Illa de Creta

300px|miniatura|Creta minoica. 
A illa de **Creta** (en ; *Kriti*) é unha illa mediterránea, a maior e máis poboada das illas gregas, sendo a súa situación xeográfica o punto máis meridional de Europa.

Reincorporada á Grecia no 1913, é unha das trece periferias (rexión administrativa).

Forma unha parte importante da economía e o patrimonio cultural de Grecia, mentres que mantén os seus propios trazos culturais locais (como o seu dialecto, poesía e música).
Creta é o berce da civilización minoica, da cal Cnossos é o corazón e o sitio arqueolóxico máis importante.

## Nome 
A illa foi primeiro coñecida como *Kaptara* nos textos da cidade Siria de Mari que data do século 18 a.C., repetiu máis tarde nos rexistros do Imperio Neoasirio e na Biblia (*Caphtor*). Tamén era coñecida no antigo Exipto como *Keftiu*, suxerindo unha forma similar aos dous foi o nome minoico da illa.

O nome grego micénico de Creta é descoñecido, xa que non se menciona nos textos existentes de Lineal B. O nome de Creta (Κρήτη) aparece por primeira vez na Odisea de Homero. A súa etimoloxía é descoñecida. Unha das propostas especulativas é que deriva da hipótese da palabra Luvian ** Kursatta* 'illa'. En latín, converteuse en *Creta*.

O nome orixinal en árabe de Creta foi Iqrīṭiš (árabe: اقريطش‎ < (της) Κρήτης), pero logo de que o Emirato de Creta establecera a súa nova capital en ربض الخندق Rabḍ al-ḫandaq (actual Iraklion), tanto a cidade como a illa coñécense como Χάνδαξ (Khandhax) ou Χάνδακας (Khandhakas), que se converteu en latín e veneciano en *Candia*, de aí o francés *Candie* e o inglés *Candy* ou *Candia*. Baixo o Imperio Otomán, en lingua turco otomán, Creta chamábase *Girit* ( Turco Otomán:**كريت**, segundo o rexistrado por Piri Reis).

## Historia 
[miniatura|O [Príncipe dos Lirios (Knossos, )]]
[miniatura|[Fresco fragmento dunha bailarina (Knossos, 1600–1450&nbsp;AC)]]
[miniatura|Ataque bizantino en Creta 828, representado por [John Skylitzes|Ioannes Scylitzes (ver Skylitzes Chronicle)]]

### Cronoloxía 
* A partir do -7000 (época neolítica), a illa foi invadida por pobos procedentes de Anatolia que practicaban a agricultura e a gandería. As máis antigas vasillas atópanse en Cnossos e Phaistos. Culto da «Gran Nai», deusa da fertilidade.
* Período prepalacial: -2600 - -2100. Novos inmigrantes veñen do leste. As vasillas son máis finas, o traballo do cobre e do bronce xeneralízase.
* Período paleopalacial: -2100 - -1650. Creta acada unha posición prominente no mar Mediterráneo.
* Período neopalacial: -1650 - -1450. Ocorren catástrofes naturais, sismos e tsunami xuntamente coa explosión do Santorin, a construción de sitios máis grandes á imaxe de Cnossos.
* Período pospalacial: -1450 - -1200. A cultura minoica declina rapidamente. Os Micénicos invaden Creta.
* -1200- -67: Creta vive segundo a organización social dórica e á sombra da cultura grega clásica.
* -67 - 395: Creta pasa ao Imperio Romano. Gortyna convértese na capital da Creta e da provincia, que comprende a Cyrenaica. 
* 395-824 : Creta fai parte do imperio bizantino.
* 824-861 : Ocupación árabe.
* 861-1204 : Reconquista polos bizantinos. 
* 1204-1669 : Despois da toma de Constantinopla polos cruzados, Candia (Creta) pasa a ser veneciana. 
* 1669: Os turcos conquistan Heraklion e dominan a illa durante 200 anos. 
* 1898: Creta acada a autonomía e o príncipe Georgios de Grecia é o seu alto comisario. 
* 1913: Creta únese a Grecia.

Os homínidos establecéronse en Creta hai polo menos 130 000 anos. Máis tarde no Neolítico e no período da Idade de Bronce, baixo os Minoicos, Creta tiña unha civilización moi desenvolvida, foi gobernada por diversos estados gregos antigos, o Imperio Romano, o Imperio Bizantino, o Emirato de Creta, a República de Venecia e o Imperio Otomán. Logo dun breve período independente (1897-1913) cun goberno provisional en Creta, uniuse ao Reino de Grecia. Foi ocupada pola Alemaña nazi durante a segunda guerra mundial.

### Creta prehistórica 
Os primeiros asentamentos humanos en Creta datan de antes de fai 130 000 anos, durante o Paleolítico.

Os asentamentos datan do neolítico precerámico no sétimo milenio antes de Cristo, tiñan vacas, ovellas, cabras, porcos e cans, e cultivaban cereais e legumes, a antiga Knossos foi un importante xacemento Neolítico (posteriormente Minoico). Outros asentamentos neolíticos foron os de Kephala, Magasa e Trapeza.

### Civilización minoica 
Creta foi o centro da primeira civilización avanzada de Europa, os Minoicos (). Esta civilización, creou a escritura aínda sen descifrar coñecida como lineal A. A historia temperá de Creta está ateigada de lendas como as de rei Minos, Teseo e o Minotauro, transmitidas oralmente a través de poetas como Homero. A erupción volcánica de Thera devastou a civilización minoica.

### Civilización micénica 
Comezando o ano 1420 a.C., a civilización minoica foi invadida pola civilización micénica da Grecia continental. As mostras máis antigas da escritura en lingua grega, identificadas por Michael Ventris, son o Lineal B no arquivo de Knossos, datado aproximadamente no 1425-1375 a.C.

### O dominio romano 
Creta estivo involucrada nas Guerras Mitridáticas, inicialmente repelendo un ataque do xeneral romano Marcus Antonius Cretico no 71 antes de Cristo. Pronto foi seguida dunha feroz campaña de tres anos baixo o mando de Quintus Caecilius Metellus Creticus, equipado con tres lexións, Creta foi conquistada por Roma no 69 aC, gañando Metelo o título "*Cretico*". Gortina foi declarada capital da illa, e Creta converteuse nunha provincia romana, xunto con Cirenaica que se chamou Creta e Cirenaica. Cando Diocleciano dividiu o Imperio, Creta colocouse, xunto con Cirene, na diocese de Moesia, e máis tarde por Constantino I na diocese de Macedonia.

### Imperio bizantino - primeiro período 
Creta foi separado de Cirenaica no 297. Seguía sendo unha parte do Imperio Romano, Creta foi obxecto dun ataque dos vándalos no 467, sufriu os grandes terremotos de 365 e 415, unha incursión dos eslavos no ano 623, incursións árabes en 654 e na década de 670, e outra vez no século VIII. Cara ao ano 732, o emperador León III transfire a illa da xurisdición do Papa á do patriarcado de Constantinopla.

### Emirato de Creta 
Na década de 820 Creta formaba parte do Imperio Bizantino, foi capturada polos árabes de Andaluces dirixidos por Abu Hafs que estableceu o Emirato de Creta. Bizancio lanzou unha campaña para reconquistar a illa de novo en 842 e 843 baixo o mandato de Theoktistos con certo éxito. Outras campañas bizantinas en 911 e 949 fracasaron. No ano 960/1 Nicéforo II restaurou con éxito Creta a Bizancio.

### Imperio bizantino - segundo período 
No ano 961 Nicéforo II devolveu a illa á dominación bizantina logo de expulsar aos árabes. En 1204, a cuarta cruzada tomou e saqueou a capital imperial de Constantinopla. Creta foi concedida inicialmente ao líder da cruzada Bonifacio de Montferrato na repartición do botín que lle seguiu. Con todo, Bonifacio vendeu a súa parte á República de Venecia, cuxas forzas eran a maioría na cruzada. A República de Xénova, rival de Venecia, inmediatamente apoderouse da illa e non foi ata 1212 que Venecia consolidou Creta como colonia.

### Dominio veneciano 
[miniatura| O porto veneciano de [Chania]]

A partir de 1212, durante o dominio de Venecia, que durou máis de catro séculos, estendeuse pola illa o Renacemento como é evidente pola gran cantidade de obras de arte que datan dese período. Coñecido como a escola cretense ou postarte bizantina, é unha das últimas floracións das tradicións artísticas do imperio caído. Os representantes máis notables deste renacemento cretense foron o pintor El Greco e os escritores Nicholas Kalliakis (1645-1707), Georgios Kalafatis (profesor) (1652-1720), Andreas Musalus (1665-1721) e Vitsentzos Kornaros. 
Baixo o dominio da católica Venecia, a cidade de Candia tiña fama de ser a mellor cidade fortificada do Mediterráneo Oriental. Os tres fortes principais estaban situados en Gramvousa, Spinalonga e Fortezza en Rethymnon. Outras fortificacións incluían a fortaleza Kazarma en Sitia. En 1492, xudeus expulsados de España establecéronse na illa. En 1574-77, Creta estaba baixo o dominio de Giacomo Foscarini como Proveditor Xeral, Sindace e Inquistor. Segundo Starr (1942), o goberno de Giacomo Foscarini foi unha época escura para os xudeus e gregos. Baixo o seu mandato, os non católicos tiñan que pagar altos impostos, sen concesións. En 1627, había 800 xudeus na cidade de Candia, ao redor dun sete por cento da poboación da cidade. 
 

### Dominio otomán 
[miniatura| left | Bandeira dos revolucionarios durante a [Revolta de Creta de (1866-1869)]]

Os otománs conquistaron Creta en 1669, despois de que o asedio de Candia. Moitos cretenses gregos fuxiron a outras rexións da República de Venecia logo das Guerras turco-venecianas, algúns ata prosperando como a familia de Simone Stratigo (1733 - 1824), que emigrou a Dalamatia de Creta en 1669. A presenza islámica na illa, á parte do interludio da ocupación árabe, foi consolidada pola conquista Otomán. A maioría dos musulmáns cretenses eran conversos locais gregos que falaban grego de Creta, pero no contexto político da illa no século XIX, chegaron a ser vistos pola poboación cristiá como turcos. As estimacións contemporáneas varían, pero na véspera da Guerra de Independencia grega, ata un 45% da poboación da illa podía ser musulmán. Unha serie de ordes sufís estaban estendidas por toda a illa, a orde Bektashi era a máis frecuente, posuía polo menos cinco tekkes. Moitos deles eran cripto-cristiáns que se converteron ao cristianismo nos anos seguintes, mentres que moitos outros fuxiron de Creta por mor dos disturbios, establecéndose en Turquía, Rodas, Siria e outros lugares. En 1900, o 11% da poboación era musulmá. Os restantes foron recolocados en 1924 nun Intercambio de poboación entre Grecia e Turquía.

Durante a Pascua de 1770, foi iniciada, unha gran revolta contra o goberno otomán, en Creta, por Daskalogiannis, un armador da Sfakia a quen se lle prometeu o apoio da frota Orlov, que nunca chegou. Daskalogiannis finalmente entregouse ás autoridades otomás que p pelaron vivo. Na actualidade, o aeroporto de Chania noméase na súa honra.

Creta foi deixada fóra do estado grego moderno polo Protocolo de Londres de 1830, e logo foi cedida a Exipto polo sultán otomán. O dominio exipcio durou pouco e foi devolto á soberanía do Imperio Otomán polo Convenio de Londres o 3 de xullo de 1840.

Heraklion estaba rodeada por altos muros e baluartes e estendeuse cara ao oeste e cara ao sur polo século XVII. A zona máis opulenta da cidade era o cuadrante nordeste, onde residía á elite. A cidade recibira outro nome baixo o dominio dos otománs, "a cidade deserta". A política urbana que aplicaron os otománs en Candia foi un dobre enfoque. A primeira foi a dotación relixiosa. Fíxose que a elite otomá contribuíra á construción e rehabilitación da cidade en ruínas. O outro método consistía en aumentar a poboación e a renda urbana mediante a venda de propiedades urbanas. De acordo con Molly Greene (2001) houbo numerosos rexistros de transaccións inmobiliarias durante o dominio otomán. Na cidade deserta, as minorías recibían igualdade de dereitos na compra da propiedades. Os cristiáns e os xudeus tamén foron capaces de comprar e vender no mercado de bens raíces.

### Estado de Creta 1898-1908 
[miniatura| left | A bandeira histórica do [Estado cretense]]

 
A raíz dos repetidos levantamentos do pobo de Creta, en 1889, 1895 e 1897, en marzo de 1897, as grandes potencias decidiron restaurar a orde na illa temporalmente a través dun comité de catro almirantes que permanecían no cargo ata a chegada do príncipe Jorge de Grecia como o primeiro Alto Comisionado de Creta autónoma, efectivamente separada do Imperio Otomán, o 9 de decembro de 1898. O 25 de agosto, en 1898, unha turba turca masacraron a centos de gregos de Creta, ao cónsul británico e 17 soldados británicos. Como resultado diso, as forzas turcas foron expulsados da illa polas grandes potencias, en novembro de 1898, e fundouse un estado autónomo cretense, baixo soberanía otomá. Estaba guarnecido por unha forza militar internacional, e o seu Alto Comisionado foi proporcionado por Grecia. O 29 de abril, o Príncipe George formou o seu primeiro goberno, cos seguintes Ministros: Eleftherios Venizelos - Xustiza, Manousos Koundouros - Interior e Transportes, Nicholas GIAMALAKI - Educación Pública e Relixión, Constantino Lampblack - Economía e Skyllianakis Hassan - Seguridade Pública.

Creta declarou unilateralmente a unión con Grecia en 1908, pero isto non foi recoñecido internacionalmente ata o 1 de decembro de 1913.

### Segunda guerra mundial 
Durante a segunda guerra mundial, a illa foi escenario da famosa batalla de Creta en maio de 1941. Os paracaidistas alemáns sufriron case 7000 vítimas, encontraron unha feroz resistencia dos habitantes e das forzas da British Commonwealth, ao mando do tenente xeneral Sir Bernard Freyberg. Como resultado diso, Adolf Hitler prohibiu novas operacións aéreas a grande escala. Durante a ocupación, os escuadróns alemáns utilizaron habitualmente pelotóns de fusilamento para executar varóns civís, que estaban reunidos ao chou nas aldeas locais, en represalia pola morte dos soldados alemáns, como en Kondomari.

## Xeografía 
Creta é a illa máis grande de Grecia e a segunda máis grande no leste do mar Mediterráneo (logo de Chipre). Atópase situada na parte sur do mar Exeo que separando o mar Exeo do mar de Libia.

### Morfoloxía da illa 
A illa ten unha forma alargada: esténdese 260&nbsp;km de leste a oeste, e ten 60&nbsp;km no seu punto máis ancho, e redúcese a tan só 12&nbsp;km (reto de Ierapetra. Creta ten unha extensión de 8336&nbsp;km², cunha costa 1046&nbsp;km. Ao norte, limita co Mar de Creta (en grego: Κρητικό Πέλαγος), ao sur, co Mar de Libia (en grego: Λιβυκό Πέλαγος), no oeste, co Mar Mirtoico, e cara ao leste co Mar de Karpathos. Atópase aproximadamente a converter 160&nbsp;km ao sur da península grega.

Creta conta oficialmente con aproximadamente 300 000 oliveiras.

### Montañas e vales 
Creta é moi montañosa, e o seu carácter defínese por unha alta cadea montañosa que cruza de oeste a leste, formada por tres grupos diferentes de montañas: 
* As montañas brancas ou Lefka Ori 2452 m. 
* As Psiloritis () 2456 m. 
* As montañas Dikti 2148 m. 
* Kedros 1777 m. 
* Thripti 1489 m.

Estas son as marabillas de Creta cos vales, como o Val de Amari, mesetas fértiles, como as meseta Lasithi, Omalos e Nidha, as covas, como a Diktaion e Idaion (o lugar de nacemento do antigo deus grego Zeus), e unha serie de barrancos.

### Gargantas, ríos e lagos
A illa ten unha serie de barrancos como o famoso desfiladeiro de Samaria, o desfiladeiro Imbros, a garganta Kourtaliotiko, a garganta Ha, a garganta Platania, a Crebada dos Mortos (en Kato Zakros, Cerca), e o Richtis Gorge e a fervenza de Exo Mouliana en Sitia.

Os ríos de Creta son o Río Ieropotamos, o Koiliaris, a Anapodiaris, Almiros, e Potamos Megas. Só hai dous lagos de auga doce: Lago de Kournas e o Lago de Agia, que ambos na prefectura de Chania, o Lago Voulismeni na costa, en Agios Nikolaos, antes era un lago de auga doce, pero agora está conectada co mar, en Lasithi.

### Illas que a rodean 
Un gran número de illas, illotes e rocas rodean a costa de Creta. Moitas son visitadas polos turistas, algunhas son visitadas só polos arqueólogos e biólogos. Algunhas son de protección ambiental. Unha pequena mostra das illas inclúen: 
* Gramvousa (Kissamos, Chania) a illa de pirata fronte á lagoa de Balo. 
* Elafonisi (Chania), que conmemora un naufraxio e un masacre otomán.
* Illa Chrysi (Ierapetra, Lasithi), que alberga o máis grande bosque natural de Cedro de Líbano Cedro en Europa. 
* Illa Paximadia (Agia Galini, prefectura), onde naceron o deus Apolo e a deusa Artemisa. 
* A fortaleza veneciana e colonia de leprosos de Spinalonga fronte á praia e augas pouco profundas da Elounda ( Ag. Nikolaos., Lasithi). 
* Dionysades illas que se atopan nunha zona ambientalmente protexida xunto ao Bosque de Palm Beach Vai no municipio de Sitia, Lasithi.

### Clima 
Creta está dacabalo entre dúas zonas climáticas, o Mediterráneo e Norte de África, principalmente na primeira. Como tal, o clima en Creta é principalmente tépedo. O ambiente pode ser moi húmido, en función da proximidade ao mar, mentres que o inverno é bastante suave. As nevadas son frecuentes nas montañas entre novembro e maio, pero pouco frecuente nas zonas baixas. Mentres as cimas das montañas permanecen cubertas de neve todo ano, preto da costa a neve só queda no chan durante uns minutos ou horas. Con todo, unha onda de frío excepcional varreu a illa en febreiro de 2004, período durante o cal toda a illa estaba cuberta de neve. Durante o verán de Creta, as temperaturas mínimas medias alcanzan os 20 - 30 graos Celsius, cunhas medias máximas de 30 a 40 graos.

Na costa sur, incluíndo a Meseta Mesara e as Montañas Asterousia, caen na zona climática do Norte de África, e polo tanto goza de máis días asollados e temperaturas altas durante todo o ano. Alí, a palmeiras datileras da seu froito, e as anduriñas permanecen todo o ano no canto de emigrar a África. A fértil rexión ao redor de Ierapetra, na esquina sueste da illa, é recoñecida pola súa excepcional produción agrícola todo o ano, con todo tipo de verduras de verán e a froita producida en invernadoiros durante todo o inverno.

## Principais cidades 
* Agios Nikolaos.
* Chania.
* Cnossos.
* Heraklion.
* Ireapetra.
* Paleohora.
* Rethymno.
* Sfakia.
* Spili.
* Timbaki.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Touro de Creta

### Ligazóns externas 
* Museo de Historia Natural de Creta na Universidade de Creta.
* Cretaquarium Thalassocosmos, Heraklion, Crete.
* Aquaworld Aquarium, Hersonissos, Crete.
* "Ancient Crete." Oxford Bibliographies Online: Classics. 
* Crete sitio web oficial da Organización Nacional de Turismo Grego
* Interactive Virtual Tour of Crete
* What happened on 21 July 365 A.D.? O mega-tsunami do mundo antigo