María Victoria Moreno

**María Victoria Moreno Márquez**, nada en Valencia de Alcántara (provincia de Cáceres) o 1 de maio de 1939 e finada en Pontevedra o 22 de novembro de 2005, foi unha editora, tradutora, conferenciante, escritora de literatura infantil e xuvenil galega e profesora de ensino secundario en institutos de Lugo, Sanxenxo e Pontevedra. O seu texto máis coñecido é *Anagnórise* (Galaxia, 1988), vinte veces reeditado e traducido a varias linguas. Algúns trazos fundamentais da súa  obra son o lirismo, a conversión dos animais en protagonistas e a crítica a un ensino reseso.

En 2018 foi a figura protagonista do Día das Letras Galegas, sendo a cuarta muller, tras Rosalía de Castro, Francisca Herrera Garrido e María Mariño, que levou ese recoñecemento na historia da celebración.

## Traxectoria 
### Primeiros anos 
Naceu en 1939, xusto un mes despois do anuncio da fin da guerra civil española, se ben na súa mocidade dixo que nacera en 1941 para comezar o bacharelato coas rapazas menores ca ela porque non tivera ocasión de se matricular antes. Do mesmo xeito, tamén falseou a súa idade ao comezar os estudos universitarios. É por iso que algunhas fontes (DBdG, DdS21, GEG…) sinalan 1941 como o ano de nacenza da autora.

O seu pai, Vicente Moreno Moreno, natural de Lagartera (Toledo), fora mobilizado en 1937 na Facultade de Dereito para ir á fronte na guerra civil española. Nese mesmo ano, durante un permiso, casou coa mestra Sara Márquez Bueno, malagueña que estudara maxisterio en Córdoba, filla dun militar que viñera de Manila e unha madrileña. A nai quedou na casa dun irmán seu, Antonio, a quen destinaran como policía á vila de Valencia de Alcántara, a doce quilómetros da fronteira con Portugal. O seu tío político, José Eugenio Arcelus Imaz, traballaba alí como secretario do concello.

En Pontevedra, estivo dando clases como profesora interina durante dous anos no Instituto Feminino (hoxe IES Valle Inclán), fichada polo daquela director Marcelino Giménez, de 1963 a 1965, o primeiro curso como profesora de latín e o segundo de francés. En 1965 aprobou a oposición a adxunta numeraria de Lingua e Literatura española, co número 19 de 55, e escolleu destino ao Instituto Masculino de Lugo (hoxe IES Lucus Augusti), como profesora titular de Lingua e Literatura españolas, onde estivo outros dous anos e tivo por catedrático a Xesús Alonso Montero e compañeira a Emilia Pimentel Iglesias, nesa altura muller de Alonso Montero, matrimonio co que fixo unha grande amizade. Do profesor Alonso Montero escribiu: *Eu non teño casa patrucial en Galicia e non podo falar da «hortiña que quero tanto» nin das «figueiriñas que prantei», mais pouco importa isto se a miña voz chega ás escolas e ós institutos deste país [...] ¿Ten isto algo que ver coa influencia que exerceu sobre min Xesús Alonso Montero? Evidentemente si, alomenos en parte. [...] O meu estilo é meu, e coido que llo debo a meu pai e os xenes moriscos que me transmitiu. A actitude ante a lingua, a ética e o compromiso cos seus falantes herdeinos de quen foi o meu mestre, de quen me honro e recoñezo coma mestre*. Alí tivo por alumno, entre outros, a Xesús Rábade Paredes.
[miniatura|Traslado da denegación de autorización para a concesión de pasaporte.

Na [ditadura franquista non se ensinaba a lingua galega, mais María Victoria dedicaba parte das clases de literatura española dos venres a ensinar literatura galega. En xullo de 1973 foille denegado o pasaporte pola policía do réxime por participar nuns cursos de galego que organizara o Ateneo de Ourense, presidido por Manuel Peña Rey, coñecido comunista. María Victoria impartira eses cursos, non remunerados, en Pontevedra e Vilagarcía de Arousa desde 1971.

En 1975 o matrimonio completou o proceso de adopción dos seus fillos, os irmáns Begoña e Carlos Alberto, que iniciaran dous anos antes.

Conseguiu, por concurso de méritos, a praza de catedrática en 1979, con destino no instituto de Ribadavia, pero para poder seguir en Pontevedra solicitou a excedencia por razóns familiares. En 1983 a súa nai, Sara, con problemas de senilidade, vai vivir con ela (até 1996). En 1986 pediu a reincorporación, accedendo como catedrática no instituto de Vilalonga, en Sanxenxo

A súa biblioteca persoal, de 5&nbsp;009 volumes, incluídas varias edicións e uns 150 estudos de *Don Quixote*, foi doada ao IES Gonzalo Torrente Ballester.

## Obra 
Ademais de novelas e contos, escribiu obras de ensaio, colaborou en libros de texto e dirixiu, canda Antonio García Teijeiro e David Otero, a colección Árbore de literatura infantil da editorial Galaxia, presentada por eles tres canda Ramón Piñeiro e Carlos Casares en 1988, no Teatro García Barbón de Vigo. Como lectora, no ámbito das letras en galego nunca agochou o seu gusto pola narrativa de Ramón Otero Pedrayo ou do mesmo Carlos Casares:

María Victoria Moreno foi unha das pioneiras da literatura infantil e xuvenil en galego. O seu primeiro libro en galego foi *Mar adiante*, que estaba ilustrado por ela mesma. Neste libro atópase o conto *Crarisca e Luceiro* co que gañou en 1972 o segundo premio do Concurso nacional de contos infantís da Agrupación Cultural O Facho. Nesta obra defende outro xeito de entender a escola, baseada no contacto coa natureza, no respecto, na ledicia de aprender e no afecto.

Tamén publicou algúns anos despois, no 2004, un libro para público adulto, *Diario da luz e a sombra*, falando da súa experiencia coa enfermidade que padecía, o cancro de mama.
* *A brétema*, Vigo, Galaxia, 1985.
* *Leonardo e os fontaneiros*, Galaxia-SM, 1986, ilustrado por M. Uhía. 3º Premio O Barco de Vapor.
* *Anagnórise*, Vigo, Galaxia, 1988. Despois incluída na Biblioteca Galega 120.
* *O cataventos*, Santiago de Compostela, Sotelo Blanco, 1989.
* *¿Un cachiño de bica?*, Vigo, SM, 1994, ilustrado por Manuel Uhía.
* *Guedellas de seda e liño*, Vigo, Galaxia, 1999.
* *Eu conto, ti cantas*, Vigo, Xerais, 2005, ilustrado por Manuel Uhía. Inclúe:
:* "Querida avoa" 

#### Ensaio 
* *As linguas de España*, Santiago, Colección Andel n.º 9, Xunta de Galicia, 1991.
* *Verso e prosa*, Santiago, Colección Andel n.º 15, Xunta de Galicia, 1991.
* *Diario da luz e a sombra*, Vigo, Xerais, 2004.

#### Narrativa 
*[miniatura|Mural en homenaxe á autora na rúa Eduardo Pondal de [Pontevedra. Obra de Tania Solla e Polo Correo do Vento. 27/10/2018]]*Querida avoa*, Vigo, Contos do Castromil, 1993.

#### Poesía 
* *Elexías de luz*, Vigo, Xerais, 2006.

#### Traducións 
* *Mecanoscrito da segunda orixe* (*Mecanoscrit del segon origen*, 1974), de Manuel de Pedrolo, Vigo, Galaxia, 1989.

#### Obras colectivas 
* "O cataventos", en *Contos pra nenos*, Vigo, Galaxia, 1979.
* *Literatura. 3 BUP*, Galaxia-SM, 1987. Canda Rábade Paredes e Alonso Girgado.
* "Nico e Miños", en *8 contos*, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 1989.
* "S.O.S.", en *Contos de hogano*, Santiago de Compostela, El Correo Gallego, 1992.

* *E dixo o corvo...*, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 1997.
* "¡Xa non teño medo!", en *A maxia das palabras*, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 1998-1999.
* "O encontro", en *Un libro, a maior aventura*, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 2003.

### En castelán 
* "Prólogo" de *Xuntos cara ó mañán*, de Xesús Rábade Paredes, 1969, Celta, Lugo.
* *Alcores de Donalvar*. Orixinal en castelán de 1969, publicado en 2006 co título *Donde el aire no era brisa*. Sería traducido ao galego por X. Senín co título *Onde o aire non era brisa*, Galaxia, 2009.
* *Os novísimos da poesía galega* / *Los novísimos de la poesía gallega* (ed. bilingüe), Madrid, Akal, 1973.
* Tradución de *El perro Rin y el lobo Crispín*, 1986, de Carlos Casares.

## Recoñecementos 
Foi finalista do Premio Café Gijón en 1969 coa novela en castelán *Alcores de Donalvar*.

O xurado formado por Santos Simões, Riveiro da Costa e X. Alonso Montero, outorgoulle, en 1971, o primeiro premio dos Jogos Florais Minho-Galaicos de Guimarães co relato en castelán *La casa de las Marías*,
* Inclusión na lista internacional *White Ravens* da Biblioteca Internacional para a Mocidade de Múnic pola súa obra *Guedellas de seda e liño* en 2002.
miniatura|275px|Placa instalada en 2006 en Pontevedra: *"As persoas estamos feitas para levar adiante os proxectos máis fermosos"*.
Foille outorgada a mención de honor a título póstumo do premio Xoán Manuel Pintos do Concello de Pontevedra no ano 2005.

Foi a autora homenaxeada a título póstumo na VII edición do Salón do Libro Infantil de Pontevedra no ano 2006, ese mesmo ano o concello instalou unha placa conmemorativa na rúa onde viviu.

En 2015 a plataforma de crítica literaria feminista A Sega outorgoulle o Día das Galegas nas Letras.
### Día das Letras Galegas 2018 
En 2017, tras unha proposta de Xesús Alonso Montero, Margarita Ledo Andión, Antón Santamarina, Rosario Álvarez Blanco, Ramón Lorenzo e Luz Pozo Garza, foi escollida polos membros da Real Academia Galega, por un voto de diferenza, para ser a personalidade homenaxeada no Día das Letras Galegas correspondente ao ano 2018.

En marzo de 2018 os integrantes da corporación municipal do Concello de Pontevedra acordaron por unanimidade mudar o nome da avenida de Fernández Ladreda polo de María Victoria Moreno, medida que se fixo efectiva o 27 de abril de 2018 nun acto presidido polo alcalde Miguel Anxo Fernández Lores e coa presenza da familia da autora e diferentes representantes institucionais como Víctor Freixanes, Fina Casalderrey e outros. O 1 de maio colocouse unha placa na última casa onde viviu, Avenida de Vigo, nº 15 (sempre viviu nesta rúa: nun ático do número 45, no 5&nbsp;°C do número 13 e nun 3º piso do número 15). No mesmo ano o Concello e a editorial Urco crearon o Premio María Victoria Moreno de Literatura Xuvenil. A primeira edición foi gañada por Antonio Manuel Fraga coa obra *O bestiario científico de Anxos Nogueirosa*.

A banda da Loba homenaxeouna coa canción *Anagnórise* e Fuxan os Ventos musicou o poema "Cantiga", incluído en *Elexías de luz*, co título *Lúa de prata*.. O grupo musical Xardín Desordenado publicou *Victoria da luz* con textos de MVM.

En 2018 segundo se ía achegando o 17 de maio ían aumentando os actos honrando a súa figura, tanto en Galicia coma nas comunidades galegas no exterior. Os máis destacados desenvolvéronse en Pontevedra o mesmo Día das Letras Galegas. 
miniatura|Foto de grupo no Teatro Principal de Pontevedra, 17 de maio de 2018.
* O IES Gonzalo Torrente Ballester foi o escenario do acto institucional organizado pola Xunta de Galicia. Víctor Freixanes sinalou que se "tivo moi en conta" o labor docente de María Victoria Moreno á hora de elixila para protagonizar un día que busca tamén recoñecer o "papel dos mestres" na difusión do galego. O presidente da Xunta, Alberto Núñez Feijóo, dixo, citando á homenaxeada, "vimos guapos e alegres" para festexar un día que se dedica "a unha gran muller que amou intensamente a Galicia". A súa filla, Begoña, destacou que era un día "importante" para os familiares dunha autora que "amaba o galego", idioma que coñeceu ao chegar a Galicia para emprender a súa carreira como docente e que falaba "o pobo ao que amou". A súa neta, Victoria, recitou o poema "Cantiga" incluído na súa obra *Elexías de luz*.
* Celebrouse a sesión extraordinaria do plenario da RAG no Teatro Principal de Pontevedra, coa presenza do presidente da Xunta; o conselleiro de Cultura, Román Rodríguez González; o presidente do Parlamento galego, Miguel Santalices; o alcalde de Pontevedra e a familia de MVM. O presidente da RAG explicou que a obra de María Victoria Moreno "contaxiou" a paixón pola literatura e a conciencia lingüística a varias xeracións "sementando un futuro" para o idioma galego. Marilar Aleixandre reflexionou sobre o dilema que, como moitas outras mulleres, tivo que afrontar a propia María Victoria ao decidir entre dedicarse ás artes ou a ser ama de casa, cando a autora "viuse obrigada a escoller entre pasar o ferro ou escribir". Fina Casalderrey fixo un amplo repaso á obra da homenaxeada, que foi relacionado cos acontecementos máis importantes da súa vida e na que, dixo, vese "o rastro dese amor pola palabra" e o seu "compromiso inquebrantable" co galego. Xesús Alonso Montero sinalou que ela protagonizou un "acontecer cultural" que, en pleno franquismo, "non tiña precedentes", desenvolvendo un "apostolado lingüístico" que provocou un "enfado" entre moita xente "ben pensante".
* Á tardiña, como é habitual cada Día das Letras Galegas, a Asociación Sociocultural O Burgo confeccionou unha alfombra floral coa imaxe de MVM e léronse algúns dos seus poemas na praza de Manuel Curros Enríquez ao lado da escultura de Alexandre Bóveda.

Na programación institucional organizouse un proxecto expositivo itinerante con ilustracións de Nuria Díaz, Lucía Cobo, Xan López Domínguez, Jacobo Fernández Serrano, Jacobo Muñiz, María Fe Quesada, Bea Lema e Dani Padrón, coordinados por David Pintor.

Editouse o monográfico *María Victoria Moreno. Homenaxe. Palabra fértil no tempo*, número 38 dos *Cadernos Ramón Piñeiro* do CIRP. Organizouse un simposio o 27 e 28 de novembro de 2018 sobre a súa figura.

## Galería de imaxes 
## Notas 
  

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
125px|dereita
* 
* 
* 
* 
*  50px CC BY-NC-ND.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Alofonía (sociolingüística)
* *Anagnórise*
* *Diario da luz e a sombra*
* *Leonardo e os fontaneiros*

### Ligazóns externas 
* *Primavera das letras*  RAG e Deputación da Coruña.
* Ficha da autora  na Biblioteca Virtual Galega.
* Ficha da autora nas editoriais Galaxia  e Xerais
* Ficha da autora na enciclopedia en liña da AS-PG.
* 
* : "María Victoria Moreno. A reivindicación da literatura infantil e xuvenil"  AdM. CCG. 2007.