Pisanello

**Pisanello**, pseudónimo de **Antonio di Puccio Pisano**, nado en Pisa ou en Verona ca. 1390 e fina en Nápoles ca. 1455, foi un pintor, debuxante e medallista italiano, considerado un dos maiores expoñentes do estilo gótico internacional no seu país.

Como pintor, coñécese sinaladamente polos seus frescos de grandes dimensións, entre o realismo e o mundo fantástico, con trazos precisos, numerosas figuras e cores brillantes, aínda que moitas destas obras non se conservan hoxe, por diferentes razóns, entre elas o posterior cambio de padróns estéticos entre o Renacemento e o Barroco. 

Como medallista, foi o primeiro en retomar a tradición das medallas de retrato, coa dedicada a Xoán VIII Paleólogo, en 1438. Esta medalla abriu unha serie da que hoxe se conservan 23, coñecidas como as "medallas de Pisanello", que converteron o seu autor nunha das figuras senlleiras da medallística do seu tempo.

Como debuxante acadou unha precisa análise do mundo natural, como testemuña a súa amplísima produción neste xénero. Son célebres os seus debuxos de persoas e animais ao natural, entre os mellores da época e só superados a finais do século XV por artistas como Leonardo da Vinci ou Albrecht Dürer.

Foi aclamado por moitos poetas, sobre todo por Guarino Veronese, e polos literatos e humanistas da época, como Porcellio. Traballou para o Dux de Venecia, para o Papa, para as cortes de Verona, Ferrara, Mantua, Milán e Rimini, e nos derradeiros anos para o rei de Nápoles. No entanto, cara á metade do século XV, a súa celebridade minguou notablemente, coa entrada da nova linguaxe estética renacentista. Malia a evidente influencia deste novo estilo na súa obra, a visión estilística de Pisanello non chegou a adoptar unha perspectiva racional da espacialidade.

Durante preto de catro séculos, o artista foi chamado erroneamente Vittore Pisano, a partir da confusión de Giorgio Vasari en *Le Vite*, probablemente co célebre almirante do século XIV. O erro non foi evidenciado ata 1902, cando Zippel publicou unha oratoria do erudito ferrarés Ludovico Carbone, na que se mencionaba un retrato do duque realizado por *Antonius Pisanus*. O nome de Antonio foi confirmado posteriormente de xeito documental, logo dunha investigación realizada e publicada por Biadego entre 1906 e 1918. A táboa en cuestión, porén, é de atribución incerta e algúns autores atribúenlla a outros autores ou mesmo ao propio Stefano.

Así e todo, resulta indiscutible que Pisanello asimilou a fondo a gran cultura tardogótica da Italia setentrional, que acadou o seu cumio na súa obra.

O castelo, de feito, foi alcanzado o 4 de setembro de 1527 pola artillaría do exército francés, que esnaquizou todos os frescos das súas salas.

### Segunda estadía en Mantua e volta a Verona 
[miniatura|220x220px|Detalle da obra *Torneo-batalla de Luovezerp* ([Circa|ca. 1424-1426), fresco no Palacio Ducal de Mantua.]]
No período entre 1424 e 1426, Pisanello estivo na corte dos Gonzaga, como testemuñan varios pagamentos nos seus rexistros administrativos.. En calquera caso, en 1431 o pintor foi acreditado na corte papal e constan rexistros de provisións ao seu cargo do 18 de abril e do 27 de novembro daquel ano, e do 28 de febreiro de 1432. identificaron unha serie de debuxos presentes no corpus de Pisanello, que poderían ser estudos preparatorios para esta obra, ou ben copias dos episodios de Gentile. 

Influído polo interese polo antigo inaugurado por Francesco Petrarca no século anterior, Pisanello e os artistas do seu obradoiro realizaron unha gran cantidade de debuxos copiando figuras de sarcófagos romanos e outras antigüidades, algúns deles conservados na Biblioteca Ambrosiana.

Desde Roma, Pisanello escribiulle unha misiva ao señor de Milán, Filippo Maria Visconti, o 28 de xuño de 1431, na que lle rogaba que esperase ata o mes de outubro para realizar unha certa obra que lle prometera. Non se cita o obxecto desta promesa, quizais un cadro que nunca vise a luz ou hoxe perdido, mais en calquera caso non se trata da medalla do duque de Milán, probablemente executada en 1441.
[miniatura|Detalle da [cabeza da princesa no fresco *San Xurxo e a Princesa*.]]
A parte máis importante desta decoración, que cobre o arco exterior da capela Pellegrini, é o famoso fresco que representa a San Xurxo despedíndose da princesa de Trebisonda para ir a se enfrontar co dragón ao outro lado do mar. É unha obra rica en suxestións e alegorías (quizais a máis evocadora sexa a dos aforcados do fondo) e constitúese nunha das maiores obras mestras da pintura do gótico tardío. Son tipicamente cortesáns o ambiente de conto en que se ambienta a lenda de San Xurxo, así como a riqueza das armaduras, o refinamento das roupas e os peiteados da princesa e do seu séquito, e a imaxinativa arquitectura de fondo da cidade fantástica de Trebisonda.

Como é típico en Pisanello, hai moitos animais presentes na escena, representados logo de numerosos estudos do natural en debuxos previos, moitos dos cales aínda se conservan. A efixie do emperador, co típico barrete, pasou a formar parte da memoria artística europea e foi copiada por numerosos artistas mesmo pasados os anos.
[miniatura|[Reverso (moedas)|Reverso da medalla de Xoán VIII Paleólogo, asinado por **Pisanello** (·OPVS·PISANI·PICTORIS·).]]
O status do pintor quedou testemuñado non só polo prestixio do nomeamento recibido, senón tamén polo feito de que se lle permitise asinar no reverso da prestixiosa medalla (·OPVS·PISANI·PICTORIS·), feito este que contribuíu notablemente ao seu recoñecemento noutras nacións: a partir de entón, as súas viaxes por outras cortes italianas foron constantes, con gran demanda de novas medallas e pinturas; ser retratado por Pisanello converteuse nun sinal de status ao que poucos señores da Península renunciaban.

No Concilio de Ferrara Pisanello tamén se dedicou a elaborar gran cantidade de debuxos sobre diversos aspectos da exótica corte bizantina: as roupas dos dignatarios e das damas, as curiosas formas dos sombreiros, os animais de compañía e, sobre todo, os cabalos, dos que estudou coidadosamente detalles como as fosas nasais partidas ao estilo bizantino, ou a complexa trama das crinas e das colas.

### Terceira estadía en Mantua 
Na segunda metade de 1438 declarouse unha epidemia de peste en Verona e moitos dos seus habitantes refuxiáronse na cidade aliada de Mantua, xa que a guerra entre Filippo Maria Visconti e a República de Venecia estaba en marcha. Porén, Gianfrancesco Gonzaga, antigo capitán das tropas venecianas, volveuse repentinamente contra os milaneses o 4 de xullo e permitiu que os seus soldados realizasen incursións na campiña veronesa. O Goberno de Venecia ordenou ao *podestà* de Verona que fixese volver a todos os refuxiados, mais parece que Pisanello, do que aínda hai constancia da súa estadía en Mantua o 12 de maio de 1439, ignorou este mandato. e de Piccinino, e inimistouse máis tarde cos venecianos, que en 1441 o acusaron de traizón.

En 1441 rexistrouse en Mantua unha retención de cen ducados a Pisanello por certas débedas contraídas por el. Tamén se remonta a esa data o concurso que tivo lugar en Ferrara co pintor veneciano Jacopo Bellini: Niccolò III d'Este desafiou a ambos os artistas para ver quen podía pintar o mellor retrato do seu fillo Leonello, e elixiu a Jacopo como gañador, aínda que hoxe só se coñece a obra de Pisanello. Porén, esta derrota non minguou o aprecio de Pisanello na corte de Este, ata o punto de que nos tres ou catro anos seguintes chegou a executar ata seis modelos de medallas para Leonello.

### O litixio con Venecia 
Os problemas con Venecia comezaron en xullo de 1441, cando os reitores de Verona enviaron ao Consello dos Dez veneciano un informe sobre os acontecementos do asedio e a ocupación, no que se declaraba a Pisanello implicado e se lle acusaba de comportamento reprobable na casa dun dos seus parentes, o notario Andrea della Levata. Outras testemuñas acusárono de saquear os bens da casa de empeños dun xudeu coñecido como Simone, situada fronte á igrexa de San Biagio. Só o testemuño dun xastre chamado Bonaccorsi tratou de exculpalo, dicindo que Pisanello tratara de impedir o saqueo e que fora golpeado polos asaltantes.

### O confinamento en Ferrara 
O 21 de novembro de 1442 Pisanello obtivo autorización para desprazarse a Ferrara para se ocupar dos seus intereses alí, coa prohibición absoluta de tocar territorio veronés ou mantuano. O 27 de xuño de 1443 o artista obtivo do Goberno veneciano unha prórroga do seu permiso, probablemente para compracer a familia Este. Mentres tanto, as relacións coa República de Venecia deberon mellorar, xa que foi nomeado *Pisano pictori fideli nostro*.

O 8 de xaneiro de 1447 Pisanello atopábase aínda en Ferrara, onde recibiu o pagamento de 25 floríns de ouro. O 26 de xaneiro delegou no seu cuñado Bartolomeo della Levanta a súa representación en Verona na estipulación do contrato de matrimonio coa súa filla Camilla, de 19 anos, con Jacopo de Tourtoijs, bergamasco e residente en Brescia. O casamento tivo lugar en Verona o 8 de xuño de 1448 e na escritura do dote, que incluía un terreo, menciónase que Pisanello vivía en Ferrara, no distrito de Santa Maia in Vado. Desa mesma época son as medallas de Vittorino da Feltre e de Ludovico III Gonzaga.

O 18 de agosto de 1448, cunha carta de acompañamento, Leonello d'Este envioulle a Pier Candido Decembrio, humanista e secretario de Filippo Maria Visconti, a medalla feita para el por Pisanello.

### Nápoles 
En 1449 Pisanello chegou á corte napolitana de Afonso V de Aragón, onde está documentado polo menos desde o 14 de febreiro. O artista foi recibido con honras e privilexios extraordinarios e ese mesmo ano tamén foi obxecto dun poema laudatorio de Porcellio. As primeira das súas medallas de Afonso está datada tamén nese ano e, por analoxía atribúense tamén a 1449 as outras dúas, así como a da efixie de Iñigo d'Avalos, cortesán e señor feudal do reino.

### Derradeiros anos e morte 
Despois de 1449 os documentos non falan da vida do artista e a súa actividade como medallista tamén se interrompeu, o que levou a suxerir que a súa morte se produciu nos anos inmediatamente posteriores, comunmente en 1451. Algunha documentación indirecta, no entanto, fai pensar nunha data posterior, como o testamento do seu cuñado, Bartolomeo della Levata, que o 14 de xullo de 1455 cita a Pisanello come debedor. Outro testemuño é unha carta do 31 de outubro de 1455 enviada desde Roma por Carlo de Medici ao seu medio irmán Giovanni, na que se menciona a compra de 30 medallas de prata "a un aprendiz de Pisanello que morreu nestes días"; aínda que non está claro se a mención é ao artista ou ao aprendiz, o primeiro semella máis plausible. Facio, despois de todo, en 1456 falaba de Pisanello en pasado, como se xa estivese morto. A partir desa documentación, hoxe a hipótese máis apoiada da data da morte do artista apunta a outubro de 1455.

Tampouco está documentalmente confirmado que finase en Nápoles; algúns autores apuntan a posibilidade de que fose en Mantua, onde conservaba o título de pintor da corte, que axiña pasaría a Andrea Mantegna.

Esta é unha listaxe cronolóxica das obras pictóricas conservadas de Pisanello. 

### Obra medallística 
[miniatura|344x344px|Esbozos para [medallas de Pisanello dedicadas a Afonso V de Aragón (Museo do Louvre).]]

Pisanello foi un dos máis grandes medallistas de todos os tempos, quizais o máis destacado da historia, como consideraron historiadores da arte como Federico Zeri.

As medallas dos señores das cortes italianas (Gonzaga, Este, Malatesta, Coroa de Aragón etc.) tiveron un éxito extraordinario grazas á combinación perfectamente equilibrada de idealización e realismo. Os poderosos da súa época representábanse de perfil nos anversos, como nas moedas romanas, e nos reversos reproducíanse escenas alegóricas ou figuras simbólicas moi evocadoras, todo iso acompañado adoito de lemas, símbolos e outros atributos, de interpretación culta e carentes de retoricismo, o que fai de cada medalla unha verdadeira obra mestra.

O grupo máis nutrido de debuxos de Pisano e do seu círculo é o Códice Vallardi, do *Cabinet des Dessins* do Louvre (378 follas). Segue, a distancia, a colección da Biblioteca Ambrosiana (26 follas), en tanto que outras follas se atopan dispersas en coleccións e museos de todo o mundo. Varios estudosos intentaron subdividir as follas en grupos e formularon diversas hipóteses, como a dun caderno utilizado polo artista nas súas viaxes ou a dun "álbum vermello".

Nos estudos e nas copias de sarcófagos antigos realizados en Roma entre 1431 e 1432, nótase como Pisanello e os seus seguidores estaban contaxiados do interese polo antigo que Petrarca inaugurara nas cortes setentrionais. No entanto, a actitude do artista cara ás obras antigas seguía a ser medieval, como demostra, por exemplo, o debuxo do seu obradoiro conservado na Biblioteca Ambrosiana con figuras copiadas do sarcófago de Marte e Rea Silvia do Palacio Mattei en Roma: as figuras copiadas están acaroadas libremente, sen interese polo contido narrativo do episodio; son simples fontes dun repertorio que se reensamblan á vontade do artista para obter novas composicións.
* Bono da Ferrara, *San Girolamo in un paesaggio*. Táboa. *National Gallery* de Londres.
* Artista franco-flamengo do século XV, *Profilo di donna*. Táboa. *National Gallery of Art* de Washington.
* Antonio Alberti ou Maestro di Vignola, *Resurrezione*. Fresco. Oratorio de Sant'Apollinare, en Ferrara.
* Anónimo, *Scene di giochi cortesi*. Fresco. Palacio Borromeo, en Milán.

## Pisanello ante a crítica 
A sintonía entre a arte de Pisanello e os ideais e o espírito da súa época e da sociedade en que viviu manifestouse nos eloxios case unánimes que o artista recibiu en vida por parte de numerosos homes de letras, poetas e humanistas. Os historiadores Facio e Flavio Biondo dedicáronlle mencións honoríficas, en tanto que os poetas humanistas Leonardo Dati, Guarino Veronese, Basinio, Porcellio, Strozzi, Angiolo Galli e Aleotti lle dedicaron elexías e poemas en latín e nas súas linguas vernáculas.

Giorgio Vasari, no momento da primeira edición de ''Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori* (1550), coñecía pouco acerca de Pisanello, mais esta lagoa desapareceu na segunda edición da obra, en 1568, cando grazas ao correspondente en Verona frei Marco de Medici puido escribir unha biografía ben documentada e en gran medida precisa. Así e todo, caeu en dous erros de envergadura que repercutiron en toda a crítica posterior durante séculos: o primeiro está relacionado co nome do artista, que identificou como Vittore (ata 1902 non se descubriu o erro e se descubriu que en realidade era Antonio); o segundo refírese á atribución dunha "patente de orixe florentina" e unha identificación como alumno de Andrea del Castagno, o que lle valeu a Vasari ser vítima das furiosas ironías dos historiadores veroneses dos séculos seguintes. No entanto, na época de Vasari algunhas das obras máis importantes de Pisanello xa desapareceran (en Venecia, a Mantua e Pavía), creando o "baleiro histórico" que afecta moitos anos da biografía do artista., Rosini recolleu un gran número de erros, acumulados a partir de Vasari, en tanto que o veronés Cavalcaselle só dedicou raras e ocasionais referencias a Pisanello.

Ao longo das décadas aumentaron notablemente os ensaios elaborados sobre Pisanello,nos que participaron os maiores críticos do século XX, como Longhi, Arslan, Salmi, Fiocco, Popham, Pallucchini, Ragghianti, Zeri, Lionello Venturi, Coletti, Boskovits e outros. En xeral, os estudos modernos orientáronse cara a dúas tendencias principais: unha, encabezada por Degenhart e os seus seguidores, tende a reunir en torno ao nome de Pisanello o maior número de pinturas e debuxos, apoiándose na presumible capacidade do artista para absorber as novidades renacentistas; a outra, vinculada sobre todo ao xuízo de Berenson, ao tempo que proclama abertamente os elevados méritos de Pisanello, reafirma a súa exclusión do grupo de artistas renacentistas, confinándoo, aínda que nunha posición preeminente, no mundo do Gótico tardío.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Berenson, B. (1907). *''. Putnam's sons, Londres.
* Brenzoni, R. (1952). *Pisanello*, pittore. Olschki, Florencia.
* Castrichini, M. (1996). *Pisanello. Restauri ed interpretazioni*, Ediart, Todi. ISBN 9788885311299
* Chiarelli, R. (1958). *Pisanello*. Matrtello, Milán.
* Coletti, L. (1953). *Pisanello*. Pizzi, Milán.
* Degenhart, B. (1945). *Pisanello*. Chiantore, Turín.
* Degenhart, B. (1961). "Antoniodi Puccio Pisano, detto il Pisanello". En *Dizionario Biografico degli Italiani*. Volume 3.
* De Vecchi, P.; Cerchiari, E. (1999). ''I tempi dell'arte. Volume 2*. Bompiani, Milán. ISBN 88-451-7212-0
*Forrer, L. (1909). *.* Londres.
* Fossi Todorow, M. (1966). *I disegni del Pisanello e della sua cerchia*. Olschki, Florencia.
* Foville, J. (1909). **. Renouard, París.
*Gianandrea, M. (2006). "Pisanello". *Enciclopedia dei Ragazzi*.
* Hermanin, F. (1923). *Una tavola di Stefano da Zevio a Palazzo Venezia, Milano e Roma, Bastetti e Tumminelli*. Separata de *Bollettino d'Atre del Ministero della Pubblica Istruzione*. Bastetti e Tumminelli, Milán/Roma.
* Hill, G. F. (1905): **. Duckworth and Co. Londres.
* Magagnato, L. (ed.) (1958). *Da Altichiero a Pisanello.* Neri Pozza, Venecia.
* Marini. P. (ed.) (1966). *Pisanello*, Mondadori Electa.
* Paccagnini, G. (1973). . ISBN 071481556X
* Pollard, G. (1983). *Medaglie italiane del Rinascimento. Italian Renaissance medals*. Museo Nazionale del Bargello. SPES, Florencia. ISBN 9788872420638
* Ronchey, S. (2006). *L'enigma di Piero. L'ultimo bizantino e le crociata fantasma nella rivelazione di un grande quadro*. BUR, Milán. ISBN 978-88-17-01638-4
* Sgarbi, V. (1998). *Notte e giorno d'intorno girando...* Rizzoli, Milán. ISBN 978-88-17-85887-8
* Sindona, E. (ed.) (1961). *Pisanello*. Istituto Editoriale Italiano, Milán.
* Vasari, G.; Venturi, A. (1896). *Gentile da Fabriano e il Pisanello*. Sansoli, Florencia.
* Venturi, A. (1935). "Pisanello". En *Enciclopedia Italiana''. Istituto dell'Enciclopedia Italiana.
*Venturi, A. (1939). *Pisanello*. Palombi, Roma.
* VV.AA. (1966). ''L'opera completa di Pisanello*. Rizzoli, Milán.
* VV.AA. (1983). *Medaglie italiane del Rinascimento*. Museo Nazionale del Bargello, FFlorencia.
* Zeri, F. et al. (1999). *Un velo di silenzio*, Rizzoli, Milán. ISBN 9788817863520
* Zuffi, S. (2004). *Il Quattrocento'', Electa, Milán. ISBN 88-370-2315-4

### Outros artigos 
* Medallas de Pisanello
* Historia da medalla italiana