open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Olivia Arévalo

**Olivia Arévalo Lomas**, nada en Ucayali, no Perú, en febreiro de 1937, e finada na comunidade Victoria Gracia, Coronel Portillo, Ucayali, o Perú, o 19 de abril de 2018, coñecida como "a derradeira meraya" na súa comunidade, foi unha lideresa, artesá, activista e xamana shipibo-conibo peruana.

## Traxectoria 
Olivia Arévalo Lomas foi unha lideresa do pobo shipibo-conibo e unha defensora dos dereitos culturais e ambientais do seu pobo. Segundo a resolución ministerial 068-2016-VMPCIC-MC do Ministerio de Cultura do Perú (no que se declaran os cantos íkaros do pobo shipibo-conibo-xetebo como Patrimonio Cultural da Nación) existen dúas categorías de xamáns ou curandeiros na tradición shipibo-conibo: *menayas* (mestres curandeiros) e *onayas* (curandeiros de menor rango). As súas curacións estaban baseadas en medicina alternativa-natural, sendo os íkaros e plantas medicinais as súas principais ferramentas. Despois de moitos anos de traballo e acumulación de coñecemento, Arévalo foi considerada unha *menaya* (ou *meraya*), é dicir, unha muller co máis alto rango e mestría dentro da súa comunidade, quen de ingresar nos mundos da cosmovisión shipibo-conibo, realizar curacións complexas como a cura de adiccións ou de graves doenzas. 

Traballou dende 2009 até 2011 no Templo do Camiño da Luz (centro de medicina tradicional na selva da amazonía do Perú que ofrece a cerimonia de Ayahuasca). Este lugar, co traballo de Arévalo e doutras mulleres curandeiras, rexurdiu co seu propósito e transformouse nun templo con sanadoras ou onayas, case exclusivamente. Arévalo era unha das máis respectadas onayas alí. Segundo a congresista Tania Pariona, Olivia Arévalo Lomas era "un hospital, un repertorio de cantos, unha institución histórica". Matthew Watherston, o fundador do Templo da Luz, describe a Arévalo como unha muller sumamente dulce, xentil, divertida e amorosa.

### Asasinato 
Segundo a páxina web do Templo do Camiño da Luz, deixou de traballar alí porque a súa avanzada idade lle dificultaba o poder chegar dende o seu fogar até o templo dentro da selva. Posteriormente traballou na comunidade intercultural de Victoria Gracia, adicándose á artesanía e á medicina tradicional até os seus últimos días. 

O 19 de abril de 2018, Olivia Arévalo Lomas foi asasinada. Crese que o motivo do crime podería ser unha débeda que tiña o fillo de Olivia. As probas feitas sobre as prendas do home confirmaron o uso de pólvora, é dicir, foi el quen disparou a arma. O asasino foi linchado pola poboación, quen sentiu gravemente a morte de Arévalo.

## Na cultura popular 
Olivia Arévalo Lomas fíxose coñecida fóra do Perú após aparecer en 2004 nun documental chamado ''D'autres mondes* de Jan Kounen e en *The story of Panshin Beka'' (2006) do mesmo director.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Pobo shipibo-conibo
### Bibliografía 
*
Jesús Reboredo González

**Jesús José Reboredo González**, nado en Touro cara a 1953, é un funcionario e político galego do PPdeG.

## Traxectoria 
Funcionario do Concello de Touro. Nas eleccións municipais de 1999 foi candidato do PPdeG á alcaldía de Touro e foi elixido concelleiro, na oposición, se ben renunciou á súa acta pola incompatibilidade desta coa súa praza de funcionario no propio concello.

Xa xubilado, nas eleccións municipais de 2023 encabezou novamente a candidatura do PPdeG que conseguiu impoñerse con 5 concelleiros de 11, se ben non conseguiu a alcaldía logo de que os demais grupos apoiasen ao cabeza de lista de Movemento Veciñal de Touro, Roberto Castro Rocamonde. Logo do abandono do goberno dun concelleiro de Movemento Veciñal, Darío Rey, e do concelleiro do Partido Galego, encabezou unha moción de censura en agosto de 2025 que o fixo alcalde grazas ao apoio do edil non adscrito Darío Rey.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Eleccións municipais en Touro
Pobo tsáchila

O **pobo tsáchila** é un pobo indíxena de Ecuador que habita na provincia de Santo Domingo. A súa lingua é o tsafiki, da familia lingüística barbacoana, que quere dicir verdadeira palabra.

## Historia 
Frank Salomón en 1997, identifica aos yumbos e niguas como grupos étnicos que habitaban xa aos inicios da colonia na selva noroccidental ecuatoriana; os yumbos, asentados en Consacoto serían, segundo este autor, o núcleo básico do cal descenderían os tsáchilas.

Pola súa banda os cronistas españois da época colonial e outros investigadores, están de acordo no que ao longo dos contrafortes da cordilleira occidental dos Andes a partir do río Santiago polo norte e ata Angamarca polo sur, existían poboacións habitadas polos yumbos colorados. Jacinto Jijón y Caamaño estabelece en 1941, un tronco común lingüístico cos caranquis, barbacoas e cayapas.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Tsachilas-colorados Out, 2012
Lingua tsafiki

A **lingua tsafiki**, tamén coñecida como **tsáchila** ou **colorado**, é unha lingua barbacoana falada polo pobo tsáchila en Ecuador por preto de 2.000 persoas. O seu autoglotónimo quere dicir "palabra verdadeira". O tsafiki está clasificado como definitivamente en perigo polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

Os tsáchilas, que outrora tamén foron chamados *"indios colorados"* polos mestizos ou colonos da zona, habitan a rexión noroeste da República de Ecuador, na provincia de Santo Domingo de los Tsáchilas, cuxa cidade principal é Santo Domingo, coñecida tamén como Santo Domingo de los Colorados.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
Bertha Zúniga

**Bertha Zúniga Cáceres**, nada o 24 de setembro de 1990, é unha activista social lenca hondureña, que dende maio de 2017 exerce como coordinadora xeral do Consello Cívico de Organizacións Populares e Indíxenas de Honduras (COPINH). É filla da líder social Berta Cáceres, asasinada en 2016.

## Traxectoria 
Bertha Zúniga é filla de Berta Cáceres e de Salvador Zúniga, militantes sociais que estiveron entre os principais membros fundadores do COPINH en 1993. Ten tres irmáns: Olivia, Laura e Salvador. O COPINH, dedicado á defensa dos dereitos dos indíxenas lencas e á defensa do medioambiente, sufriu dende a súa creación unha forte persecución, que levou a que a infancia de Zúniga transcorrese entre as ameazas de morte á familia, a constante situación de perigo e episodios como as agresións físicas á súa nai ou o encarceramento do seu pai.

## Asasinato da súa nai 
A partir do golpe de estado en Honduras de 2009, a represión ao COPINH e a outras organizacións sociais empeorou. Berta Cáceres, unha das principais líderes indíxenas, foi obxecto de persecución e ameazas, en particular pola súa loita contra as consecuencias ambientais e sociais do proxecto hidroeléctrico Agua Zarca. O 2 de marzo de 2016 Berta Cáceres foi asasinada.

Da investigación polo asasinato de Berta Cáceres xurdiron como sospeitosos executivos e persoas vinculadas á empresa DESA, encargada do proxecto hidroeléctrico Agua Zarca, así como asasinos a soldo e membros do exército.

## Coordinadora xeral do COPINH 
En maio de 2017, Bertha Zúniga foi elixida coordinadora xeral do COPINH, o mesmo cargo que ocupou a súa nai antes de ser asasinada. Poucas semanas despois de asumir o liderado do COPINH, sobreviviu a un atentado perpetrado contra ela e outros membros desa organización por atacantes armados que buscaron forzar o vehículo dos activistas fóra da estrada.

## Notas
Ruth Buendía

**Ruth Zenaida Buendía Mestoquiari**, nada en Cutivireni, Distrito de Río Tambo, Provincia de Satipo, no Departamento de Junín, Perú, en 1977, é unha activista ambiental e líderesa indíxena pertencente á comunidade asháninka da amazonía peruana. 

Foi galardoada con diversos recoñecementos nacionais e internacionais pola súa loita contra a construción de dúas plantas hidroeléctricas na conca do río Ene que poñían en perigo territorios tradicionalmente pertencentes ao pobo asháninka, sendo o Premio Medioambiental Goldman de 2014 o máis importante. e unha das máis importantes activistas medioambientais e loitadora polos dereitos dos pobos indíxenas de Iberoamérica.

## Galardóns 
* Premio Medioambiental Goldman (2014)
* Premio Bartolomé de las Casas (2014)
* Distinción do Congreso do Perú (2014)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Premio Medioambiental Goldman
Bico de lacre de rabo negro

O **bico de lacre de rabo negro** (***Estrilda troglodytes***) é unha especie común de paseriformes estríldidos que viven na África subsahariana, distribuída nunha área estimada de 2.000.000&nbsp;km2.

## Descrición e reprodución 
É un paxaro pequeno de 9-10 cm de corpo compacto e cola fina. Ten un bico forte vermello. Do bico parte unha raia vermella, pasa a nivel do ollo marrón e termina na rexión auricular. O corpo é gris amarronado con lixeiras ondulacións nos flancos e ventre. A cola é negra abeirada de claro. As partes inferiores son abrancazadas con reflexos rosas. As patas son grises escuras ou castañas. O macho ten o ventre máis rosa que a femia e é un pouco máis gordo.

Viven en bandadas e son monógamos. A femia pon de seis a oito ovos e fai tres ou catro postas ao ano.

## Distribución 
Atópase en Benin, Burkina Faso, Camerún, República Centroafricana, Chad, República Democrática do Congo, Costa do Marfil, Eritrea, España (introducido, especie invasora), Etiopía, Gambia, Ghana, Guadalupe (introducido), Guinea, Kenya, Liberia, Mali, Mauritania, Níxer, Nixeria, Portugal (introducido), Puerto Rico (introducido), Senegal, Sudán, Togo, Uganda, e Illas Virxes (introdicido e posiblemente erradicado). O estado de conservación da especie foi avaliado como Pouco preocupante.

## Taxonomía 
O bico de lacre de rabo negro describiuno por primeira vez Hinrich Lichtenstein en 1823, e nese momento foi situado no xénero *Fringilla*. Cando se describiu o xénero *Estrilda* en 1850, esta especie foi trasladada a el. Antes pensábase que era conespecífico co bico de lacre árabe *Estrilda rufibarba*.

## Notas 
*BirdLife Species Factsheet
Matriz compañeira

En álxebra lineal, a **matriz compañeira de Frobenius** do polinomio mónico 

p(x)=c_0 + c_1 x + \cdots + c_{n-1}x^{n-1} + x^n 

é a matriz cadrada definida como

C(p)=\begin{bmatrix}
0 & 0 & \dots & 0 & -c_0 \\
1 & 0 & \dots & 0 & -c_1 \\
0 & 1 & \dots & 0 & -c_2 \\
\vdots & \vdots & \ddots & \vdots & \vdots \\
0 & 0 & \dots & 1 & -c_{n-1}
\end{bmatrix}.

Algúns autores utilizan a transposta  C(p)^T  desta matriz,  o cal é máis conveniente para algúns propósitos como as relacións lineais de recorrencia (ver abaixo).

C(p) defínese a partir dos coeficientes de p(x), mentres que o polinomio característico, así como o polinomio mínimo  de C(p), son iguais a p(x). Neste sentido, a matriz C(p) e o polinomio p(x) son "compañeiros".

Calquera matriz  con entradas nun corpo commutativo  ten polinomio característico  p(x) = \det(xI - A)  , o cal á súa vez ten  C(p)  como matriz compañeira . Estas matrices están relacionadas como segue.

As afirmacións seguintes son equivalentes:

* A matriz  A   é similar sobre *F* a  C(p) , i.e. *A* pode ser conxugada á matriz compañeira por matrices de GL_n(F);
* O polinomio característico  p(x)  e o polinomio mínimo de A coinciden, i.e. o  polinomio mínimo ten grao n;
* a aplicación linear A:F^n\to F^n fai de  F^n un F[A]-módulo cíclico, que ten unha base da forma \{v,Av,\ldots,A^{n-1}v\} ; ou equivalentemente, F^n \cong F[X]/(p(x)) como F[A]-módulos.

Se o de enriba ocorre, dise que A é *non-derogatoria*.

Non toda matriz cadrada é similar a unha matriz compañeira, mais cada matriz cadrada é similar a unha  matriz diagonal por bloques feita de matrices compañeiras. Se tamén pedimos que o polinomio de cada bloque diagonal divida ao seguinte, entón están  determinados unicamente por A, e isto dá a forma canónica racional de A.

## Sucesións recorrentes lineais 
Unha sucesión recorrente lineal definida por  a_{k+n} = - c_0 a_k - c_1 a_{k+1} \cdots - c_{n-1} a_{k+n-1}, k \geq 0,

ten o  polinomio característico,

p(x)=c_0 + c_1 x + \cdots + c_{n-1}x^{n-1} + x^n  

cuxa matriz compañeira  transposta    C(p)^T  xera a secuencia:

\begin{bmatrix}a_{k+1}\\
a_{k+2}\\
\vdots \\
a_{k+n-1}\\
a_{k+n}
\end{bmatrix}
=
\begin{bmatrix}
0 & 1 & 0 & \cdots & 0\\
0 & 0 & 1 & \cdots & 0\\
\vdots & \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\
0 & 0 & 0 & \cdots & 1\\
-c_0 & -c_1 & -c_2 & \cdots & -c_{n-1}
\end{bmatrix}
\begin{bmatrix}a_k\\
a_{k+1}\\
\vdots \\
a_{k+n-2}\\
a_{k+n-1}
\end{bmatrix}
.

O vector  v=(1,\lambda,\lambda^2,\ldots,\lambda^{n-1}) é un autovector desta matriz, onde o autovalor \lambda é unha raíz de p(x). Poñer os valores iniciais da sucesión iguais a este vector produce a sucesión xeométrica a_k = \lambda^k que satisfai a recurrencia. No caso de n  autovalores distintos, unha solución arbitraria a_k  pódese escribir como combinación lineal de tales solucións xeométricas, e os autovalores de norma complexa máis grande dan unha aproximación asintótica.

## Notas
Pobo mixe

O **pobo mixe** é un pobo indíxena de México que vive na serra oriental do estado de Oaxaca. Falan as linguas mixes, que están clasificadas dentro da familia lingüística mixe-zoque, e son culturalmente máis conservadores ca outros grupos indíxenas da rexión, mantendo a súa lingua até o día de hoxe. SIL international estimou que as linguas mixes eran faladas por 90.000 persoas en 1993.

O nome mixe para si mesmos é "Ayuujkjä'äy", que quere dicir "xente que fala a lingua da montaña". A palabra "mixe" probablemente deriva da palabra náhuatl para nube: "mīxtli".

## Notas
Wikipedia en arakanés

A **Wikipedia en arakanés** (en ) é a edición da enciclopedia libre Wikipedia en lingua arakanesa. Foi creada o 11 de agosto de 2025.

Esta versión da enciclopedia contén  artigos e  usuarios, dos cales  son activos.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Wikipedia en arakanés
* Wikipedia en arakanés (móbil)
Pobo bora

O **pobo bora** é un pobo indíxena do Amazonas peruano, colombiano e brasileiro, localizado entre os ríos Napo, Putumayo e Caquetá. Son aproximadamente 1700 persoas.

Viven en casas comunais ou "malocas" octogonais cunha entrada principal e dúas laterais. A maloca considérase unha representación do cosmos e inaugúrase cunha festa *todzigwa*. Os tambores cerimoniais *kümüba* (maguare) atópanse preto da entrada principal da maloca.

## Lingua 
A súa lingua pertence á familia bora e está estreitamente relacionada coa dos miraña do río Caquetá e dos muinane da Sabana do alto Cahuinarí e do alto Igará Paraná.

## Historia 
O pobo bora foi un dos pobos indíxenas do Amazonas que sufriu o xenocidio do Putumayo de 1879 e 1912 en plena febre do caucho. Foi vítima de abusos, escravitude forzada, masacres e etnocidio cometidos pola Peruvian Amazon Company, en concreto na zona entre o río Putumayo e o río Caquetá. Os pobos que foron vítimas destes crimes foron os andaquís, os boras, os carijonas, os ingas, os cabiyaris, os mirañas, nonuyas, os ocainas, sionas, os tanimucas, os witotos e os yucunas, e a cifra de vítimas mortais calcúlase entre 242&nbsp;000 e 450&nbsp;000.

### Desculpas públicas do goberno colombiano 
No ano 2012, o presidente Juan Manuel Santos, pediu perdón ás comunidades amazónicas polos feitos ocorridos durante eses anos.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Xenocidio do Putumayo
### Bibliografía 
* Harrison, Theresa;  Media, Demand (n.d.). *Basic Beliefs of the Bora Indians*. Classroom Synonym. Consultado o 1 de febreiro de 2015 en http://classroom.synonym.com/basic-beliefs-bora-indians-6514.html.
* 
*
Pobo guajajara

O **pobo guajajara** é un pobo indíxena do estado brasileiro de Maranhão. É un dos pobos indíxenas máis numerosos do Brasil, cunha poboación estimada en 2014 de 27.616 persoas.

## Lingua 
A súa lingua é o tenetehara, do Grupo IV da familia tupí-guaraní.

## Historia 
En 1901, os guajajaras loitaron contra os misioneiros capuchinos a que se considera como a derradeira "guerra brasileira contra os indios". O xefe Cauiré Imana conseguira unir moitas aldeas para destruír a misión capuchina e expulsar a todos os brancos da rexión entre as cidades de Barra do Corda e Grajaú. Os guajajaras foron derrotados por unha milicia composta por continxentes do exército, policía militar e guerreiros canelas.

## Notas
Laura Zúñiga Cáceres

**Laura Zúñiga Cáceres** é unha activista dos dereitos humanos hondureña do pobo lenca. É a filla máis nova da líder social Berta Cáceres, asasinada en 2016.

## Traxectoria 
É membro do Consello Cívico de Organizacións Populares e Indíxenas de Honduras (COPINH) e integrante da Fronte Xuvenil Fagamos O Imposible (HLI).

Compareceu ante a Comisión de Dereitos Humanos da Organización dos Estados Americanos e ante a Conferencia das Nacións Unidas sobre o Cambio Climático de 2019. Participou nun mitin contra o Acordo Transpacífico de Cooperación Económica na Convención Nacional Demócrata de 2016.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* "Caceres' Daughter: 'Women Defenders of Land Have A Resistance'". [Hija de Cáceres: 'Las mujeres defensoras de la tierra tienen una resistencia']. *Telesur* (en inglés). Consultado o 23 de decembro de 2020.
* Zárate, Joseph (2 de febrero de 2017). "Los herederos de Berta Cáceres". *The New York Times*. Consultado o 23 de decembro de 2020.
Método bóla trazo

En combinatoria, o **método bóla trazo** (tamén chamado *estrelas e barras* , *paus e pedras*,, *bólas e barras* e *puntos e divisores*) é unha axuda gráfica para deducir certos teoremas combinatorios. Pode empregarse para resolver diversos problemas de contaxe, como por exemplo determinar cantas formas hai de colocar  bólas indistinguíbeis en  caixas distinguíbeis.  A solución a este problema concreto vén dada polo coeficiente binomial \tbinom{n+k-1}{k-1}, que é o número de subconxuntos de tamaño  que se poden formar a partir dun conxunto de tamaño .

Por exemplo, se hai dúas bólas e tres caixas, o número de formas de colocar as bólas é \tbinom{2+3-1}{3-1} = \tbinom{4}{2} = 6. A táboa amosa as seis formas posíbeis de distribuír as dúas bólas, as cadeas de estrelas e barras que as representan (coas estrelas indicando bólas e as barras separando unhas caixas doutras), e os subconxuntos que corresponden a esas cadeas. Como se precisan dúas barras para separar tres caixas e hai dúas bólas, cada cadea contén dúas barras e dúas estrelas. Cada subconxunto indica cales dos catro símbolos na cadea correspondente son barras.

## Notas
Olga Genkina

**Olga Mikhajlovna Genkina** (en ), nada o 22 de outubro de 1881 en Kaluga e falecida o 16 de novembro de 1905 en Ivánovo, foi unha militante revolucionaria comunista, afiliada ao Partido Obreiro Socialdemócrata de Rusia coñecida pola súa participación na Revolución de 1905 e como vítima dun brutal asasinato a mans de militantes fascistas.

## Traxectoria 
Genkina naceu en Kaluga o 2 de outubro de 1881. O seu pai, de orixe xudía, traballaba como médico.

Da mesma maneira que moitas mozas de clases acomodadas da súa xeración, seducírona as ideas comunistas e afiliouse ao Partido Obreiro Socialdemócrata de Rusia en 1902. O ano seguinte, casou con Yemelián Yaroslavski, quen participará na Revolución de Outubro de 1917 e será membro do Comité Central do Partido Comunista da Unión Soviética.

Olga Genkina estudou no Instituto Médico Feminino de San Petersburgo até ser expulsada deste en febreiro de 1904, ao ser descuberta en posesión dun libro revolucionario.

Isto lévaa a ser encarcerada por primeira vez, mais a súa familia paga unha fianza moi custosa para ceibala.

En 1905, o partido enviouna a Nizhni Nóvgorod co obxectivo de organizar a participación dos traballadores textís na revolución. É encarcerada outra vez, pero un levantamento popular que toma o control da prisión permítelle escapar.

En novembro do mesmo ano, con 24 anos e tras desobedecer as ordes do seu irmán, foi interceptada pola policía na estación de tren de Ivánovo, de camiño a Moscova, cunha maleta que contiña dez revólveres e munición que se lle encargou entregar a revolucionarios comunistas. Morreu após ser golpeada brutalmente despois do seu arresto (recibiu polo menos doce golpes na cabeza). O seu asasinato atribúese a miúdo ás Centurias Negras. Versións máis detalladas dos feitos mencionan que os policías se negaron a encarcerala como ela pedía, impedíronlle suicidarse cunha das armas que levaba, e entregárona á turba que a rodeaba (onde se atopaban membros das Centurias). Os culpables nunca foron identificados.

Ademais, leva o seu nome unha rúa de Ivanovo, e tamén un parque situado cerca do lugar do seu asasinato, no que se erixiu en 1977 un busto á súa efixie.

Unha enquisa realizada en 2015 tomada por trinta persoas de Ivanovo revela que as persoas maiores coñecen a Olga Genkina e a súa historia, mentres que é unha figura bastante descoñecida entre os mozos.

## Notas
Pobo xakriabá

O **pobo xakriabá** é un pobo indíxena do Brasil. É un dos pobos jê, e no pasado falaba a variedade xakriabá da lingua xavante, e vivía na zona do río Tocantins. En 2010, 9.196 persoas xakriabá vivían no estado de Minas Xerais.

## Nome 
Os xakriabá tamén son coñecidos como *xacriabá*, *chakriaba*, *chikriaba* ou *shacriaba*. Outrora foron coñecidos como *"acroás"* e *"coroás"* en Baía e *"gamelas"* en Piauí.

## Lingua 
Os xakriabá falan portugués. A extinta lingua xakriabá pertence á familia lingüística jê e unha das linguas macro-jê.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
Odd Nerdrum

**Odd Nerdrum**, nado en Helsingborg o 8 de abril de 1944, é un pintor figurativo noruegués.

## Traxectoria e obra
Nerdrum é unha figura controvertida no panorama artístico noruegués, coñecido pola súa oposición ao modernismo e pola defensa dunha estética narrativa e anecdótica. A súa obra está fortemente influída por mestres barrocos como Rembrandt e Caravaggio, en contraste coas correntes abstractas e conceptuais predominantes no século XX.

Formouse inicialmente na Escola Waldorf de Oslo e, posteriormente, na Academia de Arte da mesma cidade. Desilusionado coa orientación da arte académica e co modernismo, decidiu desenvolver de maneira autodidacta un estilo pictórico influído polos mestres clásicos. En 1965, pasou varios meses traballando co artista alemán Joseph Beuys.

A súa produción artística abrangue naturezas mortas con obxectos cotiáns, retratos e autorretratos, así como grandes composicións de carácter alegórico e apocalíptico. As figuras representadas adoitan aparecer vestidas con indumentarias que evocan épocas e lugares afastados, contribuíndo a unha atmosfera atemporal nas súas pinturas.

A crítica artística norueguesa non sempre acolleu favorablemente o seu traballo. O crítico Stig Andersen chegou a cualificalo como o líder dun "culto á personalidade autoritario".

Nerdrum defende que a súa obra debe ser entendida como kitsch, e non como arte no sentido tradicional. No seu manifesto titulado Sobre o kitsch, establece unha distinción conceptual entre ambos termos. Esta filosofía deu lugar ao denominado "movemento kitsch", integrado por estudantes e seguidores que se identifican como pintores kitsch, rexeitando a etiqueta de artistas.

## Notas
Pobo quiché

O **pobo quiché** (en ) é un pobo indíxena pertencente ao grupo de pobos maias. Falan a lingua quiché, unha lingua mesoamericana da familia lingüística maia. Os estados quiché das terras altas da era precolombiana están asociados coa antiga civilización maia e alcanzaron o cumio do seu poder e influencia durante o período posclásico maia (–1539 d.C.).

O significado do termo  na súa lingua é "moitas árbores". A tradución ao náhuatl,  "Lugar das Moitas Árbores (Xente)", é a orixe da palabra *Guatemala*. O Departamento de El Quiché recibe o seu nome por eles. Rigoberta Menchú Tum, unha activista polos dereitos indíxenas que gañou o Premio Nobel da Paz en 1992, é quizais a persoa quiché máis coñecida.

## Demografía 
Segundo o censo do 2018, o pobo quiché constituía o 11% da poboación de Guatemala, con 1.610.551 habitantes. A meirande parte deste grupo vive no oeste das terras altas de Guatemala, unha rexión que abrangue aproximadamente o territorio do antigo estado de Los Altos. En Guatemala, viven na súa maioría nos departamentos de Totonicapán (97% quiché), El Quiché (60% quiché), Quetzaltenango (28% quiché), Sololá (43% quiché) e Suchitepéquez (26% quiché).

El Quiché constitúe a terra orixinaria do pobo quiché. No período precolombiano, os seus asentamentos e influencia estendíanse para alén das terras altas, abarcando o val de Antigua e as áreas ribeiregas de Escuintla.

## Lingua e literatura 
### Lingua 
A maioría do pobo quiché fala a súa lingua nativa, mais posúen cando menos un dominio funcional do castelán. Exceptúanse as rexións máis remotas e illadas do rural, onde só se fala o quiché. As linguas maias máis próximas ao quiché son o uspanteco, o sacapulteco, o kaqchiquel e o tz’utujil.

### Literatura 
Un dos documentos literarios máis importantes conservados na rexión de Mesoamérica é o *Popol Vuh* (ou *Pop wuj*, na ortografía moderna), unha das principais fontes primarias para coñecer as tradicións, crenzas e mitoloxía das sociedades maias. Foi producido polo pobo quiché durante o século XVI, contra a década de 1550. A obra contén unha escolma de narracións míticas e etnohistóricas memorizadas polas xentes da época. Estas teñen unha orixe precolombiana escrita, hoxe perdida, mais tamén forman parte da tradición oral. Entre os relatos sacros inclúense un mito da creación, que conta o nacemento do mundo e dos humanos grazas á acción dos deuses, a historia de dous irmáns divinos e a migración dos quiché dende as súas terras nativas debido á conquista española.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
*
Pobo suruí

O **pobo suruí**, tamén coñecido como **paiter**, **suruí do Jiparaná** e **suruí de Rondonia**, é un pobo indíxena do Brasil que vive en dez aldeas preto da fronteira entre Mato Groso e Rondonia. Son labregos e cultivan o café.

## Lingua 
Falan a lingua suruí-paiter, que pertence á familia de linguas tupí-guaranís. En 1991, traducíronse partes da Biblia á súa lingua.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Txai Suruí
### Bibliografía 
*
Números de Stirling de primeira especie

En matemáticas, especialmente en combinatoria, os números de Stirling de primeira especie xorden no estudo das permutacións.  En particular, os números de Stirling sen signo de primeira especie contan permutacións segundo o seu número de ciclos (contando os pontos fixos como ciclos de lonxitude un).

Os números   de Stirling de primeira e segunda especie poden ser entendidos como inversos un do outro,  cando son  vistos como matrices triangulares. Este artigo está dedicado especificamente aos números de Stirling de primeira especie. As identidades que vinculan as dúas clases aparecen no artigo sobre números de Stirling.

## Definicións 
### Definición por álxebra 
Os números de Stirling de primeira especie son os coeficientes s(n,k)  na expansión do  factorial descendente

: (x)_n = x(x-1)(x-2)\cdots(x-n+1)

en potencias da variable x

: (x)_n = \sum_{k=0}^n s(n,k) x^k.

Por exemplo,

(x)_3 = x(x-1)(x - 2) = x^3 - 3x^2 + 2x,

o que leva aos valores s(3, 3) = 1, s(3, 2) = -3 , e s(3, 1) = 2 .

Os números de Stirling sen signo tamén poden ser definidos alxebricamente como os coeficientes do  factorial ascendente:

:  x^{\overline{n}} = x(x+1)\cdots(x+n-1)=\sum_{k=0}^n \left[{n\atop k}\right] x^k.

As notacións usadas nesta páxina para os números  de Stirling non son universais, e poden entrar en conflito coas notacións noutras fontes; a notación \left[{n\atop k}\right] do corchete cadrado é tamén unha notación común para os  coeficientes Gaussianos.

### Definición por permutacións 
Posteriormente, descubriuse que os valores absolutos  |s(n,k)| destes números son iguais ao número de certos tipos de permutacións.  Estes valores absolutos, coñecidos como números de Stirling de primeira especie sen signo, denótanse a miúdo  por c(n,k) ou \left[{n\atop k}\right]. Poden ser definidos directamente por ser o número de permutacións de n  elementos con  k  ciclos disxuntos.

### Signos 
Os signos dos números de Stirling de primeira especie con signo dependen só da paridade de : 

: s(n,k) = (-1)^{n-k}  \left[{n \atop k}\right] .

## Relación de recorrencia 
Os números de Stirling  de primeira especie sen signo seguen a relación de recorrencia

:  \left[{n+1\atop k}\right] = n \left[{n\atop k}\right] + \left[{n\atop k-1}\right]

para k > 0, coas condicións de fronteira

: \left[{0\atop 0}\right] = 1 \quad\mbox{e}\quad \left[{n\atop 0}\right]=\left[{0\atop n}\right]=0

para n>0.

Séguese inmediatamente que  os números de Stirling de primeira especie con signo satisfán a recorrencia

:  s(n + 1, k) = - n \cdot s(n, k) + s(n, k - 1).

## Táboa de valores 
Abaixo móstrase unha táboa triangular de valores sen signo para os  números de Stirling de primeira especie, similar en forma ao triángulo de Pascal.  Estes valores son fáciles de xerar utilizando a relación de recorrencia da sección anterior.

## Notas
Jesús Santiso Blanco

**Jesús Santiso Blanco**, nado en Touro en 1943 e finado en Loxo (Touro) o 31 de decembro de 2021, foi un político galego.

## Traxectoria 
Nas primeiras eleccións democráticas encabezou a candidatura de Unidade Galega en Touro e foi elixido alcalde con maioría absoluta. Nas municipais de 1983 encabezou a candidatura de Coalición Galega, logrando maioría simple, e foi reelixido alcalde. En maio de 1986 perdeu a alcaldía logo de que os demais grupos da oposición apoiasen unha moción de censura contra el que fixo alcalde ao que fora cabeza de lista do Partido Gallego Independiente, Ramón Diéguez Reboredo. 

Porén, nas municipais de 1987 formou parte da candidatura da CPG encabezada polo propio Diéguez Reboredo, a cal obtivo a maioría absoluta, sendo elixido concelleiro. Porén, as súas desavinzas e as doutros concelleiros da candidatura co alcalde levou a que en xaneiro de 1990 apoiasen unha moción de censura que fixo alcalde ao que fora cabeza de lista do CDS, Ignacio Codesido Barreiro. Nas municipais de 1991 encabezou a candidatura da Converxencia Nacionalista Galega obtendo tan só unha acta. Permaneceu na oposición ata que, en maio de 1994, apoiou unha nova moción de censura encabezada por Codesido e que desprazou de novo a Diéguez Reboredo da alcaldía, pasando a formar parte do goberno. Ao remata-lo mandato en 1995 retirouse da primeira liña política.

## Vida persoal
Casou con María del Rosario Tarrío Reboredo e tiveron 1 filla.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Eleccións municipais en Touro
Quimbele

**Quimbele** é unha cidade e un distrito de Angola.

## Administración 
Quimbele é a sede dun concello (município) do mesmo nome na provincia de Uíge. A cidade tiña en 2014 uns 136.000 habitantes, e 172.000 en 2022. A estimación de todo o conxunto do concello era en 2014 dunha poboación de case 300.000 habitantes.  

O distrito de Quimbele está formado por catro *comunas*:

* Alto Zaza
* Cuango
* Icoca
* Kimbele

*

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Perfil de Quimbele no sitio web oficial do censo de Angola
Ramón Diéguez Reboredo

**Ramón Diéguez Reboredo**, nado en Enquerentes (Touro) en 1928 e finado na Goleta (Touro) o 21 de xullo de 2000, foi un político galego.

## Traxectoria 
Nas primeiras eleccións democráticas encabezou a candidatura da UCD en Touro e foi o portavoz deste grupo na oposición. Nas municipais de 1983 encabezou a candidatura do Partido Gallego Independiente e foi de novo portavoz na oposición. En maio de 1986 foi elixido alcalde de Touro grazas a unha moción de censura contra o ata entón alcalde de Coalición Galega, Jesús Santiso Blanco, e que contou co apoio dos demais grupos da oposición (Alianza Popular, Esquerda Galega e o PSdeG-PSOE). Nas municipais de 1987 encabezou a candidatura da CPG, na cal curiosamente rematou integrándose o ex-alcalde Santiso Blanco, e revalidou a alcaldía con maioría absoluta. 

En xaneiro de 1990 perdeu a alcaldía logo de que varios concelleiros que foran electos na súa candidatura (entre eles o ex-alcalde Santiso) apoiasen unha moción de censura que fixo alcalde ao que fora candidato do CDS, Ignacio Codesido Barreiro. Nas municipais de 1991 encabezou a candidatura do Partido Popular e conseguiu recuperar a alcaldía grazas a un pacto co PSdeG-PSOE. Porén, en maio de 1994 os concelleiros socialistas (e o ex-alcalde Santiso, concelleiro da CNG) apoiaron unha moción de censura que lle devolveu a alcaldía a Codesido Barreiro, o cal ecabezara unha formación independente. Nas municipais de 1995 encabezou de novo a candidatura do PP caendo derrotado fronte a Codesido, que logrou a maioría absoluta á fronte do PSdeG-PSOE. Continuou como concelleiro na oposición ata o remate dese mandato en 1999.  

Finou na súa casa da Goleta, na parroquia tourense de Loxo. En setembro de 2018 foi inaugurado un parque público co seu nome cun monólito na súa memoria, logo da cesión da súa viuva dese terreo ao concello.

## Vida persoal
Casou con Isabel Martínez Lamas, sen ter fillos. Era irmán do bispo Xosé Diéguez Reboredo.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Eleccións municipais en Touro
Instituto Galego de Vivenda e Solo

O **Instituto Galego de Vivenda e Solo** (**IGVS**) é un organismo autónomo adscrito á Consellería de Vivenda e Planificación de Infraestruturas da Xunta de Galicia. A súa presidencia é ostentada pola persoa titular de dita Consellería, que dende abril de 2024 corresponde a María Martínez Allegue. O seu Director Xeral, a quen corresponden as funcións executivas do organismo, é Heriberto García Porto, tamén dende ese ano. Aínda que goza de delegacións territoriais, súa sede está no Centro Comercial Área Central de Santiago de Compostela.

Foi creado ao abeiro da Lei 3/1988, que estabelece como o seu obxectivo prioritario a garantía dos dereitos constitucionais de vivenda digna e de emprego do solo de acordo co interese xeral. Entre as súas funcións destacan a planificación e xestión das políticas autonómicas de vivenda; a elaboración de informes; a promoción e rehabilitación inmobiliaria e a adquisición e expropiación de terreos.

## Notas
Pobo hän

O **pobo hän**, **han** ou '''hwëch'en''' é un pobo indíxena das Primeiras Nacións que habita no Canadá e Alasca. Forman parte do grupo etnolingüístico atapascano. As súas terras tradicionais centrábanse nunha zona fortemente forestal arredor do río Yukón superior, o río Klondike (Tr'on'Dëk), o río Bonanza Creek (Gàh Dëk) e o río Sixtymile (Khel Dëk), e abranguen o que hoxe é a fronteira entre Alasca e o Yukón. Posteriormente, a poboación han centrouse en Dawson City, Yukón e Eagle, Alasca.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Yidįįłtoo
### Bibliografía 
* Crow, John R.; & Obley, Philip R. (1981). "Han." In J. Helm (Ed.), *Handbook of North American Indians: Subarctic* (Vol. 6, pp.&nbsp;506–513). Washington: Smithsonian Institution.
* McPhee, John. (1977). *Coming into the Country*. New York: Farrat, Strauss, and Giroux.
* Mishler, Craig e William E. Simeone. (2004). ''Han, People of the River: Hän Hwëch'in*.  Fairbanks: University of Alaska Press.
* Osgood, Cornelius. (1971). *The Han Indians: A compilation of ethnographic and historical data on the Alaska-Yukon boundary area''. Yale University publications in anthropology (No. 74). New Haven, CT.
Pimpín azul de Tenerife

O **pimpín azul de Tenerife** (***Fringilla teydea***) é unha especie de ave paseriforme da familia dos frinxílidos (Fringillidae). É un endemismo exclusivo da illa canaria de Tenerife. Considérase segundo unha lei do Goberno de Canarias, como animal símbolo da illa de Tenerife, xunto co drago como vexetal símbolo.

## Descrición 
O pimpín azul de Tenerife parécese ao pimpín común, aínda que son notablemente máis grandes e teñen o bico más groso. Caracterízanse polo seu bico cincento e ter a plumaxe máis uniforme, na que salientan menos as ás escuras. As femias son dunha cor parda cincenta máis apagada, aínda que se distinguen das do pimpín común por teren as franxas das ás máis estreitas, mentres que os machos en época de cría son inconfundibles pola súa plumaxe azul, Prefire os hábitats cunha altitude de entre 1100-2000&nbsp;m, aínda que descende a altitudes máis baixas cando vai mal tempo.

## Comportamento 
miniatura|Ovo de *Fringilla teydea*.

O seu canto é máis curto e feble que o do pimpín común e as súas chamadas durante o voo son más destacadas. Aliméntanse  principalmente das sementes do piñeiro canario, pero a diferenza dos outros pimpíns, os seus pitos aliméntanse exclusivamente de insectos.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*Informe do MMA sobre o pimpín azul de Tenerife
* Sons e mapa de distribución de *Fringilla teydea* en Xeno-canto.
Pimpín azul de Gran Canaria

O **pimpín azul de Gran Canaria**  (***Fringilla polatzeki***) é unha especie de ave paseriforme na familia dos frinxílidos. É un endemismo da illa de Gran Canaria.

## Taxonomía 
A especie denomínase en honra do ornitólogo austríaco Johann Polatzek (1838–1927) que atopou a especie en 1905 nos piñeirais dos arredores de Mogán. Ese mesmo ano o ornitólogo alemán Ernst Hartert describiuna como nova subespecie (*Fringilla teydea polatzeki*) dentro da especie de Tenerife xa daquela coñecida *F. teydea*.

Ata o ano 2015, a especie *Fringilla teydea* comprendía dúas subespecies: *Fringilla teydea polatzeki* da illa de Gran Canaria e *Fringilla teydea teydea* da illa de Tenerife. Porén, un estudo publicado en marzo de 2016 polo holandés George Sangster mostrou que estaba xustificado facer unha clasificación en dúas especies separadas, polo que se creou *Fringilla polatzeki*, mentres que *Fringilla teydea* quedou como denominación da especie de Tenerife. A diferenza do pimpín azul de Tenerife, que ten unha distribución moito máis ampla e maior poboación, Está catalogada como en perigo no Catálogo Español de Especies Ameazadas (R.D. 139/2011, de 4 de febreiro). Foi obxecto de distintos plans de conservación a partir de 1991.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*Iñigo, L., & E, G.-del-R. (n.d.). Gran Canaria Blue Chaffinch Fringilla polatzeki. Gran Canaria blue chaffinch (Fringilla polatzeki) - birdlife species factsheet. Consultado o 19 de marzo de 2023, de http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/gran-canaria-blue-chaffinch-fringilla-polatzeki/text
*Artigo: "The Blue Chaffinch of Gran Canaria *Fringilla teydea polatzeki*: what next?"
*Documental "El pinzón azul de Gran Canaria: biología y conservación del ave más amenazada de Canarias" (1995)
Pobo shawnee

O **pobo shawnee** é un pobo indíxena. A súa lingua, o shawnee, é unha lingua da familia algonquina.

A súa terra natal precolombiana probablemente estaba centrada no sur de Ohio. A comezos do século XVIII, concentráronse principalmente no leste de Pensilvania, mais dispersáronse de novo máis tarde ese mesmo século por Pensilvania, Virxinia Occidental, Kentucky, Ohio, Indiana e Illinois, cun pequeno grupo que se uniu ao pobo muskogee en Alabama.

Hoxe en día, o pobo shawnee está inscrito en tres tribos recoñecidas federalmente, todas con sede en Oklahoma.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Callender, Charles. "Shawnee", in *Northeast: Handbook of North American Indians*, vol. 15, ed. Bruce Trigger. Washington, DC: Smithsonian Institution, 1978: 622–35. 
* Clifton, James A. *Star Woman and Other Shawnee Tales.* Lanham, MD: University Press of America, 1984. ;  (pbk.)
* Edmunds, R. David. *The Shawnee Prophet*. Lincoln: University of Nebraska Press, 1983. .
* Edmunds, R. David. *Tecumseh and the Quest for Indian Leadership*. Originally published 1984. 2nd edition, New York: Pearson Longman, 2006. 
* Edmunds, R. David. "Forgotten Allies: The Loyal Shawnees and the War of 1812" in David Curtis Skaggs and Larry L. Nelson, eds., ''The Sixty Years' War for the Great Lakes, 1754–1814*, pp.&nbsp;337–51. East Lansing: Michigan State University Press, 2001. .
* 
* Howard, James H. *Shawnee!: The Ceremonialism of a Native Indian Tribe and its Cultural Background.* Athens, Ohio: Ohio University Press, 1981. ;  (pbk.)
* Lakomäki, Sami. *Gathering Together: The Shawnee People through Diaspora and Nationhood, 1600–1870.'' New Haven, CT: Yale University Press, 2014.
* O'Donnell, James H. ''Ohio's First Peoples*. Athens, Ohio: Ohio University Press, 2004.  (paperback),  (hardcover).
* Sugden, John. *Tecumseh: A Life*. New York: Holt, 1997.  (hardcover);  (1999 paperback).
* Sugden, John. *Blue Jacket: Warrior of the Shawnees''. Lincoln e London: University of Nebraska Press, 2000. .
Pobo saulteaux

O **pobo saulteaux** (cuxo autónimo é *nakawē*; ᓇᐦᑲᐍ) é un pobo indíxena que habita en Ontario, Manitoba, Saskatchewan, Alberta e a Columbia Británica, no Canadá. Son unha rama dos ojibwe que avanzaron cara ao oeste. Formaron unha cultura mixta de costumes e tradicións dos indíxenas dos bosques e das chairas.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* information, via Minnesota State University 
* Our Languages: Nakawē (Saskatchewan Indian Cultural Centre)
Pobo zapoteco

Os **zapotecos** (en zapoteco do val: ) é un pobo indíxena de México. A súa poboación concéntrase principalmente no sur do estado de Oaxaca, mais tamén hai comunidades zapotecas nos estados veciños. A súa poboación estímase entre 400.000 e 650.000 persoas, moitas das cales son monolingües nunha das linguas zapotecas.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Lev Pontryagin

**Lev Semyonovich Pontryagin** (, tamén escrito Pontriagin ou **Pontrjagin**, primeiro nome vertido ás veces como **Leon**), nado en Moscova o 3 de setembro de 1908 e finado o 3 de maio de 1988, foi un matemático soviético. Completamente cego desde os 14 anos de idade, fixo importantes descubrimentos en diversos campos das matemáticas, incluíndo  topoloxía alxébrica, topoloxía diferencial e control óptimo.

Os discípulos de Pontryagin inclúen a Dmitri Anosov, Vladimir Boltyansky, Revaz Gamkrelidze, Yevgeny Mishchenko, Mikhail Postnikov, Vladimir Rokhlin e Mikhail Zelikin.

## Traxectoria 
### Primeiros anos e formación 
Naceu en Moscova e perdeu completamente a vista debido a unha cirurxía ocular fallada tras a explosión dun fogón Primus cando tiña 14 anos. A súa nai, Tatyana Andreyevna, que non coñecía os símbolos matemáticos, leíalle libros e artigos de matemáticas (en particular os de Heinz Hopf, J. H. C. Whitehead e Hassler Whitney), e máis tarde traballou como a súa secretaria. A súa nai empregaba nomes alternativos para os símbolos matemáticos, como «colas arriba» para o símbolo de unión de conxuntos \cup.

En 1925 ingresou na Universidade Estatal de Moscova, onde foi fortemente influído polas clases de Pavel Alexandrov, que se convertería no director da súa tese de doutoramento. Despois de graduarse en 1929, obtivo un posto na Universidade Estatal de Moscova. En 1934 incorporouse ao Instituto Steklov en Moscova. En 1970 converteuse en vicepresidente da Unión Matemática Internacional.

### Traballo 
Pontriaguin traballou na teoría da dualidade para a homoloxía cando aínda era estudante. Sentou as bases para a teoría abstracta da Transformada de Fourier, coñecida hoxe como Dualidade de Pontryaguin. Usando estas ferramentas, conseguiu resolver en 1934 o caso do quinto problema de Hilbert para grupos abelianos.

En 1935 conseguiu calcular os grupos de homoloxía dos grupos de Lie compactos clásicos, o que máis tarde consideraría o seu maior logro.

Xunto con René Thom, é considerado un dos cofundadores da teoría do cobordismo e codescubridor da idea central desta teoría: que o cobordismo enmarcado e a homotopía estable son equivalentes. Isto levou, arredor de 1940, á introdución dunha teoría de certas clases características, hoxe chamadas Clases de Pontryaguin, deseñadas para anularse nunha variedade que sexa borde.

En 1942 introduciu as operacións de cohomoloxía hoxe chamadas cadrados de Pontriaguin. Ademais, na Teoría de operadores existen casos concretos de espazos de Krein chamados espazos de Pontriaguin.

A partir de 1952, traballou na teoría do control óptimo. O seu principio do máximo é fundamental para a teoría moderna da optimización. Tamén introduciu a idea do principio bang–bang, para describir situacións nas que o control aplicado en cada momento é ou ben a máxima «dirección» positiva, ou ben a máxima «dirección» negativa.

Pontriaguin foi autor de varias monografías influintes, así como de manuais de matemáticas de carácter divulgativo.

Entre os seus estudantes figuran Dmitri Anosov, Vladimir Boltyansky, Revaz Gamkrelidze, Yevgeny Mishchenko, Mikhail Postnikov, Vladimir Rokhlin e Mikhail Zelikin.

## Notas
Manuel Fernández Arroyo

**Manuel Fernández Arroyo**, nado en Narón o 23 de abril de 2001, e máis coñecido como **Manu Fernández**, é un futbolista galego que xoga como defensa no Celta de Vigo da Primeira división de fútbol de España.

## Traxectoria
Nado en Narón, Manu Fernández xogou no Racing de Ferrol e ao Narón BP antes de se incorporar ás categorías xuvenís do RC Celta de Vigo en xullo de 2016.

O 11 de agosto de 2018, Fernández volveu ao Racing coma cedido, sendo membro do seu equipo xuvenil. O 9 de agosto do ano seguinte foi traspasado ao Deportivo Alavés cun contrato de tres anos.

Xa no club babazorro, Manu Fernández militou no Club San Ignacio, equipo que funcionaba coma terceiro filial do Alavés, durante a tempada 2019-20 de Terceira División, pero foi principalmente unha opción de reserva. O 17 de febreiro de 2022, regresou ao Celta para xogar no seu equipo C, o Gran Peña, na Preferente de Galicia.

Despois de ascender co Gran Peña á Terceira Federación, Fernández debutou co equipo RC Celta Fortuna o 2 de setembro de 2023, entrando como substituto de Hugo Álvarez na vitoria na casa por 1-0 ante a SD Tarazona. Posteriormente converteuse en titular habitual do Celta Fortuna, sendo reconvertido en central polo adestrador Claudio Giráldez.

O 18 de xuño de 2025, Fernández renovou o seu contrato co Celta ata 2028, e foi inscrito a todos os efectos no primeiro equipo do Celta.

## Vida persoal
Manu Férnández é fillo e neto de futbolistas que tamén xogaron no Celta, sendo o primeiro caso no equipo no que avo, pai e fillo tiveran ficha de disputasen minutos no club. O seu pai é Manuel Fernández Anidos, mellor coñecido coma "Manel", e o seu avo foi Fernández Amado, mediocampista que xogou no equipo na década dos 70.

## Notas
## Véxase tamén
### Outros artigos
* Manuel Fernández Anidos
* Fernández Amado
* Gran Peña