Armada Invencible

***La Grande y Felicísima Armada*** foi o nome que lle deu Filipe II á gran frota que armou en 1588 para invadir Inglaterra durante a Guerra anglo-española de 1585-1604 e máis coñecida comunmente polo nome que lle deron despectivamente os ingleses como **Armada Invencible**. O envío por parte de Filipe II desta frota, coa intención de invadir e controlar a política exterior inglesa (principalmente no referente á piratería e a guerra de Flandres), supuxo o comezo das hostilidades dunha guerra na que finalmente España conseguiu que Inglaterra solicitase a paz e asinase un tratado favorable aos intereses da monarquía hispánica en Londres (1604).

No entanto, esta campaña naval considérase unha derrota española, tanto pola perda de navíos debida ás inclemencias meteorolóxicas, como pola épica loita entre os dous titáns que impediu o desembarco de 30.000 homes nas costas inglesas. Aínda así, despois do forte temporal fronte a Escocia e Irlanda, máis da metade dos navíos lograron chegar de volta ás costas españolas. Con todo isto, a supremacía española nos mares permanecería indiscutida ata a Batalla das Dunas (1639). Ademais a súa posición como primeira frota do mundo afianzouse aínda máis cando os ingleses crearon a súa Armada Inglesa un ano despois desta operación, e fracasaron igualmente fronte ás costas de Galicia e Lisboa.

Debía mandala o almirante de Castela Don Álvaro de Bazán, marqués de Santa Cruz, pero morreu pouco antes da partida da frota, sendo substituído a fume de carozo por Alonso Pérez de Guzmán (VII duque de Medina-Sidonia), Grande de España. Estaba composta por uns 127 barcos sendo 122 os que entraron no Canal da Mancha.
## O plan 
A idea de Filipe II  era percorrer a Canle da Mancha e recoller un exército español de 30.000 homes dirixido por Alexandre Farnesio (duque de Parma) que pasarían a canle en barcazas protexidos pola frota para desembarcar na costa do condado de Kent.

## Os preparativos 
[miniatura| Alonso Pérez de Guzmán, foi [comandante en xefe da Armada Española e dirixiuna durante a tráxica aventura da "*Armada Invencible*".]]
O 19 de febreiro de 1588, Alonso Pérez de Guzmán recibe o anuncio da morte do Marqués de Santa Cruz e a orde de partir a Lisboa. A Grande e Felicísima Armada queda sen o arquitecto que a deseñou e Filipe II encomenda o mando da empresa a Alonso Pérez de Guzmán el Bueno y Zúñiga, VII Duque de Medina-Sidonia, quizais por razóns máis políticas que militares, quen non ten menos reparos na misión que o seu predecesor.

É fácil comprender a desesperación do duque quen, segundo algúns autores afirman, declarara de si mesmo «*non son home de mar, nin de guerra*», aínda que no seu descargo e segundo as cartas enviadas ao rei podemos ler en concreto:

Así, o fácil de comprender neste caso eran as súas preocupacións en relación á prema que esixía o rei e o mal estado daquela armada. Unha armada mal abastecida, sen o persoal necesario nin o apropiado. Unha armada deseñada apresuradamente que el tiña que dispor nun demasiado curto espazo de tempo e sen apenas homes (9.000):

## Contratempos 
Apenas levantou áncora a armada desde Lisboa, as galernas dispersaron a frota fronte á Coruña, empurrando algúns barcos ata o sueste de Inglaterra, e a outros cara ao golfo de Biscaia. Levou máis dun mes volver reunir a frota. Pola súa banda, o duque de Medina-Sidonia volveu aconsellar unha vez máis ao rei que desistise da empresa ou que o relevase do mando.

Ao mesmo tempo, os ingleses enviaron á desesperada unha frota de guerra destinada a enfrontarse á Grande Armada mentres esta se achaba amarrada na Coruña, pero as condicións meteorolóxicas eran tan malas que os ingleses nin sequera conseguiron chegar a España e tiveron que regresar aos seus portos.

A partir do 22 de xullo, cando alcanzaron o golfo de Biscaia, as fortes tormentas e o estado do mar provocaron que para o 28 do mesmo mes unha parte da frota (40 barcos) se perdese e separase do resto. Tiveron que pasar outros dous días máis para que os barcos perdidos regresasen ao groso da frota.

Desafortunadamente para eles xa foran avistados polo barco inglés *Golden Hind*, comandado esta vez por Thomas Fleming, quen tivo tempo de dar a voz de alarma mentres a «Grande» aínda se recompuña.

Cando a Armada alcanzaba a altura de Fowey, os faros costeiros ingleses xa anunciaban a súa presenza.

Deste feito, o aviso de Fleming a Drake sobre a chegada española, nace unha das moitas, aínda que pouco probable, lendas ou mitos sobre o comentario de Drake cando xogando aos birlos en Plymouth Hoe lle chegou a noticia do avistamento da «Grande»:

O que si é certo e un feito é que a frota inglesa fondeada en Plymouth non tiña posibilidades de partir, xa que nin o tempo nin o mar o permitían nese momento. Coa brisa en contra e a subida da marea, a frota inglesa atopábase atrapada no porto. Ademais neses mesmos instantes a Armada Invencible navegaba vento a favor, a barlovento.

Algúns historiadores, moitos dos cales basean a derrota na incompetencia de Medina-Sidonia, afirman que o segundo ao mando, Diego Flórez Valdés (tamén se barallan outros nomes como Oquendo e Recalde), suxeriu ao comandante da frota sorprender aos ingleses mentres se atopaban incapacitados no porto. Pero é de supor, e non deixa de ser outra conxectura aínda que probable, que Medina-Sidonia, levado pola obediencia cega ao seu rei, tiña unhas directrices inamovibles que seguir: «*reunirse custase o que custase coas tropas que esperaban en Flandres e lanzarse sobre Inglaterra en canto lles fose posible*».

De xeito evidente era un plan simple que aquela inmensa e potente frota podería completar sen problemas, dada a estimación feita sobre a frota inimiga.

Parece habitual que se mencione reiteradamente a devandita incompetencia de Medina-Sidonia, pero doutra banda, algúns autores consideran que sempre actuou elixindo a mellor e máis coherente das opcións para a frota. Así, en definitiva, non parece haber constancia da advertencia do segundo sobre atacar a frota inglesa en porto e as afirmacións, quizais esaxeradamente humildes dado o seu carácter modesto e obediente, de Pérez de Guzmán sobre si mesmo puideron contribuír a esta idea de incompetencia sobre o seu liderado da frota en materia militar.

## A batalla 
### Primeiros encontros 
miniatura|280px|Mapa da ruta seguida polos navíos da Armada Invencible.
O 31 de xullo, a frota inglesa comeza a atacar timidamente a Armada Invencible e, á marxe das primeiras tomas de contacto e estimación do poderío adversario, realízanse por parte inglesa os primeiros ataques con tímidos canoneos a longa distancia. Nunha destas refregas ocorren dous accidentes non tan importantes para a «Grande» como o botín conseguido polos ingleses: pérdense dous galeóns españois, o navío insignia de Pedro de Valdés ao mando da frota andaluza (11 navíos), *San Salvador,* e o *Nuestra Señora del Rosario*.

No primeiro parece ser que explota a santabárbara do buque, o pánico e desconcerto do persoal a bordo fan que este se entregue e quede a mercé de Drake. De novo, algunhas lendas afirman que foi a consecuencia dun acto de sabotaxe inglesa, pero tampouco hai constancia de nada que se pareza a este feito.

O outro galeón, o *Nuestra Señora del Rosario*, nunha manobra de abordaxe sobre un navío inglés, choca contra o *Santa Catalina*, quedando inutilizado o seu mastro e, polo tanto, sen posibilidade de facer fronte a ningún ataque... Corre a mesma sorte que o *San Salvador*, queda a mercé dos ingleses xunto coa súa tripulación e ambos acaban nos portos de Weymouth e Dartmouth, Devon, respectivamente.

A perda de dous navíos importantes como os mencionados, así como as pequenas refregas, non foron tan graves para os españois como o botín conseguido polos ingleses, xa que, polo menos un deles, ía repleto de víveres, munición (aínda que pouco quedaría do *San Salvador*) e demais material para o aprovisionamento da «Grande». Dadas as circunstancias posteriores e as dificultades da Armada para fondear en Flandres, ambos os navíos quizais fosen dunha importancia cualitativa.

Aínda así, parece evidente que dous galeóns dos 137 navíos españois non parecía, naquel momento, unha gran perda cuantitativa. Cando os problemas empezaron a superar á «Felicísima», calquera navío, por pouco importante que parecese, converteuse en vital para o seu obxectivo.

### A Canle 
[miniatura|280px|*Derrota da armada invencible*, pintura de [Philippe-Jacques de Loutherbourg (1796).]]
O 2 de agosto de 1588, á altura das Gravelinas, a Grande Armada tivo a súa primeira e única escaramuza importante contra a frota inglesa mandada por *sir* Francis Drake.

Os ingleses envorcaron toda a súa furia artilleira sobre os españois, e finalmente Drake enviou varios barcos en chamas (brulotes) contra a frota española, que trataba de illar o barco de Drake. Os ingleses intentaron deter a Grande Armada ata esgotar totalmente a súa munición, pero tras constatar a superioridade e a potencia de fogo española, a frota inglesa deuse á fuga, levando novamente a Inglaterra noticias dunha Armada Invencible. Con isto queda desmentida a teoría da superioridade canoneira inglesa; os feitos históricos describen unha actuación máis típica dunha frota inferior enfrontándose na medida das súas posibilidades a outra moi superior e máis poderosa, coa esperanza de atrasar na medida do posible a inevitable invasión de Inglaterra.

Este foi o maior enfrontamento naval da Grande e Felicísima Armada contra a mariña inglesa, resultando un barco afundido e outros seriamente avariados, 300 vítimas por parte española fronte a uns 200 mortos polo lado inglés. Débese destacar que os españois non consideraron a posta en fuga da frota inglesa como unha vitoria naval, pois ademais de sufrir máis vítimas, o seu obxectivo durante o combate non era xa a destrución da frota inglesa, senón a captura de Francis Drake.

A estes feitos seguiron as grandes dificultades da Grande Armada para recalar nos portos flamengos e un empeoramento repentino das condicións meteorolóxicas na zona, o que levou a frota inglesa a recalar nos seus portos esperando un milagre, e á dispersión da española cara ao Mar do Norte e o Mar de Irlanda cos subseguintes desastres e afundimentos nas abruptas e tormentosas costas británicas, que causaron un gran número de baixas entre os españois.

Así pois, o desastre da Grande e Felicísima Armada ha de ser considerado, desde un punto de vista obxectivo, un gran fracaso español e non unha gran vitoria militar inglesa, como tantos historiadores e cronistas anglosaxóns pretenderon mostrar durante séculos.

Cóntase que á volta da Armada a España, Filipe II dixo: «*Eu enviei ás miñas naves a pelexar contra os homes, non contra os elementos*». Con todo, moitos autores opinan que esa frase é falsa. Máis ben apuntan a que Filipe II sufriu unha crise de fe ao verse abandonado naquela misión que consideraba sacra. Na marxe dunha das cartas enviadas ao duque de Parma, autores como Carlos Gómez-Centurión dan por escrita polo propio rei a frase: «*No que Deus fai non hai que perder nin gañar reputación, senón non falar diso*».. As milicias inglesas, que aglutinaban a varios miles de homes e que eran a *pedra angular* da defensa inglesa en caso de invasión de tropas españolas, tiraron as armas e fuxiron presas do pánico. Os españois tomaron todo o que necesitaban e queimaron as localidades de Mousehole, Paul, Newlyn e todos os lugares dos arredores. Ao final do día, celebraron unha tradicional misa católica en chan inglés, embarcaron de novo, botaron a todos os prisioneiros pola borda, afundiron unha embarcación da *Royal Navy* que lles deu alcance e regresaron a España sen novidade, tras esquivar unha frota de guerra ao mando de Francis Drake e John Hawkins que fora enviada para expulsalos.

Dous anos despois do ataque de Amésquita, en 1597, Filipe II volveu enviar unha frota de invasión contra Inglaterra, máis poderosa que a súa precursora de 1588. Esta vez partiron de España 160 buques, con 12.500 homes, dos cales 8.600 eran soldados veteranos dos terzos. Tras avanzar cara ás costas inglesas sen atopar oposición, un forte temporal dispersou a frota, aínda que nesta ocasión non se produciron os catastróficos resultados de 1588. Aínda así, sete barcos chegaron a terra nas proximidades de Falmouth, desembarcando a 400 soldados de elite que se atrincheiraron esperando reforzos para marchar sobre Londres. Tras dous días de espera nos que as milicias inglesas non se atreveron a hostilizalos, recibiron a orde de embarcar, pois a frota dispersouse irremediablemente, volvendo a España sen ningún contratempo. Tras a volta da frota inglesa, que partira había tempo para tratar de capturar a frota de Indias española, fracasando unha vez máis, abriuse unha investigación por deixar indefensa a costa inglesa e pondo a capital en serio perigo, e foron numerosas as acusacións de traizón, abríndose un xuízo contra algúns mandos acusados de estaren a soldo do rei de España.

## Os barcos da frota 
### Ingleses e das Provincias Unidas 
* *Ark Royal* (Almirante Charles Howard)
* *Elizabeth Bonaventure* (George Clifford, terceiro conde de Cumberland)
* *Rainbow* (Lord Henry Seymour)
* *Golden Lion* (Lord Thomas Howard)
* *White Bear* (Alexander Gibson)
* *Vanguard* (William Winter)
* *Revenge* (Sir Francis Drake)
* *Elizabeth* (Robert Southwell)
* *Victory* (Almirante Sir John Hawkins)
* *Antelope* (Henry Palmer)
* *Triumph* (Martin Frobisher)
* *Dreadnought* (George Beeston)
* *Mary Rose* (Edward Fenton)
* *Nonpareil* (Thomas Fenner)
* *Hope* (Robert Crosse)
* *Galley Bonavolia*
* *Swiftsure* (Edward Fenner)
* *Swallow* (Richard Hawkins)
* *Larke* (Arthur Chichester, 1st Baron Chichester)
* *Foresight* (Christopher Baker)
* *Aid* (William Fenner)
* *Bull* (Jeremy Turner)
* *Tiger* (John Bostocke)
* *Tramontana* (Luke Ward)
* *Scout* (Henry Ashley)
* *Achates* (Gregory Riggs)
* *Charles* (John Roberts)
* *Merlin* (Walter Gower)
* *Spy* (pinaza) (Ambrose Ward)
* *Sun* (pinaza) (Richard Buckley)
* *Cygnet* (John Sheriff)
* *Brigandine* (Thomas Scott)
* *George* (Richard Hodges)
* 34 mercantes
* 33 barcazas
* 23 barcos de cabotaxe
* 30 navíos das Provincias Unidas no bloqueo da costa flamenga.
**Os «barcos en chamas», brulotes, perdidos do 7/8 de agosto:**
* *Bark Talbot*
* *Hope*
* *Thomas*
* *Bark Bond*
* *Bear Yonge*
* *Elizabeth*
* *Pastel*
* ''Cure's Ship*.

### Imperio Español 
#### Escuadra portuguesa 
* *São Martinho* — 48 canóns (primeiro navío de escuadra, ao mando do Duque de Medina Sidonia)
* *São João* — 50 canóns (segundo navío de escuadra)
* *São Marcos* — 33 canóns (ao mando de López de Mendoza, encallou o 10 de setembro cerca das costas irlandesas)
* *São Filipe* — 40 canóns (ao mando de Francisco de Toledo, abandonado o 8 de agosto entre Nieuwpoort e Ostende, capturado o 9 de agosto pola patrulla das Provincias Unidas)
* *São Luís* — 38 canóns (ao mando de Agustín Mexía)
* *São Mateus* — 34 canóns (ao mando de Diego Pimentel, encallou o 8 de agosto entre Nieuwpoort e Ostende, capturado o 9 de agosto pola patrulla das Provincias Unidas)
* *Santiago* — 24 canóns
* *San Francesco* — 52 canóns (ao mando de Niccolo Bartoli, galeón florentino incluído na escuadra portuguesa)
* *São Cristóvão* — 20 canóns
* *São Bernardo* — 21 canóns
* *Augusta* — 13 canóns
* *Júlia* — 14 canóns.

#### Escuadra castelá 
* *San Cristóbal* — 36 canóns (primeiro navío de escuadra, ao mando de Diego Flores de Valdés)
* *San Juan Bautista* — 24 canóns (segundo navío de escuadra)
* *San Pedro* — 24 canóns
* *San Juan* — 24 canóns
* *Santiago el Mayor* — 24 canóns
* *San Felipe y Santiago* — 24 canóns
* *La Asunción* — 24 canóns
* *Nuestra Señora del Barrio* — 24 canóns
* *San Linda y Celedón* — 24 canóns
* *Santa Ana* — 24 canóns
* *Nuestra Señora de Begoña* — 24 canóns
* *La Trinidad Bogitar* — 24 canóns
* *Santa Catalina* — 24 canóns
* *San Juan Bautista* — 24 canóns
* *Nuestra Señora del Rosario* — 24 canóns
* *San Antonio de Padua* — 12 canóns.

#### Escuadra de Biscaia 
* *Santa Ana* — 30 canóns (navío insignia da escuadra, ao mando de Juan Martínez de Recalde)
* *El Gran Grin* — 28 canóns (segundo navío de escuadra, encallado o 24 de setembro cerca de Clare Island)
* *Santiago* — 25 canóns
* *La Concepción de Zubelzu* — 16 canóns
* *La Concepción de Juan del Cano* — 18 canóns
* *La Magdalena* — 18 canóns
* *San Juan* — 21 canóns
* *La María Juan* — 24 canóns (afundido o 8 de agosto o norte de Gravelinas)
* *La Manuela* — 12 canóns
* *Santa María de Montemayor* — 18 canóns
* *María de Aguirre* — 6 canóns
* *Isabela* — 10 canóns
* *Patache de Miguel de Suso* — 6 canóns
* *San Esteban* — 6 canóns.

#### Escuadra de Guipúscoa 
Mandada por Miguel de Oquendo, composta por trece naves.

#### Escuadra andaluza 
Mandada por Pedro Valdés, composta por dez naves.

#### Escuadra levantina ou italiana 
Mandada por Martín Bertendona, composta por nove naves.
* *La Ragazzona* - 30 canons (afundido na Coruña o 8 de decembro&nbsp;de 1588)

#### Escuadra de Hulks 
Mandada por Juan López de Medina, composta de 23 navíos menores.
#### Galeras napolitanas 
* La Girona mandada por Hugo de Moncada.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*Canales, Carlos; del Rey, Miguel (2010). *Las reglas del viento. Cara y cruz de la Armada española en el siglo XVI.* Madrid: Edaf. ISBN 978-84-414-2525-5
*Castellanos, Juan (1850). *Elegía de Varones Ilustres de Indias*. Madrid.
*Castillo, Rafael. *Historia de España Ilustrada*. Barcelona 1875
*Fernández Álvarez, Manuel (1998). *Felipe II y su tiempo*. Madrid: Espasa-Calpe. ISBN 978-8423997367
*Fernández Duro, Cesáreo (1884). *La Escuadra Invencible.* Biblioteca Cervantes Virtual
*Fernández Duro, Cesáreo (1895-1903). *Historia de la Armada española.* Biblioteca Cervantes Virtual
* Gómez Centurión, Carlos (1987). *La Armada Invencible*. Madrid: ed. Anaya. ISBN 978-8420738130
*Goodman, David. (1997). *El poderío naval español. Historia de la armada española del siglo XVII*. Madrid: ed. Península. ISBN 978-84-8307-403-9
*Guillamas y Galiano, Fernando (1858). *Historia de Sanlúcar de Barrameda*. Madrid: Imprenta del colegio de sordomudos y ciegos
* Howarth, David (1982). *La Armada Invencible: Las verdaderas causas de un desastre naval.* Barcelona: ed. Argos-Vergara. ISBN 978-8471784339
*Hurtado de Mendoza, Pedro (1691). *Descripción del Globo Terráqueo*. Madrid
*López de Gómara, Francisco (1862). *Hispania Victrix. Historia General de Indias*. Madrid: imprenta de Ribadeneyra
*Losada, Juan Carlos. *La invasión fallida*.
* Parker, Geoffrey. *Si la Invencible hubiese desembarcado…* Número 140, Madrid, decembro de 1987, pp.&nbsp;37–48.
* Marañón, Gregorio (1998). V*ida de Antonio Pérez.* Madrid: Espasa-Calpe
*Martínez Hidalgo, José Mª . R*iesgo y desventura de la Armada Invencible*.
*Medrano (1688). *Breve Descipción del Mundo Conocido*. Bruxelas
*Méndez Silva, Rodrigo (1656). Catálogo Real y Genealógico de España. Madrid.
* San Juan, Víctor (2007). *La batalla naval de las Dunas. La Holanda comercial contra la España del siglo de Oro*. ISBN  978-8477371847
*Sarmiento Gamboa, Pedro (1988). *Viajes al Estrecho de Magallanes*. Madrid: Alianza
* Solórzano Pereyra, Juan (1703). *Política Indiana*. Anveres
*Tomás Cabot, Joseph. *Una rivalidad en ascenso''. 
* Ulloa, Antonio (1780). Raleigh. París.

### Outros artigos 
* Imperio Español
* Filipe II de España
### Ligazóns externas 
* Navegación: A Armada Invencible
* Rutas de Valencia#La Armada Invencible: del orgullo al desastre 
* Universidad de Valencia#EL DESASTRE DE LA ARMADA INVENCIBLE
* The Defeat of the English Armada and the 16th-Century Spanish Naval Resurgence: A More Detailed Look at the Spanish Armada, its Immediate Results, its Long-Term Effects, and its Lesser-Known Aftermath  (en inglés)
* Top 10 myths and muddles about the Spanish Armada  (en inglés)