Goián, Tomiño

**San Cristovo de Goián** é unha parroquia do concello de Tomiño. Segundo o IGE, en 2022 tiña 2.115 habitantes (1.045 homes e 1.070 mulleres), distribuídos en 13 entidades de poboación, o que supón un aumento en relación ao ano 1999 cando tiña 1.560 habitantes. Eclesiasticamente, pertence ó arciprestado da Guarda-Tebra, na diocese de Tui-Vigo.

## Xeografía 
Goián pertence á comarca do Baixo Miño, situada no extremo suroeste de Galiza. Esta zona está constituída xeoloxicamente por aliñacións montañosas que alternan granitos e xistos paleozoicos, e a elas acaróanse tres socalcos cuaternarios que descenden ata o actual leito do río Miño.

## Historia 
Preto do Miño aínda quedan terreos enlamados lindeiros coa veiga chamada da Lamamá. Tamén ó sur da antiga parroquia de Tollo hai terreos enchoupados, de feito este topónimo de orixe celta é un sinónimo de "barreira". Aqueles socalcos foron asento durante o Plistoceno dunha poboación que posuía unha cultura paleolítica, e da que quedaron gran cantidade de instrumentos tallados en cuarcita abbevillense e principalmente acheuliano. Tamén hai algún petróglifo, que parecen ser da Idade de Bronce.

Por outra banda, o conde Pedro no seu catálogo, referíndose ao cerco de Sevilla en 1247, cita a Paio Correa o "vello", neto de Paio Ramírez, como un dos cabaleiros que tomaron parte na súa conquista: "este caballero fué uno de los hombres más ilustres de España, el cual destaco durante el reynado de Alfonso VI". Segundo o Conde, con el comeza a liñaxe. Foi fillo de Urraca Heriz e avó do mestre de Santiago Paio Pérez Correa.

Deste señorío queda a casa-pazo chamada da Torre, construída no século XVII e reconstruída no XVIII, co escudo da familia na súa portada.

### Idade Moderna 
Durante a Guerra de Restauración Portuguesa, no reinado de Filipe IV, Goián foi escenario de varios feitos de armas. O primeiro ataque portugués á vila de Goián tivo lugar o 3 de marzo de 1664. Daquela contaba cuns 200 habitantes e outras tantas casas á beira do río Miño. Durante o ataque a vila foi saqueada e queimada e os seus moradores dispersados. A única defensa da vila eran unhas trincheiras de pedra e a casa-forte dos Correa. A raíz destes feitos, o Capitán Xeneral de Galicia, o Marqués de Tábara, en carta do 23 de maio de 1664 á xunta de guerra de España, sinalaba a conveniencia de construír un forte naquela parte. Noutra do 27 de agosto do mesmo ano, dicía que o forte se estaba construíndo, pero que non estaba acabado por falta de cartos.

O 26 de outubro de 1663 o Gobernador de armas de Entre Douro e Minho, Conde de Prado, ocupou o forte de Goián. En menos de dous meses quedaron acabadas as fortificacións portuguesas, compostas polo forte de Nosa Señora da Concepción (duns 50.000 m² do que quedan algúns restos e unha capela adicada a San Roque, construída en 1674), o forte das Chagas, a torre dos Correa e a torre dos Ratones, e unha ponte de barcas no Miño. Desde aquí os portugueses ocuparon A Guarda o 22 de novembro de 1665. Outra columna de tropas entrou polo Rosal ata Gondomar, que foi destruído, e saquearon e incendiaron Bouzas. Unha terceira columna de tropas tomou o alto de San Colmado baixando ata O Porriño, que tamén foi saqueado e incendiado. Non existen rexistros da retirada das tropas portuguesas de Goián, pero seguramente sería logo da paz acordada en Lisboa o 13 de febreiro de 1668.

Na entrada principal hai unha lápida flanqueada polos escudos de Girón á esquerda e o de Castillo á dereita. Na lápida figura a seguinte inscrición:

### Idade Contemporánea 
A última vez que se usou o forte de San Lourenzo para actos de guerra foi cando as tropas do Baixo Miño se concentraron nel, mandadas polo portugués Serpa, para dende alí axudar á reconquista de Tui, no ano de 1811. Na Guerra da Independencia española tomaron parte os tres fillos de María del Carmen Correa y Acevedo: o maior, Antonio Cadaval Correa, era Comandante Xeneral da provincia de Tui; José María, que ingresara en 1800 no exército e foi Mariscal de Campo, Inspector Xeral dos Exércitos de Cuba e Alcalde Ordinario da Habana; o máis novo, Manuel, perdeu a vida nesa guerra sendo tenente.

Na constitución de 1812 establecía que "se pondrá ayuntamiento en los pueblos que no lo tengan, y en el que convenga lo haya, no pudiendo dejar de haberle en los que por sí o con su comarca lleguen a las mil almas". Por ese motivo foron creados os concellos de Barrantes, Goián e Sobrada. Esta etapa de Goián como concello só durou ata 1814, cando ó regresar Fernando VII a España restaurou o réxime absolutista. Pero ó restablecerse en 1820 a Constitución de 1812, Goián figura como Concello Constitucional.

Durante un tempo relativamente longo (o reinado de Amadeu de Savoia, I República e Restauración) Goián foi declarada entidade local menor.

## Emigración 
Xa no século XVIII, había unha emigración temporal a Castela para traballar na construción. Na última década do século XIX a emigración mudou cara Brasil, sobre todo ó estado de São Paulo, ó ser abolida a escravitude en 1888. Recordo daqueles emigrados quedan na parroquia varias casas de estilo colonial. Entre 1955 e 1960 a emigración comezou a orientarse cara países de Europa como Suíza, Francia, Alemaña, Inglaterra ou Países Baixos.

## Patrimonio histórico 
Na arquitectura relixiosa, ademais da igrexa parroquial de San Cristovo, destacan as capelas de San Roque, San Lourenzo e a do Espírito Santo. Igualmente son de interese a casa indiana da Familia Ortega ou a Casa das do Correo, antiga parada da dilixencia de correos a comezos do século XIX.

## Lingua 
A lingua de Goián constitúe por si propia unha forma dialectal do galego. Pertence á área lingüística occidental e posúe unha característica moi peculiar: a chamada ditongación goianesa. Este aspecto foi estudado en fondura por Manuel Fernández Rodríguez (*CEG*, 1969), María Jesús Pérez Alonso (1969) e Helena Pousa Ortega (tese de 1987),. e despois profundado por ela mesma en 1991 e 2004 e comentado por Francisco Fernández Rei (1990) e Xosé Manuel Sánchez Rei (2011).

## Galería de imaxes 

Ficheiro:A_Carballeira.JPG|A Carballeira.
Ficheiro:Casa_do_Correo.JPG|A Casa do Correo.
Ficheiro:Capela_de_San_Roque.JPG|Capela de San Roque.
Ficheiro:Forte de San Lourenzo; entrada.jpg|Forte de San Lourenzo.

## Lugares e parroquias 
### Lugares de Goián 
### Parroquias de Tomiño 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 

### Ligazóns externas 
* Xente con xente. "Nas fronteiras do Couto Mixto, Castromil e Goián" (03/12/2011) TVG.