Literatura galega do exilio

[miniatura|*[Sempre en Galiza*, 4ª ed., 1974. Ediciós Galiza, Buenos Aires.]]
A **literatura galega do exilio** é a produción literaria en galego despois da guerra civil (1936-1939) desenvolvida fóra de Galiza. A guerra civil e a conseguinte ditadura franquista (1939-1975) supuxo o desmantelamento do sistema literario galego en Galiza. Co establecemento dun réxime estrito de censura que desconfiaba de toda manifestación artística que non estivese en castelán e co traslado de importantes axentes culturais como Castelao, a produción literaria en galego ten continuidade nos países de acollida dos exiliados.

## Ensaio
*Sempre en Galiza* (editorial As Burgas, 1944) e *As cruces de pedra na Galiza* (Editorial Nós, 1950) de Castelao; *Chile a la vista* (1952) de Eduardo Blanco Amor; *Dos mil nombres gallegos* (Ediciones Galicia, 1953) obra póstuma de Francisco Lanza; *Galicia como tarea* (Ediciones Galicia, 1959) de Valentín Paz-Andrade, escrito en Galicia e publicado en BBAA; *Los gallegos en la Argentina* (2 v., Ediciones Galicia, 1966) de Alberto Vilanova;

## Poesía 
Na literatura do exilio a poesía será un dos xéneros máis cultivados. Esta poesía caracterízase por retomar o ton cívico e social, que ficara nun segundo plano desde Ramón Cabanillas. As consecuencias da guerra civil e a experiencia do exilio marcará a produción dos poetas do exilio. As figuras máis importantes do xénero adscríbense ao círculo de Buenos Aires: Luís Seoane, Emilio Pita e Lorenzo Varela.

[miniatura|[Luis Seoane, pintor, escritor e promotor de empresas culturais.]]
Luís Seoane, chegado á Arxentina durante os primeiros tempos da contenda, terá un destacado papel nas distintas actividades culturais galegas, como promotor de editoriais e publicacións periódicas. Ademais de ser o principal dinamizador cultural galego do exilio, déixanos catro títulos de poesía  (*Fardel de esilado* (1952), *Na brétema, Sant´Iago* (1956), *As cicatrices* (1959) e *A maior abondamento* (1972), cuxos trazos principais son a recreación histórica, ton cívico e sinxeleza na linguaxe.

A poesía cívica é tamén característica da obra de Lorenzo Varela, aínda que neste autor hai unha maior preocupación formal. En *Catro poemas pra catro gravados* (1944), recrea catro figuras da historia galega: María Pita, María Balteira, Roi Xordo e o bispo Adaúlfo, mais será *Lonxe* (1954) a súa grande achega á literatura galega. As liñas temáticas deste poemario son: a guerra civil e as súas consecuencias e a experiencia do exilio e a saudade que provoca.

Emilio Pita, malia estar emigrado na Arxentina, inclúese xeralmente dentro do exilio polo seu compromiso político e a súa biografía, que o liga ao destino dos exiliados. Dentro da súa produción, distinguimos unha poesía combativa cun forte compromiso cívico e unha poesía próxima á literatura popular e neotrobadoresca. Á primeira liña responden os títulos *Jacobusland* (1942) e *Polos camiños do pobo*. Á segunda liña pertencen poemarios destinados a un público infantil: *Cántigas de nenos* (1944) e *O ronsel verdegal* (1964).

Outros poetas do exilio son: Florencio Delgado Gurriarán, exiliado en México e director de Vieiros, Ramón Rey Baltar, autor do primeiro libro en galego sobre a guerra civil, *A gaita a falare. Lembranzas e maldicións* (1939) e Ernesto Guerra da Cal.

## Narrativa 
A narrativa do exilio foi durante moito tempo escurecida, posibelmente pola obra de Eduardo Blanco Amor, Ánxel Fole e Álvaro Cunqueiro. Esta narrativa está fortemente determinada pola experiencia vital dos seus autores. Os seus máximos representantes son Ramón de Valenzuela, Antón Alonso Ríos e Silvio Santiago. Ramón de Valenzuela vai ser o primeiro en testemuñar o episodio da guerra civil en *Non agardei por ninguén* (1957). Esta temática terá continuidade en *Era tempo de apandar* (1980). Por outra banda, a primeira novela de Antón Alonso Ríos, *Da saudade. Amore, arte e misticismo* (1956) é debedora á tradición da Xeración Nós. No ano 1979 publica *O siñor Afranio ou como me rispei das gadoupas da morte (memorias dun fuxido)* é unha novela autobiográfica, onde narra as súas experiencias de fuxido até que chega a Bos Aires, vía Portugal. Na narrativa de Silvio Santiago, temos a mesma recreación autobiográfica. En *Villardevós* (1961) recrea a súa vila natal e en *O silencio redimido* céntrase na traxedia da guerra civil.

## Teatro 
Cando se fala de teatro na diáspora, xeralmente faise unha distinción entre teatro de exiliados, denominado "Teatro culto" e o dos emigrantes, identificado como "Teatro popular".

### Teatro popular
A emigración galega en América tíñase organizado por medio de numerosas asociacións. Estas organizacións incluían entre as súas actividades representacións teatrais, levadas á escena na maioría dos casos por afeccionados. Na década dos 30 o teatro galego coñece novos pulos na Arxentina, ao coincidiren en Bos Aires dramaturgos como Ricardo Flores Pérez e Varela Buxán, actrices como Maruxa Boga e Maruxa Villanueva e o actor Fernando Iglesias Tacholas. O teatro de Varela Buxán ten como obxectivos: achegar os emigrantes á súa terra natal, idealizada na distancia, e manter a unión da colectividade. En 1938 crea a Compañía Galega Maruxa Villanueva, onde traballaban a propia actriz e Tacholas e representou obras de Varela Buxán ( *A xustiza dun muiñeiro* ou *O ferreiro de Santán* ) e *Os vellos non deben de namorarse*. Ao desfacerse esta compañía, os actores Tacholas e Maruxa Boga crean a Compañía Galega Boga-Tacholas, que sería en gran medida continuadora da anterior. Pola súa banda, Ricardo Flores crea en 1952 o Cadro de Declamación Lugrís Freire, que estreou obras de autor de Sada como *Para isso som teu amigo* ou *Ugio* e obras do teatro rexionalista.

### Teatro culto
[miniatura|175px|Castelao estreou *[Os vellos non deben de namorarse* en Buenos Aires.]]
O teatro culto, a diferenza do teatro popular, que apelaba á afectividade e sentimentos do público, segue os camiños de renovación formal do teatro das Irmandades da Fala. Neste contexto estréase en 1942 no Teatro Mayo de Bos Aires *Os vellos non deben de namorarse* de Castelao, quen encarga a súa representación á Compañía Galega Maruxa Villanueva. Con esta obra Castelao pretendía superar o realismo do século XIX. Porén, a estrea non tivo o éxito agardado, polo emprego de técnicas expresionistas, acostumado o público ao realismo e pola natureza das personaxes, carentes de cualidades morais, ao contrario que no teatro popular. Este fracaso fixo que os escritores galegos repensasen o seu modelo de teatro.

No caso de Eduardo Blanco Amor intentou crear un teatro popular, renunciando ás técnicas máis vangardistas. Con este obxectivo, crea en 1957 o grupo Teatro popular galego. Este cadro leva a escena *Estadeíña* de Lugrís Freire e *O cantar dos cantares ou Galicia 1948* de Blanco Amor e nos 60 volve ao teatro e dirixe o grupo do Ateneo Curros Enríquez. Outra actitude témola en Luís Seoane que, malia escribir pezas teatrais, non levou ningunha a escena. Como dramaturgo, deixou tres obras escritas *A soldadeira*, *O irlandés astrólogo* e *Esquema de farsa*.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* VVAA (2001) *Literatura Galega. Século XX. A Nosa Terra. Vigo*
* 
* 

### Outros artigos 
* Cultura galega na diáspora
* Literatura galega do século XX

### Ligazóns externas 
* "Literatura galega da posguerra en América" *Historias de ida e volta*. Consello da Cultura Galega.
* Riveiro Espasandín, Xosé (2001) [1995]. "El exilio gallego de 1939" *Las literaturas exiliadas en 1939*. Instituto Cervantes .