Misticetos

Os **misticetos ** (*Mysticeti*), coñecidos comunmente como **cetáceos con barbas** ou como **baleas**, son unha suborde da orde dos cetáceos que se caracterizan pola presenza de barbas na boca, no canto de dentes, como ocorre na outra suborde de cetáceos, a dos odontocetos.

As baleas adoitan seren de gran tamaño (de 7 a 30 metros) e viven exclusivamente no mar.

O termo ***balea*** debe reservarse para as especies dos misticetos. E segundo os cetólogos, máis concretamente para os integrantes da familia dos *Balaenidae* (con algunha excepción, como os das familias monoespecíficas dos *Eschrichtiidae* e dos *Neobalaenidae*, que son moi semellantes).

Outros cetáceos algo menos semellantes, os integrantes da familia máis abundante en especies, a dos *Balaenopteridae*, denomínanse tecnicamente **rorcuais**, pero tamén resulta habitual denominalos como *baleas*.

Así mesmo, na literatura de divulgación (e mesmo nalgúns casos na científica) en distintos idiomas tamén está implantado o uso de *balea* para designar a algunhas especies de *cetáceos con dentes* (odontocetos), como é o caso de *balea asasina* para designar á candorca (que nin é balea nin é asasina), de *balea de esperma* para o cachalote, ou de *balea piloto* para o caldeirón.

Tamén reciben este nome, ás veces, algunhas especies de zifios.

## Etimoloxía 
### Misticetos 
O termo *Mysticeti* aparentemente deriva dun erro de tradución nun texto antigo latino da obra de Aristóteles *Historia Animalium*, na que "&omicron; &mu;&upsilon;&sigmaf; &tau;&omicron; &kappa;&eta;&tau;&omicron;&sigmaf;" ("a balea coñecida como 'o rato' ou 'balea estriada' ") foi confundida con "&omicron; &mu;&upsilon;&sigma;&tau;&iota;&kappa;&eta;&tau;&omicron;&sigmaf;" ("os *Mysticetus*").

Un nome alternativo da suborde é *Mystacoceti* derivada do grego antigo μυσταξ *mystax*, "bigote" e κητος *ketos*, "monstro mariño, balea".

### Balea 
A palabra *balea* deriva do latín *balaena*, e esta do grego φάλαινα *phálaina*, "balea" (o grego φάλαινα está relacionado con φάλαγξ *phálanx*, "cilindro groso de madeira", "rolo", "formación en orde de batalla").

## As barbas ou *baleas* 
O trazo máis característicos das baleas, á parte do seu gran tamaño, é a presenza dunhas estruturas especiais na boca que substitúen os dentes: as chamadas **barbas** ou **baleas**. Non se trata de dentes transformados, senón de placas de queratina (a mesma substancia que forma as nosas uñas ou o pelo) que penduran do bordo da mandíbula superior pechando a cavidade bucal. Cando a boca está pechada, as barbas quedan cubertas polos "labios" inferiores. O bordo interior de cada unha destas placas está esfiañado en cerdas ríxidas que forman unha peneira moi mesta capaz de reter os corpos sólidos presentes na auga que envían.

O tamaño –en anchura e lonxitude- e o número son moi variables segundo a especie, así como a cor, e son elementos a ter en conta á hora de identificar as distintas especies. Os distintos tamaños das barbas, xunto a outras modificacións morfolóxicas como a maior ou menor convexidade do cranio e a presenza de máis ou menos sucos na gorxa, son consecuencia dos diferentes hábitos alimenticios destes cetáceos.

As baleas aliméntanse de pequenos crustáceos (*krill*) e, en menor medida, de pequenos peixes. O sistema que utilizan é avanzar coa boca aberta e enchela dun gran volume de auga (no que axuda a dilatación da pel da gorxa e a particular estrutura da articulación das mandíbulas). A seguir, pechan a boca e coa axuda da lingua expelen a auga, que é filtrada polas barbas retendo todos os animais que viñan nela.

Ficheiro:Skull of a whale.png
Ficheiro:Baleen.jpg 
Ficheiro:Baleen P1180087.jpg 
Ficheiro:Baleen P1180086.jpg 

## Clasificación taxonómica 
Os misticetos divídense en catro familias, que engloban 6 xéneros e 11 especies:

* *Balaenidae*
* *Neobalaenidae*
* *Balaenopteridae*
* *Eschrichtiidae*

### *Balaenidae* 
Tamén chamadas *baleas verdadeiras*, denominación que non implica que as outras especies de baleas se consideren falsas, senón que estas eran as máis apropiadas para a súa caza, por seren máis lentas e aboiaren unha vez mortas. A familia está constituída por dous xéneros con tres especies.
miniatura|dereita|300px|Balea de Groenlandia cazada en 2002.
* *Balaena mysticetus* (Linnaeus 1758)
** galego: balea de Groenlandia.
** castelán: *ballena de Groenlandia*, *ballena de cabeza arqueada*.
** inglés: *Bowhead whale*.
** francés: *Baleine de Groenland*.
* *Eubalaena australis* (Desmoilins 1822)
** galego: balea franca austral.
** castelán: *ballena franca meridional*, *ballena franca austral*.
** inglés: *Southern right whale*.
** francés: *Baleine australe*.
* *Eubalaena glacialis* (Müller 1776)
** galego: balea vasca.
** castelán: *ballena vasca*, *ballena franca*, *ballena franca septentrional*.
** inglés: *Northern right whale*.
** francés: *Baleine de Biscaye*.

Son animais de gran tamaño, pouco hidrodinámicas e máis lentas que outras baleas. Caracterízanse por ter unha cabeza que representa a metade da lonxitude total e pola ausencia de aleta dorsal.

O perfil do cranio é marcadamente convexo. As barbas (ou baleas) son máis longas (ata 2,7 m) que nos outros misticetos, estreitas e numerosas (230-360 en cada lado). As sete vértebras cervicais están soldadas.

Algúns autores separan as poboacións do Pacífico norte como unha terceira especie de *Eubalaena*, para a que propoñen o nome de *Eubalaena japonica*.

### *Neobalaenidae* 
Un único xénero cunha única especie.

* *Caperea marginata* (Gray 1846)
** galego: balea anana.
** castelán: *ballena pigmea*, *ballena franca pigmea*.
** inglés: *Pygmy right whale*.
** francés: *Baleine pygmée*.

Trátase dunha especie pouco coñecida. De menos de 7 m de lonxitude, é a menor das baleas (de aí o nome). Presenta unha pequena aleta dorsal falciforme (co bordo posterior cóncavo), bastante atrasada. Na gorxa posúe dous sucos.

O tamaño da cabeza é aproximadamente un cuarto da lonxitude total. A forma do cranio non é tan convexa coma a dos *Balaenidae* mais é máis ancha, o que a aproxima ós *Balaenopteridae*.

### *Balaenopteridae* 
Son os chamados **rorcuais**, caracterizados polos sucos que posúen na gorxa. A familia está integrada por dous xéneros con seis especies.

* *Balaenoptera physalus* (Linnaeus 1758)
** galego: rorcual común, balea común.
** portugués: *baleia comúm*, *baleia fina*.
** castelán: *rorcual común*.
** inglés: *Fin whale*.
** francés: *Rorqual commun*.
* *Balaenoptera acutorostrata* (Lacepède 1804)
** galego: rorcual alibranco, balea alibranca.
** portugués: *baleia anã*.
** castelán: *rorcual aliblanco*, *rorcual enano*.
** inglés: *Minke whale*.
** francés: *petit rorqual*.
* *Balaenoptera borealis* (Lesson 1828)
** galego: rorcual de pintas.
** castelán: *rorcual norteño*, *rorcual del norte*, *rorcual de Rudolphi*.
** inglés: *Sei whale*.
** francés: *Rorqual de Rudolphi*.
* *Balaenoptera edeni* (Anderson 1878)
** galego: rorcual de Bryde.
** castelán: *rorcual tropical*, *rorcual de Bryde*.
** inglés: *Bryde’s whale*.
** francés: *rorqual de Bryde*.
* *Balaenoptera musculus* (Linnaeus 1758)
** galego: rorcual azul, balea azul.
** castelán: *ballena azul*, *rorcual azul*.
** inglés: *Blue whale*.
** francés: *rorqual azul*.
* *Megaptera novaengliae* (Borowski 1781)
** galego: xibardo, rorcual xibardo, balea xibardo.
** portugués: *baleia-de-bossas*, *baleia-marreca*.
** castelán: *yubarta*, *jibarte*, *rorcual jorobado*.
** inglés: *Humpback whale*.
** francés: *baleine à bosse*.

Todas as especies deste grupo miden máis de 10 m de lonxitude e, normalmente, son moito máis grandes. Unha delas, a balea azul, é o animal máis grande que xamais existiu sobre a Terra. Habitualmente, as femias son maiores cós machos.
 
Son animais de corpo longo e fino, hidrodinámico, o que lles permite movementos rápidos, e posúen de 12 a 120 pregas na gorxa, desde o extremo anterior ata o abdome. Estas pregas posibilitan a dilatación da cavidade bucal –a modo dun acordeón- e inxerir grandes volumes de auga, da que filtran o seu alimento. Entre as outras baleas, só a balea gris posúe algo semellante, pero reducido a dous sucos curtos.

Posúen unha aleta dorsal, de forma e tamaño variables segundo a especie, situada sempre no terzo posterior.
 
O perfil do cranio é relativamente plano, coa mandíbula inferior arqueada cara a fóra. As barbas son relativamente curtas pero moi numerosas (ata 500 en cada lado). Na cabeza obsérvase unha crista medial, desde a altura dos ollos ata o fociño; no rorcual tropical hai 3 cristas.

Dentro deste grupo cómpre destacar, pola súa singularidade, a balea xibardo, caracterizada polas enormes aletas pectorais.

Todas as baleas desta familia, polo seu gran tamaño, foron obxecto prioritario da industria baleeira e a caza comercial a que foron sometidas levounas practicamente á súa extinción.

### *Eschrichtiidae* 
Un único xénero cunha única especie.

* *Eschrichtius robustus* (Lilljeburg 1861)
** galego: balea gris.
** castelán: *ballena gris*.
** inglés: *Grey whale*.
** francés: *Baleine grise*.

Trátase tamén dunha especie de características intermedias entre as familias anteriores. Ben coñecida polos seus hábitos migratorios que a levaban a reproducirse no inverno nas costas de California para desprazarse logo ás áreas de verán, no estreito de Bering, nunha longa viaxe de ata 20 000&nbsp;km ó longo da costa norteamericana. A desgraciada consecuencia foi unha caza masiva que levou á extinción da poboación do Atlántico norte entre os séculos XVII e XVIII (a poboación coreana aínda se mantén, pero en cifras mínimas).

Carece de aleta dorsal e no seu lugar mostra unha corcova baixa, moi posterior, seguida de 6 a 12 vultos ou nós lineais ata a aleta caudal.

A cabeza está arqueada, entre os espiráculos e o fociño, e mostra numerosas calosidades formadas por colonias de crustáceos que se fixan á pel. Baixo a boca posúe dous sucos curtos, paralelos ou en forma de V, ocasionalmente entre 3 e 7. As súas barbas son máis curtas, anchas e en menor número que no resto das baleas, característica relacionada cos seus hábitos alimenticios: come moi preto do fondo e inxire lama, area e pedras coa auga.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Carwardine, M. (1985): *Ballenas, delfines y marsopas. Guía visual de todos los cetáceos del mundo*, Omega.
* Valdés Hansen, F. (2010): *Los balleneros en Galicia (siglos XIII al XX)*. A Coruña: Fundación Barrié de la Maza. ISBN 978-84-95892-78-2.
* Tobío Fernández, L. (1927): "Aportazón ó estudo da historia da pesca da balea nas costas da Galiza", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* I, 89-93.

### Outros artigos 
* Cetáceos
* Odontocetos
* Canto das baleas
* Caza de baleas
* Caza de baleas en Galicia

### Ligazóns externas 
* FAO-OMS (1993): *Marine mammals of the world* http://www.fao.org/docrep/009/t0725e/t0725e00.htm
* Mammal Species of the World