O rato na cultura popular galega

miniatura|300px|*Sapos e ratos, bruxas e meigas, fóra das miñas veigas*.

## Crenzas e supersticións 
Os ratos de campo constitúen unha praga para as colleitas. Por tal motivo forman parte dun ensalmo que utilizaban os labregos para bendeci-las leiras e escorrenta-las meigas (Antón Fraguas, 72). Deben salpicarse os lindes da leira con auga bendita e unha póla de oliveira bendita o domingo de Ramos, á vez que se recita:

::*Sapos e ratos,*
::*bruxas e meigas,*
::*fóra das miñas veigas*

Para esconxurar eficazmente os ratos cómpre sinalar ó lugar ó que deben ir e onde poidan manterse (*Terra de Melide*, 452). Risco conta que un cura de Amandi, que tal facía contra 1932 por terras de Sober (Lemos), mandaba os ratos ó monte de Oroso (Vicente Risco, 394).

En Riós (Ourense), para libra-la casa de ratos cumpría poñer trala porta unha pola de sabugueiro en flor.

Os mariñeiros de Cambados, cando tiñan ratos no barco, mallábano con estrugas. O mesmo *castigo* servía para cando non pescaba abondo (Adela Leiro, 32).

Crese tamén que cando lles saen os dentes deformes ós meniños, é porque ratos ou galiñas comeron algún dos dentes que previamente lles caeran . Por iso, para conseguir que os dentes saian sans e non sexan deformes, hai que botar na cinza da cociña os dentes que lles vaian caendo ós cativos .

## Medicina popular 
O caldo de rato forma parte da medicina popular galega para cura-la tiña, o tifo ou a tose ferina (Lis Quibén, 307, Jesús Rodríguez López, 141, *Terra de Melide*, 452). O tal *caldo de rato* faise botando un rato sen tripas nunha pota de caldo de verdura.

Tamén se usa en forma de *aceite de rato*, feito deixando macerar varios ratos acabados de nacer nunha botella de aceite. Unha vez completamente disoltos, este aceite serve para curar cortes e diversas feridas (Adela Leiro, 91). Tamén cura a dor de oídos dos meniños (José Curt, 317).

## Léxico 
Herba do rato *Polygonatum odoratum*|miniatura
***Rato*** forma parte de diversos sintagmas que designan diferentes plantas e animais:
* *Herba do rato*: herba fina e dura que medra entre o toxo.
* Herba do rato*: *Polygonatum odoratum*, chamada normalmente soldaconsolda ou *selo de Salomón*.  
* Herba rateira: *Euphorbia lathyris*.
* Orella de rato: *Asperugo procumbens*, planta de flores brancas e pequenas, tamén chamada ás veces *muruxa* (non confundir con *Stellaria media*, chamada vulgarmente muruxa, maruxa ou herba paxareira).
* *Cola de rato, rabo de rato*: planta, *Myosurus minumus* .
* *Rato do mar, rata ou peixe rato*: denominacións populares de diversas especies de peixes selacios (*Alopias vulpes*, *Etmopterus spinax*, *Oxynotus centrina*) e doutros tipos (agulla, *Belone belone*; alcrique, *Scomberesox saurus*, *Dasyatis pastinaca*, *Chimaera monstruosa*) .
* Pelo de rato: tipo de alga vermella, *Ceranium rubrum*, de talos pardos e filamentosos.

E tamén outros conceptos:
* *Rata*: vulva .
* *Dous ratas*: moeda de dous reais (50 céntimos de peseta) .
* *Fun unha noite ó muíño/ fixen un pouco de bolo/ púxeno no tremiñado/ rilláronm’os ratos todo*. 
* *Funme casar á montaña/ en terra de maragatos,/ déronme unha muller vella/ toda comesta dos ratos*. 
* *Funme casar á montaña/ que é terra dos maragatos;/ déronme unha muller vella/ toda roída dos ratos* ,
* *Meu sogro ten dous piornos/ e miña sogra ten tres,/ en ningún deles os ratos/ topan un grau que roer*. 
* *Na miña vida tal vin:/ na terra dos maragatos/ unha vella piquiniña/ toda rillada dos ratos*. 
* *Non armes o garamelo/ que non me gusta o touciño,/ o que foi rato algún día/ sabe onde mete o fuciño*. 
* *O muíño no’é muíño,/ que é a capela dos ratos/ onde se daban os bicos/ e se daban os abrazos* .
* *Os ratos coa fariña/ ten un bo divertimento:/ eu tamén che me adivirto/ traguéndote no pensamento* .
* *Pasei por Rio de Quintas/ caladiño com’un rato/ para que non me pegasen/ as neniñas do Portazgo*. 
* *Pensas que por ti me morro,/ que por ti rompo zapatos,/ miña cara de boneca,/ toda rillada dos ratos* (.
* *Pico, pico/ ¿quen che deu tamaño bico?/ deumo o noso Señorito/ para picar no muíño,/ o muíño a moer/ e os ratos a comer*. 
* *Quen te me dera na ucha/ coa chave na faltriqueira/ que te había de pillar/ como o rato na rateira*. 
* *Señor Alcalde Maior,/ poña xusticia nos ratos,/ que fun á noite ó muíño/ e rilláronme os zapatos* (. 
* *Si vírades o que eu vín/ na terra das maragatos:/ unha muller pequeniña/ toda comida dos ratos*.

## Adiviñas 
[...o **[rato**|miniatura]]
* Catro patas enriba de catro patas agarda a catro patas, catro patas non veu, catro patas marchou e catro patas quedou.
* Catro pés/ esperando catro pés;/ catro pés non veu/ e catro pés marchou/ e catro pés quedou/ en cima dunha arca.
* Este rato ten un nome,/ chámanlle *Pillabanciño*./ ¿Cantas letras ten o nome/ deste rato pequeniño?
* Fandunguete fandungaba/ e rabilón miraba:/ ¿como lle iría a Fandunguete/ se non fora o bugarete? 
* Foliquiño andaba buscando,/ e rabo largo estaba mirando/ e se non fora polo buratiño/ que sería do pobre Foliquiño.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro Ramón Piñeiro 2008.
* CARRÉ ALVARELLOS, Leandro: *Diccionario galego-castelán*, Terceira Edizón, Roel, A Coruña 1951.
* CURT, José: *Galicia viva: la fauna gallega y algo más*.
* ESMORÍS RECAMÁN, Federico: "Refranero fisterrán" en *Cuadernos de Estudios Gallegos* 14, 42, 1959, 107-129.
* FRAGUAS FRAGUAS, Antón: *La Galicia insólita. Tradiciones gallegas*. Cuadernos do Seminario de Sargadelos, 51. Ed. do Castro, Sada 1990.
* GARCÍA GONZÁLEZ, Constantino: *Glosario de voces galegas de hoxe*, Verba, anexo 27, Universidade de Santiago 1985.
* LEIRO LOIS, Adela (dir.): *Cambados: a tradición oral*. Colexio Público Castrelo. Cambados 1986. 
* LIS QUIBÉN, Víctor: *La medicina popular en Galicia*. Madrid 1949 (reed. Akal, Madrid 1980).
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* Losada, E., Castro, J. e Niño, E.: *Nomenclatura vernácula da flora vascular galega*, Xunta de Galicia 1992.
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refrás galegos do home*. Ed. do autor, Lugo 1977. 
* Xosé Moreiras Santiso: *Os mil e un refráns galegos da muller*. Alvarellos, Lugo 1978. 
* PÉREZ BALLESTEROS, José: *Cancionero popular gallego y en particular de la provincia de la Coruña*. 1885-1886; reed. facs. Akal, Madrid 1979. 
* RÍOS PANISSE, María del Carmen: *Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia*. Verba, Anuario Gallego de Filoloxía. Nº 7: *Invertebrados y peces* (1977), nº 19: *Mamíferos, aves y algas* (1983). Universidad de Santiago de Compostela.
* RISCO, Vicente: "Creencias gallegas: Tradiciones referentes a algunos animales", en *Revista de Dialectología y Tradiciones Populares* III, 1947, 163-188; III, 371-400.
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas. Contribución al diccionario gallego*. Ed. Ceme, Salamanca 1978. 
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*. Galaxia, Vigo 1958-1961. 
* RODRÍGUEZ LÓPEZ, Jesús: *Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares*. Ed. Celta, Lugo 1974 (1ª ed. 1895).
* VARIOS: *Terra de Melide*. Seminario de Estudos Galegos, Compostela 1933.
* ZAMORA MOSQUERA, Federico: *Refráns e ditos populares galegos''. Galaxia, Vigo 1972.