Rosalía de Castro

**Rosalía Castro de Murguía**, de solteira, **Rosalía de Castro Abadía**, nada en Conxo (Santiago de Compostela) o 23 de febreiro de 1837 e finada na Matanza (Padrón) o 15 de xullo de 1885, foi unha escritora e poeta galega, considerada a máis ilustre figura da lírica moderna, unha das máis altas da poesía española do século XIX e a principal responsable do Rexurdimento galego do século XIX, xunto a Eduardo Pondal e Manuel Curros Enríquez.

O 17 de maio, Día das Letras Galegas, celébrase co gallo de ser a data de edición da súa obra *Cantares gallegos*. A súa figura e as súas creacións literarias foron obxecto dunha abondosa bibliografía e recibiron unha constante atención crítica, tanto no territorio galego coma no estranxeiro.

## Traxectoria 
### Nacemento 
Rosalía de Castro naceu o 23 de febreiro de 1837 no Camiño Novo, do que daquela era o novo Concello de Conxo, hoxe Praza de Vigo do concello de Santiago de Compostela, sendo bautizada o  día seguinte cos nomes de María Rosalía Rita. No rexistro do Hospital Real de Santiago de Compostela figura como filla de pais descoñecidos. A súa acta de bautizo (folio 159) rezaba:

As restantes partidas que figuran no folio son todas do ano 1837. "*1836*" trátase, pois, dun erro do que o escribiu.

A súa nai, María Teresa da Cruz de Castro e Abadía, nada o 24 de novembro de 1804, de orixe fidalga vida a menos, viviu na Casa grande de Arretén, en Iria Flavia. A familia da nai proviña da liñaxe dos Castro, de orixe castelá, pero establecida en Galicia dende a Idade Media (foron condes de Lemos nunha das súas pólas). Contaba trinta e dous anos cando naceu a meniña. o 7 de febreiro de 1798 e crego de profesión, acababa de cumprir os trinta e nove anos cando naceu a nena; debido á súa condición, non puido recoñecer nin lexitimar a súa filla, encargando o seu coidado ás súas irmás, polo que semella que si se interesou pola súa manutención.

### Infancia 
miniatura|Rosalía nun debuxo feito pola súa filla Alejandra.
Nos seus primeiros anos Rosalía viviu unha infancia leda nas vilas rurais de Ortoño e Padrón. Nunha das pasaxes bibliográficas dun dos seus poemas de *Cantares gallegos*, Castro bota unha ollada nostálxica á casa de Arretén, casa de Iria Flavia onde viviu por tempadas canda a súa nai entre os nove e quince anos. Unha infancia lembrada por cancións, risas e as badaladas das campás.

A noticia non precisa cal é o periódico citado.

Na seguinte prosa costumista, de 1881, Rosalía fala da ledicia de estar coa súa nai nas Torres de Hermida en Lestrobe, fogar de Josefa, irmá da nai de Rosalía e do seu home Gregorio. De feito, acabou coa da súa amiga Eduarda Pondal, irmá do poeta. No inverno dese mesmo ano unha gran fame asola Galicia.

### Formación 
[miniatura|esquerda|175px|[Manuel Murguía|Murguía, o marido, foi quen lle publicou *Cantares gallegos*.]]
Non se sabe exactamente cando nai e filla se trasladaron a Compostela, pero si que en 1850 xa vivían nesa cidade. Os seus estudos deberon ser escasos. Alí comezou a formarse en torno á Real Sociedad Económica de Amigos del País de la ciudad de Santiago. En Santiago recibiu formación musical, artística e literaria; participou nas actividades do Liceo de la Juventud, lugar de encontro dos intelectuais comprometidos co movemento provincialista. As súas correntes ideolóxicas, que impregnarán a obra de Rosalía, eran o socialismo e o republicanismo. No liceo coincidiría con Eduardo Pondal, Aurelio Aguirre e Juan Manuel Paz Novoa.

### Familia 
miniatura|225px|A familia en 1884, do estudio fotográfico de Manuel Palmeiro.
En abril 1856 trasladouse a Madrid, onde viviu coa súa curmá María Josefa del Carmen García-Lugín y Castro, na rúa da Ballesta. En 1857 publicou o seu primeiro libro, o poemario *La Flor*, do que o escritor Manuel Murguía fixo unha recensión no xornal *La Iberia* do 12 de maio dese mesmo ano. O 10 de outubro de 1858, encinta, casou con Murguía, na igrexa de Santo Ildefonso. A vida do matrimonio fíxose itinerante debido aos cargos funcionariais de Murguía. En 1859 regresaron a Galiza, onde naceu Alejandra, a súa primeira filla, apadriñada por Alejandro Chao; no mesmo ano volveron de novo a Madrid e publicou obras en galego e castelán. Logo duns anos en Madrid, trasladáronse a Lugo, e despois volveron a Madrid. O 4 de xuño de 1862 mórrelle en Santiago a nai, Teresa de Castro, á idade de 57 anos, dunha "lesión orgánica do corazón". Rosalía estaba naquel momento vivindo con ela.

As actividades do seu home leváronos por diferentes lugares: Simancas, A Coruña (1871-1878), Santiago de Compostela, Lestrobe (1879-1883, residindo no pazo de Hermida), Estremadura, Alacant... e mentres, foron nacendo máis fillos: Aura, nada en Santiago o 7 de decembro de 1868 (morreu en 1942). Gala e Ovidio, xemelgos, naceron en Lestrobe en xullo de 1871 (Gala morreu en 1964 e Ovidio en 1900), Amara, nada na Coruña en xullo de 1873 (morreu en 1921), Adriano Honorato Alejandro, nado en Santiago en marzo de 1875 (morreu en novembro de 1876 debido a unha caída), e Valentina, nada morta en Santiago en febreiro de 1877.

miniatura|240px|Rosalía xacente no seu leito de morte, retratada polo seu fillo Ovidio.
Despois da súa morte, os fillos, obedecendo a súa derradeira vontade, queimaron os seus escritos. Cando Murguía volveu á casa e atopou o feito, laiouse dicíndolles:

## Lingua literaria 
O idioma que tiñan á súa disposición os iniciadores do Renacemento romántico, que eran uns completos descoñecedores dos textos medievais, era unha lingua dialectal empobrecida, moi erosionada pola lingua oficial e fragmentada en variedades comarcais.

Non se pode afirmar que Rosalía de Castro escribise nun dialecto determinado, aínda que o seu elástico sistema de normas lingüísticas tiña como base xeográfica as falas das comarcas bañadas polo Sar e o Ulla, cunha clara tendencia ao seseo. Como consecuencia da precaria situación na que se atopaba a lingua galega escrita da época, Rosalía adoitaba empregar vulgarismos (*probe* en lugar de *pobre*, *espranza* en lugar de *esperanza* e *dreito* en lugar de *dereito* son algúns exemplos), hipergaleguismos (*concencia* ou *pacencia* son dous exemplos) e castelanismos (*dicha*, *Dios*, *conexo*...). Tamén son habituais nas súas obras as vacilacións léxicas (*frores*, *frois*, *froles* ou *dor*, *doure*, *delor*) e morfolóxicas, adoptando diferentes solucións para a formación do plural das palabras agudas.

Malia todo, a Rosalía interésalle máis a vivacidade cá pureza da lingua galega que emprega para expresarse, o que deixa patente no prólogo de *Cantares gallegos*. É alí onde se di que a pesar de carecer de gramáticas e de regras, que propiciarán a aparición de erros ortográficos, a autora puxo o seu maior coidado en reproducir o verdadeiro espírito do pobo galego.

### A decisión de non escribir máis en galego 
miniatura|200px|&nbsp; &nbsp; *Lestrove &nbsp; 25 de julio &nbsp; 1881.&nbsp; Mi querido Manolo te he escrito ayer, pero vuelvo a hacerlo hoy...*
Nunha carta que Rosalía lle dirixe ao seu marido, Manuel Murguía, asinada en Lestrove o 25 de xullo de 1881, deixa dito:

E non se sentía só doída, senón tamén fondamente decepcionada, polo que se desprende dos seus argumentos nese mesmo texto:

A tan citada misiva de Rosalía nacera en resposta ao escándalo e ás duras críticas que nalgúns xornais do país provocara o seu artigo "Costumbres gallegas", publicado en *El Imparcial* de Madrid. Nel referíase a un antigo costume dalgunhas zonas de costa galegas nas que as familias, como mostra de hospitalidade e “extrema xenerosidade”, realizarían o “sacrificio” de permitir que o mariñeiro forasteiro pasase unha noite cunha muller da casa.

Con todo, a pesar da contundencia dos parágrafos anteriores, Rosalía remataba pedíndolle a Murguía que lle comunicase ao editor a súa resolución de non volver escribir en galego, *“de una vez que a él no le conviene aceptar las condiciones que le he propuesto”.* Non estaba pechándose, así, totalmente en banda.

Con estes datos e coas conclusións ás que chegan os distintos historiadores, pódense avanzar tres posibles razóns para o seu abandono da lingua da que foi nai:
* Foi unha decisión nacida da súa dor e fatiga de non ver recoñecido o seu esforzo e contribución á lingua propia, como lle sucedeu a Manuel Curros Enríquez, excomungado pola Igrexa, ou Francisco Añón, que morreu na miseria.
* Rosalía buscaba un respecto profesional (*aceptar las condiciones que le he propuesto*), que non daba conseguido.
* A súa morte prematura converteu en definitiva unha decisión que non tiña por que selo.

Como remate, tamén cómpre lembrar que Rosalía ordenou que, á súa morte, fosen queimados os seus escritos. Non se pode desbotar que, entre eles, houbese obra en galego.]]
Rosalía foi, por un lado, a precursora da poesía cívica en Galicia. Á espontánea reacción fronte aos vexames, a defensa enérxica da Galicia explotada, marxinada e calumniada, hai que lle engadir a comuñón total coa voz dos seus compatriotas —especialmente, as mulleres das clases populares— falando dende os rexistros do seu pobo cunha lingua vivamente expresiva.

Coa publicación de *Cantares gallegos* no ano 1863 acadouse o fito cumio do Rexurdimento das letras galegas, asemade marcouse un punto de inflexión na historia da literatura galega. Cun elevado exercicio lingüístico e literario, a escritora prestixiou o galego como lingua literaria (aínda que esta lingua xa fora empregada para a creación literaria, como sucede coa lírica galaico-portuguesa) e reivindicou o seu uso. Ademais, por medio dos temas tratados en *Cantares gallegos*, Rosalía outorga á súa obra un carácter sociopolítico reflectindo as duras e pésimas condicións baixo as que se atopaba a sociedade rural galega, ao mesmo tempo que reivindicaba a lingua galega fronte ao castelán, e a Galicia fronte a España.

Pódese dicir que Rosalía pretendeu defender e redescubrir a cultura e identidade galega, as cales foran obviadas pola ideoloxía centralista estatal. A pegada de *Cantares gallegos* quedou reflectida tanto na posterior produción literaria como no mesmo pobo galego, que ao verse reflectido na obra rosaliana tomou conciencia da súa propia dignidade. O éxito do libro debeuse á extraordinaria conexión que existiu entre a escritora e as xentes do seu país, chegándose ao extremo de que o pobo chegou a asumir un gran número de poemas e estrofas como versos comunitarios.

Con *Follas novas* (1880) Rosalía creou un universo novo e extremadamente persoal, no que o puro lirismo intimista acada a máis alta realización artística, alén das vivencias estéticas, nunha continua e angustiada pregunta sobre o sentido da existencia humana. A poesía que se recolle nesta obra revela a conflitividade dun mundo no que non existen valores eternos e verdades absolutas, e onde o ser humano se atopa totalmente só. É a cosmovisión pesimista e angustiada a que transloce a crise de valores da sociedade capitalista fronte á seguridade da sociedade patriarcal, que aparece en descomposición pola acción daquela.

Os maiores promotores de Rosalía de Castro foron os escritores do 98, quen a deron a coñecer a través dos seus escritos en toda a xeografía española e na América castelanfalante, valéndose do seu gran recoñecemento social e da reedición de moitas das páxinas escritas por eles e que versaban sobre a escritora. Principalmente, foron Azorín e Miguel de Unamuno os máis acérrimos valedores de Rosalía, quen lle dedicaron entre 1911 e 1912 un total de seis artigos que versaban sobre a escritora galega. O resto de literatos da xeración do 98 non se pronunciaron en favor de Rosalía de Castro, e se o fixeron foi dunha forma moi tenue, como fixo Antonio Machado cunha lacónica e tardía observación sobre a poetisa. Destacou tamén Ramón María del Valle-Inclán, mais neste caso polas duras críticas e xuízos negativos que lle dedicou á obra rosaliana, a pesar de ser amigo do seu marido, Manuel Murguía, quen se encargou da redacción do prólogo da obra titulada *Femeninas*, do mesmo Valle Inclán.

O independente Juan Ramón Jiménez tamén se fixo eco da obra rosaliana, dedicándolle todo tipo de eloxios e considerándoa como a predecesora da revolución poética iniciada por Rubén Darío. Considerándoa unha poeta do litoral, do mesmo xeito que facía con Bécquer, Jiménez outórgalle o cualificativo de innovadora e precursora do modernismo español.

## Recoñecementos e legado
En 1947 constituíuse o Padroado Rosalía de Castro, co obxecto de restaurar a casa da Matanza e convertela na Casa Museo Rosalía de Castro, coidar do seu sepulcro no Panteón de Galegos Ilustres e difundir e promover a cultura galega. No ano 1995 o padroado reconstituíuse como Fundación Rosalía de Castro, que edita a revista *Follas Novas*.
Existen varias institucións, espazos públicos e bens de consumo designados co nome de Rosalía de Castro. Deste xeito, é posible atopar centros de educación tanto en Galicia coma no resto de rexións de España, en Rusia ou no Uruguai chamados igual cá escritora, ao que se debe engadir numerosos parques, prazas e rúas, asociacións culturais, premios outorgados a persoas intimamente vencelladas á lingua galega e castelá, bibliotecas, agrupacións folclóricas, coros musicais e mesmo un viño con Denominación de Orixe Rías Baixas. Un avión da compañía Iberia, así como unha aeronave pertencente a Salvamento Marítimo, foron bautizados igual cá escritora. Ademais, en 1994 a Unión Astronómica Internacional asignou o nome da escritora a un cráter da superficie de Venus.
[miniatura|Billete de 500 [pesetas.]]
O 8 de abril de 1964 a Fábrica Nacional de Moneda y Timbre emitiu para Correos de España un selo postal de 6 pesetas no que aparece a figura de Rosalía de Castro nunha ribeira, canda un cruceiro e un hórreo, nun gravado de Daniel Carande Boto. Coa emisión do 23 de outubro de 1979 apareceu o último dos billetes de 500 pesetas, posto que este sería substituído en 1987 por moedas de igual valor. O billete distinguíase por presentar no anverso o retrato de Rosalía de Castro, gravado por Pablo Sampedro Moledo,

O 24 de febreiro de 2015 o Doodle de Google estivo adicado a Rosalía de Castro, para conmemorar o 178 aniversario do seu nacemento.

O 17 de decembro de 2019, nunha votación en Internet para elixir o nome dunha estrela e un dos seus planetas, dentro do proxecto internacional impulsado pola Unión Astronómica Internacional (IAU) como parte das actividades de celebración do seu centenario; baixo o nome de *NameExoWorlds* asignouse a cada país, máis de 110 en total, un sistema formado por unha estrela e un planeta que a orbitase para que se lle deran nomes mediante a participación cidadá. No caso de España votouse entre unha ducia de propostas. Por iniciativa da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, conseguiuse que se nomease a estrela HD 149143 da constelación Ofiúco, e o planeta HD 149143 b asociado a ela, cos nomes de *Rosalíadecastro* e *Riosar*, respectivamente.

O Concello de Dodro nomeou a escritora filla adoptiva no ano 2022.

En 2022 decídese adiantar a data do *Día de Rosalía de Castro*, que se viña celebrando desde hai anos o 24 de febreiro, ó día 23, tras confirmarse a data real de nacemento .

### Día das Letras Galegas 
O 20 de marzo de 1963, tres membros numerarios da Real Academia Galega, concretamente Francisco Fernández del Riego, Manuel Gómez Román e Xesús Ferro Couselo, enviaron unha carta ao que por aquel entón ostentaba o cargo de presidente da institución, Sebastián Martínez-Risco, na que se sometía a consideración da Xunta Xeral a proposta de celebrar o centenario da publicación da obra *Cantares gallegos*, de Rosalía de Castro. O 28 de abril, a consecuencia da proposta elevada ao presidente, ten lugar unha Xunta ordinaria nos salóns municipais que ten como resultado a declaración de Día das Letras Galegas o 17 de maio de cada ano, quedando reflectida tal decisión na acta da sesión.
[miniatura|195px|Rosalía por [Modesto Brocos|Brocos en 1880. Nun comezo o poemario concibiuse como unha continuación de *Cantares gallegos*: O 40% dos poemas de *Follas novas* teñen afinidade co texto publicado en 1863, mentres que o resto das composicións presentan un diferente espírito poético motivado polo afastamento da terra, as desgrazas familiares e as doenzas físicas e morais. Estamos, xa que logo, ante unha poética que afonda nos sentimentos, na saudade e que ten frecuentemente, por horizonte, a fronteira do propio ser.

Traduciu do castelán ao galego "Ruinas" e vinte e cinco *cantares* do escritor salmantino Ventura Ruiz Aguilera (1820-1881) que apareceron no libro deste último: *Armonías y cantares* (Madrid, 1865).

En castelán publicaría os poemarios *La flor* (1857), *A mi madre* (1863) e *En las orillas del Sar* (1884) e a novela *El caballero de las botas azules* (1867), todos eles encravados no movemento romántico. Así mesmo, autotraduciu do galego ao castelán algún dos seus propios poemas.

Tamén se conserva un breve fragmento dunha obra de teatro escrita en castelán, *Romana*, que pola súa correspondencia privada sábese que rematou, pero non se conservan copias completas e suponse que debía estar entre as obras da escritora queimadas trala súa morte.
miniatura|175px|Poema manuscrito de Rosalía.
### En galego 
;Poesía
* *Cantares gallegos*, Imprenta de Juan Compañel, Vigo, (1863).
* *Follas novas*, La Propaganda Literaria, A Habana/Madrid (1880).

### En castelán 
;Poesía

* *La flor*, Imprenta de M. González, Madrid (1857).
* *A mi madre*, Imprenta de Juan Compañel, Vigo (1863).
* *En las orillas del Sar*. Imprenta de Ricardo Fe, Madrid (1884).

;Prosa

* "Lieders", artigo publicado en *El Álbum* de *El Miño*, Vigo (1858).
* *La hija del mar*, Imprenta de Juan Compañel, Vigo (1859).
* *Flavio*, publicada por entregas no semanario *La Crónica de Ambos Mundos*, Madrid (1861).
* "El cadiceño", en *Almanaque de Galicia* para 1866, Imprenta de Soto Freire, Lugo (1865).
* "Las literatas", en *Almanaque de Galicia* para 1866, Imprenta de Soto Freire, Lugo (1865).
* *Ruinas*, publicada de febreiro a abril en *El Museo Universal*, Madrid (1866).
* *El caballero de las botas azules*, Imprenta de Soto Freire, Lugo (1867).
* *El primer loco. Cuento extraño*, Imprenta y Librería Moya y Plaza, Madrid (1881).
* *El Domingo de Ramos*, apéndice de *El primer loco* (1881).
* "Padrón y las inundaciones", *La Ilustración Gallega y Asturiana*, Madrid (1881).
* "Costumbres gallegas", artigo publicado en dúas entregas en *El Imparcial* (1881).
miniatura|*Obras completas*, da ed. Aguilar.
* 1909-12: *Obras Completas*. Madrid: Librería de Pueyo / Librería de los Sucesores de Hernando, 4 vol,s.:
:* 1º t.: *En las orillas del Sar*, con prólogo de Murguía e traballos de J. Barcia e Enrique Díez-Canedo.
:* 2º t.: *Cantares gallegos*, con prólogo da autora.
:* 3º t.: *Follas novas*, con prólogo de Emilio Castelar.
:* 4º t.: *El caballero de las botas azules*, con epílogo de Prudencio Canitrot.
* 1942: , Augusto (ed.): *Obra poética*. Buenos Aires: Espasa-Calpe.
* 1944: , Victoriano (ed.): *Obras completas*. Madrid: Editorial Aguilar.
* 1977: , X.: *Obra galega completa*. Colección Arealonga. Akal editor, ISBN 84-7339-311-2.
* 1983: , X.: *Obras completas*. A Coruña: Hércules de Ediciones, 3 volumes.
* 1992: , Mauro: *Obra completa*. Ediciones Akal, 2 volumes.
* 1993: , Marina: *Obras completas*. Biblioteca Castro. Madrid: Editorial Turner, 2 vol.
* 1996: *Obra completa*, Fundación Rosalía de Castro, Padrón. 796 pp.

[miniatura|"Dinche o corazón na man". Trátase dunha serie de manuscritos achados nos arquivos da Biblioteca Municipal da Coruña e da Academia, ademais de fragmentos de poemas xa coñecidos, hai dous inéditos: un en galego, de feitura que lembra a *Cantares gallegos* e tres breves poemas en castelán, que poderían formar parte do que ía ser o seu libro *Postrimerías*.
* No mesmo acto no que se presentaron os anteriores inéditos anunciábase tamén "a posible aparición de *Historia de mi abuelo*, un libro homenaxe que desaparecera tras o falecemento da autora". o [Lingua guaraní|guaraní e o xaponés.

Algunhas traducións da obra de Rosalía:
* Ao alemán

:**An den Ufern des Sar*. Verlag Insel, Frankfurt 1987, ISBN 3-458-14548-6.
:* *An den Ufern des Sar*: Gedichte spanisch und deutsch. Übertragung und Nachwort von Fritz Vogelgsang. [Frankfurt am Main]: [Suhrkamp], 1991. ISBN 3-458-16164-3
miniatura|175px|*Poesies gallègues*, 1917.
* Ao francés:

:**de Castro, Rosalía (1837-1885), Anthologie poétique* traduit du galicien par José Carlos Gonzàlez, Éd. Folle avoine, Rennes : Presses universitaires de Rennes, 2002 (35-Bedée : Impr. Folle avoine). - 117 pp., ISBN 2-86810-155-0.
* Ao catalán:
:* Martí i Trenchs, Joan; *Poesies gallègues*, 1917.

* Ao inglés:
:*
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:*Castro, Rosalía de (2016). *New Leaves*. Small Stations Press.
[miniatura|175px|*Cantares gallegos*, [Tokyo.]]
* Ao italiano:
:* 
* Ao xaponés:

:* En 2009 publica unha nova edición revisada e ampliada.
:*Asaka, Takekazu (2018). *Wakaba syuu/Follas novas*, Edición bilingüe dunha antoloxía de poemas, con limiar de Anxo Angueira.
* Ao ruso:

:* Elena Zernova (2013). *Cantares Gallegos* (ruso). San Petesburgo: Centro de Estudos Galegos.
*Ao búlgaro:

:*Tsvetanka Elenkova (2014). *ГАЛИСИЙСКИ ПЕСНИ*. Small Stations Press. (*Cantares Gallegos*).
:*Castro, Rosalía de (2017). *НОВИ ЛИСТА*. Small Stations Press. (Follas Novas).

## Outras referencias culturais a Rosalía 
### Literatura 
* *A Rosalía*, poema de Manuel Curros Enríquez.
* *Antologia poética. Cancioneiro rosaliano* (1985) e *Seis poemas a Rosalía de Castro* (1988), de Ernesto Guerra da Cal.
* *Cantares para Rosalía (nove poetas galegas dialogan cos seus versos)*, edición a cargo de María do Cebreiro e Dolores Vilavedra, Ed. Consello da Cultura Galega, Santiago de Compostela, 2013. As poetas invitadas son: Lupe Gómez Arto, Luz Pozo Garza, María Xosé Queizán, Olalla Cociña, Xiana Arias Rego, Yolanda Castaño, Estíbaliz Espinosa, Lorena Souto e Ana Romaní.
* De temática rosaliana é a novela *A memoria da choiva* (2013, Xerais), de Pedro Feijoo.

### Música 
* A finais do século XIX, o mestre Xoán Montes publicou as súas *Seis baladas gallegas*, sobre textos de poetas galegos. Tres delas de Rosalía: *As lixeiras anduriñas*, *Doce sono* e a celebérrima *Negra sombra*, da que se teñen feito abondosas versións.
* En 2008 editouse o disco *Rosalía 21*, a partir do espectáculo creado por Abe Rábade e Anxo Angueira con dez textos da autora.
* Co gallo do 150 aniversario de *Cantares gallegos* os músicos Guadi Galego, Xabier Díaz, Guillerme Fernández e Xosé Lois Romero publicaron o disco ''A Rosa d'Adina*. Ese mesmo ano editouse *Cantares gallegos. Músicas para o 150.º aniversario da súa publicación*, do tenor Joaquín Pixán e o pianista Alejandro Zabala.
* En 2016 publicouse en Vigo o disco *Musicando a Rosalía,* no que oito artistas vigueses puxeron música a poemas da autora. Participaron bandas como Xardín Desordenado, Mínima Son, La Cloaka Sound, Dioivo ou Son de Fóra.
;Rosalía e Amancio Prada
Amancio Prada é un músico do Bierzo, coñecido sobre todo por pórlle música a poemas de distintos autores, tanto clásicos como contemporáneos. Editou varios discos con composicións feitas sobre poemas rosalianos. Así describe el mesmo como naceu a relación coa obra da poetisa:

Discografía (cítanse só os discos de estudio, prescindindo de gravacións de concertos):

* *Rosalía de Castro* (1975).
* *Rosas a Rosalía* (1997), nova versión do disco de 1975, con Maria del Mar Bonet, Amélia Muge, Marisa Paredes, Martirio, Núria Espert, María Dolores Pradera, Ginesa Ortega e a Real Filharmonía de Galicia dirixida por Maximino Zumalave.
* *Rosalía siempre* (2005), con temas xa editados máis o *Negra Sombra* do mestre Montes.
* *Resonancias de Rosalía* (2014), recompilación e novas versións de todos os poemas rosalianos cantados por el.

A adaptación musical do poema "Adiós ríos, adiós fontes" (*Cantares gallegos*) que fixo Amancio Prada foi cantada por Joan Baez o 5 de marzo de 2010 no Teatro García Barbón de Vigo.
[miniatura|Rosalía nun avión de [Norwegian.]]

### Na cultura popular 
En 1994 a Unión Astronómica Internacional aprobou o nome de Castro para un cráter en Venus na súa honra.

No programa de humor da TVG *Air Galicia* (2007) Rosalía era unha das personaxes habituais, interpretada por Patricia Vázquez. Como sucedía con outros persoeiros de Galicia, a personaxe era tratada desde un punto de vista caricaturesco e desmitificador.

En febreiro de 2017 o Ministerio de Fomento de España aprobou unha solicitude do concello de Santiago de Compostela para mudar o nome do aeroporto de Santiago de Compostela, que pasaría a chamarse "Santiago-Rosalía de Castro".

Tamén no 2017 a compañía aérea Norwegian incluíu a súa imaxe nun dos seus avións Boeing 737-800. Segundo o responsable de mercadotecnia da compañía para "reivindicar o seu dobre papel pioneiro, na recuperación do galego como lingua de cultura e o seu papel como matriarca das letras galegas por unha banda, e na emancipación da muller pola outra".

En 2017, dentro da campaña Lumes Nunca Máis!, adaptouse un poema seu para o vídeo *Adiós ríos, adiós fontes. Microactivismo poético dende o Val Miñor* (2017), gravado e editado por Alga Photography e mediaLab Casa Colorida. A adaptación é de Avelino González e a música de Rubén Artabe.

En 2018 naceu un proxecto conxunto dos concellos de Ames, Brión e Padrón cun itinerario cultural que une os de Santiago de Compostela, Ames, Brión, Padrón e Dodro.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Rosalía de nova, autor descoñecido.jpg|Na segunda metade da década dos 60, do estudio de Encausse.
Ficheiro:Rosalía por Encausse. Santiago, década dos 60 do s.XIX.jpg|Sobre 1867, retratada por Encausse.
Ficheiro:Rosalia de Castro.jpg|Foto feita sobre 1865, por María Cardarelly.
Ficheiro:Acuarela representando a Rosalía de Castro por Alexandra Murguía (1859-1927) a súa filla.jpg|Rosalía nunha acuarela feita pola súa filla Alejandra.
Ficheiro:Rosalía Castro de Murguía ca 1888 Josep María Fenollera Ibáñez (Valencia 1851-S. de Compostela 1918).jpg|Retrato por José María Fenollera, sobre 1888.
Ficheiro:Máximo Ramos 1914 Rosalía de Castro.jpg|*Rosalía de Castro* por Máximo Ramos López, 1914, RAG.

## Notas 
; Citas orixinais, en lingua castelá:

; Referencias
  

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* AAVV (1986). *Actas do Congreso Internacional de Estudios sobre Rosalía de Castro e o seu tempo*, v.&nbsp;1, v.&nbsp;2, v.&nbsp;3. CCG. USC.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Prólogo de Fernández del Riego.
* 
* 
* 
* 
*  (2º parte) Con intro de X. Carro e estudo de B. Varela.
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Con limiar de M. Mayoral.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  En galego, ing., fran. e cast.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (inclúe *Rosalía de Castro e Cuba*)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Precursores
* Eduardo Pondal
* Manuel Curros Enríquez
* Literatura galega do Rexurdimento
* Fundación Rosalía de Castro
### Ligazóns externas 
100px|dereita
* Fundación Rosalía de Castro
* RAG. Figuras homenaxeadas

* Biblioteca Virtual Galega UDC e Deputación da Coruña
* Portal de Rosalía na *Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes''
* [Biblioteca Digital Hispánica](http://bdh.bne.es/bnesearch/Search.do?numfields=1&field1=autor&field1val=%22Castro%2c+Rosal%c3%ada+de+(1837-1885)%22&field1Op=AND&docLikeThis=bdh0000187859&exact=on&advanced=true&pageSize=30&language=es&fillForm=false&showBack=true&visor=) Biblioteca Nacional de España.
* As pegadas de Rosalía.
* Rosalía nos camiños Concello de Rois.