Sombras chinesas

[miniatura|Representación [indonesia (wayang) de teatro de marionetas de sombras]]
miniatura|Figuriñas sirias de finais do XIX
miniatura|Representación contemporánea para público infantil, con luz diúrna
O **teatro de sombras,** tamén chamado **teatro de sombras chinesas** ou simplemente **sombras chinesas**, é unha antiga forma de contar historias e entreter que usa monicreques que se manteñen entre unha fonte de luz e unha pantalla translúcida, unha tea ou gasa. As marionetas inclúen ás veces cor e outros detalles e acádanse varios efectos movendo os monicreques e a fonte de luz, como que parezan camiñar, bailar, loitar, asentir ou rir. 

O teatro de sombras tanto para nenos como para adultos é popular en varias culturas. Ten unha longa historia en Asia, especialmente no Sueste, como en Indonesia, Malaisia, Tailandia, Camboxa, China, India, Irán e Nepal. Tamén ten tradición en Exipto, Turquía, Siria, Grecia, Alemaña, Francia, Estados Unidos etc.

## Historia 
miniatura|Obra de Walter Ruttmann *Lichtspiel Opus I* de cine abstracto alemán, inspirado no teatro de sombras (1921)
O teatro de sombras desenvolveuse a partir de espectáculos nocturnos con escenas pintadas nun pano grande e acompañadas de cancións; alumeábanse con lámpadas de aceite ou candeas. Esta arte orixinouse en Asia Central no primeiro milenio a.C. Ao redor do 200 a.C. as figuras con roupas son substituídas por monicreques nos espectáculos indios de *tholu bommalata* detrás dunha fina pantalla con marionetas planas translúcidas de cores. Os monicreques están retroiluminados; mentres as mans e os brazos se manipulan con bastóns, as pernas oscilan libremente desde o xeonllo.

Hai poucas mencións de actividade teatral no Oriente Medio entre os séculos III e XIII, tamén logo da conquista islámica da rexión. Probabelmente a moda chegou após as invasións mongois, e incorporou innovacións locais polo século XVI. Tampouco hai mencións na literatura islámica de Irán, pero si moita literatura no impero Otomán do século XIX.

Os monicreques de silueta teñen tamén unha longa historia en Europa. Cando os mercantes europeos navegaban na procura de rutas marítimas cara á India e a China, axudaron a difundir aquelas artes culturais e de entretemento popular en Europa. O teatro de sombras popularizouse en Francia, Italia, Gran Bretaña e Alemaña no século XVII. En Francia, o xogo de sombras anunciábase como *ombres chinoises*, mentres que noutros lugares se chamaban *magic lantern* (lanterna máxica). Goethe axudou a construír un teatro de sombras en Tiefurt en 1781.

### Precursores do cine 
Segundo Stephen Herbert, o teatro de sombras evolucionou cara ás diapositivas proxectadas e, finalmente, á cinematografía. O principio común destas innovacións foi o uso creativo da luz, as imaxes e unha pantalla de proxección. Segundo Olive Cook, hai moitos paralelismos no desenvolvemento dos xogos de sombras e o cine moderno, como o uso da música, a voz, os intentos de introducir cores e a popularidade masiva.

## India 
miniatura|esquerda|Teatro de Andhra Pradesh
miniatura|esquerda|Teatro en Kollam, Kerala, no sur da India
Os monicreques de sombra son parte da antiga cultura da India, particularmente o *keelu bomme* e o *tholu bommalata* de Andhra Pradesh, o *Togalu gombeyaata* en Karnataka, o *charma bahuli natya* en Maharashtra, o *Ravana chhaya* en Odisha, o *Tholpavakoothu* en Kerala e o *thol bommalatta* en Tamil Nadu. Tamén se atopan nas tradicións pictóricas da India, coma os murais dos templos e as pinturas narrativas. Formas de baile como o Chhau de Odisha significan literalmente "sombra". O teatro de sombras e de danza normalmente realízase en escenarios de plataforma unidos a templos hindús, e nalgunhas rexións chámanse *Koothu Madams* ou *Koothambalams*. En moitas rexións, a obra de monicreques é representada por familias de artistas itinerantes en escenarios temporais durante os principais festivais do templo. As lendas épicas hindús *Ramayana* e *Mahabharata* dominan o seu repertorio,  porén, as historias varían rexionalmente.

Durante o século XIX e comezos do XX, os indólogos creron que as obras de monicreques de sombras se extinguiran, aínda que se mencionan en antigos textos sánscritos.  A partir de 1930 eses temores comprobáronse errados ao xurdir a evidencia de que as marionetas de sombra seguían tendo unha forte tradición rural nas montañas centrais de Kerala, a maior parte de Karnataka, norte de Andhra Pradesh, partes de Tamil Nadu, Odisha e o sur de Maharashtra.  O pobo marathi, particularmente de casta baixa, conservara e interpretara vigorosamente as lendas das epopeas hindús como tradición popular. Os monicreques empregados nas actuación, afirma P. Dircks, son "*figuras translúcidas multicores de catro a cinco metros de alto e presentan un ou dous brazos articulados"*. O proceso de elaboración dos monicreques é un ritual no que as familias rezan, recóllense, producen a obra de arte requirida e logo celebran o *"nacemento metafórico dunha marioneta"* con flores e incenso.

O *tholu pava koothu* de Kerala usa marionetas retroiluminadas. As sombras úsanse para expresar creativamente personaxes e historias no *Ramayana*. Unha representación completa da épica pode levar corenta e unha noites, mentres que unha abreviada dura só sete. Wayang é unha antiga forma de contar historias famosa polos seus bonecos elaborados e complexos estilos musicais. As primeiras evidencias son de finais do I milenio d.C., en textos e xacementos da época medieval. Ao redor do 860, unha carta antiga xavanesa emitida polo maraxá Sri Lokapala menciona tres tipos de artistas: *atapukan, abanol* e *ringgit*, tamén mencionado nun poema xavanés do século XI., *Sbek Thom* ("gran coiro"), *Sbek Touch* ("pequeno coiro") e *Sbek Por* ("coiro de cor"). Realízase durante as cerimonias do templo, en funcións privadas e para o público nas vilas. As obras populares inclúen as *épicas do Ramayana* e *Mahabharata*, e outros mitos e lendas hindús. O *Sbek Thom* está baseado na versión cambodiana da épica india *Ramayana*, unha historia sobre o ben e o mal que implica a Rama, Sita, Lakshmana, Hanuman e Ravana. É unha representación sagrada, que encarna as crenzas khmer construídas sobre as bases e as mitoloxías do brahmanismo e o budismo.

Os monicreques son de pel de vaca e o seu tamaño adoita ser bastante grande, representando toda unha escena, incluído o fondo. A diferenza dos seus homólogos xavaneses, os monicreques camboxanos non adoitan estar articulados nin pintados. O principal centro de produción de monicreques de sombra é Roluos, en Prasat Bakong. Os *Sbek Touch* son monicreques moito máis pequenos que o Thom, con partes móbiles, e os seus espectáculos teñen sido máis populares. Aínda que hai moitos rexistros anteriores de todo tipo de marionetas na China, a mención clara ao xogo de sombras chinés non se produce até a dinastía Song do Norte (960-1127). Un libro do 1235 menciona que os monicreques foron cortados inicialmente de papel e posteriormente de coiro ou pergamiño de cores. As historias eran metade ficción, metade baseadas en feitos reais, e tamén se representaban comedias.

O teatro de sombras fíxose bastante popular xa na dinastía Song, cando nas vacacións se representaban  moitas obras. As primeiras pantallas estaban feitas de papel de moreira. Os contadores de historias usaban xeralmente a arte para contar guerras entre reinos ou historias de fontes budistas. Hoxe en día, os monicreques fan versións dramáticas de contos e mitos tradicionais. Na provincia de Gansu, acompáñase de música Daoqing, mentres que en Jilin, a música acompañante Huanglong constitúe unha das bases da ópera moderna.

Os monicreques de sombras móstranse na película '''To Live'* de Zhang Yimou de 1994.

### Taiwán 
As orixes das sombras chinesas de Taiwán pódense atopar na escola de Chaochow. As obras eran populares en Tainan, Kaohsiung e Pingtung xa na dinastía Qing. Os monicrequeiros máis vellos calculan que había polo menos un cento de marionetas nos últimos anos do Qing (principios do século XX). Tradicionalmente, as figuras son de oito a doce polgadas, acompañadas de escenarios, mobles, paisaxes naturais, pagodes, plantas etc. As obras de sombras de Taiwán van acompañadas de melodías de Chaochow que a miúdo se denominan "melodías de sacerdote" debido á súa semellanza coa música empregada por monxes taoístas. Conservouse un amplo repertorio duns 300 guións que se remontan aos séculos XIV e XV.

## Turquía 
[miniatura|Monicreques Karagöz de [Turquía.]]
Unha tradición cómica do teatro de sombras estendeuse por todo o Imperio Otomán, posibelmente desde finais do século XIV. Centrábase no grande contraste da interacción entre as figuras Karagöz e Hacivat: un campesiño sen principios e o seu educado compañeiro. Xunto con outros personaxes representaban a todos os principais grupos sociais da cultura turca. Normalmente era interpretado por un único mestre de monicreques, que daba voz a ducias de personaxes, e podía ser axudado por un aprendiz que llos entregaba. O espectáculo podía ser presentado por un cantante, acompañado de pandeireteira.

Os monicreques de Karagöz teñen membros xuntos e son translúcidos, dando lugar a proxeccións de cores. Normalmente miden entre 35 e 40 cm de altura. En 1675, o filósofo e filósofo alemán Leibniz imaxinou unha especie de exposición mundial que amosaría todo tipo de novos inventos e espectáculos. Nun documento escrito a man supuxo que debería incluír teatro de sombras.

Os misioneiros franceses trouxeron o espectáculo de sombras da China a Francia en 1767 e presentaron actuacións en París e Marsella. As sombras chinesas (en francés o*mbres chinoises*), arraigaron no país seguindo unha moda orientalizante na altura, como o uso da cerámica azul e branca.

Outros artistas como Ambrogio presentaron naquel tempo espectáculos de sombra en París e Londres.

Esta arte foi un entretemento popular en París durante o século XIX, o cabaré Le Chat Noir ("O gato negro") produciu 45 *Théatre d'ombres'' entre 1885 e 1896 baixo a dirección de Rodolphe Salis . Detrás dunha pantalla no segundo andar do establecemento, o artista Henri Rivière traballou con ata 20 asistentes nunha grande área de actuación retroiluminada con oxíxeno e empregou unha lanterna óptica dobre para proxectar fondos. As figuras eran orixinalmente recortables de cartón, pero substituíronse por figuras de cinc dende 1887. Na creación participaron varios artistas, entre eles Steinlen, Adolphe Willette e Albert Robida. Caran d'Ache deseñou uns 50 recortables para o popular programa ''L'Epopée de* 1888. Museo de Orsay ten arredor de 40 figuras orixinais de cinc na súa colección. Outros cabarés producirían as súas propias versións; os *ombres* evolucionaron en numerosas producións teatrais e tiveron unha grande influencia na *fantasmagoría*.

En Italia, o Museo de Precinema de Padua alberga unha colección de 70 monicreques de sombras franceses, semellantes aos usados no cabaré *Le Chat Noir*, xunto cun teatro orixinal e panos de fondo pintados, así como dúas lanternas máxicas para proxectar escenas . Ata o momento, as obras de sombra identificadas son *La Marche a l'étoile* (introducida por Henri Rivière), *Le Sphinx* (introducida por Amédée Vignola), *L'Âge d'or* e *Le Carneval de Venise.*

Hoxe en día, varias empresas de teatro en Francia están desenvolvendo a práctica de monicreques de sombra: *Le Théâtre des Ombres, Le Théâtre du Petit Miroir, Le Théâtre Les Chaises,* e *La Loupiote.''

Ao parecer, a moda chegou tamén á Península Ibérica a principios do século XIX da man de especialistas, afeccionados e técnicos itinerantes de Francia, Inglaterra e Alemaña. O entretemento fíxose moi popular, tanto entre a xente do común como entre a Familia Real. Segundo Serrera e Edith Helman's,  o pintor e gravador Francisco de Goya mostrou interese pola técnica do teatro de sombras. Hoxe en día, todos os anos hai moitas representacións en España e Portugal, e varios museos da marioneta con apartados dedicados aos monicreques de sombras. En Galiza hai compañías como Tanxarina Teatro que fan obras con sombras chinesas, e cineastas como Pablo Millán que realiza curtas inspiradas nos monicreques de sombras, como 'A meiga chuchona', e festivais como o Festival Internacional de Títeres de Redondela que anualmente trae representacións de monicreques, incluídos de teatro de sombras.

## Australia 
miniatura|esquerda|Franz Ablinger sostendo un monicreque de sombras do filme australiano *The Rise of Echsenfriedl*
Richard Bradshaw é un monicrequeiro de sombra australiano coñecido polos seus personaxes como "Super Kangaroo". A marioneta de Bradshaw apareceu en programas de televisión feitos por Jim Henson .

O Teatro Anaphoria (trasladado a Australia desde California) combina unha mestura de monicreques reconstruídos e orixinais con múltiples fontes de luz. A compañía está dirixida por Kraig Grady.

A obra *Projection: First Light* da compañía australiana Shadowplay Studios inspirouse nos monicreques de sombras e o seu estilo artístico replica o lenzo tradicional de teatro de sombras empregando accesorios negros e fondos sepia. Visitaron a Richard Bradshaw para obter referencias para os personaxes do seu teatro de sombras.

## Monicreques de sombra hoxe 
miniatura|Filme *Der Stern von Betlehem* (*A estrela de Belén*, 1921) de Lotte Reiniger
miniatura| Monicrequeiro da sombra, 2006
Na década de 1910 a animadora alemá Lotte Reiniger foi pioneira na animación de siluetas na que os monicreques son filmados fotograma a fotograma. Esta técnica mantívose viva por animadores posteriores e aínda se practica na actualidade; a animación tradicional e a animación por ordenador tamén se empregaron para imitar o aspecto do teatro de sombras e da animación de siluetas. As sombras chinesas tradicionais foron levadas ao público dos Estados Unidos nos anos vinte e trinta grazas aos esforzos de Pauline Benton . Artistas contemporáneos como Annie Katsura Rollins perpetuaron o medio, ás veces combinando a forma co teatro occidental.

O teatro de sombras aínda é popular en moitas partes de Asia. Prahlad Acharya é un famoso mago indio que o incorpora ás súas actuacións.

Na década de 2010, o intérprete Tom McDonagh introduciu monicreques de sombra en 3D e o uso de obxectos cortados con láser.

Tamén aparece ocasionalmente na cultura popular occidental, por exemplo en:

* O musical de Broadway *The Lion King (O Rei de León)*
* O espectáculo televisivo infantil *Bear in the Big Blue House*
* O filme *O Ano que vivimos perigosamente*, abre cunha escena dun *wayang* indonesio.
* O videoxogo *Sudeki* de 2004 abre cun teatro de sombras.
* O Center for Puppetry Arts en Atlanta, Xeorxia ten unha variedade extensa de monicreques de sombra chinesa na súa colección asiática.
* O filme *The Karate Kid (2010)*
* O programa de Disney Channel '''What a life** mostra teatro de sombras de Sunny Seki.

## Galería 

Ficheiro:Ombra francese prima.jpg|**Ombra francese**, sombras chinesas de Francia
Ficheiro:Schattenspiel im Familienkreise.jpg|Gravura **Schattenspiel_im_Familienkreise'* (Xogo de sombras en familia), Franz Pisko, 1869
Ficheiro:In Search of Vanished Blood.jpg|Espectáculo "In Search of Vanished Blood" no Festival de Edimburgo
Ficheiro:The shadow puppet.JPG|O teatro de sombras en Xava, Indonesia
Ficheiro:Brand_launch_Brussels_Airport_(11993225624).jpg| Grupo *De Mobilies * actuando no aeroporto de Bruselas
Ficheiro:Shadow_Puppet_Cambodia_0622.jpg|Boneco de sombras de Camboxa
Ficheiro:Tholpava_koothu_shadow_puppet_demonstration.jpg|Representación de *Tholpava_koothu*
Ficheiro:Wayang Kucing.jpg|*Wayang* infantil moderno
Ficheiro:Mahorasop_Sompoch_for_King_Rama_X_15.jpg|Teatro de sombras diúrno para o rei Rama X
Ficheiro:Фигурки для театра теней.jpg|Bonecos de San Petersburgo, Rusia
Ficheiro:Fusion_wayang_kulit-_fusion_puppets-_in_group.jpg|Títeres de *Star Wars* ao estilo *wayang*
Ficheiro:Romeo_vejulia.jpg|Títeres de Romeu e Xulieta
Ficheiro:Lotte_Reiniger_Prinz_Achmed_003.jpg|Fotograma de **Prinz Achmed**, de Lotte Reiniger
Ficheiro:Koblenz_im_Buga-Jahr_2011_-_Eröffnung_Kultursommer_Rheinland-Pfalz_4.jpg|Luc Amoros no *Kultursommer* en Koblenz, Renania-Palatinado
Ficheiro:Silueta_de_zinc_con_papel_pegado,_teatro_de_sombras_de_Le_Chat_Noir.jpg|Siluetas de zinc con papel pegado do Teatro Le Chat Noir
Ficheiro:Woman Making Rabbit Shadow for Small Boy LACMA AC1992.109.9.jpg|Gravura xaponesa con muller facendo un coello de sombra
Ficheiro:Branly_sombra_02.JPG|Dragón de Hebei, Tianjin, no* Musée du Quai Branly*
Ficheiro:Ratchaburi Shadow Puppet Museum (Wat Khanon) 4.jpg|Representación no Museo Ratchaburi, con acompañamento de marimba

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Currell, David, *Unha Introdución a Monicreques e Puppetmaking*, New Burlington Books, (1992) 
* Logan, David, *Puppetry*, Brisbane Empresa de Artes Dramáticas (2007) 
* "Visións para as Masas; Xogos de Sombra chinesa desde Shaanxi e Shanxi", Ithaca: Cornell Serie de Asia do Leste, (2004) 
* Ghulam-Sarwar Yousof, *Dicionario de Teatro Tradicional do sueste asiático'', Oxford Prensa Universitaria, (1994)

### Outros artigos 
* Mito da caverna
* Eclipse solar

### Ligazóns externas 
* Buscador de espectáculos de sombras chinesas