Vaca

A **vaca** (*Bos taurus*) é un animal doméstico orixinario de Europa. Utilízase para a produción de leite, carne e coiro e tamén é animal de traballo, dependendo da raza e o grao de tecnificación do lugar. As femias coñécense como **vacas** e os machos como **bois** ou **touros**. As crías denomínanse **puchos**, **cuchos**, **cuxos**, **xatos**, **becerros** ou **tenreiros**, e desde o ano de idade ata que paren, **almallas**, **novelas**, **xovencas** ou **xuvencas**. Existen os adxectivos **vacún/vacúa** e **bovino**.

Segundo a FAO, no ano 2005 existían no planeta 1.272 millóns de vacas, incluíndo nesta cifra a cebús e iacs. En 2009 a cifra ascendía a 1.382.241.378. Delas corresponderían 270.675.336 a África, 509.551.701 a América, 439.175.098 a Asia, 38.616.809 a Oceanía e 124.222.434 a Europa. Destas, 6.020.200, están en España, que ocupa o sétimo lugar do continente e o sexto da Unión Europea por número de cabezas de gando bovino.

## Étimo 
A orixe etimolóxica da palabra *vaca* non está clara e as hipóteses difiren moito segundo os autores. Para Roque Barcia Martí, *vaca* vén da voz sánscrita *vapati*, que significa *muxir*, e que no sánscrito clásico pasaría a *vapati*, xa co significado actual. A voz latina *uacca* proviría desa raíz sánscrita, co mesmo significado tamén. Outra hipótese supón para a voz latina unha orixe na onomatopeica *bacca*, que daría lugar tamén a *bos*, dando orixe ó seu heterónimo actual, *boi*. Para outros a voz latina tería a súa raíz na voz hebrea *vaca* ou *bacar*, un substantivo epiceno que significa o mesmo *boi* que *vaca*.

## Bioloxía 
### Taxonomía 
[miniatura|esquerda|200px|Debuxo dun uro, *[Bos primigenius*.]]

Parece probable que a vaca europea proceda da vaca salvaxe *Bovidae primigenius (Bos primigenius)* domesticada hai uns 8.500 anos no sueste de Europa. Era pouco común criar gado para alimentación. Comíanse apenas se morresen ou non fosen máis útiles para carga ou para fornecer leite. Ao contrario da cabra, tamén servía como animal de carga, mais precisaba de pastos maiores.

Carl von Linné identificou tres especies distintas: *Bos taurus*, ou gando europeo, que inclúe tipos semellantes de África e Asia; *Bos indicus*, ou cebú, de orixe asiática; e o *Bos primigenius* ou uros. Máis recentemente, estas especies agrupáronse nunha única, *Bos primigenius taurus*, *Bos primigenius indicus* e *Bos primigenius primigenius*. Existen numerosos híbridos e mesmo razas híbridas, cos que se tenta combinar a produtividade do gado taurino coa rusticidade e adaptabilidade a medios tropicais do gado cebú.

### Anatomía 
miniatura|dereita|200px|Estómago composto da vaca.

O boi e a vaca son un mamífero ungulado, herbívoro e ruminante que vive entre 14 e 16 anos.

#### Aparello dixestivo 
miniatura|dereita|200px|Vaca pastando.

O aparello dixestivo da vaca permítelle dixerir alimentos ricos en fibra, que noutros sistemas dixestivos non serían aproveitábeis, regurxitándoos e mascándoos de novo. A forza e rixidez das plantas débese á fibra, que é o compoñente principal dos talos das gramíneas e outras; os azucres complexos (celulosa e hemicelulosa) atópanse pechados nas paredes das células e son inaccesíbeis para a maioría dos animais. Tras unha segunda mastigación, o alimento pode ser dixerido por bacterias, protozoos e microbios que habitan no rume, que xeran os ácidos graxos volátiles que supoñen a fonte de enerxía metabólica primaria das vacas. Os microbios que habitan no interior do rume sintetizan tamén aminoácidos de compostos de nitróxeno non proteínico como a urea. O baixo contido enerxético da súa dieta fai que teñan que pasar gran parte do día alimentándose.

As vacas contan cun estómago composto por catro cavidades, o rume, o retículo, o omaso e o abomaso. O retículo é o de menor tamaño e o rume o maior. O contido do retículo mestúrase co do rume case continuamente e comparten unha poboación densa de microorganismos. O rume é un vaso de fermentación no que as partículas de fibra permanecen entre 20 e 48 horas. O retículo separa as partículas que teñen un tamaño pequeno (1,2 g/ml), que son as que poden pasar á terceira cavidade. A función principal do abomaso é a de aproveitar auga e minerais como o sodio e o fósforo, que poden retornar ao rume a través da saliva. O abomaso segrega ácidos fortes e moitos enzimas dixestivos.

#### Aparello reprodutor 
##### Reprodución 
O período de xestación da vaca é de nove meses. Normalmente ten unha soa cría, que pesa entre 40 e 50&nbsp;kg, aínda que en ocasións pode ter dous becerros nun só parto.

Nunha explotación industrial do gando bovino é máis corrente usar a inseminación artificial que a natural. Este método permite mellorar o control sobre o proceso e facer melloras xenéticas. A técnica de transferencia de embrións é moi pouco común, pero espérase que se estenda no futuro.

#### Glándulas mamarias 
miniatura|dereita|200px|Ubre de vaca.

O ubre dunha vaca contén catro glándulas cuxo tamaño e peso varían coa idade da vaca e co seu estado de lactación. Ademais, no 40% das vacas pódese atopar un ou máis tetos adicionais, con ou sen tecido glandular asociado. O ubre dunha vaca moi produtora pode chegar a dar 17,1&nbsp;kg de leite ó día. O tamaña do ubre pode sufrir variacións de ata 1/3 do seu volume no período que vai dende unha muxida ata a seguinte. Esta variación depende da calidade do ubre e da cantidade de leite segregado.

Dende o nacemento ata a súa puberdade, as glándulas mamarias das xatas pasan por diferentes fases de desenvolvemento. O ubre aumenta de tamaño, adquirindo unha forma definida, debido en parte á acumulación de graxa. A iniciación dos ciclos estrais supón unha estimulación maior para o crecemento. Coa primeira preñez complétanse os ductos, os tecidos secretores e o leito vascular A secuenciación do xenoma da especie foi publicado no ano 2009 na revista *Science* no ámbito do «Proxecto internacional de secuenciación do xenoma bovino» levado a cabo por diferentes centros de investigación estadounidenses e que contou con fondos principalmente norteamericanos, aínda que tamén participaron outros países como Australia, Nova Zelandia ou Noruega, e que requiriu seis anos de traballo e a participación de máis de 300 científicos de 25 países. Os traballos foron realizados sobre o caso dunha vaca da raza Hereford.

Os coñecementos adquiridos a través desta secuenciación poden ter importantes implicacións na gandaría bovina, tanto no sector cárnico como no leiteiro, e tamén no que se refire á reprodución ou á adaptación das especies ás técnicas gandeiras ou no seu impacto medioambiental. Unha vez inxeridos os ovos pola vaca, os cisticercos da tenia enquístanse principalmente na musculatura, sobre todo nos músculos maseter, corazón, lingua, músculos das costas, diafragma e intercostais, e en menor medida no esófago, a graxa do fígado, pulmóns, ganglios linfáticos e tecido celular subcutáneo, orixinando a cisticercose bovina, que moitas veces é asintomática. Segundo a normativa comunitaria e española a inspección sanitaria da carne debe realizarse examinando a lingua, esófago, corazón, diafragma, maseter e superficies da canal.

## Aproveitamento 
### Leite 
O leite é un líquido branco secretado polas glándulas mamarias dos mamíferos durante o período de lactación. Componse de auga, proteínas, graxas, lactosa, vitaminas e minerais. O leite de vaca ten un alto contido en proteínas. A lactosa, o azucre contido no leite, é un disacárido que, para ser absorbido, debe ser roto polo enzima lactase nas súas unidades compoñentes, a glucosa e a galactosa. O baixo nivel de lactase nalgunhas persoas provoca intolerancia á lactosa.

As primeiras noticias da preparación de leite en po foron referidas por Marco Polo no século XIII:

### Carne 
A carne de vaca ten aproximadamente un 75% de auga, un 20% de proteínas e un 5% de graxas, carbohidratos e minerais. O músculo contén no seu interior grupos de fibras microscópicas formadas polas proteínas actina e miosina, e as que compoñen o tecido conectivo, máis abundantes canto máis sometido a exercicio está o animal, e responsables da dureza da carne. O castrado dos bois criados para carne busca, precisamente, que o animal sexa menos activo e teña unha carne máis mol. Igualmente a crianza dos bois de Kobe, que reciben masaxes ó longo do lombo, ten por obxectivo manter ó animal relaxado e evitar a tensión muscular.

En 1803 a Real Expedición Filantrópica da Vacina, dirixida por Francisco Xavier Balmis, con 22 nenos do Colexio dos Expósitos da Coruña e a súa coidadora, Isabel López Sandalla, partiu do porto coruñés con destino a Puerto de Veracruz, México. O seu propósito era estender a vacinación nas colonias españolas e mitigar os estragos que a varíola estaba provocando. A expedición foi sufragada por Carlos IV e recorreu Hispanoamérica, Filipinas, Cantón e Macau. Os nenos transportaron a vacina, que cada semana lles era inxectada a dous deles nos brazos, das pústulas dos inoculados a semana anterior. A expedición regresou a España en setembro de 1806.

## A vaca (e o boi) na arte e na cultura 
### Prehistoria 
[miniatura|200px|Pinturas rupestres en [África.]]

En Occidente a arte rupestre desenvólvese sobre todo no Paleolítico Superior. A meirande parte das mostras consérvanse en paredes e teitos de covas ou abrigos rochosos, pero tamén hai pequenos obxectos de corno, marfil ou óso. O 60% dos animais representados nas pinturas rupestres deste período no suroeste de Europa son bóvidos e équidos, e no 60% dos xacementos europeos de transición entre o Paleolítico Superior e o Mesolítico existen representacións de bois e corzos. A pouquidade de bóvidos nos xacementos natufienses de Israel e Mesopotamia suxire que a gandería e a agricultura eran xa incipientes naquela zona. Calcúlase que o comezo da cría de gando doméstico no sur de Francia e da Península Ibérica comezou contra o ano 8.000 a.C. Hai rexistros que testemuñan o seu uso doméstico en Tesalia no sétimo milenio antes de cristo, en Anatolia e Israel no sexto, en Irán no quinto, en Exipto no cuarto, en Europa a partir do terceiro e segundo milenios. Os animais criados eran de tipo *brachyceros*, de menos tamaño que que a de tipo uroide.

O gando vacún empregado durante a Idade de Ferro compoñíase de *bos longifrons*, unha especie hoxe desaparecida. Está comprobado o seu uso como animal de tiro no traballo dos campos. Con toda probabilidade os seus excrementos eran empregados como fertilizante.

### Creta minoica e Grecia antiga 
[miniatura|esquerda|150px|Anónimo, *Europa e Zeus metamorfoseado en boi*, c. [-470|470-450 a.C.]]
[miniatura|150px|[Peter Paul Rubens|Rubens, *O rapto de Europa*, 1636.]]
[miniatura|esquerda|200px|[Noël-Nicolas Coypel, ''Enlèvement d'Europe*, 1726-1727.]]
[miniatura|150px|[Étienne-Jules Ramey, *Thésée et le Minotaure*, 1826.]]
[miniatura|esquerda|200px|[Knossos, fresco, c. 1.500 a.C.]]
[miniatura|150px|[Gustav Klimt, cartel para a primeira exposición da *Secesión* vienesa, 1898.]]
[miniatura|esquerda|200px|[Sebastiano Ricci, *Incontro di Bacco e Arianna*, 1712-1714.]]

Na Creta minoica atopáronse representacións de bois en múltiples manifestacións artísticas. A principal figura mítica da Creta antiga está presente na lenda do Minotauro, que chegou a nós a través de narracións de Homero, Hesíodo, Tucídides, Píndaro, Plutarco e outros, así como por Ovidio na súa *Metamorfoses*.

Segundo conta a lenda, Europa era filla do rei de Tiro, en Fenicia. Coa axuda de Hermes, Zeus toma a forma dun boi branco, manso e fermoso, e mesturado entre a manda de bois do rei chega á praia na que se atopan Europa e outras doncelas. Europa, confiada, senta sobre o lombo do boi e este penetra no mar, avanzando entre as ondas ata chegar a Creta. Alí Europa dará a luz a tres fillos de Zeus: Minos, Sarpedón e Radamantis. Cando Zeus marcha, Europa casa con Asterión, rei de Creta, quen adopta ós seus tres fillos. Minos quere permanecer no trono de Asterión cando este morre, e para iso conta coa axuda de Poseidón. Nunha disputa cos seus irmáns, Minos asegúralles que os deuses o elixiron a el como novo rei, e cando seus irmáns queren un sinal aparece do mar un boi branco que Poseidón lle proporciona a Minos a condición de que lle sexa devolto en sacrificio. Pero Minos decide sacrificar outro boi e quedar co verdadeiro para que sexa o semental das súas vacas.

Ó mesmo tempo Minos emprende unha guerra contra Atenas, entón gobernada por Exeo, e outras cidades continentais. Mentres Minos está guerreando no continente, Poseidón desperta en Pasífae, a súa esposa, un forte amor polo boi. A petición de Pasífae, Dédalo construíu unha figura dunha vaca en cuxo interior Pasífae podía meterse para ser posuída polo boi. De resultas desta xuntanza carnal nace un ser medio home e medio boi, que será chamado Minotauro. Para agochar a súa vergoña, Minos pídelle a Dédalo que constrúa un labirinto do que non sexa posible saír. Logo faille construír tamén unha torre cunha cela no alto, na que Minos pechará a Dédalo e ó seu fillo Ícaro en castigo por colaborar con Pasífae no seu plan de seducir ó boi. Dédalo e Ícaro lograrán saír da cela cunhas ás fabricadas con cera, pero Ícaro perecerá por abeirarse demasiado ó sol.

### Asiria e Israel 
[miniatura|esquerda|150px|[Mesopotamia, *lamassu*, c. 713-716 a.C.]]
[miniatura|150px|[Mesopotamia, capitel do palacio de Darío, c. 510 a.C.]]

Nos templos mesopotámicos é frecuente atopar representacións duns seres mitolóxicos chamados *lamassu* en Asiria. Os *lamassu* son seres mitolóxicos de natureza híbrida que adoitaban situarse nas entradas das cidades e dos templos como gardiáns. En orixe os *lamassu* tiñan un corpo entre o dun león e o dun boi, a cabeza dun home e as ás dunha aguia. O león e o boi representaban a diferentes divindades en moitos pobos antigos, dende Exipto ata Mesopotamia ou Israel. Atopáronse representacións en moitos lugares de Siria e Palestina, así como en Mesopotamia, e sábese que o rei Salomón mandou decorar o templo e a Arca da Alianza con imaxes de leóns, bois e querubíns.

Os equivalentes dos *lamassu* no Antigo Testamento son os querubíns (en hebreo *kerub*, do asirio *kâribi* e relacionado co acadio *harabu*), seres asexuados que non se asemellan nada ós encantadores mozos con ás da arte renacentista e de períodos posteriores. Protexen o camiño que leva á Árbore da Vida e gardan a entrada do Edén, pero aparecen tamén na visión de Ezequiel cun aspecto moito máis terrible: con catro ás, cabeza humana e rostro de león, de aguia ou de boi. Existe unha posible relación entre os querubíns e o Tetramorfo, os catro animais que simbolizan ós catro Evanxelistas. De todos modos a representación destes seres mitolóxicos foi cambiando co paso do tempo, e xa no século I o escritor xudeu Flavio Xosefo di: *"ninguén pode dicir como eran"*..

### Tartessos 
[miniatura|150px|Peitoral [tartesso, séculos VII-V a.C.]]

En diversos achados arqueolóxicos en xacementos ibéricos atopáronse pezas con forma de pel de boi que terían sido empregadas como ornamentos peitorais. Este motivo artístico podería ter antecedentes en Micenas, Chipre e Mesopotamia e está presente en elementos arquitectónicos e funerarios de necrópoles e poboados ibéricos do sur peninsular. A súa orixe parece estar no comercio do cobre, que dende Chipre se exportaba a todo o Mediterráneo en lingotes con forma de pel de boi, e que á súa vez proviría do comercio de reses. Esta forma de representación do boi remite á súa consideración como animal sagrado, que ten orixe na área sirio-palestina e foi adoptada polas elites ibéricas.

### Exipto 
[miniatura|esquerda|150px|Deus [Apis.]]
[miniatura|200px|Sepulcro de [Sennedjem, século XIII a.C..]]

O deus Dionisio, fillo de Zeus e Niobe, pasou a Exipto, onde foi coñecido baixo o nome de Apis e casou con Isis. A denominación *Sarapis* apareceu no século II e xeneralizouse, sobre todo en latín, proveniente de *Usar-Hape* (*Osiris-Apis*), é dicir, a conxunción do deus Osiris e o boi Apis, que recibía culto en Menfis polo menos dende o cuarto milenio antes de Cristo. Apis é a representación animal das potencialidades da deusa da terra, Isis, do mesmo modo que Osiris é a súa representación humana. Aparecido a comezos do século III a.C., Sarapis chegou a suplantar a Osiris no culto, sobre todo no oficial.

Cando os sacerdotes atopaban un boi que reunía todas as características do deus Apis (unha mancha branca na fronte, a figura dunha aguia pintada no corpo etc) alimentábano con leite durante corenta días e logo levábano por barco ata Menfis e era conducido ó templo de Osiris. Alí tiña dous cortellos, dos cales non saía case nunca, e sempre con séquito e escolta. Tamén tiña dous santuarios; se entraba nun deles había bos presaxios, se entraba no outro habíaos malos. Segundo a liturxia exipcia, este boi sagrado só debía vivir un tempo determinado, ó cabo do cal era trasladado ó Nilo e afogado. Entón entrábase nun período de loito no que se lamentaba a súa morte como se fose o propio Osiris o que morrera. Cando se atopaba un novo boi para substituír o anterior celebrábase a resurrección de Osiris.

Da época romana coñécese moito menos, sobre todo do que significaba para os seus fieis. Foi favorecido polos Flavios e adorado especialmente dende a época de Adriano. Parece que as súas funcións eran as de protexer e portar a ledicia e a felicidade. Desta época non se coñecen lugares de culto nin expresións votivas dedicadas a el. Non ten un corpo sacerdotal propio, pode falarse dunha transformación do deus nun amuleto que asegura a felicidade ó seu portador ou ós habitantes da casa.

### Cristianismo 
[miniatura|150px|San Lucas no *Codex Millenarius*, ca. [800.]]
[miniatura|esquerda|150px|[Pieter Aertsen, *A adoración dos pastores* (detalle), ca. 1560.]]

No libro bíblico do Pentateuco establécese a cerimonia que hai que practicar con calquera persoa que tivese tocado un cadáver. Foi ditada por Xehová a Aharón, e nela empréganse as cinzas dunha vaca sacrificada para elaborar unha auga de purificación:

A corrupción levítica está intimamente relacionada co contacto coa morte. Mentres que a ofrenda habitual era de animais machos, neste texto sinálase expresamente que tiña que escollerse unha vaca. A vaca expiaría a impureza causada pola morte, do mesmo xeito que o chivo cargaba cos pecados individuais ou o paxaro limpaba da lepra, que significaba a morte en vida. É interesante observar que o propio acto do sacrificio move ós seus participantes a un estado de impureza, o cal dá idea de que non había ninguén que pola súa propia santidade estivese a salvo do peso do pecado derivado da morte. O paralelismo entre o sangue de Cristo e as cinzas dunha vaca queda expresada en Hebreos 9:13, 14, onde se fai énfase na súa capacidade purificadora:.

[miniatura|esquerda|200px|Igrexa na [Bretaña.]]
[miniatura|200px|Tetramorfo na igrexa parroquial de [Monterrei, Monterrei|Monterrei, Ourense, século XIV.]]

Na Apocalipse descríbesenos o Tetramorfo, tamén chamado os *Catro viventes*, gardián de segredos e depositario de misterios:

O Tetramorfo é a recreación dunha visión de Daniel, na que este vía catro bestas, e que tiña o seu antecedente no soño de Nabucodonosor II, no que se lle aparecía unha estatua de catro metais que era derrubada por unha pedra, e que facía alusión ós catro imperios que desaparecerían ante o Fillo do Home. No Tetramorfo o león representa a San Marcos, o becerro a San Lucas, o home a San Mateu e a aguia a San Xoán. Os catro viventes da Apocalipse, en representación dos catro evanxelistas, flanquean ó Pantocrátor ou Cristo en Maxestade, que está sentado no seu trono e inscrito nunha mandorla ou améndoa mística que une cos seus bicos o ceo e a terra.

### Islam 
[miniatura|200px|Home muxindo unha búfala, ca. [séculos XII - XIII, Louvre.]]

Unha das *suras* nas que se divide o Corán, concretamente a segunda, é a coñecida como *Sura da vaca*. Nela relátase unha versión da pasaxe antedita do Pentateuco, na que difiren algúns detalles. Entre eles, o interlocutor con Alá non é neste caso Aharón, senón o seu irmán, Moisés:

### Hinduísmo 
miniatura|esquerda|200px|Vacas decoradas para o *diwali*.
[miniatura|200px|Anónimo, *The Cow with 84 Deities*, c. [1912.]]

Para o hinduísmo a vaca é un animal sagrado, o cal implica non matala nin comela. O hinduísmo considera que cómpren 86 reencarnacións para chegar de diaño a vaca, e unha máis para converterse en ser humano. Quen mate unha vaca renacerá no chanzo máis baixo da cadea de reencarnacións. Na India o aprecio polos animais está influído polo budismo, pero a sacralización da vaca ten a súa orixe nos primeiros vedas, onde é representada como o arquetipo da nai vizosa e do cosmos. Na mitoloxía hinduísta a vaca é o animal que guía ó home despois de morto para axudarlle a cruzar o río Vaitarni, que separa o mundo do ceo.

En moi poucos estados da India está permitido sacrificar este animal que é adornado con grilandas, cando enferma, e é motivo de celebración cando ten un becerro, o ritual de celebración reúne ó seu dono, ós veciños e un sacerdote. O escritor Monier Williams describe deste xeito a adoración deste animal na India:

A énfase que o hinduísmo pon no respecto á vaca pode ser explicada como consecuencia de que a vaca sexa o resultado da transformación do modelo sacrifical: a vaca dá o seu leite e sobrevive, en contraste con outros animais, habitualmente a cabra, que se mata. A transición de comer a carne da vaca, como se facía nos vedas, a só beber o seu leite descríbese a través de mitos nos que a vaca chega a simbolizar a cultura do sabio en contraste coa natureza do cazador.

## Antropoloxía 
[miniatura|esquerda|200px|[Christian Franz Paullini, *Neue heilsame Dreckapotheke*, 1734.]]
[miniatura|150px|Templo de [Vesta (deusa)|Vesta nun denario.]]
[miniatura|esquerda|200px|[Hotentotes cociñando, 1804.]]
[miniatura|200px|Poboado indíxena en [Siberia, 1885.]]

Certos produtos da vaca téñense empregado cun uso medicinal ou profiláctico, ademais do nutritivo, en diferentes lugares e en distintos momentos da historia. En moitas sociedades o límite entre relixión e medicina non está claro, de modo que os remedios médicos moitas veces participan de supersticións nas que intervén o significado simbólico do animal.

### Uso medicinal 
Na India e no Tíbet o valor purificador dos ouriños e do esterco da vaca é moi significativo, para uso tanto externo como interno. Na India tradicionalmente os ouriños mesturábanse coa comida e mollábanse con eles as imaxes sagradas. Era habitual deterse a recoller os ouriños de calquera vaca pola rúa. Tamén empregábanse como medicina os grans de trigo que non foran ben dixeridos polas vacas e se atopaban entre o seu esterco. Nalgúns ritos brahmánicos purificábase a habitación botando esterco de vaca no chan e mollando cos seus ouriños as paredes. Os penitentes hindús debían beber unha mestura chamada *panchakaryam*, composta de leite, manteiga, callo, esterco e ouriños. Certos monxes untan o seu rostro, o peito e os brazos coas cinzas resultantes de queimar esterco de vaca, antes de saír a pedir esmola, portando na man un feixe de plumas de pavón.

Plutarco relata, entre os hábitos relixiosos dos gregos, o de revolcarse espidos en esterco e en lama. Xa en Roma, Ovidio conta que as cinzas dunha vaca sacrificada despois de parir se conservaban como símbolo expiatorio no templo de Vesta xunto con cascas de feixón, que se empregaban para fertilizar os campos. En 1253, Rubruquis, un monxe enviado en misión diplomática ante o Gran Khan dos tártaros, explica que estes empregaban o esterco de vaca como combustible para cocer o pan.
* **Cachena**: animais de cabeza pequena, pescozo curto, tronco redondeado e robusto, cruz prominente, peito longo de gran capacidade torácica e tórax profundo. Ten as coxas e os cadrís pouco desenvolvidos, extremidades ben proporcionadas e articulacións rectas. Os ubres son ben conformados, con boa produción leiteira e abundante protección pilosa. Ten capa de cor castaño, máis escura nos machos. A altura á cruz oscila entre 90 e 130&nbsp;cm e o peso medio é de 550&nbsp;kg para os machos e 350&nbsp;kg para as femias.
* **Caldelá**: agrupa animais de perfil recto, eumétricos e mediolíneos, de cabeza proporcionada con fronte plana e ancha, cornos xeralmente en gancho, pescozo curto, cruz elevada e liña dorsolumbar algo cóncava, peito amplo, tórax profundo e costelares estendidos. As extremidades son finas, con articulacións rectas e nádegas escasamente desenvolvidas. Os tetos son grandes e simétricos. A capa é negra peceña, coa liña dorsolumbar claro-vermella. O talle á cruz oscila entre os 125 e os 155&nbsp;cm e o peso medio é de 500&nbsp;kg para as femias e de 700&nbsp;kg para os machos.
* **Vianesa**: animais de perfil recto a subcóncavo e formato medio. O peso medio é de 560&nbsp;kg para as femias e de 850&nbsp;kg para os machos e a alzada media á cruz é de 132&nbsp;cm para as femias e de 138&nbsp;cm para os machos.. A cabeza é de tamaño pequeno, coa cara alongada e cornos en gancho curto que nacen por diante da liña de prolongación da testa, se dirixen lateralmente e logo cara a adiante e arriba. O tronco é amplo, con liña dorsolumbar máis ben horizontal e cruz dos cadrís máis alta e extremidades de lonxitude media con articulacións robustas. O ubre está ben inserido, con tetos simétricos. A capa é castaña, máis escura nos bois e máis clara nos becerros.
* **Frieiresa**: agrupa animais de tamaño medio a grande, de perfil subcóncavo a cóncavo. O peso medio é de 600&nbsp;kg para as femias e de 860&nbsp;kg para os machos e a alzada media á cruz é de 131&nbsp;cm para as femias e de 141&nbsp;cm para os machos. A cabeza é pequena e curta, con testa saínte e fronte e morro anchos. Os cornos son longos, orientados cara a adiante e cara a abaixo. Ten pescozo delgado, tronco longo e harmónico, dorso e lombo anchos, peito amplo, tórax profundo, costelares arqueados e ventre de gran capacidade. As extremidades son de lonxitude media, asentadas, ben verticais. Os ubres teñen bo tamaño, con tetos de implantación correcta. A súa capa é castaña lavada, con pelo longo e abundante na rexión frontal, formando unha guedella rubia dourada característica.
* **Limiá**: son animais de perfil subcóncavo a recto, hipermétricos no val e eumétricos na montaña, de proporcións mediolíneas e tamaño grande. O peso medio é de 650&nbsp;kg para as femias e de 900&nbsp;kg para os machos e a alzada media á cruz é de 140&nbsp;cm para as femias e de 148&nbsp;cm para os machos. Teñen unha cabeza de medianas proporcións, con fronte ancha, cara longa e fociño ancho. Os cornos en gancho curto nos bois, grandes, longos e espiraliformes nas vacas. O tronco é amplo e harmónico, o tórax ampuloso, con costelares cilíndricos e peito ancho. As extremidades son de lonxitude media, fortes e ben asentadas. O ubre é globuloso, desenvolvido, bastante simétrico e con tetos de boa implantación. Ten capa castaña, moito máis escura no terzo anterior.

### Gandaría bovina en Galicia 
miniatura|dereita|200px|Vaca e pucho.
[miniatura|dereita|200px|Vacas no [Camiño de Santiago, 2005.]]
[miniatura|dereita|330px|Evolución de gando vacún en [Castela e León, Galicia, Cataluña (as tres máis altas de España) e Portugal entre 1995 e 2004.O número en Galicia inspirou o título da obra *Un millón de vacas*, de Manuel Rivas.]]

O seguinte cadro indica a evolución que experimentou a gandaría bovina en Galicia, expresada en porcentaxes con respecto á cifra de cabezas de gando existentes en 1891:

Dende 1865, e con máis claridade entre 1891 e 1925, as tres cuartas partes do peso vivo están constituídas por gando bovino, seguíndolle en importancia o porcino e, en proporcións case insignificantes, de 1891 en adiante, as restantes especies. O predominio dos vacúns é máis significativo se consideramos a transformación cualitativa que se produce ó incrementarse a participación do bovino e do porcino fronte a outras especies que, como o ovino, tiñan unha presenza moi destacada a mediados do século XIX. En termos económicos o bovino e o porcino acumulaban o 92,1% da riqueza gandeira, se ben a maior cotización do porcino alteraba a súa proporción con respecto do seu peso vivo. Estes profundos cambios cuantitativos orixinaron cambios igualmente profundos na práctica gandeira, como a estabulación do gando, a selección das razas, a busca dos mellores sementais ou a celebración de concursos gandeiros para estimular a mellora xenética, factores todos eles que obrigaron ó gandeiro galego a adquirir unha preparación técnica que superaba as prácticas tradicionais.

En 1963 estimábase que o número de cabezas de gando bovino ascendía a 1.010.000. Para elas dispoñíase de 400.000 hectáreas de prado e cultivos de forraxe. A superficie de pastos de monte ascendía a 1.500.000 hectáreas. En 1962 na provincia da Coruña calculábase que o 20% das vacas sufrían de tuberculose e que o 17% eran estériles. Segundo o IGE, no ano 2008 os datos dos efectivos e as explotacións de gando bovino en Galicia eran os seguintes:

No 2014 as características do sector bovino galego eran as indicadas na seguinte táboa:

Para o ano 2009 as cabezas de gando distribuíanse do seguinte xeito.

Tamén en certos comportamentos ou doenzas das vacas apréciase a actuación de forzas maléficas, como as meigas, a envexa ou o mal de ollo, estes dous intimamente ligados. Se unha vaca entra a pastar no prado do veciño, iso interprétase como sinal de que o dono da vaca ten envexa del. Igualmente se a vaca enferma despois de ser vista polo veciño interprétase como sinal de envexa. Se a vaca non dá leite ou este sae manchado de sangue presúmese a envexa dunha meiga, que hai que remediar cun conxuro. Carmelo Lisón Tolosana interpreta a esta estrutura antropolóxica a función de manter a necesaria solidariedade comunal, que se mantería dentro dos límites impostos polo medo ás consecuencias negativas do incumprimento das súas normas.

Contra a envexa hai remedios como a chamada *herba da envexa* (nalgúns lugares a *saponaria vulgaris*, noutros outras), que hai que fregar en cruz sobre o ubre ou o lombo do animal envexado ou pendurar da porta da corte, ou a *vara da envexa*, o acivro. A *saqueta da envexa*, outro dos remedios, é unha bolsiña con cornos de vacaloura que se pendura dos cornos da vaca que se quere protexer. Contra o poder das meigas tamén hai conxuros, nos que interveñen elementos relixiosos como a auga bendita e outros profanos, como a *dómina*, unha bolsiña que contén carbóns bendicidos, allos virxes, nove grans de ruda, nove dentes de allo, incenso e pedra da ara. Ó mesmo tempo rézaselle un responso.

Nalgúns lugares existe a tradición de manter un boi de propiedade comunal. Cómprano os veciños que teñen máis gando e é mantido pola persoa que presenta a oferta máis baixa nunha poxa, que lle é pagada en especie ou en metálico, ou ambas. Cada casa paga en función do número de vacas que teña. O boi é criado en terreos tamén comunais e serve para cubrir as vacas dos veciños:
* *A carto vai a vaca, pero se non hai carto non hai vaca*.
* *Vai a carto a vaca, pero o que non ten un carto non a cata*.
* *A falta de vaca bos son polos con touciño*.
* *A vaca ben cocida e mal asada*.
* *A vaca, canto máis se munxe, máis grande ten o teto*.
* *Canto máis se munxe a vaca, máis os tetos se lle agrandan*.
* *A vaca da miña veciña dá máis leite ca miña*.
* *A vaca do vilán, se dá leite no inverno, mellor a dá no vran*.
* *A vaca farta, do rabo fai a cama*.
* *A vaca que non come cos bois, ou come antes, ou come despois*.
* *Dunha vaca sai un becerro*.
* *Máis valen dous bocados de vaca que sete de pataca*.
* *Val máis bocado de vaca que catro de pataca*.
* *Por eso se vende a vaca: porque a un gústalle o peito i a outro a espaldra*.
* *Cómese toda a vaca, porque us queren da perna e outros da faldra*.
* *Que dea a vaca bo tenreiro, que moito leite coa herba no prado non hai que esperalo*.
* *Quen queira facer da vaca galiña, bótea a cocer en auga fría*.
* *Quen queira facer da vaca carneiro, que a poña a cocer en auga fervendo*.
* *Vaca de moitos, ben munxida e mal mantida*.
* *Vaca de moitos, cómena os lobos*.
* *Vaca e carneiro, comida de cabaleiro*.
* *Vaca estransillada, nin bo leite nin boa crianza*.
* *Vaca de pouca herba, pouco leite e mala esterca*.
* *É tan bobiña que troca a vaca pola sardiña*.
* *A vaquiña polo que vale*.

### Literatura galega 
Castelao, no seu *Sempre en Galiza*, dedica un fragmento do capítulo XXXII do Libro I á vaca e ó seu significado, establecendo un claro paralelismo entre o carácter do animal e a situación actual e futura da nación:

## Heráldica 
Pola súa mansedume e a súa fecundidade, a vaca simboliza o señorío sobre as terras vizosas e ben traballadas. O seu uso en escudos de armas non é moi habitual, pero aínda así está presente na Heráldica. Nos brasóns galegos debúxase sempre andante e bucleada, con cornos, colar e chocallo, amosando sempre os ubres. A miúdo aparecen varias vacas nun mesmo brasón, ou ben só as súas cabezas. Emprégase esmaltada en prata, ouro ou goles.

As becerras son empregadas tamén, debuxadas sen cornos e con ubres pequenos. Úsanse ás veces como armas falantes, como no caso das armas dos Becerra, Tenreiro, Vaquerizo ou Vaquero. Adoita representarse os bois andantes e bucleados, ás veces emuselados, cos cornos cara a arriba e unha mata de crina entre eles. Pola contra, o touro leva os cornos dirixidos cara a adiante e normalmente preséntase enfurecido, erguido sobre as patas traseiras, en sable, ouro ou goles, excepcionalmente vilenado. En Galicia atópase nos escudos dos Barreiro, Vervetouros (coas súas variantes Berbetoros e Vervetoros), Borrás, Campra, Herce, Touriño e Tourón, tamén con frecuencia como armas falantes.

## Galería de imaxes 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Centro de Recursos Zooxenéticos de Galicia.
* Minotauro
* Touro de Creta

### Ligazóns externas 
* 20px *Os nomes de vacas*, Xesús Ferro Ruibal, *Ben falado!*, 7.02.2011.
* Vaca, no *National Center for Biotechnology'' (NCBI) 
* Documento sobre a alimentación dos bóvidos da FAO