Civilización Caral-Supe

A civilización **Caral** ou **civilización Caral-Supe** era unha sociedade complexa da América precolombiana que comprendía ata trinta grandes centros de poboación na actual rexión de Norte Chico no litoral norte-central de Perú. A civilización floreceu entre o cuarto e o segundo milenio antes de Cristo, coa formación da primeira cidade datada ao redor do 3500 a.C., en Huaricanga, na zona do río Fortaleza. O nome Caral-Supe, deriva da cidade de Caral no Val do Supe, un grande e ben estudado xacemento do Norte Chico. A complexa sociedade en Norte Chico xurdiu un milenio despois de Sumeria] en Mesopotamia, foi contemporánea coas pirámides exipcias e foi anterior a Olmeca en Mesoamérica en case dous milenios.

Na nomenclatura arqueolóxica, Caral é unha cultura pre-olería do precolombiano arcaico tardío. Carecía completamente de olería e aparentemente non tiña arte visual. O logro máis impresionante da civilización foi a súa arquitectura monumental, incluíndo grandes obras de terra montículo de plataforma e prazas circulares. As evidencias arqueolóxicas suxiren o uso da tecnoloxía téxtil e, posiblemente, o culto a símbolos de deuses comúns, os cales repítense nas culturas precolombinas andinas. Se supón que se necesitou un goberno sofisticado para xestionar a antiga caral. Quedan pendentes cuestións sobre a súa organización, especialmente a influencia dos recursos alimentarios na política.

Os arqueólogos saben destes antigos sitios naa zona dende polo menos os anos 40. Os primeiros traballos foron en Aspero na costa, un sitio identificado xa en 1905, e despois en Caral, máis cara ao interior. A finais dos noventa, os arqueólogos peruanos, dirixidos por Ruth Shady, proporcionaron a primeira documentación extensa da civilización con traballo en Caral. Un artigo de 2001 en *Science*, que ofrece datos sobre a investigación Caral, e un artigo de 2004 en *Nature*, describe o traballo de campo e a datación por radiocarbono nunha área máis ampla, revelou  a iportancia da cultura Caral e provocou un interese xeneralizado.

## Historia e xeografía
[thumb | Restos de estruturas de montículo en plataforma [Cidade Sacra de Caral | Caral]]
A datación dos sitios de Caral retrocedeu a data estimada de inicio de sociedades complexas na rexión peruana en máis de mil anos. A cultura Chavín, cara ao 900 aC, era considerada desde hai tempo a primeira civilización da zona. Aínda se cita regularmente como tal en obras xerais.  

O descubrimento de Caral tamén apartou o foco da investigación lonxe das áreas das terras altas dos Andes e das terras baixas adxacentes ás montañas (onde os Chavín, e máis tarde os [Inca]], tiñan os seus centros máis importantes) ao litoral peruano ou rexións costeiras. Caral sitúase na zona centro-norte da costa, aproximadamente entre 150 e 200 km ao norte de Lima, delimitada polo Val de Lurín polo sur e o val de Casma polo norte. Comprende catro vales costeiros: os de Huaura, Supe, Pativilca, Fortaleza, os sitios coñecidos concéntranse nos últimos tres, que comparten unha chaira costeira común. Os tres principais vales abarcan só 1.800 km² e as investigacións subliñaron a densidade dos núcleos de poboación. 

O litoral peruano parece un candidato "improbable, incluso aberrante" para o desenvolvemento "prístino" da civilización, en comparación con outros centros mundiais. É extremadamente árido, delimitado por dúas sombras de choiva (causadas polos Andes ao leste e os ventos alisos do Océano Pacífico ao oeste). A rexión está salpicada por máis de 50 ríos que levan o desxeo andino. O desenvolvemento dun regadio xeneral a partir destas fontes de auga considérase decisivo na aparición de Caral, xa que toda a arquitectura monumental en varios sitios atopouse preto das canles de rego.

A datación por radiocarbono de Jonathan Haas *et al.*, descubriron que 10 de 95 mostras tomadas nas áreas de Pativilca e Fortaleza datan de antes do 3500 a.C, a máis antiga, que data do 9210 a.C., proporciona unha "indicación limitada" de asentamento humano durante a era Arcaica Temperá Precolombiana. Dúas datas do 3700 a.C. están asociadas á arquitectura comunal, pero é probable que sexan anómalas. É a partir do 3200 a.C. que o asentamento humano a gran escala e a construción comunal son claramente evidentes. O máis específico entre estas características son salas con bancos e fogares con conductos de ventilación subterráneos, nichos de parede, contas biconvexas, frautas musicais etc. 

 
## Costa marítima e interior agrícola 
Continúa a investigación en Caral con moitas preguntas sen resolver. O debate continúa sobre dúas cuestións relacionadas: o grao en que o florecemento de Caral se baseou nos recursos alimentarios marítimos e a relación exacta que isto implica entre os sitios costeiros e interiores.

### Dieta confirmada 
Suxeríuse un esquema amplo na dieta de Caral Supe. En Caral, as plantas domesticadas comestibles notadas por Shady son cabazas, fabas, lúcuma, goiaba, pacay (**Inga feuillei**) e batata. 

Houbo tamén un importante compoñente de marisco nos sitios costeiros e no interior. Shady sinala que "os restos de animais son case exclusivamente mariños" en Caral, incluíndo ameixas e mexillóns e grandes cantidades de anchoas e sardiñas.  Que as anchoas chegaron ao interior está claro, Tamén confirmou unha falta de olería observada anteriormente en Aspero, e deduciu que os "montículos" no sitio constituían os restos de monticulos de plataforma artificiais.

Esta tese dunha fundación de base marítima foi contraria ao consenso académico xeral de que o ascenso da civilización se baseou nunha agricultura intensiva, especialmente de polo menos un cereal. Durante moito tempo a produción de excedentes agrícolas era imprescindible para promover a densidade de poboación e a aparición dunha sociedade complexa. As ideas de Moseley foron debatidas e impugnadas (por exemplo, que os restos marítimos e a súa contribución calórica sobreestimáronse) pero consideráronse certos no resumo da literatura de Mann en 2005.

A concorrencia coa hipótese de subsistencia marítima, era o dominio implícito dos sitios costeiros sobre outros sitios interiores. Esta idea foi rexeitada pola constatación da magnitude de Caral, un xacemento interior. Complementario ao artigo de Shady do 1997 que cita Caral, unha reportaxe de 2001 de (Science) destacou o dominio da agricultura e tamén suxeriu que Caral era o máis antigo centro urbano no Perú (e de toda América). Desaprobou a idea de que a civilización comezara adxacente á costa e logo movérase cara ao interior. Citouse a un arqueólogo que suxeriu que "en lugar de antecedentes costeiros a xacementos interiores monumentais, o que temos agora son aldeas satélites costeiras a monumentais sitios interiores". 

Estas afirmacións foron rapidamente contestadas por Sandweiss e Moseley, que observaron que Caral, aínda que é o sitio preceramico máis grande e complexo, non é o máis antigo. Admitiron a importancia da agricultura para a industria e para aumentar a dieta, ao tempo que afirmaron "o papel formativo dos recursos mariños na civilización andina temperá". Os estudosos agora están de acordo en que os sitios interiores tiñan poboacións significativamente maiores e que había "moita máis xente ao longo dos catro ríos que na costa polo que tiveron que ser dominantes". Haas rexeita a suxestión de que o desenvolvemento marítimo en sitios inmediatamente lindantes á costa fose inicial, apuntando a un desenvolvemento contemporáneo baseado na súa datación. Moseley atopou un pequeno número de mazorcas de millo en 1973 en Aspero (tamén se pode ver no traballo do sitio nos anos 40 e 50) (Dada a extensión aínda limitada da investigación de Norte Chico, tales reclamacións deberían tratarse circunspectivamente.) Outros informes sobre a obra de Shady indican que Caral comerciaba con comunidades da xungla máis interior e, posiblemente, con xente da zona mdas montañas. 

#### Ideoloxía 
O poder ideolóxico dos líderes baseábase no aparente acceso a deidades e ao sobrenatural.  A evidencia sobre a relixión do Norte Chico é limitada: unha imaxe do [[deus do persoal], unha figura escabrosa con capucha e colmillos*, atopouse nunha cabaza datada no 2250 a. O Deus Persoal é unha divindade maioritaria das culturas andinas posteriores, e Winifred Creamer suxire atopar puntos para venerar a símbolos comúns dos deuses. Do mesmo xeito que ocorreu con outras investigacións realizadas en Norte Chico, outros investigadores discutiron a natureza e importancia do achado.

O acto de construción e mantemento arquitectónico tamén puido ser unha experiencia espiritual ou relixiosa: un proceso de exaltación e cerimonia comunitaria.  Shady chamou a Caral "a cidade sagrada" (*la ciudad sagrada* ): o foco socioeconómico e político estaba nos templos, que periódicamente remodelábanse, con importantes queimaduras asociadas á remodelación.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Sitio web oficial 
* a Cidade Sagrada de Caral-Supe. Os oríxenes da civilización andina e a formación do Estado prístino no Antigo Perú. Libro dixital, 346 pps.
* Información detallada de Caral
* Vídeo sobre a orixe de Caral. 49.03 minutos. BBC Learning