de Botánica na Universidade de Hawai. 

É especialista en algas do Pacífico. É autora de máis de 150 publicacións. Considerada unha experto mundial en macroalgas hawaianas, coñecidas en Hawai como *limu* . Tamén ensinou etnobioloxía e, a falta de textos establecidos, entrevistou a mulleres nativas e obtivo información sobre diferentes tipos de *limu* . Abbott tivo coidado de situar os seus estudos científicos nun contexto da vida nativa hawaiana. Como psicóloga e etnobióloga, Abbott escribiu oito libros, incluíndo ''"La'au Hawai'i"* e *"Marine Red Algae of the Hawaiian Islands "''.

En 1997 recibiu a "Medalla Smith GM da Academia Nacional de Ciencias  En 2008 recibiu un premio en recoñecemento aos seus destacados servizos do "Departamento de Terras e Recursos Naturais de Hawai".

## Notas
Dorothy Wanja Nyingi

**Dorothy Wanja Nyingi**, nada en Nairobi en 1973, é unha ictióloga  galardoada con '''''l'ordre des Palmes académiques'* (Orde das Palmas Académicas)* polo seu traballo sobre a biodiversidade dos peixes e a ecoloxía acuática. É a directora do Departamento de Ictioloxía dos Museos Nacionais de Kenya e a autora da primeira guía de peixes de auga doce en Kenya.

## Traxectoria 
En 1998 licenciouse en zooloxía pola Universidade de Nairobi e en 2002 un mestrado en hidrobioloxía pola mesma universidade.

En 2007 obtivo o doutoramento en ecoloxía e bioloxía evolutiva pola Universidade de Montpellier II, cunha tese sobre a diversidade morfolóxica e xenética da tilapia do Nilo.

## Carreira 
Colabora coa International Partnership for the Satoyama Initiative (IPSI) que promove a conservación e restauración de ambientes naturais modificados pola actividade humana, representando ao equipo KENWEB (The Kenya Wetlands Biodiversity Research Team) e aos Museos Nacionais de Kenya.

## Notas
Anxo Pérez Fernández

**Ángel Celestino Pérez Fernández**, nado en Vigo o 28 de maio de 1955, é un profesor xubilado de Filosofía, especialista en Baruch de Spinoza, sobre cuxa vida e obra publicou diversos textos.
## Traxectoria 
Colabora habitualmente con artigos de opinión no xornal *A Peneira* e en revistas como *Tempos Novos*.

Tamén contribuíu na redacción de libros colectivos destinados ao ensino como *A composición filosófica. Probas de Selectividade* (Xerais, 2011).

Foi así mesmo membro do grupo ENXERGO, consagrado á Didáctica da Filosofía.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Artigos do persoeiro, Anovapeneira.gal.
Manola Brunet

**Manola Brunet India**, nada en Cariñena en 1955, é unha xeógrafa española especializada en cambio climático. Desde abril de 2018 preside a Comisión de Climatoloxía da Organización Meteorolóxica Mundial, sendo a primeira muller en dirixir a comisión desde a súa creación hai noventa anos. É unha experta internacional nas áreas de reconstrución instrumental e análise do clima e conta cunha longa traxectoria de colaboración coa Organización Meteorolóxica Mundial, participando desde 2001 nas actividades da Comisión de Climatoloxía. En 2005, foi nomeada copresidenta do Grupo dedicado á vixilancia e análise do clima. É profesora de Climatoloxía no Departamento de Xeografía da Universidade Rovira i Virgili e directora do Centro de Cambio Climático da mesma universidade.

## Traxectoria 
É doutora en Xeografía e Historia (Sección de Xeografía) pola Universidade de Barcelona . En 1982 foi profesora da División VII da Universidade de Barcelona no campus de Tarragona. De 1995 a 2003 foi codirectora do Grupo de Investigación sobre Cambio Climático (GRCC) da URV e directora dende entón ata 2008, ano no que a URV creou o Centro de Cambio Climático no Campus Terres do Ebro, do que foi a súa primeira directora.

Desde 2002 colabora co Global Climate Observing System (GCOS) Atmosphere Observation Panel for Climate (AOPC) Surface Pressure Working Group. Desde 2005 é “Visiting Fellow” na Unidade de Investigación Climática da Escola de Ciencias Ambientais da Universidade de East Anglia (Norwich, Reino Unido).

É unha experta internacional nas áreas de reconstrución instrumental e análise climática e conta cunha longa traxectoria de colaboración coa Organización Meteorolóxica Mundial, participando desde 2001 nas actividades da Comisión de Climatoloxía e foi nomeada en 2005 copresidenta do Grupo dedicado ao seguimento e análise do clima.

En abril de 2018, na XVII Conferencia da Comisión de Climatoloxía da OMM, foi elixida presidenta da comisión e a chilena Bárbara Tapia foi elixida vicepresidenta. Por primeira vez en case 90 anos de historia, os dous cargos directivos da organización están ocupados por mulleres. Tamén é a primeira persoa española que ocupa ese posto. A Comisión Internacional de Climatoloxía é unha das oito comisións da OMM que dirixe as actividades de concienciación climática en apoio ao desenvolvemento socioeconómico sostible e á protección ambiental. Coordina a rede de Centros Climáticos Rexionais da OMM, que proporcionan previsións estacionais; é responsable do estado do clima mundial e emite regularmente informes de seguimento sobre o estado das anomalías da circulación atmosférica e oceánica como El Niño/La Niña e a Oscilación Austral.

É membro da xunta directiva da Asociación Española de Climatología e do consello asesor do Servicio Meteorológico de Cataluña. A súa investigación céntrase tanto nos campos da arqueoloxía de datos climáticos e na reconstrución instrumental do clima, como na análise da variabilidade e do cambio climático.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Abordar la crisis climáticano blog Mujeres con ciencia.
Merieme Chadid

**Merieme Chadid**, nada o 11 de outubro de 1969 en Casablanca, é unha astrónoma, exploradora e astrofísica marroquí-francesa.  Dirixe programas internacionais de ciencia polar e expedicións para establecer un  observatorio astronómico no centro da Antártida .  

## Traxectoria 
Chadid naceu o 11 de outubro de 1969 en Casablanca no seo dunha humilde familia marroquí. Tiña seis irmáns. Aos 12 anos descubriu o seu amor pola astronomía a partir dun libro de Johannes Kepler que lle regalou o seu irmán.   En 1992, Chadid graduouse na Universidade Hassan II de Casablanca cun máster en Física e Matemáticas . En 1993, licenciouse na Universidade Sophia-Antipolis de Niza cun diploma en Estudos Avanzados e tres anos despois doutorouse en Astronomía e Espazo pola Universidade Paul Sabatier coas súas investigacións sobre a detección de ondas de choque hipersónicas en estrelas variables e explicando a súa orixe. 

## Carreira 
Merieme Chadid uniuse ao CNRS e despois ao Observatorio Europeo Austral pouco despois de doutorarse. Traballou na instalación do Very Large Telescope, o telescopio máis grande do mundo naquel momento, no deserto de Atacama, no norte de Chile . Traballou como astrónoma no sistema universitario público francés e é membro do comité de dirección da Unión Astronómica Internacional .  cando logrou a súa primeira  expedición  polar para crear un novo observatorio.  
* Oficial da Orde de Ouissam Alaouite polo Rei de Marrocos . 
* Young Global Leaders for the World Economic Forum (2008) 

## Notas
Monte San Sebastián

O **monte San Sebastián** e un monte galego situado entre os concellos de Silleda (na parroquia de Moalde) e A Estrada.

Ten unha altitude de 749 metros sobre o nivel do mar. No seu cume hai unha capela, unha torre de vixilancia contra incendios e un miradoiro dende o que se ve todo o val de Escuadro.

Forma parte da zona especial de conservación (ZEC) das Brañas de Xestoso.
José Alguero Penedo

**José Alguero Penedo**, nado en Betanzos en 1872 e finado en Xixón o 2 de marzo de 1956, foi un avogado, notario, fotógrafo, debuxante e xornalista galego.

## Traxectoria 
Fillo do capitán do exército Miguel Alguero Nicolau, natural de Ascó. Fixo o bacharelato en Santiago de Compostela e estudou Dereito na Universidade de Santiago de Compostela obtendo a licenciatura en 1892. Foi profesor de Xeografía do Colegio Privado de Bentanzos no curso 1897-98. Exerceu como fiscal municipal de Betanzos (1898-99). Aprobou as oposicións e foi nomeado notario de Negreira en 1904, permanecendo nese posto até 1924 cando se trasladou a Betanzos. Participou no faladoiro A Cova Céltica. Foi redactor de *¡Ya Somos Tres!*, *El Valdoncel* e *El Mendo* e colaborou en *Revista Gallega*, *El Brigantino*, *El Progreso*, *El Noroeste*, *Galicia Moderna*, *Revista Núñez* e *Anuario Brigantino*. Escribiu apropósitos para o antroido de Betanzos.

Logo do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi acusado de rebelión militar e xulgado en consello de guerra en maio de 1937 con José Rivas Acea e Manuel Cachaza Carro; foi absolto pero foi desterrado a Xixón, onde volveu exercer como notario. Finou en Xixón o 2 de marzo de 1956.

Fotógrafo afeccionado, consérvanse medio cento das súas imaxes de Negreira, e tamén foi debuxante. Amigo de Emilia Pardo Bazán, de quen foi secretario particular, foi membro correspondente da Real Academia Galega.

## Recoñecementos 
Unha rúa de Betanzos leva o seu nome dende 1980.

## Vida persoal 
Casou en Negreira con Josefa Caamaño Rodríguez en 1911, e foi pai de Miguel (médico), José (aparellador) e Luis Alguero Caamaño (avogado). 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
### Ligazóns externas 
* José Alguero Penedo
Eman Ghoneim

**Eman Ghoneim** (en ) é unha xeomorfóloga exipcia que se interesa principalmente pola aplicación dos sistemas de información xeográfica (SIX), a teledetección e o uso da modelaxe hidrolóxica contra os riscos de inundacións repentinas e a exploración de augas subterráneas en contornas áridas.

## Traxectoria 
Na súa investigación utiliza imaxes de satélite para detectar tanto a acumulación de augas subterráneas como os mananciais terrestres e submarinos utilizando datos térmicos do Radiómetro de Emisión e Reflexión Térmica Avanzada (ASTER) e do  Espectrorradiómetro de Imaxes de Resolución Moderada ( MODIS). Traballou nun proxecto que utiliza tanto o SIX como os modelos hidrolóxicos para o estudo das augas subterráneas no norte dos Emiratos Árabes Unidos, os Estados Unidos e a zona do Mar Vermello en Exipto.

Doutorouse en 2002 na Escola de Xeografía da Universidade de Southampton (Reino Unido). Tamén é profesora do Departamento de Xeografía da Universidade de Tanta, Exipto.

## Notas
Exército de Liberación Nacional (Colombia)

O **Exército de Liberación Nacional** (**ELN**) é un grupo armado revolucionario e de esquerdas implicado no conflito colombiano, o cal existiu en Colombia dende 1964. O ELN defende unha ideoloxía comunista composta de marxismo-leninismo e teoloxía da liberación. En 2013, estimouse que as forzas do ELN estaban formadas por entre 1&nbsp;380 e 3&nbsp;000 guerrilleiros. Segundo o ex-membro da dirección nacional do ELN, Felipe Torres, unha quinta parte dos partidarios do ELN tomaron as armas. O ELN foi clasificado como organización terrorista polos gobernos de Colombia, dos Estados Unidos, do Canadá, da Unión Europea e a Asemblea Nacional de Venezuela.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Conflito armado en Colombia
### Ligazóns externas 
* Perfil do ELN en BBC news
Fondo Latinoamericano de Reservas

O **Fondo Latinoamericano de Reservas** (**FLAR**), antigamente como **Fondo Andino de Reservas**, é unha organización financeira de carácter internacional conformada por Bolivia, Colombia, Costa Rica, Ecuador, Paraguai, o Perú, o Uruguai e Venezuela. O FLAR forma parte do Sistema Andino de Integración e ten a súa sede en Bogotá, Colombia.

## Historia 
Nun principio, chamouse Fondo Andino de Reservas (FAR), e foi constituído o 12 de novembro de 1978 polos países asinantes do Acordo de Cartaxena (Bolivia, Colombia, Ecuador, o Perú e Venezuela). 

O 10 de xuño de 1988, subscribiuse o Convenio Constitutivo do Fondo Latinoamericano de Reservas, co cal quedou derrogado o Convenio anterior, que estabelecía o Fondo Andino de Reservas; e permitíuselle á organización admitir outros países latinoamericanos. Desta maneira, os activos, pasivos e patrimonio do FAR foron asumidos polo FLAR.

O 1 de setembro de 2000, a República de Costa Rica adheriuse ao FLAR, e converteuse no seu sexto país membro. En 2009, a República Oriental do Uruguai foi aceptada no fondo.

O directorio do FLAR, na súa LXXII Reunión Ordinaria do 23 de setembro de 2013, e a Asemblea do FLAR, no seu XXVII Reunión Extraordinaria do 24 de setembro de 2013, aprobaron o ingreso da República de Paraguai como novo país membro do FLAR. 

Coa entrada da República de Paraguai, son oito os países membros que xa poden contar cun seguro de liquidez externa, a través do FLAR.

## Obxectivos 
O FLAR ten tres obxectivos principais:

* Achegar apoio á balanza de pagamentos dos países membros, outorgando créditos de curto e longo prazo, con recursos achegados polos bancos centrais.
* Contribuír á armonización das políticas cambiarias, monetarias e financeiras dos países membros.
* Prestar servizos de administración das reservas internacionais aos países membros.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Comunidade Andina

A **Comunidade Andina** (en ) ou **Comunidade Andina de Nacións** (**CAN**), é unha área de libre comercio que ten por obxectivo crear unha unión aduaneira que abrangue os países suramericanos de Bolivia, Colombia, Ecuador, e o Perú. O bloque comercial foi chamado **Pacto Andino** até 1996, e creouse logo da sinatura do Acordo de Cartaxena en 1969. A súa sede central atópase en Lima, no Perú.

## Membros 
miniatura|dereita|200px|Estados membros.
O Pacto Andino orixinal foi fundado en 1969 por Bolivia, Chile, Colombia, Ecuador e o Perú. En 1973, o pacto sumou un sexto membro, Venezuela. Porén, en 1976 o número de membros reduciuse a cinco de novo cando Chile se retirou. Venezuela anunciou a súa retirada en 2006, reducindo a Comunidade Andina a catro estados membros.

Debido aos acordos de cooperación con Mercosur, a Comunidade Andina gañou catro novos membros asociados: a Arxentina, o Brasil, Paraguai e o Uruguai. Estes catro membros de Mercosur foron convertidos en membros asociados polo Consello Andino de Asuntos Exteriores reunido nunha sesión ampliada coa Comisión (da Comunidade Andina) o 7 de xullo de 2005. Este movemento corresponde ás accións do Mercosur que concedeu a adhesión asociada a todas as nacións da Comunidade Andina en virtude dos Acordos de Complementariedade Económica (Tratados de Libre Comercio) asinados entre a CAN e os membros individuais do Mercosur.

* Membros actuais: 
**  (2005)
**  (2005)
**  (2005)
**  (2005)
**   (2006)
* Países observadores: 
**
** 
* Membros no pasado:
**  (1973–2006), uniuse a Mercosur
**  (1969–1976, como observador 1976–2006, membro asociado dende 2006)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* comunidadandina.org
Período formativo de América

[miniatura|339x339px|[Pobos indíxenas de América|Amerindio hupa.]]
O **período formativo** ou **preclásico** de América, corresponde ao terceiro período da historia precolombiana de América, no que se pescaba con lanzas e non con redes de pescar e no que se divide a Prehistoria de América para efectos de estudo. Este período abrangue entre os anos 1500 a.C. e o 292. Grazas á agricultura, o home americano comezou a conformar pobos sedentarios e ao redor diso deuse a formación de sociedades máis complexas, inicialmente en Mesoamérica e nos Andes Centrais. Esta etapa é a terceira das cinco etapas nas que se divide a historia da América precolombiana propostas por Gordon Willey e Philip Phillips no seu libro de 1958 *Method and Theory in American Archaeology*.

## Descrición 
O período formativo é o equivalente americano á prehistoria europea, aínda que no caso americano é un período máis dilatado. Inmediatamente nesta fase aparecen as primeiras formas de escrita e as grandes casas clásicas como a dos antigos maias ou os moche. Durante o período formativo de América consolídase a agricultura nas zonas de maior densidade de poboación, aparecen as  primeiras sociedades xerarquizadas con formas de goberno máis complexas que a da aldea mononuclear. De feito, durante o formativo aparecen grandes estruturas estatais que se estenden sobre centos de quilómetros, como a civilización olmeca en Mesoamérica que chegou a dominar extensos territorios e a construír importantes centros urbanos arredor de santuarios dedicados ó Deus Xaguar. Outras culturas reseñables son as dos anasazi e os seus similares (Arizona), así como os construtores de montículos de Suramérica. Hai 3 etapas de formativo: temperán, medio e superior.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Paleoamericanos (antes do 8000 a.C.)
* Período arcaico de América (8000 - 1500 a.C.)
* Período clásico de América (292 - 900)
* Período posclásico de América (900 - 1527)
El Abra

miniatura|250px|Rochas de El Abra.
**El Abra** é o nome dado a un extenso sitio arqueolóxico localizado no val do mesmo nome. El Abra atópase no leste do concello de Zipaquirá, estendéndose cara á parte máis occidental de Tocancipá, no departamento de Cundinamarca, Colombia. Componse dunha longa serie de refuxios de pedra de varios centos de metros de longo no norte da sabana de Bogotá, no Altiplano Cundiboyacense, que forman parte da Cordilleira Oriental dos Andes colombianos a unha altitude de 2.570 metros. O sistema de refuxios e covas rupestres é unha das primeiras evidencias de asentamento humano en América, datada nos anos 12.400 ± 160 antes de Cristo. O sitio foi utilizado polos cazadores-recolectores da época do Plistoceno superior.

## Etimoloxía 
O nome "El Abra" provén dunha gran facenda do mesmo nome que se atopa ao pé da parte occidental da formación rochosa. O lado leste dos arenitos aflorantes é accesible. Nestas rochas, chamadas *Rocas de Sevilla* organízanse actividades de escalada.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Rocas del abra zipaquira.jpg|Facenda en El Abra.
Ficheiro:El Abra - Climbing Activities - Tocancipá, Cundinamarca, Colombia.jpg|Escalada en El Abra.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*