Catalán ribagorzano

miniatura|Límites lingüísticos do ribagozano segundo Ramon Sistac
miniatura|Os falares de transición ribagorzanos e a súa extensión local (segundo J. Montclús e A. Quintana en 1989)

O **catalán ribagorzano** (*català ribagorçà*) é un dialecto catalán propio das comarcas aragonesas da Ribagorza (vales dos ríos Isàvena e Noguera Ribagorzana) e da Llitera.

## Características 
Algunhas características do ribagorzano:

### Fonética 
#### Vocalismo tónico 
* A terminación -er emmudece o -r- (como é propio do dialecto noroccidental) mais a pronuncia do *e* é marcadamente aberto. *Carrer* pronúnciase, tal que logo, "carrè".

#### Consonantismo 
* A máis evidente e exclusiva entre os dialectos cataláns, a palatalización da consoante lateral oclusiva: *cllau* (por 'clau'), *bllat* (por 'blat'), *fllor* por 'flor'), e tamén noutros grupos consonánticos como *parllar* (por 'parlar') ou *Cerller* (topónimo autóctono).
* Enxordecemento das consoantes sibilantes sonoras (como no valenciano apitxat): a diferenza entre o *s* xordo e o *s* sonoro perdeuse, simplicándose no *s* sordo: "cassa" por casa.
* A sibilante palatal [S] soa como "tx", agás cando vai tras un *i*: caixa, baixar...
* Algúns "j" e "i+g" pronúncianse como un "i" consonántico: "maió" por major, "mai" por maig... Mais non sempre é así: mig, raig... Tamén hai casos non que se transformou en muda: barrejar, festejar...

### Morfoloxía 
#### Morfoloxía nominal 
* Preserva un sistema de demostrativos de tres graos (como o valenciano): esto esta estos estes; eixo eixa eixos eixes e aquell aquella aquells aquelles; tamén nos neutros *açò*, *això*, *allò*; e nos locativos *ací*, *astí*, *allí* (ou *allá*)
* Conserva a forma medieval plena do artigo determinado masculino: "lo" e "los". Cando fai sinalefa coa vogal anterior, pasan a "el" e a "els", pronunciándose 'l e 'ls.
*Os pronomes adverbiais *ho* e *hi* alternan con *hue* e *hie* (*pensa-hie*)
*Substitución de *gens* por *molla* (*No nya-hi molla de boira*)
**Cap a* substitúese por *enta*, *enda* ou *ta* (*camí ta dalt*)

#### Morfoloxía verbal 
* Preserva o -v- (pronunciado [b]) nas terminacións dos imperfectos dos verbos das tres terminacións (como no pallarés ou no alguerés): *jo parlava*, *jo temiva*, *jo partiva*.
* Como é propio do dialecto noroccidental, o *a* final das terceiras persoas do singular do presente de indicativo, do imperfecto de indicativo e do condicional pronúnciase [e]: *ell parle, parlave, parlarie*.
* Segue o modelo do bloque occidental polo que fai ao presente de subxuntivo (*parle, parles, parle, parlem, parleu, parlen*) e o imperfecto de subxuntivo (*parlés, parlesses, parlés, parléssem, parlésseu, parlessen*).
* Conxúganse de forma incoativa todos os verbos da terceira conxugación e, como é propiio do bloque occidental, o incoativo é "ix" ou "isc", pero coa particularidade que "ix" pronúnciase [is] "iss", nunca "i+xeix" [iS].

## Léxico 
O ribagorzano presenta palabras comúns ao resto dos dialectos pirenaicos do catalán:*bres* (berce), compartidas co aragonés: *ababol* ou *babol* (papoula), co gascón: *auca* (ganso) ou específicos: *cotxo* (can), *amortar* (apagar), *tarna* (anaco)

## O caso do benasqués 
O benasqués fálase no Val de Benasque e constitúe unha fala de transición entre o aragonés e o catalán que boa parte dos lingüistas consideran dentro do diasistema aragonés (Menéndez Pidal, Badia, Borja Moll, Manuel Alvar ou Joan Veny)

## Véxase tamén
### Bibliografía 
* Joan Veny *Els parlars catalans (Síntesi de dialectologia)*. Editorial Moll, 1998