open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
RDSI

**Rede Dixital de Servizos Integrados** (**RDSI** ou **ISDN** acrónimo do inglés, *Integrated services digital network*) é unha rede que procede da evolución da rede telefónica conmutada existente, que ao ofrecer conexións dixitais de extremo a extremo permite a integración de multitude de servizos nun único acceso, independentemente da natureza da información a transmitir e do equipo de terminal que a xere. Pode proporcionar velocidades de ata 128 Kbps, tres veces máis cos módems analóxicos estándar. Realmente este sistema foi un fracaso, debido ao seu elevado custo, as dificultades de instalación e un servizo deficiente por parte das compañías telefónicas.

## Principios do RDSI 
# Soporte de aplicacións, tanto de voz como de datos, utilizando un conxunto de aplicacións estándar.
# Soporte para aplicacións conmutadas e non conmutadas. RDSI admite tanto conmutación de circuítos como conmutación de paquetes. Ademais, RDSI proporciona servizos non conmutados con liñas dedicadas a ese fin.
# Dependencia de conexións de 64 kbps. RDSI proporciona conexións de conmutación de circuítos e de conmutación de paquetes a 64 kbps. Este é o bloque de construción fundamental da RDSI.
# Intelixencia na rede. Esperase que a RDSI poida proporcionar servizos sofisticados por enriba da situación dunha chamada de circuíto conmutado.
# Arquitectura de protocolo en capas. Os protocolos para acceso á RDSI presentan unha arquitectura de capas que se pode facer corresponder coa do modelo OSI.
# Variedade de configuracións. É posible máis dunha configuración física para implementar RDSI. Isto permite diferenzas en políticas nacionais, no estado da tecnoloxía, e nas necesidades e equipos existentes da base de clientes.
Mil primaveras máis

[miniatura|Inscricións na tumba de Álvaro Cunqueiro, no Antigo cemiterio de [Mondoñedo, con referencia ó seu texto 'Mil primaveras máis'.]]

**Mil primaveras máis** é un texto de Álvaro Cunqueiro no que fai unha defensa da lingua galega. Está encadrado nun discurso que deu nunha homenaxe que lle fixeron en Vigo o 24 de abril de 1980, pode ser lido en clave simbólica como unha vontade colectiva do pobo galego respecto do mantemento da súa lingua propia.

É un dos textos galegos máis traducidos.

## Recoñecemento 
En 2019 creouse o Premios Mil Primaveras para valorar proxectos de normalización lingüística da lingua galega.

## Notas
454

## Acontecementos 
* O emperador Valentiniano III envía unha embaixada aos suevos.
* Ostrogodos e xépidos rebélanse contra os fillos de Atila, que son vencidos, ao mando dos seus hunos, na batalla de Nedao, na Dalmacia.
** Os ostrogodos aséntanse na Panonia e na Tracia como federados do Imperio romano.

## Nacementos 
* Data aproximada - Teodorico I o Grande, rei ostrogodo (m. 526).

## Mortes 
* 21 de setembro: Flavio Aecio, xeneral romano (n. ca. 390), asasinado polo emperador Valentiniano III.

## Outros 
Historia ano a ano
Península Ibérica

A **Península Ibérica** é unha península do suroeste de Europa. Está arrodeada polo mar Mediterráneo, o océano Atlántico e os Pireneos, que separan a península do resto do continente. Politicamente, abrangue os estados de Portugal, España e Andorra, estes dous últimos fronteirizos con Francia. Tamén abrangue Xibraltar, territorio británico situado ó sur de Andalucía con apenas unha trintena de quilómetros. Polo sur, a península está separada do continente africano (Marrocos) polo Estreito de Xibraltar.

## Historia 
As primeiras noticias escritas que fan referencia á península proceden da época grega e fenicia, pobos que fundaron as primeiras colonias neste territorio. Posteriormente chegaron os romanos, que conquistaron a práctica totalidade da península, que dende entón se pasou a coñecer co nome de *Hispania*, xa que ata entón a denominación máis usual era a grega de *Iberia*.

Trala caída do imperio o territorio foi ocupado por pobos de orixe goda, principalmente suevos (no noroeste), vándalos (no sur) e visigodos (resto da península). Estes últimos acabarían por conquista-la totalidade do territorio.

Tempo despois chegarían os árabes, que unha vez máis se farían co poder en case toda a península, tirantes uns poucos territorios do norte, que ó final acabarían por se impoñer ó dominio musulmán nun proceso continuo de guerras coñecido como Reconquista. Entrementres, o territorio islamizado sería durante sete séculos un importante centro cultural ata a caída do reino taifa de Granada en 1492.

Durante o reinado dos Reis Católicos a península será unificada, agás o territorio correspondente a Portugal, que unha vez conquistado o Algarve será un dos países que menos cambiou as súas fronteiras ó longo dos séculos. Xa no reinado de Filipe II a península vería a súa derradeira unificación baixo un mesmo gobernante, pero coa reconquista da independencia de Portugal o territorio peninsular quedaría xa dividido ata a actualidade nos dous estados: Portugal e España.

## Linguas 
Hoxe en día o portugués e o español son linguas oficiais en cadanseu estado. O galego, o éuscaro e o catalán son linguas cooficiais nos seus respectivos territorios (o catalán tamén é a lingua oficial do Principado de Andorra). O aranés (variedade occitana falada no Val de Arán) é oficial en toda Cataluña, e o mirandés (variedade leonesa falada en Portugal) éo no concello portugués de Miranda do Douro. O asturleonés, coas súas variedades (asturiano, leonés, cántabro, estremeño), e o aragonés son outras linguas da península, pero non teñen carácter oficial. O inglés é oficial en Xibraltar.

## División política da Península Ibérica 
A Península Ibérica comprende gran parte de España, Portugal, Andorra e Xibraltar. Historicamente, denominouse Península Ibérica ao territorio continental europeo que está situado ao sur dos Pireneos.

Xeograficamente, tamén incluiría a Francia máis meridional: a zona sur das rexións de Aquitania (departamento de Pireneos Atlánticos) e de Occitania (departamentos de Altos Pireneos, Alta Garona, Ariège e Pireneos Orientais).

## Notas
Istmo de Suez

O **Istmo de Suez** une África de Asia. O seu nome fai referencia á vila exipcia situada neste territorio.
Na actualidade o istmo está cruzado por unha canle artificial (a canle de Suez) que une o mar Mediterráneo no oeste co Mar Vermello ó leste, ou o que é o mesmo, o océano Atlántico co océano Índico.
Mar Vermello

O **mar Vermello** é unha baía do océano Índico entre África e Asia. Ao sur comunícase co océano Índico polo estreito de Bab el-Mandeb e o golfo de Adén. Ao norte atópase a península do Sinaí, o golfo de Aqaba e o canal de Suez, que permite a comunicación co mar Mediterráneo.

## Características 
Ten pouco máis de 1900 km de longo, un largo máximo de 300 km e unha profundidade máxima de 2500 m na foxa media central, cunha profundidade media de 500 m. A superficie do Mar Vermello é duns 450.000 km².

Hai unha gran cantidade de formacións coralinas pola exuberancia de vida submarina, con gran variedade de peixes e corais. Está poboado por máis de 1.000 especies de invertebrados, de 200 especies de corais e de, polo menos, 300 especies de tiburóns. O Mar Vermello é un destino turístico de sona, sobre todo entre os mergulladores.

As temperaturas da superficie son relativamente constantes, entre 21 e 25&nbsp;°C. A visibilidade é bastante boa até os 200 m de profundidade, mais pódense levantar ventos fortes rapidamente e as correntes vólvense perigosas.

A creación do Mar Vermello débese á separación de África e a Península Arábiga (Asia). O movemento comezou hai uns trinta millóns de anos e mantense na actualidade, o que explica a existencia de actividade volcánica nas partes máis fondas. O modelo de Tuzo Wilson asegura que o Mar Vermello se converterá nun océano, e parece verse confirmado polo aumento da chamada 'fenda de África'.

Os países lindantes co Mar Vermello son Exipto, Sudán, Eritrea e Djibuti na beira africana e Israel, Xordania, Arabia Saudita e o Iemen na beira asiática. Algunhas cidades costeiras do Mar Vermello son: Assab, Port Sudan, Port Safaga, Hurghada, Suéz, Sharm el-Sheikh, Eilat, Acaba, Dahad, Jedda ou Al-Hudaidah.

## Notas
Istmo

[miniatura|Istmo de [San Cibrao, Lieiro, Cervo|San Cibrao en Cervo.]]
Un **istmo** é un brazo de terra entre linguas de auga que une dúas porcións de terra maiores, como por exemplo unha península a un continente.

O istmo máis famoso é sen dúbida o istmo de Panamá, que conecta a América do Norte á América do Sur. Pódense tamén citar:
* o primeiro istmo a ser chamado así foi o Istmo de Corinto, en Grecia
* o istmo de Dubrovnik - hoxe Stradun, (*rua principal*), que conecta Laus e Dubraba nunha única cidade.
* o istmo de entre África e Asia, en Exipto, onde foi construída a Canle de Suez.
* o istmo de Kra, que liga a península malaia con Asia.
* o istmo de Avalon, no Canadá, separa a illa principal de Terra Nova da península de Avalon, onde se sitúa a capital Saint John's.
* o istmo de Tehuantepec en México

Os istmos son lugares estratéxicos para a construción de canles:
* A Canle de Panamá, que conecta o océano Atlántico e o océano Pacífico, reduce drasticamente o traxecto marítimo entre a costa leste e a costa oeste de América do Norte
* A Canle de Suez, mencionado anteriormente, é un outro exemplo, pois permite ligar Europa e Asia sen contornar África.

Os istmos son o inverso dos estreitos. Así, mentres que os istmos ligan dúas extensións de terra entre dúas extensións de auga, os estreitos unen dúas extensións de auga entre dúas extensións de terra.
Arquipélago

[miniatura|dereita|O arquipélago situado na costa sur de [Finlandia, no Mar Báltico.]]
[miniatura|dereita|O arquipélago de [Hawai.]]
Un **arquipélago** é un conxunto de illas relativamente próximas unhas das outras. A proximidade débese, xeralmente, a unha orixe xeolóxica común para a totalidade do arquipélago, que normalmente se forma ao longo dunha dorsal oceánica.

## Características 
### Etimoloxía 
A palabra vén do grego Αρхιπέλαγος (*Archipelagos*), ou "mar principal" e designaba orixinalmente o mar Exeo, caracterizado polo seu gran número de illas (cícladas, Esporadas, Salamina, Eubea, Samotracia, Lemnos, Samos, Lesbos, Quios, Rodas etc.). Posteriormente, esta palabra pasou a denominar as Illas exeas en si. Cando Marco Sanudo, xeneral veneciano, tomoulle a maioría delas ao Imperio Bizantino a comezos do século XIII, converteuse en *duque do Arquipélago*.

### Arquipélagos 
* Europa
** Illas Canarias (España)
** Illas Lofoten (Noruega)
** Illas Feroe (Dinamarca)
** Illas Shetland (Reino Unido)
** Illas Orcadas (Reino Unido)
** Illas Anglo-normandas (Reino Unido) 
** Illas Baleares (España)
** Illas Eolias (Italia)
** Illas Xónicas (Grecia)
** Dodecaneso (Grecia)
** Cícladas (Grecia)
** Espóradas (Grecia)
* África
** Cabo Verde
** Comores
** Zanzíbar (Tanzania)
** Mascareñas (Mauricio e Francia)
** Seychelles
* América
** Antillas
** Aleutianas (nos Estados Unidos)
** Galápagos (Ecuador)
* Asia
** Maldivas
** Indonesia
** Xapón
** Filipinas
* Oceanía
** Hawai (nos Estados Unidos)
** Fiji
** Micronesia

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Arco insular
* Estado arquipélago
17 de marzo

O **17 de marzo** é o 76º día do ano do calendario gregoriano e o 77º nos anos bisestos. Quedan 289 días para finalizar o ano.

## Acontecementos 
* 1861 - Formación do reino de Italia.
* 1959 - O 14o Dalai Lama foxe do Tíbet e viaxa á India.
* 1966 - O submarino ALVIN atopa unha bomba de hidróxeno americana na costa de España, no mar Mediterráneo.

## Nacementos 
miniatura|100px|Rudolf Nureyev.
* 1768 - Kaahumanu, raíña.
* 1779 - Manuel María de Vila, impresor galego.
* 1876 - Ernest Esclangon, astrónomo e matemático francés (m. 1954).
* 1903 - Adalberto Libera, arquitecto italiano (m. 1963).
* 1935 - Luis Goytisolo, escritor español.
* 1938 - Rudolf Nureyev, bailarín soviético.
* 1948 - William Gibson, escritor de ciencia ficción canadense.
* 1951 - Kurt Russell, actor estadounidense.
* 1955 - Miguel Santalices Vieira, médico e político galego.
* 1955 - Gary Sinise, actor estadounidense.
* 1964 - Rob Lowe, actor.
* 1967 - Billy Corgan, roqueiro estadounidense, membro de The Marked, The Smashing Pumpkins e Zwan.
* 1972 - Melissa auf Der Maur, roqueira canadense, Hole e The Smashing Pumpkins.

## Mortes 
* 180 - Marco Aurelio, emperador romano.
* 493 - San Patricio, santo patrón de Irlanda.
* 1782 - Daniel Bernoulli, matemático suízo.
* 1846 - Friedrich Bessel, matemático alemán.
* 1902 - Bobby Jones, golfista estadounidense.
* 1949 - Aleksandra Ekster, pintora (cubista, supremacista, construtivista), deseñadora, e unha das fundadoras da Art Déco.
* 1955 - Gary Sinise, actor estadounidense.
* 1955 - Francesco Balilla Pratella, compositor e musicólogo italiano (n. 1880).
* 1956 - Irene Joliot-Curie, científica francesa.
* 1957 - Ramon Magsaysay, presidente de Filipinas.
* 1976 - Luchino Visconti, director de cine italiano.
* 1983 - Haldan Keffer Hartline, fisiólogo estadounidense (n. 1903).
* 1991 - Pilar Primo de Rivera, fundadora e dirixente da Sección Femenina da Falange (n. 1907).
* 2007 - John Backus, informático estadounidense.
* 2009 - Clodovil Hernandes, deseñador, presentador de televisión e político brasileiro (n. 1937).
* 2014 - Milagros Rey Hombre, primeira arquitecta galega (n. 1930)
* 2017 - Derek Walcott, escritor en lingua inglesa de Santa Lucía (n. 1930).
* 2018 - Carlos García Martínez, historiador e dinamizador cultural galego (n. 1945).
* 2019 - Dick Dale, músico estadounidense (n. 1937).
* 2020 - Carmelo Lisón Tolosana, antropólogo español (n. 1929).

## Festas e celebracións 
* Día Internacional do Mar (ou *Día Marítimo Mundial*) 
* Día do *Comic*
* Día de San Patricio (Patrón de Irlanda)

## Outros 
* Santoral: Patricio, Agrícola, Atón, bispos; Xosé de Arimatea, Alexandre, Teódulo, mártires; Xertrude, virxe; Desiderato (Desexado), Dionisio, Gabriel Lalemant, mártires.

## Notas 
Os 366 días do ano
1861

## Acontecementos 
* 3 de xaneiro, Guerra civil estadounidense: Delaware vota en contra de separarse dos Estados Unidos.
* 17 de marzo, Formación do Reino de Italia.
*2 de xuño, celébranse na Coruña os primeiros Xogos Florais, concurso poético xerme do Rexurdimento literario. 

## Nacementos 
* 12 de febreiro - Lou Andreas-Salomé, escritora rusa.
* 15 de febreiro - Charles Edouard Guillaume, físico suízo, premio Nobel de Física en 1920.
* 17 de febreiro - Juan González Montenegro, xornalista e explorador galego.
* 19 de febreiro - Gabino Bugallal, avogado e político galego.
* 23 de abril - Ricardo Mella, intelectual e activista libertario galego.
* 6 de maio - Rabindranath Tagore poeta indio, premio Nobel de Literatura en 1913. (m.1941)
* 20 de xuño - Frederick Gowland Hopkins, bioquímico británico, premio Nobel de Medicina en 1929.
* 4 de setembro - Ambrosio Feijoo Pardiñas, militar galego.
* 30 de setembro - Sofía Casanova, escritora e xornalista galega.
* 10 de outubro - Fridtjof Nansen, explorador e político noruegués, premio Nobel da Paz en 1922.
* Santiago Rusiñol, pintor e escritor catalán.
* 8 de decembro - Georges Méliès realizador francés de cine mudo

## Mortes 
* 2 de xaneiro - Frederico Guillerme IV, rei de Prusia.
* 1 de abril - Manuel Ángel Couto, xuíz e xornalista galego (n. 1807).
* 29 de xuño - Elizabeth Browning, poeta británica

## Outros 
Historia ano a ano
185

## Acontecementos 
* Pertinax calma o motín das lexións romanas británicas.

## Nacementos 
* Oríxenes, teólogo cristián (m. ca. 253).

## Mortes 
* Perennis, prefecto do pretorio, executado por conspirar contra Cómodo

## Outros 
* Historia ano a ano
18 de marzo

O **18 de marzo** é o 77º día do ano do calendario gregoriano e o 78º nos anos bisestos. Quedan 288 días para finalizar o ano.

## Acontecementos 
* 1922 - Mahatma Gandhi é arrestado por desobediencia civil e condenado a seis anos de cárcere, dos que cumpriría só dous.
* 1937 - Noutro intento de illar Madrid, os Republicanos españois inflixen ós italianos unha grave derrota na batalla de Guadalaxara.
* 1938 - Nacionalización do Petróleo en México
* 1965 - Alexei Leonov, astronauta ruso, convértese na primeira persoa en dar un paseo espacial.

## Nacementos 
miniatura|150px|Roberto Blanco Torres.
* 1609 - Frederico III, rei de Dinamarca e Noruega.
* 1690 - Christian Goldbach, matemático prusiano.
* 1842 - Stéphane Mallarmé, poeta francés.
* 1858 - Álvaro López Mora, avogado e político galego.
* 1858 - Rudolf Diesel, enxeñeiro alemán.
* 1885 - Carlos Sobrino Buhigas, pintor galego.
* 1891 - Roberto Blanco Torres, escritor e xornalista galego.
* 1905 - Yoya, pintora galega.
* 1906 - Maximino Castiñeiras, poeta galego.
* 1911 - Gabriel Celaya, poeta en lingua castelá.
* 1919 - Elizabeth Anscombe, filósofa e teóloga británica (m. 2001)
* 1927 - George Plimpton, escritor (m. 2003).
* 1929 - Christa Wolf, escritora alemá (m. 2011).
* 1932 - John Updike, escritor estadounidense.
* 1955 - Ana Obregón, actriz, presentadora, bailarina, bióloga e escritora española.
* 1959 - Luc Besson, director de cinema francés.
* 1966 - Marta Bobo, ximnasta galega.

## Mortes 
miniatura|150px|José Rodríguez Martínez.
* 1227 - Honorio III, papa.
* 1768 - Laurence Sterne, escritor británico (n. 1713).
* 1899 - Othniel Charles Marsh, paleontólogo norteamericano (n. 1831).
* 1921 - José Rodríguez Martínez, médico, escritor e xornalista galego.
* 1930 - Ramón Cerdeiras, xornalista galego (n. 1859).
* 1964 - Sigfrid Edström, enxeñeiro sueco (n. 1870).
* 1980 - Erich Fromm, psicólogo e filósofo alemán.
* 1992 - Antonio Molina, actor e cantante español.
* 2001 - John Phillips, músico (*The Mamas and the Papas*) (n. 1935).
* 2009 - Natasha Richardson, actriz inglesa (n. 1963).
* 2017 - Chuck Berry, guitarrista norteamericano (n. 1926).
* 2017 - Carme Alvariño, historiadora galega.

## Festas e celebracións 
Aruba - Día da Bandeira

## Outros 
*Santoral: Cirilo de Xerusalén, bispo e doutor; Frixidiano, Anselmo, Alexandro, Narciso, bispos; Félix, doutor; Trófimo, Eucarpio, mártires; Salvador de Horta, confesor.

Os 366 días do ano
Marzo

[miniatura|Marzo ilustrado no [libro de horas Les Très Riches Heures du Duc de Berry, manuscrito do s. XV.]]
**Marzo** é o terceiro mes do ano no calendario gregoriano, con 31 días, inicialmente dedicado ao deus grego Marte.

O mes de marzo empeza no mesmo día da semana que febreiro, agás cando é ano bisesto. Tamén comeza no mesmo día da semana que novembro cada ano.

## Acontecementos en marzo 
* O 21 de marzo é, no hemisferio sur, o primeiro día do outono e no hemisferio norte, o primeiro da primavera, pois é xeralmente neste día o equinoccio de primavera.

O venres anterior ó equinocio de primavera celébrase, desde 2008, o *Día Mundial do Sono*   .

## Refráns sobre marzo 
* *Cando trona en marzo, aparella os cubos e mais o brazo*.
* *Marzo marzal, pola mañá cara de rosa e pola tarde cara de can*.

## Notas
Febreiro

[miniatura|Febreiro ilustrado no [libro de horas Les Très Riches Heures du Duc de Berry, manuscrito do s. XV.]]
**Febreiro** é o segundo mes do ano no calendario gregoriano, con 28 días os anos normais e 29 os anos bisestos. Tres veces ao longo da historia, e só en determinados países, houbo un 30 de febreiro. Tamén recibe o nome en galego de **candeloria**, derivado do día da Candeloria que se celebra o 2 de febreiro.

## Acontecementos en febreiro 
* O 14 de febreiro celébrase o Día dos namorados, ou de San Valentín.
* O terceiro domingo de febreiro celébrase o *Día Mundial das Baleas*.
* Por estas datas celébranse os seguintes certames cinematográficos: Premios Goya da Academia de Artes Cinematográficas de España, a Berlinale en Alemaña, os premios Mestre Mateo da Academia Galega do Audiovisual e finalmente os Premios Óscar (por orde máis ou menos cronolóxica).

## Febreiro na cultura popular 
* Por San Brais, dúas horas máis. [3 de febreiro]
* Por San Pedro da Cuadrela, sal a cóbrega da súa pedra. [22 de febreiro]

## Notas
Luns

O **luns** ou **segunda feira** é o primeiro día da semana.

## Etimoloxía 
O termo *luns* vén do latín *dies Lunae* ‘día consagrado á Lúa’, que pasou no latín vulgar a *dies Lunis*. O termo *segunda feira* procede do latín *secunda feria* (ou *feria secunda*).

## Nomes noutras linguas 
miniatura|300px|dereita|Luns nas distintas linguas de Europa.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Luns Santo
* Luns de Pascua
* Nomes dos días
* A semana na cultura popular galega
Alfa (letra)

Nome da primeira letra do alfabeto grego (ἄλφα); equivale ao /a/. Minúscula α, maiúscula Α. Adoita transcribirse como *a*. O seu nome provén do da primeira letra do alfabeto fenicio *’alef*. Como signo numérico representaba o un. En maiúscula serve tamén para designar o primeiro canto da Ilíada de Homero e en minúscula o primeiro da Odisea.

A letra α é usada como símbolo para:
* En física, o coeficiente de dilatación ou coma nome para unha partícula resultado da desintegración atómica;
* En relixión, representación do principio de todo (en contraposición a ω , o fin)
* En fisioloxía, motoneurona que innerva as fibras extrafusais dos músculos.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Ɑ, alfa latino
Domingo

O **domingo** é o sétimo día da semana. O nome "domingo" vén do latín *Dominicus (dies)* ou día do Señor, por causa da celebración cristiá da Resurrección de Xesús.

Cando o Instituto da Lingua Galega elaborou o Atlas Lingüístico Galego, tamén foi rexistrada localmente a forma arcaica **primeira feira**, soamente observada polo estudo nos lugares de Sistallo (en Cospeito) e Vilachán (en Tomiño) . O termo "primeira feira" procede do latín *prima feria* (ou *feria prima*).

## Nomes noutras linguas 
miniatura|300px|dereita|Domingo nas distintas linguas de Europa.

## O domingo na cultura popular galega 
* *Algún día será domingo e martes de entroido* 
* *Cada martes ten o seu domingo* 
* *Cando chove o domingo antes da misa, toda a seman vai de risa* 
* *Cando o ano entrare en domingo, vende os bois e merca millo 
* *Cando o domingo chove dispois da misa, a semaniña enteira vaise de risa 
* *Día de entroido e domingo de páscoa, cada larpeiro na sua casa 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Domingo de Ramos
* Nomes dos días
* A semana na cultura popular galega
### Bibliografía 
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano''. Galaxia, Vigo 1958-1961.
Mes

Un **mes** é unha unidade de tempo en que se dividen os anos e que se compón dunha cantidade variable de días, entre 28 e 31.

## Relación coas fases lunares
A duración dun mes é aproximadamente a mesma que o período de movemento da Lúa, en termos de fases lunares, que duran aproximadamente 29,53 días.

Os investigadores consideran, a partir do achado en escavacións de paus marcados, que xa no Paleolítico as culturas humanas contaban os días en relación ás fases da lúa, utilizando os paus coma  calendarios lunares.

## Cantidade de días
No  calendario gregoriano e mais no calendario xuliano, os meses teñen unha cantidade de días que varía entre 28 e 31:

*xaneiro ten 31 días 
*febreiro ten 28 (ou 29, nos anos bisestos) 
*marzo ten 31 
*abril ten 30 
*maio ten 31 
*xuño ten 30 
*xullo ten 31 
*agosto ten 31 
*setembro ten 30 
*outubro ten 31 
*novembro ten 30 
*decembro ten 31

### Truco
Algunhas persoas teñen dificultade en dicir rapidamente a cantidade de días que ten cada mes; existe un dito popular que pode axudar:

Trinta días ten novembro, 
con abril, xuño e setembro, 
con 28 hai só un, 
e o resto trinta e un.

Outro truco doado é pechar a man e relacionar os meses a cos ósos do puño que sobresaen a modo dunha cordilleira. Comezando por xaneiro, os meses que caen no alto teñen 31, e os que caen no baixo teñen 30, coa excepción do mes de febreiro que ten 28 ou 29 días.

## Denominacións populares
En Galicia, algúns meses reciben unha ou varias denominacións populares relacionadas coas faenas agrícolas que se realizaban nesas datas ou con algunha festividade de especial relevancia que se celebrase nese mes.
* Febreiro: *mes da Candeloria*.
* Marzo: *marzal*.
* Maio: *mes de María*
* Xuño: *San Xoán*.
* Xullo: *Santiago*, *mes da sega*, ou *da seitura*.
* Agosto: *mes da Nosa Señora* e *mes de Santa María* (por celebrarse o día 15 o día de Santa María), *mes da sega*, ou *da seitura*.
* Setembro: *San Miguel*.
* Outubro: *outono*, *mes do rosario*.
* Novembro: *Santos* (polo Día de Tódolos Santos), *mes morto*, *mes dos mortos* ou *mes das ánimas* (polo Día de Defuntos), *San Martiño* (que se celebra o 11 deste mes).
* Decembro: *Nadal* ou *Natal*.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Calendario
* Calendario gregoriano
* Calendario xuliano
Xaneiro

[miniatura|Xaneiro ilustrado no [libro de horas Les Très Riches Heures du Duc de Berry, manuscrito do s. XV.]]
**Xaneiro** é o primeiro mes do ano no calendario gregoriano e ten 31 días.

A súa orixe está no nome latino para o undécimo mes do ano (primeiro a partir da reforma de Xulio César) *Ianuarius*, que viña sendo o mes dedicado ó deus Xano.

## Acontecementos en xaneiro 
* O primeiro de xaneiro celébrase a Independencia de Haití.
* O 6 de xaneiro é o Día dos Reis Magos.
* O 26 de xaneiro é o aniversario da República India.

O terceiro domingo de xaneiro celébrase o Día Mundial da Neve, co obxectivo de promover os deportes brancos.

O terceiro luns de xaneiro celébrase o *Día de Martin Luther King*. A data escolleuse por ser próxima ó aniversario do día do seu nacemento (o 15 de xaneiro de 1929).

O último domingo de xaneiro celébrase o *Día Mundial contra a Lepra* .

## Xaneiro na cultura popular 
As **sortes** son os primeiros doce días do mes de xaneiro e prognostican o que vai acontecer durante cada mes do ano. Así, o tempo que fai o día 1 será o tempo que fará en xaneiro, o do día 2 corresponderá a febreiro etc.

A lúa de xaneiro, chamada *lúa morta*, é a mellor para matar o porco. A lúa crecente seguinte será a adecuada para salgalo se se quere que medre a carne na artesa. Nunca debe matarse con lúa chea porque o touciño se aluaría.

## Notas
Decembro

[miniatura|Decembro ilustrado no [libro de horas Les Très Riches Heures du Duc de Berry, manuscrito do s. XV.]]
**Decembro** (tamén chamado **Nadal**) é o duodécimo e derradeiro mes do ano no calendario gregoriano e ten 31 días. O seu nome é derivado do latín, por ser o décimo mes do calendario romano.

## Acontecementos en decembro 
* O 8 de decembro celébrase o Día da Virxe.
* O segundo domingo de decembro celébrase o *Día Internacional da Radio e a Televisión a favor da Infancia*.
* O 21 de decembro é, no hemisferio sur, o solsticio de verán; e no hemisferio norte, o solsticio de inverno.
* O 25 de decembro celébrase o Nadal.

## Decembro na cultura popular galega 
* Cando Nadal nada, sinal de boa anada.
* Entre Santos e Nadal, inverno caroal.
* Nadal mollado e xaneiro ben xeado.
* No mes de Nadal, a carón da lareira vaite sentar.
* No Nadal inverno a fartar.
* Se polo Nadal neva, todo se aleda.
1582

## Acontecementos 
* Introdución do calendario gregoriano nos países católicos.

## Arte e cultura 
*O Greco pinta o "*Martirio de san Mauricio*".

## Nacementos 
* 9 de febreiro - Pedro López de Ayala y Zúñiga, nobre español (m. 1651).

## Mortes 
* 4 de outubro - Tareixa de Ávila, mística, reformadora relixiosa e escritora española (n. 1515).
*Isabel de Castro e Andrade, primeira poeta renacentista en galego (n. 1528).

## Outros 
Historia ano a ano
1227

## Acontecementos 
* Fernando III de Castela toma a cidade de Baza aos mouros.

## Nacementos 
* San Tomé de Aquino, filósofo italiano (m. 1274).

## Mortes 
* Morte de Honorio III, papa
* Morre Xenxis Khan.

## Outros 
Historia ano a ano
20 de marzo

O **20 de marzo** é o 79º día do ano do calendario gregoriano e o 80º nos anos bisestos. Quedan 286 días para finalizar o ano.

## Acontecementos 
* 1602 - Estabelécese a Compañía Holandesa das Indias Orientais.
* 1815 - Regresa o emperador francés Napoleón Bonaparte a París dende a illa de Elba para comezar o seu segundo mandato.

## Nacementos 
miniatura|100px|Henrik Ibsen.
* 43 a. de C. - Ovidio, escritor grego de *Metamorfoses*.
* 1735 - Torbern Bergman, científico sueco.
* 1811 - Napoleón II de Francia, o segundo emperador francés.
* 1828 - Henrik Ibsen, dramaturgo noruegués
* 1886 - Felipe Bello Piñeiro, pintor (m. 1952).
* 1904 - B. F. Skinner, psicólogo condutista.
* 1927 - Luis Bar Boo, actor galego.
* 1950 - William Hurt, actor.
* 1957 - Spike Lee, director de cine.
* 1958 - Helen Hunt, actriz.
* 1969 - Alfredo Ferreiro, escritor.
* 1979 - Silvia Abascal, actriz.
* 1984 - Fernando Torres, futbolista madrileño.

## Mortes 
miniatura|100px|Giuseppe Mercalli.
* 1413 - Henrique IV de Inglaterra.
* 1897 - Eusebio da Guarda, empresario e filántropo galego.
* 1897 - Felicia Auber, escritora galega (n. 1821).
* 1910 - Antonio López Ferreiro, historiador e escritor (n. 1837).
* 1914 - Giuseppe Mercalli, sismólogo e vulcanólogo italiano.
* 1968 - Carl Theodor Dreyer, director de cine dinamarqués (n. 1889).
* 1968 - Cesáreo González, distribuidor e produtor cinematográfico galego.
* 1997 - Tony Zale, boxeador estadounidense.

## Festas e celebracións 
* Día Internacional da Felicidade
* Día Mundial do Pardal 
* Día Mundial da Saúde Bucodental (ou *da Saúde Oral*) 

## Outros 
* Santoral: Martiño de Dumio Apóstolo dos suevos, que os converteu do arianismo ao catolicismo. Bispo de Dumio e Braga.

## Notas
Os 366 días do ano
Congreso

[miniatura|Cámara de Deputados, a cámara baixa, do [Imperio do Brasil no 1830.]]
Un **congreso** é unha xuntanza solemne ou asemblea de persoas competentes para debater unha cuestión

## Antigas institucións xudiciais 
Na Idade Media e ata o comezo do século XVIII, o congreso era unha proba xudicial en xeral demandada pola esposa e ordenada en xustiza, que debía sufrir o seu marido para probar a súa impotencia sexual de cara a unha anulación do matrimonio ou dun divorcio. Reuníanse os esposos nunha cama en presenza de xuíces, oficiais, avogados e médicos expertos e correspondíalle a esta audiencia o ser testemuña da imposibilidade. Este procedemento foi progresivamente abandonado como non fiable debido á impresión causada pola solemnidade, manifestándose nalgúns casos os maridos como fecundos despois de volver casar.

## Historia diplomática 
Chámaselles tamén congresos ás xuntanzas diplomáticas de monarcas ou plenipotenciarios, e nas que se ocupa de conciliar as diferenzas xurdidas entre nacións, ou para previr rupturas.

## Política 
O **congreso** é unha institución política característica de réximes parlamentarios. No dereito constitucional, adoita ser o nome aplicado ó conxunto de cámaras dun parlamento, como sucede en Francia ou nos Estados Unidos. Nos sistemas bicamerais como o español, pode aplicarse só á cámara na que se reúnen os representantes elixidos mediante sufraxio directo, con funcións lexislativas e coexistencia co senado.

## Ciencia 
Un congreso científico permite ós investigadores e enxeñeiros reunirse e expoñer os seus traballos. Con frecuencia é usado por empresas para darse a coñecer cos seus novos produtos no campo da bioloxía, química, farmacia...

## Eventos profesionais 
Un congreso profesional xunta profesionais dunha área concreta (economía, ciencias sociais, industria, tecnoloxía...). Os Estados Unidos son o pais que organiza máis congresos e convencións, por diante de Alemaña, España, Reino Unido, Francia e Italia.

## Outros 
Reciben tamén o nome de congreso outro tipo de xuntanzas, como en xadrez, os 'Congresos da Federación internacional de Xadrez' e en relixión, os 'Congresos eucarísticos'.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Congreso dos Deputados de España
Equinoccio

miniatura|dereita|300px|Vista imaxinaria do círculo da eclíptica e do ecuador celeste na esfera celeste, mostrando os puntos de Aries Υ e de Libra Ω (os puntos equinocciais), xunto cos puntos solsticiais.

Os **equinoccios** son os dous puntos de intersección do plano da eclíptica co plano ecuatorial da esfera celeste, isto prodúcese dúas veces ao ano, nos chamados primeiros Puntos de Aries e Libra.

Tamén se pode definir como as dúas datas do ano nas que a órbita da Terra arredor do Sol (a eclíptica) atravesa o plano orbital da Terra en relación ao fondo de estrelas, ou ecuador celeste, e polo tanto, o Sol está á mesma distancia do Polo norte e sur terrestres.

## Características 
Ese día tódolos puntos da terra reciben o mesmo número de horas luz do Sol (día) e sombra (noite). O equinoccio marca a variación máis rápida de horas de Sol no ano, cuns 3&nbsp;mi de aumento a latitudes como a correspondente a Galicia.

Ocorre dúas veces ó ano, unha no contorno do 21 de marzo (equinoccio de primavera) e outra no contorno do 21 de setembro (equinoccio de outono).

* O **equinoccio de setembro** (**equinoccio de outono** no hemisferio norte e de **primavera** no sur)  é o punto no cal o Sol pasa do hemisferio norte ó sur, cousa que ocorre cara ó 21 de setembro, iniciándose o outono no hemisferio norte e a primavera no hemisferio sur. Coñécese tamén como **Punto Libra**. A súa ascensión recta é de 12 horas e a súa declinación é nula.
* O **equinoccio de marzo** (**equinoccio de primavera** no hemisferio norte e de **outono** no sur) é o punto no que o Sol pasa do hemisferio sur ó norte, cousa que ocorre cara ao 21 de marzo (iniciándose a primavera no hemisferio norte e o outono no hemisferio sur). Coñécese tamén como **Punto Aries** ou **Punto Vernal**. É a orixe da ascensión recta e tanto ela como a declinación son nulas.

Debido á precesión dos equinoccios os *Puntos Aries* e *Libra* retroceden 50,25" ó ano, polo que na actualidade o equinoccio de outono deixou de estar na constelación Libra e atópase na súa veciña Virgo e o punto Aries non se acha na constelación Aries (como cando foi calculado por primeira vez, hai polo menos un par de miles de anos) senón na súa veciña Pisces. Os puntos de Aries e Libra están en total oposición.

No 2004, o equinoccio de primavera produciuse ás 6:49 (hora oficial en España) segundo o Observatorio Astronómico Nacional, dando comezo á primavera (no hemisferio norte, que durará 92 días, 18 h e 8 min, ata o 21 de xuño, no que o solsticio de verán dará paso a esta estación. Neses mesmos momentos, no hemisferio sur comeza o outono e o inverno, respectivamente.

[miniatura|dereita|300px|Equinoccio nas latitudes polares (90º norte ou sur), de non ser pola refracción atmosférica, o Sol estaría no horizonte as 24 horas, nun [orto ou ocaso permanentes.]]

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Mecánica celeste
* Solsticio
* Eclíptica

### Ligazóns externas 
* http://www.tecepe.com.br/nav/nav_exe.htm 
* Fundamentos da Navegación Astronómica 
* Equinoccio Penas de rodas (en castelán)
22 de marzo

O **22 de marzo** é o 81º día do ano do calendario gregoriano e o 82º nos anos bisestos. Quedan 284 días para finalizar o ano.

## Acontecementos 
* 1895 - Os irmáns Lumière proxectan o primeiro filme que se realizou no mundo: *A saída dos obreiros da fábrica Lumiére*.
* 1945 - Fundación da Liga Árabe
* 1963 - Edítase en Inglaterra o disco *Please Please Me*, o primeiro álbum gravado polos Beatles.
* 1986 - Un grupo de membros do INTG deixa este comité para constituír o Colectivo Comunista.
* 2001 - O encoro de Portodemouros acolle a Copa do Rei de remo.
* 2003 - A Coordinadora Galega pola Paz convoca manifestacións de rexeitamento á guerra de Iraq.

## Nacementos 
miniatura|100px|Marcel Marceau.
* 1459 - Maximiliano I de Habsburgo, emperador do Sacro Imperio Romano Xermánico.
* 1599 - Anton van Dyck pintor flamengo especialmente dedicado á elaboración de retratos (m.1641)
* 1799 - Friedrich Wilhelm Argelander, astrónomo prusiano (m. 1875).
* 1805 - Benito Soto, pirata galego.
* 1868 - Robert Andrews Millikan, físico estadounidense.
* 1868 - Celestino Poza Cobas, médico e político galego.
* 1906 - George L. Trager, lingüista americano (m. 1992).
* 1923 - Marcel Marceau, mimo francés.
* 1929 - Yayoi Kusama, artista e escritora xaponesa.
* 1931 - Burton Richter, físico estadounidense.
* 1932 - Nicanor Rielo Carballo, sacerdote e escritor galego (m. 2000)
* 1948 - Andrew Lloyd Webber, compositor británico.
* 1949 - John Benjamin Toshack, futbolista e adestrador de fútbol galés.
* 1950 - Xosé Carlos Sierra Rodríguez, historiador galego.
* 1950 - Goran Bregović, músico e compositor iugoslavo.
* 1955 - Valdis Zatlers, médico e político letón.
* 1958 - Valentín Carrera González, xornalista e escritor galego.
* 1960 - Julián Gorospe, ciclista español. 
* 1971 - Pili Pampín, cantante galega.
* 1980 - Begoña Fernández Molinos, xogadora galega de balonmán.
* 1988 - Tania Raymonde, actriz estadounidense.
* 1990 - Leticia Costas-Moreira, tenista galega.

## Mortes 
miniatura|100px|Goethe.
*1090 - García II, rei de Galiza, preso no castelo leonés de Luna
*1832 - Johann Wolfgang von Goethe, escritor alemán.
* 1863 - Nicomedes Pastor Díaz, político e escritor galego (n. 1811).

* 1937 - Alejandra Murguía, debuxante galega.
* 1950 - Emmanuel Mounier, filósofo cristián francés.
* 1960 - José Antonio Aguirre, primeiro lehendakari de Euskadi.
* 1976 - Atilio Santillán, sindicalista arxentino (n. 1935).
* 2005 - Clemente Domínguez, autoproclamado Papa en El Palmar de Troya (Sevilla) (n. 1946).
* 2013 - Bebo Valdés, músico de jazz cubano (n. 1918).

## Festas e celebracións 
* Día Mundial da Auga. A data foi escollida pola Asemblea Xeral das Nacións Unidas o 22 de decembro de 1992, recomendando a tódolos Estados membros a celebrar nesa data actividades de fomento e divulgación relacionadas coa conservación e desenvolvemento dos recursos hídricos e á posta en marcha das recomendacións da Axenda 21.

## Notas 
## Outros 
Os 366 días do ano
21 de marzo

O **21 de marzo** é o 80º día do ano do calendario gregoriano e o 81º nos anos bisestos. Quedan 285 días para finalizar o ano.

## Acontecementos 
* 1963 - Pecha a Prisión Federal de Alcatraz, na baía de San Francisco.
* 1979 - Primeira pena de morte por inxección letal nos Estados Unidos na persoa de Lynda May Burnett, quen en 1978 secuestrara e asasinara a un neno.
* 1980 - O Presidente americano Jimmy Carter anuncia un boicoteo dos Xogos Olímpicos de 1980 en Moscova, en protesta pola invasión soviética de Afganistán.

## Nacementos 
* 1768 - Jean-Baptiste Joseph Fourier, matemático e físico francés.
* 1806 - Benito Juárez, estadista e heroe mexicano.
* 1830 - Emilio Álvarez Giménez, escritor e político galego (m. 1911).
* 1885 - Ulpiano Piña, farmacéutico e político galego (m. 1972).
* 1925 - Hilda Gadea, economista e política chilena, primeira esposa do Che (m. 1974).
* 1932 - Walter Gilbert, físico e bioquímico estadounidense (Premio Nobel de Química 1980).
* 1940 - Solomon Burke, vocalista de blues estadounidense (m. 2010).
* 1946 - Timothy Dalton, actor.
* 1947 - Tuto Vázquez, actor galego (m. 2010).
* 1949 - Slavoj Žižek, filósofo esloveno.
* 1950 - Roger Hodgson, integrante do grupo Supertramp.
* 1950 - Serguéi Lavrov, político e diplomático ruso.
* 1957 - Manuela Álvarez Lozano, filóloga galega.
* 1958 - Gary Oldman, actor.
* 1960 - Ayrton Senna, piloto de Fórmula 1.
*  1960   -  Elena Espinosa, política galega

* 1962 - Matthew Broderick, actor.
* 1962 - Rosie O'Donnell, cómica e actriz estadounidense.
* 1965 - Miro Villar, escritor galego.
* 1980 - Ronaldinho, futbolista brasileiro.

## Mortes 
* 1090 - García I de Galicia Rei de Galicia.
* 1762 - Nicolas Louis de Lacaille, astrónomo francés.
* 1864 - Ubaldo Pasarón Lastra, militar, inventor e escritor galego (n. 1827).
* 1910 - Nadar, xornalista e fotógrafo francés.* 1957 - José Rey González, mestre e poeta galego.
* 1961 - José Casares Gil farmacéutico galego que foi o precursor do desenvolvemento actual da Química en España (n. 1866).
* 1987 - Robert Preston, actor.
* 2012 - Tonino Guerra, escritor e guionista italiano (n. 1920).
## Festas e celebracións 
* Día Internacional da eliminación da Discriminación Racial
* Día Mundial da Poesía, proclamado pola UNESCO en 1999 
* Día Internacional dos Bosques , tamén coñecido como *Día Forestal Mundial*
* Día Mundial dos Glaciares 
* Día Mundial da Síndrome de Down 

## Outros 
* Santoral: Santos: Endeus, Lupicino, abades; Serapión, Birilo, Xustiniano, bispos; Filemón, Domnino, mártires; Nicolao de Flüe, confesor; Elías, eremita; Fabiola.

## Notas 
Os 366 días do ano
Abril

:*Para o artigo sobre o nome propio, véxase Abril (nome).*

[miniatura|Abril ilustrado no [libro de horas Les Très Riches Heures du Duc de Berry, manuscrito do s. XV.]]
**Abril** é o cuarto mes do ano no calendario gregoriano e ten 30 días.

## Acontecementos en abril 
* 25 de abril: día da Revolução dos Cravos en Portugal, cando se conmemora a caída da ditadura de Salazar en 1974.

## Festas e celebracións 
* O último sábado de abril celébrase o *Día Mundial do Veterinario* 
* O último domingo de abril celébrase o *Día Internacional de Concienciación sobre o Ruído*.

## Abril na cultura popular 
* *A abella e a ovella en abril deixan a pelexa*. 
* *A auga de abril enche o carro e o carril*. 
* *A liñaza por San Marco nin nada, nin no saco*. 
* *A sardiña por abril cóllea polo rabo e déixaa ir, por maio ásaa no rescaldo e por san Xoán xa molla o pan*.

## Notas
Maio

[miniatura|Maio ilustrado no [libro de horas Les Très Riches Heures du Duc de Berry, manuscrito do s. XV.]]
**Maio** é o quinto mes do ano no calendario gregoriano e ten 31 días. O seu nome atribúese á deusa romana Maia ou á deusa romana Bona Dea, cuxo festival se celebraba neste mes.

## Acontecementos en maio 
* 1 de maio: Día Internacional dos Traballadores, festivo na maior parte dos países do mundo.
* 2 de maio: sublevamento do 2 de Maio, en Madrid.
* Nos primeiros días de maio (o 1 ou o 3), celébranse as festas dos maios.
* 17 de maio: Día das Letras Galegas, conmemorando a data de 1863 no que fora a primeira edición do libro *Cantares Gallegos* de Rosalía de Castro.
* O primeiro martes de maio celébrase o *Día Mundial da Asma*. Para o ano 2008 elixiuse o lema "Ti podes controlar a túa asma", co obxectivo de estimular os pacientes a tomar parte activa no control da súa enfermidade.
* O segundo sábado do mes de maio celébrase o *Día Mundial do Comercio Xusto.
* O segundo sábado ou o segundo domingo de maio celébrase o *Día Mundial das Aves Migratorias*. Trátase dunha celebración dobre, xa que tamén se celebran actos o segundo sábado ou domingo de outubro  

## Maio na cultura popular 
* *Ata o corenta de maio non sáque-lo saio*.
* *Auga en maio, pan todo o ano*.
* *Día tras día, maio chega*.
* *En maio, de meu me caio, xa coa maiola, xa co traballo*.
* *En maio, inda a vella queima o tallo*.
* *Maio fai o trigo, e agosto o viño*.
* *Maio longo, San Xoán redondo*.
* *Maio me molla, maio me enxuga, maio me bota na sepultura*.
* *Maio pardo, San Xoán claro*.
* *O percebe e o salmón, en maio están en sazón*.
* *O que en maio se molla, en maio se enxuga*.
* *O touro, o galo, a troita e o barbo, no mes de maio*.
* *Tras de maio vén San Xoán''.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Maio do 68
Xuño

[miniatura|Xuño ilustrado no [libro de horas *Les Très Riches Heures du Duc de Berry*, manuscrito do secúlo XV.]]
**Xuño** ou **san Xoán** é o sexto mes do ano no calendario gregoriano e ten 30 días. O 21 de xuño ten lugar o solsticio de inverno no hemisferio sur e o solsticio de verán no hemisferio norte.

## Xuño na cultura popular galega 
* No primeiro domingo, faise a festa-concurso da Cereixa en Beade (Vigo).
* 13 de xuño: santo Antón de Lisboa, avogado das mozas casadeiras e dos obxectos perdidos.
: *Meu san Antonio casamenteiro, rógoche un mozo garrido e solteiro*.
: *San Antoíño bendito, dádeme un home, anque me mate, anque me esfole*.
* En Galicia celébrase a festividade de San Xoán con fogueiras e festas.

### Refraneiro 
* A auga por san Xoán tolle o viño e non dá pan.
* De san Xoán prás Navidás, os días van pra atrás.
* En abril, o salmón para min, no maio para o criado, e no san Xoán para o can.
* En san Xoán, tanto queixo coma pan.
* En san Xoán, tanto viño coma pan.
* O que xexúa en san Xoán, ou é parvo ou non ten pan.
* Tras de maio, vén san Xoán.

## Notas
1685

## Acontecementos 
* 18 - 19 de outubro - Lois XIV de Francia declara o Edicto de Fontainebleau, que revoga o Edicto de Nantes declarando o protestantismo ilegal: iníciase o éxodo dos protestantes franceses.

## Nacementos 
* 23 de febreiro - Georg Friedrich Händel, compositor alemán (m. 1759)
* 12 de marzo - George Berkeley, filósofo irlandés.
* 21 de marzo - Johann Sebastian Bach, compositor barroco alemán (m. 1750)
* xuño - Antonio Rioboo y Seijas, sacerdote, poeta e escritor ilustrado galego (m. 1763)
* 26 de outubro - Domenico Scarlatti, compositor italiano (m. 1757)

## Mortes 
* Juan Carreño de Miranda, pintor español (n. 1614).
* 13 de xaneiro - Daniello Bartoli, xesuíta italiano (n. 1608).

## Outros 
Historia ano a ano
30 de marzo

O **30 de marzo** é o 89º día do ano do calendario gregoriano e o 90º nos anos bisestos. Quedan 276 días para finalizar o ano.

## Acontecementos 
* 1282 - O pobo de Sicilia rebélase contra o rei Carlos I, nas coñecidas como vésperas sicilianas.
* 1806 - Xosé Bonaparte é nomeado rei de Nápoles.
* 1856 - Asínase o Tratado de París entre Rusia e a alianza formada polo Segundo Imperio Francés, o Imperio Británico, o Imperio Otomán e o Reino de Sardeña, poñendo fin á guerra de Crimea.
* 1867 - Estados Unidos merca Alasca a Rusia por 7,2 millóns de dólares.
* 1912 - O sultán Abd al-Hafid asina o Tratado de Fez, que converte a Marrocos nun protectorado francés.
* 1945 - O exército soviético invade Austria e captura Viena; os exércitos polaco e soviético liberan Gdansk.
* 1981 - O presidente estadounidense Ronald Reagan recibe en Washington un disparo no peito, nunha tentativa de asasinato levada a cabo por John Hinckley, Jr..

## Nacementos 
miniatura|100px|Francisco José de Goya.
* 1746 - Francisco de Goya, pintor español (m. 1828).
* 1790 - José María Chao Rodríguez, farmacéutico e político galego (m. 1858).
* 1831 - Xosé García Barbón, empresario e mecenas galego (m. 1909).
* 1844 - Paul Verlaine, poeta francés (m. 1896).
* 1853 - Vincent van Gogh, pintor holandés (m. 1890).
* 1864 - Franz Oppenheimer, sociólogo e economista alemán (m. 1943).
* 1871 - Manuel Banet Fontenla, avogado e político galego (m. 1962).
* 1882 - Melanie Klein, psicanalista austríaca (m. 1960).
* 1896 - Ignacio Vidales Tomé, xornalista, debuxante e caricaturista galego (m. 1963).
* 1900 - María Moliner, bibliotecónoma e lexicógrafa española.(m.1981)
* 1915 - Francesc Sabaté Llopart, guerrilleiro antifranquista (m. 1960).
* 1928 - Tom Sharpe, escritor inglés.
* 1933 - Bautista Álvarez, político galego (m. 2017).
* 1937 - Warren Beatty, actor e director de cine estadounidense.
* 1945 - Eric Clapton, músico do rock inglés.
* 1964 - Tracy Chapman, música.
* 1968 - Céline Dion, cantante canadense.

## Mortes 
miniatura|100px|Rudolf Steiner.
* 1879 - Thomas Couture, pintor francés (n. 1815).
* 1923 - Rudolf Steiner, filósofo austríaco (n. 1861).
* 1923 - Javier Vales Faílde, sacerdote e escritor galego (n. 1872).
* 1932 - Eduard Sievers, lingüista e filólogo alemán (n. 1850).
* 1934 - Ángel Baltar Cortés, médico galego (n. 1868).
* 1950 - Léon Blum, primeiro ministro francés (n. 1872).
* 1958 - José Domingo Hidalgo, xornalista galego (n. 1896).
* 1970 - Heinrich Brüning, chanceler de Alemaña.
* 1986 - James Cagney, actor estadounidense (n. 1899).
* 2017 - Paco Souto, escritor e político galego (n. 1962).
* 2022 - Antía Cal, pedagoga galega (n. 1923)

## Festas e celebracións 
* Día Internacional das Traballadoras do Fogar 

## Outros 
* Santoral: San Xoán Climaco

## Notas 
Os 366 días do ano
Outubro

[miniatura|Outubro ilustrado no [libro de horas Les Très Riches Heures du Duc de Berry, manuscrito do s. XV.]]
**Outubro** é o décimo mes do ano no Calendario gregoriano e ten 31 días. O seu nome vén de ter sido o oitavo mes do calendario romano.

En Galicia recibe tamén o nome de *outono*.

## Acontecementos en outubro 
* 12 de outubro: día da Virxe do Pilar, patroa de Aragón e de España.

* O primeiro venres de outubro celébrase o *Día Mundial do Sorriso*.
* Tamén, o primeiro venres de outubro celébrase o *Día Internacional da Arquitectura*.
* O primeiro sábado de outubro celébrase o *Día Mundial do Paciente Ostomizado* (tamén denominado *Día Internacional das Persoas Ostomizadas*).
* O segundo venres de outubro celébrase o *Día do Ovo*, promovido no ano 1996 pola Internacional Egg Commission, co obxectivo de resaltar a importancia deste produto grazas ó seu elevado valor nutritivo.
* O segundo domingo de outubro cdelébrase o *Día Internacional dos Tíos e Tías*.
* O luns máis próximo ó 15 de outubro celébrase o *Día das Escritoras*, conmemorando o nacemento de Teresa de Xesús.

## Outubro na cultura popular galega 
## Notas