Os peixes na cultura popular galega

A seguir recóllese a pegada que deixaron os peixes e a actividade da pesca na cultura popular galega, na fraseoloxía e na tradición oral galega (refráns, cantigas e adiviñas).

Nun país como Galicia, con 1500 km de costa e numerosos cursos fluviais, non pode estrañar a abondosa presenza de todo tipo de peixes na literatura popular pola súa transcendencia na alimentación, na economía e na estrutura social.

## Peixes en xeral
miniatura|
; Locucións
* *Caer coma un peixe*: caer inesperadamente.
* *Meter peixe a bordo*: comer moito e con ganas .
* *Nin rabo de peixe*: non quedar nada, non ter nada.
* *Ser bo peixe*: ser pouco de fiar ou malo de controlar.
* *Un peixe gordo*: persoa moi importante, de influencia.

; Refraneiro
* *A auga para os peixes; para os homes, viño a feixes* .
* *A carne carne cría, e o peixe, auga fría* .
* *Chuvia de morriña, nin peixes nin fariña* .
* *Inda é máis caro o pringue que o peixe* .
* *Mariñeiro que dorme, peixes non colle* .
* *O peixe grande sempre come ó pequeno.* / *Os peixes grandes comen ós pequenos* .
* *O peixeiro trae peixe, o panadeiro trae pan e as trasnadas San Xoán*. 
* *Para mentir e comer pescado, hai que ter moito coidado* .

## A anguía 
* *A anguía en empanada e a lamprea escabechada* .

## O bacallau 
miniatura|*A muller que ha de ser miña/ ha de te-lo cu de pau,/ a barriga de cortizo/ e os peitos de bacallau*
* *A muller que ha de ser boa/ ha de ter o cu de pau,/ a barriga de cortiza/ i o nariz de bacallau* .
* *A muller que ha de ser miña/ ha de te-lo cu de pau,/ a barriga de cortizo/ e os peitos de bacallau* .
* *A muller que ha de ser miña/ ha de ter o cu de pan,/ a barriga de cortizo/ i o nariz de bacallau* .
* *Cantas pedras tes, parede,/ cantos fíos tes no pano,/ home que ten muller fea/ ten bacallau todo o ano* .

## O barbo 
* *Cando o trigo é louro, é o barbo coma un touro*. 
* *Cando o trigo está louro, o barbo é coma un touro* .
* *Cando o trigo está louro, o barbo é coma un touro*. 
* *Mais val pescar no mar linguados, que no río barbos* .

## A boga 
* *A cabeza do budión diante de ti a pon, e a da boga diante da túa sogra* 

## O budión 
* *A cabeza do budión diante de ti a pon, e a da boga diante da túa sogra* .

; Refraneiro
* *A langosta e o cazón, en maio están en sazón* .

## O escacho 
miniatura|Escachos
* *Galo*: escacho. Ríos Panisse supón que o nome lles vén das cores vivas e a aleta dorsal que asemella a crista dun galo .

; Refraneiro
* *Ó escacho, polo abril, non hai máis que lle pedir*. 
* *Ós escachos no abril, non hai máis que lle pedir*.

## A faneca 
* *En xaneiro a faneca sabe a carneiro* .

## O linguado 
* *Mais val pescar no mar linguados, que no río barbos* .
* *Pardal do mar*: muxe .

;Refraneiro
* ''Cando o trigo é louro, o muge é d'ouro* .
* Cando o trigo está louro, o múxele vale ouro .

; Cantigueiro
* *Senteime a pescar na praia/ con pouquichiña carnada,/ veu un muxe galopín/ deixoume quedar sen nada* .
* *A castaña e o besugo, en febreiro non teñen zugo* 
* *Ter unha merluza*: estar moi borracho (*ten unha merluza que non pode coela*).
* *Miña Virxe do Loreto,/ ¿que lle dades ós do Son?/ Dádeslles pescadas podres/ picadas do abellón*
* *Miña Virxe do Loreto,/ ¿que lle dades ós do Son?/ Pola mañán, vento á terra,/ pola noite, virazón*
* *Para zapateiros, Noia,/ para pescadas, o Son,/ para mozos ¡viva Boiro!/ para borrachos, Cespón* .

; Adiviñas
* *¿Cal é a cousa, cal é ela/ que, antes de o ser,/ xa o era?* [A pescada].

## A piarda
* *Xaneiro piardeiro*.

## A raia 
miniatura|*Raia pescada en xaneiro sabe a carneiro*
; Locucións
* *Boca de raia*: dise da boca longa e de labios delgados.

; Refraneiro
* *A raia en xaneiro sabe a carneiro*.
* *En xaneiro a raia val carneiro*.
* *Por ben que che vaia non comas raia*.
* *¡Roubei unha raia! Polo demo veu, polo demo vaia*.

## O rodaballo 
* *No mar anda un pescado/ que se chama o besugo/ e tamén hai rodaballo,/ pero, coma ti, ningunho*.

## O salmón 
Conta a lenda que San Rosendo se impuxo como penitencia un cilicio. Pechouno con chave e botouna no medio do río Eume, prometendo non sacar o cilicio ata que aparecese a chave. Como é natural, por máis que os seus compañeiros a buscaron, non atoparon rastro dela. Transcorrido un tempo, uns pescadores abriron posada cerca do mosteiro, e un día foron comer alí Rosendo e os seus freires. Puxéronlle á mesa uns salmóns e no que lle tocou a Rosendo apareceu a chave .

; Refraneiro
* *Do mar o salmón, e da terra o lacón*.
* *Do mar o salmón, e da terra o xamón*.
* *En abril, o salmón para min, no maio para o criado, e no san Xoán para o can*.
* *O percebe e o salmón, en maio están en sazón*.
* *O sermón, o sábado; e o salmón, na Coresma, teñen razón, despois non*.

## O sanmartiño 
; Sinonimia:
* *Peixe de San Pedro*: o nome provén da lenda que conta que san Pedro pescou un destes peixes e, ó subilo a bordo, queixouse tan penosamente que o santo decidiu devolvelo ó mar. Para facelo, colleuno cos dedos índice e polgar, deixando as pegadas da presión dos dedos sobre a súa pel, que quedaron formando esas manchas características. Outra lenda conta que san Pedro deixou esas manchas cando suxeitou un peixe co fin de coller da súa boca a moeda que levaba na boca e poder pagar con ela os tributos a Roma.
* *Peixe de Samartiño, peixe samartiño, samartiño, sanmartiño*: en Galicia, esta mesma lenda atribúese a san Martiño, o que explica que aquí reciba este nome. Outra posible orixe pode ser que este peixe está en sazón no mes de novembro.
* *Peixe galo, galo de mar, galo do mar, galo mariño*: pola longa aleta dorsal, que lembra a crista dun galo .

## A sardiña
miniatura|Sardiñas

* *A muller e a sardiña, canto máis pequena máis fina* .
* *A muller e a sardiña, pequeniñas* 
* *Á solla de abril ábrelle a man e déixaa ir*.
* *A solla de xaneiro é mellor có carneiro*.
* *A solla, na caída da folla*.
* *Solla de abril, abre as maos e déixaa ir*.

; Adiviñas
* *Sempre te vexo/ no teu lugarexo./ ¡Tirate de aí, boca torta,/ que, se te boto un raxo,/ es morta* [a solla e o polbo].

## Tiburóns 
* *Duro coma un cazón*
* *Fígados de faneca na boca dun tiburón*
* *Mouro coma un cazón*: o cazón ten o lombo cinsento escuro.

## A troita
; Refraneiro
* *A muller e a troita pérdense pola boca* .
* *A troita, para que guste, ha de tres sete efes: fresca, fría, fiada, frangosa, fea e femia* .
* *Besta de Liñares, mora de Melide, e troita de Furelos, arrenegar de todas as tres como de todos os demos* .
* *Muller costureira e home troiteiro, nin bo arranxo, nin bo palleiro* .
* *Muller costureira e home troiteiro, nin boa meda nin bo palleiro* .
* *O touro, o galo, a troita e o barbo, no mes de maio* .
* *A troita que anda no río/ sempre anda de beira en beira;/ agarde, señora troita,/ que vou busca-la chumbeira* .
* *Cálate, boca de troita,/ pelo de cabra tiñosa,/ ollos de pita sarnenta/ i hastra por non ter, es coxa* .
* *Canta tu, cantarei eu,/ miña boquiña de troita,/ por baixo dun burro xema/ quen o meu cantar escoita* .
* *Disme que vou tan velliño/ que non podo cos calzós;/ olla que a troita i o unto/ canto máis vellos, millor* .
* *Pasei a Ponte de Ourense/ e paseina dacabalo;/ vin unha troita no río/ i atireille cun zapato* .
* *Pasei por San Xes cantando,/ pra me ver saíche á porta,/ figuécheste a distraída,/ nena da cara de troita* .
* *Polo río abaixo/ vai unha sartén,/ vai fritindo troitas/ han de saber ben!* .
* *Polo río abaixo vai/ unha troita de pé,/ quen a poidera pillar,/ quen a poidera coller,/ quen a poidera coller,/ quen a poidera pillar,/ polo río abaixo vai/ unha troita a nadar* .
* *Queridiña, donche os ollos,/ tamén me a min don os meus,/ ímolos lavar ao río/ onde a troita lava os seus* .
* *Rosiña, miña Rosiña,/ miña troita do remanso,/ cando te vexo, Rosiña,/ cando te vexo, descanso* .
* *Vaite á merda, vaite á merda,/ cara de troita lambeta/ que na punta do zapato/ levo un corno que che meta* .

## O xurelo 
* *Dame un bocado de pan/ pola nai que te pareu,/ que che hei de dar un xurelo/ cando veña de Bueu* .
* *Lacón con grelos,/ repolo de Betanzos/ e mais xurelos*.

## Notas
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* CUVEIRO PIÑOL, Juan: *Diccionario Gallego*, Barcelona 1876.
* 
* GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en *Coloquio de etnografía marítima*, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
* 
* 
* LEMA BOUZAS, Lino (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa'', Galaxia, Vigo 1973.
* Martíns Seixo, Ramón Anxo: "'Perdóolle o mal que me fai polo ben que me sabe'. Unha aproximación aos campos semánticos da comida e da bebida na fraseoloxía galega", en ''Cadernos de Fraseoloxía Galega' 15, 2013, 463-486.
* 
* REAL ACADEMIA GALLEGA: *Diccionario gallego-castellano*, 1913-1928.
* RÍOS PANISSE, M. do Carmo: *Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia I. Invertebrados y peces*, Verba anexo 7, Universidade de Santiago 1977. 
* MARTÍN SARMIENTO: *Obra de 660 pliegos* 1762, en *Dicionario de Dicionarios*.
* SOTO ARIAS, M. Rosario: “Notas para un estudo dos refráns haxiocronolóxicos”, en *Cadernos de Fraseoloxía Galega* 15, 2013, 347-370.