A vogal temática e a conxugación

A vogal temática é un constituínte da flexión verbal que permite a clasificación dos verbos en conxugacións. Está situada entre a raíz verbal e o sufixo modo-temporal, se ben non tódalas formas do paradigma verbal teñen vogal temática, é o caso do presente de subxuntivo.

## A vogal temática e a conxugación na lingua galega
A lingua galega, tal cal outras linguas románicas, reduciu os catro grupos en que se dividía a conxugación latina a tres, ó confundírense os verbos en -ĒRE (2ª conxugación latina) e -ĚRE (3ª conxugación latina) ó desaparecer a cantidade.

Os verbos da terceira conxugación latina (-ĚRE) pasaron a formar parte da segunda (-er) ou da terceira (-ir) romance recompoñéndose o sistema verbal en tres conxugacións:

:*Verbos co infinitivo rematado en -AR ou primeira conxugación
:*Verbos co infinitivo rematado en -ER ou segunda conxugación
:*Verbos co infinitivo rematado en -IR ou terceira conxugación.

Mattoso Câmara, ó analizar a flexión verbal do portugués afirma que esta clasificación tripartita *é uma aproximaçáo da realidade. Na verdade, em face de uma 1ª classe, ou conjugaçáo I (CI) há outra classe que em certas formas se divide numa conjugaçáo II (CII) e numa conjugaçáo III (CIII)*. Para este lingüista, o feito de que se escolla o infinitivo é unha convención da descrición, debido a que é "a forma verbal mais indefinida quanto ás noçoes gramaticais' salienta que a clasificación en conxugacións se basea na tan frecuente coincidencia dos verbos na desinencia de infinitivo (-ar, -er, -ir), pero o que realmente indica a conxugación á que pertence unha forma verbal ou todo o paradigma é a vogal temática, tónica no infinitivo: /a/ na primeira conxugación /e/ na segunda e /i/ na terceira; velaí o motivo polo que se toma a desinencia do infinitivo como indicador de clase mórfica, xa que, en posición átona, a vogal temática está suxeita a determinadas neutralizacións, que levan en certos casos á confluencia da segunda e da terceira conxugacións nun só grupo mórfico, por exemplo, *coll**e**r > coll**e**s ante part**i**r > part**e**s*. Así a todo, o verbo galego achega un gran conservadorismo nos seus constituíntes morfolóxicos ó non se rexistraren moitas das neutralizacións temáticas presentes noutras linguas próximas.

Considerando a totalidade dos verbos, regulares e irregulares, pode falarse da existencia de catro conxugacións nas formas nominais e no tema de presente: (1ª - cantar, 2ª - deber, 3ª - vivir, e 4ª - ir, pór), con vogal temática /a, e, i, Ø/ respectivamente, fronte a cinco no tema de perfecto (1ª, cant-a-ra, 2ª deb-[e]-ra, 3ª viv-i-ra, 4ª fo—ra, 5ª coub-[ę]-ra), coas vogais temáticas /a, e, i, Ø, ę/, respectivamente.

Considerando a vogal temática do tema de presente ante a vogal temática das formas do tema de perfecto, tendo en conta os verbos irregulares na *Normativa oficial do galego*, podemos distinguir as seguintes clases mórficas:

centro|miniatura|666px|Clases mórficas do idioma galego

## A vogal temática nos verbos regulares
Hai tres conxugacións regulares atendendo á vogal temática: *andar*, *coller* e *adquirir* pois en posición tónica hai tres vogais temáticas: /a/ para a primeira conxugación, /e/ para a segunda, /i/ para a terceira. Non acontece o mesmo en posición átona, ou en certos contextos, xa que teñen lugar neutralizacións ou outras variacións de fipo fonolóxico. Débese tamén considerar que a tripla oposición entre /a/-/e/-/i/ desaparece na primeira, segunda e terceira persoas do singular do perfecto e mais en todo o imperfecto de indicativo.

centro|miniatura|555px|Estrutura dos verbos regulares

**Observacións ó gráfico**
#En verbos como *ler* e *rir* a vogal temática é absorbida pola vogal do radical nestas formas: *le-s, le, ri-s, ri.*
#Naquelas formas en que queda en posición átona postónica, a vogal temática da segunda e terceira conxugación neutralízase en /E/, fronte á vocal /a/ da primeira conxugación: Presente de indicativo (*fal-a-s, fal-a, fal-a-n* / *com-e-s, com-e, com-e-n; part-e-s, part-e, part-e-n*) e imperativo: *fal-a / com-e, part-e.*
#A terceira persoa do pretérito de indicativo é /O/ ante a semivogal posterior /w/ (fal-o-u), aínda que para esta persoa na lingua estándar e en parte do territorio lingüístico galego se constata unha tripla oposición: *fal-o-u / com-e-u / part-i-u*, considérese a presenza de dúas variantes dialectais na lingua galega: *and-o-u / coll-e-u, part-e-u,* ou *and-o-u / coll-i-u, part-i-u*.
#Todo o copretérito de indicativo, a primeira e segunda persoa do singular do pretérito de indicativo e o participio establecen a oposición entre /a/ para a primeira conxugación e /i/ para asegunda e terceira: and-a-do / coll-i-do, part-i-do; and-a-ba / coll-í-a, part-í-a; and-a-ches / coll-i-ches, part-i-ches; and-e-i / coll-í-n, part-í-n.
#Nalgunhas falas do Salnés e da ría da Arousa, as tres conxugacións conflúen nunha mesma VT para a P1: *and-í-n, coll-í-n, part-í-n*.
#Pódese achar dialectalmente unha tripla diferenciación na segunda persoa do singular do pretérito de indicativo (*and-a-ches / coll-e-ches / part-i-ches*). 
#Hai participios atemáticos, como ence-Ø-so, vol-Ø-to, mor-Ø-to, aber-Ø-to, enxoi-Ø-to, mu-Ø-do, na-Ø-do.

## A vogal temática nos verbos irregulares
Os verbos irregulares diferencian con claridade o tema de presente do tema de perfecto. No tema de presente a maior parte deles aseméllanse, aínda que con certas peculiaridades, ós verbos regulares da segunda conxugación, mentres que *estar* e *dar* seguen case sempre o modelo dos verbos da primeira conxugación e *dicir* e *vir* o da terceira conxugación. Así a todo, no tema de perfecto todos teñen unha vogal temática común /E/, agás *ver*, que se comporta, neste tema, igual cós verbos da terceira conxugación, a pesar de que no tema de presente segue os verbos da segunda conxugación do tipo de *ler*
.
## Notas
## Véxase tamén
*vogal temática
*Constituíntes verbais
*Verbo regular e verbo irregular
*Os verbos regulares galegos
*:Category:Lingua galega
*s:Normativa oficial do galego - Verbo
*Perífrase verbal
*O verbo no Curso de lingua galega (Wikibooks)

## Bibliografía
*Álvarez, R., Monteagudo, H., Regueira, X. L. (1986): *Gramática Galega*, Vigo. Galaxia, 1995
*Câmara Jr., J. Mattoso (1970): *Problemas de linguística descritiva*. Petrópolis: Vozes, 1970
*Câmara Jr., J. Mattoso (1982): *Estrutura da língua portuguesa*. Petrópolis: Vozes, 1982
*Díaz Regueiro, M. (1 992): *Os verbos galegos*, Santiago: Xunta de Galicia.
*Femández Rei, F. (1978/1979): *O verbo. Contribución á dialectoloxía galega*. 2 vol. Tese de Doutoramento. Univ. de Santiago.
*Femández Rei, F. (1986): "Conservadurismo e innovación no sistema de desinencias verbais do galego: o perfecto", in D. Kremer (ed.): *Actes du XVIII Congrès International de Linguistique et de Philologie Romanes* (Université de Trier, 1986). Vol. 3. Tübingen: Max Niemeyer, 1991, pp.&nbsp;632–644.
*Femández Rei, F.: "Vocal temática e conxugación verbal. A expresión da clase mórfica en español, catalán e galego moderno", in Homenaxe ó profesora Pilar Vázquez Cuesta Santiago: Universidade. 1991.
*Instituto da Lingua Galega (1990): *Atlas Lingüístico Galego*. Vol. 1: Morfoloxía verbal. A Coruña: Fundación Barrié de la Maza.
*Instituto da Lingua Galega / Real Academia Galega (1982): *Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego*. Santiago: ILG / RAG, 1995.
*Nicolás, R. (1993): *Diccionario dos verbos galegos*. Pontevedra: O Cumio.
*Piel, J. M. (1944): "A flexao verbal em portugês", separata de* Biblos 20*.
*Pontes, E. (1973): *Estrutura do verbo no português coloquial*. Petrépolis: Vozes.
*Santamarina, A (1974): *El verbo gallego*. Anexo 4 de Verba. Santiago.