Literatura bretoa

A **literatura bretoa** (en ) refírese á literatura na lingua bretoa (*brezhoneg*).

## Historia 
### Primeiros testemuños 
[miniatura|[Manuscrito de Leiden.]]
O manuscrito máis antigo que se conserva en lingua bretoa (que data de finais do século VIII) consérvase na Universidade de Leiden, nos Países Baixos, e é anterior en máis dun século ao texto máis antigo ao que se fai referencia en francés. Os especialistas adoitan supoñer que este é o texto máis antigo nunha lingua britónica continental e que foi estudado polo profesor Léon Fleuriot (1923–1987). O manuscrito en si é un fragmento de receitas medicinais compostas por plantas, o que suxire que o bretón ben puido ser empregado por persoas eruditas a finais do século XI.

Das primeiras manifestacións do awen (inspiración poética), só existen referencias vagas, xa que a tradición era principalmente oral naquela época. Existen inscricións funerarias, relatos mercantís e inscricións en moedas, pero a sabedoría druídica e as ensinanzas metafísicas, mitolóxicas, filosóficas e científicas estaban recompiladas en miles de versos que os aprendices tiñan que memorizar. Ademais, a sociedade celta contaba con bardos, poetas sagrados que celebraban as fazañas dos clans improvisando poemas acompañados pola arpa. Por outra banda, a lingua celta falada en Britania ata o século VIII era o britónico, común ao galés e ao córnico, linguas das que non comezaría a diferenciarse ata o século VI.

O asentamento celta na Bretaña fortaleceu os seus lazos con Gales e Cornualla, formando unha unidade social e cultural inseparable, con reis e herdanza literaria compartidos. Os seus bardos, Taliesin, Aneirin, Llywarch Hen, Hyvarnion e Gwenc'hlan, foron famosos en toda Europa. Durante a Idade Media, desenvolveuse unha literatura oral significativa en bretón, especialmente o bardo Bleheri, famoso na corte de Guillerme de Poitiers, pero as primeiras obras literarias escritas en bretón non apareceron ata a Idade Moderna. Crese que os poetas e bardos bretóns introduciron e reviviron o ciclo de historias e lendas coñecido como a Materia de Bretaña no continente europeo, concretamente as relativas ao rei Artur e á Táboa Redonda (os ciclos de Weroc, Meriasek e Yonek, e a lenda de Tristán e Iseu), particularmente a partir do século XI, durante o reinado do duque Hoel I, grazas aos bardos Cadiou e Riwalon. Tamén foron importantes os poemas líricos curtos ("lais bretons") e as cancións de amor, que por desgraza só sobreviven nas súas versións francesas. En filosofía e teoloxía, aínda que escribiron en francés ou latín, entre os mestres máis destacados están Pierre Abélard (1079–1142) de Ar Palez, preto de Naoned, con *Sic te non* (1122), considerada unha obra mestra da escolástica; Bernard de Loudéac, mestre en Chartres; Jean Roscelin (f. 1121), un dos fundadores do nominalismo e profesor na Sorbona; Baudri de Borgueil (1047–1130); e Marbode de Rennes (1035–1123). Non se conservaron obras en bretón deste período. Do mesmo xeito ca en Gales e Irlanda, os monxes recolléronas na literatura, pero a maioría dos mosteiros foron saqueados polos normandos e os poucos textos que se conservan foron destruídos durante as Guerras da Liga ou durante a Revolución Francesa.

### O bretón medio 
Os textos mellor conservados corresponden ao período bretón medio (séculos XV-XVI): algúns son os denominados *Buhes ar Zent* (*Vidas de Santos*), datados do século V pero que non foron impresas até os séculos XV-XVII, como *Buhez Santes Nonn hac he map Deuy* (*Vida de San Non e do seu fillo Deuy*), *Buhez Sante Gwenole* (*Vida de Santa Gwenola*), *Buhez Santez Genovefa* (*Vida de Santa Xenoveva*), *Buhez Santez Barba* (*Vida de Santa Bárbara*), impresa en 1557, *Burzud Braz Jesus* (*Vida de Xesús*), recollida en 1530 e *An Passion hac an Resurrection* (*Paixón e Resurrección*). Outras foron *An dialog etre Arzur Roe d’an Bretoned ha Gwynglaff* (*Diálogo entre Artur, rei dos bretóns, e Gwynglaff*), composto en 1450, e de cariz relixioso; o intelectual Jehan Legadeuc compón entre 1463 e 1499 *Le catholicon breton*, primeiro dicionario bretón-francés-latín, con máis de 5.000 palabras. Pero as obras máis salientables, tamén de inspiración relixiosa serían o *Mellezour an maru* ("Espello da morte", 1519) de Jean Ar Archer Coz, considerada a grande obra do renacemento bretón e *Buhez Mabden* (1530). Non se sabe nada da poesía lírica, aínda cando se ten constancia das historias tradicionais que se facían en verso e pequenos poemas (lais, baladas, prantos).

O teatro bretón non apareceu até o século XII, cos misterios pensados para a instrución e entretemento do pobo en lingua vulgar. Estas eran composicións en verso, respectando as antigas formas métricas celtas, que aínda eran a norma en Gales. A miúdo baseábanse nas vidas e milagres de santos locais (Meriasek, Bieuzy). Os actores eran aldeáns que aprendían o texto oralmente de memoria, o que explicaría por que os manuscritos non sobreviviron. O texto máis antigo, o "Buhez Santez Nonn", data de 1450, e os outros son *Burzud Braz Jezuz* (1530), *Buhez Santez Barba* (1557) e *Buhez Santez Katell* (1580). Estas pezas eran máis longas ca os misterios franceses e tiñan unha intensidade máis dramática, pero non se atoparon escenas macabras e é notable a presenza do Ankou, unha personificación masculina da morte nos contos populares. No que respecta ao teatro profano, este comezaría a principios do século XV e só se conserva unha pequena comedia, *Amourousted eun den coz penihy so orguet a vez ur plac’h* (*Os amores dun vello namorado dunha moza*).

Entre 1530 e 1642 recompiláronse os *Poémes bretons du Moyen Age* (*Poemas bretóns da Idade Media*), que non serían impresos até 1879 e que recollían os *Pemzec levenez Maria* (*As quince alegrías de María*), *Buhez Mabden* (*Na vida do home*), e *Tremenvan an itron gwerches Maria* (*Paixón da Virxe María*). Finalmente, en 1576 aparecería unha versión de *Buhez an itron Santes Cathell* (*Vida da dama Santa Catarina*).

### Séculos XVI e XVII 
[miniatura|[Mikael an Nobletz.]]
Durante o século XVII continuaría o desenvolvemento da literatura en lingua bretoa, salientando o *Dictionnaire breton-français* (1616) de Quinquer de Roscoff, quen no ano 1636 compón unhas *Divizioù* (*Conversas*); en 1622 escribiuse *Doctrin an christien*, que inclúe as obras profanas *Bue Robars an Diaoul* (*Vida de Robert o Diaño*), *An inconstanç doub* e *Ian melarge* (*Martes de Entroido*), influídas pola ''commedia dell'arte* e onde se introduce o personaxe de Arlequín, ás cales se uniría máis tarde *Ar farvel goapaer* (*O tolo disimulado*), composta en verso en 1750 en dialecto leonés por Paskal Kerenveier (1728-1794) e en 1650 Tangi Gueguen escribe as *An nouelou ancient ha devot* (*Cancións vellas e devotas*).

Durante a segunda metade do século XVII, comezou o período do bretón moderno, marcado pola orixe das obras gramaticais do xesuíta Julien Maunoir (1606-1683). O fillo dun misioneiro bretonófono, Mikael an Nobletz (1577-1652) tamén intentou crear unha grafía baseada no dialecto de Leon e fai algunhas mudanzas infrecuentes na lingua: *tok* “sombreiro” e *kiger* “carniceiro”, convértense en *tok ar c'higer* “o sombreiro do carniceiro” ou *ù ar gigerien* “os sombreiros dos carniceiros”, tamén *ma zog* “o meu sombreiro” e *e dok* “o seu sombreiro”.

Ao mesmo tempo, abandonáronse as regras máis difíciles da versificación celta, o que permitiu a composición de poemas e dramas sen requirir un gran virtuosismo. Esta considérase a grande época do humor celta, con obras satíricas e costumistas de Klaod Al Lae (1745-1791) como *Ar c'hy* ("O can") e *Sarmoun great ar maro a Vikeal Morin* ("Sermón sobre a morte de Michael Morin"), o poema anónimo *Ar bugel fur* ("O neno sabio") e os poemas frívolos do abade Baill, capelán de Saint Jean-du-Doigt, autor de *Meulidige kegin* ("Eloxio do berro").

En canto ao teatro da época, entre as obras máis salientables inclúense *Buhez Santez Genovefa ar Vrabant* e a *Burzud* ("Paixón") de 4.660 versos, composta por Laorañs Richou, e a *Buhez ar Saent* (1752) de Claude Marigo (1693-1759). Outra forma de teatro relixioso consiste nos populares "Indultos" (celebracións relixiosas), o *Burzud Santez Triphin* ("Purgatorio de San Patricio") e o *Buhez ar pevar map Aymon* ("Vida dos catro fillos de Aymon").

Con respecto á literatura culta, hai que destacar a Alain-René Le Sage Ar Fur, que escribe *Tuccaret* (1709); Grégoire de Rostrenen (1672-1750), seguidor de Maunoir, que en 1732 escribiría *Le dictionnaire françois-breton*; e Teophile-Malo Corret de la Tour d’Auvergne (1743-1800), filólogo autor de *Nouvelles recherches sur la langue, l'origine et les antiguités des bretons* (1792). Loeiz Le Pelletier (1663-1733) escribiu un dicionario etimolóxico bretón publicado polos Estados; Charles le Briz (1665-1737) escribiu *Heures bretonnes et latines* (1712) nunha mestura de bretón e francés chamada *brezhoneg beleg* (o bretón dos sacerdotes).

### Renacemento literario (século XIX) 
[miniatura|[Théodore Hersart de la Villemarqué.]]
Antes do movemento de rexurdimento literario promovido por Gwalarn a principios do século XX, a maior parte da literatura en bretón consistía en escritos relixiosos. O renacemento literario bretón coincidiu co triunfo literario do Romanticismo, pavimentado pola obra de Gonideg e pola tradición de poesía oral xa existente. Mesmo no século XIX, había bardos itinerantes que cantaban de granxa en granxa, interpretando os *gwerzioù* (lamentos e cancións épicas) e os *sonioù* (cancións humorísticas e amorosas), que mesturaban poemas antigos con novas composicións. Outros vestixios da tradición oral, os contos, recreaban personaxes como Merlín, o rei Artur, as fadas Viviane e Morgana, o xigante Gaor, o cruel rei Conomor (o Conchobar dos irlandeses), a princesa libertina Ahès ou Dahud, os ananos maliciosos chamados Korrigans ou Kornandons, e o rei Marco de Cornualla, coñecido pola historia de Tristán e Iseu. Os antigos mitos foron cristianizados, como foi o caso da antiga divindade celta Cernunnos Taranis, que foi substituída polo Demo. A personificación da morte, Ankou, que era masculina, tamén era de orixe pagá. Entre os temas favoritos das lendas estaban a submersión de cidades e aldeas, a procura de princesas, a morte de mulleres e nenos, as tarefas realizadas mediante maxia e a caza das cervas. A estes uníronse lendas cristiás, santos que viñeron de Britania para evanxelizar o país e deidades celtas transformadas en santas, como Anna en "Santez Anna", Brigantia en "Santa Bríxida de Irlanda" e Edern en "Santa Edern".

Théodore Hersart de la Villemarqué fixo unha recompilación exhaustiva destas tradicións ancestrais e en 1838 publicou o que consideraba máis interesante en *Barzaz Breiz*. Isto crearía interese e animaría a outros autores novos a escribir en bretón. Os principais foron August Brizeug (1803-1858), Prosper Proux (1812-1873) de Kernev; Jean Marie le Scour, con *Gwerz Ker-Is* ("A cidade afundida"); Lan Inizan (1826-1891) François-Marie Luzel *Fañch An Uhel* (1821-1895), Gwilherm Kerambrun (1813-1852), Narcisse Quellien (1848-1902), amigo de Ernest Renan e autor dos poemas *Annaïk* (1880) e *Breiz* (1898); Gabriel Milin (1822-1895) director da revista Feiz ha Breizh e autor dos relatos *Gwechall-goz e oa* (*Volve ser*, 1924).

Tamén se desenvolveu un forte corpus de literatura relixiosa e reaccionaria, fomentado polas traducións bíblicas *Histoer ar Vuhe Jesus Chrouist* ("Historia e vida de Xesucristo"), en "gweneg", de Giquello, e *Testament Nevez hon Aoutrou Jesus Krist* ("O Novo Testamento de Xesucristo", 1827), traducido por Gonidec, que foron combinados en 1866 no *Bibl Santel*. Entre estes autores relixiosos, salientan o padre Henry, autor de *Kannouennou santel* ("Cánticos sagrados"); o padre Yann-Vario Le Jobioux (1806-1888); o abade Durante, autor de *Ar feiz ha ar vro* ("Fe e patria"); e Joakim Gwilhom (1797-1857). Ademais, durante o período de 1830 a 1848, destacaron os dramaturgos Auguste Le Corre e Jobig Coat, de Montroulez, autores de comedias como *Plac'h ar pemp amourouz* ("A moza dos cinco amantes"). A partir de 1800, formáronse numerosos grupos de teatro afeccionados en Brodreger e en aldeas como Lannuon, Pluzuned, Pempoull e Lanveur. Todas estas obras axudaron a consolidar o estereotipo do bretón ultracatólico e reaccionario.

### Literatura contemporánea 
miniatura|*Troiou kamm Alanig al Louarn'', libro 1, de Jakez Riou, 1936.
[miniatura|300x300px|Os novelistas [Pobo bretón|bretóns Mich Beyer e Yann-Fulup Dupuy, co tradutor Hervé Latimier en 2008.]]
Aínda que o movemento neobárdico Gorsedd, Eisteddfod na Bretaña, foi fundado a comezos do século XIX por Auguste Brizeux, o verdadeiro apoxeo do movemento tivo lugar entre 1900 e o estalido da primeira guerra mundial. Esas dúas décadas estiveron dominadas por François Jaffrenou, cuxo nome bárdico era Taldir, e quen introduciu moitos elementos da cultura galesa inspirados en Iolo Morganwg na cultura bretoa. Durante esas décadas, Taldir fundou o Gorsedd Barzed Gourenez Breiz Isel ("Gorsedd dos bardos da Península da Bretaña") e fixo moito para fomentar tanto a poesía celta tradicional como o sentido de comunidade entre os bardos bretóns.

O poeta Jean-Pierre Calloc'h (1888-1917) morreu durante a primeira guerra mundial. Publicouse de xeito póstumo a colección *Ar en deulin*, que puxo os alicerces da súa fama como poeta de guerra.

Nos anos 1920, xurdiu un movemento para introducir as novas tendencias da literatura moderna en bretón, no que o lingüista e autor Roparz Hémon tivo un papel importante. A revista literaria *Gwalarn* serviu de saída para autores modernos, como Jakez Riou e Yves Le Drézen (que publicou a primeira novela longa en bretón en 1941).

Pierre-Jakez Hélias (1914-1995) escribiu prosa e poesía tanto en bretón como en francés. A súa contemporánea Anjela Duval (1905-1981) escribiu poesía reflexionando sobre a súa orixe labrega, mística e de conciencia social.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Francis Gourvil (1979) *La langue et la littérature bretonnes* PUF Que sais je nº 60 París
* Ferran Palau i Martí (1997) *Bretanya* Pagès Editors Lleida.
* Bonnefoy, Claude; Cartano, Tony; Oster, Daniel (1977) *Dictionnaire de la littérature française contemporaine* Jean-Pierre Delarge, París.
* Demougin, Jean (1983) *Grand dictionnaire des létres* Larousse París