Nomes da folla do piñeiro en Galicia

[miniatura|270px|Piñeiros na [praia de Rodas.]]
Existe en Galicia unha riqueza sinonímica enorme que fai referencia á folla do piñeiro, habendo gran número de palabras para denominar á folla desta árbore. Fermín Bouza Brey publicou no ano 1948 *Nombres de la hoja del pino en Galicia*, nos *Cuadernos de Estudios Gallegos* do Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento, traballo no que se recollen por orde alfabética un total de 92 termos diferentes para denominar á folla do piñeiro, e ó seu carón, os lugares onde son utilizados.

Segundo os datos recompilados no *Atlas Lingüístico de Galicia (ALGa)*, non se produciron variacións significativas ó longo dos últimos anos canto á terminoloxía descrita por Bouza Brey, polo que segue estando vixente na actualidade.
[miniatura|160px|[Fermín Bouza Brey.]]

Hai que apuntar que malia ser o piñeiro unha árbore presente en Galicia dende ben antigo, non ten gran relevancia fitonímica dentro do arborado galego e do norte de Portugal ata mediados do século XVIII, polo que a riqueza sinonímica actual non pode ser anterior a esa época.

As diferentes denominacións que reciben as follas do piñeiro poden facer referencia á folla verde ou á seca (sendo máis relevante a terminoloxía canto a esta última, polas aplicacións que ten no rural galego); tamén se pode facer referencia a unha acícula individual ou ó conxunto de varias acículas (predominando a terminoloxía referida ó conxunto de varias acículas xuntas). Por outra banda esta riqueza sinonímica non está implantada en toda Galicia por igual, sendo máis relevante naquelas zonas onde a presenza do piñeiro é máis significativa.

## Clasificación da terminoloxía en grupos 
Imos facer unha clasificación, establecendo varios grupos, que nos permitan ir dando conta dos distintos nomes a partir dalgún aspecto común.

### Vocábulos relativos ó piñeiro ou derivados de *Pinus* 
Clasificación dos termos relacionados co piñeiro en si. Respecto ós termos derivados de *Pinus* temos por exemplo pinica/piñica, alternando **n** e **ñ** (igual que en pino/piñeiro).
[miniatura|200px|[Joaquín Sorolla; *Pinos de Galicia*, 1900.]]
* **cana**: en San Cosme de Barreiros. Este nome expresa en toda a zona oriental a noción xenérica de "rama de arbore".
* **canolca**: en Arbo. Podería derivar de cana ou ben de caño/coaño.
* **folla** (de/do pino): en Candín, Lubián, A Mezquita, Palas de Rei, A Pastoriza e Vilardevós.
* **pelo**: en Ribadeo, A Veiga e Vilarmide. Nesta zona emprégase tamén o termo *rama*.
* **penica**: en Betanzos (tamén *rela*), Carral, Cerceda e Xanceda.
* **pinica**: en Codeseda, Ferrol e Laxe e como **herba pinica** en Negreira.
* **piñica**: en Cervás.
* **piñuca**: en Callobre.
* **pinisca**: en Guimarei. Pinisco aparece recollido en forma masculina nalgúns dicionarios como "punta ou extremidade das ramas e doutras cousas".
O portugués emprega tamén algunha destas formas derivadas de *Pinus* como *pinhel* en Douro, *pinho* en Minho e *pinhos* en Tras os Montes.
* **rama** (de/do pino): en Mazaricos (tamén *pilro*), Sísamo, Sobrado dos Monxes, Toques (tamén *poma*) amais en toda a zona oriental de Galicia, penetrando ás veces cara ó interior.
* **ramada** (de/do pino): en Carnota, Corcubión e Louro.
* **resina**: en Outes (tamén *cisco*) e Valga. Como metonimia.

### Vocábulos con sentido colectivo 
Existen tamén vocábulos con carácter colectivo, de tipo xenérico, como *fronza* que alude en xeral ó "conxunto de ramas miúdas, herbas ou pallas"; relacionado con este termo están tamén *froupa* e *frouma* amais tódolos seus derivados. Outros como *garabullo*/*gara* ou *fustanca* fan referencia ó "conxunto de leña miúda e ramas secas".

Canto a denominacións como *broza*, *cosco*, *gaspallada*, *gasto*, *muíña/muña* e os seus derivados (*abuiña*, *buiña*, *moama*, *moaña*, *moruxa*, *maruxo* e *muán*), *musgo/musquio*, *padumeiro*, *pallugada*, *pallusca*, *palluzo* e *rela* a alusión é obvia.

Noutras como *banga*, *pulazo*, *paúlo*, *poula* ou como *poxa*, *pudia*, *pucha*, *puísca* e *puxa* non parecen tan claras; ó igual que acontece con *arcema*, *galba*, *felpa*, *feno*, *maraballa*, *poma/pomada* e *tamo*, de etimoloxía incerta, se ben parece inequívoco o seu carácter xenérico e a súa alusión a varredura, a desperdicios, a restos vexetais ou á espesura de maleza.

* **abuiña**: en Mondariz (tamén *muiña*).
* **arcema**: na Graña (Covelo) (tamén *faísca* e *pico*).
* **banga**: en Monterrei.
* **broza**: en Carcacía e Monfero (tamén *galba* e *rela*).
* **buiña**: en Covelo.
* **cosco**: en Bora, Poio e Vilaboa.
* **felpa**: en Campo Lameiro.
* **feno**: en varios sitios da provincia de Pontevedra. En Portugal aparece *feno* na Illa Terceira e en Vila do Conde e o derivado *fenelho* en Monção.
* **flouma**: en Godóns (Covelo).
* **foupa**: en Arbo, A Cañiza e Ribadavia. Atopámonos tamén coa súa variante **fopa** nesta zona. Estendéndose ó sur do río Miño como *foupa* ou *foupeira* en Melgaço ou como *fopa* en Tras os Montes e Beira Alta.
* **froma**: en Godóns (Covelo) e como **fromas** en Cartelle.
* **fronza**: en Baleira, Friol, Guitiriz, Muras, Viladonga, Viveiro, en Chandrexa de Queixa (tamén *rama*) e Vilariño Frío (tamén *frouma*). Fronza é "conxunto de ramas finas, herbas ou pallas en xeral".
* **frouma** e as súas variantes **froula**, **fruma** e **freuma**: na área de confluencia das provincias de Lugo, Ourense e Pontevedra; cara ó sur ata a fronteira portuguesa; de Entrimo a Calvos de Randín e na parte máis occidental do Baixo Miño.
[miniatura|190px|[Lesser Ury; *Piñeiro sobre o ceo do serán*, década de 1890.]]
* **froupa**: en Cortegada.
* **frouza**: en Guitiriz.
* **fustanca**: en Boqueixón.
* **galba**: en Monfero.
* **gara**: en Padrenda.
* **garabullo**: en Rois, aplicándose en realidade a pequenas pólas do pino coas follas secas que se apañan para prender lume. Referíndose en *sensu stricto* ás follas do piñeiro como *pica*.
* **gaspallada**: en Oza e na Ramallosa.
* **gasto**: en Catoira e Muxía.
* **maraballa**: en Río Caldo, prolongandose ó outro lado da Raia.
* **maruxo**: en Salceda de Caselas.
* **moama**: en Guntín.
* **moaña** ou **muaña**: en Pereiro de Aguiar. Aparece en portugués como *moanha* en Tras os Montes.
* **moruxa**: en Oza dos Ríos.
* **muán**: en Pontedeume. En Portugal aparece como muanha en Mesão Frio.
* **muiña**: en Vila de Cruces, Mondariz e A Pobra do Brollón. En Portugal aparece como *moinha/muinha* en Vila Real.
* **muña**: en Larouco e na Veiga de Cascallá.
* **musgo**: en Mesoiro e como **musgo do pino** (ou dos pinos) en Allariz e Caión.
* **musquio**: en Sabuguido de Conso.
* **padumeiro**: en Ponteareas.
* **pallugada**: en Muros.
* **pallusca**: no val da Maía.
* **palluzo**: en Aguiño.
[miniatura|[Paul Cézanne; *O piñeiro grande*, 1892-1896.]]
* **paúlo**: no Grove, Marín e Raxó. Empréganse nesta zona outras denominacións.
* **poma**: en Cospeito, Goiriz (tamén *pomada*), Toques e de Ferreira de Valadouro a Candamil.
* **pomada**: en Goiriz.
* **poula**: en Chantada.
* **poxa**: en Coaña e Boal.
* **pucha**: en Redondela.
* **pudia**: en Guntín.
* **puisca**: en Vilasantar.
* **pulazo**: en Sada.
* **puxa**: en Ouselle.
* **rela**: en Baleira, Betanzos e Monfero.
* **tamo**: en Carracedo (O Bierzo).
* **truma**: en Moaña, como variante de *fruma*.

### Vocábulos co sentido de miúdo 
Nalgunhas denominacións faise patente o concepto de insignificancia, pequenez ou cousa miúda como *arume* ou *cisco*. Outras voces relacionadas con esta idea de miudeza son *fiuma* ou *fiuza*, derivados de fío. Finalmente termos como *pobela/pubela* e *pou* parecen remitir a po.
[miniatura|120px|[Eduardo Pondal, autor de *Queixumes dos pinos*.]]

* **arume**: dende Pontedeume a Malpica, Bamiro, Caión e Ponteceso; zona de onde era orixinario Eduardo Pondal. Tamén recolle Bouza Brey **arupe**, ó parecer resultado da alteración de *arume*.
* **cisco**: en Lérez, Mondariz e Sanxenxo, en Outes e Roo, ó igual que nalgúns puntos de Portugal, como Braga, Valença e Viana do Castelo.
* **fiuma**: en Tomiño.
* **fiuza**: en Padrón.
* **pobela** ou **pubela**: en Lindín e Vilarmide.
* **pou**: en Baños de Molgas.

### Vocábulos relativos ó seu uso para facer lume 
A folla do piñeiro emprégase para acender o lume, aparecen logo termos relacionados coa idea de moxena.

* **buisas**: en Dodro e Isorna.
* **caruma** ou **garuma**: en Cariño e Rianxo. Esta denominación está moi estendida en Portugal.
* **charamela**(s): en Cacheiras e no concello da Estrada en Arnois, Callobre, Castro, Oca e Paradela.
* **geldo**: en Bamiro.
* **isca**: en Ames, Baloira, Brión, Cacheiras, Callobre, Calo, Dodro, Negreira, Oroso, Osebe, Santeles e Santiago de Compostela.
* **faísca**: en Baloira, Callobre, Carballedo, A Graña (Covelo), Moraña, Ribadulla e Vila de Cruces.
* **faísco**: en Sanxenxo.
* **faiusca**: en Redondela, Salcedo e Soutomaior.
* **fasco**: en Arbo, A Lama, Salvaterra de Miño e Soutomaior.
No norte de Portugal *faísca*, *faísco* e *fasco*, son voces que están presentes en Arcos de Valdevez, Barcelos, Fafe, Monção, Paredes de Coura e Valença.
* **fasquizo**: en Salceda de Caselas.
* **fausca**: en Monforte de Lemos.
* **fisco**: en Catoira.
* **pilro**: en Dumbría, Fisterra e Mazaricos.
* **pirlo**: O Barqueiro.

### Vocábulos relativos ó seu uso como leito do gando 
No rural galego usabábanse como cama para o gando restos vexetais, que se apañaban no monte para estrar a corte. Nalgunhas zonas de Galicia ó non existir unha denominación específica para referirse á folla do piñeiro empréganse termos relecionados con esta aplicación.
[miniatura|[Giovanni Segantini; *Vaca na corte*, 1899.]]

* **arxa**: en Cacheiras (tamén *candea*, *charamela* e *isca*).
* **baruma**: en Santa Comba.
* **bruma**: en Bamiro e Xaviña.
* **esquilme**: en Bueu, Cangas e Marín.
* **esquilmo**: en Baralla e Santa Comba (Lugo).
* **estrume**: en Porriño e Tui.
* **gatuma**: en Goián.
* **molime**: en Lalín e Silleda.
* **molimo**: en Oirós.

### Vocábulos relativos á forma da folla 
Canto as denominacións relacionadas coa forma da folla ou con algunha das súas características temos exemplos tan claros coma *garfa*, *espita* ou *agulla* e os seus derivados *bullo*, *bulleiro*, *gullo*, *fagulla*; por outra banda atopamos *espía do pino*, *espiñada* ou *raspiñada*, derivados de espiña.

Ó ser as follas do piñeiro punzantes, aparecen termos relacionados con esta calidade, como *pica* ou *picón*. Finalmente hai outros termos derivados de semellanzas como *churuma*, que procede de *florumen*, ó igual que chorima (a flor do toxo); xorde tamén por semellanza *candea* ou *pluma*.

* **agulla**: en Aranga, Espiñaredo, Moeche, Monfero, San Claudio, en Baños de Molgas, Entrimo, Oímbra, Pereiro de Aguiar, en Sober e contra Salvaterra de Miño; tamén se usa en Portugal. Trátase dunha das metáforas máis antigas, estendidas e claras para referirse á folla do piñeiro.
* **bulleiro**: en Triacastela.
* **bullo**: en Ponteareas, Salceda de Caselas e Salvaterra de Miño.
* **candea**: en Cacheiras, Fefiñáns, Pereiro de Aguiar, O Porriño, Sárdoma, Tomiño e Xinzo de Limia. Tamén en Portugal.
[miniatura|150px|[Christian Rohlfs; *Piñeiro novo*, 1907.]]
* **candeola**: en Rabiño (Cortegada).
* **churuma**: en Taboada.
* **espía do pino**: en Boal.
* **espiñada**: na Escravitude.
* **espitas**: en Aranga.
* **fagulla**: no Rosal. Tamén se usa no portugués.
* **garfa**: en Callobre.
* **gullo**: en Trobo.
* **horquilla**: no Córgomo, Larouco e Vilardevós. Se ben non é resultado fonético galego, pois deriva do castelán.
* **lesta**: en Miño.
* **pica**: en Caldas de Reis, Cuntis, Moaña, Padrón, Rois e Vilagarcía de Arousa.
* **picaña**: en Santa Comba.
* **picaño**: en Cabo de Cruz e Roo.
* **picaza/o**: na Ramallosa.
* **pico**: en Baiona, Cela (Mos), A Graña (Covelo), Moalde, Novefontes, Salvaterra de Miño e Vila de Cruces.
* **picón**: en Dodro.
* **pluma**: en Nebra e Sárdoma.
* **pruma**: en Valdoviño.
* **respiñeira**: en Carballedo.

### Outras denominacións 
* **xiunxio**: en Domaio, ó parecer é un nome que resulta da adaptación de fiuncho. Por tanto é un nome tomado doutros vexetais, igual que acontece coa denominación *lesta*.

## Nomes estudados, por orde alfabética 
[miniatura|[Bosque de piñeiros.]]
Os nomes para denominar á folla do piñeiro máis estendidos en Galicia fan referencia, na maioría dos casos, á folla seca e son vocábulos colectivos, de carácter xenérico, aplicados a todo tipo de fragmentos vexetais que recobren o solo, precisando en ocasións algún uso (como cama para o gando ou para acender o lume). Poden refírense a algo miúdo e incluso poden facer referencia á póla completa. Só un pequeno grupo fan referencia á forma ou a algunha das características da folla.

A continuación dispoñemos a lista de voces estudadas en orde alfabética:

Cabe a posibilidade de que existan outros vocábulos para referirse á folla do piñeiro, amais dos anteriormente estudados, ó non existir un termo común e específico estendido por unha ampla zona, que reduza ós demais a simples variantes. É posible tamén que algún dos nomes descritos se empregue noutros lugares, ademais dos que se citan neste artigo.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Piñeiro do país

### Bibliografía 
* Mercedes Brea López (1980); *Denominaciones gallegas de la hoja del pino* , en *pdf*. Universidade de Santiago de Compostela.