Xeocentrismo

[miniatura|dereita|Ilustración de 1660-1661 de [Johannes van Loon dos signos do zodíaco e o sistema solar coa Terra no seu centro (National Library of Australia, Camberra, Australia).]]

En astronomía, a **teoría xeocéntrica** (do grego γεοκεντρικό, *geokentrikó*, centrado na Terra) é aquela que coloca a Terra inmóbil no centro do universo, e os planetas, o Sol e estrelas virando ao seu redor. Esta crenza foi habitual na Grecia antiga e na China , e sobreviviu ata o comezo da idade moderna, a partir de finais do século XVI foi substituído gradualmente polo modelo heliocéntrico. Hoxe en día, a cosmoloxía xeocéntrica sobrevive como elemento literario na ciencia ficción.

A teoría foi formulada por Aristóteles no século IV e completada por Claudio Tolomeo o século II. Normalmente, os filósofos gregos e medievais combinaban o modelo xeocéntrico cunha Terra esférica, diferente ao modelo dunha Terra plana relacionado con outras mitoloxías. Críase tamén que o movemento dos planetas era circular e non o elíptico, unha visión que non se poría en dúbida na cultura occidental ata o século XVII.

## Grecia clásica 
O modelo xeocéntrico formou parte da astronomía e filosofía gregas desde moi pronto, e aparece xa na filosofía presocrática; dous fenómenos, facilmente observábeis, parecía que daban apoio á idea de que a Terra era o centro do universo. O primeiro é que o Sol, as estrelas e os planetas parecen virar ao redor da Terra, os de máis ao norte de xeito continuo e os próximos ao Ecuador saíndo e póndose cada día . O segundo, a percepción habitual de que a Terra é sólida e estábel, e que non se move senón que permanece inmóbil.

O século -VI, Anaximandro de Mileto propuxo unha cosmoloxía na que a Terra se configuraba como un cilindro situado na parte superior do centro de todo. O Sol, a Lúa e os planetas eran buracos en rodas invisíbeis que rodeaban a Terra; a través dos buracos, os seres humanos podían ver o lume que se escondía detrás. Aproximadamente na mesma época, xa a partir da observación das eclipses, os pitagóricos deducen que a Terra era unha esfera, pero que non se atopaba no centro senón que se movía ao redor dun lume invisíbel. Máis adiante, estas dúas visións combináronse, xa partir do século -IV os gregos máis cultivados pensaban que a Terra era unha esfera no centro do universo.

O século -V, dous influentes filósofos gregos, Platón e o seu discípulo Aristóteles, realizaron escritos baseados no modelo xeocéntrico. Segundo Platón, a Terra era unha esfera, inmóbil no centro do universo, e as estrelas e planetas atopábanse ao seu ao redor en esferas ou círculos, seguindo a orde seguinte (de dentro cara a fóra): Lúa, Sol, Venus, Mercurio, Marte, Xúpiter, Saturno e estrelas fixas. No *Mito de Er *, parte d’*A República *, Platón describe o cosmos como o "Eixo da necesidade", servido polas Sereas e as tres Moiras. Eudoxo de Cnidos, que traballou con Platón, desenvolveu unha explicación menos mítica e máis matemática do movemento dos planetas, baseándose na afirmación de Platón que todos os fenómenos celestes poden explicarse cun movemento circular uniforme. Aristóteles profundou no sistema de Eudoxo: a Terra esférica está no centro do universo, e todos os corpos celestes están encaixados en 56 esferas concéntricas (o número é tan alto porque se necesitan varias esferas transparentes para cada planeta) que viran ao redor da Terra. A Lúa, ao atoparse na esfera máis interior, entra en contacto co reino da Terra e é contaminada, o que causa as manchas escuras e as fases lunares; así, non é perfecta como outros corpos celestes, que brillan con luz propia.

A crenza no modelo xeocéntrico fundamentábase en gran parte en varias observacións importantes. De entrada, se a Terra se movese realmente, debería ser posíbel observar o cambio de posición das estrelas fixas debido á paralaxe, é dicir, que as formas das constelacións deberían cambiar considerabelmente durante o ano, salvo que as estrelas se atopasen tan afastadas que o seu cambio de posición fose indetectábel. A paralaxe estelar non foi detectada ata o século XIX, xa que as estrelas efectivamente se atopan tan lonxe da Terra que o efecto é extremadamente pequeno, de maneira que os gregos se decantaron pola explicación máis sinxela: a Terra non se movía, e a falta de paralaxe foi considerada unha debilidade básica de calquera teoría non xeocéntrica.

Doutra banda, Venus mostra poucas variacións de brillo, e de aí deducíase que se atopaba sempre á mesma distancia da Terra, feito que se explica mellor cun modelo xeocéntrico que cun heliocéntrico, pero que en realidade se debe a que a perda de luminosidade producida polas súas fases queda compensada polo aumento do seu tamaño aparente debido á súa distancia variábel á Terra.

Outro apoio á teoría era a idea, exposta por Aristóteles, que o estado natural dos obxectos pesados, como é a Terra, é o repouso, e que para desprazarse hai algún tipo de forza. Algúns crían tamén que a rotación da Terra sobre o seueixo faría que a atmosfera, e os obxectos que se atopaban, como as nubes e os paxaros, quedarían atrás.

Con todo, un dos problemas principais dos modelos de Eudoxo e de Aristóteles, baseados en esferas concéntricas, era que non podían explicar os cambios no brillo dos planetas, causados pola súa distancia variábel.

## Sistema tolemaico 
[miniatura| right |*Representación dos corpos celestes*, ilustración de 1568 do sistema xeocéntrico tolemaico do cosmógrafo e cartógrafo portugués Bartolomeu Velho ([Bibliothèque nationale de France, París)]] 
Aínda que os principios do xeocentrismo grego foron establecidos por Aristóteles, o seu sistema non se considerou como estándar, a diferenza do de Claudio Tolomeo, desenvolvido o século II. A súa principal obra astronómica, o *Almaxesto*, foi a culminación de séculos de traballo de astrónomos helénicos e babilonios, e, durante máis dun milenio, os astrónomos europeo s e os do islam aceptárona como modelo cosmolóxico correcto. É debido á súa influencia que o sistema tolemaico se identifica ás veces como sinónimo do modelo xeocéntrico.

Tolomeo afirmaba que a terra era o centro do universo, a partir da simple observación que, en todo momento, a metade das estrelas se atopaban sobre o horizonte e a outra metade por baixo del, e da crenza de que todas elas se atopaban á mesma distancia do centro do universo. Se a Terra estivese moi desprazada do centro, a división entre as estrelas visíbeis e non visíbeis non sería idéntica 

[miniatura| right | O planeta móvese sobre o [epiciclo (liña de puntos pequena), que á súa vez se move sobre o deferente (liña de puntos grande ). O centro do deferente é X, pero o movemento angular do epiciclo é uniforme só respecto ao punto •, que é o ecuante]] 
No sistema tolemaico, cada planeta é movido por cinco ou máis esferas; unha delas é o deferente, un círculo cuxo centro é un punto situado entre o ecuante e a Terra . Outra esfera é o epiciclo, ancorado no deferente, e en que o planeta está ancorado. O deferente xira ao redor da Terra, mentres que o epiciclo vira dentro do deferente, facendo que o planeta se mova máis lonxe ou máis preto da Terra en diferentes puntos da súa órbita, e ata poida retardarse, deterse e retroceder (movemento retrógrado). Os epiciclos de Venus e Mercurio están sempre centrados nunha liña entre a Terra e o Sol (con Mercurio máis preto da Terra), o que explica por que son sempre tan próximos no ceo.

A orde tolemaica das esferas, a partir da Terra, é a seguinte:

# Lúa 
# Mercurio 
# Venus 
# Sol 
# Marte 
# Xúpiter 
# Saturno 
# Estrelas fixas

O modelo deferente-epiciclo fora utilizado polos astrónomos gregos durante séculos, como tamén a idea do "excéntrico" (un deferente lixeiramente descentrado respecto da Terra). Na ilustración, o centro do deferente non é a Terra senón X, converténdoo en excéntrico. Desgraciadamente, o sistema dispoñíbel na época de Tolomeo non concorda completamente coas observacións, aínda que se consideraba unha mellora considerábel respecto ao sistema de Aristóteles. Ás veces, o tamaño dun bucle retrógrado dun planeta (especialmente o de Marte) era máis pequeno, e outras veces máis grande, e foi isto o que impulsou a idea dos ecuantes. O ecuante era un punto, próximo ao centro da órbita do planeta, desde o que a un observador lle parecería que o centro do epiciclo do planeta se movía sempre á mesma velocidade. Xa que logo, o planeta movíase realmente a velocidades diferentes cando o epiciclo estaba en puntos diferentes do seu diferente. Ao utilizar o ecuante, Tolomeo afirmaba manter o movemento uniforme e circular, pero a moitos non lles gustaba porque non crían na teoría do movemento circular uniforme de Platón. Finalmente, o sistema resultante que foi amplamente aceptado en Occidente foi un pouco manexábel para ollos modernos: cada planeta necesitaba un epiciclo que orbita a un deferente e desprazado a un ecuante diferente para cada planeta. Con todo, predicía diversos movementos celestes, incluíndo o comezo e final dos movementos retrógrada, con bastante exactitude para a época.

## Xeocentrismo e sistemas rivais 
Non todos os gregos aceptaban o modelo xeocéntrico. Mencionouse xa o sistema pitagórico: algúns pitagóricos crían que a Terra era un de varios planetas que viran ao redor dun lume central. Hicetas e Ecfante de Siracusa, dous pitagóricos do século -V, e Heráclides Póntico do século -IV, crían que a Terra viraba sobre o seu eixo pero que ficaba o centro do universo; un sistema destas características pódese seguir considerando como xeocéntrico, e Jean Buridan reviviuno na idade media. Ás veces tamén se di que Heráclides Póntico afirmou que tanto Venus como Mercurio viraban ao redor do Sol e non da Terra, pero non hai probas claras. Marciano Capela colocou claramente Mercurio e Venus en epiciclos ao redor do Sol.

Aristarco de Samos foi o máis radical; escribiu unha obra, que non perdurou, sobre a heliocentrismo, dicindo que o Sol era o centro do universo mentres que a Terra e outros planetas orbitaban ao seu redor. Esta teoría non foi moi popular e só se coñece un seguidor, Seleuco de Seleucia.

### Sistema Maragha 
A revolución Maragha fai referencia á revolución da escola de Maragheh (actual Irán) contra a astronomía tolemaica. A escola de Maragha era unha tradición astronómica iniciada no observatorio de Maragheh e continuada polos astrónomos de Damasco e Samarcanda. Como os seus antecesores andalusís, os astrónomos Maragha intentaron solucionar o problema dos ecuantes e desenvolver configuracións alternativas ao modelo tolemaico, e tiveron máis éxito que aqueles en crear configuracións non tolemaicas que eliminaban a ecuante e o excéntrico, foron máis exactos na predición numérica de posicións planetarias e achegarse máis ás observacións empíricas. Algúns dos astrónomos Maragha máis importantes foron Mo'ayyeduddin Urdi (morto o 1266), Nasīr al-Dīn al-Tūsī (1201-1274), 'Umar al-Katibi al-Qazwini (morto o 1277), Qutb al-Din al-Shirazi (1236-1311), Sadr al-Sharia al-Bukhari (morto sobre o 1347), Ibn al-Shatir (1304-1375), Ali al-Qushji (morto sobre o 1474), al-Birjandi (morto o 1525) e Shams al-Din al-Khafri (morto o 1550).

Ibn Al-Shatin, o astrónomo damasquí (1304-1375), escribiu unha importante obra de título *Kitab Nihayat al-Sul fi Tashih al-Usul* ("Unha investigación definitiva en canto á rectificación da teoría planetaria") sobre unha teoría que se desviaba considerabelmente do sistema tolemaico coñecido na época. No seu libro *Ibn al-Shatin, an arab astronomer of the fourteenth century* ( "Ibn al-Shatin, un astrónomo árabe do século XIV"), E. S. Kennedy escribiu: "o que é máis interesante, con todo, é que a teoría lunar de Ibn al-Shatin, salvo diferenzas triviais nos parámetros, é idéntica á de Copérnico (1473-1543)". O descubrimento de que os modelos de Ibn al-Shatin son matematicamente idénticos aos de Copérnico expuña o interesante tema dunha posíbel transmisión destes modelos en Europa.

### Sistema copernicano 
En 1543, o sistema xeocéntrico enfrontouse co seu primeiro competidor serio coa publicación de *De revolutionibus orbium coelestium *, de Nicolás Copérnico, en que se postulaba que a Terra e os outros planetas viraban ao redor do Sol. O sistema xeocéntrico, con todo, aínda estivo en vigor durante moitos anos, xa que, na época, o sistema copernicano non ofrecía predicións mellores que as do xeocentrismo, e expuña problemas tanto na filosofía natural como ás escrituras.

Coa invención do telescopio en 1609, as observacións realizadas principalmente por Galileo Galilei, como a que Xúpiter ten lúas, puxeron en dúbida algúns dos principios do xeocentrismo, aínda que non representaban unha ameaza seria.

miniatura|Fases de Venus. 
En decembro de 1610, Galileo observou co seu telescopio que, do mesmo xeito que a Lúa, Venus mostraba todas as fases. Esta característica era incompatíbel co sistema tolemaico, pero era unha consecuencia natural do sistema heliocéntrico.

Tolomeo situara o deferente e o epiciclo de Venus completamente na esfera do Sol (entre o Sol e Mercurio), pero isto era totalmente arbitrario; tamén podía intercambiar os dous planetas póndoos alén do Sol, ou facer calquera outra combinación mentres se atopasen sempre preto dunha liña entre a Terra e o Sol. Neste caso, se o Sol é a orixe de toda a luz, e seguindo o sistema tolemaico: 
* Se Venus está entre a Terra e o Sol, a fase de Venus debe ser sempre crecente (menos do 50% iluminado) ou nova. 
* Se Venus está máis aló do Sol, a fase de Venus debe ser sempre minguante (máis do 50% iluminado) ou chea.

miniatura|Sistema de Tycho Brahe. Os obxectos con órbitas en azul (o Sol e a Lúa) viran ao redor da Terra, mentres que as órbitas en laranxa (Mercurio, Venus, Marte, Xúpiter e Saturno) corresponden aos que o fan ao redor do Sol 
Galileo, con todo, viu Venus primeiro pequeno e en fase chea, e logo grande e en fase crecente; os astrónomos da época consideraron que, se estas observacións se confirmaban, isto sería totalmente incompatíbel coa cosmoloxía tolemaica. Como resultado, a competición de décadas posteriores entre cosmoloxías astronómicas centrouse en variacións do sistema de Tycho Brahe (no que a Terra segue no centro do universo, e o Sol e a Lúa viran ao seu redor , pero o resto dos planetas orbitan ao redor do Sol nun gran conxunto de epiciclos), ou en variacións do sistema copernicano.

## Gravitación 
Johannes Kepler, logo de analizar as observacións de Tycho Brahe, construíu as súas tres leis o 1609 e 1619, baseándose nunha visión heliocéntrica onde os planetas se moven en traxectorias elípticas. Utilizando estas leis, foi o primeiro astrónomo que predixo correctamente un tránsito de Venus (o do ano 1631).

En 1687, Isaac Newton desenvolveu a súa lei da gravitación universal, que introduciu a gravidade como a forza que mantén tanto a Terra como os planetas movéndose no ceo e evita que a atmosfera se escape ao espazo, o que posibilitou que os científicos construísen rapidamente un modelo heliocéntrico plausíbel para o Sistema Solar.

En 1838, o astrónomo Friedrich Wilhelm Bessel mediu correctamente a paralaxe da estrela 61 Cygnes, refutado así a afirmación de Tolomeo que a paralaxe non existía.

Un marco xeocéntrico é útil para moitas actividades cotiás e a maioría de experimentos de laboratorio, pero non é tan acertado utilizalo para mecánica do sistema solar e viaxes espaciais, en que é máis útil utilizar un heliocéntrico. En cambio, a astronomía galáctica e extragaláctica simplifícase se o Sol non se considera nin inmóbil nin o centro do universo, senón virando ao redor do centro da nosa galaxia.

## Xeocentrismo actual 
Algúns seguidores de determinadas relixións interpretan as escrituras sacras literalmente, e afirman que a Terra é o centro físico do universo. Isto fai necesario que sexa o Sol o que vire ao redor da Terra, e non ao contrario, porque se a Terra se movese non podería ser continuamente o centro do universo, o que se coñece como xeocentrismo moderno. Os astrólogos, independentemente de que crean ou non no xeocentrismo como principio, seguen utilizándoo tamén nos seus cálculos.

A asociación contemporánea Association for biblical Astronomy, dirixida polo físico Dr. Gerhardus Bouwer, sostén unha versión modificada do modelo de Tycho Brahe, que chaman "xeocentricidade", pero a maioría dos grupos relixiosos da actualidade aceptan o modelo heliocéntrico. Nun estudo, o Dr. Jon D. Miller da Northwestern University, (Chicago, Illinois), experto no nivel de comprensión da ciencia e a tecnoloxía do público en xeral, descubriu que, hoxe en día, un 20% dos americanos cre que o Sol vira ao redor da Terra.

### Planetarios 
O modelo xeocéntrico (tolemaico) do sistema solar segue sendo de interese para os fabricantes de planetarios, xa que, por razóns técnicas, o movemento de tipo tolemaico ten algunhas vantaxes sobre o copernicano en canto aos aparellos que xeran a luz dos planetas. O esfera celeste, utilizada en educación, e ás veces en navegación, tamén se basea nun sistema xeocéntrico.

## Ciencia ficción 
A ciencia ficción de historia alternativa produciu unha certa cantidade de literatura interesante baseándose na idea de que Terras e universos alternativos poderían ter leis físicas e cosmolóxicas que son en esencia tolemaicas e aristotélicas. Esta subcategoría iniciouse co relato *Sail On! Sail On!*(1952), de Philip José Farmer, no que Colón ten acceso á tecnoloxía de radio e navega máis aló do final da Terra (plana), en contas de descubrir as Américas, no seu universo xeocéntrico alternativo de 1492.

*Celestial Matters* (1996), de Richard Garfinkle, desenvólvese nun cosmos xeocéntrico máis elaborado, no que a Terra está dividida por dúas faccións en loita que poden voar dentro dun universo alternativo baseado na astronomía tolemaica, a física aristotélica e o pensamento daoista. Desgraciadamente, as dúas superpotencias levan loitando mil anos nunha guerra, desde os tempos de Alexandre Magno.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Crowe, Michael J., *Theories of the World from Antiquity to the Copernican Revolution*. Dover Publications, Inc,1990. Mineola, NY. ISBN 0-486-26173-5.
* Dreyer, J. L. E.,*A History of Astronomy from Thales to Kepler*. 2nd edition. Nova York: Dover Publications, 1953.
* Evans, James, *The History and Practice of Ancient Astronomy*. Nova York: Oxford University Press, 1998.
* Heath, Thomas, *Aristarchus of Samos*. Oxford: Clarendon Press, 1913
* Hoyle, Fred, *Nicolaus Copernicus*, 1973.
* Koestler, Arthur, ''The Sleepwalkers: A History of Man's Changing Vision of the Universe*, 1959, Penguin Books, 1986 edition: ISBN 0-14-055212-X, 1990 reprint: ISBN 0-14-019246-8
* Kuhn, Thomas S., *The Copernican Revolution*. Cambridge: Harvard Univ. Pr., 1957. ISBN 0-674-17103-9
* Linton, Christopher M., *From Eudoxus to Einstein—A History of Mathematical Astronomy*,Cambridge University Press, 2004. Cambridge. ISBN 978-0-521-82750-8.
* Walker, Christopher, ed. *Astronomy before the telescope''. Londres: British Museum Press, 1996. ISBN 0-7141-1746-3

### Outros artigos 
* Esfera celeste
* Firmamento
* Heliocentrismo

### Ligazóns externas 
* Animación da perspectiva xeocéntrica do sistema solar o ano 150
* Demostración da complexidade das órbitas observadas ao asumir un modelo xeocéntrico do sistema solar
* Official Geocentricity Website, Association for Biblical Astronomy
* Explicación de Tolomeo do movemento retrógrado
* Sistema astronómico de Tolomeo