Cítrico

[250px|miniatura|[Pomelo.]]
**Cítrico** é o nome común do xénero ***Citrus***, que designa as especies de grandes arbustos ou pequenas árbores perennes (entre 5 e 15 m) da familia das Rutáceas, que teñen froitos ou froitas que posúen un alto contido en vitamina C e ácido cítrico, o que lles fornece ese típico sabor acedo tan característico. Oriúndo da Asia tropical e subtropical, este xénero contén tres especies e numerosos híbridos cultivados, incluíndo as froitas máis amplamente comercializadas, como o limón, a laranxa, a lima, o pomelo e mais a mandarina, con diversas variedades que dependen da rexión na que se cultive cada unha delas.

O froito é un hesperidio, característico do xénero.

Por mor á facilidade de hibridación dos cítricos, todos os cultivos para uso comercial obtéñense enxertando as especies cultivares desexadas en plantóns seleccionados pola súa resistencia ás doenzas.

## Historia 
As plantas cítricas son orixinarias de rexións subtropicais e tropicais de Asia, illas do sueste asiático, Oceanía próxima e nordeste de Australia. A domesticación de especies de cítricos implicou moita hibridación e introgresión, deixando moita incerteza sobre cando e onde se produciu por primeira vez a domesticación. Unha análise xenómica, filoxénica e bioxeográfica realizado por Wu *et ao.* (2018) demostrou que o centro de orixe do xénero *Citrus* é probablemente da súa expansión foi o sueste do Himalaia, nunha rexión que se estende desde o leste de Assam, o norte de Myanmar, ata o oeste de Yunnan. Diverxe dun devanceiro común coa *laranxeira espiñenta*. Un cambio nas condicións climáticas durante o Mioceno tardío (entre 11,63 e 5,33 millóns de anos ) provocou un repentino evento de especiación. As especies resultantes deste evento inclúen as cidreiras (Citrus medica) do sur de Asia; os pomelos (C. maxima) do sueste asiático continental; as mandarinas (C. reticulata), kumquats (C. xaponica), mangshanyegan (C. mangshanensis) e ichang papedas (C. cavaleriei ) do sueste da China; a combava (C. hystrix) das illas do sueste asiático; e o biasong ou samuyao (C. micrantha) de Filipinas. 
[miniatura|upright|esquerda|Mapa de distribucións silvestres orixinais inferidas dos principais cultivares de *Citrus* e taxas silvestres relevantes seleccionadas

A [cidreira (*Citrus medica*) tamén se introduciu cedo na conca mediterránea desde a India e o sueste asiático. Introduciuse a través de dúas antigas rutas comerciais: unha ruta terrestre a través de Persia, o Levante e as illas do Mediterráneo; e unha ruta marítima pola Península de Arabia e o Exipto tolemaico ata o norte de África. Aínda que se descoñece a data exacta da introdución orixinal debido á escaseza de restos arqueobotánicos, as primeiras probas son sementes recuperadas no sitio arqueolóxico de Hala Sultan Tekke en Chipre, datadas ao redor do 1200 a.C. Outras probas arqueobotánicas inclúen o pole de Cartago que se remonta ao século IV a. C.; e sementes carbonizadas de Pompeia datadas entre os séculos III e II a.C. A descrición completa máis antiga da cidreira foi testemuñada por primeira vez a partir de Teofrasto, c. 310 a.C.

Crese que os limóns, os pomelos e as laranxas acedas foron introducidos no Mediterráneo polos comerciantes árabes ao redor do século X d.C.; e as laranxas doces polos xenoveses e portugueses traídas desde Asia durante o século XV ao XVI. A mandarina non se introduciu ata o século XIX.

Nas partes máis frías de Europa, os cítricos cultivábanse en *orangeries* (laranxerías) a partir do século XVII; moitos eran tanto símbolos de status como estruturas agrícolas funcionais.

## Taxonomía 
miniatura|upright|Froitas do xénero *citrus* agrupadas por similitude xenética. Diagrama ternario elaborado a partir dos datos de Curk *et alii*.

A taxonomía e a sistemática do xénero son complexas e non está claro a cantidade exacta de especies naturais, xa que moitas destas especies son híbridos clonados que se xeraron con sementes (por apomixis), e evidencias xenéticas indican que mesmo algunhas especies salvaxes teñen unha orixe híbrida.

A maioría das especies *Citrus* parece que son híbridos naturais ou artificiais procedentes dun número reducido de especies ancestrais, entre os que se atopan o limón, o pomelo, o mandarino e a papeda. Os híbridos naturais e cultivados inclúen importantes froitos comerciais como laranxas, pomelos, limóns, limas e algunhas mandarinas.

## Clasificación das principais especies cultivadas 
Aínda que a clasificación taxonómica é complexa, recentes investigacións xenéticas demostraron que unicamente existen tres especies principais, sendo as restantes híbridos destas tres.

En 1997 Mabberley propuxo unha clasificación pragmática dos principais *Citrus* cultivados de xeito que clarexase o caos que moitas veces xurdiu segundo se consulten unhas ou outras fontes. Esta clasificación simplifica e clarexa o xénero e semella atopar o consenso dos principais botánicos.

Mabberley defende que unicamente existen tres especies principais *Citrus maxima*, *Citrus medica* e mais *Citrus reticulata*, sendo todas as restantes híbridos destas tres. Esta teoría só fai referencia aos cítricos cultivados non ás especies bravas do xénero.

A seguir fica a clasificación:

* **1** - *Citrus medica* L. (tamén coma *Citrus limetta*) É a cidreira, inclúe o cultivar ‘Etrog’ utilizado na festa xudía dos tabernáculos. Con dous taxons híbridos:
** *Citrus × limon* (L.) Osbeck. é o **limoeiro**. 
** *Citrus × jambhiri* Lush., é o limón rugoso.
* **2** - *Citrus maxima* (Burm.) Merr. (tamén *Citrus grandis*). Con dous taxons híbridos:
** *Citrus × aurantifolia*, son as **limeiras** que son híbridos de *C. medica* ou *C. × limon* coa papeda de flor pequena *C. micrantha*.
** *Citrus × aurantium* (*Citrus maxima × Citrus reticulata*), Que forman o grupo das laranxeiras agres ou amargas. Dentro deste taxon considéranse outros catro híbridos máis:
*** *Citrus × sinensis*, son tamén híbridos de *Citrus maxima × Citrus reticulata* porén con maior proporción de mandarina, son as **laranxeiras doces**, que producen as coñecidas laranxas doces.
*** *Citrus × paradisi*, é o **pomelo**, un retrocruzamento entre laranxeira e *C. maxima*.
*** *Citrus × nobilis*, son os tangor e tamén a mandarineira King. Tamén son retrocruzamentos con *C. maxima*.
*** *Citrus × tangelo*, son os tanxelos, que son sucesivos cruzamentos de *C. paradisi* ou *C. maxima* e *C. reticulata*.
* **3** - *Citrus reticulata*, abrangue todos os **mandarineiros**, satsumas e clementinas.

## Outras especies seleccionadas 
* *Citrus australasica* F.Muell. - Limón dedo
* *Citrus balotina* Poit. & Turp.
* *Citrus dimorphocarpa* Lush. 
* *Citrus ichangensis* - limón Ichang
* *Citrus obversa* Hassk.
* *Citrus glauca* - Lima do deserto, lima australiana
* *Citrus japonica* (tamén coma *Fortunella spp.*) - Kumquat, laranxeira chinesa

Híbridos principais
250px|miniatura|Laranxas, limóns e limas.

* *Citrus × bergamia* - Bergamoteira. É un híbrido de limeira e laranxeira agre.
* *Citrus × depressa* - Shikwasa
* *Citrus × latifolia* - Lima persa
* *Citrus × limetta* - Limón doce
* *Citrus × limettioides* 
* *Citrus × hystrix*
* *Citrus × ichangensis* - Papeda
* *Citrus × limodulcis* D.Rivera, Obón, F.Méndez & S.Ríos 
* *Citrus × limonia* Osbeck - lima mandarina, lima de Cantón, limón rugoso, Lima rangpur, Limón cravo, Limón hime.

## Usos 
### Culinarios 
Moitos cítricos, como laranxa, mandarinas, pomelos e clementinas,  xeralmente cómense frescos. Adóitanse pelar e pódense partir facilmente en cuarteiróns.  Para iso deséñanse culleres especiais (culler de pomelos) coa punta dentada. Os zumes de laranxa e pomelo tamén son bebidas populares para o almorzo. Os cítricos máis acedos, como os limóns e as limas, non adoitan comerse sós. Os limóns Meyer poden comerse coa man coa pel fragrante; son tanto doces como acedos. As limoadas son bebidas populares que se preparan diluíndo os zumes destas froitas e engadindo azucre. Os limóns e as limas tamén se utilizan en pratos cociñados, ou se cortan en toros e úsanse como guarnición. O seu zume utilízase como ingrediente en diversos pratos; é habitual atopalo nos aliños das ensaladas e espremelo sobre o peixe, a carne ou as verduras cocidas.

Das diferentes partes e tratamentos dos cítricos pódese obter unha gran variedade de sabores.

### Pesticidas 
As sementes de cítricos úsanse na elaboración de insecticidas ecolóxicos.

### Biocombustíbel 
Téñense feito investigacións sobre as posibilidades de aproveitamento dos residuos dos cítricos, reconvertendo a pela e outros refugallos en produtos e artigos de alto valor engadido).

### Uso como plantas ornamentais 
[miniatura|upright|[Invernadoiro do xardín botánico en Lovaina (Bélxica)]]

Os cítricos cultivados en tallas e invernados a cuberto foron unha característica de xardíns renacentistas, unha vez que a tecnoloxía de fabricación de vidro permitiu producir suficientes extensións de vidro transparente. A orangerie era unha característica das residencias reais e aristocráticas durante os séculos XVII e XVIII. A *Orangerie* do Palacio do Louvre, de 1617, inspirou imitacións que non foron eclipsadas ata o desenvolvemento do invernadoiro moderno na década de 1840. Nos Estados Unidos, o primeiro invernadoiro que se conserva é o de Mount Airy, Richmond County, Virxinia. George Washington tiña un invernadoiro en Mount Vernon.

Algúns afeccionados modernos seguen cultivando cítricos ananos en contedores ou invernadoiros en zonas onde o clima é demasiado frío para cultivalos ao aire libre. O clima constante, a luz solar suficiente e a rega adecuada son cruciais para que as árbores prosperen e produzan froita. En comparación con moitos dos habituais "arbustos verdes", os cítricos toleran mellor un mal coidado dos contedores. Nas zonas de inverno máis frías non deben cultivarse limas e limóns, xa que son máis sensibles ao frío invernal que outros cítricos. Os híbridos con kumquats (× *Citrofortunella*) teñen unha boa resistencia ao frío. Un cítrico en contedor pode ter que ser replantado cada 5 anos aproximadamente, xa que as raíces poden formar un groso "cepellón" no fondo da maceta.

## Cultivo 
miniatura|upright|esquerda|Os limóns son uns cítricos orixinarios de Asia, pero agora comúns en todo o mundo.

As árbores dos cítricos hibridan moi facilmente - a modo de exemplo, dependendo da fonte do pole, as plantas cultivadas a partir das sementes dunha lima persa poden producir froitos similares aos do pomelo. Polo tanto, todos os cultivos comerciais de cítricos utilizan árbores producidas por enxerto do cultivar da froita desexada no portaenxerto seleccionado pola resistencia e dureza ás enfermidades.
[miniatura|upright|[Lima (froita)|Limas nun supermercado]]
A cor dos cítricos só se desenvolve en climas cun inverno fresco Nas rexións tropicais sen inverno, os cítricos permanecen verdes ata a súa madurez, de aí as "laranxas verdes" tropicais. A lima persa en particular é extremadamente sensible ás condicións frías, polo que non adoita estar exposta a condicións o suficientemente frías como para desenvolver unha cor madura. Se se deixan nun lugar fresco durante o inverno, os froitos cambiarán a cor a amarelo.

Os termos "maduración" e "maduro" adoitan usarse como sinónimos, pero significan cousas diferentes. Un froito maduro é aquel que completou a súa fase de crecemento. A maduración son os cambios que se producen dentro do froito despois de que estea maduro ata o inicio da descomposición. Estes cambios adoitan implicar a conversión dos amidóns en azucres, unha diminución dos ácidos, o abrandamento e un cambio na cor da froita.

As froitas cítricas non son climatéricas polo que a súa respiración diminúe lentamente e a produción e liberación de etileno é gradual. Os froitos non pasan por un proceso de maduración no sentido de que maduren na árbore. Algúns froitos, por exemplo as cereixas, maduran fisicamente e despois continúan madurando na árbore. Outras froitas, como as peras, recóllense cando maduran, pero antes de que madurezan pois continúan madurando na árbore. Os cítricos pasan da inmaturidade á madurez ata a sobremadurez mentres están na árbore. Unha vez separados da árbore, non aumentan de dozura nin seguen madurando. A única forma en que o cambio pode ocorrer despois de ser recollido é que finalmente comecen a descompoñerse.

Coas laranxas, a cor non se pode usar como indicador de madurez porque ás veces as cascas vólvense laranxas moito antes de que as laranxas estean listas para comer. Degustalas é o único xeito de saber se están listos para comer.
[miniatura|upright|[Mandarineira]]
Os cítricos non adoitan ser resistentes ás xeadas. As mandarineiras (*C. reticulata*) adoitan ser as máis resistentes das especies comúns de *Citrus* xa que poden soportar períodos curtos de ata -10&nbsp;°C, pero en realidade requírense temperaturas non inferiores a -2&nbsp;°C para o seu cultivo. As mandarinas, os tangores e o yuzu poden cultivarse no exterior mesmo en rexións con temperaturas baixo cero máis marcadas no inverno, aínda que isto pode afectar á calidade da froita. Uns poucos híbridos resistentes poden soportar temperaturas moi por baixo do punto de conxelación, pero non producen froita de calidade.

Os limóns pódense cultivar comercialmente na costa do sur de California, onde o verán é máis fresco e o inverno máis moderado, porque non se consegue nin se espera que a froita do limón sexa doce. A laranxeira trifoliada (*C. trifoliata*) pode sobrevivir por baixo dos -20&nbsp;°C; os seus froitos son adstrinxentes e incomestibles a menos que se cociñen, pero desenvolvéronse algúns cultivares e híbridos de mellor sabor.
miniatura|upright|Folla dunha árbore *Citrus*
As árbores prosperan nunha contorna constantemente asollada e húmida, cun chan fértil e cunha pluviometría ou unha rega adecuados. Ao ser de orixe tropical e subtropical, as laranxas, como todos os cítricos, son de folla ancha e perenne. Non se lles caen as follas excepto cando están tensos.  Os talos de moitas variedades teñen grandes e afiadas espiñas. As árbores florecen na primavera, e os froitos prodúcense pouco despois. A froita empeza a madurar no outono ou a principios de inverno, dependendo do cultivar, e desenvolve unha dozura crecente despois. Algúns cultivares de mandarinas maduran no inverno. Outros, como o pomelo, poden tardar ata 18 meses en madurar.
### Produción 
miniatura|upright|Maiores rexións produtoras de cítricos
Segundo a Organización das Nacións Unidas para a Alimentación e a Agricultura, a produción mundial de todos os cítricos en 2016 foi de 124 millóns de T, sendo aproximadamente a metade desta produción laranxas. Cun equivalente de 15.200 millóns de dólares en 2018, o comercio de cítricos constitúe case a metade do comercio mundial de froitas, que foi de 32.100 millóns de dólares para o mesmo ano. Segundo a Conferencia das Nacións Unidas sobre Comercio e Desenvolvemento (UNCTAD), a produción de cítricos creceu durante os primeiros anos do século XXI principalmente polo aumento das áreas de cultivo, as melloras no transporte e a embalaxe, o aumento dos ingresos e a preferencia dos consumidores polos alimentos saudables. 
### Pragas e enfermidades 
[miniatura|upright|O cancro dos cítricos está causado pola [Gammaproteobacterias|gammaproteobacteria *Xanthomonas axonopodis*]]
As plantas de cítricos son moi susceptibles de ser inzadas por pulgón, mosca branca e cochinilla (por exemplo, cochinilla vermella de California). Tamén son bastante importantes as infeccións víricas ás que algúns destes ectoparásitos serven de vectores como o *virus da tristeza dos cítricos* transmitido polos pulgóns, que cando non se controla con métodos adecuados de control é devastador para as plantacións de cítricos. A ameaza máis recente para as plantacións de cítricos nos Estados Unidos é a psílido asiático dos cítricos.

O psílido asiático dos cítricos é un insecto parecido a un pulgón que se alimenta das follas e os talos das árbores de cítricos e doutras plantas parecidas aos cítricos. O verdadeiro perigo radica en que o psílido pode transmitir unha enfermidade bacteriana mortal das árbores chamada Huanglongbing (HLB), tamén coñecida como enfermidade do enverdecemento dos cítricos.  Debido a que 2021 as bacterias causantes non son cultivables, a avaliación de cultivares e vectores resistentes é lenta. Carolyn Slupsky, profesora de nutrición e ciencia dos alimentos na Universidade de California en Davis dixo que "poderiamos perder todos os cítricos frescos dentro de 10 a 15 anos". 

En xuño de 2008, o psílido foi visto perigosamente preto de California: xusto alén da fronteira internacional en Tijuana, México. Só uns meses despois, detectouse nos condados de San Diego e Imperial, e desde entón estendeuse aos condados de Riverside, San Bernardino, Orange, Os Ánxeles e Ventura, provocando corentenas nesas zonas. O psílido asiático dos cítricos tamén se interceptou en California en paquetes de froita e plantas, incluíndo cítricos, plantas ornamentais, herbas e ramos de flores cortadas, enviados desde outros estados e países. resaltada polo contraste das veas das follas. As follas murchas acaban caendo, e se a planta perde demasiadas, morrerá lentamente. Esta condición adoita ser causada por un pH excesivamente alto (chan alcalino), que impide que a planta absorba ferro, magnesio, cinc ou outros nutrientes que necesita para producir clorofila. Esta condición pode remediarse engadindo un fertilizante acedo apropiado formulado para os cítricos, que ás veces pode revivir unha planta para producir novas follas e mesmo brotes florais nunhas poucas semanas en condicións óptimas. Un chan demasiado ácido tamén pode causar problemas; os cítricos prefiren un chan neutro (pH entre 6 e 8). As plantas de cítricos tamén son sensibles ao exceso de sal no chan. Pode ser necesario realizar unha análise do chan para diagnosticar correctamente as enfermidades por carencia de nutrientes.

## Compostos fitoquímicos e investigación 
Algunhas especies de *Cítricos* conteñen cantidades significativas da clase de fitoquímicos chamada furanocumarina, unha familia diversa de compostos químicos orgánicos de orixe natural.   Nos seres humanos, algúns (non todos) destes compostos químicos actúan como fortes fotosensibilizadores cando se aplican por vía tópica na pel, mentres que outras furanocumarinas interactúan cos medicamentos cando se toman por vía oral. Isto último denomínase "efecto do zume de pomelo", un nome común para un grupo relacionado de interaccións entre o pomelo e os medicamentos. unha inflamación da pel potencialmente grave resultante do contacto cun axente botánico sensibilizador á luz seguido da exposición á luz ultravioleta. Nas especies de *Citrus*, o principal axente fotosensibilizador parece ser o bergapteno, unha furanocumarina lineal derivada do psoraleno. Esta afirmación confirmouse para a lima 

En xeral, tres especies ancestrais de *Citrus* (pomelos, cidras e papedas) sintetizan cantidades relativamente altas de furanocumarinas, mentres que unha cuarta especie ancestral (as mandarinas) carece practicamente destes compostos. 

## En Galicia 
[upright|miniatura|Laranxeira en Teaño, [Cuntis]]
A diferenza do Mediterráneo, o clima de Galicia non é o máis axeitado para o cultivo de cítricos. Porén é común atopalos en todas as casas do sur do país, especialmente nas Rías Baixas por teren un clima máis morno no inverno. As especies máis comúns son os limoeiros e as laranxeiras, podéndose atopar tamén algún pomelo. É conveniente protexelos ou cubrilos no inverno para os protexer das xeadas e evitar abortos de flores e do callado do froito. As máis das veces plántanse par das vivendas ou dunha parede para os abeirar ou gorecer dos ventos do norte.

## Cítricos comúns vendidos en Galicia 
miniatura|upright|Diversos cítricos
* Laranxeira *Citrus sinensis*, árbore mediterránea, o froito é a laranxa.
* Limeira *Citrus limetta*, cítrico orixinario de Oriente Medio, o froito é a lima.
* Limoeiro *Citrus limon*, árbore mediterránea, o froito é o limón.
* Mandarineira *Citrus reticulata*, cítrico orixinario do sueste asiático, o froito é a mandarina.
* Pomelo *Citrus paradisi*, a froita é o pomelo.
* Kumquat *Citrus japonica*, a laranxeira chinesa, o froito é a laranxa anana, é menos frecuente.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Mabberley D.J., A classification for edible *Citrus* (Rutaceae). 1997. Telopea 7(2): 167-172
### Outros artigos 
* Laranxa
* Limón
* Pomelo

### Ligazóns externas 
* Limón Real
* Calidade en froitos cítricos