Historia dos xudeus de Monforte de Lemos

miniatura|250px|A chamada Porta da Alcazaba ou de Peixarías vista intramuros. Nas súas proximidades encontrábanse as casas dunha das familias xudías máis importantes da cidade, os Gaibor.
A **historia dos xudeus de Monforte de Lemos** é a historia da comunidade xudía que habitou na cidade galega de Monforte de Lemos. Remóntase polo menos ao século X e prolongouse ata 1492, cando o Decreto da Alhambra decretou a súa expulsión dos territorios das coroas de Castela e Aragón. A comunidade xudía da capital do val de Lemos foi unha das máis numerosas do Reino de Galiza, sendo entre os séculos XVI e XVIII unha das poboacións galegas con maior número de conversos procesados por prácticas xudaizantes. O gran tamaño desta comunidade na cidade fixo que mesmo se denominase *"xudeus"* ou *"xudeus con rabo"* a todos os seus habitantes. pertencentes a unha das familias hebreas máis destacadas da cidade e moi ligada á historia local, os Gaibor, e que se encontra no Museo Arqueolóxico Provincial de Ourense dende a súa cesión en 1892 por parte do avogado residente na cidade Rodrigo Goicoechea.

## Historia 
### Primeiros datos 
[miniatura|dereita|275px|A poboación xudía instalouse en Monforte de Lemos ao amparo do [Mosteiro de San Vicente do Pino.]]
Descoñécese a data exacta na que chegaron os primeiros xudeus a Monforte de Lemos, mais seguramente o seu asentamento na cidade ocorreu, do mesmo xeito que en moitos outros lugares, ao amparo dun mosteiro, o mosteiro de San Vicente do Pino, ocupando zonas na subida ao monte. A riqueza agrícola da comarca e a presenza dos condes de Lemos serían outros factores que explicarían a presenza xudía na cidade.

Aínda que as noticias máis antigas da presenza xudía na cidade son do século X, nun documento do ano 915 no que se fai referencia a un Ismael "Judila" como testemuña, que ben podería referirse tanto a un xudeu como a un mozárabe.  Este documento é o chamada "Proba Caldaria" ou "Xuízo de Deus", que se celebrara no lugar onde se localizaba a antiga igrexa de Santa María da Régoa, e no que os monxes Arión e Ermesindo reclamaban a posesión do cargo de abade do mosteiro beneditino. E é que todo apunta a que en xeral durante os séculos X, XI e XII as relacións entre o pobo xudeu e a Igrexa foron boas.

Durante os séculos XII e XIII aumentou a chegada a Galiza de persoas xudías, motivada polas persecucións sufridas por parte de almorábides e almohades no centro e sur peninsular. Con todo, non é ata o século XV cando se ten constancia documental da presenza dunha comunidade hebrea na capital do val de Lemos. Cómpre salientar que de acordo coa organización de certas corporacións de construtores, a estas marcas dábaselles a consideración de aval de garantía. Con todo, non se pode asegurar que a presenza do pentáculo no muro máis antigo da torre se deba á presenza xudía, xa que este símbolo é coñecido en Galiza tamén como "Cruz de Trasgo" e pertenceu a unha loxa numérica, a nº 5.

Con todo, a maior parte das noticias da presenza hebrea en Monforte de Lemos corresponden ao século XV, cando se pensa que a presenza semita foi maior na cidade.

Se ben a relación do pobo xudeu cos nobres na cidade foi boa, a relación coa Igrexa nesta época non o foi tanto. Salienta un caso documentado o día 21 de xuño de 1462 polo que o cabido de Lugo anulou un foro en Monforte. Cómpre salientar que, se ben a revogación estaba dentro da legalidade, os documentos mostran unha postura claramente antisemita:

Esta postura antisemita do bispado de Lugo, con todo, non era compartida polo mosteiro beneditino de San Vicente do Pino, que si aforaba propiedades ás persoas xudías veciñas de Monforte.

### Persecución 
O 31 de marzo de 1492 os Reis Católicos asinaron  na Alhambra de Granada o Decreto da Alhambra, que prohibía vivir nas coroas de Castela e Aragón a todos os xudeus, dándolles a posibilidade de abandonaren a súa fe e se converteren ao cristianismo. O Decreto da Alhambra provocou a saída de moitos xudeus dos territorios do reino, un fenómeno que non foi alleo á poboación xudía de Galiza e de Monforte de Lemos, onde principalmente fuxiron a Portugal ou a países atlánticos ou mediterráneos dende os portos galegos. Con todo calcúlase que deberon ser poucos os que se exiliaron, xa que existen referencias que apuntan que no territorio galego convertéronse en maior medida que noutros lugares. O cura dos Palacios, Andrés Bernáldez, que viviu a saída do pobo xudeu de España e mesmo bautizou a algúns evitando a súa expulsión, escribiría:

Logo da expulsión, algunhas rúas foron rebautizadas para borrar calquera trazo da presenza xudía. Tal foi o caso da rúa da sinagoga, que pasou a chamarse rúa da Cruz, nome que se baseaba no principal símbolo cristián.
 

Pouco tempo despois, en 1588, o converso monfortino Miguel de Freytas e os seus descendentes foron procesados tamén polo Santo Oficio:

Outros casos aparecerían no século XVII, coas acusacións a Pedro Díaz Mezquita e algúns dos seus familiares levadas a cabo en 1604 nas que nove homes afirmaban que realizaban prácticas relacionadas coa *"ley de moissen"*. Ou o de Isabel Méndez Correa, da que se di:

No século XVIII hai constancia dos casos das familias Ávila, sendo Juan Antonio de Avila (veciño de Monforte residente en Sevilla) procesado nun auto celebrado en Sevilla o 30 de novembro de 1725, e a familia Núñez, da que Juana Núñez e as súas fillas foron capturadas en 1727.

### Esquecemento e recuperación 
miniatura|esquerda|Selo da Red de Juderías de España na confluencia das rúas Peixarías e Cárcere Vello.
A expulsión, persecución e conversión forzosa do pobo xudeu en España fixo que a pegada xudía en Monforte de Lemos caese case no esquecemento. Con todo, estudos recentes recuperaron a memoria do pasado hebreo da cidade. Os estudos realizados principalmente por Felipe Aira entre 2001 e 2003 serviron para integrar a cidade na Red de Juderías de España, convertendo Monforte de Lemos na segunda cidade galega despois de Ribadavia en entrar na rede, co obxectivo de recuperar un capítulo pouco coñecido da historia monfortina, evitar o despoboamento das rúas que pertenceron á zona de ámbito xudeu, e atraer visitantes á cidade, segundo sinalou o daquela alcalde do concello de Monforte Severino Rodríguez Díaz. En 2012 e 2013 a zona de ámbito xudeu da cidade foi promovida por Turespaña xunto coas outras 23 localidades socias (entre elas a tamén galega Ribadavia) ao decidir o organismo turístico promover internacionalmente a Red de Juderías de España.

Para dar a coñecer esta parte da poboación organizanse distintas actividades, tanto para centros de ensino como para o público xeral, como as realizadas durante o Día Internacional da Cultura Xudía polo principal investigador da historia xudía da cidade, Felipe Aira, de xeito gratuíto. Outras actividades inclúen charlas e concertos coincidindo co Día Internacional da Cultura Xudía que levaron á cidade ao candidato ao músico Paco Díez, candidato ao Premio Princesa de Asturias das Artes de 2016, ou José Ramón Ónega.

Dende finais de 2009 existe na cidade unha pequena comunidade (dúas familias contabilizadas en 2011) que profesa o xudaísmo mesiánico, unha corrente xurdida en Inglaterra pouco coñecida en Galiza e que acepta o Novo Testamento e recoñece a Xesús (chamado polo seu nome hebreo, Yashua) como mesías.

## A sociedade xudía monfortina 
### Zona de ámbito xudeu 
Autores como Emilio Fonseca falan da existencia dun "barrio xudeu" ou "xudaría" na cidade, situándoo na chamada "Porta da Alcazaba" (tamén chamada "de Peixarías"), onde se encontran as casas da familia xudía monfortina máis importante, a familia Gaibor (posiblemente Ibn Gaibor antes da súa conversión ao cristianismo). Con todo, como ocorreu noutros lugares, en Monforte de Lemos a poboación xudía da cidade non tivo a obriga de ocupar un barrio ou rúa determinados, Se ben non na documentación conservada non sempre figura o lugar preciso de residencia das persoas xudías, si se sabe que os seus lugares de residencia encontrábanse tanto intramuros como extramuros, e pode falarse de zonas de ámbito xudeu nas que houbo unha considerable presenza de poboación xudía, sendo a praza e rúa de Peixarías un dos puntos onde máis familias xudías se localizaron, aínda que tamén hai que salientar a Rúa Falagueira, a Rúa Vella, a Zapatería,, ou a zona da actual Praza de España, e non só na actual rúa Abelardo Baanante (coñecida popularmente como A Calexa), onde durante moito tempo se pensou que se encontraba a xudaría monfortina; Un feito que apoia a presenza dunha sinagoga na cidade son as Ordenanzas de 1432, polas que en todo lugar no que residisen máis de dez cabezas de familia xudías tiñan que contar cunha sinagoga, e segundo a documentación consultada por Felipe Aira a cidade do Cabe contaba daquela con máis de dez familias hebreas, polo que estaría obrigada a dispoñer dunha sinagoga.

A sinagoga encontrábase posiblemente nun terreo pechado da rúa Falagueira, actualmente en abandono en fronte do que foi a antiga casa consistorial. En dito terreo poden observarse dúas covas labradas na rocha do outeiro que puideron ser o mikve, un para homes e outro para mulleres. Tamén destacaron como artesáns, ademais de ser algúns membros da comunidade afamados médicos, avogados, arrendadores, ou cobradores de rendas reais e outras funcións públicas. Segundo a tradición popular as persoas xudías e conversas que vivían en zonas como as inmediacións da Porta Nova, tiñan os seus obradoiros nos baixos das vivendas e expuñan os seus produtos dende o "tabuleiro".

Estas actividades económicas permitíronlles a algunhas familias acumular recursos económicos que lles permitiron acceder a postos de poder na cidade como cargos no Concello, na familia condal e institucións relixiosas, ou á posesión de propiedades agrícolas. ou Francisco de Lemos Pereira, quen en 1640 foi un dos sete rexedores/procuradores da Xunta do Reino de Galicia. 

## O pobo xudeu na cultura popular monfortina 
Como noutros lugares, en Monforte de Lemos algunhas lendas, tradicións, ditos populares e refráns locais, refírense ao pobo xudeu, frecuentemente de xeito pexorativo. Entre os ditos populares e refráns asociados coa comunidade hebrea atopamos:]]
Entre os escarnios máis coñecidos contra a comunidade xudía monfortina encóntranse o chamado *Cristo dos Azotes* e o *Cristo da Colada*, cuxa existencia documéntase ata varios séculos despois da expulsión do pobo xudeu, concretamente ata a invasión napoleónica. No século XVIII un cronista da Orde franciscana chamado Frei Jacobo de Castro, nunha visita ao convento de Santo Antonio da cidade deixou constancia das dúas curiosas pezas que custodiaba:

Grazas a un documento de 1580 sábese que Jorge de Gaibor tivo que ir a Valladolid en 1539 ao ser acusado, xunto con máis persoas da súa familia, de ter azoutado unha imaxe de Cristo, de onde viría esta coñecida lenda.

Con todo, a propia crónica de Jacobo de Castro levou a algúns estudosos e historiadores a afirmar que era a propia Inquisición a que difundía estas acusacións fantásticas contra falsos conversos que practicaban o xudaísmo de xeito clandestino, cun obxectivo propagandístico e para fomentar o antixudaísmo.

Tamén cómpre salientar a lenda máis coñecida da cidade, A coroa de fogo, na que nalgunha das súas versións, como a realizada polo corunés Galo Salinas, outórgalle un papel salientable a un xudeu local que se encarga de subministrar o narcótico co que se produce o tráxico desenlace.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
*
*
*
*

### Outros artigos 
*Historia do pobo xudeu en Galicia
*A coroa de fogo
*Condado de Lemos

### Ligazóns externas 
* 
*