Domus de Xanas

As **Domus de Xanas** (sardo para "Casa das Fadas" ou, alternativamente, "Casa das Bruxas") son un tipo de cámara funeraria escavada na rocha da Sardeña prenuráxica que se atopa en Sardeña. Consisten en varias cámaras escavadas pola xente de San Ciriaco a través da cultura Ozieri e culturas posteriores, que se asemellan a casas na súa disposición.

[miniatura|Domus de Xanas, [Necrópole de Anghelu Ruxu]]

Construídas principalmente entre o 3400 e o 2700 a.C., datan do Neolítico tardío, Calcolítico e da Idade de Bronce temperá, incluíndo o período do Vaso campaniforme. Unha necrópole delas no lugar da Anghelu Ruxu, preto de Alghero, consta de 38 tumbas. Outros grandes sitios son os de *Montessu*, preto de Villaperuccio, e os de ''Sant'Andrea Priu* en Bonorva. Pódense atopar moitas outras domus de xanas por toda a illa, coa excepción de Gallura (onde os falecidos adoitaban ser enterrados en círculos megalíticos, como os de Li Muri).

A forma das cámaras internas pode variar desde a dunha cabana redondeada con teito cónico ou triangular. As paredes adoitan estar decoradas con relevos ou gravados que representan símbolos máxicos e relixiosos como espirais, motivos en zigzag e cornos de touro.

As portas falsas talladas ou pintadas aparecen en arredor de 20 tumbas, principalmente situadas no noroeste de Sardeña, un exemplo son algunhas das tumbas da necrópole de Anghelu Ruxu, que se datan de diversas formas desde a cultura Ozieri ata a cultura Bonnaro (c.1600 aC). Os primeiros exemplos son anteriores á aparición de portas falsas nas tumbas do Antigo Exipto. Estas portas falsas adoitan aparecer na parede traseira da cámara principal e están representadas por marcos horizontais e verticais e un lintel que sobresae. Ás veces, a porta está rematada con cornos de touro en forma de U pintados ou tallados, inscritos uns dentro dos outros nun número variable. 
[miniatura|[Domus de Xanas Sos Furrighesos, Anela]]

Os cadáveres, pintados con ocre vermello como as paredes da tumba, foron enterrados xunto con obxectos da vida cotiá, xoias e ferramentas. Segundo o arqueólogo Giovanni Lilliu, enterráronse baixo cunchas de moluscos, segundo outras teorías, deixáronse fóra da tumba, meténdoos dentro só despois de se reduciren a un esqueleto.

En 2021, as Domus de Xanas nomeáronse para a Lista do Patrimonio Mundial. En xullo de 2025, inscribíronse como Patrimonio Mundial da UNESCO baixo a lista "Tradición funeraria na prehistoria de Sardeña - *As domus de xanas''.

## Galería

Ficheiro:Porto Torres - Su Crucifissu Mannu (2).JPG|Cornos de touro, necrópole de Su Crucifissu Mannu, Porto Torres
Ficheiro:Bonorva - S.Andrea Priu - La Tomba a camera.jpg|Interior dunha das Domus de Xanas de Sant'Andrea Priu, Bonorva.
Ficheiro:Re-exposure of s'elighe entosu domus III 4.jpg|Domus de Janas de S'Elighe Entosu.
Ficheiro:Genna Salixi - Domus de Janas.jpg|Entrada da Domus de Xanas de Genna Salixi, Ruinas
Ficheiro:Lotzorai domus de janas 2.jpg|Domus de Xanas en Lotzorai
Ficheiro:Interno Domus de Janas.JPG|Interior da Domus de Xanas
Ficheiro:Porto Torres - Su Crucifissu Mannu (5).JPG|Su Crucifissu Mannu
Ficheiro:Nughedu Santa Vittoria - Necropoli di Arzolas de Goi (12).JPG|Necrópole de Arzolas de Goi, Nughedu Santa Vittoria
Ficheiro:Putifigari, necropoli di Monte Siseri (13).jpg|Porta falsa prenúraxica rematada con cornos de touro, de Putifigari
Ficheiro:Bonorva - S.Andrea Priu - La Tomba del capo - Pianta.jpg|Plano da Tumba do Xefe, Necrópole de Sant'Andrea Priu.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Giovanni Lilliu, ''La civiltà dei Sardi dal neolitico all'età dei nuraghi*, Torino, Edizioni ERI, 1967
* AA.VV. *La civiltà in Sardegna nei secoli*, Torino, Edizioni ERI
* AA.VV., Ichnussa. *Sardegna dalle origini all'età classica*, Milano, 1981 
* Alberto Moravetti, *Guide archeologiche Sardegna 2'', 1995
### Outros artigos 
* Hipoxeo
* Moura
### Ligazóns externas 
* [ ]