Yogyakarta

**Yogyakarta** ( ;   ; ) é a capital da Rexión Especial de Iogyakarta en Indonesia, na parte centro-sur da illa de Xava preto da súa costa meridional, entre as ladeiras do volcán do Monte Merapi ao norte e o océano Índico. Como a única cidade real indonesia aínda gobernada por unha monarquía, Yogyakarta considérase un centro importante para as artes e cultura xavanesas clásicas, como o ballet, o *batik* téxtil, teatro, literatura, música, poesía, pratería, artes visuais e monicreques *wayang*. Recoñecido como centro de Educación indonesia, Yogyakarta alberga unha gran poboación estudantil e decenas de escolas e universidades, entre elas a Universidade Gadjah Mada, o maior instituto de educación superior do país e un dos máis prestixiosos.

Iogyakarta é a capital do Sultanato de Iogyakarta e serviu como capital de Indonesia de 1946 a 1948 durante a Revolución Nacional de Indonesia, con Gedung Agung como oficina do presidente. Un dos distritos do sueste de Iogyakarta, Kotagede, foi a capital do Sultanato de Mataram entre 1587 e 1613.

A poboación da cidade era 388.627 no censo de 2010, a estimación oficial a mediados de 2023 era de 375.699, compostos por 182.840 homes e 192.859 mulleres. A súa área metropolitana albergaba 4.010.436 habitantes en 2010, e inclúe a cidade de Magelang e 65 distritos en en Sleman, Klaten, Bantul, Kulon Progo e Magelang. Yogyakarta ten un dos IDH (Índice de Desenvolvemento Humano) máis alto de Indonesia.. Para impulsar rapidamente a economía, o plan para a segunda fase do tren de alta velocidade de Indonesia vía Southbound está a ser desenvolvido actualmente desde Bandung ata Solo, a través de Yogyakarta iniciando a construción por 2023, que se prevía completarse en 2026.

## Etimoloxía e ortografía
Iogyakarta recibe o nome da cidade india de Ayodhya, o lugar de nacemento do heroe homónimo Rama da épica *Ramayana*. "Yogya" significa "adecuado, apto, apropiado" e "karta" significa "próspero; floreciente". Así, *Yogyakarta* significa "[unha cidade que é] apta para prosperar".

Na correspondencia da época colonial, a cidade adoita escribirse en escritura xavanesa como , lese como  co prefixo engadido *nga*-.

Na ortografía da época, o nome propio escribiuse co alfabeto latino como "Jogjakarta". A medida que cambiou a ortografía da lingua indonesia, a consoante  pasou a escribirse con , e a consoante  con . Non obstante, os nomes persoais e xeográficos foron autorizados a manter a súa ortografía orixinal segundo a ortografía indonesia contemporánea. Así, a cidade pódese escribir como "Yogyakarta", que é fiel á súa pronuncia orixinal e á ortografía xavanesa, ou "Jogjakarta", que é fiel á antiga ortografía holandesa e reflicte a pronuncia popular actual, pero difire da etimoloxía orixinal de Ayodhya. Pódese atopar "Yogyakarta" ou "Jogjakarta" en documentos contemporáneos.

## Características
Capital da provincia homónima de Yogyakarta (*Daerah Istimewa Yogyakarta*, a máis pequena do país excluíndo a capital Iacarta) conta cunha poboación de seu de 388.088 habitantes (censo 2010), centro dunha fértil rexión agrícola que concentra máis de tres millóns de habitantes. Afamado foco da cultura e arte tradicional xavanés, é tamén unha importante cidade universitaria.
Parte do reino budista de Sailendra no século VII, acadou relevo cando foi elixida capital do Sultanato de Yogyakarta en 1755, data na que se configurou como vila con centro no Pazo do Sultán (*Kraton*) e un grande eixo cerimonial norte-sur (*Jalan Malioboro*), hoxe a principal rúa da cidade.

## Historia
### Reino de Mataram (séculos VIII-X d.C.)
Segundo a inscrición Canggal datada en 732 d.C., a zona coñecida tradicionalmente como "Mataram" converteuse na capital do Reino de Medang, identificada como *Mdang i Bhumi Mataram* establecida por Rei Sanjaya de Mataram. A inscrición atopouse nun templo hindú en Xava Central, a 40 km de Iogyakarta e a 20 km do xigante complexo de templos de Borobudur. Este templo hindú estaba na fronteira entre a zona do hinduísmo e a zona da dinastía Shailendra Budista.

Mataram converteuse no centro dunha refinada e sofisticada cultura hindú-budista xavanesa durante uns tres séculos no corazón do val do río Progo Kedu Plain, nas ladeiras sur do volcán Monte Merapi. Este período foi testemuña da construción de numerosos *candi*, incluíndo Borobudur e Prambanan.

Ao redor do ano 929 d.C., o último gobernante da dinastía Sañjaya, Rei Mpu Sindok de Mataram, trasladou a sede do poder do Reino de Mataram desde Xava Central a Xava Oriental e así estableceu a dinastía Isyana. A causa exacta do cambio aínda é incerta; porén, unha grave erupción do monte Merapi ou unha loita polo poder co Reino Srivijaya, baseado en Sumatra, probablemente provocou o traslado. 

Os historiadores suxiren que nalgún tempo durante o reinado do Rei Wawa de Mataram (924–929 d.C.), o Merapi entrou en erupción e devastou a capital do reino en Mataram.

### Imperio Majapahit (1293–1527)
Durante a era Majapahit, a área que rodea a moderna Iogyakarta foi identificada de novo como "Mataram" e recoñecida como unha das doce provincias de Majapahit en Xava gobernadas por Bhre Mataram. Durante o reinado do cuarto rei do Imperio Majapahit, o hindú Rei Hayam Wuruk (1350–1389) da dinastía Rajasa, o título de Bhre Mataram estaba en mans do sobriño e xenro do rei Wikramawardhana, máis tarde o quinto rei de Majapahit.

### Sultanato de Mataram (1587–1755)
thumb|esquerda|Kotagede, antiga capital do sultanato de Mataram.
Kotagede, agora un distrito no sueste de Iogyakarta, estableceuse como a capital do Sultanato de Mataram entre 1587 e 1613.

Durante o reinado do Sultán Agung Hanyokrokusumo (1613–1645), o sultanato de Mataram alcanzou o seu cénit como o maior reino de Xava, e estendeu a súa influencia a Xava central, Xava oriental e a metade oeste de Xava. Despois de dous cambios de capital, a Karta e despois a Plered, ambos situados na actual Rexencia de Bantul, a capital do sultanato de Mataram trasladouse finalmente a Kartasura.

### Secesión de Yogyakarta e invasións europeas (1745–1830)
[thumb|O pavillón do Museo do Sultán Hamengkubuwana IX, situado no lado principal do [Sultanato de Iogyakarta|Palacio Real de Iogyakarta]]
[thumb|O [Taman Sari (Yogyakarta)|Taman Sari Castelo da Auga, o antigo xardín real do sultán de Yogyakarta]]
No Sultanato de Mataram estalou unha guerra civil entre Pakubuwono II (1745–1749), o último gobernante de Kartasura, e o seu irmán máis novo e herdeiro ao trono, Príncipe Mangkubumi ( máis tarde coñecido como Hamengkubuwono I, o primeiro Sultán de Yogyakarta, e o fundador da actual casa real gobernante). Pakubuwono II acordara cooperar coa [Compañía Holandesa das Indias Orientais]], e cedeu parte do territorio de Mataram aos holandeses. O príncipe Mangkubumi opúxose ao acordo, alegando a preocupación de que o pobo se convertería en escravos baixo o dominio holandés. Durante a guerra, o príncipe Mangkubumi derrotou ás forzas de Pakubuwono II e declarou a soberanía no sultanato de Iogyakarta, ocupando as partes sur do antigo sultanato de Mataram.

Con Pakubowono II morto de enfermidade, estableceuse o Sultanato de Iogyakarta como resultado do Tratado de Giyanti (*Perjanjian Gianti*), asinado e ratificado o 13 de febreiro de 1755 entre o príncipe Mangkubumi, a Compañía Holandesa das Indias Orientais, e o seu sobriño Pakubuwono III e os seus aliados. Subindo ao trono de Iogyakarta recentemente creado co nome de Sultán Hamengkubuwono I, Mangkubumi estableceu así a real Casa de Hamengkubuwono, aínda hoxe a casa gobernante de Iogyakarta. O sultán Hamengkubuwono I e a súa familia mudáronse oficialmente ao Palacio de Yogyakarta, aínda sede do sultán reinante, o 7 de outubro de 1756. Estes acontecementos marcaron, en consecuencia, o final do Sultanato de Mataram, que resultou no nacemento do rival Sultanato de Iogyakarta e do Sunanato de Surakarta.

Durante o breve período de dominio británico sobre Xava en 1811, os rumores de plans da corte de Yogyakarta para lanzar un ataque contra os británicos provocaron malestar entre os británicos estacionados en Xava. O 20 de xuño de 1812, Sir Stamford Raffles liderou unha forza británica de 1.200 efectivos para capturar o kratón de Yogyakarta. As forzas de Yogyakarta, sorprendidas polo ataque, foron facilmente derrotadas, o kraton caeu nun día, e posteriormente foi saqueado e queimado.

O ataque ao kraton foi o primeiro deste tipo na Historia de Indonesia, deixando a corte de Yogyakarta humillada. O sultanato viuse implicado de novo nun conflito durante a Guerra de Xava. converténdoa na única rexión encabezada por unha monarquía recoñecida en Indonesia.

## Xeografía
A área da cidade de Iogyakarta ten 32,82 km² . Mentres a cidade esténdese en todas as direccións desde o *Kraton*, o palacio do sultán, o núcleo da cidade moderna está ao norte, centrado arredor dos edificios da época colonial holandesa e o distrito comercial. Jalan Malioboro, con filas de vendedores nas beirarrúas, mercados e centros comerciais próximos, é a principal rúa comercial para os turistas da cidade, mentres que Jalan Solo, máis ao norte e ao leste, é o distrito comercial máis frecuentado polos veciños. O gran mercado local de Beringharjo (id) e o restaurado forte holandés de Vredeburg están na parte leste do extremo sur de Malioboro.

Rodeando o *Kraton* hai un barrio residencial densamente poboado que ocupa terreos que antes eran dominio exclusivo do sultán. A evidencia deste uso antigo permanece en forma de antigas murallas, espalladas por toda a cidade, e as ruínas do castelo acuático Taman Sari, construído en 1758 como xardín de recreo. O xardín que xa non estaba en uso polo Sultán, quedou abandonado en gran parte antes de ser usado como vivenda polos empregados do palacio e os seus descendentes. Os esforzos de reconstrución comezaron en 2004 e o lugar é agora unha popular atracción turística.

Preto da cidade de Yogyakarta atópase o Monte Merapi, coa periferia norte da cidade ata as ladeiras sur da montaña na Sleman Regency. O monte Merapi (literalmente "montaña de lume" tanto en indonesio como en xavanés), é un estratovolcán activo situado na fronteira entre Xava Central e Yogyakarta. É o volcán máis activo de Indonesia e entrou en erupción regularmente desde 1548, a última erupción produciuse en maio de 2018.

## Clima
Yogyakarta presenta un clima monzónico tropical (*Am*), xa que as precipitacións nos meses máis secos entre xuño e setembro son inferiores a . O mes máis chuvioso en Iogyakarta é xaneiro con precipitacións en total . O clima está influenciado polo monzón. A temperatura anual é de aproximadamente 26 a 27 graos centígrados. O mes máis cálido é abril cunha temperatura media de 27,1 graos centígrados.

## Notas
## Véxase tamén
### Bibliografía
### Outros artigos
### Ligazóns externas