Hipoxeo de Hal Saflieni

O **Hipoxeo de Ħal Saflieni** é unha estrutura subterránea do Neolítico que data da fase Saflieni (3300 – 3000 a.C.) na prehistoria maltesa, situada en Paola, Malta. A miúdo denomínase simplemente **Hipoxeo** (), que significa literalmente "subterráneo" en grego. Pénsase que o Hipoxeo foi un santuario e necrópole, cos restos estimados de máis de 7.000 persoas documentados polos arqueólogos, e está entre os exemplos mellor conservados da cultura maltesa de construción de templos que tamén produciu os Templos megalíticos e o Círculo de pedra de Xagħra.

## Etimoloxía 
Este hipoxeo recibe o nome da localidade baixo a que se atopa, é dicir, Ħal Saflieni, unha aldea que xa non existe. *Hal* significa "aldea" e *saflieni* significa "baixo"; como ambas palabras son de orixe árabe-berber, o nome "Hal Saflieni" debe aparecer despois da chegada dos musulmáns a Malta.

## Historia 
O Hipoxeo descubríuse por accidente en 1902 cando os traballadores que cortaban cisternas para unha nova urbanización romperon o seu tellado. Os traballadores intentaron ocultar o templo nun primeiro momento, pero finalmente atopouse. O estudo da estrutura realizouno por primeira vez por Manuel Magri, quen dirixiu as escavacións en nome do Comité de Museos, a partir de novembro de 1903. Durante as escavacións, unha parte do contido do Hipoxeo , incluíndo enxoval funerario e restos humanos, foron baleirados e descartados sen ser debidamente catalogados. Para confundir aínda máis as cousas, Magri morreu en 1907 mentres realizaba traballo misioneiro en Tunicia e perdeuse o seu informe sobre o Hipoxeo. O Hipoxeo abriuse por primeira vez aos visitantes en 1908, mentres as escavacións estaban en curso.

As catro casas contemporáneas construídas no lugar do hipoxeo demoleronse para construír un museo. Entre 1990 e 1993 tiveron lugar outras escavacións por Anthony Pace, Nathaniel Cutajar e Reuben Grima. O Hipoxeo pechouse aos visitantes entre 1991 e 2000 por obras de restauración e para organizalo para visitas, e desde a súa reapertura, Heritage Malta (o organismo gobernamental que coida dos sitios históricos) só permite a entrada de 80 persoas ao día, mentres que o microclima do sitio está estritamente regulado. En 2011 realizouse un programa máis intensivo. lanzado para supervisar a decadencia do sitio.

O Hipoxeo reabriu en maio de 2017 despois de pechar durante un ano para mellorar o seu sistema de xestión ambiental. Non queda nada de ningún recinto potencial que marcase a entrada ao Hipoxeo. 

Un nicho de resonancia cortado na cámara central, chamado Sala do Oráculo, foi posiblemente deseñado para proxectar cánticos ou tambores por todo o resto do Hipoxeo.

[thumb|dereita|A Dama Durmiente de Ħal Saflieni, [Museo Nacional de Arqueoloxía, Malta|Museo Nacional de Arqueoloxía, A Valeta]]
Recuperáronse do lugar unha ampla gama de obxectos, incluíndo vasos de cerámica decorados con delicadeza, contas de pedra e arxila, botóns de cunchas, amuletos, cabezas de machado e figuras talladas que representan humanos e animais. Unha pequena porcentaxe dos cranios teñen unha elongación cranial anormal, semellante ás caveiras sacerdotais do Antigo Exipto, o que alimenta a especulación sobre as persoas que ocuparon o Hipoxeo e as súas prácticas e crenzas.

## Estrutura 
miniatura|Portas de pedra calcaria.
O Hipoxeo está construído enteiramente baixo terra e consta de tres niveis superpostos labrados en globigerina calcaria, cos seus salóns e cámaras interconectados a través dunha serie labirintos de chanzos, linteis e portas.

### Nivel medio 
O segundo nivel é unha expansión posterior, coa rocha izada ata a superficie mediante aparellos ciclópeos. O sitio reabriu aos visitantes o 15 de maio de 2017.
​
## Notas
## Véxase tamén
### Ligazóns externas
* Páxina oficial 
* Unesco World Heritage Site
* National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands