As Madriñas de San Simón

[miniatura|Illa de San Simón, lugar de campo de concentración do [franquismo.]]
As **Madriñas de San Simón**, tamén coñecidas coma as **Madriñas de Redondela** ou as **Lavandeiras de San Simón**, foi un colectivo de mulleres anónimas, principalmente lavandeiras, coñecidas por asistir, socorrer, coidar e informar, entre 1936 e 1943 aos presos políticos encarcerados na illa de San Simón e no barco-prisión Upo Mendi durante a represión franquista. Durante a existencia do campo de concentración, no que centos de presos de toda a xeografía galega foron sometidos a traballos forzados, torturas e outras represalias, As Madriñas crearon unha rede organizada e clandestina para axudar aos presos da illa. Malia non teren vinculación con eles, as mulleres arriscaban á vida para levarlles menciñas, alimentos, roupa limpa, e incluso mensaxes e cartas de familiares agochadas entre a roupa. Algunhas delas foron multadas, represaliadas e castigadas por exerceren o labor altruísta. Existen casos documentados de mulleres que incluso chegaron a casar cos presos. 

En 2020, o concello de Redondela declarou ese ano o "Ano das Mulleres de San Simón". Existe unha rúa en Redondela que honra o seu labor e memoria, e na cidade de Vigo un club de fútbol gaélico leva tamén o seu nome. En 2021, o libro *A lavandeira de San Simón* foi galardoado co premio Follas Novas.

## A illa de San Simón coma campo de concentración 
[miniatura|[Illa de San Simón, cárcere e campo de concentración durante o franquismo.]]
A partir de 1936, coa chegada da guerra civil española os edificios da illa foron empregados como campo de concentración e de exterminio para os presos políticos contrarios ao réxime, na súa maioría provenientes das zonas próximas coma Vigo, Pontevedra, Ourense e Vilagarcía de Arousa, aínda que tamén eran frecuentes os presos de Asturias, León ou do País Vasco. Estímanse que ao redor de 6.000 persoas foron encarceradas durante a guerra civil e a posguerra. O buque Upo Mendi acolleu a preto de 600 presos. Foi cualificada polos franquistas como colonia penitenciaria, aínda que a realidade era a dun campo de exterminio onde os presos políticos comunistas, republicanos ou socialistas eran asasinados. 

As condicións nas que permanecían os represaliados da illa, que se mantivo en funcionamento como prisión ata o ano 1943, incluían traballos forzados, fame, castigos  e condicións climatolóxicas extremas no inverno. Existen testemuñas que sobrevivirón que relatan condicións de alimentación nocivas, coma alimentos en mal estado, marisco cru ou até ratos, o que os levaba a caeren enfermos e sufriren intoxicación alimentarias. A hixiene era mínima, e hai evidencias de presos cuxas feridas se infectaban ou surtos de piollos e outros parasitos. O xornalista e escritor Diego San José relatou non só fusilamentos e torturas, senón acumulación e amoreamento de cadáveres. 

## O labor das *Madriñas* 
[miniatura|[Porto de Cesantes.]]

### Unha rede de soliedaridade 
A rede colectiva de asistencia humanitaria aos presos asentábase principalmente no concello de Redondela, e máis concretamente na parroquia de Cesantes. A proximidade da illa co porto de Cesantes e os peiraos da parroquia, de apenas uns centos de metros, facía que o traxecto máis curto á illa en barco fose desde esas localizacións. Porén, téñense documentado mulleres de outras vilas da contorna coma Vilaboa ou Moaña.

*As Madriñas* eran fundamentalmente mulleres de familias vinculadas ao movemento republicano. De xeito clandestino e baixo risco de seren represaliadas, lavaban e cosían a roupa dos presos, proporcionábanlles alimentos e medicamentos, e lles entregaban correspondencia dos seus familiares. Na maioría das ocasións, as mulleres non posuían ningún vínculo familiar nin persoal cos presos. Porén, proporcionábanlles soporte humanitario, mais tamén apoio, solidariedade e afecto, xa que ademais de estaren presos, outro dos métodos de tortura do réxime franquista era separar aos presos das súas familias. A organización era tal que, coa fin de distribuír dun xeito máis eficiente a comunicación dos presos coas familias, cada *madriña* encargábase de entre un e tres presos. 

### Os barqueiros 
Nunha época onde lavar a roupa implicaba acudir a lavadoiros ou ríos, e por tanto expoñerse publicamente, moitas das lavandeiras sufriron represalias físicas e verbais. A roupa limpa era transportada á punta de Cesantes, a frecha que forma a praia homónima, e que corresponde co punto máis achegado a illa. Alí, os barqueiros transportaban a roupa, con alimentos e correspondencia agochados entre elas. Tamén están documentados outros lugares de abastecemento, como o peirao da Portela, construído en 1919, onde os barqueiros Faustino Otero e Isidoro Otero tamén transportaban subministración aos presos. Cómpre destacar que, no período de posguerra no que se desenvolveu o campo de concentración, a fame e a escaseza de alimentos facían moito máis meritorio a entrega de comida aos presos. Os irmáns Veloso, ademais, prestaron axuda tamén a ducias de xudeus que fuxiran durante a Segunda guerra mundial. Así, a solidariedade da poboación da contorna da illa de San Simón cobrou unha organización tranversal entre as mulleres que asistían aos presos e organizaban a axuda, e os barqueiros que transportaban ás propias *madriñas* á illa.

### As represalias 
O traballo e soliedaridade das madriñas ou lavandeiras non estivo exento de riscos e consecuencias. Moitas delas eran, cando menos, ameazadas, insultadas e aldraxadas. A madrila Emilia Cabaleiro, que axudou a catro homes perseguidos, foi torturada, mutilada e asasinada. Tamén foi violada e asasinada Rosario Hernández, para guindado ao fondo da ría atada a unha prancha de ferro.

## Do anonimato ao recoñecemento 
[miniatura|Lápida de [Ernestina Otero e o seu pai, Luís Pereira Míguez, de profesión farmacéutico. Na botica deste, Ernestina Otero realizaba labores de limpeza, preparación de fármacos e alimentos para os presos políticos encarcerados en San Simón.]]
Malia que por razóns obvias, coma as potencias represalias por axudar a presos republicanos durante o franquismo, diversas iniciativas buscaron co paso do tempo honrar e recoñecer a algunhas das mulleres que se organizaron para proporcionar axuda humanitaria aos presos. En 2021, a asociación  *Obradoiro de Estudos Locais Fernando Monroy* de Cesantes realizou unha exposición fotográfica co nome de *As mulleres da illa*, onde se homaxeou a nove mulleres que teceran a rede solidaria de axuda aos represaliados da illa. En total, grazas a testemuñas de familiares e fotografías, documentáronse até 55 mulleres que formaban a rede de soliedariedade cos presos.

Algunhas das mulleres pertencentes ao colectivo das madriñas ou lavandeiras transcenderon o anonimato. A mestra e pedagoga redondelá Ernestina Otero, que en 1933 asinou o manifesto dos intelectuais galegos a prol do Estatuto de Autonomía, foi unha das mulleres que máis claramente foi documentada a súa labor humanitaria na illa. Na rebotica que posuía a farmacia familiar, Ernestina Otero contribuíu a a lavar roupa, cociñar e mesmo levar medicamentos aos presos. Foi detida en varias ocasións e desposuída da súa cátedra. 

Outra *madriña*, Vicenta Fernández Vilar, e coñecida popularmente como *A Bichiña*, entregou de xeito regular cartas da súa familia a un preso da cidade de Valladolid. Vicenta traballaba na fábrica téxtil de Regojo, onde entre outras cousas se tecían os uniformes do exército por aquel entón.Ademais, Vicenta tiña acollida no seu domicilio á irmá dun preso, que viaxara atá Redondela para estar máis preto do seu irmán.

A propia Rita Regojo, muller do propietario e con vínculos co republicanismo, pediulles ás empregadas da fábrica que lles levasen clandestinamente alimentos aos presos. De feito, no propio cárcere de San Simón estivo preso Diego San José, amigo da familia Regojo e familia política do curmán de José Regojo, Reveriano Soutullo. O propio Diego San José agradeceu a Rita Regojo nun dos seus libros:

Encarnación Alonso Cabaleiro e Agustina Alonso Cabaleiro, coñecidas coma as irmás Alonso, lavaban e desparasitaban roupa e aparellos, e eran unhas das encargadas de transportar a roupa limpa. 

Peregrina López Ochoa, mariscadora e labrega de Cesantes, prestou axuda humanitaria a dous presos de Bilbao e Andalucía: José Luís e Paulino, os cales continuaron a teren contacto con ela cando saíron da prisión. Peregrina foi vítima e aldraxes e insultos por parte de falanxistas.

Outros nomes documentados de mulleres madriñas ou lavandeiras foron Cándida Bouzón Villanueva e Josefa Campos Soto, que lavaban e desparasitaban prendas para os presos; Olga Nogueira, que amasaba e cociñaba empanada de xoubas; Faustino da Portela e as súas fillas,  as irmás Josefa e Carmen Rodríguez Esteiro, Rosario Hermida Sánchez, Carmen Fernández Domínguez, Teresa Otero, Cándida Esteiro, Filomena Míguez Blanco, Carmen Crespo Rodríguez, Serafina Bouzón, Ceferina Docampo, Candelaria Araujo, Palmira Estévez Vilas ou Narcisa "A Monxa", entre outras.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 

### Outros artigos 
*Campo de concentración
*Labor humanitaria
*Franquismo
### Ligazóns externas 
* O ano das madriñas de San Simón. Reportaxe no *Faro de Vigo*.
* O ano das madriñas. Documental en Redondela Aberta.
* Descripción de As madriñas de Redondela. A esperanza dos presos de San Simón. Podcast en *iVoox*.