open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pegmatita

[miniatura|220px|dereita|Pegmatita con cristais azuis de [corindón.]]
As **pegmatitas** son rochas subvolcánicas moi abundantes. Están constituídas por grandes cristais, que poden chegar a medir máis dun metro e pesar varias toneladas.

## Características 
Estas rochas teñen un grande interese económico. Delas extráense os seus compoñentes maioritarios, seixo e feldespato, para a industria do vidro e a cerámica. Algunhas conteñen pedras preciosas, como esmeraldas e topacios. Outras teñen minerais con elementos raros, como o berilio e o litio, que se usan na electrónica para obter aliaxes metálicas lixeiras.

## Notas
Sill

Os **sills** ou filóns camada son masas rochosas intrusivas estreitas, paralelas ó plano entre os estratos, ou ós planos de xistosidade, da rocha encaixante en concordancia con eles. Son un dos tipos de intrusións que poden orixinar as rochas magmáticas plutónicas.
Marimba

A **marimba** é un instrumento de percusión, idiófono, formado ao igual que xilófono por lamelas de madeira, normalmente de Pau Santo ou Pau Rosa, que ó seren golpeadas con baquetas producen un son doce e melodioso. É un instrumento, como outros deste tipo de percusión, que está en fase de experimentación, aínda que xa fora inventado por determinados pobos africanos que logo contactaron con pobos do actual México (ou sinxelamente inventada por estes últimos, non se sabe ben). Por iso ata o momento non existen moitas partituras para este curioso instrumento.

## Véxase tamén
### Bibliografía
* Helmut Brenner: *Marimbas in Lateinamerika. Historische Fakten und Status quo der Marimbatraditionen in Mexiko, Guatemala, Belize, Honduras, El Salvador, Nicaragua, Costa Rica, Kolumbien, Ecuador und Brasilien* (=Studien und Materialien zur Musikwissenschaft 43), Hildesheim–Zürich–Nova York: Georg Olms Verlag, 2007.
Vibráfono

miniatura|Vibráfono
O **vibráfono** é un instrumento de percusión, idiófono, formado por lamelas metálicas que se dispoñen de forma cromática. É un instrumento moi antigo, descendente dos metalófonos de Xava e Balí. As lamelas están suspendidas e debaixo teñen uns tubos resoadores. Ten novos avances, como a colocación dun pedal que fai que se suspendan completamente todas as lamelas ou se apaguen contra unhas almofadiñas. Tamén pode ter un pequeno motor que move unhas aspas dentro dos tubos e o toca; o son resoa e fai un bonito vibrato.
Termómetro

O **termómetro** é un aparello que serve para medir a temperatura dun corpo, aínda que usualmente se mide a temperatura dun fluído, normalmente o aire. Os máis usados antigamente estaban feitos de mercurio, pero substituíuse este material polo alcohol, xa que non é tan perigoso como o anterior. Este tipo de termómetro funciona por dilatación: mídese o aumento de volume do alcohol segundo a temperatura á que estea exposto. Outros tipos funcionan por variación de resistencia, emisión luminosa ou calquera outra magnitude.

## Escalas de temperatura 
A escala máis empregada na maioría dos países é a escala Celsius ou *centígrada*; esta última é a denominación tradicional, que foi cambiada pola de Celsius en 1948 en honra a Anders Celsius (1701-1744).

Outras escalas empregadas na fabricación de termómetros son:
* Fahrenheit, na maioría dos países anglosaxóns
* Réaumur, en desuso
* Kelvin, usada case exclusivamente nos laboratorios

Algúns termómetros de laboratorio fabrícanse con dúas ou máis escalas.

## Tipos de termómetros máis empregados 
* **Termómetro de vidro**: trátase dun tubo de vidro selado que contén un líquido, xeralmente mercurio ou alcohol, cun volume que varía cando o fai a temperatura. Este cambio de volume visualízase nunha escala graduada que polo xeral atópase en graos Celsius.
* **Termómetro de resistencia**: consiste nun arame de platino cunha resistencia eléctrica que cambia cando cambia a temperatura.
* **Termopar**: consiste nun par de arames de distinta composición unidos por un extremo e que, ante cambios da temperatura, producen unha diferenza de potencial eléctrico.

## Como e para que se calibra un termómetro 
A calibración dun termómetro realízase por un método de comparación, que consiste en comparar a indicación do termómetro coa dun de maior precisión, cando ambos se atopan nun medio apropiado que reproduza unha temperatura de maneira controlada.

Un termómetro calíbrase para ter confianza na súa indicación. A través do certificado de calibración asegúrase a trazabilidade de patróns nacionais de medida e facilítanse así as transaccións comerciais.

## Campo de aplicación 
A medición exacta da temperatura é vital nun amplo espectro de actividades humanos, tales coma os procesos industriais, o monitoreo e control de alimentos, a saúde e a seguridade. De feito, en case todos os sectores a temperatura é un dos parámetros clave a ser medido.

## Termómetros especiais 
Para medir certos parámetros empréganse termómetros modificados, tales como:
* O termómetro de globo, para medir a temperatura radiante.
* O termómetro de bulbo húmido, para medir o influxo da humidade na sensación térmica.
* O termómetro de máximas e mínimas en meteoroloxía.

## Notas 
## Véxase tamén
Clase

O termo **clase** pode referirse a:

*Un conxunto de elementos iguais. Tipo;
***Clase sw**, no campo da informática, en orientación a obxectos, é unha entidade, definida por unha serie de atributos e métodos, que agrupa a todos os obxectos que comparten tal estrutura de atributos e métodos.
* En matemáticas, unha **clase** é unha colección de conxuntos.
* En bioloxía, unha **clase** é unha subdivisión usada en taxonomía.
* En socioloxía, Clase social.
* En economía, grupo económico.
* En educación, unha **clase** dunha materia é o período de tempo no que se tenta desenvolver un proceso de ensino-aprendizaxe nesa materia.
Elijah Wood

**Elijah Jordan Wood**, nado o 28 de xaneiro de 1981 en Cedar Rapids, Iowa, é un actor, produtor, actor de dobraxe e DJ estadounidense. É coñecido mundialmente polo seu papel como Frodo Bulseiro na triloxía cinematográfica *O Señor dos Aneis* (2001–2003) e en *The Hobbit: An Unexpected Journey* (2012).

Fixo o seu debut no cinema con *Regreso ó futuro II* (1989). Traballou en numerosos filmes cando era un neno, durante os anos noventa; como por exemplo *O bo fillo*, *Flipper* e, posteriormente, *The Ice Storm* e unha de terror, *The Faculty*.

## Filmografía 
## Véxase tamén
Norte

miniatura|Rosa dos ventos. O Norte (N) é a dirección para riba.
**Norte** ou **setentrión**, símbolo ***N***, é un dos catro puntos cardinais da Rosa dos Ventos, que ven orientado pola Estrela Polar. A orientación determinada polo norte tamén se adxectiva coma ártico, boreal ou setentrional. O seu punto cardinal oposto é o sur.

## Etimoloxía de setentrión 
[miniatura|Neste mapa, de [1586, do Arco Ártabro, o norte está abaixo.]]
**Setentrión** deriva etimoloxicamente do latín *septentrĭo, -ōnis,* (*septem*, sete e *trio, -ōnis*, boi). Os romanos chamaban *Septentrium* ("sete bois") ás sete estrelas que conforman ó asterismo da constelación Ursa Major (Osa Maior) popularmente coñecido coma "O Carro", que é, supostamente, a cola e as pernas da Osa Maior. Denominábano así pola crenza antiga que lles facía pensar que sete bois tiraban permanentemente da esfera celeste, facéndoa xirar sobre o eixo que pasa pola estrela polar. A palabra non ten variado durante este tempo, e derivou a "setentrional" e "setentrión" có significado de "do norte" ou "procedente do norte". Esta palabra usase xeralmente para referirse ó norte e en particular para a Osa Maior e o Polo Norte .

## Etimoloxía de "norte" 
Norte provén da palabra norð, do inglés antigo, e esta deriva do protoindoeuropeo **ner*, que significa "esquerda", posto que o norte está á esquerda cando un se enfronta ó Sol pola maña (orto solar).

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Compás
Vela

O termo **Vela** pode ser:

***Vela**, lona que se usa nas embarcacións para aproveitar a forza do vento como impulsión para o desprazamento;
***Vela**, deporte marítimo con embarcacións que usan dita lona;
***Vela**, constelación do hemisferio sur.
***Vela**, unha serie de satélites de recoñecemento estadounidenses.

Como topónimo, pode referirse a:

;En Galiza
***A Vela**, lugar da parroquia de Santa Mariña de Brañas, no concello de Toques;
***Vilar de Vela**, lugar da parroquia do Trobo, no concello da Fonsagrada.

;Fóra de Galiza

;En Portugal
***Vela**, freguesía portuguesa do concello de Guarda;
***Lagoa da Vela**, lagoa portuguesa no concello da Figueira da Foz.

## Véxase tamén
### Outros artigos
Viggo Mortensen

**Viggo Peter Mortensen Jr.**, nado en Manhattan (Nova York) o 20 de outubro de 1958, é un actor estadounidense. Fixo o seu debut no cinema cun pequeno papel no filme de suspense de Peter Weir *Testemuña única* (1985). Apareceu en varios filems notables, entre eles *The Indian Runner* (1991), ''Carlito's Way* (1993), *Crimson Tide* (1995), *Daylight* (1996), *The Portrait of a Lady* (1996), *G.I. Jane* (1997), *Un crime perfecto* (1998), *A Walk on the Moon* (1999) e *28 Days* (2000).

Mortensen acadou a fama internacional coa súa interpretación de Aragorn na triloxía fantástica *The Lord of the Rings* (2001–2003). Obtivo eloxios polas súas colaboracións co cineasta David Cronenberg nos filmes de suspense *A History of Violence* (2005), *Eastern Promises* (2007), polo cal foi nomeado ó Óscar ó mellor actor, e *A Dangerous Method* (2011). Obtivo de novo nomeamentos aos premios da Academia polos seus papeis principais como pai anarquista en *Captain Fantastic* (2016) e como Tony Lip en *O libro verde* (2018). Mortensen fixo o seu debut como director con *Falling* (2020), o cal tamén protagonizou.

Ademais da actuación, Mortensen explorou as belas artes, a fotografía, a poesía e a música. En 2002, fundou Perceval Press para publicar tanto as súas obras como as de artistas e autores pouco coñecidos. Mortensen cantou e compuxo parte da banda sonora de *The Lord of the Rings* e colaborou co guitarrista Buckethead en varios álbums.

## Traxectoria 
Mortensen naceu na cidade de Nova York o 20 de outubro de 1958, O seu avó materno era canadense de Nova Escocia. A súa avoa parterna era de Trondheim, en Noruega.

## Filmografía 
## Vida persoal 
[150px|miniatura|dereita|Viggo Mortensen no [Festival Internacional de Cinema de Venecia de 2009.]]
Mortensen estivo casado durante dez anos (de 1987 a 1997) coa música e artista estadounidense Exene Cervenka, cantante do grupo punk X, con quen tivo o seu fillo Henry Blake en 1988. Logo do divorcio da parella, a custodia do seu único fillo quedou compartida. En 2009, os medios difundiron a súa relación coa actriz española Ariadna Gil, compañeira de elenco en *Alatriste* e en *Appaloosa''.

O 20 de novembro de 2023, participou no certame de poesía Ciclo Poetas Di(n)versos da Coruña, onde recitou poemas seus en galego.

## Notas 
## Véxase tamén
Kiss

**Kiss** é un grupo musical estadounidense formado no ano 1973. A súa primeira formación foi Gene Simmons (voz e baixo), Paul Stanley (voz e guitarra rítmica), Ace Frehley (voz e guitarra) e Peter Criss (voz e batería). Na actualidade está formado por Paul Stanley, Gene Simmons, Tommy Thayer e Eric Singer.

Inconfundibles pola maquillaxe que usan en escena, o grupo acadou a fama a mediados-finais dos anos 70 grazas aos seus elaborados directos. Kiss leva vendidos ao redor de 19 millóns de discos nos Estados Unidos, e as súas vendas en todo o mundo superan os 85 millóns.

## Discografía 
* *Kiss* - 1974 (Casablanca Records)
* *Hotter Than Hell* - 1974 (Casablanca Records)
* *Dressed to Kill* - 1975 (Casablanca Records)
* *Destroyer* - 1976 (Casablanca Records)
* *Rock and Roll Over* - 1976 (Casablanca Records)
* *Love Gun* - 1977 (Casablanca Records)
* *Dynasty* - 1979 (Casablanca Records)
* *Unmasked* - 1980 (Casablanca Records)
* *Music from "The Elder"* - 1981 (Casablanca Records)
* *Creatures of the Night* - 1982 (Casablanca Records)
* *Lick It Up* - 1983 (Mercury Records)
* *Animalize* - 1984 (Mercury Records)
* *Asylum* - 1985 (Mercury Records)
* *Crazy Nights* - 1987 (Mercury Records)
* *Hot in the Shade* - 1989 (Mercury Records)
* *Revenge* - 1992 (Mercury Records)
* *Carnival of Souls: The Final Sessions* - 1997 (Mercury Records)
* *Psycho Circus* - 1998 (Mercury Records)
* *Sonic Boom* - 2009 (Kiss Records)
* *Monster* - 2012 (Universal Music Group)
Besta do Gévaudan

A **Besta do Gévaudan** (en francés *Bête du Gévaudan*) foi un animal feroz que aterrorizou a rexión francesa do Gévaudan a finais do século XVIII. Desde o punto de vista histórico, o animal existiu, tendo sido documentados os ataques, os corpos das vítimas, as descricións dos sobreviventes do animal que os atacou, habendo rexistros de que o animal foi cazado, morto e tivo o seu corpo exhibido na corte de Lois XV.

Segundo as descricións, a súa pel tiña un ton avermellado, e dicíase que emitía un cheiro insoportable. Mataba as súas vítimas rasgando as súas gargantas cos dentes. O número de vítimas varía de acordo coa fonte. De Beaufort (1987) estimou 210 ataques, resultando en 113 mortes e 49 feridos, 98 das vítimas mortas foron parcialmente comestas.

## Historia 
miniatura|200px|Besta do Gévaudan
O Gévaudan, zona que pertence ó Languedoc (sur de Francia), foi dende sempre unha zona onde os ataques de lobos ós rabaños eran frecuentes. Porén, o 30 de xuño de 1764 e por primeira vez, unha rapaciña de 14 anos (Jeanne Boulet) é asasinada cerca de Langogne, un pobo pertencente ó departamento francés da Lozère. E tras esta primeira vítima seguiron outras, tratándose sempre de nenos (curiosamente, ningún dos homes mortos pasaba dos dezaseis anos) e mulleres dos que os corpos se atopaban mutilados cunha violencia descoñecida ata entón, decapitados ou destripados.. Ao ser aberto, no estómago do animal foi mostrado por conter restos humanos..

En outubro de 2009, o canal History exhibiu un documental chamado *A Real Wolfman*, que argumentou que era un animal exótico da forma dunha hiena asiática, unha especie de peluda Hyaenidae agora extinta na Europa.

## Notas
O pacto dos lobos

***O pacto dos lobos*** (en ) é unha película de ficción baseada nos feitos históricos referentes á Besta do Gévaudan. Estreouse en galego na TVG o 5 de novembro de 2009.
 
## Sinopse 
Rexión do Gévaudan (sur de Francia), ano 1766. Xa fai dous anos que unha besta ten aterrorizada ás xentes da zona, cos seus ataques a persoas, en especial mulleres e nenos. As xentes falan dun lobo de colosal tamaño, quen sabe se un dragón... incluso se fala do Demo.

As noticias destes crimes inexplicables acaban chegando á Corte, a oídos do rei Lois XV de Francia, quen pon prezo á súa cabeza. Moitas son as batidas que se organizan, e moitos son os lobos asasinados, pero a Besta segue cometendo as súas horrendas carnicerías...

O cabaleiro Grégoire de Fronsac, home culto e de mundo, naturalista que traballaba para o rei chega ó Gévaudan unha noite de outono coa misión de facer un retrato da Besta, e eventualmente, disecala unha vez cazada. Pero non vén só: acompáñao Mani, un indio mohawk que coñecera en Nova-Francia, durante a Guerra dos Sete Anos. Ambos serán recibidos en casa do Marqués de Apcher e o fillo deste, Thomas, fará grande amizade con eles, guiándoos nas batidas e acompañándoos nos salóns dos nobres da zona. Nestas reunións coñecerán os herdeiros dos Condes de Morangias (a familia máis poderosa do lugar), Marianne e Jean-François, apaixonado da caza e das viaxes que perdeu un brazo en África.

Entre batidas e recepcións, chega o inverno, pero a Besta non deixa de matar... Ata que Louis XV, farto ante a falta de resultados, decide enviar ó seu lugartenente de caza, Antoine de Beauterne, quen mata un gran lobo que Grégoire de Fronsac debe disecar e enviar á corte, a pesar de estar plenamente convencido de que esa non é nin con moito a besta que están a buscar.

Grégoire de Fronsac é reclamado polo rei, quen lle prohibe volver ó Gévaudan; porén, e respondendo ás peticións de Thomas de Apcher, desobedece para participar nunha derradeira batida, que Mani liderará, utilizando ancestrais técnicas chamánicas. Pero nada lles preparara para o que van vivir...

## Personaxes 
* Samuel Le Bihan como Cabaleiro Grégoire de Fronsac
* Vincent Cassel como Jean-François de Morangias
* Émilie Dequenne como Marianne de Morangias
* Monica Bellucci como Sylvia
* Jérémie Renier como Marquis Thomas d'Apcher 
* Mark Dacascos como Mani
* Jean Yanne como Conde de Morangias
* Jean-François Stevenin como Henri Sardis
* Jacques Perrin como Thomas d'Apcher (vello)
* Édith Scob como Condesa Geneviève de Morangias
* Johan Leysen como Antoine de Beauterne
* Bernard Farcy como Intendente Pièrre-Jean Laffont
* Hans Meyer como Marquis d'Apcher
* Virginie Darmon como La Bavarde
* Philippe Nahon como Jean Chastel
* Eric Prat como Capitán Duhamel
* Jean-Loup Wolff como Duque Gontrand de Moncan
* Gaspard Ulliel como Louis
* Dee Bradley Baker como os efectos vocais da besta

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Ficha na IMDb
Lista de reis suevos

[miniatura|upright=1.4|dereita|Mapa político do Suroeste europeo arredor entre os anos 550-600 d. C. onde se reflicten tres diferentes territorios, a [Reino suevo de Galicia|Galicia (*Gallaecia*), gobernada polos reis suevos, e a España (*Hispania*) e Septimania gobernada polos reis visigodos.]]
[miniatura|Hermerico, primeiro rei suevo, no *[Corpus Pelagianum*.]]
A primeira persoa en asumir o título de rei en Galicia foi o monarca suevo Hermerico, quen conseguiu do Imperio Romano de Occidente no ano 409 o goberno da provincia romana de Gallaecia, facendo dela o seu novo reino. A súa dinastía instaura primeiramente un reino suevo en canto que a monarquía e a elite detentadora do poder eran suevas. Porén, durante o século V d. C., o entendemento coa poboación galaica e a adopción do catolicismo romano consolidan finalmente un reino de Galicia. Así o pon de relevo nesa centuria o papa León I ao denominalo *Galliciae Regno*, e o mesmo fai o erudito franco Gregorio de Tours xa a finais do século VI, quen o chama *Galliciense Regnum*.

Na obra de Gregorio de Tours preséntase a Carriarico, Miro, Eurico e Andeca como monarcas galegos, e do mesmo xeito actúa a crónica de Fredegario (ca. 650) con Miro, as actas do concilio de Lugo (569) con Teodomiro, e o bispo Xoán Biclarense († ca. 621) quen sinala a Andeca como monarca do reino suevo de Galicia.

## Lista de reis suevos en Galiza 
miniatura|upright=1.4|Liña temporal dos reis suevos.
miniatura|O rei Ariamiro (ou Teodomiro) xunto aos bispos André, Lucrecio e Martiño no *Codex Vigilanus*.
[miniatura|O rei Miro con [Martiño de Dumio en *De virtutibus quattuor*.]]

### Primeira liñaxe real (409-456)
### Reis durante a Guerra Civil Sueva (456-469)
### Período Escuro (469-550)
### Período final da monarquía sueva (550-585)
### Fin da monarquía sueva 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
*Suevos
*Historia de Galiza
*Lista de monarcas de Galiza

### Ligazóns externas 
*[Os reis suevos de Galicia de Benito Vicetto(https://gl.wikipedia.org/wiki/Benito_Vicetto)]
Orco (Terra Media)

Os **orcos** son unha raza antropomorfa de costumes brutais creada pola imaxinación de J. R. R. Tolkien dentro da súa obra de fantasía sobre a Terra Media, que inclúe *O hobbit* e *O Señor dos Aneis*. Fóra deste mundo imaxinario, o orco é unha criatura fantástica moi frecuente en relatos de fantasía épica.

## Características 
Hai varias versións dentro da propia mitoloxía tolkieniana en relación coa orixe concreta dos Orcos.

* Unha delas baséase na crenza dos propios *elfos* de que os Orcos eran unha parte dos *Avari* ou *Elfos Renuentes* (aqueles que non quixeran facer a Grande Viaxe), que se volveran salvaxes e malvados nas súas terras.
* A outra, segundo se nos conta no *Silmarillion*, narra que nos primeiros tempos da *Terra Media*, tempos en que o malvado Melkor xa estaba enfrontado ó resto dos *Valar*, moitos elfos que se afastaban sós dos seus dominios eran raptados por *Melkor*, que os mantiña cativos e escravizados, para ilos corrompendo coa súa crueldade. Estes seres, contrariamente a moitas das creacións de Melkor, tiñan vida propia e reproducíanse á imaxe do resto do fillos de *Ilúvatar*.

Así se creou, disque, a raza dos orcos, unha raza que non era máis ca unha imaxe distorsionada dos propios elfos, nacida do odio e a envexa que Melkor lles tiña a eles.miniatura|Escultura do orco Azog.|centro
## Notas
Melkor

**Melkor** ou tamén **Morgoth** é un personaxe fantástico pertencente ó *legendarium*, o universo mitolóxico de J. R. R. Tolkien, que aparece na obra *O Silmarillion*.
**Melkor** é o nome en *Quenya* (a lingua dos elfos) do gran **Vala** rebelde, o principio do mal. Na súa orixe, era o máis poderoso dos ***Ainur***.
O Silmarillion

***O Silmarillion*** é o título dunha recompilación de varias das obras de fantasía escritas polo coñecido J. R. R. Tolkien e publicada o 15 de setembro de 1977 polo seu fillo tras a súa morte.

## Datos 
*O Silmarillion* narra as orixes de Arda (o mundo do universo de Tolkien) a través do relato das *Crónicas da Primeira Idade* ou *Días Antigos*. A esta antiga historia, na que participaron Elrond e Galadriel, entre outros, fan referencia os personaxes d'*O Señor dos Aneis*

*O Silmarillion* abarca un período cronolóxico moi extenso, dende a creación do mundo grazas á *Música dos Ainur*, ata o tránsito dos *Portadores dos Aneis* nos portos de Mithlond, á fin da *Terceira Idade.*

### Obras curtas 
Esta obra inmensa comprende non só o ***Quenta Silmarillion*** ou Silmarillion propiamente dito, senón tamén outras catro obras máis curtas:
* O *Ainulindalë*, que narra a creación do mundo a través da *Música dos Ainur*.
* O *Valaquenta* ou historia dos *Maiar* e dos *Valar*, segundo o saber dos *Eldar* (Elfos).
* O *Akallabêth*, que narra a caída de *Númenor*.
* E, finalmente, *Dos Aneis do Poder e a Terceira Idade*, que, a modo de epílogo, nos conta a fin da *Terceira Idade.*
## Notas
Saturno (homónimos)

* Saturno, o sexto planeta do Sistema solar.
* Saturno (deus), foi un deus da mitoloxía romana, de orixe etrusca.
* Saturno (astronáutica)
* Saturno V, foi un foguete desbotábel de múltiples fases e de combustíbel líquido usado nos programas Apolo e Skylab da NASA.
* Saturno contro, unha película italiana de 2007 dirixida por Ferzan Özpetek.
Principio de indeterminación de Heisenberg

O **principio de indeterminación de Heisenberg** é un principio da mecánica cuántica o cal estipula que "non poden determinarse con exactitude e á vez a posición e a velocidade dunha partícula". A súa expresión matemática máis coñecida é:

{{ecuación|
\Delta x \cdot \Delta p \ge \frac{\hbar}{2} 
||left}}

onde {{ecuación|
{\hbar}
||left}} é a constante de Planck entre 2·π, e entendendo  como desviación típica. A primeira formulación refinada de Heisenberg foi 
:::\Delta x \, \Delta p\gtrsim h\qquad\qquad\qquad

Como a constante de Planck ten un valor tan reducido, podemos desprezala e así determinar a posición e a velocidade de acordo coa mecánica clásica, pero non na mecánica cuántica, onde os valores de erros na posición son relativamente moito maiores.

Este principio esténdese a outros pares de magnitudes conxugadas, como a enerxía e o tempo, por exemplo, quedando neste caso {{ecuación|
\Delta E \cdot \Delta t \ge \frac{\hbar}{2} 
||left}}
Constante de Planck

A **constante de Planck**, tamén chamada 'cuanto de acción', é unha constante física que representa a mínima cantidade da magnitude de acción (enerxía por tempo ou cantidade de movemento por espazo) e ven representada por *h* = 6.626 068 76(52) × 10−34 J·s
Saturno (deus)

miniatura|Saturno.

**Saturno** era un deus da mitoloxía romana, de orixe etrusca. É o deus que personifica o paso do tempo. Corresponde ó **Cronos** da mitoloxía grega.
## Historia 
Saturno reinaba sobre os ceos e a terra, controlando o paso do tempo antes de que o seu fillo Xúpiter o destronase. Foi implacable e cruel cos seus fillos, que devorou un a un, para evitar que a predición que dicía que sería destronado por un dos seus descendentes, se cumprise. Porén, a súa esposa, Cibeles, e a súa nai impediron que Xúpiter correse a mesma sorte que o resto dos seus irmáns e irmás, dándolle a comer unha rocha no lugar do seu fillo.

Máis tarde, este derrocará o seu pai, obrigándoo a regurxitar a tódolos seus irmáns e irmás. Tras ser expulsado dos ceos, Saturno instálase no Lacio, reinando na futura Roma, polo que é considerado o antepasado dos monarcas do Lacio e rei dos primitivos ítalos. É nesta época que ensina a arte da agricultura ós homes, polo que pasará tamén a ser o deus da agricultura. O reinado na Terra deste deus é coñecido tamén como a *Idade de Ouro*.

## Símbolos 
Os atributos que simbolizan a Saturno son a fouce (ás veces representada por unha gadaña, coas implicacións que isto leva consigo) e o reloxo de area.
## Xenealoxía 
Saturno é fillo da Terra e Urano, o ceo. Casado con Cibeles, os seus fillos son: Ceres, Xuno, Vesta, Neptuno, Plutón e Xúpiter.
Fouce

A **fouce** (e o seu diminutivo para un tipo máis pequeno, o **fouciño**) é un instrumento de labranza composto por unha folla de aceiro curva e afiada pola súa parte cóncava, inserida nun mango de madeira. Este instrumento, que pode ter dentes como unha serra e ser de diferentes tamaños, serve para cortar ou segar herba ou cereais.
Quanto

O **quanto** é a cantidade mínima ou elemental dunha magnitude, equivalente á consideración de magnitude asignada a unha partícula material. A súa existencia vén dada pola mecánica cuántica
4 Vesta

**4 Vesta** é un asteroide de gran tamaño (en torno ós 538&nbsp;km de diámetro) descuberto por W. Olbers en 1807. É o terceiro maior asteroide do cinto de asteroides e o cuarto en ser descuberto. O seu tamaño e superficie infrecuentemente brillante fan a Vesta o asteroide máis brillante. É o único asteroide en ocasións visible a simple vista como unha estrela de 6ª magnitude.

Foi descuberto o 29 de marzo de 1807 dende Bremen polo médico e físico alemán Heinrich Wilhelm Olbers cuxas afeccións o levaron a estudar a órbita dos cometas (de feito, descubriu cinco cometas, ademais de Vesta e de 2 Pallas). Olbers bautizou ao asteroide como Vesta, a deusa virxe romana do fogar, por suxestión do matemático Carl Friedrich Gauss.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Asteroides
* Candidatos a planeta anano
* Cinto de asteroides
* Asteroides Amor
* Asteroides Apolo
* Asteroides Atón
* Asteroide Troiano

### Ligazóns externas 
* Datos do 4 Vesta da Base de Datos de Corpos Medianos do JPL 
* Diagrama Orbital do 4 Vesta
Vesta (deusa)

:*Este artigo trata sobre a deusa romana. Para outros usos vexa Vesta*
**Vesta** é unha deusa do panteón romano, era a protectora do fogar, a familia, e as colonias e cidades. É a versión latina da deusa grega ***Hestia***.

## Historia 
Vesta era a filla primoxénita de Saturno e Cibeles. Cóntase que foi pedida en matrimonio por Apolo e por Neptuno, pero rexeitounos a ambos, preferindo manterse virxe para sempre. Esta foi tamén a condición que lle impuxo ás sacerdotisas do seu templo, as *Vestais*.
O símbolo asociado a Vesta é o asno.[miniatura|Ruínas do [templo de Vesta no Foro Romano.|esquerda|261x261px]]
## Xenealoxía 
Filla máis vella de Cibeles e Saturno, é irmá de Ceres, Xuno, Neptuno, Plutón e Xúpiter.
## Culto 
O culto a Vesta foi probablemente introducido en Roma polo rei Numa Pompilio. Esta deusa foi unha das primeiras en contar cun sacerdocio de carácter fixo, as *Vestais*, encargadas de manter sempre vivo no templo o lume sagrado que simbolizaba a virxindade da deusa. Dito lume non podía apagarse baixo ningún concepto. As Vestais facían ademais, en honor á súa deusa, voto de castidade e gardaban a súa virxindade durante 30 anos. Se algunha das sacerdotisas rompía os seus votos, era condenada a ser enterrada viva no *Campus Sceleris*, ou campo dos condenados.

En honor a Vesta celebrábanse en Roma as Vestalias, festas que tiñan lugar entre cada 7 e 15 de xuño e nas que no primeiro día se abrían as portas do templo ás mulleres que quixeran facer sacrificios á deusa.
[miniatura|Moeda da época de [Nerón con Vesta e os seus atributos.|centro]]
Hestia (deusa)

:*Este artigo trata sobre a deusa grega; para outros usos vexa o artigo Hestia.*
Na mitoloxía grega, **Hestia** (en grego: *Ἑστία Hestía*) era a deusa da terra e do fogar. Na sociedade romana adaptaríase coma Vesta.

Era a filla primoxénita dos titáns Cronos e Rea e a primeira en ser devorada polo seu pai ao nacer, polo que foi a última en ser expulsada do corpo de seu pai cando Zeus lle deu o vomitivo. Tras a guerra contra os Titáns
foi cortexada por Poseidón e por Apolo, pero xurou permanecer por sempre virxe, evitando a primeira disputa entre deuses olímpicos. Zeus recompensouna cedéndolle a primeira vítima de todos os sacrificios públicos e os lugares preeminentes en todas as casas.

Coma deusa do fogar e a familia apenas sae do Olimpo e nunca se inmisciu nas disputas dos deuses e os humanos, polo que apenas aparece nos relatos mitolóxicos a pesar de ser unha das principais deusas da relixión grega, e posteriormente da romana na forma de Vesta.

Cando Dioniso foi admitido no Olimpo, Hestia cedeulle o seu posto no consello dos doce deuses, fortalecendo a categoría de deus deste e adicándose ela por completo ao coidado do lume sagrado do Olimpo.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Mitoloxía grega
* Deuses olímpicos

### Ligazóns externas 
* Hestia en www.theoi.com
John Milne

**John Milne**, nado en Liverpool o 30 de decembro de 1850 e finado na Illa de Wight o 31 de xullo de 1913, foi un xeólogo inglés e enxeñeiro mineiro. Concibiu, cara a 1870, o primeiro sismógrafo moderno, sucesor dos antigos indicadores de posición do foco sísmico.
Sismógrafo

[200px|miniatura|O sismoscopio, inventado por [Zhang Heng, foi un antecesor do sismógrafo.]]
Un **sismógrafo** é un instrumento para medir terremotos para a sismoloxía ou pequenos tremores provocados, no caso da Sismoloxía de exploración.

## Características 
Este aparato, nas súas versións iniciais, consistía nun péndulo que pola súa masa permanecía inmóbil debido á inercia, mentres todo ao seu arredor movíase; dito péndulo levaba un punzón que ía escribindo sobre un rolo de papel pautado no tempo, de modo que, ao empezar a vibración, se rexistrába o movemento no papel, constituíndo esta representación gráfica o denominado sismograma.

Os instrumentos modernos son, por suposto, electrónicos. Estes sismógrafos parécense aos acelerómetros, e tenden a chegar a ser instrumentos universais. En anos anteriores, os sismómetros poderían “quedarse curtos” o ir fóra da escala para o movemento da Terra que é suficientemente forte para ser sentido pola xente. Neste caso, só os instrumentos que poderían traballar serían os acelerómetros menos sensibles.

Os modernos sismómetros de banda larga (chamados así pola capacidade de rexistro nun ancho rango de frecuencias) consisten dunha pequena ‘masa de proba’, confinada polas forzas eléctricas, manexada pola electrónica sofisticada. Cando a Terra móvese, electronicamente tratase de manter a masa fixa a través dunha retribución atrás do circuíto. A cantidade de forza necesaria para conseguir isto é entón rexistrada.

A saída dos acelerómetros é directamente como aceleración (recordando F=ma de Newton), pero os sismómetros usan un circuíto integrado para unha saída de velocidade.

Os sismómetros espazados nun arranxo poden ser usados para localizar a precisión, en tres dimensións, a fonte do terremoto, usando o tempo que toma ás ondas sísmicas propagarse cara a fóra desde o epicentro, o punto da ruptura da falla. Os sismógrafos son tamén usados para detectar explosións de probas nucleares. Ao estudar as ondas sísmicas, os xeólogos poden tamén facer mapas do interior da Terra.

Cando ocorre un terremoto, os sismógrafos que se encontran cerca do epicentro son capaces de rexistrar as ondas S e as P, pero do outro lado da Terra só poden rexistrarse as ondas P.

Os sismómetros que son usados na Sismoloxía de exploración teñen nomes segundo o medio en que se usan, o caso dos usados na Terra son chamados xeófonos e os usados na auga, son hidrófonos. Existen tamén os sismómetros de fondo oceánico (OBS, acrónimo en inglés).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*A historia dos primeiros sismómetros
Pierre Curie

**Pierre Curie**, nado en París o 15 de maio de 1859 e finado na mesma cidade o 19 de abril de 1906, foi un físico francés, pioneiro no estudo da radioactividade. Casado con Marie Curie, foi pai da tamén científica Irene Curie (os tres, premios Nobel) e da escritora e pianista Ève Curie.

## Traxectoria 
Obtivo o premio Nobel de Física coa súa muller Marie Curie, outra famosa física, en 1903 en recoñecemento dos extraordinarios servizos prestados en conxunto nas súas investigacións sobre a radiación descuberta polo profesor Henri Becquerel.

Descubriu a piezoelectricidade en 1880, estudou o magnetismo, e enunciou en 1894 o *principio universal de simetría*: as simetrías presentes nas causas dun fenómeno físico tamén se atopan nas súas consecuencias.

Morreu a raíz dun accidente en 1906, ao ser esmagada a súa cabeza polas rodas dun carro. Iso evitou seguramente a morte por efectos da radiación que agardou á súa muller posteriormente.

## Véxase tamén 
Lei de Curie

Lei de Curie-Weiss

Temperatura de Curie

### Ligazóns externas 
* Nobel de Física
Lei potencial

Na estatística, a **lei potencial** é a relación que describe a relación entre dúas cantidades escalares nas que unha variable varía en función da potencia doutra. Así, a relación potencial dunha variable *y* con respecto a *x* é

:*y = axk*

onde *a* é a constante de proporcionalidade, e *k* un expoñente constante.

Exemplos de relacións de Leis potenciais:
* lei de Stefan-Boltzmann
* ...

Exemplos de lei potencial en probabilidade:
* Distribución de Pareto
* Lei de Zipf
* ...

Este tipo de leis están entre as máis frecuentes leis de escala que describen a invariancia de escala atopada en moitos fenómenos naturais.

## Ligazóns externas 
* Zipf, Power-laws, and Pareto - a ranking tutorial 
* A claim that the blogosphere obeys a powerlaw distribution
Fósforo (elemento)

O **fósforo** (**P**) é o elemento número 15 da táboa periódica; isto é, ten 15 protóns no seu núcleo, e, en estado neutro, outros tantos electróns. É un non metal multivalente pertencente ao grupo do nitróxeno, que se atopa na natureza combinado en fosfatos inorgánicos e en organismos vivos, pero nunca en estado nativo. É moi reactivo e oxídase espontáneamente en contacto có osíxeno atmosférico emitindo luz, dando nome ao fenómeno da fosforescencia.

## Historia 
O fósforo —do latín *phosphŏrus*, e este do grego φωσφόρος, *portador de luz*— antigo nome do planeta Venus, foi descuberto polo alquimista alemán Hennig Brand en 1669 en Hamburgo, ao destilar unha mestura de ouriños e area mentres buscaba a pedra filosofal. Ao evapora-la urea obtivo un material branco que brillaba na escuridade e ardía coma unha chama brillante. Dende entón ás substancias que brillan na escuridade sen arder chámaselles fosforescentes. Brand mantivo o seu descubrimento en segredo pero outro alquimista alemán, Kunckel, redescubriuno en 1677.

## Función biolóxica 
Os compostos de fósforo interveñen en funcións vitais para os seres vivos, polo que está considerado coma un elemento químico esencial. Forma parte das moléculas de ADN e ARN. As células emprégano para almacenar e transportar a enerxía mediante o adenosín trifosfato. Ademais a adición i eliminación de grupos fosfato ás proteínas, fosforilación e desfosforilación respectivamente, é o mecanismo principal para regula-la actividade de proteínas intracelulares, e dese modo o metabolismo das células eucariotas tales coma os espermatozoides.

## Abundancia e obtención 
Debido á súa reactividade, o fósforo non se atopa nativo na natureza, pero forma parte de numerosos minerais. A apatita é unha importante fonte de fósforo, existindo importantes xacementos en Marrocos, Rusia i Estados Unidos entre outros países.

A forma alotrópica branca pódese obter por distintos procedementos; nun deles, o fosfato tricálcico obtido das rochas quéntase nun forno a 1450&nbsp;°C en presenza de silicio e carbono, reducindo o fósforo que se libera en forma de vapor.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 

### Ligazóns externas 
* Fósforo, descrición
Mar Tirreno

O **mar Tirreno** ( ,  , , , , ) forma parte do mar Mediterráneo que baña o oeste da costa de Italia. É chamado así nomeado polos pobos tirrenos, identificados desde o século VI aC cos etruscos de Italia.

## Xeografía 
O mar está rodeado polas illas de Córsega e Sardeña (ao oeste), a península italiana (rexións de Toscana, o Lacio, Campania, Basilicata e Calabria, no leste) e pola illa de Sicilia (ao sur). O mar Tirreno tamén inclúe unha serie de pequenas illas como Capri, Elba e Ustica.
[miniatura|[Costa de Amalfi, Positano]]
[miniatura|[Orosei, Sardeña]]

A profundidade máxima do mar é de 3.785 m.

O Mar Tirreno está situado preto de onde se atopan as placas africana e eurasiática, polo tanto, as cadeas de montañas e as illa teñen os volcáns activos, como o Monte Marsili, nas súas profundidades ou como o da illa de Stromboli. As oito illas eólicas e Ustica están situadas na parte sur do mar, ao norte de Sicilia. Os ventos predominantes son o Mistral, procedente do val do Ródano, Libeccio do suroeste, e Siroco (Scirocco) e Ostro dende o sur.

### Extensión 
A Organización Hidrográfica Internacional define os límites do Mar Tirreno como segue: 
* No estreito de Messina: unha liña que une o extremo norte do Cabo Paci (15°42′&nbsp;E) co extremo leste da illa de Sicilia, Cabo Peloro (38°16′&nbsp;N) .
* No suroeste: unha liña que discorre desde o cabo Lilibeo (extremo occidental de Sicilia) ata o extremo sur do Cabo Teulada (8°38′&nbsp;E) en Sardeña.
* No estreito de Bonifacio: liña que une o extremo oeste do Cabo Testa (41°14′&nbsp;N) en Sardeña co extremo suroeste do Cabo Feno (41°23′&nbsp;N) en Córsega.
* No norte: unha liña que se une a Cabo de Córsega (Cabo Grosso, 9°23′&nbsp;E) en Córsega, coa illa Tinetto () e desde alí polas illas de Tino e Palmarias cara a punta San Pietro () na costa de Italia.

## Nome 
O seu nome deriva do nome grego para os Etruscos, que se dixo que eran emigrantes de Lidia e liderados polo príncipe Tyrrhenus. Os etruscos instaláronse ao longo da costa da Toscana moderna e referíronse á auga como o "mar dos etruscos".

## Galería de imaxes

File:Costa dello sbarcatello.jpg|Monte Argentario
File:Pizzo-Vista dal mare.JPG|Pizzo
Image:Zambrone.jpg|Zambrone
File:DLOintheSOUTH.jpg|Parghelia
File:ChiaiaDiLuna Wiki.jpg|Ponza
Image:CapoVaticano02.jpg|Capo Vaticano
Image:Scilla139.jpg|Scilla
Image:Tindari.jpg|Tindari
Image:Cefalu.jpg|Cefalù
Image:Palermo-Panorama-bjs-3.jpg|Palermo
Image:Castellammare-bjs-3.jpg|Castellammare del Golfo
Image:Veduta frontale di capo Miseno.JPG|Capo Miseno
Image:Terracina-vista01.jpg|Terracina
Image:Merchesana beach in Terme Vigliatore, Sicily.JPG|Terme Vigliatore

## Véxase tamén
Campania

**Campania** é unha rexión italiana con capitalidade en Nápoles, a maior cidade do seu interior. Está bañada polo Mar Tirreno.

Provincias de Campania: Avellino, Benevento, Caserta, Nápoles, Salerno.

## Notas 
## Véxase tamén
### Outros artigos
*Campania (eparquía)
*Monte Vesuvio
Volume

* En física, o **volume** é unha magnitude que mide o espazo. 
* Na linguaxe bibliográfica, o **volume** designa unha división física dunha obra, por oposición ao tomo, que designa unha división intelectual.
* Na acústica, o **volume** é un nivel de potencia do son.
Identidade de Euler

En matemáticas, **a Identidade de Euler**, un caso especial da fórmula de Euler, é a seguinte:

: e^{i \pi} + 1 = 0\; 

Esta ecuación aparece en *Introdución* de Leonhard Euler, publicada en Lausanne en 1748. (*V.* número e; unidade imaxinaria; número pi)

## Demostración 
Esta fórmula é un caso da fórmula de Euler, que asigna

: e^{ix} = \cos x + i \sin x \,\!

para calquera número real x. Se consideramos que x = \pi, temos que

: e^{i \pi} = \cos \pi + i \sin \pi \,\!

e posto que \cos \pi = -1 e \sin \pi = 0, obtemos que

: e^{i \pi} = -1 \,\!

e polo tanto

: e^{i \pi} + 1 = 0 \,\!

## Importancia desta identidade 
É "a fórmula máis salientable en matemáticas" segundo Richard Feynman. Feynman sinalou a importancia desta fórmula porque enlaza algunhas constantes matemáticas fundamentais:
* O número 0, o elemento neutro da suma (é dicir, para toda a, a+0=0+a=a).
* O número 1, o elemento neutro da multiplicación (para toda a, a×1=1×a=a). 
* O número pi (\pi ) é fundamental na trigonometría.
* O número e (e) é fundamental nas conexións co estudo dos logaritmos e no cálculo.
* A unidade imaxinaria i.

Ademais, tódolos operadores aritméticos fundamentais están presentes: igualdade, suma, multiplicación e potencias.

Houbo un debate substancial no campo da filosofía das matemáticas sobre o "significado real" ou o "significado profundo" debido a que inclúe múltiples constantes e operacións. Algúns afirman que describe propiedades cognitivas dunha mente - e advocan pola cognitividade das matemáticas. No outro extremo, afirman que representa o consenso racional entre os matemáticos ou simplemente é unha proba da realidade física do universo e a álxebra e unha consecuencia da súa estrutura. Segundo isto, a fórmula non sería só salientable, senón *divina*.
Carlos Fuentes

**Carlos Fuentes Macías**, nado en Cidade de Panamá o 11 de novembro de 1928 e finado en México o 15 de maio de 2012, foi un escritor mexicano.

O seu pai era diplomático por iso naceu na Cidade de Panamá. En 1987 concedéronlle o Premio Cervantes e en 1994 o Premio Príncipe de Asturias das Letras.

## Obra 
* *Los días enmascarados* (1954)
* *La región más transparente* (1959) 
* *La muerte de Artemio Cruz* (1962) 
* *La nueva novela hispanoamericana* (1969)
* *Zona sagrada* (1967)
* *Cambio de piel* ( (1967)
* *Cumpleaños* (1969)
* *El tuerto es rey* (1971)
* *Diana o la cazadora solitaria* (1972)
* *Terra Nostra* (1975)
* *Agua quemada* (1981)
* *Orquídeas a la luz de la luna* (1982)
* *Gringo viejo* (1985)
* *Cristóbal Nonato* (1987)
* *Ceremonias del alba* (1991)
* *El naranjo* (1993)
* *La frontera de cristal* (1995)
* *Los años con Laura Díaz* (1999)
* *En esto creo* (2002)
* *Contra Bush* (2004)

## Véxase tamén
Galician Linux User Group

**Galician Linux User Group** (**GLUG**, en galego "grupo de usuarios/as de linux de Galicia), foi unha asociación sen ánimo de lucro que agrupaba a entusiastas de GNU/Linux e de todo o relacionado co software libre na Galiza. Tiña coma principal obxectivo o de promover e difundir o uso de software libre na sociedade en xeral e en especial o sistema GNU/Linux.

## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*Grupo de Usuarios de GNU/Linux da Galizaarquivado dende o orixinal o 20 de xuño de 2012.
Sindicato

Un **sindicato** é unha agrupación de traballadores organizados para loitar pola defensa e promoción dos seus intereses sociais, económicos e laborais, con respecto ao centro de produción (empresa, fábrica) ou ao empregador.

Xeralmente o termo é aplicado ao sindicato obreiro, formado polo proletariado industrial, pero tamén pode referirse a outros grupos, como o sindicato campesiño, que agrupa os traballadores do campo, o sindicato agrícola, que agrupa sobre todo os grandes propietarios rurais, o sindicato patronal, ou agrupación de empresarios para defender os seus intereses, e o sindicato de estudantes, que agrupa fundamentalmente estudantes universitarios.

## Sindicatos
### Galiza
#### Sindicatos de clase 
* Confederación Intersindical Galega (CIG)
* Unión Xeral de Traballadores (UXT-Galicia)
* Comisións Obreiras (CCOO)
* Central Unitaria de Traballadores (CUT)
* Confederación Nacional do Traballo (CNT)
* Confederación Xeral do Traballo (CXT)
* Unión Sindical Obrera (USO)
* Unión Sindical de Traballadores de Galicia (USTG)

#### Sindicatos agrarios 
* Sindicato Labrego - Comisións Labregas
* Unións Agrarias (UUAA)
* Xóvenes Agricultores-Asaja Galicia

#### Sindicatos do ensino 
* ANPE
* Federación de Sindicatos Independentes de Ensinanza de Galicia (FSIE-GALICIA)
* Sindicato de Traballadores e Traballadoras do Ensino de Galiza (STEG)

#### Sindicatos da Función Pública 
* CSI-CSIF

#### Outros sindicatos 
* Sindicato de Xornalistas de Galicia
* Sindicato Galego de Profesionais do Espectáculo
* Sindicato Galego do Espectáculo
* Federación Noroeste de Asociacións Sindicais de Representantes de Comercio

### Estranxeiro
*AFL-CIO

## Véxase tamén
### Ligazóns externas
* Guía da comunicación da Xunta de Galicia
Dario Fo

**Dario Fo**, nado en Sangiano o 24 de marzo de 1926 e finado en Milán o 13 de outubro de 2016, foi un actor, director e escritor de teatro italiano. As súas obras de teatro son de tipo cómico-satírico. Foi Premio Nobel de Literatura no ano 1997. Coñecido polos seus compromisos políticos, Dario Fo é un dos dramaturgos italianos máis representados no mundo con Goldoni.
miniatura|dereita|220px|Dario Fo.
## Traxectoria 
Fillo de Felice Fo e de Pina Rota, coñecidos polas súas actividades antifascistas. Foi voluntario con 17 anos, en 1943, como paracaidista da República de Salo.

Estudou na Academia de Belas Artes de Brera en Milán arquitectura e escenografia. Comezou a súa carreira teatral como actor e escritor de obras teatrais satíricas. En 1954, Fo casou coa actriz Franca Rame, con quen fundou en 1959 a compañía teatral *Dario Fo - Franca Rame*. Ambos fundaron o colectivo teatral *Nuova Scena* e posteriormente *A Comuna* (1970). Nos anos 60 as súas obras para a televisión adoitaban ser censuradas, razón pola cal volveu ao mundo do teatro.

No 2002 publicou a súa autobiografía *O país dos morcegos*.

## Ideas 
As ideas de Fo están na contorna da esquerda política italiana. Escribiu acedas sátiras políticas arremetendo sen piedade contra o poder político, o capitalismo, a mafia e o Vaticano.

## Obra 
* *Fresca rosa olorosísima* (1969)
* *Morte accidental dun anarquista* (1970)
* *O templo dos homes libres* (2004)
* *Misterio Bufo* (conxunto de obras)

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Teatro
* Commedia dell’arte
* Carlo Goldoni

### Ligazóns externas 
* Páxina dunha biografía de Dario Fo.
* [Artigo de *El País(https://gl.wikipedia.org/wiki/El_Pa%C3%ADs)*, 4 de outubro de 2007.]
Estética

A **estética** é a rama da filosofía interesada pola arte e a beleza en xeral. A palabra deriva das voces gregas αἰσθητική (aisthetikê) «sensación, percepción», de αἴσθησις (aisthesis) «sensación, sensibilidade», e -ικά (ica) «relativo a». Outros autores denominárona caloloxía, de *kalos* (belo).

## Historia da estética 
Aínda que o interese polo artístico e a reflexión acerca del son tan antigos coma o ser humano, como disciplina filosófica ten unha orixe recente (s. XVIII), sendo o nome elixido polo filósofo alemán Alexander Gottlieb Baumgarten na súa obra *Reflexións filosóficas sobre a poesía* (1735) e máis tarde en *Aesthetica* (1750). Malia isto, o concepto é aplicable aos estudos sobre o tema efectuados por filósofos anteriores, especialmente dende a Antiga Grecia. Cómpre sinalar, por exemplo, que os antigos gregos tiñan unha palabra comparable ao concepto actual de estética, que era φιλοκαλία (filocalia), «amor pola beleza». Poderíase dicir que a estética naceu na Antiga Grecia como concepto, mentres que con Baumgarten converteuse nunha rama da filosofía.

### Século XX 
A arte do século XX supón unha reacción contra o concepto tradicional de beleza. Algúns teóricos como Hal Foster chegan incluso a describir a arte moderna como «antiestética».

As innovacións tecnolóxicas coma a fotografía, capaz de reproducir o seu modelo con absoluta fidelidade, ou os medios mecánicos de reprodución de obras, que se introducen no conxunto de bens de consumo da sociedade, supoñen a comezos do século XX unha verdadeira convulsión para a teoría e a práctica artística. Así, non só o estudo da estética senón o propio campo da arte vaise orientando cara a unha profunda corrente autorreflexiva que marcou toda a arte do século XX: «¿que é a arte?», «quen define o que é arte?».

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Historia da estética
* Beleza
Anemómetro

Un **anemómetro** é un instrumento para medi-la velocidade do vento. Tradicionalmente consta de varias pas a modo de muíño que van xirando segundo a forza do vento, e dunha cinta de transmisión do movemento a un medidor de velocidade lineal. A velocidade do vento utilízase para facer predicións do clima, polo que as estacións meteorolóxicas contan con anemómetros, así como de higrómetros e termómetros.

Nas aeronaves o anemómetro mide en nós a velocidade da aeronave respecto ó aire.

## Notas 
## Véxase tamén