Divulgación das matemáticas

[miniatura|Unha explicación do [teorema de Pitágoras é facer divulgación das matemáticas]]
A **divulgación das matemáticas** é a forma na que certas persoas comunican as matemáticas co fin de que un número de persoas cambien a súa percepción pública das matemáticas.

Algúns métodos de divulgación das matemáticas son libros de matemática popular que non requiren coñecementos matemáticos e, en outros casos, involucran a interacción social —como o activismo polas matemáticas— para crear concienciación sobre a importancia das matemáticas.

Hai varias razóns para popularizar as matemáticas ou promover as matemáticas, pero en realidade é a disciplina académica máis difícil de popularizar, tanto pola abstracción matemática como polo baixo interese polas matemáticas.

Desde o 2000, Ano Mundial das Matemáticas, a divulgación das matemáticas foi en aumento.

A diferenza doutros saberes, as matemáticas, ou ao menos algunhas partes delas, ensínanse a todos os escolares. Isto é o que fai que a ensinanza das matemáticas e a educación matemática sexan tan importantes. Por outra banda, hai poucas ciencias, se é que hai algunha, que susciten reaccións tan negativas ou se comprendan tan mal como as matemáticas.

## Historia 
As investigacións da historia das matemáticas puxeron de manifesto a existencia dunha tradición de divulgación que remonta canto menos á Idade Media, e incluso podemos considerar a *The Sand Reckoner*, de Arquímedes, do século III a. C., como o primeiro exemplo de texto matemático destinado a un non matemáticos.

O matemático John Dee, nado en Londres o 13 de xullo de 1527, foi invitado a investigar sobre álxebra na Universidade de París cando aínda non superaba a vintena. Dee promoveu as matemáticas e interesouse pola astronomía e a navegación, adestrando a moitos daqueles que levarían a cabo viaxes de descubrimento para Inglaterra. Publicou en 1570 un Prefacio matemático á tradución inglesa de Henry Billingsley dos Elementos de Euclides, argumentando a importancia central das matemáticas e esbozando a súa influencia nas outras artes e ciencias. Destinado a un público fóra das universidades, resultou ser a obra de Dee máis influente e amplamente reproducida.

A divulgación matemática acompañou o progreso das matemáticas polo menos dende o século XVII, co famoso texto de Galileo Galilei, *El ensayador* ou por exemplo obras como as *Entretiens sur la pluralité des mondes* de Fontenelle ou as *Cartas a una princesa alemana* de Leonhard Euler, tamén son bastante comúns os textos matemáticos de divulgación, polo que a Enciclopedia é unha vasta empresa de divulgación en todo tipo de campos e os numerosos artigos de matemáticas que debemos a Jean Le Rond d'Alembert son, no que se refire a este campo disciplinar, unha mostra evidente.

Xunto a isto, cómpre mencionar varios textos importantes do século XVIII, a tradución da *Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica* de Émilie du Châtelet, que permite poñer á disposición dos científicos francófonos a obra de Isaac Newton, e o *Elogio de Euler* do Marqués de Condorcet, que dá a coñecer a produción deste gran matemático ou o de Fontenelle, Isaac Newton e Gottfried Wilhelm Leibniz. Por outra banda, o *Journal des sçavans* serve como apoio para a divulgación da ciencia, en particular das matemáticas, ao anunciar descubrimentos recentes e ao presentar libros e traballos recentes dirixidos a unha ampla audiencia. Xunto a isto, hai libros de matemática recreativa con fins didácticos, como por exemplo os libros de Bachet de Méziriac, Claude Mydorge, Jacques Ozanam e Édouard Lucas, os eloxios dos matemáticos á súa morte ou ao seu xubileu pronunciados por un dos seus colaboradores e destinados a presentar o seu traballo aos seus colegas e amigos non matemáticos, e as numerosas formas que se contentan con dar resultados sen demostración matemática, ou co obxectivo de ensinar técnicas de cálculo.

Con un obxectivo práctico máis inmediato, a progresiva matematización da física a partir da obra de Isaac Newton leva frecuentemente aos matemáticos a producir textos populares para uso doutros científicos e incluso máis alá; podemos citar particularmente as publicacións de Joseph Bertrand no século XIX, Antoine Cournot tenta, mentres tanto, popularizar as matemáticas na dirección dos economistas.

Comezamos, a principios do século XX, a encontrar cada vez máis textos dirixidos a non especialistas, por exemplo de Bertrand Russell, Henri Poincaré ou Émile Borel, e textos realmente destinados ao gran público e que buscan comunicar a esencia do que é a obra do matemático son, en 1940, ''A Mathematician's Apology* de G. H. Hardy, ao ano seguinte o libro de Richard Courant, *What Is Mathematics?* e en 1945 o libro de George Pólya *How to Solve It*.

Co comezo da Olimpíada Internacional de Matemáticas no ano 1959, a divulgación das matemáticas comezou a internacionalizarse. En Checoslovaquia, o impacto foi importante.

A partir de 1956, a columna regular de xogos matemáticos de Martin Gardner en *Scientific American* foi pioneira nun enfoque máis convencional dos temas matemáticos; outras crónicas similares aparecen en numerosas revistas populares, por exemplo a de Jean-Paul Delahaye en *Pour la science*.

En 1992 asinouse a Declaración do Río de Xaneiro en Matemáticas, pola cal no ano 2000 se celebrou o Ano Mundial das Matemáticas.

Desde 1998, a marca *Cowbell* estivo involucrada na promoción do estudo das matemáticas nas escolas secundarias de Níxeria. No proceso, axudou a millóns de estudantes a desenvolver interese e obter unha mellor comprensión da materia. O proxecto está deseñado para identificar, recoñecer e premiar a excelencia no estudo das matemáticas. O programa desenvólvese en escolas públicas e privadas e atende a estudantes de entre oito e dezaoito anos. En 2015, comezou *Cowbellpedia High Schools Mathematics TV Quiz Show*.

En 2005, Erica N. Walker dixo nunha entrevista coa Universidade de Columbia que era unha *activista matemática*.

Christopher Zeeman foi o primeiro matemático en dar unha conferencia nas Conferencias de Nadal da Royal Institution no ano 1978. Marcus du Sautoy foi o segundo no ano 2006 e Hannah Fry foi a terceira no ano 2019.

En 2019, a Unesco aprobou o 14 de marzo como Día Internacional das Matemáticas.

En febreiro de 2020, o estudante español Nicolás Atanes iniciou o movemento social Virus Matemático para divulgar as matemáticas. É parte da divulgación das matemáticas en España.

En 2021, lanzouse o proxecto Protect Pure Maths en Inglaterra.

## Motivos 
Hai varias razóns para popularizar as matemáticas.

A primeira é aumentar o número de minorías nas matemáticas, como por exemplo as mulleres en Ghana. A comunicación matemática é unha ferramenta importante que permite aos nenos demostrar o seu pensamento matemático e a súa comprensión do mundo, e volve cada vez máis importante nun mundo con cantidades crecentes de ansiedade matemática.

As matemáticas teñen innumerables aplicacións na ciencia, a enxeñaría e a tecnoloxía, pero na escola as matemáticas son unha das materias máis impopulares, percibidas como difíciles, aburridas e non útiles na vida.

A miúdo os estudantes usan con orgullo a frase "non ser bo en matemáticas", mentres se avergoñan de dicir que non entenden a Picasso, como dixo o matemático brasileiro Marcelo Viana no xornal español ABC. O obxectivo da divulgación das matemáticas é, entón, aumentar o interese polas matemáticas, dada a importancia das matemáticas.

Unha dificultade na divulgación das matemáticas é a abstracción matemática dos obxectos matemáticos e, polo tanto, a necesidade de matemáticas visuais. Ademais, a non dependencia dos obxectos matemáticos do mundo real dificulta as analoxías e explicacións, para non perder nin rigor nin xeneralidade. A partir da década de 1980, coa aparición de potentes ferramentas gráficas e tecnolóxicas, revolucionáronse certos sectores da educación matemática e a súa popularización.

En 1986, unha exposición itinerante de Heinz-Otto Peitgen, *Frontiers of Chaos*, presentou ao público xeral a beleza das imaxes fractais. No mundo hispano, a aparición de Mates Mike permitiu resolver o problema da abstracción.

## Métodos 
Os divulgadores das matemáticas seguen algúns métodos para popularizar as matemáticas.

A creación de recursos como libros que inclúan literatura matemática, museos, revistas, que poidan ser gozados polo público, e que varíen segundo o momento histórico, sobre todo para achegarse a modas, culturas e ter un maior impacto e alcance. A educación pode xogar un papel fundamental no desenvolvemento da cultura matemática. Iniciáronse canles de YouTube sobre matemáticas, como Numberphile, 3Blue1Brown, e son vistos por moitas persoas, incluídos os frikis das matemáticas.

Varios museos teñen como obxectivo mellorar a comprensión pública das matemáticas, como o Museo de Matemáticas na cidade de Nova York, e o seu predecesor, o Museo Goudreau de Matemáticas na Arte e a Ciencia, en Long Island, o Haus der Mathematik en Viena, o Arithmeum en Bonn, o Mathematisch-Physikalischer Salon de Dresden, o Mathematikum de Giessen, o Xardín de Arquímedes de Florencia, ou o Museo de Matemáticas de Cataluña en Cornellà de Llobregat.

*Plus Magazine* é unha revista en liña gratuíta que se executa baixo o Millennium Mathematics Project da Universidade de Cambridge. En 2012, a aparición de *Quanta Magazine* contribuíu ao *xornalismo matemático*.

Varios romances, películas e libros céntranse en temas matemáticos e tamén pretenden popularizalos, como a ficción matemática ou a matemática popular. Poderíase dicir que o primeiro deles é *Flatland*, unha novela de 1884 destinada a presentar ao lector os conceptos daquela época recentes da xeometría do espazo de catro dimensións; posteriormente, autores como Denis Guedj ou Apóstolos Doxiádis constrúen algúns dos seus relatos arredor do último teorema de Fermat ou a conxectura de Goldbach. Simon Singh escribiu o libro *O último teorema de Fermat*, Charles Seife escribiu *Zero: A biografía dunha idea perigosa'' e Rózsa Péter escribiu Xogando co infinito. Durante o Congreso Internacional de Matemáticos de 1998 en Berlín, celebrouse o "VideoMath Festival at ICM98", unha competición de películas e animacións matemáticas.

En 2008, a Sociedade Matemática de Londres e o Instituto de Matemáticas e as súas Aplicacións crearon a Medalla Christopher Zeeman para recoñecer as contribucións dos matemáticos involucrados na promoción das matemáticas entre o público. En 2010, a Unión Matemática Internacional creou o Premio Leelavati pola súa destacada contribución á divulgación pública das matemáticas.

Outro método popular é a organización de festivais matemáticos, en España coñecido como Matemáticas na rúa, e organizado por varias sociedades como a Federación Española de Sociedades de Profesores de Matemáticas.

Durante a pandemia de COVID-19, a divulgación das matemáticas céntrase en promover esta área do coñecemento para mostrar a súa importancia.

A organización da Olimpíada Internacional de Matemáticas é sen dúbida un dos métodos máis coñecidos para promover o aprendizaxe das matemáticas e cambiar a percepción de que as matemáticas son aburridas.

## Notas