Ramón Margalef

**Ramon Margalef i López**, nado en Barcelona o 16 de maio de 1919 e finado na mesma cidade o 23 de maio de 2004, foi un biólogo catalán, profesor emérito da Universidade de Barcelona, que destaca polos seus traballos nos campos da limnoloxía, a oceanografía e a ecoloxía. Margalef foi un dos científicos españois máis destacados en toda a historia. Traballou no Instituto de Bioloxía Aplicada (1946–1951) e no Instituto de Investigacións Pesqueiras (1952-1975), que dirixiu dende o ano 1965 ata o 1967. En 1967 converteuse no primeiro profesor de ecoloxía de todo o estado, na Universidade de Barcelona, e creou o primeiro departamento desta liña científica. Ata o ano 1993 foi profesor emérito desta universidade, cando se retirou. Mais Margalef seguiu producindo obra científica ata a súa morte.

Os seus máis importantes traballos foron a aplicación da teoría da información na ecoloxía e a creación de modelos matemáticos para o estudo de poboacións. Entre as súas obras bibliográficas destacan: «*Comunidades naturais»* (1962), «*Perspectivas na teoría ecolóxica»*, «*Ecoloxía»* (1974), «*A biosfera»* (1980), «*Limnoloxía»* (1983) e «*A teoría dos sistemas ecolóxicos»* (1991). A súa obra «*Sobre dalgúns principios da teoría ecolóxica»* (1963) é considerada unha das dez principais publicacións da bioloxía do século XX.

## Traxectoria 
Naceu o 16 de maio do 1919 na cidade de Barcelona. De cativo á Margalef gustáballe de visitar os parques naturais da cidade e axudarlle ao seu pai na xardinería e de pasar horas observando insectos e disecándoos. Na escola dicíase que era un estudante distraído e que nas clases pensaba nas coleccións que faría nos xardíns aquel día; pero el, a conto diso, mesmo escribiu sobre "do tempo perdido na escola e outras trapalladas". O seu pai, con iso, fixo que o instruíse un profesor propio, Alexandre Jacki, para que estudase francés, alemán e matemáticas. Aprender esas linguas deulle pé a Margalef a entusiasmarse aínda máis nos seus intereses pois, grazas a iso, puido ler traballos de naturalistas alemáns e franceses que tiñan feito investigacións de fauna e flora catalás.

A guerra civil estourou sendo el un adolescente de 17 anos pero non quixo involucrarse na guerra e creou unha *Societat Catalana d’Estudis Biològics*ficticia, na que prepararía revistas de publicacións que nunca se chegaron a publicar. Tivo que interromper no 1938, con 19 anos, os seus estudos para ser recrutado para a milicia do Exército Popular da República. Alí encargaríase primeiro da escritura de partes de guerra e logo entraría na gran fronte de Batalla do Ebro. Enfermidades de Margalef fixeron que saíra da guerra antes de acabada e que volvese a Barcelona. Mais os anos de rigor na milicia ampliaríanse por ser chamado polo novo exército da ditadura. Estivo destinado a Segovia e Valladolid. Pola chegada ao sesenta anos de seu pai cesaría provisionalmente en 1942 no exército. Os problemas de cartos levaron a que se puxera a traballar nunha compañía de aseguradoras mentres, e de xeito autodidáctico e complementándoo con lecturas de moitos campos, continuou cos seus estudos de historia natural. Nese momento inicia a investigación dos ecosistemas acuáticos de auga doce como estudante do Instituto Botánico de Barcelona. Volveu a poñerse en contacto con científicos e sociedades científicas e a realizar as súas saídas de campo. Construíu o seu propio microscopio con pezas de borralla para comezar a visualizar microorganismos acuáticos. Destacados científicos incentivaron a Margalef para que obtivera un título universitario, mais iso tería que esperar xa que foi chamado o mesmo 1942 para un posto en Mallorca na artillaría do exército da ditadura franquista. E aínda así alí buscaría tempo para o estudo do plancto mariño, e que acabaría en publicacións. En Mallorca iniciou o seu interese polo fitoplancto mariño ao coñecer a Miguel Massutí, o naquela hora director do Instituto Español de Oceanografía.

Margalef continuou os estudos universitarios, e malia non acudir a clases os dous cursos finais, obtivo a súa licenciatura no ano 1949, mesmo con matrículas de honra. Durante os seus estudos coñecería á súa noiva, á bióloga Maria Mir. Ela, rematados os estudos, volveu para a súa terra, Mallorca, e a alí iría el a visitala frecuentemente.

Margalef iniciou a súa tese de doutorando sobre de *A temperatura e morfoloxía dos seres vivos* traballando con algas verdes. O seu doutor oficial foi Dr. Florencio Bustinza da Universidade de Madrid, e a daquela única universidade no estado que podía emitir certificacións de grao de doutor. O seu doutor foille de pouca utilidade co que o seu doutoramento o realizou só, con axudas esporádicas de profesores de Barcelona. No 1951 defendeu a súa tese, que versaba sobre a que foi sempre a súa liña de interese.

En 1952 García del Cid ofreceulle a Margalef unha praza no acabado de fundar Instituto de Investigacións Pesqueiras (IIP) de Barcelona. Especialmente en Castelló e Vigo, Margalef pasou moito tempo, meses, durante varios anos, neles realizando monitorizacións de plancto costeiro e series temporais. Alí adicoulle horas á formación de novos investigadores. Existía unha escaseza de recursos para o instituto mais Margalef fixo que houbera a nova entrada do Instituto de Investigacións Pesqueiras nunha época grazas ás súas novas liñas de investigacións. Por contactos de García del Cid, Margalef coñeceu a Sidney Galler, un talento da *Oficina Americana de Investigacións Navais*. Grazas a iso Margalef dispuxo do *Servizo de Transportes do Soporte da Milicia* dos Estados Unidos para calquera viaxe que quixese. Visitou para intereses do laboratorio e congresos internacionais Italia, Suíza, Bélxica, Canadá e o Reino Unido, Venezuela, Porto Rico, Francia, Alemaña e Estados Unidos, entre outros lugares. Mesmo naquela hora á Margalef se lle ofreceron construcións para as súas liñas de investigacións. Algúns comentan que tiña "un cheque en branco" para calquera dispositivo ou recurso que quixera. Mesmo á Margalef se lle ofreceu a oportunidade de mudarse aos Estados Unidos. O seu interese por deixar atrás a pos-guerra e a súa conciencia da "afundida sociedade" con respecto á ciencia fixo que lle interesase, pero que finalmente a desbotara pola preferencia da súa muller de vivir achegada á súa terra de orixe, Mallorca.]]

Margalef, grazas aos contactos internacionais, pasou a participar en numerosas en expedicións navais no Mediterráneo occidental e a costa oeste Africana, grazas ao apoio económico da FAO, UNESCO e da OTAN.

Margalef estivo no Instituto de Investigacións Pesqueiras, do CSIC, entre o 1951 e o 1975. Trala morte no 1965 de García del Cid, Marfalef foi proposto como novo director do IIP, cargo que aceptaría e ocupou dende o 1966 ata o 1967. Ese cargo abandonouno coa intención de seguir completamente en liñas de investigación. A dinámica de polución dos ríos explicouna como un equivalente a unha sucesión espacial.

Margalef considerou a sucesión anual do fitoplancto como unha microsucesión. Propuxo que as diferentes combinacións de concentración e niveis de turbulencia seleccionaban o fitoplancto en función das súas características especie-específicas e estratexias de supervivencia. Baseándose nese concepto, dunha competición polos recursos, propuxo que, grazas a alta capacidade de asimilación de nutrientes das diatomeas, ante aumentos da turbulencia oceánica (como cando se producen pulsos de entrada de nutrientes) as diatomeas veríanse favorecidas e aumentarían o seu éxito ecolóxico cando, pola contra, se diminuiríase o éxito de crecemento daquel plancto con taxas de crecemento baixas. Con isto, os tipos na comunidade de fitoplancto serían unha adaptación das especies ao dobre gradiente de concentración de nutrientes e da enerxía cinética da turbulencia. A turbulencia é, polo tanto, o fenómeno que marca o reinicio da sucesión. Esa idea é o denominado **Modelo de Margalef**. O *mandala* implica que os altos niveis de turbulencia e as achegas masivas ou intermitentes de nutrientes favorecen ás poboacións de fitoplancto de gran tamaño, fundamentalmente as diatomeas por teren taxas de asimilación de nutrientes máximas e unha alta capacidade de acumulación en vacúolo. Pola contra, as especies motiles e esas con menos afinidade polos nutrientes, coma os dinoflaxelados e os cocolitofóridos, dominan as comunidades fitoplanctónicas en augas pobres en nutrientes e sistemas estratificados, onde os nutrientes entran no sistema a taxas constantes.

Margalef centrouse na teoría da información e propuxo que a cantidade de información, viva e inanimada, incrementa durante a sucesión ecolóxica. Con «información» refírese á enerxía, biomasa ou a estrutura que é transferida dende estadios iniciais da sucesión á estadios posteriores por medio dun proceso que denominou *explotación*. As fases tardías son máis resistentes á perturbación grazas ao fluxo ou transferencia de enerxía. Facendo uso da teoría da información abordou unha das súas preguntas teóricas clásicas na liña de definición da biosfera: o porqué esta é descontinua, fragmentada, en múltiples organismos.

Os estudos máis relevantes describen a composición taxonómica do fitoplancto da ría, o seu ciclo anual e a súa proposta da hipótese da relación entre a turbulencia e a composición taxonómica destas comunidades . O estudo de Margalef «*El fitoplancton de la ría de Vigo»* (1955) describe por primeira vez o proceso do fenómeno de sucesión nas comunidades fitoplancto en relación con factores ambientais, asentándose nas observacións feitas nas rías galegas . Defíneo como un proceso de tres etapas que abrangue arredor de tres meses, no cal durante a primeira etapa xorden as diatomeas de pequeno tamaño, logo as diatomeas máis grandes e algúns dinoflaxelados e finalmente péchase o ciclo co predominio de dinoflaxelados, dominantes no verán.

No verán do ano 1953 a visita de Margalef á ría, para estudos nesta, coincidiu cunha marea vermella. Grazas a iso, estudou o ata daquela coñecido vulgarmente como a *purga do mar* e publicou os resultados nun artigo do 1956 . Incide, iso si, sobre do nome do fenómeno ao mencionar que «*...preferimos a denominación hematotalasia introducida por SOBRINO (1918), o primero autor español que escribiu sensatamente acerca diso»*.

Todos as mostraxes dos traballos de Margalef na Ría de Vigo realizounas a bordo da pequena embarcación chamada *Lampadena*, que naqueles momentos acabara de chegar ao laboratorio de Vigo do Instituto de Investigacións Pesqueiras, e o que é o actual Instituto de Investigacións Mariñas - CSIC.

As súas principais obras son:
* Margalef R. 1960. Ideas for a synthetic approach to the ecology of running waters. *Int. Rev. ges. Hydrobiol*. , 45: 133 - 153.
* Margalef R. 1962. Comunidades naturales. Instituto de Bioloxía Mariña da Universidade de Porto Rico. Mayagüez.
* Margalef R. 1963. On certain unifying pinciples in ecology.* American Naturalist*, 97: 357 - 374.
* Margalef R. 1968. Perspectives in ecological theory. University of Chicago Press. Chicago, Ill. 111 p.
* Margalef R. 1974. *Ecología*. Ed. Omega. Barcelona.
* Margalef R., Planas M.D., Armengol J., Vidal A., Prat N., Guisset A., Toja J., Estrada M. 1976. Limnologia de los embalses españoles. Ministerio de Obras Públicas. Madrid.
* Margalef R. 1978. Life-forms of phytoplankton as survival alternatives in an unstable environment. *Oceanologica Acl*a , 1(4):493-509
* Margalef R. 1980. *La Biosfera, entre la termodinámica y el juego*. Ed. Omega, Barcelona.
* Margalef R. 1983. *Limnología*. Ed.Omega, Barcelona.
* Margalef R. 1986. ''L'ecologia*. Ed.Omega. Barcelona. 
* Margalef R. 1992. *Planeta azul, planeta verde*. Planeta azul: Planeta verde . Biblioteca Scientific American, Prensa Científica, S.A.. Barcelona.
* Margalef R. 1994. The place of epicontionental waters in global ecology.* Limnology Now, a paradigm of planetary problem* . R. Margalef Ed. Elsevier, Ámsterdam, páx 1-8.
* Margalef R. 1996.* Una ecologia renovada a la medida de nuestros problemas.* Fundación César Manrique, Lanzarote.
* Margalef R. 1997. *Our Biosphere''. Ecology Institute, D-21385 Oldendorf/Luhe, Alemaña.

## Premios 
A Margalef concedéronselle na súa honra multitude de premios pola súa investigación científica e involucración en educación. Outorgóuselle a:

* Medalla Príncipe Alberte I, do Instituto Oceanográfico de París (1972)
* A. G. Huntsman Award, do Institut océanographique de Bedford (Canadá, 1980)
* Medalla de Narcís Monturiol do Goberno da Comunidade Autónoma de Cataluña para Ciencia de Tecnoloxía (1983)
* Premio Santiago Ramón y Cajal, do Ministerio de España de Educación e Ciencia (1984)
* Medalla Naumann-Thienemann, da Asociación Internacional de Limnoloxía Aplicada (Societas Internationalis Limnologiae, SIL) (1989)
* Premio Italgas para Ciencias Ambientais (Italia, 1989)
* Premio de Investigación da Fundación Catalá de la recherch (1990)
* Orde Civil de Afonso X o Sabio (España, 1990)
* Premio Humboldt de la Fondation Alexander von Humboldt (Alemaña, 1990)
* Premio Internacional de San Francesco d’Assisi para o Medio Ambiente (Italia, 1993)
* Premio do Instituto Internacional de Ecoloxía, do Instituto de Ecoloxía (Alemaña, 1997)
* Premio da Cruz de Sant Jordi do Goberno da Comunidade Autónoma de Cataluña (1997)
* Enxeñeiro forestal honorífico da Universidade Politécnica de Madrid (1998)
* Premio Rainiero III de Monaco (1998)
* Premio polos méritos conseguidos en vida pola ASLO (2000)
* Premio da medalla de ouro do Consello Superior de Investigacións Científicas de España (CSIC) (2002)
* Premio da medalla de ouro do Goberno da Comunidade Autónoma de Cataluña (2003)
* Premio Nacional para as Ciencias Ambientais do Goberno da Comunidade Autónoma de Cataluña (2004, póstumo).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Lista completa de publicacións de Ramón Margalef 
* Josep Maria Espinàs entrevístao o 11 de xaneiro do 1987 na tv3  
* Rós i Aragonés: biografía e bibliografía de Ramon Margalef 
* Dixital.CSIC. Colección dixitalizada de publicacións de Ramon Margalef pola biblioteca do Instituto de Ciencias do Mar de Barcelona.