Morsa

A **morsa**, tamén coñecida como **vaca mariña** ou **vaca do mar**, *Odobenus rosmanus* (Linnaeus, 1758), é unha especie de mamífero carnívoro de gran tamaño da superfamilia dos pinnípedes, única representante viva do seu xénero, ***Odobenus*** Brisson, 1762, e da súa familia, ***Odobenidae*** Allen, 1880.

Habita, cunha distribución circumpolar descontinua, nas costas e augas próximas do océano Glacial Ártico e nas inmediatas subárticas do hemisferio boreal dos océanos Atlántico e Pacífico.

É unha especie facilmente recoñecíbel polos seus grandes cairos, os seus típicos *bigotes* e o seu gran tamaño (os individuos do Pacífico poden chegar a pesar máis de 1 700&nbsp;kg)  e, entre os pinnípedes, son unicamente superados en dimensións polas dúas especies de elefantes mariños.

Pasa case toda a súa vida na banquisa e, nas augas pouco profundas da plataforma continental oceánica, encontra a súa comida preferida, os moluscos bivalvos bentónicos.

É un animal gregario que vive moitos anos (ao redor dos 30), e está considerado como unha especie clave no ecosistema mariño do Ártico.

A morsa xogou un importante papel na cultura de moitos pobos nativos árticos, que a cazaban para aproveitar a carne, a graxa, a pel, os cairos e os ósos. No século XIX e os primeiros anos do XX foi obxecto dunha intensa explotación comercial para obter graxa (*blubber*)  e o marfil dos dentes, polo que o número de exemplares diminuíu rapidamente.

Desde aquela, a poboación mundial de morsas incrementouse de novo, aínda que as subpobacións do Atlántico e do mar de Laptev (norte de Siberia) están moi fragmentadas e son moi pouco numerosas en comparación coas doutras épocas históricas.

## Etimoloxía 
O nome latino do xénero, *Odobenus*, vén do grego ὀδούς *odoús*, "dente", e βαίνω *baíno*, "andar", literalmente "o que anda cos dentes" ou "o que usa os dentes para andar", denbido que se observou que as morsas utilizaban os seus longos caninos para impulsárene ao saír da auga.

[miniatura|220px|esquerda|Unha **morsa**, denominada ***Ros marus piscis***, no fragmento dun mapa de [Escandinavia do século XVI. (*Carta Marina* de Olaus Magnus).]]

O epíteto respecífico, *rosmarus*, procede do termo do latín científico do Renacemento e a Idade Moderna *ros marus piscis* "peixe rosmarus".

A orixe deste nome, do que tamén deriva *morsa*, parece ser eslava, que daría o ruso морж (*morž*), ademais do finés *mursu*, o saami *moršâ* e o francés e inglés *morse* (non utilizado no inglés actual).

Olaus Magnus (1490 - 1557), escritor e eclesiástico sueco, que representou a morsa na súa famosa *Carta Marina* de 1539, chamouna por primeira vez *ros marus*, latinizando o termo ruso *morž*.
[miniatura|220px|Representación dunha morsa por [Conrad Gessner (1558).]]

E foi este o nome que adoptou Linneo en 1758, na 10ª edicón do seu *Systema Naturae*, cando definiu por primeira vez esta especie como *Phoca rosmarus*, dentro do xénero *Phoca* por el creado para incluír a varios mamíferos mariños coñecidos na súa época e que non clasificara canda os cetáceos.

A similitude accidental entre *morsus* e as palabras latinas *mors* ("morte") e *mordere* ("morder", "trabar") crese que contribuíu no pasado á falsa reputación da morsa como un "monstro terríbel".
 
### Nomes galegos 
Ríos Panisse recolleu para esta especie, no volume II do seu *Inventario*, os nomes de *cerea* (*serea*), e as súas variantes *xarea*, *xerea* e *xirea* e os de *vaca*, *vaca do mar* e *vaca mariña*, non rexistrando, en cambio, *morsa*, polo que parece evidente que este nome entrou no galego por vía culta.

A palabra galega **morsa** procede do saami ou do finés, e chegou a nós seguramente a través co castelán (*morsa*), do francés (*morse*) ou do inglés antigo (*morse*). Nesta última lingua, porén, a palabra antiga *morse* caeu en desuso, e foi substituída pola actual, *walrus*, que procede do danés *hvalros*, que significa "balea-cabalo" ou "vaca de mar", e que é común a outras linguas xermánicas.

## Taxonomía 
; Especie
Como quedou dito, a especie foi definida por Linnaeus en 1758 como *Phoca rosmarus*, sendo despois reclasificada dentro do xénero *Odobenus*. 
; Xénero 
O xénero *Odobenus* fundouno en 1762 o zoólogo e físico francés Mathurin-Jacques Brisson na súa obra *Regnum animale in classes IX distributum sive Synopsis methodica*, impresa por Th. Haak en París e Leiden entre os anos 1756 e 1762.(Ver en PDF) .
; Familia
E a familia *Odobenidae* foi creada en 1880 polo zoólogo estadounidense Joel Asaph Allen no seu traballo *History of North American pinnipeds, a monograph of the walruses, sea-lions, sea-bears and seals of North America*, publicado en Washington polo Departamento de Interior do goberno dos Estados Unidos. (Ver en PDF).
[miniatura|200px|Parella de *Odobenus rosmarus rosmarus* en [Nunavut, Canadá.]]

### Subespecies 
A maioría dos autores consideran tres subespecies válidas:
| genus = **Odobenus** 
* '*Especie *Odobenus rosmarus'''*
** Subespecie *Odobenus rosmarus divergens* (Illiger, 1815)
** Subespecie *Odobenus rosmarus laptevi* Chapskii, 1940
** Subespecie *Odobenus rosmarus rosmarus* (Linnaeus, 1758)

Porén, algúns autores non recoñecen a subespecie *O. rosmarus laptevi*.

## Descrición 
miniatura|200px|Os longos *bigotes* dun espécime en catividade.
miniatura|200px|Cría de morsa nun zoo.
[miniatura|200px|Colonia de morsas no *Parque Nacional de Forlandet*, no arquipélago das [Svalbard.]]
miniatura|200px|Grupoo de machos novos da subespecie do Pacífico, en Alasca.
As principais características da morsa son:

Antigamente a morsa do Atlántico chegaba polo sur até o cabo Cod e encontrábase en gran número no golfo de San Lourenzo. En abril de 2006, a *Canadian Species at Risk Act* consideraba que a poboación de morsas do Atlántico noroccidental do país (Quebec, Novo Brunswick, Nova Escocia, Terra Nova e Labrador) como desaparecida.

Calcúlase que en total hai hoxe uns 22 500 exemplares (6 000 en Rusia e Noruega, 12 000 no Canadá e 4 500 en Groenlandia).

A coñecida como "morsa do Pacífico", a subespecie *Odobenus rosmarus divergens*, encóntrase ao norte do océano Pacífico, desde o mar de Siberia Oriental até o mar de Beaufort. Existen como mínimo uns 200 000 individuos de morsa do Pacífico, nas costas de Rusia e os Estados Unidos.

A meirande parte da súa poboación pasa o verán ao norte do estreito de Bering, nos mares de Chukchi e de Beaufort, entre o leste de Siberia, cerca da illa de Wrangel, e o norte de Alasca. Algúns machos, pouco numerosos, pásano no golfo de Anádyr, na ribeira sur da península de Chukchi e na baía de Bristol ao oeste da península de Alasca. Na primavera e no outono reagrúpanse no estreito de Bering, e pasan o inverno no mar de Bering, o longo da costa oriental de Siberia, ao sur, até á parte norte da península de Kamchatka, e ao longo da costa sur de Alasca.

### En Galicia 
Evidentemente, non é un animal que forme parte da fauna galega pero, a pesar diso, non podemos dicir que sexa totalmente descoñecido para os nosos mariñeiros, como vimos na sección "etimoloxía". A este respecto, Eladio Rodríguez apunta, no seu *Diccionario*, que

## Bioloxía 
; Comportamento 
Durante todo o ano as morsas frecuentan as augas pouco profundas, non afectadas polos xeos. Os animais téndense sobre a banquisa para repousaren ou para reprpoducírense e, durante o verán, visitan illós ou promontorios rochosos. É unha especie moi grearia pero, nas agrupacións, os machos vellos quedan en grupos illados, mentres que as femias, cos inividuos xuvenís e maduros de ambos os sexos, forman grandes rabaños. No momento de aparearse, non hai formación de *haréns*, aínda que a especie é polígama. aínda que por termo medio non exceden de 10 min. O *récord* de inmersión, medido na subespecie atlántica, é de 113 m de profundidade. Para encontraren o alimento poden desprazarse até 2&nbsp;km ao longo das costras, co conseguinte risco de quedaren atrapadas baixo o xeo. A súa fonte de alimentación predilecta, porén, son os bivalvos bentónicos, en particuler as especies do xénero *Mya*, ameixas e outras especies da familia dos venéridos, e tamén berberechos, e outras especies da familia dos cardíidos, que constitúen do 60 ao 80 % da súa dieta. As morsas saen na busca de alimentos dúas veces ao día, e poeden consumir até 400 ameixas no día, é dicir, uns 27&nbsp;kg de alomento, do 3 ao 6 % do seu peso.

; Reprodución
Os machos alcanzan a madurez sexual aos 6 anos de idade, e as femias aos 4. O perído de reprodución éw contra o mes de febreiro, pero a xestación real non comeza até uns meses máis tarde, debido á implantación diverida do óvulo fecundado (blastocito). No mes de abril ou a principios de maio, cada dous ou tres anos, as femias paren unha única cría, de pelaxe de cor gris prateada e que mide 1,2 m e pesa 50&nbsp;kg. A femia amamenta á súa cría ao redor dun ano, até que os seus caninos non estean o suficientemente desenvolvidos como para permitirlle alimentarse pola súa conta. A cria non abandona á nai até a idade de 2 anos. A lonxevidade da especie alcanza ao redor de 30 anos. En inverno este depredador tamén logra abater exemplares illados que non poden escapar ao ataque por quedar atrapado nos buratos do xeo. Porén, incluso unha morsa ferida é un rival temíbel para o oso polar, e os ataques directos son raros. Os enfrontamentos entre estes dous animais son a miúdo longos e esgotadores, e moitos osos vense obrigados a renunciar, incluso despois de que lesionara ao pinnípede.

As candorcas atacan regularmente ás morsas, aínda que saben que estas son capaces de defenderse con éxito, contratacamdo aos grandes cetáceos.

## Relacións cos humanos 
; Caza
Para os esquimós, a morsa tivo desde antigo un importante significado relixioso.

Ademais tivo, e segue a ter, un papel decisivo en todos os ámbitos da vida destes pobos, xa que dela obtiñan carne e aceite, e os seus cairos, así como os seus ósos, proporcionaban un inapreciábel material de construción nun clima en que as árboles son moi escasas (nas poucas zonas onde as hai).

miniatura|Morsa cazada na costa leste do Canadá en 1875...
miniatura|...e en 1999.

Os estómagos de morsa con moluscos son aínda hoxe considerados unha exquisitez.Porén, a caza da morsa levada a cabo polos inuit era de mera subsistencia e non supuxo ningún perigro para a supervivencia da especie. E aínda hoxe se permite aos inuit cotas regulares de caza de subsistencia no Canadá, Rusia e Groenlandia.

Cando os europeos chegaron aos mares árticos, a morsa vise por primeira vez en transo de desaparecer como especie. Foi obxecto de caza intensiva, sobre todo a causa do marfil dps seus caninos, cuxa calidade só é algo inferior á do que se obtén dos elefantes, e tamén a súa graxa subcutánea ou *blubbel*. As morsas habitaban, como vimos, na costa leste de Norteamérica, até Cabo Cod, e no golfo de San Lourenzo. Nesta zona, nos séculos XVI e XVII matáronse anualmente varios milleiros de morsas. No século XIX non quedaba nin un só exemplar ao sur do Labrador. En busca de colonias de morsas aínda non descubertas, os cazadores foron internándose en rexións máis e máis remotas. Pode dar unha idea das proporcións das matanzas o feito de que só entre 1925 e 1931 foran cazadas na illa de Baffin, no Ártico canadense, ao redor de 175 000 morsas. A morsa do Atlántico estivo por este motivo ao bordo da extinción e, por causas que se descoñecen, a pesar das medidas de protección actuais, as súas poboacións seguen sen recuperarse: só subsisten hoxe 15 000 morsas do Atlántico, unha fracción mínima da poboación orixinal. 
 
A morsa do Pacífico foi sometida a masacres parecidos, aínda que a súa caza iniciouse en data posterior. Porén, as súas poboacións recuperáronse significativamente grazas ás medidas proteccionistas introducidas polos Estados Unidos e Rusia, e hoxe conta de novo cuns 200 000 exemplares. Por ese motivo, a especie no seu conxunto non se encontra en perigo de extinción.

; Contaminación
Tamén a contaminación afecta ás morsas, que son especialmente sensíbeis ás verteduras de petróleo, xa que os hidrocarburos se depositan nos fondos mariños, lugar onde as morsas atopan o seu alimento, reducindo así o número das súas presas.

## Estado actual 
A UICN considera que o estado actual da poboación de morsas non se pode avaliar, debido aos poucos datos dispoñíbeis, polo que no anoi 2008 cualificouna como de "DD" (*datos insuficientes*), cuialificación que se mantén a día de hoxe (2013).
 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Duguy, R. e Robineau, D. (1987): *Guía de los mamíferos marinos de Europa*. Barcelona: Ediciones Omega. ISBN 84-282-0811-5.
* Linnaeus, C. (1758): *Systema naturæ, sive regna tria naturæ systematice proposita per secundum classes, ordines, genera, & species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis.* *Tomus I. Editio decima, reformata. Holmiae. (Laurentii Salvii).*
* Kowalski, K. (1981): "Pinnipedia" en *Mamíferos. Manual de teriología*, pp.&nbsp;464–472. Madrid: H. Blume Ediciones. ISBN 84-7214-229-9.

### Outros artigos 
* Carnívoros
* Pinnípedes

### Ligazóns externas 
* *Odobenus rosmarus* en ADW. 
* *morse'' en Encyclopèdie Larousse.