Vilalba

**Vilalba** é un concello da provincia de Lugo, capital da comarca da Terra Chá. Segundo o IGE en 2020 tiña 14&nbsp;079 habitantes, dos que máis dun terzo viven no núcleo urbano. O seu xentilicio é «» e tamén «». O concello posúe unha densidade de poboación de 38,64 hab./km², e unha superficie de 379&nbsp;km², o que o converte no segundo concello galego en extensión despois da Fonsagrada. Vilalba é a vila principal da súa comarca e a cuarta na provincia, xusto despois de Viveiro. 

O concello de Vilalba atópase na metade norte da provincia de Lugo; limita polo norte cos concellos de Abadín, Muras e Xermade, polo sur, con Cospeito, Begonte e Guitiriz, polo leste, con Abadín e Cospeito e polo oeste, con Xermade e Guitiriz. A poboación de Vilalba distribúese nas 29 parroquias do concello, ademais do núcleo urbano da vila.

Vilalba (do latín *Villam Albam*, 'vila branca'), posúe un rico patrimonio arqueolóxico e cultural. O concello conserva un bo número de mostras de castros galaicos, entre os que destacan os castros de Gondaísque e Belesar. Dentro do seu patrimonio cultural destaca a Torre da homenaxe do desaparecido castelo de Vilalba, vencellada historicamente á casa dos Andrade, e convertida no século XX en parador de turismo.

Con respecto á industria, o concello caracterízase pola súa modesta industrialización, sendo as industrias existentes derivadas do sector primario, é dicir a agroalimentaria, representada por unha empresa multinacional de produtos lácteos, e algunhas pequenas industrias de embutidos, xamóns e de elaboración do queixo D.O. de San Simón. Porén, posúe un polígono industrial de considerable tamaño situado ao nordeste da vila.

A gastronomía é un dos meirandes atractivos da vila na que hai que destacar o queixo de San Simón da Costa, o roscón de améndoas e os célebres capóns de Vilalba que se comercializan nunha feira anual, que ten lugar o 21 de decembro.

## Poboación 

Colors=
 id:a value:gray(0.9)
 id:b value:gray(0.7)
 id:c value:rgb(1,1,1)
 id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:450 height:250
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:21000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:3000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:600 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=

 bar:1857 text:1857
 bar:1877 text:1877
 bar:1897 text:1897
 bar:1910 text:1910
 bar:1930 text:1930
 bar:1950 text:1950
 bar:1970 text:1970
 bar:1991 text:1991
 bar:2011 text:2011
 bar:2012 text:2012
 bar:2015 text:2015
 bar:2020 text:2020

PlotData=
 color:d width:25 align:left

 bar:1857 from:0 till: 12341
 bar:1877 from:0 till: 11061
 bar:1897 from:0 till: 13156
 bar:1910 from:0 till: 14101
 bar:1930 from:0 till: 16308
 bar:1950 from:0 till: 20204
 bar:1970 from:0 till: 17301
 bar:1991 from:0 till: 15643
 bar:2011 from:0 till: 15042
 bar:2012 from:0 till: 15116
 bar:2015 from:0 till: 14645
 bar:2020 from:0 till: 14079

PlotData=

 bar:1857 at: 12341 fontsize:s text: 12.341 shift:(-15,5)
 bar:1877 at: 11061 fontsize:s text: 11.061 shift:(-15,5)
 bar:1897 at: 13156 fontsize:s text: 13.156 shift:(-15,5)
 bar:1910 at: 14101 fontsize:s text: 14.101 shift:(-15,5)
 bar:1930 at: 16308 fontsize:s text: 16.308 shift:(-15,5)
 bar:1950 at: 20204 fontsize:s text: 20.204 shift:(-15,5)
 bar:1970 at: 17301 fontsize:s text: 17.301 shift:(-15,5)
 bar:1991 at: 15643 fontsize:s text: 15.643 shift:(-15,5)
 bar:2011 at: 15042 fontsize:s text: 15.042 shift:(-15,5)
 bar:2012 at: 15116 fontsize:s text: 15.116 shift:(-15,5)
 bar:2015 at: 14645 fontsize:s text: 14.645 shift:(-15,5)
 bar:2020 at: 14079 fontsize:s text: 14.079 shift:(-15,5)

:Fonte IGE; 1857-2020

## Xeografía 
alt=Placa altimétrica de Vilalba, situada no exterior do edificio do concello.|miniatura|Placa altimétrica de Vilalba, situada no exterior do edificio do concello.
Dita a 'capital da Terra Chá', o concello ten no límite norte un cordal montañoso, a serra da Carba, mentres o resto é ocupado por perfís de suaves cumes e vales. Entre os moitos ríos e regos, que van en xeral cara ó sur para atoparse cun afluente do Miño, destaca o río Ladra.

## Historia 
Segundo o historiador Manuel Mato Vizoso, as primeiras referencias á vila actual datan do século VI, nuns documentos nos que se alude á vila de Santa María de Montenegro baixo a protección da familia do mesmo nome. No século VIII sufriu un incendio que a destruíu completamente.
 
Posteriormente, no século XII, aparece citada co nome de Vilarente e vincúlase coa dinastía dos Andrade. No século XV, no ano 1431, destruíuse o castelo durante a primeira revolta irmandiña. Foi Nuno Freire de Andrade, o Mao, quen despois obrigou ós veciños a reconstruílo.

Posteriormente, en 1467, se efectuaría a segunda e verdadeira revolta irmandiña, na que Afonso de Lanzós, Pedro Osorio e Diego de Lemos dirixiron un auténtico exército popular que acabou con todas as fortificacións dos Andrade, con excepción da de Moeche.

A historia de Vilalba está ligada  ser un cruzamento de camiños. Aínda se conserva un camiño ó que se lle chama 'real', e de cruzamento de camiños pasou a selo de estradas: en 1860 rematouse a de Ferrol, logo a de Mondoñedo e no 1881 a de Baamonde.

A torre da homenaxe do castelo dos Andrade, de planta octogonal, serve como Parador de Turismo, mandado restaurar polo exministro de Información e Turismo Manuel Fraga.

### Xornalismo vilalbés 
Vilalba ten contado ao longo do século XX cunha ampla tradición xornalística, que se inicia en 1902 co *Ideal Villalbés*, xornal manuscrito do poeta e xornalista Antonio García Hermida. A esta primeira tentativa seguirá, xa de forma máis profesional, a edición de *El Eco de Villalba* (1908) da man de Manuel Mato Vizoso e José Novo Pardo. Tras este virán: *El Ratón* (1911), *El Vigía Villalbés* (1913), *La Voz Campesina* (1913), *Azul y Blanco* (1914), *Villalba y su Comarca* (1915), *Galicia Pintoresca* (1916) ou *Heraldo de Villalba* (1916) que suporá a consagración definitiva de García Hermida no mundo do periodismo.

Pero a proliferación de prensa escrita non termina aí, senón que continuará nese mesmo ano e os seguintes co primeiro xornal escrito integramente en galego na vila, *A Xusticia* (1917), ó que seguirán: *Aurora* (1918), *El Gato* (1919), *La Voz Villalbesa* (1921), *El Progreso Villalbés* (1922), fundado por Enríquez Chanot, *El Villalbés* (1925) ou *La Unión Ciudadana* (1929). En Buenos Aires publicouse tamén *El Villalbés* a partir de 1927. Nos anos da II República editouse *Ariete* (1931), *Luz* (1931), e como continuación deste un periódico abertamente militante: *Faro Villalbés* (1932), que contaría entre os seus colaboradores coa poetisa Carmiña Prieto Rouco, autora do "Himno da Terra Cha". Nos anos da ditadura só dous xornais viron a luz, ambos de carácter netamente deportivo: *Stadium* (1949) e *El Castillo* (1950). Haberá que esperar ata a democracia para que un novo xornal saia á luz alcanzando entón unha ampla repercusión: *A Voz de Vilalba* (1983).

## Cultura 
[miniatura|dereita|220px|[Feira do capón de Vilalba|Feira do Capón.]]
[[Queixo San Simón da Costa|miniatura|300px]]
### Patrimonio 
O monumento máis emblemático da vila é a torre dos Andrade, reconstruída a finais do século XV e da que se conserva a torre da homenaxe, que na actualidade forma parte do remodelado Parador de Turismo. En todo o concello existen diversos exemplos de arquitectura civil e militar. En canto á arte relixiosa destacan as igrexas de Belesar, Distriz, Goiriz ou Ladra entre outras.

No centro da vila hai un pradairo catalogado como unha das Árbores senlleiras de Galicia (A Pravia, cód. 3A). A carón do río Madanela está o Paseo dos Soños, unha senda fluvial que recolle fitos en homenaxe a diversas persoas salientables da Terra Chá.

### Camiño de Santiago 
A Ruta da Costa do Camiño de Santiago entra no concello vilalbés dende Abadín e pasa pola ponte vella de Martiñán, Goiriz, e sae do concello dirección Baamonde por San Xoán de Alba, Torre Pedrouzos e de aí a Guitiriz.

### Festividades e eventos 
* "Festa dos Pepes" (marzo).
* Feira do Queixo de San Simón da Costa (abril).
* "San Pedro" en Santaballa (29 de xuño).
* "Santiago" en Goiriz, Sancovade, Samarugo, Boizán (25 de xullo).
* "San Ramón e Santa María" (31 de agosto e 1 de setembro, ambos patróns da parroquia capital do concello).
* Feira do capón de Vilalba (fin de semana previa á Noiteboa).

## Galería de imaxes 
## Lugares de Vilalba 
*Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Vilalba véxase Lugares de Vilalba.*

## Parroquias 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 

### Outros artigos 
* Eleccións municipais en Vilalba
* Partido xudicial de Vilalba

### Ligazóns externas 
* Páxina do concello
* Oficina Municipal de Turismo de Vilalba
* Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba
* Torre dos Andrade (en castelán)