Illa Goodenough

**Illa Goodenough** no Mar de Solomón (identificada como Morata nos mapas máis antigos) é a máis occidental das tres grandes illas de Entrecasteaux en Milne Bay, provincia de Papúa-Nova Guinea. Situada ao leste da Illa de Nova Guinea e ao suroeste das Illas Trobriand. É máis ou menos circular, medindo 39 x 26&nbsp;km cunha superficie de 687&nbsp;km² e unha liña de costa de 116&nbsp;km. Desde un cinto costeiro que varía de ancho de 2 a 10&nbsp;km de largo, a illa elévase bruscamente ao cume de Monte Vineuo, 2.536 m sobre o nivel do mar, polo que é unha das illas máis escarpadas do mundo. A pequena Illa Wagifa atópase ao sueste da illa e está incluída dentro da administración de Goodenough.

## Clima e vexetación 
Do mesmo xeito que gran parte de Nova Guinea, o clima é tropical con altas temperaturas e humidade durante todo o ano. A estación do monzón do noroeste dura de decembro a marzo e provoca chubascos repentinos. De maio a outubro, os ventos do sueste son máis fríos e máis suaves. Os ciclóns tropicais son infrecuentes. As precipitacións varían entre 1.520&nbsp;mm e 2.540&nbsp;mm por ano. As secas graves ocorren unha ou dúas veces por década. Correntes torrenciais con fervenzas drenan a auga da montaña central. O bosque chuvioso cobre as elevacións máis altas con bosques secundarios, pasteiros e xardíns nativos nas ladeiras baixas e chairas costeiras. Os chans son acedos.

Unha planta de cítricos comestible rara, "Citrus wakonai" (localmente chamada "Kakamadu", un nome compartido con outras especies de cítricos), crece na illa Goodenough.

## Historia 
É probable que as illas de Entrecasteaux leven habitadas varios miles de anos, por persoas relacionadas cos papúes do continente. O arquipélago foi visto por primeira vez polo mariño francés Joseph Antoine Bruni d' Entrecasteaux en 1792 pero permaneceu inexplorado ata 1874 cando o Capitán John Moresby, comandante do HMS * Basilisk *, desembarcou na illa máis occidental e nomeouna na honra dun colega naval británico, o Commodore James Graham Goodenough.

O impacto da cultura occidental logo da visita de Moresby e antes da segunda guerra mundial limitouse a misioneiros, etnógrafos e comerciantes que buscaban baleas, perlas ou ouro. En 1888, William MacGregor visitou a illa no seu papel de administrador da recentemente proclamada Nova Guinea británica. En 1891, a Igrexa Metodista de Australia estableceu unha misión na illa de Dobu (entre as illas Ferguson e Normanby) baixo a dirección de William Bromilow. Desde alí establecéronse misións en centros estratéxicos nas illas de Entrecasteaux e Trobriand e no Arquipélago de Louisiade. En particular, en 1898 estableceuse unha misión en Bwaidoga, Mud Bay , Illa de Goodenough. Para entón, os comerciantes xa crearan unha demanda regular de ferramentas de aceiro, tea e torceduras de tabaco e a misión de Dobu recrutaba nativos para traballar nas minas de ouro e plantacións de copra. Estas actividades, e de feito as actividades agrícolas e de caza das persoas tradicionais, limitábanse a áreas localizadas nas llanuras costeiras da illa. O interior montañoso permaneceu completamente descoñecido e despoboado por encima dos 1 100 m.

### Segunda guerra mundial 
O 25 de agosto de 1942, un convoi xaponés de sete embarcacións motorizadas (MLC) con 353 infantes de mariña da Quinta Forza Naval Especial de Aterraxe de Sasebo detívose para descansar no extremo sur da illa Goodenough. Eran mandados polo Comandante Tsukioka e estaban destinados a Taupota e participación na Batalla de Milne Bay. Quedaron varados cando os seus MLC foron destruídos polo No. 75 Squadron RAAF Kittyhawks.

O 22 de outubro de 1942, os buques de guerra australianos HMAS *Stuart* e HMAS *Arunta* desembarcaron 640 soldados formados polo 2/12º Batallón australiano, da 18ª Brigada de Milne Bay.

Durante ese tempo, un enxeñeiro aeronáutico estadounidense informou que se podería construír un aeródromo temporal para o uso de urxencia no sitio dunha pista de aterraxe existente na llanura nordés preto de Vivigani. Tamén recomendou construír unha pista de aterraxe de 1.800 m. permanente.

A Quinta Forza Aérea dirixiu ao Grupo Nº 9 da RAAF para atacar bases inimigas en Nova Bretaña. Para facilitar isto, o General Headquarters Operations Instructions Nº.31, estableceu que a illa de Goodenough, que estaba guarnecida por un grupo de batallón de infantaría australiano con grupos de servizo adxuntos e dúas estacións de radar, debía reforzarse e prepararse como base operativa da forza aérea con dúas pistas de aterraxe, unha para os combatentes e a outra capaz de acoller bombardeiros pesados. A pista de combate estaba dispoñible o 15 de xuño. A fins de xullo, había 3.614 persoas da RAAF na illa. A pista de bombardeiros completouse o 20 de outubro, aínda que se rexistra que o primeiro uso ofensivo do aeródromo foi o 17 de maio por un Beauforts do escuadrón Nº 100 da RAAF.

Como parte da Operación Cartwheel, o aeródromo de Vivigani converteuse nun punto de parada importante para as operacións australianas e estadounidenses en Área do Pacífico Suroeste, cuxo obxectivo era atacar a Rabaul en Nova Bretaña, a fortaleza das forzas imperiais xaponesas.

## Cultura 
As catro linguas de Goodenough (Bwaidoka, Iduna, Diodio, e Buduna ou Wataluma pertencen á familia da  Baía de Milne de linguas austronesias. A lingua dominante, Bwaidoka, adoptouse como lingua franca pola Misión Wesleyana (Metodista) a principios de século. No censo de 2000, a poboación era de 20 814 habitantes.

Lista de vilas no sentido das agullas do reloxo ao redor da illa de Goodenough a partir de Vivigani Airfield na llanura costeira do nordés, como se mostra en Google Earth.

* Vivigani (este non é unha vila real per se, aínda que hai varias nas proximidades da pista de aterraxe)
* Bolubolu (o centro administrativo)
* Wailagi (misión da Igrexa Unida e escola primaria 1º-6º)
* Kilia
* Lauwela
* Auwale
* Debenefue
* Diodio
* Tatala
* Waibula
* Ufaufa
* Misión e Plantación Wataluma
* Misión Ulaluya

### Área protexida 
A área de xestión de vida silvestre de Oi Mada Wara no centro da illa ten unha superficie de 22 840 ha. Proporciona unha función crítica da paisaxe cun número relativamente alto de especies endémicas, en perigo de extinción e vulnerables.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*
*Jenness M.A. e Rev. A. Ballantyne. (1920) ''The Northern D'Entrecasteaux'', Oxford University Press.
*Pacific Wrecks website
*University of New South Wales News