Ryal

***Ryal*** é a denominación de diversas moedas escocesas e inglesas de prata e de ouro, cuñadas nos séculos XV e XVI.

## O *ryal* de ouro inglés 
### O *ryal* ou *rose noble* 
O *ryal* (tamén coñecido como ***rose noble***) foi introducido en 1465 durante o primeiro reinado de Eduardo IV de Inglaterra (1461-1470), en substitución do *noble*. O seu peso era de 120 grans (ca. 7,80 gramos) e o seu valor era equivalente ao de medio soberano ou, o que é o mesmo, 10 xilins.

A tipoloxía do anverso é moi similar á do preexistente *noble*: o monarca amósase de fronte nun navío que navega, portando unha espada e un escudo coas armas de Inglaterra e de Francia; na proa hai un estandarte coa inicial E e no costado do barco unha rosa, que lle dá o nome de *rose noble*. A lenda do anverso é do tipo ED · · WARD’ · DI · GRA’ · REX · ANGL’ · S · FRAn · · C DNS’ · I · B’ ("Eduardo, pola graza de Deus, rei de Inglaterra e Francia, señor de Irlanda"; os puntos intermedios teñen forma de trifolios).

Pola súa banda, o reverso estaba caracterizado por unha rosa central da que emanan raios de sol, con coroas e leóns ao seu remate, todo isto dentro dun polilóbulo arqueado que, pola súa vez, está rodeado por unha lenda do tipo IhD’ · AVT’ · TRAnSIenS · PER · MeDIVm · ILLORVm : I · B?T ("Mais Xesús, pasando entre eles, seguiu o seu camiño").

A cuñaxe do *ryal* foi retomada por outros soberanos da Casa de Tudor. Dos emitidos por Henrique VII (1486-1509) coñécense apenas tres exemplares. Dos de Henrique VIII (1509-1547) só se ten constancia dun espécime, propiedade do Gabinete de Moedas e Medallas do Museo Británico. Pola súa parte, o *ryal* de María I (1553-1558), cuñado unicamente na ceca londiniense en 1553, cun peso de 118,8 grans (ca. 3,63 gramos), é moi similar ao orixinario de Eduardo IV, con variacións lóxicas como o busto da raíña sobre o barco e a lenda alusiva a ela, e cun valor elevado aos 15 xilins (3/4 de libra escocesa). Tamén a súa irmá, Isabel I (1558-1603) cuñou o *ryal*, cunha tipoloxía moi semellante.

### O *ryal* de Xacobe I de Inglaterra 
Baixo Xacobe IV de Escocia e I de Inglaterra (1603-1625) emitíronse en Inglaterra dúas variantes do *ryal* de ouro, no marco da segunda serie de emisións (1604-1619) deste monarca: o *spur ryal*, que mantiña o valor de 15 xilins herdado da súa antecesora, e o *rose ryal*, co dobre do valor, é dicir 30 xilins ou unha libra e media, ambas cuñadas a partir de 1605 na Casa de Moeda de Londres.

#### *Spur ryal* 
O *spur ryal*, de 15 xilins, é unha moeda de ouro de 995 milésimas de ca. 6, 25 gramos de peso e uns 32 milímetros de diámetro. O seu anverso está presidido por un gran león coroado que sostén o cetro coa súa gadoupa dereita e o escudo coas armas reais coa esquerda, flanqueado polos números romanos XV, a modo de indicación de valor. A lenda do anverso é IACOBVS D:G: MAG : BRIT : FRA : ET HI : REX · ("Xacobe, pola graza de Deus, rei de Gran Bretaña, Francia e Irlanda").

No reverso represéntase un sol cunha rosa no centro, á fin de cuxos raios se alternan flores de lis e leóns coroados, todo rodeado pola lenda A DNO : FACTVM EST ISTVD ET EST MIRABI : ("Esta é a obra do Señor e é marabillosa").

#### *Rose ryal* 
Do *rose ryal* producíronse dúas emisións, a primeira dentro da segunda serie de emisións (1604-1619) de Xacobe I e a segunda no marco da súa terceira serie de emisións (1619-1625). En ambos os casos trátase dunha moeda de ouro de 995 milésimas, cun peso próximo aos 13 gramos e un valor do dobre do *spur ryal*, ou 30 xilins. Os anversos son moi semellantes nas dúas emisións, cun retrato do monarca de fronte no trono, sostendo un orbe e un cetro e coa lenda IACOBVS · D · G · MAG · BRIT · FRAN · ET · HIBER · REX ("Xacobe, pola graza de Deus, rei de Gran Bretaña, Francia e Irlanda").

### Imitacións noutros países 
O *ryal* de ouro foi imitado nalgunhas ocasións na Europa continental. 

Un exemplo destas emisións é o *ryal* de imitación do de Eduardo IV e Inglaterra que foi cuñado en Gorinchem, nos Países Baixos, cara a 1585-1586, e tamén en case todas as cecas do norte durante a Guerra dos Trinta Anos.

Do mesmo xeito, o *ryal* de ouro foi imitado por Cristina de Suecia (1632-1654) durante a ocupación sueca da cidade de Riga, cun peso de 13,96 gramos e un valor de catro ducados.

## O *ryal* escocés 
### *Ryal* de ouro 
O *ryal* foi introducido no Reino de Escocia no reinado de María Estuardo (1542-1567) no marco da súa primeira serie de emisións (1542-1558), é dicir, o período anterior ao casamento co Delfín de Francia, posteriormente rei Francisco II (1559-1560), que se iniciou co ascenso de María ao trono aos nove meses de idade. Apareceron daquela, como novas moedas de ouro, o *lion* de 44 xilins, o medio *lion* e o *ryal* de 3 libras escocesas ou 60 xilins.

O *ryal* de ouro escocés tiña un peso de 117,75 grans (ca. 7,63 gramos), cunha lei de 22 quilates, e cuñouse en 1555, 1557 e 1558, ano, este último, en que foi substituído polo ducado de ouro, co mesmo valor. No seu anverso represéntase o busto da raíña cara á esquerda rodeado pola lenda MARIA · DEI · G · SCOTOR·  REGINA · ("María, pola graza de Deus, raíña dos escoceses"), en tanto que o seu reverso está ocupado polo escudo de armas de Escocia, co característico león rampante, coa lenda · IVSTVS · FIDE · VIVIT · [data] · ("O home xusto vive pola fe").

Xunto co *ryal* tamén se cuñou o medio *ryal*, co valor de 30 xilins e compartindo a mesma tipoloxía e as mesmas lendas.

### *Ryal* de prata (dólar escocés) 
Durante o reinado de María Estuardo deuse unha aproximación do sistema monetario escocés aos estándares continentais. Isto manifestouse especialmente coa introdución en 1565, no marco da cuarta serie de emisións (1565-1567) desta monarca, do *ryal* de prata, tamén chamado dólar escocés, cun peso de ca. 30,397 gramos e un valor de 30 xilins (unha libra e media), do que tamén se cuñaron as súas fraccións de dous terzos (20 xilins) e dun terzo (10 xilins).

Trátase dunha moeda de gran módulo, que se emitiu en dúas ocasións, en 1565 e en 1567. A primeira delas presentaba no anverso os bustos enfrontados de María e o seu segundo esposo, Henrique Estuardo, Lord Darnley, rodeados pola lenda HENRICVS · & · MARIA · D : GRA · R · & · R · SCOTORVM ("Henrique e María, pola graza de Deus, reis dos escoceses"). O reverso estaba ocupado polas armas reais escocesas e a lenda · QVOS · DEVS · COIVNXIT · HOMO · NON · SEPARET · ("O que Deus uniu, non o separe o home").

A disposición dos bustos e a lenda desta moeda atoparon unha gran constestación popular, xa que tanto nun caso coma no outro aparecía Henrique en primeiro lugar, o que se consideraba como un símbolo de preeminencia deste sobre María. Por tal motivo, esta primeira emisión foi retirada axiña da circulación, en tanto non se determinaba unha nova tipoloxía para a moeda que fose mellor aceptada. Como resultado da retirada rápida, hoxe só se coñecen dous exemplares da moeda, ambos os dous en museos públicos:

Na segunda emisión do *ryal* de prata, en 1567, os bustos do anverso foron substituídos polas armas reais escocesas, coa lenda · MARIA · DEI · GRA · SCOTORVM · REGINA ·, que reafirmaba que era María a que exercía a autoridade do reinado, en tanto que o reverso pasaba a estar ocupado por unha palmeira coroada pola que gabea un sapoconcho, coas lendas DAT GLORIA VIRES ("A gloria dá forza") e EXVRGAT · DEVS · & · DISSIPENT : INIMICI · EI ("Que Deus se erga e que os inimigos se dispersen").

A emisión do *ryal* de prata foi continuada polo fillo de María Estuardo, Xacobe VI de Escocia (1567-1625). Cuñouse anualmente durante a súa primeira serie de emisións (1567-1571), xunto coas xa coñecidas fraccións de dous terzos e dun terzo. O *ryal* conservaba o mesmo peso que o que xa emitiran María e Henrique dous anos antes, é dicir ca. 30,397 gramos, así como o seu valor de 30 xilins. O seu anverso estaba caracterizado polo escudo coroado co característico león das armas escocesas e, aos lados, as letras I e R, coa lenda · IACOBVS · 6 · DEI · GRATIA · REX · SCOTORVM · ("Xacobe VI, pola graza de Deus, rei dos escoceses") arredor. A lenda do reverso era PRO · ME · SI · MEREOR · IN · ME ("Por min, mais contra min se o merezo"), que rodeaba, como tipo principal, unha espada en posición vertical,  xunto cunha man que indicaba cara á espada e a indicación do valor: XXX, XX ou X, segundo se tratase da unidade, de 2/3 ou de 1/3.

A espada do reverso outórgalle a esta moeda a denominación alternativa de *sword dollar*.

Na revalorización da moeda escocesa producida en 1578, o *ryal* pasou a adquirir o valor de 36 xilins e 6 peniques, o que se indicou coa sobreestampaxe dunha marca nos reversos das moedas que daquela estaban en circulación, consistente nun cardo coroado.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Libra escocesa
* Libra esterlina
* Moeda escocesa

### Bibliografía 
* Alfaro Asins, C. et al. (2009). *Diccionario de numismática*. Ministerio de Cultura. Madrid. ISBN 978-84-8181-405-7
* Bateson, D, (1987). *Scottish Coins*. Shire Publications Ltd. ISBN 0-85263-847-7
* Belaubre, J. (1996). *Dictionaire de Numismatique médiévale occidentale.* París. Léopard d'Or. ISBN 2-86377-121-3
* Burns, E. (1887). ''*. Volume II. Black, Edimburgo.
* Celtel, A.; Gullbekk, S. H. (2006). *The Sovereign and its Golden Antecedents*. Oslo. Monetarius. ISBN 978-82-996755-6-7
* Clarke, J. (1979). "The First Gold Coinage of Mary Queen of Scots". En *British Numismatic Journal*. British Numismatic Society. Vol. 49. Páxinas 82-6.
* Grueber, H. (1899). *Handbook of the Coins of Great Britain and Ireland in the British Museum*. Londres. [Reimpresión en 1970; ISBN 1-4021-1090-1]
* Frey, A. R. (1916). *A dictionary of numismatic names; their official and popular designations*. American Journal of Numismatics. Vol 50.
* Klütz, K. (2004). *Münznamen und ihre Herkunft.* Viena. Moneytrend Verlag. ISBN 3-9501620-3-8
* Mackay, J.; Mussel, J. (2016). *Coin Price Guide to British Coins*. *Token Publishing Ltd*.
* Martinori, E. (1915). *La moneta. Vocabolario generale *. Roma. Istituto italiano di numismatica.
* Stewart, I. (1955). *The Scottish Coinage.* Londres. Spink & Son.
* Seaby, P.; Purvey, F. (1984). *Coins of Scotland Ireland and the Islands''. Sanford J. Durst. ISBN 978-0900652646

### Ligazóns externas 
* Scottish Coins