Rosario de Acuña

**Rosario de Acuña y Villanueva**, nada en Madrid o 1 de novembro de 1850 e finada en Xixón o 5 de maio de 1923, foi unha escritora, pensadora e xornalista española. Considerada xa na súa época como unha das máis avanzadas vangardistas no proceso español cara a igualdade social da muller e o home; así como dos dereitos dos máis débiles en xeral. Nada nunha familia emparentada coa aristocracia, mostrouse dende moi pronto como unha muller íntegra, creativa e indomable. O seu talante librepensador de ideoloxía republicana e a súa curta pero valente e provocadora produción teatral, convertérona nunha figura polémica e en obxectivo das iras dos sectores máis conservadores da España da segunda metade do século XIX e primeiro cuarto do século XX.

## Traxectoria 
Filla única de Dolores Villanueva y Elices e de Felipe de Acuña y Solís, de rancio avoengo aristocrático e descendente do Bispo Acuña, famoso líder comuneiro. O seu nacemento, segundo as fontes anteriores a 2000, ocorreu na localidade de Pinto, pobo próximo a Madrid, en 1851, e segundo investigacións do profesor Fernández Riera publicadas en 2005, na rúa de Fomento da capital española, en 1850. O ilustrado ambiente familiar, e unha grave afección ocular, fomentaron unha personalidade culta, sensible e cunha forte base intelectual (intensificada pola tutela paterna). Con apenas dezasete anos, viaxou ao estranxeiro, visitando a Exposición Universal de París (1867) e máis tarde residiu unha tempada en Roma, onde o seu tío, Antonio Benavides, era embaixador español.

A súa primeira colaboración xornalística documéntase en 1874, en *La Ilustración Española y Americana*, e o seu bautismo literario ocorreu o 12 de xaneiro de 1875, data en que se estreou no Teatro del Circo, en Madrid, a súa primeira obra de teatro, *Rienzi el tribuno* —unha alegación contra a tiranía- cando a autora aínda non cumprira os vinte e cinco anos de idade. Non só o público asistente, senón tamén críticos como Clarín ou dramaturgos como José Echegaray ou Núñez de Arce, déronlle o seu aplauso e bendición; non en balde, a obra era unha chamada á liberdade, e a nova autora -unha muller- pechaba filas no grupo da intelectualidade liberal española do momento.
miniatura|O novo Rosario de Acuña (cara a 1876).
Dous meses despois da súa brillante estrea teatral, casou con Rafael de la Iglesia y Auset, mozo da burguesía madrileña e tenente de Infantaría. Antes de rematar ese ano de 1875 trasladáronse a Zaragoza, destino militar do marido de Rosario, aínda que pronto retornarían a Madrid. Continuou Rosario o seu labor como dramaturga e o 27 de novembro de 1878 estreou na mencionada capital aragonesa o seu segundo drama *Amor a la patria* (asinado co pseudónimo "Remigio Andrés Delafón"). E dous anos despois, o 6 de abril de 1880, estreou no Teatro Español de Madrid *Tribunales de venganza*.

Nese período, o seu matrimonio fórase descompoñendo, ata que a reiterada infidelidade do seu esposo levouna a tomar a decisión de abandonalo, algo inconcibible na España daquel momento. Outro golpe importante foi a morte do seu pai en xaneiro de 1883.

Como xornalista, Rosario desenvolveu todo un programa de denuncia contra a desigualdade social entre a muller e o home e contra a institución que "non só o permitía senón que o alimentaba", tarefa na que destacaron desde 1884 *as* súas colaboracións con *Las Dominicales del Libre Pensamiento*, semanario madrileño fundado e dirixido por Ramón Chíes, e formando fronte con Ángeles López de Ayala. Ese espírito belixerante (ou inconcibible, ou lúcido, ou valente, ou endemoñado, en función de quen puxese o adxectivo) achegouna á intelectualidade progresista española masculina, converténdose na primeira muller á que o Ateneo de Madrid dedicou unha velada poética. Ocorreu na primavera de 1884 e aínda que o acto en si non pasou dunha sinxela lectura poética, non tardou en converterse noutro episodio provocativo para uns e emblemático para os opostos. A súa produción, tanto creativa como xornalística, fora aumentando. Nese período central da súa vida son moi habituais as colaboracións nos principais diarios (*El Imparcial*, *El Liberal*) e revistas españolas (*Revista Contemporánea*, *Revista de España*). Autora coñecida e recoñecida participou nos sectores sociais e culturais afíns ao libre pensamento que apoiaban os republicanos, con proposicións tan conflitivas como a separación da Igrexa e o Estado. Nesa mesma liña, con 35 anos, Rosario ingresou nunha logia masónica, a Constante Alona de Alacant, co nome simbólico de «Hipatia», que aparecerá dende entón en moitos dos seus escritos; Tamén estivo vinculada á loxa *Hijas del Progreso de Madrid* en 1888 e á logia *Jovellanos* de Xixón a partir de 1909. Como ningunha compañía estable atrevíase a polo en escena, a autora creou a súa propia compañía, alugou o Teatro Alhambra de Madrid, e estreou *El padre Juan* en abril de 1891, resultando clamorosos o éxito e o escándalo. Obra anticlerical por antonomasia, acusando á Igrexa católica de institución "manipuladora e modeladora de conciencias" e botando por terra boa parte dos intocables alicerces da sociedade burguesa.
Pero a pesar de superar a censura previa e contar co permiso pertinente, o gobernador de Madrid ordenou clausúraa do teatro e a interrupción das funcións. Rosario decide entón abandonar a capital de España e fai unha breve viaxe por Europa. Ao seu regreso, Rosario trasladou a súa residencia ao pobo de Cueto, nos arredores de Santander. Acompañárona, ademais da súa nai, Carlos Lamo Jiménez —un mozo que coñecera en Madrid en 1886 e que xa nunca a abandonaría— e a irmá deste, Regina.

### Unha granxa avícola e unha casa fronte ao mar 
Rosario de Acuña, amante do campo e da natureza, chegou a converterse nunha experta en avicultura e unha auténtica innovadora na súa época. Acudindo á primeira Exposición de Avicultura, celebrada en Madrid en 1902, e publicado no diario *El Cantábrico* de Santander unha colección de artigos técnicos sobre este primitivo recurso agrario, chegou a recibir unha medalla polos seus estudos prácticos, investigacións e labor de difusión da industria avícola, como unha formulación de alternativa para a muller rural.

En 1905, falece a súa nai en Santander, e Rosario escribe un soneto dedicado a ela, que incluirá no testamento que redactou en 1907, co expreso desexo de colocalo sobre unha laxa, xunto á tumba onde descansaban os seus restos. A dedicatoria completa dicía: "*A mi madre, Dolores Villanueva, viúda de Acuña, aquí yacente desde 1905*" 

Despois de que os donos da leira santanderina en que montara a granxa rescindísenlle o contrato —sometidos quizais a presións das forzas conservadoras—, Rosario trasladouse á veciña Asturias e, co apoio do  Ateneo-Casino Obrero de Gijón, iniciou en 1909 a construción sobre un cantil da súa solitaria casa en "La Providencia" (Xixón), na que habitaría xa desde 1911 até a súa morte.

### Exilio e testamento 
Instalada en "La Providencia", Rosario desataría de nov*o* a furia en todos os estamentos convencionais da España profunda e retrógrada, coa publicación dun artigo que lle envía a Luís Bonafoux, editor en París do xornal *O Internacional* («L'Internationale»), no que mostra a súa indignación e ironiza o suceso ocorrido en Madrid, apuntado no *Heraldo de Madrid* do 14 de outubro de 1911, á mantenta dos insultos dun grupo de estudantes a universitarias da Universidade Central, artigo que, reproducido tamén no Progreso de Barcelona do 22 de novembro de 1911, causou tal escándalo que desatou unha folga masiva de estudantes. Para maior oprobio da Historia de España, o goberno decidiu tomar partido ao lado dos folguistas —esta vez si— expondo o procesamento de Rosario de Acuña. Ante a perspectiva de ir a prisión, Rosario de Acuña tivo que exiliarse en Portugal, coincidindo coa instauración da república lusa. Pouco máis de dous anos despois, en 1913, regresou do exilio grazas ao indulto proposto para ela polo conde de Romanones (que 'xustificou' o perdón con estas palabras: "Rosario de Acuña, que debe ter máis anos que un palmar, ten que volver á Patria, porque é unha figura que a honra e enaltece"). A última labazada aos prexuízos sociais e as imposicións da tradición española, quedou escrita no testamento de Rosario:

Morreu por mor dunha embolia cerebral na súa casa de «La Providencia» o 5 de maio de 1923, e foi enterrada no Cemiterio Civil de Xixón. Nos diarios daquelas datas, como *El Noroeste*, quedou noticia de que a manifestación do pobo asturiano foi extraordinaria.

O primeiro de maio de 1923, nunha reunión cos obreiros xixoneses do Ateneo da cidade, fora última vontade de Rosario a representación, como recordo póstumo, da súa obra *El padre Juan*, "censurada polo Goberno Español por considerala racionalista". Como tal desexo, foi posta en escena pola Sección Artística Obrera del Ateneo e representada no Teatro Robledo de Xixón. Como o Cid Campeador, astuto e mítico home hispano, Rosario de Acuña, derrotou aos seus inimigos unha vez máis, mesmo despois de morta.

## Obra 
A obra total de Rosario de Acuña, moi extensa, abarca na práctica a maior parte de xéneros de creación escrita. Moi importante foi durante a súa vida o escandaloso éxito da súa obra teatral, pero non é menor a calidade de boa parte da súa produción. Poden destacarse a modo testemuñal:

### Teatro 
miniatura|Portada do drama tráxico *Amor a la patria* (1877). Imprenta de José Rodríguez, Madrid.

* *Rienzi el tribuno* (1876)
* *Amor a la patria*: drama tráxico nun acto e en verso (1877)
* *Tribunales de venganza* (1880)
* *El padre Juan* (1891)
* *La voz de la patria* (1893)

### Poesía 
* *La vuelta de una golondrina* (1875)
* *Ecos del alma* (1876)
* *Morirse a tiempo: ensayo de un pequeño poema imitación de Campoamor* (1879)
* *Sentir y pensar* (1884)

### Libros didácticos 
* *La casa de muñecas* (1888)
* *Un certamen de insectos* (1888)
* *La herencia de las fieras. Misterios de un granero* (1890)

### Ensaio 
* *Influencia de la vida del campo en la familia* (1882)
* *El lujo de los pueblos rurales* (1882)
* *¡Ateos!* (1885)
* *Consecuencias de la degradación femenina* (1888)
* *Avicultura. Colección de artículos* (1902)

### Outros 
* *Un ramo de violetas*, Francia: Imp. Lamiguére, (1873)
* *Cosas mías* (1917)
* *Artículos y cuentos*, Xixón: Ateneo Obreiro de Xixón, 1992
* *Obras reunidas*, Oviedo, KRK Ediciones, 2007

## Testemuños 
### Homenaxes 
En Asturias, o Instituto Asturiano de la Mujer promove a Escuela Feminista Rosario Acuña.
Tras varios intentos iniciais de fundacións masónicas en Asturias, dende o 1 de maio de 2004 estableceuse en Xixón a "Logia Rosario de Acuña", dependente da Orde del Gran Oriente de Francia.

### Epónimos de centros educativos 
Xa a finais do século XX a súa vella casa do cantil foi convertida en Escola Taller Municipal e dedicóuselle un IES en Xixón, onde anualmente convócase o "Premio para trabajos de investigación de calidad en Asturias" que leva o seu nome.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 

### Ligazóns externas 
* Retratos de Rosario de Acuña no sitio de educastur.es Consultado en decembro de 2014
* Obras en liña no sitio do CVC
* Rosario de Acuña en «Proxecto Ensaio Hispánico»
* Rosario de Acuña na Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes
* 
* 
* Texto teatral de Asun Bernárdez estreado no Centro Dramático Nacional en novembro de 2018 https://cdn.mcu.es/espectaculo/rosario-de-acuna-rafagas-de-huracan-en-letra-grande/ 
* Rosario de Acuña. Día das escritoras
* Rosario de Acuña. Escritores na BNE