Francisco Franco

**Francisco Franco Bahamonde**, nado en Ferrol o 4 de decembro de 1892 e finado en Madrid o 20 de novembro de 1975, tamén coñecido como o **Caudillo** ou o **Xeneralísimo**, foi un militar e ditador galego, integrante do golpe de Estado de 1936 contra o goberno democrático da Segunda República, que desembocou na guerra civil española. Foi investido como xefe supremo do bando sublevado o 1 de outubro de 1936, exercendo como Xefe do Estado de España desde o remate do conflito en 1939 ata o seu falecemento en 1975, e como xefe de Goberno entre 1938 e 1973.

Foi líder do partido único Falange Española Tradicionalista y de las JONS, no que se apoiou para establecer un réxime de inspiración fascista nos seus comezos, que máis tarde derivaría nunha ditadura, coñecida como franquismo, de tipo ultraconservador, católico e anticomunista. Este cambio debeuse á derrota do fascismo na segunda guerra mundial. Aglutinou en torno ao culto á súa persoa diferentes tendencias do conservadorismo, o nacionalismo e o catolicismo opostas á esquerda política e ao desenvolvemento de formas democráticas de goberno.

Durante o seu mandato á fronte do exército e da xefatura do Estado, especialmente durante a guerra civil e os primeiros anos do réxime, tiveron lugar múltiples violacións dos dereitos humanos, segundo sinalan numerosas investigacións históricas e denuncias de particulares. A cifra total de vítimas mortais durante o franquismo varía en torno a varios centenares de miles de persoas, que pereceron na súa maioría en campos de concentración, execucións extraxudiciais ou en prisión.

## Traxectoria 
### Primeiros anos 
miniatura|x250px|Casa de Francisco Franco na rúa María de Ferrol.
Naceu como **Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde Salgado Pardo** na casa familiar da rúa María de Ferrol, entón rúa Frutos. Era fillo do intendente da Armada Nicolás Franco y Salgado Araújo e de Pilar Bahamonde y Pardo de Andrade. Era o segundo fillo dos cinco que tivo o matrimonio: Nicolás era o maior, veu a continuación Francisco, Pilar, Ramón (*o aviador*) e Paz, esta última falecida aos cinco anos de idade.

O seu pai, Nicolás Franco, levaba unha vida moi disipada e o eco das súas andadas chegaban a oídos de Pilar, que se confortaba co rezo e o amor de Deus. Nicolás non tardou en fuxir do fogar matrimonial e en abandonar a familia. Isto sería probablemente unha das razóns polas cales as relacións de Francisco e o seu pai foron sempre moi frías.

### Carreira militar 
Francisco Franco graduouse na academia de infantería de Toledo en 1910, onde obtén o número 251 entre os 312 cadetes da súa promoción, converténdose en segundo tenente, é dicir, en alférez. Aos poucos días foi destinado para Ferrol no *rexemento Zamora número 8*. En marzo de 1915 foi ascendido a capitán, cando tiña 22 anos, sendo así o máis novo deste grao no exército español, e é condecorado por dúas veces coa Cruz Vermella do Mérito Militar. Coa idade de 23 anos, por nomeamento do rei Afonso XIII, converteuse no comandante máis novo do exército logo do seu desempeño na guerra do Rif. Tras cinco anos en Marrocos, volve de novo á península, destinado a Oviedo, onde coñece a Carmen Polo y Martínez Valdés, unha rapaciña de familia ben acomodada, coa que vai comprometerse como noivo cando ela só ten quince anos.

España atópase o 13 de agosto de 1917 en estado de guerra debido aos altercados producidos durante a folga xeral convocada polos sindicatos UGT e CNT. En Oviedo o movemento toma unha amplitude tal que os folguistas ameazan con apoderarse da cidade. Franco, á cabeza das súas columnas, recibe a misión de restablecer a orde.

Foi nomeado xeneral de brigada no ano 1926 por méritos de guerra, sendo o máis novo de Europa con esa graduación. En 1933 foi ascendido a xeneral de división. En 1934, durante o período de goberno radical-cedista, como xefe de Estado Maior, dirixiu as operacións para reprimir a insurrección obreira de Asturias.

Todo o que fai a partir do 18 de xullo de 1936 é ilegal, pois é cesado de xeneral polo goberno lexítimo da segunda república española. 

### Na Lexión española 
En 1918 coñeceu na Escola central de infantería ao tenente coronel José Millán-Astray, que viña de Marrocos, onde estaba ao mando das tropas regulares. Franco devecía con volver á cabeza dun corpo militar. Os dous homes, cuxos feitos de armas son famosos nos cuarteis, entendéronse rapidamente. Todo parecía achegalos e cando Millán-Astray fundou a Lexión española baseada na Lexión Estranxeira francesa, Franco aceptou naturalmente formar parte dela como o seu *segundo* e non dubidou en aprazar a data do seu matrimonio.

É Franco o que ten entre outras cousas a tarefa de resolve-la crise despois do desastre de Annual, onde máis de 15.000 soldados atoparon a morte. Cos xenerais Sanjurjo e Cabanellas, retoman Batel e o Dar Drius, onde recibe a condecoración militar grazas ao seu valor no campo de batalla, a derrota precedente pode borrarse. O 8 de xuño de 1923 é nomeado tenente coronel, sempre máis novo do Exército español, posto que ten apenas 30 anos, logo o 22 de outubro do mesmo ano, contrae por fin o matrimonio, acto que foi apadriñado polo rei Afonso XIII.

En febreiro de 1925, ascendeu a coronel por méritos de guerra, logo de levar a cabo a retirada de Xauen. Tiña só trinta e tres anos e seguía sendo o máis novo dos oficiais do seu grao. Só un ano máis tarde xa era xeneral de brigada pola súa conduta no desembarco de Alhucemas e pola toma da capital de Abd-El-Krim. Aos trinta e catro anos era o xeneral máis novo de Europa e atopábase na cima dos honores militares. O nomeamento supuxo para el o final da campaña de Marrocos e tamén, pouco tempo despois, a fin da guerra de África, xa que o chamaron a Madrid para encargarse de mandar a primeira brigada de infantería da primeira división.

Pouco despois sería designado para dirixir a Escola militar de Zaragoza, que o xeneral Miguel Primo de Rivera acababa de restabelecer. Franco tiña a tarefa de recibir e formar ós futuros oficiais de infantería, cabalería e enxeñaría, cun total de 215 en 1928. Alí foi onde o ministro francés da guerra, André Maginot, o condecora coa Lexión de honor e a do Mérito naval, pronto seguido da súa segunda medalla militar imposta por Afonso XIII.

### Durante a Segunda República 
Coa chegada da Segunda República española, o novo goberno de Niceto Alcalá Zamora decide suprimir a Academia xeral militar de Zaragoza o 16 de xullo de 1931. Franco, que en catro anos formou a 720 oficiais, volve para Oviedo, logo A Coruña, en espera do novo destino. Dise entón del que «*proba unha honradez profesional*» respecto a República.

Entre o 12 e o 14 de abril de 1931, Franco seguía de cerca o curso dos acontecementos: habería levar a cabo as ordes superiores se o xeneral Berenguer, Ministro da Guerra, e o xeneral Sanjurjo, o Comandante en Xefe da Garda Civil tomasen parte na represión das manifestacións republicanas. Pero Afonso XIII manifestou que *"non desexaba conservar o seu trono á conta dun baño de sangue, e prefire deixar España, aínda que sen abdicar, en lugar de utilizar o exército"*. Polo tanto, Franco estaba decidido a servir o novo réxime. En canto ao seu irmán Ramón, entusiásmase por esta moi próxima república e non dubida en manifestalo, bombardeando con panfletos, lanzados desde o seu avión, sobre as rúas de Madrid en 1930.

Varias veces Franco é solicitado para formar parte dun pronunciamento, pero el négase. Un *putsch* estala o 10 de agosto de 1932 (a *Sanjurjada*). Esta sublevación está dirixida polo xeneral Sanjurjo, o director xeneral de Carabineros, e secundada só pola guarnición de Sevilla, e pronto é condenada ao fracaso. Detido o xeneral cunha quincena de conxurados e aberto un proceso, é condenado á pena de morte, logo indultado e finalmente amnistiado, aínda que xa non reingresou no exército e fixou a súa residencia en 1934 en Monte Estoríl, Portugal.

O 13 de marzo de 1933, Franco é enviado ás Baleares como comandante das forzas das illas, talvez en *agradecemento* do goberno por non se mesturar no levantamento . É unha promoción. Presentado por Gil Robles, o líder da CEDA, para figurar nas súas listas das eleccións do 19 de novembro e do 3 de decembro , responde pola negativa. Despois da consulta nacional, o xefe de Goberno Manuel Azaña, será substituído por Alejandro Lerroux, por catro meses soamente (19 de decembro - 25 de abril).

A dereita obtén 212 deputados, o centro 162 e a esquerda 97. Desde as Baleares, Franco, que acaban de nomealo xeneral de división en marzo de 1934, segue agora con paixón o xogo político de Madrid . Unha visita rompe a monotonía da súa vida de guarnición, a do Ministro da Guerra Diego Hidalgo, ao que se lle debe unha das primeiras descricións do xeneral Franco, en calquera caso ben axustada á súa personalidade daquela época: 

Pero no país, a situación política e social deteriórase aínda máis cada día . Falanxe, creada por José Antonio Primo de Rivera inspirada dos "fascio" italianos, oponse coa dialéctica das pistolas fronte aos anarquistas e socialistas que, por suposto, responden ou atacan cos mesmos medios . Folgas salvaxes paralizan a economía. En Madrid, unha tentativa de golpe falla . En Cataluña, Lluís Companys declara o *Estat català*. Máis grave aínda: en Asturias, declárase unha verdadeira revolución; os anarquistas, os comunistas, a Alianza dos Traballadores e Campesiños, baixo os auspicios da UXT de González Bueno e o Comité Rexional da CNT de Asturias, onde 30.000 homes que dispoñen de armas e dinamita se opoñen ao Goberno .

O Goberno de Madrid encóntrase agora en presenza do que parecía innegablemente unha revolución. Lerroux e os seus ministros tomaron decisións de graves consecuencias. En primeiro lugar, fixeron vir os xenerais Goded e Francisco Franco e encargáronlles conxuntamente, en calidade de xefes de Estado Maior, dirixir as operacións contra a rebelión. É o xeneral Franco quen dirixe pois a represión desde o Palacio de Buenavista, coa axuda da Lexión e dos "Regulares" marroquís. En suma, unha repetición de 1917. Franco forma sete columnas, baixo os mandos de Yagüe, Solchaga, Sáenz de Buruaga, Aranda e Ayuso e fanse donos da situación con bastante facilidade, aínda que pagando un caro prezo en vidas humanas:

* O exército perdeu 22 oficiais, 25 suboficiais e 173 soldados e conta con 743 feridos e 46 desaparecidos.
* Por parte dos rebeldes: 855 mortos, 1.450 feridos e non 14 000 como o escribiron algúns . O Goberno Lerroux, a quen se lle salvou, concédelle en recompensa a Franco a Gran Cruz do Mérito militar e en febreiro de 1935 foi nomeado comandante en xefe do exército de Marrocos.

### A guerra civil 
O 18 de xullo de 1936, atópase destinado en Santa Cruz de Tenerife como Comandante Xeral de Canarias, posto que ocupa desde o mes de febreiro. Alegando , entre outros motivos, a situación de inseguridade e de crimes políticos que o goberno non lograba controlar, así como o perigo dunha revolución obreira, súmase aos preparativos para a sublevación militar que se estaba planeando por parte dos xenerais Sanjurjo e Mola contra o goberno lexítimo da Fronte Popular e que, iniciada o 17 de xullo, tivo o seu momento álxido o 18 de xullo (ver Alzamento Nacional).

Nesta data é cando se traslada dende As Palmas de Gran Canaria a Tetuán (Marrocos), onde chega ás sete da mañá do día 19, tras unha longa escala en Casablanca, para poñerse á fronte das tropas sublevadas.

Esta viaxe faina a bordo dunha aeronave De Havilland modelo Dragon Rapide, alugada no aeroporto de Croydon en Londres polo correspondente do diario *ABC* naquela cidade Luis Bolín. Poucos días despois, o 27 de xullo de 1936, chega a España o primeiro escuadrón de avións italianos enviados por Benito Mussolini.

Trala morte do xeneral José Sanjurjo (20 de xullo do 36) en accidente de aviación e a retirada a un segundo plano doutros pretendentes ao cargo do mesmo bando, foi nomeado pola Xunta de Defensa Nacional Xefe de Estado e "xeneral xefe dos Exércitos de operacións" das forzas nacionais o 29 de setembro de 1936.

O 30 de xaneiro de 1937 constitúese en xefe da Xunta provisional de Burgos.

O seu goberno orientouse inicialmente ao triunfo militar sobre a España republicana, e contou co apoio de dous ditadores fascistas de Europa, Hitler e Mussolini. A semellanza destes, que se facían chamar respectivamente Führer e Duce, Franco adoptou durante a contenda o título de Caudillo, que xunto ao de Xeneralísimo foron os títulos cos que se lle denominou nas décadas posteriores.

Rematada a guerra civil o 1 de abril de 1939, produciuse o exilio de miles de españois ao estranxeiro e desenvolveuse unha ampla política de represión sobre os vencidos, con fusilamentos, encarceramentos e condenas a traballos forzados en obras hidráulicas como pantanos e canais de rego, ferrocarrís, construción do monumento do Val dos Caídos e outros .

A desintegración dunha familia na guerra civil é o argumento da súa novela *Raza*, publicada baixo o pseudónimo de Jaime de Andrade e base da película propagandística *Raza*, dirixida por José Luis Sáenz de Heredia e estreada en 1942.

### O franquismo 
Nese réxime de ausencia de liberdades, en 1947 un referendo nacional ratificouno na xefatura vitalicia do Estado. O goberno de Franco caracterizouse pola instauración dun verdadeiro réxime, de tipo autoritario e pragmático. Só se permitía o Sindicato Vertical (que unía a patróns e obreiros), e un único partido, Falange Española Tradicionalista y de las JONS, constituído por fusión da Falanxe Española e o carlismo e as Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista (JONS), que se uniran a Falange antes da guerra. Así, o réxime estaba fundamentado nun ideario ultraconservador e nacionalista, de confesión católica, baseado nunha economía corporativista que integraba proxectos sociais, como a Seguridade Social, e un sistema sanitario público que se desenvolveu durante a etapa final da ditadura.

Ao comezar en Europa a segunda guerra mundial, Franco mostrouse partidario da vitoria de Hitler e Mussolini, mais rexeitou  entrar na loita a pesar das presións que recibiu nese sentido polo feito de que os dous ditadores europeos o apoiaran durante a guerra civil. Permitiu, porén, que voluntarios españois (División Azul) partisen para apoiar as potencias do Eixo na fronte rusa. Do mesmo xeito, existiu unha ampla tolerancia ante a actuación dos axentes do Eixo, principalmente alemáns, en España. Por todo iso España quedou situada máis na non belixerancia ca na neutralidade .

Rematada a segunda guerra mundial co triunfo das potencias aliadas, o pobo español sufriu as consecuencias do illamento imposto ao réxime polas nacións vencedoras, que non vían con bos ollos a supervivencia dun réxime fascista en Europa . Esta situación terminou en parte durante por mor da guerra fría, cando as necesidades xeoestratéxicas de Estados Unidos fixérono colaborar con España, especialmente a partir da firma do pacto de 1953 e a posterior visita de Eisenhower a Franco en 1959, para estableceren bases militares estadounidenses en España a cambio de divisa forte.

Nos anos 60, España asistiu a un forte desenvolvemento económico, no que tivo moito que ver o auxe do turismo, as remesas da emigración e os investimentos americanos, creándose unha nova clase media que era bastante reducida ata entón. É tamén nestes anos 60 cando se produce a emigración de centos de miles de españois das zonas máis deprimidas de España a diversos países de Europa, principalmente Alemaña, Países Baixos, Suíza e Francia, o que se traduciu nunha importante fonte de ingreso de divisas. O desenvolvemento e o crecente contacto cos veciños europeos (grazas ao turismo e á emigración) deron lugar a novas tensións sociais, aínda que Franco non chegou a ver en risco o seu poder, grazas á unidade do exército e á inercia do sistema.

En 1966 foi aprobada por referendo a súa proposta de Lei Orgánica do Estado, na que se prevía a separación dos cargos de Xefe do Estado e Xefe de goberno.

En 1969 nomeou o príncipe Xoán Carlos como o seu sucesor a título de rei, o cal implicaba unha *reinstauración* da monarquía en España.

Co inicio da actividade terrorista de grupos como ETA e o FRAP levou a cabo unha represión que culminou coas sentenzas a morte para once terroristas (oito do FRAP e tres de ETA), dos que, ao final, o 27 de setembro de 1975, foron executados cinco, pois o goberno, nunha reunión presidida por Franco o día anterior, e baixo as presións externas, decidiu non executar seis dos condenados a morte, dúas mulleres (por estaren embarazadas) e catro homes .

A nova das execucións provocou unha forte reacción internacional (antes da mesma, moitos gobernos, e personalidades coma o papa Paulo VI, pediran clemencia). Quince países europeos retiraron os seus embaixadores, foi asaltada a embaixada española en Lisboa, producíronse multitudinarias manifestacións nas principais cidades europeas e cortáronse as comunicacións telefónicas e telegráficas con varios países.

Tras estes fusilamentos, que illaron novamente a España do contexto europeo, Franco contraeu unha enfermidade debido á cal faleceu tras unha longa agonía, en Madrid, o 20 de novembro de 1975. Foi enterrado xunto a José Antonio Primo de Rivera no Val dos Caídos. Xoán Carlos I xura entón a Xefatura do Estado e, en contra do planeado polo ditador, a democracia reinstáurase tras a súa morte, nun proceso coñecido como Transición española.

Estaba casado con Carmen Polo e tivo unha filla. O seu xenro foi o Marqués de Villaverde e un dos seus bisnetos é Luis Alfonso de Borbón y Martínez-Bordiú.

[200px|miniatura|dereita|[Túmulo de Francisco Franco na súa antiga localización, o Val dos Caídos.]]

## Cronoloxía destacada 
### Período monárquico 
* 1892 - 4 de decembro, nace Francisco Franco Bahamonde.
* 1898 - Guerra contra os Estados Unidos. España perde Cuba, Porto Rico e Filipinas.
* 1902 - 17 de maio, Afonso XIII asume o poder como rei de España aos 16 anos.
* 1907 - 29 de agosto, entra na Academia militar de Toledo.
* 1910 - 13 de xullo, sae da Academia co grao de segundo tenente (alférez).
* 1912 - 12 de marzo, é destinado a Marrocos a petición propia. O 13 de xuño, ascende a tenente e o 16 de novembro é condecorado coa Cruz do mérito militar. O 27 de novembro, co tratado hispano-francés, España recibe co protectorado de Marrocos, o Rif, Tarfaya e Ifni.
* 1914 - 28 de xullo, comezo da primeira guerra mundial.
* 1915 - 15 de marzo, ascende a capitán aos 23 anos.
* 1916 - 29 de xuño, ferido por bala no baixo ventre na batalla do Biutz.
* 1917 - 2 de febreiro, ascendido a comandante con efecto retroactivo ao 29 de xuño de 1916.
19 de agosto, folga insurreccional en Asturias. É a primeira coparticipación do comandante Franco contra rebeldes civís.
* 1920 - 10 de outubro, Comandante da primeira bandeira da Lexión.
* 1921 - 21 de xullo, Desastre de Annual.
* 1922 - Marcha de Benito Mussolini e das falanxes fascistas sobre Roma.
* 1923 - 8 de xuño, Franco é nomeado Comandante en xefe da Lexión. O 13 de setembro, golpe de Estado do xeneral Miguel Primo de Rivera. O 22 de outubro, casamento de Francisco Franco e Carmen Polo. O rei Afonso XIII apadriña por poderes esta cerimonia.
* 1925 - 7 de febreiro, ascendido a coronel con efecto retroactivo ao 31 de xaneiro de 1924. O 4 de xuño, acordo con Francia para intervir no Rif. O 8 de setembro, Franco participa no desembarco de Alhucemas.
* 1926 - 3 de febreiro, é nomeado xeneral de brigada, converténdose así no xeneral mais novo de Europa aos 33 anos. O 14 de setembro, nace a súa primeira e única filla, María del Carmen.
* 1928 - 4 de xaneiro, é nomeado director xeneral da Academia militar de Zaragoza 
* 1930 - 28 de xaneiro, dimisión de Primo de Rivera. O 12 de decembro. Sublevación de Jaca. Primeira tentativa militar pro-republicana. O 14 de decembro. Execución dos capitáns, Fermín Galán e García Hernández.
* 1931 - 18 de febreiro. Formación do novo goberno presidido polo almirante Aznar. O 12 de abril, últimas eleccións municipais da Monarquía. O 14 de abril, saída para o exilio de Afonso XIII e proclamación da República. Formación dun goberno provisional baixo a dirección de Niceto Alcalá Zamora.

### Período republicano 
* 1931 - 28 de xuño, eleccións lexislativas. O 14 de xullo, supresión da Academia de Zaragoza. O 16 de decembro, Azaña, xefe do goberno.
* 1932 - 21 de febreiro, Franco é nomeado comandante da XV brigada de infantería da Coruña. O 10 de agosto, intento de Golpe de Estado do xeneral Sanjurjo, coñecido como a *sanjurjada*. O 9 de setembro, aprobación do primeiro Estatuto de Autonomía de Cataluña.
* 1933 - 12 de xaneiro, revolta dos campesiños anarquistas de Casas Viejas e represión gobernamental, con 23 mortos, 12 deles fusilados no mesmo lugar. O 5 de marzo, fundación da CEDA (Confederación Española de Dereitas Autónomas). O 16 de marzo, Franco é nomeado Comandante da rexión militar das Baleares. O 29 de outubro, fundación da FE (Falanxe Española). O 19 de novembro, vitoria das Dereitas nas novas eleccións lexislativas.
* 1934 – 28 de febreiro, falecemento da súa nai, Pilar Bahamonde. O 27 de marzo, Franco ascende a Xeneral de división. O 4 de outubro, Lerroux forma un novo goberno con 3 ministros da CEDA. O 6 de outubro, folgas insurreccionais en Barcelona e Asturias. O ministro da Guerra, Hidalgo Durán, decide que Franco dirixa a contraofensiva e represión da insurrección asturiana.
* 1935 – 15 de febreiro. Nomeado Xefe das forzas militares de Marrocos. O 17 de maio, Xefe do Estado Maior. O 12 de outubro, casamento de Xoán de Borbón.
* 1936 - 16 de febreiro, vitoria da Fronte Popular. O 21 de febreiro, comandante da rexión militar das Canarias. O 7 de abril, destitución do presidente da República, Alcalá Zamora. O 26 de abril, vitoria da Fronte Popular en Francia. O 12 de xullo, asasinato do Tenente da Garda de Asalto José Castillo, simpatizante socialista. O 13 de xullo, asasinato do deputado ultra monárquico José Calvo Sotelo. O 17 de xullo, sublevacións de tropas militares en Ceuta, Tetuán, Alhucemas e Melilla. O 18 de xullo, Franco toma o mando das tropas sublevadas de África. Comeza a guerra civil.

### Período da guerra civil 
* 1936 - 18 de xullo, comeza a guerra civil. O 20 de xullo morre o xeneral Sanjurjo en accidente de aviación. O 24 de xullo, constitución dunha Xunta de Defensa Nacional polos insurrectos. O 3 de agosto, Franco é nomeado membro da Xunta de Defensa. O 27 de setembro, liberación do Alcázar de Toledo. O 1 de outubro, nomeado en Burgos Xefe do Estado e Xeneralísimo das forzas armadas. O 18 de novembro, Alemaña e Italia recoñecen o goberno de Burgos. O 20 de novembro, execución en Alacant de José Antonio. O 20 de decembro, expulsión de Fal Conde
* 1937 – do 5 o 27 de febreiro, batalla do Jarama. Do 8 o 18 de marzo, batalla de Guadalajara. O 18 de abril créase un partido único da FET e das JONS. O 25 de abril, encarceramento de Manuel Hedilla, xefe dos falanxistas. O 26 de abril,  Bombardeo de Gernika. O 17 de maio, Negrín, xefe do Goberno republicano. O 3 de xuño, accidente mortal do xeneral Emilio Mola. O 19 de xuño, toma de Bilbao. O 1 de xullo, pastoral colectiva dos bispos españois. Do 5 o 28 de xullo, batalla de Brunete. O 26 de agosto, Santander cae no bando dos nacionais. O 19 de outubro, toma de Xixón. O 15 de decembro, comeza a batalla de Teruel.
* 1938 - O 5 de xaneiro, nace o infante Xoán Carlos de Borbón e Borbón. O 1 de febreiro, o primeiro Goberno de Franco. O 9 de marzo, foro do Traballo dos españois. O 25 de xullo, comeza a batalla do Ebro. O 28 de outubro, morte de seu irmán o aviador Ramón Franco.
* 1939 – O 15 de xaneiro, toma de Tarragona. O 26 de xaneiro, toma de Barcelona polas tropas de Franco. O 4 de febreiro, toma de Xirona. O 11 de febreiro, Lei das Responsabilidades políticas. O 27 de febreiro Francia e Inglaterra recoñecen o réxime de Franco. O 14 de marzo Hitler ocupa Checoslovaquia. O 27 de marzo, as tropas franquistas entran en Madrid e España adhírese ao Pacto antikomintern. O 1 de abril, remata a guerra civil.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Segunda República española
* Guerra civil española
* Franquismo
* Nomeamento de Franco como Xeneralísimo

### Ligazóns externas 
* De *Franquito* a ¡Franco, Franco, Franco!, por Manuel Vázquez Montalbán 
* Fundación Nacional Francisco Franco 
* Xenealoxia da familia Franco