open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Valentina Formoso Gosende

[miniatura|300px|[Alba Nogueira|Nogueira, Candedo, Aleixandre, Monteagudo e Formoso, na presentación do manifesto *Chamamento polo Galego* en 2013.]]

**Valentina Formoso Gosende**, nada en Riba de Mar (Tarás, Outes) en 1970, é unha activista da normalización lingüística do galego.
## Traxectoria 
Licenciouse en Filoloxía galego-portuguesa e hispánica. É doutora coa tese *A lingua galega no ámbito empresarial: usos e representación sociolingüísticas*. É profesora de ensino secundario.

Como activista na normalización do galego creou e dirixiu o departamento de normalización lingüística da Confederación de Empresarios de Galicia, participou e dirixiu Equipos de normalización lingüística de centros de ensino e a Coordinadora Galega de Equipos de Normalización e Dinamización Lingüística.

## Obra 
* *Do estigma á estima. Propostas para un novo discurso lingüístico*, en Edicións Xerais.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Intervención na Xornada "Educación plurilingüeː Situación en Galicia. Relatorio *Do marco ás aulas*.
Annika Sörenstam

**Annika Sörenstam**, nada en Estocolmo o 9 de setembro de 1970 é unha ex xogadora de golf sueca. Foi número 1 do mundo nas décadas de 1990 e 2000 e durante a súa carreira gañou 93 torneos, 72 deles no LPGA Tour estadounidense, o que a coloca terceira no historial.

Entre 1994 e 2007 xogou a Copa Solheim coa selección europea. Logrou 24 puntos en 37 partidos, o que a sitúa segunda no historial europeo por detrás de Laura Davies. Foi tamén capitá da selección internacional da Copa Lexus entre 2005 e 2008, logrando 8,5 puntos en 12 partidos.

Sörenstam ingresou no Salón da Fama do Golf Mundial en 2003 e recibiu o Premio Laureus á mellor deportista en 2004. En 2015 converteuse ademais nunha das primeira mulleres socias de The Royal and Ancient Golf Club of St Andrews.

## Traxectoria 
Aínda que o primeiro deporte que practicou foi o tenis, imitando o seu ídolo Björn Borg, na súa adolescencia comezou a decidirse polo golf. En 1988, a campioa de golf sueca Pia Nilsson converteuse na súa adestradora e tres anos despois trasladouse á escola de golf da Universidade de Arizona, debutando no circuíto profesional en 1992.

En 1994 disputou a súa primeira temporada completa no LPGA Tour, onde acabou no posto 39 e foi nomeada Novata do Ano. Liderou a listaxe de ganancias en oito temporadas: 1995, 1997, 1998, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, obtendo o premio de Golfista do Ano en todas elas. Ademais, resultou segunda en 2000, terceira en 1996 e 2006, e cuarta en 1999 e 2008. Tamén gañou oito veces o Trofeo Vare á menor media de golpes, seis delas baixando de 70 golpes.

En 1997 conseguiu seis triunfos e cinco segundos postos en 22 torneos. En 2001 logrou oito vitorias e seis segundos postos. En 2002 venceu en once torneos, foi segunda en dous e terceira noutras dúas aparicións de 22. En 2003 acumulou seis vitorias e catro segundos postos en 17 torneos. En 2004 gañou oito veces e foi segunda en catro ocasións. En 2005 conseguiu dez vitorias e dous segundos postos en 20 torneos. Tras sufrir numerosas lesións, retirouse en 2008.

Na segunda rolda do torneo de Phoenix 2001, Sörenstam marcou unha tarxeta de 59 golpes (13 baixo par), primeira muller en lograr ese rexistro nun torneo oficial.

O 24 de outubro de 2002 gañou o ADT Championship e acabou a temporada do Circuíto LPGA cunha media de 68,7 golpes, a marca máis baixa da historia. Esta era a súa quinta vitoria e levouna ao seu terceiro premio de Xogadora do Ano. Con todo, as súas 11 vitorias non alcanzaron as 13 de Mickey Wright en 1963.

En 2003 disputou o Colonial Invitational, primeira participación dunha muller nun torneo masculino do PGA Tour dende Babe Zaharias en 1945, onde non superou o corte.

## Torneos maiores (10) 
* Campionato Kraft Nabisco: 2001, 2002 e 2005.
* Campionato LPGA: 2003, 2004 e 2005.
* Aberto dos Estados Unidos: 1995, 1996 e 2006.
* Aberto Británico: 2003.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial de Annika Sörenstam
* Retirada de Annika Sörenstam. Marca, 24-11-2008 
* Annika Sörenstan xoga torneos masculinos. Marca 18-04-2006
Hemograma

Un **hemograma** é un exame que avalía as células sanguíneas dun paciente, ou sexa, as da serie branca e vermella, conta de plaquetas, reticulócitos e índices hematolóxicos. O exame é requirido polo profesional de saúde para diagnosticar ou controlar a evolución dunha doenza. Un hemograma está constituído pola conta das células brancas (leucocitos), células vermellas (hemacias), hemoglobina (Hb), hematocrito (Ht), índices das células vermellas, e conta de plaquetas. O hemograma completo consiste no hemograma máis a conta diferencial dos leucocitos.

As células circulantes no sangue son divididas en tres tipos: células vermellas (hemacias ou eritrocitos), células brancas (ou leucocitos) e plaquetas (ou trombocitos).

## Recollida de sangue 
dereita|miniatura|166x166px| Mostras de sangue collidas con anticoagulante EDTA.
O sangue do individuo é recollido con anticoagulante (EDTA) ou mestura de Paul-Heller, para evitar a súa coagulación. Trala recollida con xiringa descartábel, o sangue é trasladado a un tubo de ensaio de vidro, que deberá ser rotulado co nome do paciente e lacrado con tapa. Non é necesario xaxún, mais recoméndase 24 horas sen práctica de exercicios físicos e 48 horas sen consumo de bebida alcohólica. Débese preguntar ó paciente se fai uso dalgún medicamento, ou se fixo uso nas horas anteriores ó exame, pois algúns remedios poden interferir nos resultados do exame. Trala recollida, o tubo deberá ser enviado a un laboratorio capaz de facer o hemograma.

## Notas
Sauvo

**Sauvo** (en sueco *Sagu*) é un municipio de Finlandia situado na rexión de Finlandia Propia. En 2018 a súa poboación era de 3&nbsp;003 habitantes. A superficie do termo municipal é de 299,47 km2, dos cales 46,87&nbsp;km2 son auga. O concello ten unha  densidade de poboación de 11,89 hab./km².

Limita cos municipios de Kaarina, Kimitoön, Pargas, Paimio e Salo.

O concello é unilingüe en finés.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Sitio web de Sauvo
Ducto biliar

O **ducto biliar** é un conxunto de ductos intra e extrahepáticos polos que discorre a bile producida no fígado até desembocar na segunda porción do duodeno.

## Anatomía do ducto biliar 
A bile que excreta o fígado é colleitada por finos canalículos bilíferos que van confluíndo nas canles bilíferas e outras de maior calibre até a porta hepática. Cada porción hepática ten o seu conduto biliar (dereito e esquerdo); ambos fúndense nun conduto hepático común, que se une ó conduto cístico –procedente da vesícula biliar– para formar o conduto colédoco encargado de levar a bile até a porción descendente do duodeno.

A vesícula biliar está aloxada na foxa da cara visceral do fígado. Consta dun fondo, corpo, infundíbulo e pescozo que continúa co ducto cístico. A túnica mucosa é sumamente irregular, en forma de panal de abella, antes de continuar co ducto cístico. Na vesícula a secreción biliar almacénase ata que un estímulo adecuado causa a súa liberación pola contracción da súa parede muscular.

A bile, a partir da unión entre o ducto cístico e o ducto hepático común, segue polo ducto colédoco que discorre polo bordo libre do momento menor (ligamento hepatoduodenal). Logo colócase por detrás da porción superior do duodeno, atravesa a cabeza do páncreas para drenar finalmente na porción descendente do duodeno na papila duodenal unido ó ducto pancreático. A arteria hepática dereita emite a arteria cística destinada á irrigación da vesícula biliar. As relacións entre a arteria cística e o ducto cístico son de importancia cirúrxica na extirpación da vesícula biliar (colecistectomía).
Carcinoma

Un **carcinoma** (do latín *carcinoma* á súa vez do grego καρκίνωμα, derivado de καρκίνος «caranguexo» é un tumor maligno desenvolvido a partir de células epiteliais, glandulares (adenocarcinoma) ou do trofoblasto (coriocarcinoma)  que tende a invadir tecidos circulares orixinando metástases.

Os lugares máis comúns de lesións de tipo carcinoma son pel, boca, pulmón, mama, estómago, colo de útero, próstata e pene.

Os carcinomas do tipo *basocelular* son orixinarios da epiderme e dos apéndices cutáneos por enriba da capa basal, como os polos, por exemplo. Xa os *carcinomas epidermoides* teñen orixe no queratinocito da epiderme, podendo tamén xurdir no epitelio escamoso das mucosas.

Individuos que traballan con exposición directa ó sol son máis vulnerábeis ó cancro de pel non melanoma. Ese tipo de cancro é máis común en adultos con picos de incidencia arredor dos 40 anos. Porén, coa constante exposición de mozos ós raios solares a media de idade dos pacientes está a diminuír.

## Notas
Metotrexato

O **metotrexato** tamén coñecido polas siglas **MTX**, é un fármaco análogo ó ácido fólico usado no tratamento do cancro e de doenzas autoinmunes como a artrite reumatoide e a psoríase. Produce efectos antiinflamatorios potentes a partir da inhibición enzimática, a diminución de distintos elementos metabólicos e a acumulación de adenosina tanto intracelular como extracelular.

## Farmacocinética 
### Absorción 
En adultos, a absorción oral de metotrexato parece ser dose dependente. A concentración plasmática máxima alcánzase tras unha ou dúas horas. A dose ≤ 200&nbsp;mg/m², é xeralmente ben absorbida, cunha biodispoñibilidade de preto do 80%.
A absorción de doses maiores de 400&nbsp;mg/m² é significativamente menor, posiblemente debido a un efecto de saturación.

### Distribución 
O metotrexato compite cos folatos reducidos no transporte activo a través das membranas celulares mediante un sistema de transporte activo mediado por transportador. Con concentracións plasmáticas superiores a 100 micromolar, o mecanismo de transporte maioritario pasa a ser a difusión pasiva, mediante a cal se poden conseguir concentracións intracelulares efectivas. A súa unión a proteínas plasmáticas é de preto dun 50%.
O metotrexato non atravesa a barreira hematoencefálica en cantidades terapéuticas.

## Notas
Terapia adxuvante

Unha **terapia adxuvante** é un tratamento para o cancro realizado como complemento á terapia primaria, principal ou inicial. Un exemplo de terapia adxuvante é o tratamento adicional xeralmente empregado trala cirurxía, na cal todas as doenzas detectables deben ser eliminadas, mais podendo permanecer un risco estatístico de recaída, debido a lesións ocultas.

## Notas
Trastuzumab

miniatura|230px|Trastuzumab.
O **trastuzumab** (comercializado coa marca **Herceptin®** por Roche) é un anticorpo monoclonal humanizado semellante ós anticorpos que produce o organismo de forma natural para protexerse das infeccións por virus e bacterias. Os anticorpos monoclonais son proteínas que recoñecen especificamente e únense a outras proteínas únicas do organismo chamadas antíxenos. O trastuzumab únese selectivamente ó receptor de tipo 2 do factor de crecemento epidérmico humano (HER2). O HER2 sobrexprésase na superficie dalgunhas células cancerosas e estimula a proliferación destas células. Cando o trastuzumab se une ó HER2 inhibe a proliferación destas células.

O trastuzumab é un produto biotecnolóxico producido en células de ovario de hámster chinés (CHO) en cultivo.

## Farmacoloxía 
O trastuzumab é un anticorpo monoclonal humanizado IgG1 contra o receptor 2 do receptor do factor de crecemento epidérmico humano (HER2). A sobrexpresión de HER2/neu obsérvase no 20-30% dos cancros de mama primarios. Os estudos indican que os pacientes cuxos tumores sobreexpresan HER2 teñen unha supervivencia libre de doenza máis curta se se compara cos pacientes cuxos tumores non sobreexpresan HER2. O dominio extracelular do receptor (ECD, p105) pode liberarse na circulación sanguínea e ser medido en mostras de soro.

Demostrouse que o trastuzumab inhibe a proliferación de células humanas tumorais que sobreexpresan HER2, tanto *in vitro* como *in vivo.* Ademais, o trastuzumab é un potente mediador da citotoxicidade celular dependente de anticorpos (ADCC). Demostrouse *in vitro* que a ADCC mediada polo trastuzumab exércese preferentemente sobre células que sobrexpresan HER2 se se compara con células cancerosas que non sobrexpresan HER2.
Ciclofosfamida

miniatura|230px|Ciclofosfamida.

A **ciclofosfamida** é un medicamento da familia de axentes alquilantes usado como antineoplásico e inmunosupresor, do grupo dos complexos de coordinación de platino.

## Emprego 
Como quimioterapia, úsase xa sexa en monoterapia ou combinado xunto a outros axentes de quimioterapia para tratar varias clases de linfoma, como o mieloma múltiple ou a leucemia. Tamén se usa como tratamento de tumores sólidos, como o cancro de ovario, o cancro de mama, o cancro de pulmón de células pequenas, o neuroblastoma e o sarcoma.

Como inmunosupresor úsase no lupus eritematoso sistémico, a granulomatose de Wegener, a esclerose múltiple, e  complicacións ou comorbilidades das anteriores como a síndrome nefrótica. Tamén é usado para evitar o rexeitamento agudo despois dun transplante. Adminístrase por vía oral ou intravenosa.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Medlineplus
Braquiterapia

**Braquiterapia** (da palabra grega *brachys*, que significa "curta distancia"), tamén coñecida por **radioterapia interna**, **radioterapia de fonte selada**, **curieterapia** ou **endocurieterapia**, é unha forma de radioterapia na que se coloca unha fonte de radiación dentro de, ou xunto á área que necesita de tratamento. A braquiterapia é utilizada normalmente como tratamento eficaz contra o cancro do pescozo, de útero, de próstata, de mama e da pel, podendo tamén ser utilizada no tratamento de tumores en diversas outras áreas do corpo. A braquiterapia pode ser utilizada independentemente ou en combinación con outras técnicas  terapéuticas, como a cirurxía, radioterapia de raios externos (EBRT, External Beam Radiotherapy) e quimioterapia.

Ao contrario da EBRT, na que o tumor recibe raios x de alta enerxía a partir do exterior do corpo, a braquiterapia implica a colocación precisa de fontes de radiación directamente no lugar do tumor canceríxeno. Un dos aspectos fundamentais da braquiterapia é que a radiación afecta só unha área moi localizada xunto ás fontes de radiación. Fica así reducida a exposición de tecidos saudábeis que se encontran máis afastados das fontes de radiación. Alén diso, se o doente se move ou se houbese algún movemento do tumor dentro do corpo durante o tratamento, as fontes de radiación manteñen a posición correcta relativamente ó tumor. Estas características da braquiterapia ofrecen vantaxes sobre a EBRT - o tumor pode ser tratado con doses moi elevadas de radiación localizada, reducíndose ó mesmo tempo a probabilidade de danos innecesarios nos tecidos saudábeis máis achegados.

## Notas
Docetaxel

**Docetaxel** é un medicamento clínico ben estabelecido antimitótico quimioterapéutico que funciona interferindo na multiplicación de células. Docetaxel é aprobado pola FDA para o tratamento do cancro localmente avanzado ou metastásico de mama, cancro de cabeza e pescozo, cancro gástrico, cancro de próstata refractario ás hormonas e o cancro de pulmón non de células pequenas. O docetaxel pode ser utilizado como un axente único ou en combinación con outros fármacos quimioterapéuticos como se indica dependendo do tipo de cancro específico e a etapa.

## Notas
Taxina

As **taxinas** son un conxunto de medicamentos antineoplásicos que impiden o crecemento celular ó impedir a división das células. As taxinas úsanse para tratar o cancro. Tamén se denominan antimicrotúbulo, antimitótico e inhibidor mitótico.

As taxinas son terpenos producidos por plantas do xénero Taxus como o teixo, de aí o seu nome xenérico. Identificáronse por primeira vez en fontes naturais, pero algúns deles sintetizáronse artificialmente. Son taxinas o paclitaxel, o docetaxel e o cabazitaxel. O paclitaxel atopouse por primeira vez no teixo do Pacífico.

Utilízanse para realizar o tratamento de quimioterapia en pacientes afectados de cancro. O principal mecanismo da taxina é a inhibición da función do microtúbulo. Isto lévao a cabo mediante a estabilización do guanosindifosfato (nucleótido abreviado normalmente como GDP) unido á tubulina impedindo o normal funcionamento dos microtúbulos. Os microtúbulos son esenciais para a división celular, e por iso as taxinas paran a mitose celular. De forma similar ás taxinas, o alcaloide da Vinca esnaquiza os fusos mitóticos. Polo tanto ambos denomínanse *velenos da mitose.* Crese que as taxinas son radiosensibilizadores.
Aromatase

miniatura|230px|Estrutura cristalográfica da aromatase citocromo P450 humana.
A **aromatase** é unha enzima que é responsable dun paso fundamental na biosíntese dos estróxenos. Por mor de que os estróxenos promoven certos cancros e outras doenzas, os inhibidores de aromatase son frecuentemente usados para tratar ditas enfermidades.

Os esteroides están compostos por catro aneis fusionados (marcados A, B, C, e D na figura de abaixo); a esta estrutura de catro aneis chámaselle ciclopentanoperhidrofenantreno. A aromatase transforma o anel A dos esteroides a un estado aromático (de aí o seu nome) a través da oxidación e posterior eliminación dun grupo metil.

A aromatase é membro da superfamilia citocromo P450 (EC 1.14.14.1) de enzimas, cuxa función é a de aromatizar os andróxenos (isto é, incrementar selectivamente o seu aromaticidade), producindo estróxenos. Como tal, este proceso é un factor importante no desenvolvemento sexual.

Os fisicoculturistas que se administran testosterona toman suplementos antiaromatase para previr os efectos estroxénicos non-desexados, tales como a xinecomastia, debido ó exceso de conversión de testosterona a estróxeno.
Anastrozol

miniatura|230px|Estrutura de anastrozol.
miniatura|230px
O **anastrozol**, comercializado baixo o nome de **Arimidex** por AstraZeneca, é un medicamento para tratar o cancro de mama despois de cirurxía e para metástase en ambas as mulleres pre e posmenopáusicas. O anastrozol é un inhibidor da aromatasa, o que significa que interrompe un paso crítico na síntese de estróxenos do corpo. Algúns cancros mamarios requiren estróxeno para medrar, eses cancros teñen receptores de estróxenos (Res), e son chamados RE-positivos; ó eliminar o estróxeno suprímese o seu crecemento. As vendas anuais de Arimidex son de aproximadamente USD$2,2 mil millóns. A primeira patente de Arimidex expirou en xuño de 2010. Malia que estaba previsto que a patente expirase en decembro de 2009, déuselle ó fabricante un prazo adicional de seis meses por ter feitos estudos pediátricos.

## Notas
Terapia neoadxuvante

A **terapia neoadxuvante** é a administración de axentes terapéuticos antes do tratamento principal. Un exemplo é a terapia neoadxuvante con hormonas, anterior á radioterapia radical para adenocarcinoma de próstata. O obxectivo da terapia neoadxuvante é reducir o tamaño ou extensión do cancro antes do tratamento con intervención radical, facilitando, dese xeito, o procedemento e aumentando a probabilidade de éxito, reducindo as consecuencias dunha técnica máis agresiva que sería necesaria se o tamaño ou extensión do tumor non fosen reducidos.

Outro concepto relacionado é que a terapia neoadxuvante actúa en doenza micrometastática. O tratamento resulta no aumento da sobrevida a longo prazo, cando comparado á estratexia terapéutica de cirurxía, exclusivamente, xa que eleva a eficacia contra diseminacións non detectadas da doenza.

Terapias sistémicas (quimioterapia, imunoterapia ou terapia hormonal) ou radioterapia son, xeralmente, usadas para tumores localmente avanzados - no cal os médicos planean a operación nun estedo máis tardío. O uso desta terapia pode, efectivamente, reducir a dificultade e a morbilidade de procedementos máis agresivos.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Terapia adxuvante
Inmunoterapia

A **inmunoterapia**, **bioterapia**, **terapia biolóxica**, **terapia modificadora da resposta biolóxica** ou **terapia MRB**, en medicina, refírese ó conxunto de estratexias de tratamento para estimular ou repor o sistema inmunitario fronte ó cancro, infeccións ou outras doenzas así como para minguar os efectos secundarios de tratamentos moi agresivos usados contra o cancro. O obxectivo pode ser profiláctico (preventivo) ou terapéutico (curativo ou de mantemento). Dentro dos tratamentos biolóxicos están os anticorpos monoclonais, as vacinas e os denominados factores de crecemento.

As moléculas activas implicadas na inmunoterapia denomínanse inmunomoduladores. A maior parte son citoquinas e algunhas delas, por exemplo o factor estimulante de colonias de granulocitos (G-CSF, Granulocyte colony-stimulating factor) ou o interferón, xa están a ser usados en clínicas. Outros tipos de citoquinas, como as interleuquinas 1, 2, 6, 8 e o factor de necrose tumoral [TNF-α], están a utilizarse en numerosos ensaios clínicos e outros estudos preliminares para un futuro uso en inmunoterapia.

## Notas
Autoexame de mama

[miniatura|230px|Autoexame de mama en seis pasos. Os pasos 1-3 implican a inspección do peito cos brazos ó lado do corpo, detrás da testa, e nos lados. O paso 4 é a apalpada do peito. O paso 5 é a apalpada da [mamila. O paso 6 é a apalpada do peito deitada.]]
O **autoexame mamario** é un método sinxelo que implica que a propia muller palpe os seus seos en busca de posibles cambios, vultos, pregamentos ou inchazóns. Se se realiza con regularidade e de xeito correcto, pode axudar na detección precoz dalgúns tipos de cancro de mama, aínda que a súa fiabilidade non é absoluta e non debe substituír os métodos de monitorización como as mamografías.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Seroma
* Autoexame testicular
Inhibidor da aromatase

[dereita|miniatura|350x350px|A aromatase converte a [testosterona en estradiol.]]
[dereita|miniatura|350x350px|A aromatase converte a [androstenediona en estrona.]]
Os **inhibidores da aromatase** (**IA**) son unha clase de medicamentos usados no tratamento de cancro de mama e cancro de ovario en mulleres posmenopáusicas. Os máis utilizados son letrozol e anastrozol.

Algúns cancros requiren estróxeno para medrar. A aromatase é unha enzima que sintetiza estróxenos. Os inhibidores de aromatase bloquean a síntese de estróxenos. Isto reduce os niveis de estróxeno, e frea o crecemento de cancros.

En mulleres premenopausicas, os estróxenos son producidos nos ovarios. Nas mulleres posmenopáusicas, os estróxenos son producidos nos tecidos adiposos e noutras partes do corpo. Os inhibidores de aromatase non poden deter ós ovarios de producir estróxenos, entón eles só poden bloquear a produción de estróxenos con eficacia en mulleres posmenopáusicas.

## Véxase tamén 
* Climaterio
* Menopausa
Luria

A **luria**, tamén chamada **leirón** ou **lirio** (nomes que tamén designan o *Elyomis quercinus*) e **rato de auga**, (***Arvicola sapidus***) é unha especie de roedor da familia Cricetidae. É un gran cricétido anfibio de gran parte de Francia, España e Portugal, incluíndo Galicia.  Aínda que historicamente era considerado un membro da mesma especie que *Arvicola amphibius*, Musser e Carleton (2005) consideran que son distintos. Está listado na Lista Vermella da IUCN como vulnerable debido a moitas das mesmas razóns que para a rata de auga setentrional.

## Características 
Pesa entre 150 e 280 gramos e ten as orellas pequenas. O seu corpo mide entre 16 e 23&nbsp;cm, a cola mide 12&nbsp;cm por termo medio. A pelame é castaña escura sobre o dorso, e gris no ventre.

## Alimentación 
É sobre todo herbívoro (fitófago) mais tamén pode comer algún animal acuático (insectos, crías de peixes, anfibios...).

## Reprodución 
As femias poden parir ata cinco veces ao ano, aínda que o normal son dúas. A xestación dura 21 ou 22 días e adoitan ter de 2 a 7 crías por parto. A madurez sexual alcánzase nun pouco mís dun mes. A lonxevidade desta especie é de dous anos.

## Distribución 
Esta especie está presente en Francia, España e Portugal. Trala ameaza da súa desaparición a curto prazo, empendéronse algúns esforzos para salvala, que foron desde campañas de información e sensibilización da xente a cambios nas obras públicas que afectan o seu hábitat e a conservación do seu hábitat.

## Uso 
No delta do Ebro antigamente eran cazadas pola súa carne. Ao ser un roedor que se alimenta de cereais considerábase bo para comer.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Musser, G. G. and M. D. Carleton. 2005. Superfamily Muroidea. pp.&nbsp;894–1531 in Mammal Species of the World a Taxonomic and Geographic Reference. D. E. Wilson and D. M. Reeder eds. Johns Hopkins University Press, Baltimore.

### Ligazóns externas 
* Descrición da especie en Proyecto Sierra de Baza 
* Descrición da especie en Fauna y Flora
* Rastros de luria. No apartado de rastros de mamíferos do sitio Barbastella.
* *A. sapidus* en "Fauna ibérica; mamíferos". Ángel Cabrera Latorre. 1914. Facsímile electrónico.
Robert Corteen Carswell

**Robert "Bob" Corteen Carswell**, nado 1950 é un escritor, presentador de radio e activista da lingua manx, galardoado en 2013 co premio da Manx Heritage Foundation *Reih Bleeaney Vanannan* polas súas contribucións á cultura manx. Ostenta o posto cerimonial de Yn Lhaihder.

## Traxectoria 
Bob Carswell entrou en contacto pola primeira volta co manx a través da lectura, o clásico os textos clásicos *First Lessons in Manx* de Edmund Goodwin mais unha edición de 1775 *Conaant Noa* (Novo Testamento). A principios da década de 1970 converteuse en socio e logo directivo da sociedade para a promoción da lingua manx, Yn Çheshaght Ghailckagh. Grazas ao labor nesta asociación entrou en contacto co mundo da radio a finais da década de 1970 ao se facer cargo voluntariamente dun espazo semanal de 15 minutos que Manx Radio lle concedeu a difusións en lingua manx. As súas achegas incluían novas e comentarios, así como tamén históricas cómicas, pequenas pezas teatrais e documentais. Presenta os programas semanais en manx *Claare ny Gael*, espazo no que difunde a vida e mais a cultura en manx, a través da riqueza das tradicións e da música", *Traa dy Liooar* e mais o bilingüe *Shiaght Laa*.

### Literatura 
miniatura|Portada de '' Manannan's Cloak: An Anthology of Manx Literature*
A súa contribución á literatura manx é especialmente significativa. Escribiu a columna *Cree ny Cooish* no semanario *Isle of Man Weekly Times* entre 1982 e 1984 e tamén escribiu outra columna na revista, *FRITLAG* entre 1983 e 1987 e mais tamén escribiu poemas e outras pezas literarias para diferentes publicacións e eventos como o festival cultural Yn Chruinnaght. Ademais publicou os libros de poemas *Shelg yn Drane* (1994) e *Arraneyn 'sy Ghaelg* (1996).

Carswell está considerado a principal autoridade en literatura manx. En 2010 editou a escolma *Manannan's Cloak: An Anthology of Manx Literature''. O libro recolle a literatura manx dende os seus primeiros rexistros ata a época actual, comentando os extractos bilingües para situalos no contexto da historia da illa. O libro é a primeira recolleita de todas as épocas da literatura manx e como tal é unha contribución de primeira orde para a cultura e identidade local.

### Música 
Bob Carswell tamén mantivo unha importante relación coa música manx, tanto como letrista como bailarín e músico, e tamén a través do seu traballo voluntario para a Manx Heritage Foundation. Diversos grupos locais arranxaron e gravaron as súas cancións, entre os máis significativos están Mollag Band, Caarjyn Cooidjagh e Barrule, alén de recibir a encarga de escribir novas cancións para as escolas primarias da illa. Como bailarín actuou con Manx Folk Dance Society, Bock Yuan Fannee, Bock Bane e Calor Gas Ceilidh Band.

## Ensino 
miniatura|Bunscoill Ghaelgagh
En 1983 Bob Carswell comezou a investigar na tradición popular, a revisar e elaborar contos e rimas para o xardín de infancia en manx que levaba a súa primeira esposa, Peg. Desde 2006 traballou como tradutor e creador de recursos lingüísticos para Bunscoill Ghaelgagh. e mais para Unnid Gaelgagh.

## Notas
Esclerotina

A **esclerotina** é un compoñente proteico da cutícula de varios grupos de artrópodos, como os insectos. Está formado por membros entrelazados de determinadas clases de moléculas de proteínas, un proceso bioquímico chamado **esclerotización**. Tecnicamente equivale a unha forma de curtido. O material resultante incrementa a rixidez do exoesqueleto quitinoso dun insecto. É especialmente prominente nas partes máis grosas e acoirazadas do tegumento do insecto ou arácnido, como nas pezas bucais mordedoras e os escleritos de escorpións e escaravellos.

A medida que a esclerotina madura, vaise convertendo nunha substancia dura similar ao corno cunha gama de cores que vai do amarelo ao marrón. A medida que os animais saíron da auga e se adaptaron á vida en terra, cada vez tiñan maior necesidade dun compoñente orgánico que endurecese (a diferenza dos compoñentes ríxidos minerais como os carbonatos e fosfatos de calcio). Entre os invertebrados esta necesidade solucionouse en gran medida co desenvolvemento de esclerotinas e outras proteínas con enlaces cruzados que permitiron aos insectos adaptarse á existencia en terra e posteriormente ao desenvolveren ás.

A esclerotina é bioquimicamene variable; diferentes especies incorporan distintas proteínas en diferentes proporcións, e un mesmo insecto usa distintas composicións para formar as diversas partes do seu corpo. Por exemplo, o endurecemento das superficies mordedoras das duras mandíbulas dunha lagosta non é o mesmo que o das súas tibias das patas saltadoras posteriores. En xeral, non obstante, a esclerotina está formada pola unión por enlaces cruzados entre varias moléculas de proteínas con compostos fenólicos; un proceso similar a un curtido baixo control encimático. Porén, nalgúns Apterygota polo menos algúns dos enlaces cruzados son pontes disulfuro que lembran os que se forman na queratina. Isto fixo que moitos autores se refiran a esas proteínas con enlaces cruzados de invertebrados como queratinas, pero as análises modernas mostraron que usar este termo é inapropiado; as queratinas son un conxunto bastante ben definido de proteínas formadas por determinadas cadeas en diferentes proporcións e con enlaces cruzados de determinados tipos. As proteínas con funcións conectivas dos invertebrados baseadas en pontes disulfuro parecen ser radicalmente diferentes.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Esclerito
Cadea de bloques

Unha **cadea de bloques** é unha base de datos distribuída, formada por unha serie de bloques de datos que se almacenan sucesivamente. É deseñada para impedir que poida ser modificada despois de que un bloque se publique, empregando para iso un selo de tempo confiable e enlazando a un bloque anterior.

## Historia e características 
O primeiro traballo sobre unha cadea de bloques asegurada criptograficamente foi descrito en 1991 por Stuart Haber e W. Scott Stornetta. No seu documento propuxeron procedementos dixitais para sinatura con marcas temporais de documentos dixitais de calquera tipo, de xeito que a calquera persoa usuaria do sistema lle resulte impracticable a súa modificación.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Criptomoeda
* Moeda global
Predisposición xenética

A **predisposición xenética** é unha característica xenética que influencia o posíbel desenvolvemento fenotipo dun organismo individual dentro dunha especie ou poboación baixo a influencia de condicións ambientais. En medicina, a **susceptibilidade xenética** en relación a unha doenza refírese á predisposición xenética dunha persoa para chegar a sufrir determinado problema de saúde, o cal pode eventualmente ser impulsado por factores ambientais específicos, como o tabaquismo ou a dieta.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Genetic discrimination fact sheet from the National Human Genome Research Institute
Lumpectomía

A **lumpectomía** é unha técnica cirúrxica para a eliminación dunha  masa tumoral (benigna ou maligna) ou dun tumor localizado.

## Lumpectomía mamaria 
É un tipo de cirurxía conservadora, é dicir, onde non se elimina a totalidade da mama (mastectomía). Esta cirurxía consiste en resecar todo o tumor que se identifica xa sexa por apalpada ou por estudos de imaxe, como mamografía ou ecografía. En calquera dos casos, nesta cirurxía débese quitar 1&nbsp;cm de tecido mamario san arredor do tumor, para evitar que exista unha reaparición do mesmo. Cando non se logra quitar 1&nbsp;cm de tecido san, e na revisión histolóxica hai 3&nbsp;mm de tecido san son suficientes para considerar unha boa marxe de resección.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Lumpectomy: What to Expect ,
Rata toupa

A **rata toupa**, tamén coñecida como **rata de auga setentrional** (***Arvicola scherman***) é unha especie de roedor da familia Cricetidae.

## Taxonomía 
Antes considerábase pertencente á especie *Arvicola terrestris*, pero presentaba dúas formas ecolóxicas: a cavadora, que habita nos macizos montañosos do suroeste e centro de Europa, e a semiacuática, que ocupa o resto da súa área de distribución. Recentemente propúxose unha nova configuración taxonómica na que os representantes semiacuáticos serían unha subespecie de *Arvicola amphibius*, e os morfotipos cavadores, que ocupan certos macizos montañosos europeos, pertencerían a *Arvicola scherman*. Segundo esta clasificación, as poboacións ibéricas corresponderían a esta última especie.

## Descrición 
É unha especie de gran variabilidade morfolóxica ao longo da súa área de distribución. Na Península Ibérica está representada por morfotipos de pequeno tamaño, con dimensións corporais sensiblemente menores que a rata de auga común (*Arvicola sapidus*), e co rabo máis curto. Especie sen dimorfismo sexual, a coloración do pelame de *A. scherman* é diferente incluso a escala intrapoboacional, variando desde o pardo escuro ou pardo amarelado ata o gris; os flancos desde o pardo amarelado ou ocre ata o gris claro; na zona ventral predominan os tons agrisados e o rabo é xeralmente bicolor.

## Distribución 
Desde o norte da Península Ibérica ata Ucraína, faltando no oeste e extremo suroriental de Francia; o seu límite setentrional está localizado ao norte de Alemaña e o meridional nos Alpes e nos Balcáns. Na Península distribúese nunha banda setentrional que iría desde o Pireneo leridano (Val de Arán) ata a serra dos Ancares, Serra Segundeira (Zamora) e Montezinho (Portugal). Existe un illamento xeográfico entre as poboacións dos Pireneos, a cordilleira Cantábrica e o extremo nororiental de Guipúscoa.

## Hábitat 
Especie herbívora, ocupa principalmente prados naturais situados en niveis altitudinais variables, desde o nivel do mar ata prados alpinos próximos aos 2.000 metros de altura. En terreos cultivados e prados de forraxe esta especie pode chegar a constiuír unha praga agrícola.

Nalgunhas zonas da súa área de distribución, pode constituír un reservorio de tularemia e ser hóspede intermediario de varias especies de parasitos.

## Depredación 
É presa habitual das aves rapaces, como o bufo pequeno, *(Asio otus)* e a curuxa *(Tyto alba)* e de carnívoros de tamaño medio.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*Musser, G. G. e M. D. Carleton. 2005. Superfamily Muroidea. pp.&nbsp;894–1531 in Mammal Species of the World a Taxonomic and Geographic Reference. D. E. Wilson e D. M. Reeder eds. Johns Hopkins University Press, Baltimore.

### Ligazóns externas 
* Rastros de rata de auga setentrional (como *Arvicola terrestris*); no apartado de rastros de mamíferosdo sitio Barbastella. 
**Arvicola terrestris* no Atlas de mamíferos terrestres do Ministerio para a Transición Ecolóxica.
Colaboración Cochrane

A **Colaboración Cochrane** é unha organización sen ánimo de lucro que reúne un grupo de investigadores de ciencias da saúde de máis de 11.500 voluntarios en máis de 90 países que aplican un rigoroso e sistemático proceso de revisión das intervencións en saúde. Recentemente tamén se estudaron os resultados de estudos observacionais como as probas diagnósticas e cohortes. Os resultados destas revisións sistemáticas publícanse na Biblioteca Cochrane Cochrane Library.

## Historia 
O seu nome provén de Archie Cochrane (1909–1988), un epidemiólogo británico que apoiou a creación e a organización do Servizo de Saúde británico. El cría que as intervencións en saúde que demostraron a súa efectividade deben ser de balde e criticou que os médicos non sintetizasen en ben dos pacientes e dos sistemas de saúde, os resultados dos ensaios clínicos sobre diferentes temas do medicamento clínico e da saúde pública. A Colaboración Cochrane foi fundada en 1993 baixo o liderado de Iain Chalmers no Reino Unido e noutros lugares, para facilitar as revisións sistemáticas de ensaios controlados aleatorios en todos os eidos da atención da saúde.

## Notas
Falso positivo (medicina)

En medicina, o **falso positivo** é un erro polo cal ó realizar unha exploración física ou unha proba complementaria o seu resultado indica unha doenza determinada, cando en realidade non a hai.

## Exploración física 
A exploración física ou exame físico é o conxunto de procedementos ou habilidades da ciencia da Semioloxía clínica, que realiza o médico ó paciente, despois dunha correcta anamnese na entrevista clínica, para obter un conxunto de datos obxectivos ou signos que estean relacionados cos síntomas que refire o paciente.

Unha doenza pode ter un ou varios signos clínicos (exemplo: signos diagnósticos de apendicite). Dependendo do seu grao de sensibilidade e especificidade orientarán mellor ou peor cara á diagnose dun ou varios problemas de saúde. Cando o signo diagnóstico da exploración física realizada ó paciente indica que é positivo, pero en realidade non sofre a correspondente doenza, dise en medicina que é un falso positivo.
Trombose

**Trombose** é a formación dun trombo no interior do corazón ou dun vaso sanguíneo nun individuo vivo. **Tromboembolia** sería o termo usado para describir tanto a trombose canto súa complicación que sería o embolismo. Xa os coágulos sanguíneos ocorren, nun individuo vivo, fóra do sistema cardiovascular ou, nun individuo morto dentro dos vasos e no corazón.

Ás veces pode ocorrer nunha vea situada na superficie do corpo, logo abaixo da pel. Nese caso é chamada de **tromboflebite superficial** ou simplemente **tromboflebite** ou flebite.

## Causas 
Xeralmente, a trombose é causada debido a unha anomalía nun ou máis itens da Tríade de Virchow abaixo relacionados:

# Composición do sangue (hipercoagulabilidade).
# Calidade das paredes venosas.
# Natureza do fluxo sanguíneo (hemodinámica).

Alén desas causas o choque térmico pode levar a un tipo de trombose que pode ser revertido.

A formación do trombo é xeralmente causada por un dano nas paredes do vaso, ou aínda por un trauma ou infección, e tamén pola lentitude do fluxo sanguíneo, ocasionado por algunha anomalía na coagulación do sangue. Trala coagulación intravascular, fórmanse unha masa deforme de hemacias, leucocitos e fibrina.miniatura|Diagrama dun trombo formado na corrente sanguínea.|centro
Cuadrantectomía

A **cuadrantectomía**, en cirurxía oncolóxica, é o termo médico para denominar a extirpación dun cuarto da mama.

A cuadrantectomía recoméndase nos casos nos que o tumor é de pequeno tamaño, o que ocorre dun 10 a un 20% dos casos. O tecido extirpado é o cativo abondo como para que non se aprecie unha diferenza significativa entre unha mama operada e a que non foi sometida a cirurxía.

Segundo demostrou o creador deste tipo de cirurxía, Umberto Veronesi, os índices de supervivencia entre as mulleres que foron intervidas con esta cirurxía que permite conservar a mama e as que foron sometidas a cirurxía máis agresiva ou á extirpación da totalidade da mama son semellantes.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Cancro de mama
* Mastectomía
* Lumpectomía
Ácido graxo omega-3

[miniatura|Aínda que os ácidos graxos omega-3 se atopan no [peixe azul, ás veces tómanse en forma de suplemento dietético.]]
[miniatura|No mundo vexetal e cunha porcentaxe do 58-65 % en omega-3, as sementes de [chía posúen a concentración máis alta de omega-3 coñecida até o momento.]]
Os **ácidos graxos omega-3** (ω-3) son un grupo de ácidos graxos poliinsaturados de cadea longa e de cadea moi longa que se atopan en alta proporción nos tecidos de certos peixes e mariscos;  e nalgunhas fontes vexetais tales como o aceite de soia, o aceite de colza, as noces e as sementes de liñaza. Caracterízanse por ter un dobre enlace entre os carbonos 3 e 4 contando desde o final da molécula.

## Características dietéticas 
Demostrouse experimentalmente que o consumo de grandes cantidades de omega-3 aumenta considerablemente o tempo de coagulación do sangue, o cal explica por que en comunidades que consomen moitos alimentos con omega-3 (inuit, xaponeses, etc.) a incidencia de doenzas cardiovasculares é sumamente baixa. Outro estudo concluíu que a inxesta dietética de ácidos graxos ω-3 reduce modestamente o curso da arteriosclerose coronaria en humanos.

Algunhas experiencias suxiren que o consumo de omega-3 ten efectos beneficiosos sobre o cerebro. Tamén hai estudos que suxiren que o consumo de omega 3 durante do embarazo pode ter unha boa influencia no bebé. Altas cantidades poderían diminuír os efectos da depresión, e mesmo grupos de nenos en idade escolar aumentaron notablemente o seu rendemento despois de inxerir pastillas con aceite de peixe rico en omega 3.

O omega-3 é un compoñente engadido a certos alimentos funcionais que son enriquecidos artificialmente con omega-3 como pode ser o leite, o leite de soia, os ovos, etc.

## Lista de ácidos graxos omega−3 
Nesta táboa aparecen os ácidos graxos omega−3 máis comúns atopados na natureza.

## Notas
Carcinoma in situ

miniatura|230px|Carcinoma in situ.
O **carcinoma in situ** é o carcinoma que non rompeu a capa basal e, por iso, non se estendeu. O concepto ten un interese especial xa que se considera que os cancros *in situ* son susceptibles de ser curados cunha sinxela extirpación tumoral.

## Cancro "in situ" 
Enfermidade crónico dexenerativa, caracterizada por un crecemento descontrolado de células derivadas de tecidos hormonais que forman un tumor e que *non presenta a propagación* de células malignas dende o sitio de orixe até sitios diferentes.
Cancro de mama triplo negativo

O **cancro de mama triplo negativo** refírese a calquera cancro de mama que non expresa os xenes para o receptor de estróxeno (ER), o receptor de proxesterona (PR) e Her2/neu. Isto fai que sexa máis difícil de tratar xa que a maioría das terapias hormonais enfócase nun só receptor, polo que o cancro de mama triplo negativo require de politerapia. O termo triplo negativo ás veces é un substituto de "basal"; porén, unha clasificación máis polo miúdo pode achegar unha mellor orientación para o tratamento e mellores estimacións para o prognóstico.

## Notas
Malignidade

miniatura|300px|Tumor maligno (dereita) que se espalla sen control e invade tecidos adxacentes. Tumor benigno (esquerda), que permanece contido no seu lugar de orixe.
A **malignidade** é a tendencia dunha doenza, especialmente tumores, de se converteren progresivamente peores e potencialmente causar a morte. É caracterizada polas propiedades de anaplasia, invasión e metástase. Maligno(a) é un termo médico adxectivo usado para describir unha doenza grave e que empeora progresivamente. O termo é máis comumente utilizado para a descrición do cancro. Un *tumor maligno* pode ser contrastado cun tumor benigno non-canceroso. Tumor maligno é un sinónimo de cancro.

## Notas
Sistema TNM

A **clasificación TNM de tumores malignos** é un sistema de estadiaficación de cancro, que describe a extensión do cancro no corpo do paciente.

* **T** describe a medida do tumor e se invadiu o tecido achegado.
* **N** describe os ganglios linfáticos rexionais afectados.
* **M** describe as metástases (diseminación do cancro dende unha parte do corpo a outra).

O sistema de estadificación TNM dos tumores sólidos foi ideado por Pierre Denoix entre 1943 e 1952, empregando a medida e a extensión do tumor primario, a súa afectación linfática e a presenza de metástase para clasificar a progresión do cancro.

O TNM está desenvolvido e mantido pola *Unión Internacional Contra o Cancro* (UICC) estabelecendo deste xeito un consenso sobre unha norma recoñecida a nivel mundial para clasificar o grao de diseminación do cancro. A clasificación TNM tamén é empregada polo *Comité norteamericano conxunto sobre o cancro* (AJCC) e a Federación Internacional de Xinecoloxía e Obstetricia (FIGO). En 1987, a UICC e sistemas de estadificación do AJCC fusionáronse nun só sistema.

## Notas
Carcinoma ductal invasivo

miniatura|Imaxe histopatolóxica dun carcinoma ductal invasivo de mama.
O **carcinoma ductal invasivo** (CDI) é a forma máis frecuente de cancro de mama invasivo constituíndo un 80% de todos os casos e caracterízase por ser unha masa ou tumoración con límites non ben delimitados. Na mamografía aparece con bordos mal constituídos con trabéculas e tecido graxo con áreas de necrose e hemorraxia que poden aparecer como calcificacións. No exame físico, a tumoración ten unha constitución máis ríxida ou firme que as lesións benignas do seo. Baixo o microscopio, as células cancerosas invaden e substitúen os tecidos circundantes normais.

## Prognóstico 
A expectativa de vida de pacientes con CDI depende en parte do subtipo histolóxico de cada caso. Os carcinomas mucinosos, papilares, cribriformes e tubulares teñen unha sobrevida máis extensa e as recorrencias son moito menos frecuentes. Nos casos de CDI indeterminados ou non especificados, a sobrevida é intermedia. Finalmente, as formas menos frecuentes do cancro de mama ductal, como o sarcomatoide ou o carcinoma inflamatorio, teñen prognósticos pobres.

Outros factores predisponentes sobre o prognóstico do CDI son o estadio do cancro ó momento do diagnóstico, a expresión de receptores hormonais e a presenza de oncoxenes como o HER2/neu.

## Notas
Estadificación do cancro

miniatura|Os estadios miden o nivel de expansión do cancro e fanse antes e despois do tratamento.
A **estadificación do cancro** é a descrición (xeralmente en números de I a IV) de en que grao o cancro xa se espallou polo corpo. O estadio xeralmente ten en conta o tamaño do tumor, como de profundo penetrou, se xa invadiu órganos adxacentes, cantos linfonodos entraron en metástase e se está espallado en órganos distantes. A estadificación do cancro é importante porque o estadio no diagnóstico é un importante indicativo do prognóstico, planificación do tratamentos máis axeitados, previsión das posíbeis complicacións e, tralo tratamento, avaliación dos resultados das terapias.

## Estadios tradicionais 
Os estadios son numerados de 0 a IV de acordo coa facilidade de eliminalo cancro con éxito cunha cirurxía:

* **Estadio 0**: Carcinoma in situ, ou sexa, restrinxidos a área inicial. É un tipo de displasia.
* **Estadio I**: Tumor restrinxido a unha parte do corpo, sen compromiso linfático.
* **Estadio II**: Localmente avanzando que compromete o sistema linfático ou se espalla por máis dun tecido.
* **Estadio III**: Localmente avanzado, espallado por máis dun tecido e causando compromiso linfático.
* **Estadio IV**: Metástase a distancia, ou sexa, espallando para outros órganos ou todo o corpo.

## Notas
Juan Muñiz

**Juan Muñiz Gallego**, nado o 14 de marzo de 1992 en Xixón (Asturias), é un futbolista profesional español da canteira do Sporting de Gijón, que xoga como extremo esquerdo. En 2023 fichou polo Johor Darul Takzim FC.