open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cova do Rei Cintolo

[miniatura|upright=2|A cova do Rei Cintoulo segundo [José Villa-amil y Castro|Villa-amil, 1873.]]
A **cova do Rei Cintolo** está situada na parroquia de Argomoso (Mondoñedo). É a cova calcaria máis grande de Galicia e no seu interior pódense observar estalactitas e estalagmitas. Está formada por tres andares de galerías, a inferior cunha vía de auga con circulación parcialmente sifonante, que forman un total de case 7.500 metros de lonxitude, o que fai que sexa a cova coñecida con maior percorrido horizontal de Galicia, polo que é bastante coñecida.

## Situación 
A caverna atópase no lugar de Sopena, na parroquia de Argomoso, en Mondoñedo. O enclave atópase a escasos quilómetros do centro da vila.

## Historia 
A cova foi explorada, do punto de vista arqueolóxico, por primeira vez por José Villa-amil y Castro na década de 1870, da que deixou constancia no seu libro *Antigüedades prehistóricas y célticas de Galicia*. En 1893 cítase no xornal *La Voz de Luarca* outra exploración e un ano máis tarde aparece citada na guía de Gabriel Puig y Larraz chamada *Guía de cavernas de España*. Daquela estimábase a dimensión da cova nuns 200 metros.

En 1954, a iniciativa do Club Montañeiros Celtas de Vigo, fíxose un campamento para a exploración e topografía da caverna. Descóbrense novas zonas na cavidade, así como o río subterráneo, ao que chamaron río Celtas. Máis tarde distintos grupos espeleolóxicos de toda España foron completando as investigacións e os traballos de topografía. A finais dos anos 1960 comezan os intentos de obter unha topografía xeral da cova, ao tempo que se descobre a galería Venus á dereita da sala do Río (tamén coñecida como salas Finais do Río).

En 1973 a cova gaña sona grazas a un documental de TVE, que supuxo a primeira filmación da cova. A partir daquela a caverna comezou a ser visitada por un gran número de persoas, que provocaron deterioracións no seu interior. En 1976 decidiuse colocar un enreixado, debido aos espolios que estaba a sufrir a caverna, que ameazaban coa destrución da cavidade.

Nas escavacións dirixidas no verán de 2002 pola arqueóloga Rosa Villar atopáronse materiais da Idade de Ferro, da cultura castrexa (cerámica e osos de vaca, porco e cervo) na súa entrada. En 2006 o concello de Mondoñedo puxo en marcha un sistema de visitas guiadas á caverna, poñendo fin a unha época de peche que semellaba definitiva.

En 2019 a cova foi recoñecida como o «mellor destino científico de Galicia» e en 2022 distinguida como a «mellor cova de Galicia».

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* A cova do Rei Cintolo, na páxina do Concello de Mondoñedo 
* Cova do Rei Cintolo. G.E. Edelweiss
Las Hurdes

**Las Hurdes** (**Las Jurdis** en estremeño) é unha comarca pertencente á provincia de Cáceres, ao pé da serra de Gata. Ocupa 471&nbsp;km² de extensión, e ten unha poboación escasa e decrecente.

Distínguense **Las Hurdes Altas**, zona en xeral abrupta e con poucas hortas, e **Las Hurdes Bajas**, máis ricas e con máis cultivos e poboacións (como Pinofranqueado e Caminomorisco).

Las Hurdes foi unha das comarcas menos avanzadas de España, subdesenvolvida economicamente. Presenta poucos servizos e a súa poboación, xa escasa, viuse obrigada a emigrar. Na actualidade presenta melloras de comunicación. Fíxose famosa como exemplo da pobreza estrema en España despois do filme de Luis Buñuel *Las Hurdes, tierra sin pan*.

## Notas
## Véxase tamén
### Outros artigos
*Pinofranqueado
*Caminomorisco
*Nuñomoral
*Casares de las Hurdes
*Ladrillar
*Casar de Palomero

### Ligazóns externas 
* Web da Mancomunidad de Las Hurdes
Kurt Waldheim

**Kurt Waldheim**, nado en Sankt Andrä-Wördern o 21 de decembro de 1918 e finado en Viena o 14 de xuño de 2007, foi un diplomático e político austríaco. Foi secretario xeral da ONU entre 1972 e 1981, e presidente de Austria entre 1986 e 1992.

## Traxectoria 
Waldheim serviu como oficial das SA e participou na ocupación de Iugoslavia, durante a segunda guerra mundial como tradutor. En 1945, rendeuse ás forzas británicas en Carintia.
Lingua panxabí

O **panxabí**, tamén coñecido como **punjabi** (nome local: **ਪੰਜਾਬੀ** / **pañjābī** ou **پنجابی** / **panjābī**) é unha lingua indoeuropea da rama das linguas indoiranias falada na India (rexión do Panxab) e en Paquistán, por preto de 100 millóns de falantes (entre todos os dialectos; ese número pode ser ben máis pequeno de excluírmos certos dialectos); deriva de prácritos, como o hindi, pero é máis arcaico, e, xa que logo, máis irregular que este.

Para a súa escritura emprega principalmente o semisilabario gurmukhî, así como o devanágari ou o alfabeto árabe na súa variante persa.

Esta lingua sería, co hindi, a lingua nai do romaní, a lingua dos xitanos. O panjabiano é unha lingua con acento de altura, á maneira do sánscrito outrora, e funciona con tres entoacións. É unha das poucas linguas indoarias modernas dese tipo.

## Situación actual 
Na India, o panxabí é unha das 22 linguas con estatuto oficial da India. É a primeira lingua oficial do Panxab e do Estado do Territorio da Unión (Union Territory State) Chandigar (Chandigarh)) e a segunda lingua oficial de Hariana (Haryana), Estado de Himachal (mal chamado *Himachal Pradesh*, xa que *pradesh* quere dicir *estado, país*) e Delhi. En Paquistán, o panxabí é a lingua provincial do Panxab, a principal provincia paquistaní.

## Fonoloxía 
A lingua panxabí tamén ten vogais nasalizadas.

## Morfoloxía 
### Substantivos 
O panxabí distingue dous xéneros, dous números, e cinco casos que son o directo, oblicuo, vocativo, ablativo e locativo/instrumental. Os dous últimos casos son basicamente vestixios na lingua actual: o ablativo só aparece no singular, en variación libre co caso oblicuo máis ablativo posposición, e o locativo/instrumental déixase só para expresións adverbiais.
É posible facer unha subdivisión entre os substantivos, dividíndoos entre subclases declinables **extensibles** e **inextensibles**, cuxo remate característico é para os masculinos en *-ā* átono e para os femininos *-ī*.

### Adxectivos 
Os adxectivos divídense en categorías **declinables** e **indeclinables**. As declinables márcanse na súa terminación, para o xénero, número e caso do substantivo que define. En comparación, o número de terminacións dos adxectivos declinables é similar a dos substantivos aínda que máis simplificado

Os adxectivos indeclinables son totalmente invariables e poden rematar tanto en consoantes coma vogais (incluíndo *ā* e *ī *). Dir. masc. sing. (*-ā*) é a forma que aparece nos dicionarios.

|

|}

|

|}

## Literatura en panxabí 
Entre os escritores modernos en lingua panxabí de nacionalidade paquistaní, destacan:
* Shareef Kunjahi
* Mir Tanha Yousafi
* Sanawar Chadhar
* Alam Lohar 
* Abid Tamimi 
* Anwar Masood
* Aatish 
* Shaista Nuzhat 
* Raja Muhammed Ahmed

Algúns coñecidos poetas modernos do Panxab indio son:

* Prof. Mohan Singh
* Amrita Pritam 
* Balwant Gargi
* Shiv Kumar Batalvi
* Surjit Paatar

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en panxabí
* linguas indoeuropeas
* linguas indoiranias

### Ligazóns externas 
* O semisilabario gurmukhî con Unicode
Homofonía

*Homofonía (música): Textura musical, oposta á polifonía, que se caracteriza pola escritura a varias voces que se moven de xeito uniforme. Réxese polas leis da harmonía.
*Homofonía (lingüística): A **homofonía** é un fenómeno da lingüística polo cal dúas palabras diferentes coinciden na forma externa (do grego "homo" igual e "fono" son). As palabras homónimas poden ser homógrafas e homófonas.
Esopo

**Esopo** (Αἴσωπος), nado en Tracia no 620 a. C. e finado no 564 a. C.,  foi un escravo da Antiga Grecia. Residiu na Illa de Samos, e fíxose famoso polas súas pequenas historias de animais, cada unha cun propósito moral. As súas fábulas reuniunas Demetrio de Falero no 325 a. C. Todo o que se coñece del provén de Heródoto.

## Obra 
A obra de Esopo foi recompilada primeiro por Demetrio de Falero, logo por Fedro, Babrio, Jean de La Fontaine e Félix María Samaniego. Hai unha versión en galego das súas *Fábulas*, obra de Xoán Carlos Domínguez Alberte.

Nas súas fábulas hai unha ensinanza moral, non unha doutrina. Recollen experiencias da vida cotiá que forman un conxunto de ideas de carácter pragmático.

Un exemplo é *A galiña dos ovos de ouro.* Outro é *A lebre e a tartaruga*. Esa fábula foi utilizada por Zenón de Elea para falar do movemento, substituíndo a lebre por Aquiles. Félix María Samaniego tamén reescribiu a historia, facendo fincapé no carácter negativo da lebre. Jean de La Fontaine recolleu a historia con algunhas variantes da súa colección; por exemplo, o feito de que as tartarugas fosen máis dunha alternándose e enganando con enxeño á pobre lebre, feito habitual nos contos, sendo nesa versión moi similar ao conto *Der Hase und der Igel* (en galego *O ourizo e a lebre*), ambientado en Buxtehude, Baixa Saxonia, recollido polos irmáns Grimm.

## Véxase tamén 
* Alegoría
* Conto
* Conto de fadas
* Fábula
* Literatura infantil
* Literatura infantil e xuvenil
* Parábola
* Personificación
Orlando di Lasso

**Orlando di Lasso** (ou **Roland Lassus**), nado en Mons en 1532 e finado en Múnic o 14 de xuño de 1594, foi un compositor da escola francoflamenga.

## Traxectoria 
Cosmopolita antes dos 24 anos estivo en Milán, Nápoles, Roma, Anveres e París, en 1556 estableceuse en Múnic. Traballou todos os xéneros musicais, consérvanse unhas 1000 composicións profanas súas, sendo particulalmente un mestre do madrigal que contribuíu a difundir por toda Europa, inda que tamén destacou como compositor de cancións, villanelle e lieder. Ademais, xunto con Palestrina e Victoria, é un dos máximos representantes da música católica posterior ao Concilio de Trento con máis de 250 composicións relixiosas: misas, motetes e magnificat sobre todo. Pertence á última xeración de compositores franco-flamengos e, ao igual ca Jacques Arcadelt, estivo tamén ao servizo dos papas de Roma. O seu espírito cosmopolita achégao a compositores de períodos posteriores.
Émile Benveniste

**Émile Benveniste**, nado en Alepo, Siria, o 27 de maio de 1902 e finado en París o 3 de outubro de 1976, foi un lingüista francés.

## Traxectoria 
Destacou polos seus traballos no ámbito da gramática comparada das linguas indoeuropeas, así como en lingüística xeral. Foi alumno de Antoine Meillet. Ensinou na École pratique des hautes études a partir de 1927 e no Collège de France a partir de 1937.

## Principais obras 
* *Problèmes de linguistique générale*, 1 (1966)
* *Problèmes de linguistique générale*, 2 (1974)
* *Le vocabulaire des institutions indo-européennes* (dous tomos), París, Minuit.
Yngwie Malmsteen

**Yngwie Malmsteen**, nado coma **Lars Johan Yngve Lannerbäck** o 30 de xuño de 1963 en Estocolmo, é un guitarrista e compositor sueco residente en California. Atribúeselle a maior influencia na creación do subxénero coñecido como metal neoclásico e é un dos grandes expoñentes da técnica *shredding* na guitarra eléctrica durante a década dos 80.

## Historia 
Segundo el, todo comezou escoitando a Jimi Hendrix pola radio, ademais de a Ritchie Blackmore (de quen se declara fan abertamente) cando era neno.

Debutou en 1980 con Alcatraz. Ó pouco tempo separouse do grupo para levar a cabo o seu propio proxecto, que chamou *Rising Force*. As influencias barrocas de Vivaldi ou Bach, e os virtuosismos de Paganini configuraron un estilo moi particular que foi moi decisivo para a aparición do Metal Neo-Clásico.

## Achegas técnicas 
A música, en particular o Metal débelle, entre outras achegas, o desenvolvemento de técnicas coma o *Sweep Picking*, o *Contrapúa de alta velocidade*, ademais do uso masivo de *ostinatos*, técnicas das cales foi un dos pioneiros e maiores expoñentes, na década dos 80.

## Discografía 
* *Rising Force* (1984).
* *Marching Out* (1985).
* *Trilogy* (1986).
* *Odyssy* (1988).
* *Trial By Fire / Live in Leningrad* (1989).
Philippe Verdelot

**Philippe Verdelot** foi un dos últimos autores da escola francoflamenga. Viviu na primeira metade do século XVI. Recibiu unha forte influencia de Josquin des Prés. Os seus madrigais caracterízanse pola alternancia de seccións homofónicas e polifónicas.
Rowan Atkinson

**Rowan Sebastian Atkinson**, nado en Consett (Condado de Durham, Inglaterra) en 1955, é un humorista e actor británico.

## Traxectoria 
É o máis novo de catro irmáns, de orixe humilde, estudou enxeñaría eléctrica nas universidades de Oxford e Newcastle. Debutou no teatro, logo pasa á televisión para actuar no programa da BBC ''Not the Nine O'Clock News* (1979), que tivo un grande éxito. Coñecido sobre todo pola súa interpretación nos episodios da serie *O señor Bean* (1990-1995)

## Filmografía 
### Televisión 
* *Not the Nine O'Clock News* (1979 - 1982)
* *A víbora negra* (1983 - 1989)
* *O señor Bean* (1990-1995)
* *Lei e desorde* (1995-1996).
* *Doctor Who* (1999).
* Man vs bee (2022)

### Filmes 
* *The Appointments of Dennis Jennings* (1989)
* *The Tall Guy* (1989)
* *The Witches* (1990)
* *Hot Shots! II* (1993)
* *Catro vodas e un funeral* (1994)
* *The Lion King* (1994, stem van Zazu)
* *Bean* (1997)
* *Blackadder, Back and Forth* (1999)
* *Rat Race* (2001)
* *Scooby-Doo* (2002)
* *Johnny English* (2003)
**Love Actually* (2003)
**Secretos de familia* (2005)
**Spider-Plant Man* (2005)
**Mr. Bean's Holiday* (2007)
**Johnny English Reborn* (2011)
**Johnny English Strikes Again'' (2018)
*Wonka (2023)

## Véxase tamén
Niccolò Paganini

**Niccolò Paganini** foi un violinista e compositor que naceu en Xénova o 27 de outubro de 1782 e finou en Niza o 27 de maio de 1840, foi un dos máis famosos virtuosos da súa época e é considerado coma un dos mellores violinistas de tódolos tempos.

A súa perfección técnica era moi elevada: técnicas de arco expresivas e innovacións no uso do *staccato* e do *pizzicato*, xunto cun oído absoluto e unha entoación perfecta.

As súas obras máis coñecidas son os *Caprichos* (numerados dende o 1 até o 24). Ademais, escribiu seis concertos e varias sonatas para piano.
Tractor

[miniatura|222px|Un tractor [Lanz Bulldog en Biduedo, provincia de Lugo.]]
O **tractor** (do latín *trahere* «tirar») é un vehículo agrícola que se usa para remolcar e para accionar outras ferramentas tales como arados, colleitadoras, segadoras ou remolques. É usual tamén utilizalo como fonte de potencia.

O seu uso posibilitou diminuír substancialmente a man de obra no traballo agrícola, así como supuxo a mecanización de tarefas de carga e tracción que tradicionalmente se realizaran con animais como o boi.

O tractor tamén se utiliza en obras de construción, xeralmente con accesorios tales como pas ou brazos de retroescavadoras.

## Galería de imaxes 
:*Vexa o artigo principal en Galería de imaxes de tractores de Galicia*

Ficheiro:Santiago, tractorada do 14 de xulo de 2009 01.jpg|Tractorada do 14 de xulo de 2009, Compostela
Ficheiro:Santiago, tractorada do 14 de xullo de 2009 09.jpg|Tractorada do 14 de xulo de 2009, Compostela

## Notas 
## Véxase tamén
Semitón

Na música occidental, o **semitón** é a distancia máis pequena entre dúas notas. Un semitón pode ser diatónico, se se produce entre dúas notas da escala diatónica (si-dó), ou cromático, se corresponde a unha nota intermedia entre dúas da escala diatónica (re-re díese).

O semitón na música temperada corresponde á metade dun ton. Noutros sistemas de afinación varía, sendo nalgúns o semitón diatónico menor que no cromático e noutros maior. Aínda que a maioría da música interpretada utiliza a escala temperada, algúns instrumentos (como o violín e o clarinete) utilizan outros sistemas.

Un semitón correspóndese coa duodécima parte do intervalo que separa as frecuencias dunha nota e a súa oitava (na música temperada occidental). Tendo en conta que cada oitava dobra a frecuencia da nota, un semitón corresponderase a unha menor diferenza de frecuencia a medida que aumente a altura das notas consideradas.
Díese

[miniatura|dereita|200px|A nota dó díese na [Clave (notación musical)|clave de sol.]]

A **díese**, en notación musical, é unha alteración que provoca que unha nota suba a súa altura en medio ton. Pódese anular mediante un becuadro.

Por extensión, recibe tamén ese nome o símbolo que representa este fenómeno, ♯, similar ao signo cancelo (#).

## Notas
Becuadro

miniatura|dereita|Nota con becuadro

Nunha partitura musical, o **becuadro** é unha alteración que anula o efecto da díese ou do bemol. Ese efecto, de estar o becuadro en medio do pentagrama, afecta só á nota que o precede. Para cambiar o efecto de xeito máis durable é necesario poñer un cambio de armadura.

## Notas
Bemol

[dereita|miniatura|200px|A nota La bemol na [Clave (notación musical)|clave de sol.]]

Na notación musical chámase **bemol** a unha alteración que provoca que unha nota baixe a súa altura en medio ton. Pódese anular mediante un becuadro.
Estatuto de autonomía de Galicia de 1981

O **Estatuto de autonomía de Galicia** (ou, sinxelamente, Estatuto de Galicia), é a norma institucional básica de Galicia, en vigor dende 1981. No marco da Constitución española de 1978, o Estatuto de Galicia recoñece a condición de nacionalidade histórica a esta Comunidade Autónoma. Os poderes en que se basea son o propio Estatuto, a Constitución e o pobo galego. Establece un marco democrático de solidariedade entre quen integran o pobo galego.

## Antecedentes 
Tivo o seu precedente no Estatuto de autonomía de Galicia de 1936, aprobado en referendo o 28 de xuño de 1936 por maioría. Daquela, o galego Santiago Casares Quiroga era o xefe do goberno da Segunda República Española.

## Aprobación 
O pobo galego aprobouno en referendo o 21 de decembro de 1980, aínda que cunha participación moi baixa na votación. O 6 de abril de 1981 o rei Xoán Carlos I de España e mais o presidente do goberno Leopoldo Calvo Sotelo Bustelo asinaron o estatuto no Palacio Real de Madrid.

## Contidos e competencias 
miniatura|dereita|A bandeira de Galicia, conforme o disposto no Estatuto de Autonomía.
O estatuto recolle, entre outros:
* O recoñecemento do galego como lingua propia de Galicia e a súa cooficialidade co castelán
* Os símbolos propios do país galego: a bandeira, o escudo e o himno
* A división e organización administrativa do territorio en provincias, comarcas e parroquias rurais
* O recoñecemento das comunidades galegas no estranxeiro
* A facenda e o patrimonio propios
* As diversas competencias de acordo coa Constitución e as leis de solidariedade entre as comunidades que conforman o Estado español.

## Historia 
A Asemblea Parlamentaria galega constituíuse o 25 de xullo de 1979. De acordo co artigo 151 da Constitución Española de 1978, tiña competencias para elaborar e aprobar o proxecto de autonomía. Esta Asemblea acordou nomear unha comisión de 16 representantes de partidos, con e sen representación parlamentaria, para elaborar un primeiro texto. 8 dos membros pertencían á UCD, 2 ao PSOE, 2 a AP, 1 ao PCG, 1 ao POG, 1 ao PG e 1 ao PTG. 

O texto que elaborou esa comisión, coñecido como o Estatuto dos 16, foi considerado por partidos nacionalistas e de esquerdas como pouco ambicioso e de segunda orde en relación con Cataluña e o País Vasco. Ante isto, convocouse unha manifestación en Vigo para o 4 de decembro de 1979 que resultou multitudinaria. Adolfo Suárez recoñeceu entón que se errara na elaboración do estatuto galego.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Referendo do estatuto de autonomía de Galicia de 1980
* Estatuto de autonomía de Galicia de 1936

### Bibliografía 
* 

### Ligazóns externas 
* Texto íntegro do Estatuto de autonomía de Galicia de 1981 (da páxina da Xunta de Galicia)
Shefqet Verlaci

**Shefqet Bej Verlaci** (Elbasan, 1877 - Zürich, 1946) foi un político albanés. Primeiro ministro de Albania en 1924 e durante a ocupación italiana (1939-1941).

En 1922 Verlaci era o maior terratenente de Albania, e líder do Partido Progresista, o partido conservador albanés e oposto á reforma agraria, nese mesmo ano Ahmed Zogu casa cunha filla de Verlaci e obtén o apoio deste para o posto de primeiro ministro,pero en 1924 ten que dimitir por un escándalo financeiro e o propio Verlaci asume o posto o 5 de marzo ata o 2 de xuño, o goberno de Fan Noli condénao a morte e confíscalle as súas terras. Ao Zogu divorciarse da súa filla, en 1928, Verlaci convértese nun dos seus principais opoñentes.

O 12 de abril de 1939 Verlaci convértese no primeiro ministro do goberno albanés formado baixo a ocupación italiana, e ata o 16 de abril foi o xefe de Estado.
Keiko Abe

, nada o 18 de abril de 1937 en Tokyo, é unha compositora xaponesa e virtuosa na interpretación da marimba. O seu papel no desenvolvemento da marimba, tanto no musical como no deseño, foi fundamental para a súa difusión.

Foi unha figura primordial no desenvolvemento da marimba, tanto en temas de ampliación de repertorio como de técnica. En colaboración coa empresa de instrumentos musicais Yamaha, desenvolveu este moderno instrumento de cinco oitavas.
Consellería de Sanidade

A **Consellería de Sanidade** é unha das consellarías da Xunta de Galicia. Dela depende o Servizo Galego de Saúde (SERGAS), entidade que administra a rede de centros públicos sanitarios de Galicia. O seu titular actual é Julio García Comesaña.
## Historia
A consellería de Sanidade é das máis estables de toda a historia da administración autonómica. Ademais das súas competencias básicas sobra a atención sanitaria, ao longo da historia incorporou tamén temporalmente competencias sobre defensa do consumidor e os servizos sociais, que posteriormemte chegaron a conformarse como unha consellería de seu. Dende 2005 limitouse unicamente ás competencias en materia de asistencia sanitaria.

### Conselleiros
#José María Hernández Cochón (1982–1983)
#Xavier Suárez-Vence (1983–1986). A partir de 1984 co cargo de conselleiro de Sanidade e Consumo.
#José María Hernández Cochón (1986–1987). Conselleiro de Sanidade e Seguridade Social.
#Pablo Padín (1987–1990). Conselleiro de Sanidade.
#Manuel Montero Gómez (1990–1991).
#José Manuel Romay Beccaría (1991–1996). A partir de 1993 co cargo de conselleiro de Sanidade e Servizos Sociais.
#José María Hernández Cochón (1996–2004). A partir de 2001, outra vez unicamente co cargo de conselleiro de Sanidade.
#José Manuel González Álvarez (2004–2005)
#María José Rubio (2005–2009)
#Pilar Farjas (2009–2011)
#Rocío Mosquera (2012–2015)
#Jesús Vázquez Almuíña (2015–2020)
#Julio García Comesaña (2020- )

## Estrutura interna
A Consellería de Sanidade estrutúrase en :
* A conselleira ou o conselleiro.
* A Secretaría Xeral Técnica: Natalia Lobato Mosquera
* A Dirección Xeral de Innovación e Xestión da Saúde Pública: Sonia Martínez Arca
** A Subdirección Xeral de Planificación Sanitaria e Aseguramento
** A Subdirección Xeral de Información sobre saúde e Epidemioloxía
** A Subdirección Xeral de Xestión
** A Subdirección Xeral de Programas de Control de Riscos Ambientais para a Saúde
** A Subdirección Xeral de Programas de Fomento de Estilos de Vida Saudables

De por parte, o Servizo Galego de Saúde é un organismo autónomo adscrito á Consellería de Sanidade. A súa xerente é Nieves Domínguez González.

### Entes adscritos á consellería
*Instituto Galego de Medicina Técnica
*Instituto Galego de Oftalmoloxía
*Centro de Transfusión de Galicia
*Urxencias Sanitarias de Galicia
*Escola Galega de Administración Sanitaria

## Notas
## Véxase tamén
### Ligazóns externas
Páxina oficial do SERGAS
Autun

**Autun** é un concello de departamento de Saona e Loira, Francia. Ten 16.419 habitantes.
A cidade conserva as antigas portas romanas e outros restos da época de Augusto, a cidade, co nome de **Augustodunum**, era a residencia dos prefectos romanos da Galia. De 1120 data a catedral de Saint Lazare.

miniatura|centro|600px|Vista panorámica

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*Web oficial de Autun
Victoria de los Ángeles

**Victoria Gómez Cima**, coñecida artisticamente como **Victoria de los Ángeles** ou **Victòria dels Àngels**, nada en Barcelona o 1 de novembro de 1923 e finada na mesma cidade o 15 de xaneiro de 2005, foi unha soprano catalá.

## Traxectoria 
De familia humilde, descobre a súa vocación musical moi nova. En 1941 debuta operisticamente no Gran Teatro do Liceo, aínda que o seu debut profesional non será ata 1945 con *Le nozze di Figaro*. En 1947 gaña un concurso internacional de canto en Xenebra, o que lle serve para darse a coñecer por toda Europa.

En 1991, recibiu o Premio Príncipe de Asturias das Artes, colectivamente, con Teresa Berganza, Pilar Lorengar, Montserrat Caballé, José Carreras, Alfredo Kraus e Plácido Domingo.

## Notas 
## Véxase tamén
Auxonne

**Auxonne** é un concello do departamento de Côte-d'Or, Francia. En 1999 tiña 7154 habitantes. Sitúase na beira esquerda do río Saona.
Auxerre

**Auxerre** é un concello francés do departamento de Yonne. Segundo o censo municipal, en 2010 tiña 36.200 habitantes.

Era chamado *Autissiodurum* polos romanos. Está situado no centro dunha rica rexión vitícola (Chablis, Saint-Bris-le-Vineux, Irancy...).
Bravos, Ourol

**Santiago de Bravos** é unha parroquia do concello lugués de Ourol. Tiña 208 habitantes en 2016, segundo datos do Instituto Galego de Estatística, 104 homes e 104 mulleres. O que supón unha diminución de 33 habitantes respecto ao ano 2007 cando tiña 241 habitantes (123 homes e 118 mulleres), tamén 33 menos que en 2006.

## Xeografía 
miniatura|esquerda|Igrexa de Santiago de Bravos.
Situada a 4&nbsp;km da capital do concello e a 10 da vila de Viveiro, é coñecida por ser un importante centro de peregrinación da comarca da zona norte de Lugo, dada a importancia da súa festa dedicada á Virxe de Fátima.

Crúzaa o río Souto, e limita coa parroquia de Galdo (Viveiro). É unha zona totalmente rural que conserva unha das poucas escolas unitarias en funcionamento da zona.
miniatura|Río de Bravos ó seu paso pola parroquia.
Ten servizo de taxis, correos, teléfono público e distintos bares.

## Lugares e parroquias 
### Lugares de Bravos 
### Parroquias de Ourol 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lugares de Ourol
Arizona

miniatura|Gran Canón do Colorado en Arizona.
**Arizona** (/aɾiˈθona/; en lingua inglesa: *Arizona* [ˌærɪˈzoʊnə]; en lingua navagho: *Hoozdo Hahoodzo* [hoː˥z̥to˩ ha˩hoː˩tso˩]; en lingua o'odham: *Alĭ ṣonak* [ˈaɭi̥ ˈʂɔnak]) é un estado situado ao suroeste dos Estados Unidos de América. Linda co estado de Utah ao norte, co de Colorado ao nordés, co de Novo México ao leste, co de California ao oeste, e co de Nevada ao noroeste, amais de lindar ao sur cos estados mexicanos de Sonora e de Baixa California. É o 6o estado máis grande por área, así como o 14o máis poboado do país, cunha poboación de máis de 7 millóns de habitantes segundo datos de 2020. É un dos chamados "Estados das Catro Esquinas".

A súa capital é Phoenix. Outro centro urbano importante é Tucson. O estado consta fundamentalmente de planicies a grande altura (de 1.500 a 2.700 metros), rotas por canóns como o Gran Canón ou o Canón de Chelly. O seu río máis importante é o río Colorado.

O alcume de Arizona é *The Grand Canyon State*, polo senlleiro Gran Canón. Outro alcume de Arizona é *The Copper State* (O Estado do Cobre), pois ten grandes depósitos de cobre, sendo tradicionalmente e incluso actualmente a minaría de cobre unha importante fonte de ingresos de Arizona.

Miles de anos antes da chegada dos primeiros europeos, nativos americanos vivían na rexión onde actualmente se acha Arizona. Aínda existe unha poboación importante estimándose que uns 280.000 nativos viven en Arizona, repartidos por reservas indias do estado.

Nun principio, Arizona fora colonizada por España, e pasara a control mexicano en 1821, cando México se independizou de España. En 1848, coa fin da intervención estadounidense en México, a maior parte de Arizona (ao norte do río Gila) pasou a mans estadounidenses. O presidente Santa Anna de México vendeu parte do sur do Estado na Vena da Mesilla en 1853. O 14 de febreiro de 1912, Arizona adquiriu o estatuto de estado.

### Xeografía
Arizona está dividido en 15 condados: Apache, Cochise, Coconino, Gila, Graham, Greenlee, La Paz, Maricopa, Mohave, Navajo, Pima, Pinal, Santa Cruz, Yavapai e Yuma.

## Notas
Lista de países por poboación

miniatura|300px|Mapa da poboación mundial por países en millóns de habitantes.
A continuación amósase unha **lista de países e territorios dependentes por poboación**, cuxa inclusión na lista está baseada no estándar ISO 3166-1. Non se reflicten as diferenzas de poboación nos países que non contan nos seus censos aos habitantes que non posúen a nacionalidade. Algúns países como Tailandia non reportan a poboación total, xa que contan exclusivamente os cidadáns nacionalizados.

Nesta lista inclúense os estados soberanos, os territorios dependentes e, nalgúns casos as nacións constituíntes de estados soberanos. Por exemplo, o Reino Unido considérase como un estado soberano cunha entidade única na lista, mentres que os estados soberanos do Reino dos Países Baixos atópanse separados.

Tamén se dá en porcentaxe a poboación de cada país en comparación coa poboación mundial, que as Nacións Unidas estimaba en 2022 en 7.954 millóns. 

## Países e dependencias por poboación 
Nota: Atribúeselles un rango numerado aos 193 estados membros das Nacións Unidas, máis os dous estados observadores da Asemblea Xeral das Nacións Unidas. Os territorios dependentes e os países constituíntes que forman parte de estados soberanos teñen asignado un rango numerado entre parénteses. Ademais, inclúense os estados soberanos con recoñecemento limitado, pero asígnaselles un rango de número entre paréntese. Tódolos territorios dependentes se amosan en *cursiva*. 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lista de países por superficie
* Lista de países por densidade de poboación
* Lista de países por continente
Lugares de Ourol

Galicia → Parroquias de Galicia → Lugares de Galicia → **Lugares de Ourol**

## Lugares de Ourol
### Ambosores
### Bravos
### Merille
### Miñotos
### Ourol
### San Pantaleón de Cabanas
### O Sisto
### Xerdiz
## Parroquias de Ourol
## Véxase tamén
### Outros artigos
*Eleccións municipais en Ourol
*Galería de imaxes de Ourol
*Galería de imaxes da comarca da Mariña Occidental
1767

**1767** (**MDCCLXVII**) foi un ano común comezado en xoves segundo o calendario gregoriano.

## Acontecementos 
* A orde dos xesuítas é expulsada de España.

## Nacementos 
* 12 de maio - Manuel Godoy, valido de Carlos IV de España (m. 1851)
* 22 de xuño, Wilhelm von Humboldt, lingüista prusiano (alemán) (m. 1835)

## Mortes 
* 25 de xuño - Georg Philipp Telemann, compositor alemán (m. 1681)

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Historia ano a ano
1835

## Acontecementos 
* 16 de xullo - Primeira guerra carlista: Batalla de Mendigorría, saldada con vitoria das forzas dos liberais.

## Nacementos 
miniatura|Juan Antonio Saco y Arce.
* 2 de febreiro - Juan Sieiro González, filósofo e profesor galego.
* 8 de marzo - Juan Antonio Saco y Arce, sacerdote, gramático e escritor galego (m. 1881).
* 8 de abril - Eduardo Pondal, poeta galego do Rexurdimento.
* 9 de abril - Leopoldo II, rei de Bélxica. 
* 21 de xuño - Giuseppe Melchor Sarto, futuro papa Pío X.
* 27 de xullo - Giosuè Carducci, poeta italiano, premio Nobel de Literatura en 1906.
* 9 de outubro - Camille Saint-Saëns, compositor francés.
* 31 de outubro - Adolf von Baeyer, químico alemán, premio Nobel de Química en 1905.
* 6 de novembro - Cesare Lombroso, médico e criminólogo italiano.
* 30 de novembro - Mark Twain, escritor estadounidense.
* María del Pilar Sinués, escritora española (m. 1893).

## Mortes 
* 8 de abril - Wilhelm von Humboldt, lingüista prusiano (alemán) (n. 1767).
* 11 de abril - Francesco Canali, cardeal da Igrexa Católica Romana (n. 1764).
* 24 de xuño - Tomás de Zumalacárregui, militar español, xeneral na Primeira Guerra Carlista.
* 23 de setembro - Vincenzo Bellini, compositor siciliano.

## Outros 
Historia ano a ano
Arcansas

**Arcansas**, ás veces tamén nomeado **Arkansas**, (do algonquino *kansas*, termo para referirse ó pobo quapaw), é un estado situado na rexión Sur dos Estados Unidos. O lema de Arcansas é "O Estado Natural" (*The Natural State*). A súa capital é Little Rock, ten unha superficie de 137.732&nbsp;km², e unha poboación de 2&nbsp;673&nbsp;000 habitantes (2000). Uniuse á Unión en 1836.

## Xeografía 
O río Mississippi acompaña gran parte da fronteira leste de Arcansas, excepto nos condados de Clay e Greene, onde o río Saint Francis fai a fronteira oeste da "bota do Missouri", e en decenas de lugares onde o actual leito do Mississippi formou meandros ou onde foi anteriormente establecido por lei. Arcansas ten fronteira ó sur con Louisiana, ó norte co Missouri, ó leste co Tennessee e Mississippi, o oeste co Texas e Oklahoma.

Arcansas é unha terra de montañas e vales, de densos bosques e fértiles chairas. As así chamadas Terras Baixas son máis coñecidas polos seus nomes rexionais, o Delta e a Grande Pradaria. O Delta do Arcansas é unha paisaxe plana de solos aluviais formada por succesivas inundacións do adxacente Mississippi. Afastada do río, na porción sur do estado, sitúase a Grande Pradaria, formada por terreos máis ondulados. O Delta e a Grande Pradaría son fértiles áreas agrícolas.

O estado de Arcansas está dividido, administrativamente, en 75 condados, dos que o máis habitado é o de Pulaski. A lista completa recolle: Arcansas, Ashley, Baxter, Benton, Boone, Bradley, Calhoun, Carroll, Chicot, Clark, Clay, Cleburne, Cleveland, Columbia, Conway, Craighead, Crawford, Crittenden, Cross, Dallas, Desha, Drew, Faulkner, Franklin, Fulton, Garland, Grant, Greene, Hempstead, Hot Spring, Howard, Independence, Izard, Jackson, Jefferson, Johnson, Lafayette, Lawrence, Lee, Lincoln, Little River, Logan, Lonoke, Madison, Marion, Miller, Mississippi, Monroe, Montgomery, Nevada, Newton, Ouachita, Perry, Phillips, Pike, Poinsett, Polk, Pope, Prairie, Pulaski, Randolph, St. Francis, Saline, Scott, Searcy, Sebastian, Sevier, Sharp, Stone, Union, Van Buren, Washington, White, Woodruff e Yell.

## Notas
Avallon

**Avallon** é unha vila e concello do departamento de Yonne, Francia. Ten 8.217 habitantes. A orixe da vila é un castro galo do pobo aedui, localízase á beira do río Cousin.

## Véxase tamén 
### Ligazón externa 
* Web de Avallon (en francés)
Avarua

**Avarua** (que significa "Dous Portos" en lingua maorí das Illas Cook) é unha cidade, e un distrito no norte da illa de Rarotonga, e é a capital nacional das Illas Cook.

A cidade está servida polo Aeroporto Internacional de Rarotonga (Código IATA do aeroporto: RAR) e o porto de Avatiu.

A poboación do distrito de Avarua é de 5.445 (censo do 2006) e a vila 2600. 

## Subdistritos 
A cidade e o distrito de Avarua divídense en 18 tapere (subdistritos tradicionais) sobre 54 totais para Rarotonga , agrupados en 6 distritos censais, listados de oeste a leste. As cifras do Censo non están dispoñibles no nivel máis alto, senón só para os chamados Distritos censuais, tamén figuran de oeste a leste: 

# Nikao-Panamá (1.373 habitantes), cubrindo os taperes de:
## Pokoinu,
## Nikao (sede do parlamento das Illas Cook) e
## Puapuautu;
# Avatiu-Ruatonga (951 habitantes), cubrindo os taperes de:
## Areanu,
## Kaikaveka,
## Atupa,
## Avatiu (porto comercial), e
## Ruatonga;
# Tutakimoa-Teotue (314 habitantes), cubrindo os tiperes de:
## Tutakimoa;
# Takuvaine-Parekura (786 habitantes), cubrindo os taperes de:
## Tauae (cara a dentro de Tutakimoa, o único *Tapere* sen liña de costa)
## Takuvaine (centro Avarua, sede do goberno das illas Cook, co porto pesqueiro de Avarua)
# Tupapa-Maraerenga (531 habitantes), cubrindo os taperes de:
## Ngatipa, e
## Vaikai;
# Pue-Matavera (1.490 habitantes), cubrindo os taperes de:
## Tapae-I-Uta,
## Pobo,
## Punamaia,
## Kiikii, e
## Tupapa

## Notas
## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*Photo of Government Radio Station Rarotonga c1950
Ava, Myanmar

**Ava** ou **Inwa** (en ) é unha cidade da división de Mandalay, Myanmar. Localízase no sur de Amarapura, á beira do río Irauadi Recibe tamén o nome de **Ratnapura** (cidade das xemas en pali).

## Historia 
Foi fundada no século XIV polos shan, e entre 1364 e 1841 foi capital de Birmania. Foi destruída en 1572 mais, en 1634, volveu ser unha metrópole relevante coa dinastía Taungú. Cando Alaungpaya creou a dinastía Konbaung no século XVIII, ser capital por un tempo e, mesmo, con posterioridade, a dinastía construíu Amarapura e Mandalay. En 1752, os mon rebeláronse contra o poder birmano e saquearon Ava. Finalmente, en 1841, un sismo destruíu a cidade e a capital moveuse para Amarapura. 

Hoxe da antiga capital só quedan ruínas das súas murallas, un palacio e varias pagodes.
Quilómetro cadrado

[thumb|300px|1 quilómetro cadrado está composto por 100 [ha (hectáreas).]]
Un **quilómetro cadrado** (**km²**) é a unidade de área que se corresponde cun cadrado dun quilómetro de lado. Equivale a un millón de metros cadrados. No Sistema Internacional de Unidades simbolízase con *km²*, non admitíndose punto, nin maiúscula nin plural.

:1 km&sup2; = 106 m&sup2; = 1 000 000 m&sup2; = 100 ha

O quilómetro cadrado utilízase habitualmente para medir a área dun país e todas as súas divisións territoriais, así como todo tipo de superficies de gran tamaño.

### Véxase tamén 
* Unidades de medida

### Ligazón externa 
* Conversións noutras unidades
Femia

Nas especies de sexualidade diferenciada, a **femia** é o sexo oposto ó macho. Os gametos da femia son meirandes e non se poden desprazar ó contrario que os do macho. Nos casos de seres hermafroditas, conterán tanto gametos masculinos como femininos.

Do termo "femia" deriva "feminismo", o cal é visto na teoría de xénero como unha conduta que ve as mulleres como suxeitos dignos de igualdade (cf. machismo).

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Feminismo
* Masculino
* Machismo
* Neutro
Avellino

**Avellino** é a capital da provincia de Avellino, Campania, Italia. Ten 57.068 habitantes (2007). Coñecida polos romanos como **Abellinum**, quedan algúns restos da cidade romana preto de Atripalda. A cidade está nun claro no medio de montañas a uns 42&nbsp;km ao nordeste de Nápoles.

## Evolución demográfica

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:60000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1861 from:0 till:19929
  bar:1871 from:0 till:21597
  bar:1881 from:0 till:23379
  bar:1901 from:0 till:24501
  bar:1911 from:0 till:24710
  bar:1921 from:0 till:27328
  bar:1931 from:0 till:27451
  bar:1936 from:0 till:29955
  bar:1951 from:0 till:36965
  bar:1961 from:0 till:41825
  bar:1971 from:0 till:52382
  bar:1981 from:0 till:56892
  bar:1991 from:0 till:55662
  bar:2001 from:0 till:52703

PlotData=
  bar:1861 at: 19929 fontsize:S text:19.929 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 21597 fontsize:S text:21.597 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 23379 fontsize:S text:23.379 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 24501 fontsize:S text:24.501 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 24710 fontsize:S text:24.710 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 27328 fontsize:S text:27.328 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 27451 fontsize:S text:27.451 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 29955 fontsize:S text:29.955 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 36965 fontsize:S text:36.965 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 41825 fontsize:S text:41.825 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 52382 fontsize:S text:52.382 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 56892 fontsize:S text:56.892 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 55662 fontsize:S text:55.662 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 52703 fontsize:S text:52.703 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Fonte ISTAT - elaboración gráfica de Wikipedia

## Galería de imaxes

Avellino3.JPG|Catedral
Chiesa del Santo Rosario.jpg|Igrexa do Santo Rosario

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
Web de Avellino (en italiano)
Avenches

**Avenches** é un concello do cantón de Vaud, Suíza, capital do distrito de Avenches. Ten 2512 habitantes (2003), o 1 de xaneiro de 2006 fusionarase co concello de Donatyre, que ten 140 habitantes.

## Historia
Na época romana **Aventicum**, que tiña máis de 20.000 habitantes, era a capital da Helvetia romana. O seu anfiteatro consérvase ben.

## Linguas
73.4 % francés, 12.9 % alemán, 6% portugués.
Aversa

**Aversa** é un concello italiano da provincia de Caserta, na rexión de Campania. Localízase a 12 quilómetros ao norte de Nápoles. É o centro dun distrito agrícola que produce viño e queixo. Ten 56.043 habitantes.

## Historia 
Fundouna o normando Rainulfo Drengor no 1030, foi a primeiro núcleo normando en Italia.

## Ligazóns externas 
Web de Aversa (en italiano)
Seru Epenisa Cakobau

**Ratu Seru Epenisa Cakobau**, nado en 1815 e finado en 1883, foi rei de Fiji (Tui Viti) entre o 5 de xuño de 1871 e o 10 de outubro de 1874, cando cedeu a soberanía do país á raíña Vitoria do Reino Unido.

## Traxectoria 
Cakobau era o xefe tradicional de Bau dende o 8 de decembro de 1852 ao suceder ao seu pai, Tanoa Visawaga, aínda que se reclamaba rei de Fiji ao afirmar que Bau tiña preeminencia sobre o resto de Fiji, o que non aceptaron os outros xefes, e comezou unha guerra de dezanove anos. En 1854 converteuse ao cristianismo e renunciou ao canibalismo. En 1865 formouse a Confederación de Reinos Independentes de Viti, que tiña a Cakobau como presidente da Asemblea Xeral, en 1871 unificou Fiji baixo o seu reinado, e estableceu unha monarquía constitucional
AIFF

**AIFF** (*Audio Interchange File Format* ou formato de arquivo para intercambio de son) é un tipo de arquivo de música para o ordenador. O formato desenvolveuno Apple, baseado no IFF (*Interchange File Format* de Electronic Arts). Emprégase, principalmente, nos Macintosh.
Os datos de son nos arquivo AIFF non se comprimen, polo que estes tenden a ocupar moito máis ca outros formatos como o APE ou MP3. Un minuto de son ocupa arredor de 5 Mb de datos. Aínda que existen os AIFFC (AIFF Compressed) que poden reducir as dimensións do arquivo nun terzo (AIFF3) ou nun sesto (AIFF6), resultan nunha gran perda de calidade, polo que case non se utilizan.
## Ligazóns externas 
* Especificacións do formato (en inglés)
* Estrutura do AIFF (en inglés)
Berrogüetto

**Berrogüetto** foi un grupo galego, de música folk moderno, activo entre 1996 e 2014. Algúns dos compoñentes de Berrogüeto formaron parte anteriormente do grupo Matto Congrio, xunto a outros artistas como Carlos Núñez. O seu primeiro disco, *Navicularia*, supuxo unha gran revolución no panorama da música folk, polo seu innovador estilo partindo de melodías tradicionais. 
No ano 2002 foron nomeados aos premios musicais Grammy Latino 2002 na categoría de "Mellor álbum folk".

## Membros do grupo 
* Anxo Pintos (gaitas, zanfona, frauta, saxo soprano e piano)
*Guadi Galego (voz, gaita, piano). Ata 2008.
*Xabier Díaz (voz). Dende 2008.
* Guillerme Fernández (guitarras e baixo)
* Quico Comesaña (bouzouki, mandolina, arpa céltica, cítolas e banjo)
* Quim Farinha (violíns)
* Santiago Cribeiro (acordeón e teclados)
* Isaac Palacín (batería e percusións)

## Discografía 
[miniatura|O [setestrelo serviu de inspiración en *Hepta*.]]
* *Navicularia* (1996)
* *La Música Con El Sol* (1998, non liberado)
* *Viaxe por Urticaria* (1999)
* *Hepta* (2001)
* *10.0* (2006)
* *Kosmogonías* (2010)
* *O pulso da terra* (2011)

## Premios 
* *Navicularia* (1996): 
** Premio da asociación da Crítica Alemá do Disco en 1997, compartido con Ry Cooder, mellor disco de world music
** Premio ‘Eiserner Eversteiner’ en 1998, mellor grupo folk europeo
** Premio Ideal en 1997, ao grupo revelación
* *Viaxe por Urticaria* (1999)
** “Premio Luar”, ao mellor álbum folk do ano
** Premio “AGAPI”, pola banda sonora da película “La Rosa de Piedra” (Manuel Palacios, 1999)
* *Hepta* (2001)
** “Premio da Asociación da Crítica Alemá do Disco” no 2001 (mellor disco de world music)
** “Premio Opinión” 2001 (mellor disco folk)
** Finalistas dos “Premios de la Música” da “Academia de las Artes y la Ciencias de la Música” do 2001 (mellor álbum en Galego)
** Finalistas dos Grammy Latinos 2002 (mellor disco folk)
* *10.0* (2006)
** “Premio da Asociación da Crítica Alemá do disco” (2006)
** “Premio Opinión” (2006)
** Candidatura nos “Premios De La Música” da “Academia de las Artes y las Ciencias de la Música” do 2006.
* *Kosmogonías* (2010)
** Premio á mellor canción en galego na “XV Edición dos Premios da Música”, outorgado pola “Academia de las Artes y las Ciencias de la Música” no 2011.
* Premio da Crítica Galicia á Música en 2014, por toda a súa traxectoria.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* *Berrogüetto. O pulso da Terra*, de Fernando Neira, 2011, Galaxia.

### Outros artigos 
* Matto Congrio
* Espido (grupo musical)

### Ligazóns externas 
*
Irmáns Wright

Os **Irmáns Wright**, é dicir, **Orville Wright**, nado o 19 de agosto de 1871 e finado o 30 de xaneiro de 1948, e mais **Wilbur Wright**, nado o 16 de abril de 1867 e finado o 30 de maio de 1912, son recoñecidos por proxectaren e construíren o primeiro aeroplano funcional e por realizaren o primeiro voo controlado nun aparello máis pesado que o aire, alén doutras realizacións destacábeis da historia da aviación. Con todo, hai algunha polémica canto ao feito de teren ou non sido os primeiros a realizar estas accións, reclamadas por parte doutros individuos e nacións. O caso máis célebre e convincente é o do inventor brasileiro Alberto Santos-Dumont, considerado, principalmente no Brasil, como o creador do primeiro aparello voador "mais pesado que o ar" - o seu 1907 14-Bis, construído en Francia.

[esquerda|miniatura|170x170px|Os irmáns wright no [anverso do dólar conmemorativo do centenario do prinmeiro voo (2003).]]

O 22 de maio de 1908 os Irmáns  Wright patentan o seu invento: o  aeroplano, na oficina de patentes estadounidenses.

Os irmáns tiñan terminado o avión en 1905 e trataban de vendelo a países: Francia, Inglaterra e os propios Estados Unidos estaban interesados. Pero os irmáns  Wright non querían mostrar o avión ata que houbese un contrato asinado con compromiso de compra. Ninguén quería asinar o contrato sen ver os avións (críase que era toda unha fraude porque case ninguén vira aos irmáns voar, máis que nada porque eran uns *geeks* da época, pouco amigos dos medios de comunicación) e eles non poderían vendelos se o ensinaban a treo.

Dispoñían dunha patente sobre un método de voo, pero resultáralles complicado conseguila e non era garantía de nada, sobre todo fóra dos Estados Unidos.

## Traxectoria 
miniatura|259x259px|Primeiro voo, 17 de decembro de 1903.O seu primeiro voo foi o 17 de decembro de 1903, en Kitty Hawk, a bordo do Flyer I.

Realmente a súa grande importancia na historia da aviación foi o control de viraxe mediante o alabeo. Até entón os avións existentes eran difíciles de controlar por non considerarse necesaria a inclinación das ás para cambiar de dirección. O metódico e minucioso do traballo dos Wright estableceu as bases para o voo dos aparellos máis pesados que o ar.

Chegaron a construír o primeiro túnel aerodinámico para medir a sustentación que producen distintos perfís a distintos ángulos de ataque. Fixeron voar controladamente un aeroplano de 350 kg, construído cos pesados materiais da época, cun motor de só 19 cabalos (actualmente un ULM similar, de 200&nbsp;kg, voa con 50 cv). É importante recordar que tamén tiveron que aprender a pilotar e moi ben, porque as actuais reproducións do Flyer I son moi difíciles de voar, incluso en mans de pilotos expertos.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wright Flyer
* Moedas conmemorativas do centenario do primeiro voo