Renacemento portugués

[dereita|miniatura|350x350px|Os paneis de São Vicente de Fora, por [Nuno Gonçalves. Obra mestra da pintura portuguesa do s. XV, representan figuras destacadas da corte portuguesa, (1470-1480).]]
O **Renacemento portugués** refírese ao movemento cultural e artístico en Portugal comezado a mediados do século XV durando até finais do século XVI. Aínda que o movemento coincidiu co renacemento italiano e o doutros reinos peninsulares, o renacemento portugués estivo en boa parte separado doutros renacementos europeos; porén, foi moi importante para abrir Europa ao mundo descoñecido e achegar unha visión máis ampla a eses renacementos.

Como pioneiro da Era dos Descubrimentos, o imperio portugués floreceu nos séculos XV, XVI e XVII, con viaxes á India, Oriente, América e África. Esta inmensa rede comercial crearía unha nobreza e monarquía portuguesas moi ricas, que se converterían en mecenas da cultura, das artes e a tecnoloxía en Portugal e no estranxeiro.

O movemento cultural que marcou o final da Idade Media e o inicio da Idade Moderna estivo marcado por cambios en moitos ámbitos da vida humana. A chegada a Portugal foi tardía e con particularidades;

* Naceu da mestura do estilo gótico coas innovacións do s. XV (estilo manuelino);
* Apareceu como forma ornamental asociada á arquitectura do gótico tardío;
* Durante o reinado do rei Xoán I, os artistas portugueses entraron en contacto coas innovacións técnicas e estéticas emerxentes entón en Italia;
* Artistas da Península Itálica (ou de forma italiana) foron invitados a traballar en Portugal, como Francisco Holanda.

Como pioneiros da exploración nesa era, os portugueses foron influenciados e tamén influíron na ampliación da visión do mundo europea, estimulando a curiosidade humanística. O contacto co Renacemento produciuse pola influencia de comerciantes italianos e holandeses que investían nas rutas marítimas. O contacto con Francia, Inglaterra, Castela ou Aragón foi asiduo e o intercambio cultural intensificouse. 

## Contexto 
[esquerda|miniatura|290x290px| A amplitude e diversidade do [Imperio Portugués|Imperio portugués foi un factor clave detrás do Renacemento portugués. En vermello, os países lusófonos que se converterían en Estados (na época do Renacemento non controlaban todo ese territorio, por exemplo en África tiñan asentamentos na costa pero non tanto cara ao interior).]]

Dende cedo os portugueses traballaron con navegantes e cartógrafos italianos. En 1457 Afonso V encargou a Fra Mauro o famoso mapamundi; en 1474 o xeógrafo Toscanelli, habitual da corte dos Medici, escribiulle sobre un camiño cara á India desde o oeste. Banqueiros, comerciantes e exploradores xenoveses, florentinos e algúns venecianos procuraban novas rutas marítimas. A partir de 1455, a incipiente industria do azucre na Madeira atraeu a interesados  entre eles Cristovo Colón e o florentino Bartolomeu Marchionni, mesturando ese comercio co de escravos. *"Em 1480 havia cerca de setenta navios envolvidos no comércio de açúcar da Madeira, com a refinação e distribuição concentrada em Antuérpia.*"  co Renacemento nórdico influíndo nas artes e na música.

Foi a conexión de Portugal, a través do vasto Imperio Portugués, cun mundo cheo de comercio, cultura e comercio, desde o Xapón até o Brasil e dos Azores até Goa, o que permitiu que nacera o Renacemento portugués. A interacción particular de Portugal cos pobos colonizados (realidade máis ou menos mitificada, *véxase Lusotropicalismo*), permitiulle financiar un florecente Renacemento propio, de artes, humanidades, relixión e ciencias por igual, non só no seu territorio continental, senón en todo o seu imperio, debido ao vínculo especial que o Imperio portugués tiña con Portugal. 

Diplomáticos, comerciantes e un importante número de estudantes de universidades estranxeiras en Italia, París e Lovaina cultivaron amizades con humanistas, académicos e artistas renacentistas.  En humanidades, estudantes e viaxeiros como Sá de Miranda importan o clasicismo renacentista. Pero a pesar de difundidos por Ramusio e Amerigo Vespucci, os relatos exóticos teñen pouca repercusión en Italia, quizais porque chocan coa estrita visión clásica. Tamén é modesta a influencia do Renacemento italiano nas artes plásticas en Portugal. En 1540 Francisco de Holanda quéixase:

''"Fui o primeiro que n'este Reino louvei e apregoei ser perfeita a antiguidade, e não haver outro primor nas obras, e isto em tempos que todos quasi querião zombar d'isso, sendo eu moço e servindo ao Infante D. Fernando e ao Sereníssimo Cardeal D. Afonso meu Senhor. E o conhecer isso me fez desejar de ir ver Roma…"*. 

Simultaneamente en Anveres, Damião de Góis testemuña o interese de importantes figuras do renacemento nórdico como Dürer e Thomas More.  Coa chegada á India, o comercio gañou importantes financeiros alemáns, como os Fugger, que estableceron conexións con varias personalidades. Erasmo de Róterdam escribe unha dedicatoria a D. Xoán III  que incluso considera ensinar en Coímbra, pero o saqueo de Roma (1527) e a reacción á reforma protestante acabaron por frear o cambio. Portugal recorre ás misións, baixo o patrocinio portugués.

## Artes 
O Renacemento na arte en Portugal é un tema de disputa historiográfica, pois a pesar do grande florecemento das artes, non seguiu con rigor as normas estéticas clasicistas, nas que se baseou o Renacemento na Península Itálica. As artes do Renacemento portugués foron únicas entre outras artes renacentistas. Eran unha mestura de estilo gótico tardío coas innovacións do  en XV e un xiro nacional portugués á vez. 

A asimilación co modelo das artes renacentistas italianas só comeza realmente arredor de 1540, cando os artistas renacentistas portugueses comezan a desvincularse das súas normas nacionais e adaptan as súas obras ao modelo clasicista itálico, aínda mantendo o carácter portugués. Nese momento desaparecera xa o rigoroso clasicismo do Alto Renacemento e a tendencia dominante en Italia xa era o manierismo. Deste xeito, para algúns autores prodúcese un salto do gótico tardío ao manierismo en Portugal, sen trazos auténticos renacentistas significativos. 
[dereita|miniatura| A [Torre de Belén|Torre de Belém de Francisco de Arruda é unha das pezas arquitectónicas máis emblemáticas do Renacemento portugués.]]

### Arquitectura e escultura 
En canto á arquitectura, ao igual que moitas seccións das artes, o Renacemento portugués non seguiu, na súa maior parte e inicialmente, os camiños dos outros Renacementos, que se centraron moito na sofisticación e sinxeleza dos antigos modelos grecorromanos.

Durante a maior parte do Renacemento portugués, a súa arquitectura foi en gran parte a continuación e elaboración do estilo gótico.

Os beneficios do comercio de especias nas primeiras décadas do  en XVI financiaron un suntuoso estilo de transición, máis tarde chamado manuelino (por ser no reinado de Manuel I cando se iniciaron a maioría deses edificios). O manuelino mestura o gótico tardío con elementos renacentistas, e a influencia dos elementos platerescos, isabelinos e mudéxares. Destaca pola exuberante decoración, con motivos mariños naturalistas, cordas e unha rica variedade de motivos animais e vexetais. Remóntase ao crecente gusto polo exotismo, dende o inicio da expansión.

O primeiro edificio coñecido de estilo manuelino é o Mosteiro de Xesús de Setúbal, do arquitecto Diogo Boitaca, un dos creadores do estilo, que colaborou co escultor francés Nicolau de Chanterene. A nave da igrexa, sostida por columnas en espiral, revela o intento de unificación do espazo interior que alcanza o seu punto culminante na igrexa do Mosteiro dos Xerónimos, rematada en 1520 polo arquitecto João de Castilho.

A Torre de Belém de Francisco de Arruda e a ventá capitular do Convento da Orde de Cristo, en Tomar, son algúns dos exemplos máis famosos do estilo manuelino e da arquitectura renacentista portuguesa no seu conxunto.
miniatura|Igrexa de São Roque (Lisboa) (1555) deseño renacentista de Afonso Álvares e manierista de Filipe Terzi

O austero clasicismo renacentista non foi moi seguido no Renacemento portugués, pero pouco a pouco consolidouse a partir da década de 1530, coa axuda de estranxeiros e nacionais, como Francisco de Holanda e Diogo de Torralva. 

A Ermida de Nossa Senhora da Conceição, en Tomar, de Diogo de Torralva, é un exemplo da arquitectura clásica renacentista pura do Renacemento portugués. Algúns exemplos do forte e puro Renacemento clásico son a Igrexa da Graça de Miguel de Arruda, en Évora, a Igrexa de São Roque, iniciada en 1555 por Afonso Álvares, un dos poucos grandes edificios que sobreviviu ao terremoto de 1755, o Palacio Ducal de Vila Viçosa de Diogo de Arruda, en Vila Viçosa, e o Claustro do Rei D. Xoán III, no Convento da Orde de Cristo, de Diogo de Torralva e Filippo Terzi, considerada unha das pezas máis emblemáticas do Renacemento portugués. A Quinta da Bacalhoa e a Casa dos Bicos son bos exemplos de fortes palacios de estilo renacentista clásico, que aínda conservan tendencias manuelinas.

Ficheiro:Sé Velha de Coimbra ou Igreja da Sé Velha 3.jpg|O portal lateral clásico da Catedral Vella de Coimbra, de João de Ruão
Ficheiro:Igreja da Graça de Évora - Vista geral.jpg|A fachada da Igrexa da Nosa Señora da Graça, de Miguel de Arruda
Ficheiro:Pt-coimbra-mosteiro-santacruz.JPG|A fachada manuelina do Mosteiro de Santa Cruz, de Diogo de Boitaca
Ficheiro:TomarConvent-Cloisters1.jpg|O *claustro de Xoán III*, no convento de Cristo, Tomar, de Diogo de Torralva e Filippo Terzi
Ficheiro:Vila Viçosa September 2013-5a (cropped).jpg|A fachada clásica do Pazo Ducal de Vila Viçosa, de Diogo de Arruda
Ficheiro:Conceiçao Velha - Portal Manuelino.JPG|A fachada da Igrexa da Nosa Señora da Conceição Velha, de Francisco Ferreira
Ficheiro:Lisboa - Mosteiro dos Jerónimos - Claustro.jpg|O claustro do Mosteiro dos Xerónimos, de Teodósio Frias e Diogo Vaz
Ficheiro:Misericordia (Praça da República).jpg|A Casa da Misericordia, en Viana do Castelo, de João Lopes

### Pintura 
[esquerda|miniatura| O reinado de [Xoán III de Portugal|Xoán III, que viu o monopolio portugués do comercio de especias, permitiu un florecemento da pintura portuguesa.]]

Na pintura, o Renacemento chega baixo a influencia do Renacemento nórdico. Desde mediados do  XV, a pintura entrou nunha fase de gran prestixio, coa importación da arte flamenga, competindo polas mellores obras e os mellores artistas, cuxo ritmo de produción é moi elevado. 
[miniatura|esquerda|Detalle de *San Pedro Pontífice'', [Vasco Fernandes, c.1506, Museu Grão Vasco, Viseu]]
A pintura renacentista portuguesa tivo moito contacto co estilo flamengo. Os vínculos entre os dous movementos alcanzaron un novo nivel en 1430, co casamento de Isabel de Aviz, infanta de Portugal, con Filipe III, duque de Borgoña. Mentres o matrimonio estaba en negociacións, a corte de Borgoña enviou ao famoso Jan van Eyck para pintar o Retrato de Isabel de Aviz. Van Eyck permaneceu en Portugal máis dun ano, onde estableceu unha escola de arte, xunto a Olivier de Gand e Jean d'Ypres. Esta escola deu orixe á Escola de Mestres da Sé Catedral de Angra do Heroísmo, que foi promovida por Jácome de Bruges.

Nuno Gonçalves, autor dos *Paneis de San Vicente* e deseñador dos Tapices de Pastrana, está considerado un dos precursores da pintura renacentista portuguesa. Nos seus paneis, considerados unha das pezas de arte pintada máis importantes da historia portuguesa, representa destacadas figuras da nobreza, a realeza e o clero portugueses da época cun estilo seco pero poderosamente realista. A súa preocupación por retratar cada figura individualmente, mostra unha grande influencia flamenga e presaxia as preocupacións do Renacemento posteriores.

A principios do  XVI, varias escolas de pintores estaban activas por todo Portugal e colonias, moitas veces en colaboración con estranxeiros. Unha tendencia común entre estas escolas era dar crédito ás súas obras de arte como escola e deixar o autor real no anonimato, o que dificultaba a atribución da autoría. Mesmo entre aqueles pintores que deron nome ás súas obras, resulta complicado comprobar a total validez da autoría debido ao hábito das obras colectivas. Un exemplo famoso diso foi o pintor da corte Jorge Afonso, cuxas pezas foron traballadas a miúdo polos seus colegas na corte, como Frei Carlos, Francisco Henriques, Cristóvão de Figueiredo, García Fernandes, Gregório Lopes ou Jorge Leal, entre outros. No norte de Portugal existía un grupo similar, centrado en Vasco Fernandes, xunto a Gaspar Vaz e Fernão de Anes. Algúns autores son chamados polo lugar onde se atoparon as pinturas, por exemplo o mestre da Lourinhã é o nome dun autor anónimo, probabelmente flamengo.

Durante o Renacemento portugués, o maior centro de aprendizaxe e artes foi Lisboa, que prosperou como unha gran cidade de Europa, pola súa posición privilexiada como un importante centro comercial, aberto a un fluxo constante de novas informacións, culturas e finanzas. Lisboa foi un verdadeiro centro do Renacemento europeo, onde viñeron artistas e estudosos dos recunchos de Europa para tentar gañar cartos. A rica nobreza lisboeta financiou incontables pinturas, moitas veces para institucións relixiosas en Lisboa ou nas súas propiedades feudais. A corte real portuguesa a miúdo trasladouse entre Lisboa, Coímbra, antiga capital de Portugal e Évora, o que permitiu que estas tres cidades se consolidasen como os maiores centros do Renacemento portugués. A Escola de Coímbra foi fundada por Vicente Gil e o seu fillo, Manuel Vicente. En Évora, Manuel I de Portugal estableceu unha rica corte, que vería o seu apoxeo baixo o seu fillo, o cardeal Infante Henrique de Aviz, arcebispo de Évora, que fundou a Universidade de Évora e a súa escola de artes.

Ficheiro:St. Auta Altapiece - Arrival of the relics of St. Auta at Madre de Deus Monastery - Lisbon Workshop - ca. 1522 - oil on oak.JPG|*A chegada das reliquias á Madre de Deus*, de Cristóvão de Figueiredo e Garcia Fernandes
Ficheiro:Cardeal D. Henrique, cópia de original de c. 1590.jpg|*Retrato de Henrique I de Portugal*, pola Escola de Évora
Ficheiro:Terreiro do Paço em 1662.jpg|*Paço da Ribeira e o Terreiro do Paço*, de Rodrigo Stoop
Ficheiro:John, Prince of Portugal (c.1552-4) - Anthonis Mor.png|*Retrato de João Manuel, Príncipe de Portugal*, de Antonio Moro
Ficheiro:São Pedro (c. 1529) - Grão Vasco (Museu Nacional Grão Vasco).png|*San Pedro entronizado como Papa*, de Grão Vasco
Ficheiro:Sebastian, King of Portugal (c. 1565) - attributed to Cristóvão de Morais.png|*Retrato de Sebastián I de Portugal*, por Cristóvão de Morais
Ficheiro:Casamento de Santo Aleixo (1541) - Garcia Fernandes.png|*Matrimonio de D. Manuel I, como san Aleixo, e María de Aragón, como súa muller*, por García Fernandes
Ficheiro:Fons Vitae (c. 1515-1517) - Colijn de Coter (attributed).png|*Familia do rei D. Manuel I no Fons Vitae* ; Colijn de Coter
Ficheiro:Painéis de São Vicente4.jpg|*Painéis de São Vicente de Fora*, Nuno Gonçalves, c.1480, Lisboa
Ficheiro:Livro de Horas de D. Manuel.jpg|Livro de Horas de D. Manuel, 1517-1538, decorado en parte por António de Holanda
Ficheiro:Gregório Lopes - Martírio de São Sebastião.jpg|*Martirio de São Sebastião*, Gregório Lopes, c.1536. Museo Nacional de Arte Antiga
Ficheiro:Garcia Fernandes - Casamento de Santo Aleixo, 1541, detail 2.jpg|*Voda de Santo Aleixo*, 1541, Garcia Fernandes, detalle

## Ciencias 
[dereita|miniatura| Pedro Nunes innovou nas matemáticas e inventou moitos aparellos, como o [nonio.]]
Como pioneiro na Era dos Descubrimentos, Portugal e o seu Renacemento atraeron expertos en astronomía, matemáticas e tecnoloxía naval, o que converteu a Portugal nunha capital técnica e científica de Europa. Durante o Renacemento portugués creáronse unha infinidade de obras técnicas, como *mappa mundi*, globos terráqueos, tratados sobre a arte da vela, guións, informes de naufraxios, itinerarios e estudos sobre medicina tropical.

Entre os tratados de astronomía, oceanografía e estudos náuticos, destacan os seguintes traballos:

* *Esmeraldo de Situ Orbis*, 1506, Duarte Pacheco Pereira
* *Tratado da Esfera*, 1537, Pedro Nunes
* *Mapa de Rutas do Mar Roxo*, 1541, João de Castro
* *Ars Nautica*, 1555, Fernão de Oliveira
* *Manuscrito sobre a produción de Naus*, 1580, Fernão de Oliveira

Pedro Nunes, un dos primeiros europeos en aplicar as matemáticas á cartografía, descubriu o concepto de liñas loxodolóxicas ou loxodrómicas, aplicado posteriormente á proxección de Mercator, que, en 1569, revolucionou a cartografía. Tamén foi o inventor de varios aparellos de medida, incluído o nonius, para medir fraccións de grao.

Coa chegada de Vasco da Gama á India e a expansión do Imperio portugués nesa terra, moitos científicos foron enviados cara ao leste para estudar e recompilar novos fármacos a partir de plantas medicinais. O botánico Tomé Pires e os médicos Garcia de Orta e Cristóvão da Costa recolleron e publicaron traballos sobre novas plantas e medicamentos locais.

### Cartografía 
As cartas portulanas portuguesas foron moi demandadas en Europa, polo seu coñecemento e precisión. Aínda que protexidos como segredo de estado, os coñecementos cartográficos acabarían por ser transmitidos clandestinamente. Un destes exemplos é o planisferio de Cantino, roubado na Casa da Índia, o ministerio real portugués de  cousas marítimas, para o duque de Ferrara en 1502, ou os mapas de Dieppe, encargados por Henrique II de Francia e Henrique VIII de Inglaterra, que eran copias de mapas portugueses roubados da época.

En 1475, foi impresa por primeira vez unha tradución latina do mapa do mundo de Ptolomeo, do  II. A exploración e os estudos portugueses pronto revelaron as lagoas dos coñecementos antigos, como como en 1488, ao pasar o Cabo de Boa Esperanza, Bartolomeu Dias demostrou que Ptolomeo era erróneo xa que non había paso ao océano Índico.

En 1492, Martin Behaim, despois do seu adestramento en Portugal, e ao servizo do rei de Portugal, construíu o primeiro globo terráqueo coñecido, que tiña Europa e Asia estaban separadas por un único océano, unha teoría na que Cristovo Colón, que tamén se formou en Portugal, probaría a finais dese ano.
Ficheiro:CantinoPlanisphere.png|O planisferio do *Cantino* de 1502 foi o Padrão Real feito pola Casa da Índia
Ficheiro:Capitanias.jpg|O mapa de 1574 das Colonias de Capitanía do Brasil, de Luís Teixeira
Ficheiro:Azores old map.jpg| *Açores Insulae* mapa das illas Azores, por Luís Teixeira
Ficheiro:Sebastião Lopes 1575.jpg|O mapa de 1575 de Portugal e as súas colonias africanas, de Sebastião Lopes
Ficheiro:1554 lopo homen mapa mundi 03.jpg|O mapa de 1554 que mostra o Imperio Portugués global, de Lopo Homem
Ficheiro:1563 lazaro luis 04 atlantic nord.jpg|O mapa de 1563 do Imperio Portugués do Atlántico Norte, de Lázaro Luis
Ficheiro:Pedro Reinel 1504.jpg|O mapa de 1504 do norte de África e de Europa, de Pedro Reinel
Ficheiro:1583 sebastiao lopes (mapa mundi) 00.jpg|O mapa de 1583 dos imperios europeos globais, de Sebastião Lopes

## Humanidades 
En Portugal, como no resto de Europa, a imprenta tivo un papel fundamental no seu renacemento. As primeiras chegaron a Portugal da man de impresores xudeus a través de Italia.  O primeiro libro impreso en portugués en Portugal foi *Sacramenta*l, impreso en Chaves, en 1488, por Clemente Sanches de Vercial. En 1490 imprimíanse libros en Lisboa, Porto e Braga. Debido ao novo acceso á produción en masa de pezas lingüísticas e literarias, o Renacemento portugués viu un gran florecemento para o traballo escrito, desde os tratados ata o teatro, así como o avance e a sofisticación da lingua portuguesa . Debido ao lugar clave de Portugal nas relacións globais, nese momento, as obras literarias do Renacemento portugués influíron en gran cantidade de movementos literarios e estudos lingüísticos estranxeiros.

### Lingua 
dereita|miniatura| João de Barros foi un "home renacentista" portugués, sendo militar, historiador e gramaticista.
A unidade da lingua galega e portuguesa era moi alta neste tempo, porén o galego comezaba o seu tránsito polos s escuros, mentres o portugués comezaba a súa normativización en 1536, cando Fernão de Oliveira publicou *Grammatica da lingoagem portuguesa.* 

O Renacemento produciu unha serie de poetas, historiadores, críticos, teólogos e moralistas que fixeron do s. XVI unha época dourada. O gran número de palabras aprendidas importadas do latín clásico e do grego arcaico durante o Renacemento aumentou o léxico portugués e a complexidade da lingua portuguesa. Considérase que o *Cancioneiro Geral* de García de Resende marca a fin do portugués arcaico e o inicio do portugués moderno. Aínda que marca unha inflexión na diferenza das falas a norte e sur do Miño, a temática galega está moi presente no *Cancioneiro*, como os amores de Inés de Castro, os mitos de Macías o Namorado e Juan Rodríguez, ou o Camiño de Santiago".

En 1540, João de Barros, un distinguido oficial da coroa portuguesa, publicou a *Grammatica da Língua Portuguesa com os Mandamentos da Santa Madre Igreja*, que ensinaba os estándares da lingua portuguesa xunto coa moral e a cultura do pobo portugués. A *Grammatica* de João de Barros foi a segunda peza que pretendía estandarizar a lingua portuguesa, e considérase o primeiro libro de texto ilustrado do mundo. 

O grande interese pola filoloxía, durante o Renacemento portugués, estendeu o uso de grafías etimolóxicas, creando palabras portuguesas a través da xustificación das súas raíces latinas. A *Orthographia da lingoa portuguesa* de 1576, de Duarte Nunes de Leão, gran pioneiro no estudo da ortografía portuguesa, foi unha das principais obras de apoio á maior latinización da lingua portuguesa. A imprenta foi clave na expansión da lingua portuguesa, permitindo que moitos falantes de portugués puidesen ver novas grafías, palabras e gramática (de todos xeitos, lembremos que a maioría da poboación non estaba alfabetizada).

Debido ao éxito do Imperio portugués, e ao padroado dos esforzos misioneiros portugueses, a lingua portuguesa pasou a ser coñecida como a "lingua cristiá" en moitas partes de Asia. De acordo cos principios do Renacemento portugués, foron fundadas moitas escolas de aprendizaxe e colexios en todo Portugal e o seu imperio.

Foron os estudosos dese tempo os que compilaron algúns dos primeiros dicionarios e obras literarias interlingua. Estes dicionarios foron a miúdo as primeiras interaccións lingüísticas que tiveron os europeos con estas culturas do Extremo Oriente, como o dicionario chinés-portugués de 1580,  de Michele Ruggieri e Matteo Ricci, o dicionario *Nippo jisho* xaponés-portugués de 1603, de João Rodrigues e o *Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum* de 1651, de Alexandre de Rhodes.

Debido ao seu prestixio e importancia nos estudos e ciencias náuticas, a maioría dos exploradores da época estudaron en Portugal e levaron a lingua portuguesa a terras recentemente descubertas. Moitas palabras portuguesas entraron no léxico doutras linguas, como *sepatu*, en indonesio, do portugués *sapato*, *Keju* en malaio, do portugués *queijo*, *meza*, en suahili, do portugués *mesa*, ou *botan* de *botóm - botão*, *kapa*, de *capa*, e moi diversas palabras xaponesas de orixe portuguesa. Simultaneamente, seguindo a natureza expansionista e buscadora de coñecemento do Renacemento portugués, a lingua portuguesa importou moitas palabras de modismos estranxeiros, como *cachimbo*, que significa pipa, do kimbundu *kixima*, e *algodão* do árabe *al-qutun*.
Ficheiro:Cancioneiro Geral 001.jpg|O *Cancioneiro Geral* de 1516, de García de Resende
Ficheiro:Grammatica joam de barros 2.jpg|A *Grammatica da Língua Portuguesa com os Mandamentos da Santa Madre Igreja*, por João de Barros, 1540
Ficheiro:Ricci-Ruggieri-Portuguese-Chinese-dictionary-page-1.png|O *Diccionario portugués-chino de* 1583, de Michele Ruggieri e Matteo Ricci
Ficheiro:Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum (low-resolution).pdf|O *Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum* de 1651, de Alexandre de Rhodes
Ficheiro:Grammatica da Lingoagem portuguesa.JPG|A *Grammatica da lingoagem portuguesa*, por Fernão de Oliveira, 
Ficheiro:Obras de Garcia de Resende.jpg|O*Livro das Obras de Garcia de Resende*, por Garcia de Resende, 1554 
Ficheiro:Grammatica da Lingoa Portuguesa.jpg|A *Orthographia da lingoa portuguesa*, por Duarte Nunes de Leão, 1576
Ficheiro:Grammatica da lingua Portuguesa.jpg|A *Grammatica da Língua Portuguesa com os Mandamentos da Santa Madre Igreja*, por João de Barros, 1540

### Literatura 
[miniatura| As contribucións [Luís de Camões|de Luís de Camões á lingua portuguesa son tan grandes que adoita ser bautizada como *Lingua de Camões*.]]
O Renacemento portugués foi unha época dourada para as obras literarias en Portugal. A abundancia de fondos e intereses levaron á creación dalgunhas das pezas máis coñecidas da lingua portuguesa. Moitas destas obras circularon fóra de Portugal e acadaron sona en toda Europa.

O *Cancioneiro Geral*, de Resende contiña máis de duascentas obras literarias separadas, de diversos autores, entre eles Gil Vicente, Bernardim Ribeiro ou Francisco de Sá de Miranda, fundamental para a internacionalización das obras literarias do Renacemento portugués. Tras regresar dos seus estudos no estranxeiro, en 1526, Sá de Miranda introduciu novas formas de expresión literaria en Portugal, como o soneto e a sestina. De 1502 a 1536, Gil Vicente escribiu e representou corenta e unha pezas de teatro en portugués e castelán, entre misterios, farsas, comedias e traxedias, que lle valerían un espazo na historia como o "Pai do drama ibérico". Bernardim Ribeiro introduciu a novela pastoral na Península Ibérica coa súa *Menina e Moça* de 1554, xunto ás églogas de Cristóvão Falcão.

Dende o Renacemento un dos maiores escritores en portugués foi Luís de Camões, tanto que se chegou a alcumar a lingua portuguesa como a *Lingua de Camões*.  Camões foi fundamental para reintroducir as formas clásicas da literatura, sobre todo a épica, a través da súa obra mestra de 1572, *Os Lusíadas*, considerada unha das maiores pezas da literatura portuguesa de todos os tempos.

Nese tempo, os romances cabaleirescos foron un fenómeno literario da Península Ibérica, e do conxunto de Europa, en menor medida. Estas novelas baseáronse na idealización dos códigos cabaleirescos medievais, enchíanse de príncipes e princesas, cabaleiros e damiselas, e case sempre tiñan unha moral cristiá. Este tipo de novelas personificouse mellor na versión de 1508 da *Amadis de Gaula* de João de Lobeira, na *Crónica do famoso e muito esforçado cavalleiro Palmeirim d´Inglaterra* de 1541 de Francisco de Moraes e na *Crónica do Imperador* *Clarimundo*, de João de Barros. 
Ficheiro:BookFrontOsLusiadas1572.jpg|*Os Lusíadas* de 1572, de Luís de Camões
Ficheiro:Auto de Moralidade de Gil Vicente.jpg|O *Auto da Barca do Inferno* de 1517, de Gil Vicente
Ficheiro:Manuel de Faria e Sousa, Europa portuguesa, Antonio Craesbeeck 1675, frontispicio.jpg|A *Europa Portuguesa* de 1675, de Manuel de Faria e Sousa
Ficheiro:Gaspar da Cruz - 1569 - Tractado - title page.png|O *Tratado das Cousas da China*, por Gaspar da Cruz, 1569
Ficheiro:Imagem160 Gil Vicente. Compilaçam de todalas obras. Joam Alvarez impressor. Lisboa, 1562.jpg|A  *Compilaçam de Todalas Obras*, por Gil Vicente, 1562
Ficheiro:Sermões do Padre António Vieira da Companhia de Jesus, 1679.jpg|Os *Sermões* de 1679, de António Vieira
Ficheiro:Francisco Manuel de Melo. Obras métricas. Lyon, 1665.jpg|As *Obras Métricas*, por Francisco Manuel de Mello, 1665 
Ficheiro:Peregrinacao.jpg|A *Peregrinação* de 1614, de Fernão Mendes Pinto

### Música 
[miniatura|[Cancioneiro de Elvas]]
Durante o s. XVI, os cardeais príncipes D. Afonso e D. Henrique atraeron ás catedrais músicos de calidade, como Mateus de Aranda (chamado en 1544 para impartir clases na Universidade de Coímbra) e Pedro de Escobar, portugués na corte de Castela, que retornou como Mestre de Capela, na sé de Évora. Foi autor da polifonía máis antiga dun autor portugués (un magnificat a tres voces, c.1560). D. Afonso tamén fundou unha escola para nenos do coro, permitíndolles estudar despois do cambio de voz, chegando moitos a músicos profesionais.

A escola de Évora proseguiu formando músicos de primeiro nivel nos s.XVII e XVIII, como Filipe de Magalhães ou Duarte Lobo.

No musical tamén destacaron Coímbra e Braga. A versión máis antiga dunha misa dun autor portugués é dun cantor de Coímbra, Fernão Gomes Correia. 

Catro cancioneiros testemuñan a música profana no período renacentista: o Cancioneiro de Elvas, o de Lisboa, o de París e o de Belém. As formas poéticas son o *vilancete*, a cantiga e o romance. Os dous primeiros, semellantes ao virelai francés, dedícanse en xeral ao tema do amor, aínda que non se exclúe a sátira e a crítica social. Teñen estrutura de coro e estrofa. O romance dedícase a celebrar feitos históricos, aplicando o mesmo texto musical a cada estrofa do poema.

## Notas 

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Gótico
* Renacemento do século XII
* Pintura flamenga primitiva
* Renacemento
* Renacemento hispánico
* Renacemento italiano
* Renacemento nórdico
* Renacemento carolinxio
* Renacemento, Reforma e Contrarreforma
* Estilo manuelino
* Barroco
* Clasicismo

### Ligazóns externas 
* Portugal e a Europa renacentista 
* O Renacemento portugués