Boletus

Os **boletos** ou **andoas** son cogomelos do xénero ***Boletus*** , que inclúe máis de 100 especies. Este xénero foi definido e descrito orixinalmente por Elias Magnus Fries en 1821, agrupando a todos os fungos que presentan himenio con poros. Posteriormente foron definíndose outros xéneros cuxas especies incluían esta característica, como *Tylopilus*, descrito por Petter Adolf Karsten en 1881. Así mesmo, readoptáronse ou redefiníronse xéneros xa en desuso, coma *Leccinum*. Moitas veces o termo boleto emprégase para dar nome a todos os cogomelos comestíbeis da división Basidiomycota e Ascomycota. Mentres os cogomelos velenosos son coñecidos coma pans de becha ou cacaforras.

Algunhas das especies que outrora se clasificaban neste taxon foron posteriormente situadas noutros xéneros, como ocorre coas especies *Leccinum scabrum*, *Tylopilus felleus*, *Chalciporus piperatus* ou *Suillus luteus* (Andoa anelada).

## Etimoloxía 
O nome do xénero deriva do latín *bōlētus*, "cogomelo", e do grego antigo βωλιτης, que provén á súa vez de *bōlos*/βωλος, "vulto" "morea" ou "fato". Galeno de Pérgamo (130-200) mencionaba nos seus escritos aos βωλιτης, aínda que se pensa que facía referencia á apreciada raíña (*Amanita caesarea*), que non está ligada co xénero *Boletus*.

O nome galego andoa é de orixe escura, mais pode vir do éuscaro *onddo* (boleto).

## Comestibilidade 
[thumbnail|220px|left|*[Boletus edulis*]]
Moitas especies do xénero *Boletus* son comestíbeis e apreciados en gastronomía, sendo a máis coñecida *Boletus edulis*. Tamén son apañados para o consumo os cogomelos de andoa escura (*B. badius*), *B. aereus* e outras especies. Outras, coma *B. calopus*, teñen sabor amargo ou desagradábel e non se consideran fungos comestíbeis.

Algunhas guías de fungos recomendan evitar todos os *Boletus* que presentan poros avermellados, porén, *B. erythropus* e *B. luridus* son comestíbeis logo de seren convenientemente cociñados.

A inxesta de cogomelos velenosos a miúdo produce síntomas gastrointestinais. No xénero *Boletus* illouse unha glicoproteína citotóxica chamada bolesatina. En 2007, atopouse un compoñente semellante —chamado, en inglés, *bolevenine*—, na especie velenosa *Boletus venenatus*, da China. Téñense documentado mortes por inxesta de *Boletus pulcherrimus*. En 1994, unha parella desenvolveu síntomas gastrointestinais despois de comer cogomelos desta especie, faleciendo o home. A autopsia revelou infarto intestinal. O boleto de Satanás (*Boletus satanas*) tamén ten má fama coma fungo velenoso, aínda que non se coñecen casos de morte por mor do seu consumo. Illouse tamén muscarina nalgunhas especies, aínda que a súa cantidade é farmacoloxicamente insignificante e só causa síntomas menores.

## Especies 
### Algunhas especies en Galiza 
* *Boletus aerus*, andoa moura.
* *Boletus badius*, andoa escura.
* *Boletus edulis*, madeirudo, boleto bo.
* *Boletus floccopus*, andoa peluda (tamén coma *Strombilomyces floccopus*)
* *Boletus luteus*, andoa anelada, andoa amarela.
* *Boletus pinicola*, andoa dos piñeiros.
* *Boletus satanas*, boleto de Satanás tóxica.

### Listaxe máis completa e comestibilidade 
A listaxe a seguir recolle algunhas das especies de andoas (*Boletus*), cunha guía tentativa de toxicidade e apetibilidade.

* 20px **Moi recomendado
* 20px **Recomendado**
* 20px **Desagradábel, incomíbel**
* 20px **Descoñecido, abterse** 
* 20px **Psicoactivo, perigoso** 
* 20px **Tóxico'*

* 20px *Boletus abieticola*
* 20px *Boletus aereus* - Andoa moura, andoa común
* 20px *Boletus affinus*
* 20px *Boletus albidus* *(véxase B. radicans)*
* 20px *Boletus amygdalinus*
* 20px *Boletus appendiculatus*
* 20px *Boletus auriflammeus*
* 20px *Boletus auriporus*
* 20px *Boletus badius* - andoa escura
* 20px *Boletus barrowsii*
* 20px *Boletus betula*
* 20px *Boletus bicolor* - Andoa de dúas cores (América do Norte)
* 20px *Boletus caespitosus*
* 20px *Boletus calopus*
* 20px *Boletus campestris*
* 20px *Boletus chromapes* - hoxe en día coñecido coma *Tylopilus chromapes*
* 20px *Boletus chrysenteron*
* 20px *Boletus citrinoporus*
* 20px *Boletus coccyginus*
* 20px *Boletus coniferarum*
* 20px *Boletus curtisii*
* 20px *Boletus dryophilus*
* 20px *Boletus edulis* - Madeirudo, boleto bo
* 20px *Boletus erythropus* resulta comestíbel despois de cociñalo, mais se semella moito a outras especies velenosas, polo que a súa colla non é recomendábel para persoas con pouca experiencia no tema
* 20px *Boletus fagicola*
* 20px *Boletus fechtneri* - Boleto pálido
* 20px *Boletus fragrans*
* 20px *Boletus griseus*
* 20px *Boletus impolitus* 
* 20px *Boletus legaliae* 
* 20px *Boletus luridus* 
* 20px *Boletus manicus*
* 20px *Boletus parasiticus*
* 20px *Boletus pinophilus* (ou *Boletus pinicola*) - andoa dos piñeiros 
* 20px *Boletus pulcherrimus* (prev *B. eastwoodiae*)
* 20px *Boletus purpureus* 
* 20px *Boletus queletii* 
* 20px *Boletus radicans* 
* 20px *Boletus regius*
* 20px *Boletus reticulatus* (prev *B. aestivalis*) - 
* 20px *Boletus rhodopurpureus* 
* 20px *Boletus rhodoxanthus*
* 20px *Boletus satanas* - Boleto de Satanás
* 20px *Boletus satanoides* (véxase *B. legaliae)*
* 20px *Boletus sensibilis* 
* 20px *Boletus splendidus* (véxase *B. legaliae)*
* 20px *Boletus subtomentosus* 
* 20px *Boletus subvelutipes* 
* 20px *Boletus venenatus* (Xapón)
* 20px *Boletus zelleri''

## Notas