Lingua náhuatl

[miniatura|250px|Home nahua no *[Historia general de las cosas de Nueva España|Códice Florentino*. As cintas vermellas indican fala ou canción.]]
A **lingua náhuatl** (que deriva de *nāwatl*; ), *nāwa*, «son claro ou agradable» e *tlahtōl-li*, «lingua ou linguaxe»), coñecida tamén historicamente como **lingua azteca** ou **lingua mexicana**, é unha lingua, ou segundo algunhas definicións, un conxunto de linguas, que pertencen á familia de linguas uto-aztecas e son faladas polo pobo náhuatl. As variedades do náhuatl teñen 1,7 millóns de falantes, a maioría dos cales viven principalmente no centro de México e tamén algunhas poboacións máis pequenas nos Estados Unidos.

O náhuatl fálase no centro de México dende cando menos o século VII. Era a lingua dos mexicas, que dominaron o que hoxe é o centro de México durante o período posclásico tardío da historia mesoamericana. Durante os séculos anteriores á conquista española e tlaxcalteca do Imperio Azteca, os aztecas expandíronse ata incorporar gran parte do centro de México. A súa influencia fixo que a variedade de náhuatl falada polos residentes de Tenochtitlán se convertese na lingua de prestixio en Mesoamérica.

Despois da conquista, cando os colonos e misioneiros españois introduciron o alfabeto latino, o náhuatl converteuse tamén nunha lingua literaria. Durante os séculos XVI e XVII escribíronse nesta lingua moitas crónicas, gramáticas, obras de poesía, documentos administrativos e códices. Esta primeira lingua literaria escrita na variedade de Tenochtitlán foi etiquetada como náhuatl clásico. Está entre as linguas indíxenas de América máis estudadas e mellor documentadas.

No presente, as linguas nahuas fálanse en comunidades dispersas, sobre todo nas zonas rurais do centro de México e ao longo da costa. Hai un número menor de falantes nas comunidades de inmigrantes dos Estados Unidos. Existen diferenzas considerables entre as variedades, e algunhas non son mutuamente intelixibles. A lingua náhuatl da Huasteca, con máis dun millón de falantes, é a variedade máis falada. Todas as variedades estiveron suxeitas a diferentes graos de influencia do castelán. Ningunha lingua nahua moderna é idéntica ao náhuatl clásico, pero as que se falan no val de México e arredores están xeralmente máis relacionadas con el ca as da periferia. Segundo a *Lei Xeral de Dereitos Lingüísticos dos Pobos Indíxenas* de México, promulgada en 2003, o náhuatl e outras 63 linguas de México están recoñecidas como linguas nacionais na rexión onde se falan. Conferíuselles o mesmo status ca o castelán nas súas respectivas rexións.

As linguas nahuas presentan unha morfoloxía, ou sistema de formación de palabras complexa, caracterizada pola polisíntese e a aglutinación. Isto quere dicir que os morfemas, palabras ou anacos de palabras que conteñen cada un o seu propio significado separado, adoitan enlazarse para formar palabras complexas máis longas.

A través dun longo período de desenvolvemento xunto a outras linguas mesoamericanas indíxenas, absorberon moitas influencias, chegando a formar parte da área lingüística mesoamericana. Moitas palabras do náhuatl foron absorbidas polo castelán e, a partir de aí, difundíronse a outras linguas do mundo. A maioría destes préstamos son conceptos indíxenas do centro de México, que os españois escoitaron mencionar por primeira vez polos seus nomes náhuatl. O galego tamén absorbeu palabras de orixe náhuatl, incluíndo aguacate, caiota, chile, chipotle, chocolate, , coiote, peiote, axolote e tomate. Estas, e outras moitas palabras, foron adoptadas en ducias de linguas en todo o mundo. Os nomes de varios países, México, Guatemala e Nicaragua, derivan do náhuatl.

## Clasificación 
alt=Árbore xenealóxica do náhuatl|esquerda|miniatura|Árbore xenealóxica das relacións entre as linguas nahuas e o resto de linguas uto-aztecas, basándose na clasificación ofrecida por Terrence.
Como etiqueta lingüística, o termo náhuatl abrangue un grupo de linguas estreitamente relacionadas ou dialectos diverxentes dentro da póla nahua da familia de linguas uto-aztecas. O Instituto Nacional de Linguas Indíxenas mexicano recoñece 30 variedades individuais dentro do "grupo lingüístico" denominado náhuatl. Ethnologue recoñece 28 variedades con códigos ISO separados. Ás veces, o termo náhuatl tamén se aplica á lingua pipil (*nawat*) do Salvador e Nicaragua. Independentemente da consideración do náhuatl como un continuo dialectal ou un grupo de linguas separadas, as variedades forman unha única rama dentro da familia uto-azteca, descendente dunha única lingua protonahua. Dentro de México, a cuestión de considerar as variedades individuais como linguas ou dialectos dunha única lingua é moi política.

No pasado, a rama da familia uto-azteca á que pertence o náhuatl chamábase azteca. A partir da década de 1990, a designación alternativa nahua utilizouse con frecuencia no seu canto, especialmente nas publicacións en lingua castelá. Está amplamente aceptado que a póla nahua (azteca) das linguas uto-aztecas ten dúas divisións: azteca xeral e pochuteca.

O azteca xeral engloba as linguas náhuatl e o pipil. O pochuteca é unha lingua pouco testemuñada, que se extinguiu no século XX, e que Campbell e Langacker clasifican como fóra do azteca xeral. Outros investigadores argumentaron que o pochuteca debería considerarse unha variante diverxente da periferia occidental.

O termo náhuatl refírese cando menos ao náhuatl clásico, xunto coas linguas modernas relacionadas que se falan en México. A inclusión do pipil neste grupo é obxecto de debate entre os lingüistas. Lyle  clasifica o pipil como unha lingua separada do grupo náhuatl dentro do grupo azteca, mentres que dialectólogos como Una Canger, Karen Dakin, Yolanda Lastra e Terrence Kaufman preferiron incluír o pipil dentro da póla azteca xeral, citando estreitos lazos históricos cos dialectos periféricos orientais do azteca xeral.

A subclasificación actual do náhuatl baséase na investigación realizada por ,  e . Canger introduciu o esquema dunha agrupación central e dous grupos periféricos, e Lastra confirmou esta noción, diferenciándose nalgúns detalles.  demostrou unha división básica entre as pólas orientais e occidentais das linguas nahuas, considerada como a división máis antiga da comunidade de fala protonahua. Canger considerou orixinalmente que a área dialectal central era unha subárea innovadora dentro da póla occidental, mais en 2011, suxeriu que xurdiu como unha lingua koiné urbana con características tanto das áreas dialectais occidentais como orientais.  incluíu provisionalmente os dialectos da Huasteca no grupo central, mentres que  sitúaos na periferia oriental, o cal foi apoiado por .

### Terminoloxía 
A terminoloxía utilizada para describir as variedades da lingua aplícase de maneira inconsistente. Úsanse moitos termos con múltiples denotacións, ou unha soa agrupación de dialectos é identificada con varios nomes. Ás veces, as palabras máis antigas substituénse por outras novas, ou co propio nome dos falantes para a súa variedade específica. A palabra "náhuatl" é, en si mesma, unha palabra náhuatl, probablemente derivada de  , que significa "son agradable". O pobo pipil do Salvador non chaman á súa lingua pipil, como si fan os lingüistas, senón . A evidencia da arqueoloxía e a etnohistoria apoia a tese dunha difusión cara ao sur polo continente norteamericano, en concreto a teoría de que os falantes das primeiras linguas nahuas migraron dende Aridoamérica ao centro de México en varias ondas. Porén, esta teoría tradicional foi cuestionada por Jane H. Hill, que propón en troques que a familia de linguas uto-aztecas se orixinou no centro de México e se estendeu cara ao norte moi cedo. Esta hipótese e as análises de datos nos que se apoia recibiron grandes críticas.

A proposta da migración dos falantes da lingua protonahua á rexión mesoamericana situouse nalgún momento arredor do ano 500 d. C., cara ao final do período clásico temperán na cronoloxía de Mesoamérica. Antes de chegar á meseta mexicana, os grupos prenahuas probablemente pasaron un período en contacto coas linguas corachol (cora e huichol) do noroeste de México (que tamén son uto-aztecas).

O principal centro político e cultural de Mesoamérica no período Clásico temperán foi Teotihuacán. A identidade da(s) lingua(s) falada(s) polos fundadores de Teotihuacán foi debatida durante moito tempo, sendo a relación do náhuatl con Teotihuacan un lugar destacado nesa investigación. Mentres que nos séculos XIX e comezos do XX se presumía que Teotihuacán fora fundada por falantes de náhuatl, as investigacións lingüísticas e arqueolóxicas posteriores tenden a desmentir esta visión. Pola contra, o momento do influxo náhuatl crese que cadrou máis coa caída de Teotihuacán que co seu ascenso, e outros candidatos como as linguas totonacas identificáronse como máis probables. Porén, a evidencia máis recente da epigrafía maia de posibles préstamos náhuatl en linguas maias interpretouse como unha proba de que outras linguas mesoamericanas puideron estar tomando palabras prestadas do protonahua (ou dos seus primeiros descendentes) significativamente antes do que se pensaba, reforzando o posibilidade dunha importante presenza náhuatl en Teotihuacán.

En Mesoamérica as linguas maias, otomangueanas e mixezoqueanas coexistiron durante milenios. Isto deu lugar á área lingüística mesoamericana (*área lingüística* refírese a un conxunto de trazos lingüísticos que se fixeron comúns entre as linguas da zona por difusión e non por evolución dentro dun conxunto de linguas pertencentes a unha xenética común). Despois de que os nahuas migrasen á zona cultural mesoamericana, a súa lingua tamén adoptou algúns dos trazos que definen a área lingüística mesoamericana. Exemplos de tales trazos adoptados son o uso de substantivos relacionais, a aparición de calcos léxicos, ou traducións de préstamo, e unha forma de construción posesiva típica das linguas mesoamericanas.

Unha lingua que foi o devanceiro do pochuteca separouse do protonahua (ou protoazteca) posiblemente xa no ano 400 d. C., chegando a Mesoamérica uns séculos antes que a maioría dos falantes de linguas nahuas.

A partir do século VII, os falantes nahuas subiron ao poder no centro de México. Pénsase que a xente da cultura tolteca de Tula, que estivo activa no centro de México ao redor do século X, eran falantes de náhuatl. No século XI, os falantes de náhuatl eran dominantes no val de México e moito máis aló, con asentamentos como Azcapotzalco, Colhuacan e Cholula. As migracións nahuas cara á rexión dende o norte continuaron no período Posclásico. Unha das últimas migracións en chegar ao val de México instalouse nunha illa do lago de Texcoco e procedeu a someter as tribos circundantes. Este grupo eran os mexicas, que ao longo dos seguintes tres séculos fundaron un imperio chamado Tenochtitlán. A súa influencia política e lingüística chegou a estenderse a América Central e o náhuatl converteuse nunha lingua franca entre os comerciantes e as elites de Mesoamérica, por exemplo, entre o pobo maia quiché. A medida que Tenochtitlán medraba ata converterse no centro urbano máis grande de Centroamérica e un dos máis grandes do mundo daquela, atraeu falantes de náhuatl de diversas zonas dando lugar a unha forma urbana de náhuatl con trazos de moitos dialectos. Esta variedade urbana falada en Tenochtitlán é a que se coñeceu como náhuatl clásico tal e como se documenta na época colonial.

### Período colonial 
Coa chegada do españois en 1519, o náhuatl foi desprazado como lingua rexional dominante, mais seguiu sendo importante nas comunidades nahuas baixo o dominio español.  Existe unha ampla documentación da época colonial en náhuatl para Tlaxcala, Cuernavaca, Culhuacan, Coyoacán, Toluca e outros lugares do val de México. A partir da década de 1970, os estudosos da etnohistoria mesoamericana analizaron textos a nivel local en náhuatl e noutras linguas indíxenas para coñecer a mudanza cultural na época colonial a través dos cambios lingüísticos, coñecidos no presente como Nova filoloxía. Varios destes textos foron traducidos e publicados en parte ou na súa totalidade. Entre os documentos desta época hai censos, especialmente un conxunto moi temperán da rexión de Cuernavaca, rexistros do concello de Tlaxcala e testamentos de individuos nahuas.

Xa que os españois fixeron alianzas primeiro cos falantes de náhuatl de Tlaxcala e máis tarde cos mexicas conquistados de Tenochtitlán (aztecas), o náhuatl continuou estendéndose por Mesoamérica nas décadas posteriores á conquista. As expedicións españolas con milleiros de soldados nahuas marcharon cara ao norte e ao sur para conquistar novos territorios. As misións da Compañía de Xesús no norte de México e no suroeste dos Estados Unidos incluían a miúdo un barrio de soldados tlaxcaltecas que quedaban para gardar a misión. Por exemplo, uns catorce anos despois de que a cidade nordeste de Saltillo fose fundada en 1577, unha comunidade tlaxcalteca foi reasentada nunha aldea próxima, San Esteban de Nueva Tlaxcala, para cultivar a terra e axudar aos esforzos de colonización, que se paralizara ante a hostilidade local ao asentamento español. En canto á conquista da actual Centroamérica, Pedro de Alvarado conquistou Guatemala coa axuda de ducias de milleiros de aliados tlaxcaltecas, que se instalaron fóra da actual Antiga Guatemala.
[alt=|miniatura|Páxina do Libro IV do *[Códice Florentino*. O texto está en náhuatl escrito en alfabeto latino.]]
Como parte dos seus esforzos misioneiros, os membros de varias ordes relixiosas (principalmente frades e xesuítas franciscanos e dominicos) introduciron o alfabeto latino aos nahuas. Nos primeiros vinte anos despois da chegada dos españois, elaboraron textos en lingua náhuatl escritos con caracteres latinos. Simultaneamente fundáronse escolas, como o Colexio de Santa Cruz de Tlatelolco en 1536, que ensinaba linguas tanto indíxenas como clásicas europeas aos nativos americanos e aos sacerdotes. Os gramáticos misioneiros emprenderon a escritura de gramáticas, tamén chamadas *artes*, de linguas indíxenas para uso dos sacerdotes. A primeira gramática náhuatl, escrita por Andrés de Olmos, publicouse en 1547, tres anos antes da primeira gramática francesa. En 1645, xa foran publicadas catro máis, escritas respectivamente por Alonso de Molina (1571), Antonio del Rincón (1595), Diego de Galdo Guzmán (1642) e Horacio Carochi (1645). A de Carochi é hoxe considerada a máis importante das gramáticas do náhuatl da época colonial. Carochi é particularmente importante para os estudosos que traballan na Nova Filoloxía, de tal xeito que hai unha tradución ao inglés de 2001 da gramática de Carochi de 1645 por James Lockhart. A través do contacto co castelán, a lingua náhuatl adoptou moitas palabras de préstamo e, a medida que se intensificou o bilingüismo, sucedéronse cambios na estrutura gramatical do náhuatl.
page=5|miniatura|Texto sobre a lingua de Frei José de Carranza, da segunda metade do século XVIII (faga clic na imaxe para ler o texto completo).

En 1570, o rei Filipe II de España decretou que o náhuatl se convertese na lingua oficial das colonias de Nova España para facilitar a comunicación entre os españois e os nativos das colonias. Isto levou a que os misioneiros españois ensinasen náhuatl aos amerindios que vivían ao sur de Honduras e O Salvador. Durante os séculos XVI e XVII utilizouse o náhuatl clásico como lingua literaria, e hoxe existe un amplo corpus de textos daquel período. Inclúen historias, crónicas, poesía, obras teatrais, obras canónicas cristiás, descricións etnográficas e documentos administrativos. Os españois permitiron unha grande autonomía na administración local das cidades indíxenas durante este período, e en moitas cidades de fala náhuatl a lingua era empregada de facto tanto na escrita como na fala. Durante este período compuxéronse unha gran cantidade de obras literarias en náhuatl, incluíndo o *Códice Florentino*, un compendio de doce volumes da cultura azteca compilados polo franciscano Bernardino de Sahagún; a *Crónica Mexicayotl*, unha crónica da estirpe real de Tenochtitlán de Fernando Alvarado Tezozómoc; *Cantares Mexicanos*, unha colección de cancións en náhuatl; un dicionario náhuatl-castelán/castelán-náhuatl elaborado por Alonso de Molina; e a *Huei tlamahuiçoltica*, unha descrición en náhuatl da aparición da Nosa Señora de Guadalupe.

As gramáticas e os dicionarios das linguas indíxenas compuxéronse ao longo do período colonial, mais a súa calidade foi superior no período inicial. Os frades descubriron que aprender todas as linguas indíxenas era imposible na práctica, polo que se concentraron no náhuatl. Durante un tempo, a situación lingüística en Mesoamérica mantívose relativamente estable, pero en 1696, Carlos II de España emitiu un decreto que prohibía o uso de calquera lingua que non fose o castelán en todo o Imperio Español. En 1770, outro decreto que pedía a eliminación das linguas indíxenas eliminou o náhuatl clásico como lingua literaria.

A década de 1990 viu o comezo dun cambio radical nas políticas oficiais do goberno mexicano cara aos dereitos lingüísticos dos indíxenas. A evolución dos acordos no eido dos dereitos internacionais combinadas con presións domésticas (como a axitación social e política do Exército Zapatista de Liberación Nacional e os movementos sociais indíxenas) levaron a reformas lexislativas e á creación de axencias gobernamentais descentralizadas como a Instituto Nacional dos Pobos Indíxenas (CDI) e o Instituto Nacional de Linguas Indíxenas (INALI) con responsabilidades de promoción e protección das comunidades e linguas indíxenas.

En particular, a *Lei Xeral de Dereitos Lingüísticos dos Pobos Indíxenas*, promulgada o 13 de marzo de 2003, recoñece todas as linguas indíxenas do país, incluído o náhuatl, como linguas nacionais e outorga aos indíxenas o dereito de usalas en todos os eidos da vida pública e privada. No artigo 11, concede o acceso á educación bilingüe e intercultural obrigatoria. Porén, o progreso cara á institucionalización do náhuatl e á garantía dos dereitos lingüísticos dos seus falantes é lento.

## Demografía e distribución 
esquerda|miniatura|Mapa que amosa as zonas de México onde hoxe se fala náhuatl.
Hoxe fálase todo un espectro de linguas nahuas en áreas dispersas que se estenden dende o estado norteño de Durango ata Tabasco no sueste. O pipil, a máis meridional das linguas nahuas, é falada no Salvador por un pequeno número de persoas. Segundo IRIN-International, a iniciativa de recuperación da lingua nawat, non hai cifras fiables sobre o número contemporáneo de falantes de pipil. Os números poden variar entre "quizais uns centos de persoas, ou quizais só unhas ducias".

Segundo o censo de 2000 do INEGI, o náhuatl é falado por uns 1,45&nbsp;millóns de persoas, e unhas 198.000 (o 14,9%) delas son monolingües. Hai moitas máis mulleres ca homes monolingües, e as mulleres representan case dous terzos do número total. Os estados de Guerrero e Hidalgo teñen as taxas máis altas de falantes monolingües de náhuatl en relación ao total da poboación que fala náhuatl, cun 24,2% e 22,6%, respectivamente. Na maioría dos outros estados, a porcentaxe de monolingües entre os falantes é inferior ao 5%. Isto significa que na maioría dos estados máis do 95% da poboación que fala náhuatl é bilingüe en castelán. Segundo un estudo, a frecuencia coa que se usa o náhuatl está ligada ao benestar da comunidade, en parte porque está ligada a emocións positivas.

As maiores concentracións de falantes de náhuatl atópanse nos estados de Puebla, Veracruz, Hidalgo, San Luis Potosí e Guerrero. Tamén existen poboacións significativas no Estado de México, Morelos e o Distrito Federal, con comunidades máis pequenas en Michoacán e Durango. O náhuatl extinguiuse nos estados de Xalisco, Colima, Coahuila e Chiapas durante o século XX. Como resultado da migración interna no país, existen comunidades de fala náhuatl en todos os estados de México. A migración moderna de traballadores e familias mexicanas aos Estados Unidos deu lugar ao estabelecemento dunhas pequenas comunidades de fala náhuatl nos Estados Unidos, especialmente en California, Nova York, Texas, Novo México e Arizona.

## Fonoloxía 
As linguas nahuas defínense como un subgrupo da familia uto-azteca que sufriu unha serie de cambios compartidos dende a protolingua uto-azteca. A seguinte táboa amosa o inventario fonémico do náhuatl clásico como exemplo dunha lingua nahua típica. Nalgúns dialectos, o fonema , que era común no náhuatl clásico, mudou a , como no náhuatl do Istmo, no mexicanero e no pipil, ou a , como no náhuatl de Michoacán. Moitos dialectos xa non distinguen entre vogais curtas e longas. Algúns introduciron calidades vocálicas completamente novas para compensar, como é o caso do náhuatl de Tetelcingo.

### Fonemas 
* O fonema glotal, chamado saltillo, aparece só despois das vogais. En moitos dialectos modernos realízase como , pero noutros, como no náhuatl clásico, é unha parada glotal .

En moitos dialectos náhuatl o contraste da lonxitude das vogais é vago, e noutros perdeuse por completo. O dialecto de Tetelcingo (nhg) desenvolveu a lonxitude da vogal nunha diferenza de calidade:

### Alofonía 
A maioría das variedades teñen patróns relativamente sinxelos de alternancia sonora (alofonía). En moitos dialectos, as consoantes sonoras enxordecen en posición final de palabra e en grupos consonánticos:  enxordece unha sibilante palato-alveolar /ʃ/,  enxordece fricativa glotal  ou unha aproximante velar labializada , e  enxordece unha fricativa . Nalgúns dialectos, a primeira consoante en case calquera grupo consonántico convértese en . Algúns dialectos teñen unha lenición produtiva de consoantes xordas nas súas contrapartes sonoras entre as vogais. As nasais son asimiladas normalmente ao lugar de articulación da consoante seguinte. A africada lateral alveolar xorda  asimílase despois de  e pronúnciase .

### Fonotáctica 
O náhuatl clásico e a maioría das variedades modernas teñen sistemas fonolóxicos bastante sinxelos. Só permite sílabas cunha consoante inicial e unha final como máximo. Os grupos consonánticos ocorren só na metade da palabra e sobre os límites das sílabas. Algúns morfemas teñen dúas formas alternas: unha cunha vogal *i* para evitar agrupacións consonánticas e outra sen ela. Por exemplo, o sufixo absoluto ten as formas *-tli* (usada despois das consoantes) e *-tl* ​​(usada despois das vogais). Porén, algunhas variedades modernas formaron grupos complexos a partir da perda de vogais. Outros teñen secuencias de sílabas contraídas, facendo que os acentos cambien ou que as vogais se fagan longas.

### Acento prosódico 
A maioría dos dialectos náhuatl teñen énfase na penúltima sílaba dunha palabra. En mexicanero de Durango, moitas sílabas átonas desapareceron das palabras, e a colocación do acento silábico volveuse fonémico.

## Morfoloxía e sintaxe 
As linguas náhuatl son linguas aglutinantes e polisintéticas que fan un uso extensivo de composición, incorporación e derivación. É dicir, poden engadir moitos prefixos e sufixos diferentes a unha raíz ata formar palabras moi longas, e unha soa palabra pode constituír unha frase enteira.

O seguinte verbo amosa como un verbo está marcado polo suxeito, paciente, obxecto e obxecto indirecto:
:*ni- mits- teː- tla- makiː -lti -s*
:Eu- ti- alguén- algo- dar -CAUS -FUT
:"Vou facer que alguén che dea algo" (náhuatl clásico)

### Substantivos 
O substantivo náhuatl ten unha estrutura relativamente complexa. As únicas flexións obrigatorias son para o número (singular e plural) e posesión (se o substantivo está en posesión, como indica un prefixo que significa 'meu', 'teu', etc.). O náhuatl non ten nin caso nin xénero, pero o náhuatl clásico e algúns dialectos modernos distinguen entre os substantivos animados e inanimados. No náhuatl clásico a distinción de animación manifestábase con respecto á pluralización, xa que só os substantivos animados podían adoptar unha forma plural, e todos os substantivos inanimados eran incontables. Agora ben, moitos falantes non manteñen esta distinción e todos os substantivos poden ter a flexión do plural. Un dialecto, o da huasteca oriental, distingue entre dous sufixos plurais diferentes para substantivos animados e inanimados.

Na maioría das variedades de náhuatl, os substantivos na forma singular sen posesión xeralmente levan un sufixo absoluto. As formas máis comúns do absoluto son *-tl* ​​despois das vogais, *-tli* despois de consoantes distintas de *l* e *-li* despois de *l*. Os substantivos que levan plural adoitan formar o plural engadindo un dos sufixos absolutos do plural -*tin* ou -*meh*, pero algunhas formas do plural son irregulares ou están formadas por reduplicación. Algúns substantivos teñen formas plurais en competencia.

Substantivo singular:
:kojo -tl
:coiote -ABS
:"coiote" (náhuatl clásico)

Substantivo plural:
:kojo -meʔ
:coiote -PL
:"coiotes" (náhuatl clásico)

Substantivo animado plural con reduplicación:
:/koː~kojo-ʔ/
:PL~coiote-PL
:"coiotes" (náhuatl clásico)

O náhuatl distingue entre as formas posuídas e non posuídas dos substantivos. O sufixo absoluto non se usa nos substantivos posuídos. En todos os dialectos, os substantivos posuídos levan un prefixo acorde co número e a persoa do seu posuidor. Os substantivos en plural posuídos levan a terminación *-*.

Substantivo absoluto:
:kal -li
:casa -ABS
:"casa" (náhuatl clásico)

Substantivo posuído:
:no- kal
:a miña- casa
:"a miña casa" (náhuatl clásico)

Plural posuído:
:no- kal -waːn
:a miña- casa -PL
:"as miñas casa" (náhuatl clásico)

O náhuatl non ten caso gramatical pero usa o que ás veces se chama substantivo relacional para describir relacións espaciais (e outras). Estes morfemas non poden aparecer sós senón que deben aparecer despois dun substantivo ou dun prefixo posesivo. Tamén se lles chama a miúdo posposicións ou sufixos locativos. En certo modo, estas construcións locativas semellan e pódense pensar como construcións de casos locativos. A maioría dos dialectos modernos incorporaron preposicións do español que compiten ou que substituíron completamente os substantivos relacionais.

Usos do substantivo relacional/posposición/locativo *-pan* cun prefixo posesivo:
:no-pan
:meu-en/en
:"en min" (náhuatl clásico)

:iː-pan
:o seu-en
:"nel" (náhuatl clásico)

:iː-pan kal-li
:o seu-na casa-ABS
:"na casa" (náhuatl clásico)

Utilízase cunha raíz nominal anterior:
:kal-pan
:casa-en
:"na casa" (náhuatl clásico)

Os substantivos compostos fórmanse polo xeral coa combinación de dúas ou máis raíces nominais ou combinando unha raíz nominal cunha raíz adxectiva ou verbal.

### Pronomes 
O náhuatl xeralmente distingue tres persoas, tanto en singular como en plural. Cando menos nun dialecto moderno, a variedade do Istmo-Mecayapan, chegou a haber unha distinción entre a forma inclusiva (eu/nós e ti) e exclusiva (nós pero non ti) da primeira persoa do plural:

Pronome de primeira persoa do plural en náhuatl clásico:
*''* "nós"
Pronomes de primeira persoa do plural en náhuatl do Istmo-Mecayapan:
**nejamēn* () "Nós, mais non ti" (= eu & eles)
**tejamēn'' () "Nós e mais ti" (= eu & ti & eles)

Moito máis común é unha distinción honorífica/non honorífica, xeralmente aplicada ás segundas e terceiras persoas, pero non á primeira.

Formas non honoríficas:
*'** "ti"
***' "ti"
*'** "el/ela"
Formas honoríficas:
***' "ti sg. honorífico"
*'** "vós honorífico"
***' "el/ela honorífico"

### Numerais 
O náhuatl ten un sistema de numeración vixesimal (baseado no número 20). Os valores base son  (1 × 20),  (1 × 400),  (1 × 8.000),  (1 × 20 × 8,000 = 160.000),  (1 × 400 × 8.000 = 3.200.000) e  (1 × 20 × 400 × 8.000 = 64.000.000). O prefixo ao principio quere dicir 'un' e substitúese polo número correspondente para obter os nomes doutros múltiplos da potencia. Por exemplo,  (2) ×  (20) =  (40),  (2) ×  (400) =  (800). O sufixo  en  (e ) e o sufixo  en  son sufixos nominais gramaticais que se engaden só ao final da palabra; desta maneira, ,  e  van xuntos como .

Ficheiro:Maya 1.svg|Un en numeración náhuatl.
Ficheiro:Veinte Nahuatl.png|Vinte en numeración náhuatl.
Ficheiro:Cuatrocientos Nahuatl.png|Catrocentos en numeración náhuatl.
Ficheiro:Xiquipilli.jpg|Oito mil en numeración náhuatl.

### Verbos 
O verbo náhuatl é bastante complexo e flexiona para moitas categorías gramaticais. O verbo componse dunha raíz, prefixos e sufixos. Os prefixos indican a persoa do suxeito, e a persoa e o número do obxecto e do obxecto indirecto, mentres que os sufixos indican o tempo, aspecto, modo e número do suxeito.

A maioría dos dialectos náhuatl distinguen tres tempos: presente, pasado e futuro, e dous aspectos: perfecto e imperfecto. Algunhas variedades engaden aspectos progresivos ou habituais. Moitos dialectos distinguen polo menos os modos indicativo e imperativo, e algúns tamén teñen optativo e modos vetativos/prohibitivos.

A maioría das variedades náhuatl teñen varias formas de alterar a valencia dun verbo. O náhuatl clásico tiña unha voz pasiva (tamén definida ás veces como unha voz impersoal,) mais isto non ocorre na maioría das variedades modernas. Porfén, as voces aplicativa e causativa están presentes e en moitos dialectos modernos. Moitas variedades náhuatl tamén permiten formar compostos verbais con dúas ou máis raíces verbais.

A seguinte forma verbal ten dúas raíces verbais e está flexionada para a voz causante e cun obxecto directo e indirecto:
:ni- kin- tla- kwa- ltiː- s- neki
:Eu- eles- algo- comer- CAUS- FUT- querer
:"Quero alimentalos" (náhuatl clásico)

Algunhas variedades de náhuatl, en particular o náhuatl clásico, poden flexionar o verbo para mostrar a dirección da acción verbal que se afasta ou se achega ao falante. Algúns tamén teñen categorías flexivas específicas que amosan o propósito e a dirección e nocións tan complexas como "ir para" ou "vir para", "ir, facer e volver", "facer mentres vai", "facer mentres chega", "facer ao chegar" ou "ir facendo". O náhuatl permite todas as posibles ordenacións dos tres elementos básicos da oración. É prolificamente unha lingua pro-drop: permite frases con omisión de todas as frases nominais ou pronomes independentes, non só de frases nominais ou pronomes cuxa función é o suxeito oración. Na maioría das variedades os pronomes independentes úsanse só para salientar. Permite certos tipos de expresións sintacticamente descontinuas.

De acordo co lingüista Michel Launey, a sintaxe do náhuatl clásico caracterízase sobre todo pola "omnipredicatividade", o que significa que calquera substantivo ou verbo da lingua é de feito unha oración predicativa completa. Esta visión, que é unha interpretación radical da tipoloxía sintáctica náhuatl, parece explicar algunhas das peculiaridades da lingua, por exemplo, por que os substantivos tamén deben levar os mesmos prefixos de concordancia ca os verbos e por que os predicados non requiren sintagmas nominais para funcionar como argumentos. Por exemplo, a forma verbal  quere dicir 'el/ela berra', e co prefixo de segunda persoa  significa 'ti berras'. Os substantivos flexionan do mesmo xeito: o substantivo  non só significa 'neno', senón tamén 'é un neno', e  significa 'ti es un neno'. Isto dá lugar á interpretación omnipredicativa, que postula que todos os substantivos tamén son predicados. Segundo esta interpretación, unha frase como  non debería interpretarse só como "o neno berra", senón que "berra, (aquel que) é un neno".

## Fenómenos do contacto 
Case 500 anos de intenso contacto entre falantes de náhuatl e castelán, combinados coas condicións lingua minorizada (náhuatl) e lingua de maior prestixio asociado (castelán), provocaron moitos cambios nas variedades modernas do náhuatl, con gran cantidade de palabras tomadas do castelán, e a introdución de novas construcións sintácticas e categorías gramaticais.

Por exemplo, unha construción como a seguinte, con varias palabras e partículas prestadas, é común en moitas variedades modernas (os préstamos en castelán en letra grosa):

:**pero** āmo tēch**entender**oa **lo** **que** tlen tictoah **en** **mexicano**.
:pero non eles-nós-entender-PL iso que o que nós-iso-dicir en náhuatl
:"Pero non entenden o que dicimos en náhuatl" (náhuatl de Malinche)

Nalgúns dialectos modernos a orde básica das palabras é suxeito verbo obxecto, probablemente baixo a influencia do castelán. Outros cambios na sintaxe do náhuatl moderno inclúen o uso de preposicións castelás no canto de posposicións nativas ou substantivos relacionais, e a reinterpretación de posposicións orixinais/substantivos relacionais en preposicións. e tomate (do náhuatl ). Outras palabras comúns son coiote (do náhuatl ), aguacate (do náhuatl ) e chile (do náhuatl ). A palabra *chicle* tamén deriva do náhuatl  'cousas pegañentas'. Outras palabras galegas que veñen do náhuatl son: azteca (de ); cacao (do náhuatl  'cuncha, casca'); ocelote (de ). En México, moitas palabras para conceptos comúns e cotiáns avalan o estreito contacto entre o castelán e o náhuatl, e de feito existen tantas que se publicaron dicionarios enteiros de  (palabras propias do castelán mexicano) rastrexando etimoloxías náhuatl, así como palabras castelás con orixe noutras linguas indíxenas. Moitos coñecidos topónimos tamén veñen do náhuatl, incluíndo México (da palabra náhuatl para a capital azteca ) e Guatemala (da palabra ).

## Escrita e literatura 
### Escrita 
[100px|miniatura|esquerda|Os nomes de lugares  ('Outeiro do mapache'),  ('Lugar de cervos') e  ('Lugar de espiñas') escrito no sistema de escritura azteca, do *[Códice Mendoza*.]]
Tradicionalmente, a escrita azteca precolombiana non foi considerada un verdadeiro sistema de escritura, xa que non representaba o vocabulario completo dunha lingua falada como o facían os sistemas de escritura do Vello Mundo ou a escrita maia. Polo tanto, a escrita azteca non estaba destinada a ser lida, senón a ser contada. Os elaborados códices eran esencialmente axudas pictográficas para memorizar textos, que inclúen xenealoxías, información astronómica e listas de tributos. No sistema utilizáronse tres tipos de signos: imaxes utilizadas como mnemónicos (que non representan palabras particulares), logogramas que representan palabras enteiras (no canto de fonemas ou sílabas), e logogramas usados ​​só polos seus valores sonoros (é dicir, usados ​​segundo o principio rebus).

Porén, o epigrafista Alfonso Lacadena argumentou que na véspera da invasión española, unha escola de escribas náhuatl, os de Tetzcoco, desenvolvera unha escrita totalmente silábica que podería representar foneticamente a lingua falada no do mesmo xeito que a escrita maia. Outros epigrafistas cuestionaron esta afirmación, argumentando que aínda que o silabario existía claramente nalgúns dos primeiros manuscritos coloniais (apenas sobreviviron manuscritos precolombianos), isto podería interpretarse como unha innovación local inspirada na alfabetización castelá máis que como unha continuación dunha práctica precolombiana.

Os españois introduciron o alfabeto latino, o cal se utilizou para rexistrar unha gran cantidade de prosa azteca, poesía e documentación mundana como testamentos, documentos administrativos, cartas legais, etc. En cuestión de décadas a escrita pictórica foi completamente substituída polo alfabeto latino. Nunca se desenvolveu unha ortografía latina estandarizada para o náhuatl, e non xurdiu un consenso xeral para a representación de moitos sons en náhuatl que non existen en castelán, como as vogais longas e a parada glotal. A ortografía que representa con máis precisión os fonemas do náhuatl foi desenvolvida no século XVII polo xesuíta Horacio Carochi, baseándose nas ideas doutro xesuíta, Antonio del Rincón. A ortografía de Carochi utilizaba dous signos diacríticos diferentes: un macron para representar as vogais longas e un acento grave para o saltillo, e ás veces un acento agudo para vogais curtas. Esta ortografía non acadou un amplo seguimento fóra da comunidade xesuíta.
miniatura|Alfabeto ilustrado da lingua náhuatl, azteca ou mexicana.
Cando o náhuatl se converteu en tema de estudos lingüísticos no século XX, os lingüistas decatáronse da necesidade de representar todos os fonemas da lingua. Desenvolvéronse varias ortografías prácticas para transcribir a lingua, moitas utilizando o sistema do alfabeto fonético americanista. Coa creación do Instituto Nacional de Linguas Indíxenas de México en 2004, retomáronse os intentos de crear ortografías estandarizadas para os diferentes dialectos; porén, ata hoxe non existe unha única ortografía oficial para o náhuatl. deseñada para ser a ortografía normalizada do náhuatl nos vindeiros anos. A escrita moderna ten moito maior uso nas variantes modernas que na clásica, xa que os textos, documentos e obras literarias da época adoitan empregar a escrita xesuíta.

### Literatura 
Entre as linguas indíxenas de América, o extenso corpus literario sobrevivente en náhuatl, que data do século XVI, pode considerarse único. A literatura náhuatl abrangue unha ampla variedade de xéneros e estilos, e os propios documentos foron escritos en circunstancias moi diversas. O náhuatl anterior á invasión castelá facía distinción entre  'fala' e  'canción', dunha maneira semellante á distinción entre "prosa" e "poesía".

A prosa náhuatl conservouse en diferentes formas. Os anais e as crónicas relatan a historia, normalmente escrita dende a perspectiva dun *altepetl* (unha entidade política local) e moitas veces combinando relatos míticos con acontecementos reais. Entre as obras máis importantes deste xénero están as de Chalco escritas por Chimalpahin, as de Tlaxcala de Diego Muñoz Camargo, as de México-Tenochtitlán de Fernando Alvarado Tezozomoc e as de Texcoco de Fernando Alva Ixtlilxochitl. Moitos anais relatan a historia ano a ano e normalmente son escritos por autores anónimos. Estas obras baséanse ás veces nos recontos pictóricos que existiron sobre os anos precolombianos, como os anais de Cuauhtitlan e os *Anais de Tlatelolco*. Tamén se atopan narracións puramente mitolóxicas, como a "Lenda do Quinto Sol", o mito da creación azteca relatado no *Códice Chimalpopoca*.

Unha das obras máis importantes de prosa escritas en náhuatl é a compilación de doce volumes coñecida xeralmente como *Códice Florentino*, escrita a mediados do século XVI polo misioneiro franciscano Bernardino de Sahagún e os seus colaboradores falantes de náhuatl. Con esta obra Sahagún ofreceu unha enorme descrición etnográfica do pobo náhuatl, escrita en traducións paralelas de náhuatl e castelán, e ilustrada con láminas de cores debuxadas por pintores indíxenas. Os seus volumes abranguen unha ampla gama de temas: historia azteca, cultura material, organización social, vida relixiosa e cerimonial, estilo retórico e metáforas. O duodécimo volume ofrece unha perspectiva indíxena sobre a conquista. Sahagún tamén se propuxo tentar documentar a riqueza da lingua náhuatl, afirmando:

A poesía náhuatl consérvase principalmente en dúas fontes: os *Cantares Mexicanos* e os *Romances de los señores de Nueva España*, ambas coleccións de cancións aztecas escritas nos séculos XVI e XVII. Algunhas cantigas puideron conservarse a través da tradición oral dende os tempos anteriores á conquista ata o momento da súa escritura, por exemplo as cantigas atribuídas ao rei-poeta de Texcoco, Nezahualcóyotl.  identifican máis de catro estilos distintos de cancións, como  ('canción triste'),  ('canción da primavera'),  ('canción sinxela') e  ('canción de guerra'), cada unha con distintos trazos estilísticos. A poesía azteca fai un rico uso de imaxes e temas metafóricos e lamenta a brevidade da existencia humana, a celebración dos valentes guerreiros que morren na batalla e a apreciación da beleza da vida.

### Estilística 
Os aztecas distinguían polo menos dous rexistros sociais da lingua: a lingua dos plebeos () e a lingua da nobreza (). Esta última estivo marcada polo uso dun estilo retórico distintivo. Dado que a alfabetización estaba limitada principalmente a estas clases sociais máis altas, a maioría da prosa e documentos poéticos existentes foron escritos neste estilo. Unha característica importante deste alto estilo retórico de oratoria formal foi o uso de paralelismos, segundo os cales o orador estruturaba o seu discurso en pareados que consistían en dúas frases paralelas. Por exemplo:
*
*'Que non morramos'
*
*'Que non perezamos'

Os lingüistas modernos fan referencia a outro tipo de paralelismo coñecido como difrasismo, no que dúas frases se combinan simbolicamente para dar unha lectura metafórica. O náhuatl clásico era rico en metáforas difrásicas, moitas das cales son explicadas por Sahagún no *Códice Florentino*' e por Andrés de Olmos na súa *Arte*. Tales  inclúen:
*
*"A flor, a canción" - que significa "poesía"
*
*"a cola, a á" - que significa "a xente común"
*
*"o cofre, a caixa" - que significa "algo secreto"
*
*"o corazón, o sangue" - que significa "cacao"
*
*"a baba, a saliva" - que significa "mentiras"

## Texto de exemplo 
O texto de mostra a continuación é un extracto dunha declaración emitida en náhuatl por Emiliano Zapata en 1918 para convencer aos pobos náhuatl da zona de Tlaxcala de que se unisen á Revolución contra o réxime de Venustiano Carranza. A ortografía empregada no texto é improvisada, non distingue as vogais longas e só marca esporadicamente  (con  e acento agudo).

## Notas 
### Referencias 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en náhuatl
* Lingua náhuatl clásica
### Bibliografía 
* 
*
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
*  }, 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
*
* 
* 
* 
* 
*pdf
* 
*
*
* 
* 
*
* 
* 
* 
*
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  , 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*: 
*
* 
* 
*
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  , 
* 

#### Bibliografía adicional 
; Dicionarios de náhuatl clásico
* de Molina, Fray Alonso: *Vocabulario en Lengua Castellana y Mexicana y Mexicana y Castellana*. [1555] Reimpresión: Porrúa México 1992
* Karttunen, Frances, *An analytical dictionary of Náhuatl*. Univ. of Oklahoma Press, Norman 1992
* Siméon, Rémi: *Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana*. [París 1885] Reimpresión: México 2001
; Gramáticas de náhuatl clásico
* Carochi, Horacio. *Grammar of the Mexican Language: With an Explanation of its Adverbs (1645)* Traducido por James Lockhart. Stanford University Press. 2001.
* Lockhart, James: *Nahuatl as written: lessons in older written Nahuatl, with copious examples and texts*, Stanford 2001
* Sullivan, Thelma: *Compendium of Nahuatl Grammar*, Univ. of Utah Press, 1988.
* Campbell, Joe and Frances Karttunen, *Foundation course in Náhuatl grammar*. Austin 1989
* Launey, Michel. *Introducción a la lengua y a la literatura Náhuatl*. México D.F.: UNAM. 1992 ; *An Introduction to Classical Nahuatl* [Tradución/adaptación ao inglés de Christopher Mackay], 2011, Cambridge University Press.
* Andrews, J. Richard. *Introduction to Classical Nahuatl* University of Oklahoma Press: 2003 (edición revisada)
;Variedades modernas
* Ronald W. Langacker (ed.): *Studies in Uto-Aztecan Grammar 2: Modern Aztec Grammatical Sketches*, Summer Institute of Linguistics Publications in Linguistics, 56. Dallas, TX: Summer Institute of Linguistics and the University of Texas at Arlington, pp.&nbsp;1–140. . OCLC 6086368. 1979. (Contén estudos de náhuatl de Michoacán, Tetelcingo, Huasteca e o norte de Puebla)
* Canger, Una. *Mexicanero de la Sierra Madre Occidental*, Archivo de Lenguas Indígenas de México, No. 24. México D.F.: El Colegio de México. . OCLC 49212643. 2001 
* Campbell, Lyle. *The Pipil Language of El Salvador*, Mouton Grammar Library (No. 1). Berlin: Mouton Publishers. 1985. . OCLC 13433705.
* Wolgemuth, Carl. *Gramática Náhuatl (melaʼtájto̱l) de los municipios de Mecayapan y Tatahuicapan de Juárez, Veracruz*, 2nd edition. 2002. 
; Miscellanea
* *The Nahua Newsletter*: edited by the Center for Latin American and Caribbean Studies of the Indiana University (Chief Editor Alan Sandstrom)
* *Estudios de Cultura Náhuatl*: special interest-yearbook of the Instituto de Investigaciones Históricas (IIH) of the Universidad Autónoma de México (UNAM), Ed.: Miguel León Portilla
* A Catalogue of Pre-1840 Nahuatl Works Held by The Lilly Library from *The Indiana University Bookman* No. 11, novembro de 1973: 69–88.
* Collection of Nahuatl of the Sierra Nororiental de Puebla, Mexico of Jonathan Amith, containing recordings in Nahuatl by native speakers and transcriptions, from the Archive of Indigenous Languages of Latin America.
* Barnstone, Willis (2003). Literatures of Latin America: From Antiquity to Present. Princeton: Prentice Hall.

### Ligazóns externas 
*Dicionario náhuatl en liña - Wired Humanities Projects, Universidade de Oregón