Joseba Sarrionandia

'*Joseba Sarrionandia Uribelarrea, *Sarri'''*, nado en Iurreta (Biscaia) o 13 de abril de 1958, é un poeta e filólogo vasco.

Escribiu varios libros de poemas e contos, así como algunhas novelas. Fuxiu do cárcere en 1985 e viviu na clandestinidade durante 31 anos. Escribiu e difundiu as súas obras desde o exilio, desde lugares sen nome, e unha fotografía en branco e negro dun mes antes de saír do cárcere foi unha das poucas imaxes identificables del.  

## Joseba Sarrionandia e Galicia 
No ano 2014 foi publicado en galego o volume *Tempo de exilio*, unha escolma da súa obra poética escollida por el mesmo e traducida ao galego por Isaac Xubín. *Tempo de exilio* foi merecente do I Premio Etxepare de tradución outorgado polo Instituto Etxepare.  

En 2024 a Asociación de Escritores e Escritoras en Lingua Galega declarouno Escritor Galego Universal, escritor con obra traducida ao galego e que tamén traduce obras do galego ao vasco.  

## Traxectoria 
Licenciouse en Filoloxía Vasca na Universidade de Deusto en Bilbao e exerceu como profesor de vasco. Foi profesor de fonética na UNED de Bergara e tamén participou na Universidade Vasca de Verán. Publicou os seus primeiros traballos en revistas de Euskadi, e foi un dos membros da Pott Banda, xunto a Bernardo Atxaga, Manu Ertzilla, Ruper Ordorika, Jon Juaristi, Joxe Mari Iturralde e moitos outros escritores. Tamén foi un dos fundadores da revista *Ibaizabal*. Ademais de obras orixinais, traduciu ao éuscaro aos autores da literatura universal, especialmente da literatura inglesa, entre os que destaca o longo poema narrativo de Samuel Taylor Coleridge *The Rime of the Ancient Mariner,* un dos pináculos da poesía romántica. Tamén traduciu obras de varios escritores, entre eles T. S. Eliot, Manuel Bandeira ou Fernando Pessoa.

En 1980, por ser membro de ETA, foi detido pola policía española e condenado a 27 anos de prisión. Segundo indica o seu traballo, foi torturado durante oito días durante esa longa detención. Desde entón, describiu varias veces no seu traballo a realidade de ser preso. Ese ano gañou varios premios literarios. En 1981, publicou o seu primeiro poemario *Izuen gordelekuetan barrena*. O libro tivo unha gran resonancia, e influíu fortemente nos novos escritores vascos; de feito, *Bitakora kaiera* tamén foi considerado o primeiro poema manifesto.

Conseguiu fuxir o día de San Fermín de 1985, aproveitando un concerto dado polo cantante Imanol no interior do cárcere de Martuten, co preso Iñaki Pikabea tocando nun altofalante. En homenaxe a ese evento, a banda Kortatu interpretou a famosa canción *Sarri, Sarri*. Viviu como prófugo (segundo as leis de España, aínda que os seus delitos fosen prescritos) e, de feito, o prófugo exiliado foi o outro tema principal da súa obra, como se pode ver, por exemplo, na novela *Lagun Izoztua*. Malia vivir na clandestinidade, seguiu publicando libros e colaborou con varios músicos: Mikel Laboa, Ruper Ordorika, Fermin Muguruza e enviou por cartas os seus poemas a outros moitos músicos. As discográficas Esan Ozenki e Txalaparta editaron en colaboración o disco  *Hau da ene ondasun guzia*, cos poemas do escritor musicados.

En outubro de 2011, o Goberno Vasco concedeulle o Premio Euskadi Literatura polo ensaio *Moroak gara behelaino artean?*, pero anunciou que retería os cartos correspondentes ao premio durante a súa situación regularizada ante a xustiza. Cando a Fiscalía da Audiencia Nacional española dixo que non había caso déronlle unha recompensa monetaria.

A principios de novembro de 2016, o Instituto Vasco Etxepare nomeou a Sarrionandia como lector vasco na Universidade da Habana (Cuba), tras un rigoroso proceso de selección, e foi entón cando se soubo que levaba varios anos na Habana. E uns días despois, o 20 de novembro, por primeira vez en 31 anos, saíu unha imaxe del actualizada, nunha entrevista publicada conxuntamente en catro publicacións de Euskadi (*Grupo ZuZeu, Berria, Gara* e *Noticias*); O xornalista Jose Goitia fixo tanto as fotos como a entrevista dous días antes.

Desde o 19 de abril de 2021, Joseba Sarrionaindia está no País Vasco. Segundo informa o portal durangalde Anboto.org, o escritor Joseba Sarrionandia atópase no País Vasco visitando familiares e amigos. Declarou ao semanario *Durangalde* que atopou a cidade cambiada e que sente o baleiro do seu pai, doutros familiares e dos seus amigos mortos.

En 2022 publicou o conto ilustrado  *Munduari bira eman zion ontzia* co famoso ilustrador cubano Ares.

## Obras 
### Poesía 
* *Izuen gordelekuetan barrena (Dentro dos agochamentos dos medos)* (1981). Bilboko Aurrezki Kutxa, Bilbao.
* *Intxaur azal baten barruan. Eguberri amarauna (Dentro dunha casca de noz. Arañeira navideña)* (1983). Amnistiaren Aldeko Batzordeak, Lizarran inprimatua.
* *Alkohola poemak* (*Poemas do alcohol*) (1984*)*. Pamiela, Iruñea. Libro colectivo.
* *Marinel zaharrak (Os vellos mariñeiros)* (1987). Elkar, Donostia.
* *Gartzelako poemak (poemas do cárcere)* (1992). Susa, Iruñea.
* *Hnuy illa nyha majah yahoo (poemak 1985-1995)* (1995). Elkar, Donostia.
* *Hau da ene ondasun guzia (Estes son todos os meus bens)* (1999). Txalaparta, Tafalla. Disko-liburua.
* *XX. mendeko poesia kaierak: Joseba Sarrionandia* (*Cadernos de poesía do século XX*) (2002). Susa, Iruñea. Koldo Izagirreren antoloxía.
* *Hilda dago poesia? La poesía está muerta? (*2016*)*. Pamiela, Iruñea. Antoloxía bilingüe.
* *Gure oroitzapenak (As nosas lembranzas) (*1987, 2018*)*. Elkar, Donostia. Disco-libro.

### Narrativa 
* *Narrazioak (Narracións)* (1983). Elkar, Donostia.
* *Atabala eta euria (Choiva e tamboril)* (1986). Elkar, Donostia.
* *Ifar aldeko orduak (As horas do norte)* (1990). Elkar, Donostia.
* *Han izanik hona naiz (De alí mesmo veño)* (1992). Elkar, Donostia.
* *Miopeak, bizikletak eta beste langabetu batzuk (Miopes, bicicletas e outros desempregados)* (1995). Erein, Donostia.
* *Lagun izoztua (O amigo conxelado)* (2001). Elkar, Donostia.
* *Kolosala izango da (Srá colosal)* (2003). Txalaparta, Tafalla.
* *Narrazio guztiak (1979-1990)* (2011). Elkar, Donostia. Compilación
* *Herejeen alaba (A filla dos herexes)* (2017). Ander Berrojalbiz eta Joseba Sarrionandia. Pamiela.
* *Munduari bira eman zion ontzia (O barco que deu a volta ao mundo)* (2022)*.* Ipuin ilustratua, 2022. Ares-en ilustrazioekin.

### Ensaio 
* *Ni ez naiz hemengoa (Eu non son de aquí)*  (1985). Pamiela, Iruñea.
* *Marginalia*  (1988). Elkar, Donostia.
* *Ez gara gure baitakoak (Non somos de nós mesmos)* (1989). Pamiela, Iruñea.
* *Hitzen ondoeza (O malestar das palabras) (1997).* Txalaparta, Tafalla.
* *Akordatzen (Lembrando)* (2004). Txalaparta, Tafalla.
* *Moroak gara behelaino artean? (Somos mouros entre a néboa?)* (2010). Pamiela, Iruñea.
* *Lapur banden etika ala politika*  (2015). Pamiela, Iruñea.
* *Durangoko Azoka 1965-2015 (Feira de Durango...)* (2015*)*. Gerediaga Elkartea, Durango. Jesus Mari Arruabarrena eta Txelu Angoitiarekin lana.
* *Bizitzea ez al da oso arriskutsua? (A vida non é moi perigosa?* (2018). Pamiela, Iruñea.
* *Airea ez da debalde: Habanako gaukaria (O aire non é gratis: Diario nocturno da Habana)* (2019). Pamiela, Iruñea.

### Literatura infantil e xuvenil 
* *Izeba Mariasun ipuinak* (*Contos da tía Mariasun*) (1989). Elkar, San Sebastián.
* *Ainhoari gutunak* (*Cartas a Ainhoa*) (1990). Elkar, San Sebastián.
* *Harrapatutako txorien hegalak* (*Alas de paxaros atrapados*) (2005). Baigorri, Bilbao. Ilustrado por Jokin Mitxelena. Edición bilingüe, en éuscaro e inglés.
* *Gau ilunekoak* (*Os da noite escura*) (2008). Elkar, San Sebastián. Ilustrado por Maite Gurrutxaga.
* *Munduko zazpi herrialdetako ipuinak* (*Contos dos sete territorios do mundo*) (2008). Pamiela, Pamplona.
* *Idazlea zeu zara, irakurtzen duzulako* (*O escritor es ti, porque les*) (2010). Xangorin, San Sebastián.

### Cómic 
* *Zitroi ur komikiak: Joseba Sarrionandia komikitan* (*Cómics de auga de limón*) (2000). Coeditado por Napartheid e Txalaparta, Tafalla. Con Koldo Almandoz.

## Adaptacións escénicas 
### Danza 
* *Hnuy illa...* Kukai Dantza Konpainia e Tanttaka Teatroa, con dirección de Mireia Gabilondo e coreografía de Jon Maya. Estrea en 2008.

### Teatro 
* *Aulki hutsa*. Le Petit Théâtre de Pain, con dirección de Ander Lipus. Estrea en 2008.
* *Han izanik, hona naiz*. Apurka Antzerki Taldea, con dirección de Borja Ruiz. Estrea en 2009.
* *Decir lluvia y que llueva*. Kabia, espazo de investigación de Gaitzerdi Teatro, con dirección de Borja Ruiz. Estrea en 2010.​
* *Koblakariak behar ditugu*. Karrika, con Gotzon Barandiaran, Miren Amuriza, Eñaut Elorrieta e Unai Iturriaga. Estrao en 2010.

### Cine 
* *Gure oroitzapenak*. Con dirección e guión de Oskar Alegría, Özcan Alper, Asier Altuna Iza, Mireia Gabilondo, Eugène Green, Itziar Leemans, Josu Martinez, Fermin Muguruza, Ane Muñoz Mitxelena, Maider Oleaga, Carlos Machado Quintela e Maialen Sarasua. Estrea no Festival Internacional de Cine de San Sebastián de 2018.

## Adaptacións musicais 
## Premios 
* Premio Resurrección María de Azkue de poesía, por *Izuen gordelekuetan barrena*  en 1980.
* Premio Ignacio Aldekoa, por  *Maggie, indazu kamamila* en 1980. 
* Premio Vila de Bilbao de contos, por *Enperadore eroa* en 1980. 
* Premio da Crítica de narrativa en éuscaro, por *Atabala eta euria* en 1986.
* Premio dla Crítica de narrativa en éuscaro, por *Lagun izoztua* en 2001.
* Premio Euskadi de Literatura, de ensayo en éuscaro, por *Moroak gara behelaino artean?'' en 2011.
* Escritor Galego Universal da AELG en 2024.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 

### Ligazóns externas 
* Ficha na editorial Txalaparta