Catarse

A **catarse** (do grego *katarsis* ou *katharsis*) é unha purga ou purificación da persoa.

Neste artigo preténdese mostrar a catarse non unicamente como termo lingüístico. A catarse ten profundas raíces antropolóxicas e a partir desas orixes, empregouna na medicina, a traxedia grega, e a psicanálise.

## Orixe antropolóxica da catarse 
En certos lugares practícase o xamanismo, que é un conxunto de crenzas e prácticas referentes aos xamáns. Os xamáns son considerados persoas dotadas de poderes espirituais para sandar aos enfermos etc. Un dos papeis que interpreta o xamán, é o de recolector e preparador das forzas benéficas que derrotarán ás forzas maléficas. A expulsión final do maléfico, frecuentemente vén acompañada dun simbolismo material. É así como o curandeiro exhibe un anaco de algodón ou un refugallo calquera, que pretende extraer do corpo do enfermo. O xamanismo ten analoxía con aquelas operacións rituais gregas onde o obxecto maléfico era extraído. Este obxecto extraído denominábano os gregos *katharma*, palabra que significa ademais *vítima sacrificial humana*. Ao *katharma* xamanista podémolo mirar como provocador da enfermidade que pode levar á morte; neste sentido, é o provocador da crise. Mentres a curación vén ser a expulsión de impurezas, unhas veces espirituais (coma os malos espíritos) e outras materiais (coma o obxecto xamánico).

Con estes antecedentes, podemos situar agora a palabra ***katharsis***. Segundo o filósofo René Girard, esta palabra significa en primeiro lugar o beneficio que a cidade obtiña da eliminación do katharma. Antes de ser executado, o katharma era paseado polas rúas da cidade, para que atraese sobre si tódolos *malos xermes*, e evacualos.

Pódese afirmar que Girard concibe o termo catarse como **categoría** ou concepto que se refire a ***expulsión***. A categoría de *expulsión* susténtase na hipótese antropolóxica de que, cando as comunidades arcaicas entraban en *crises* exteriores se volvían violentas, expulsando así ao suposto causante da *desorde*. Así a todo, dito culpable frecuentemente era acusado inxustamente, é dicir viña ser un *chibo expiatorio*. Por outra banda, dita *expulsión* que exerceron as comunidades primitivas, seguiríase efectuando ao longo da historia, ata na nosa Idade Contemporánea, pero con matices e formas de presentarse distintas.

## A catarse e a traxedia grega 
O termo katharsis tamén o atopamos na traxedia grega. Na *Poética* de Aristóteles emprégase esta palabra para designar o efecto que exerce a traxedia nos espectadores. A traxedia, co recurso á *piedade* e ao *terror*, logra a expurgación de tales paixóns.

*Katharsis* en Aristóteles, é a purificación psicolóxica polo terror e a piedade.

Noutras palabras, o espectáculo (traxedia) debe producir nos espectadores, sensacións de compaixón e terror, que os purifique destas emocións, a fin de que saian do teatro sentíndose limpos e elevados, cunha alta comprensión dos camiños dos homes e dos deuses.

O termo grego *phobos* tradúcese como terror, medo, pánico, espanto. O termo grego *eleos* como misericordia, compaixón, piedade. Unhas veces tradúcese ao galego phobos como *terror* mentres que noutras obras se atopa como *temor*. Para *eleos*, unhas obras empregan *compaixón*, mentres outras *piedade*.

En canto ás características destas emocións, temos que, segundo Aristóteles, a piedade ou compaixón é unha paixón penosa suscitada pola dor ou o sufrimento doutro. Xa que logo, require pensar que esoutro está padecendo realmente, e ademais, que o seu sufrimento é grave. Ademais, este sentimento precisa a opinión de que a persoa non merecía o sufrimento. *Aristóteles* sinala que a piedade garda unha estreita relación coa crenza de que un é tamén vulnerable. En definitiva, require unha comunidade de sentimentos e a opinión de que se pode padecer un mal similar ao que padece quen suscita a nosa piedade. O terror atópase relacionado intimamente coa piedade. En definitiva, o que nos suscita piedade é o que tememos que podería ocorrernos a nós mesmos. E posto que a piedade esixe percibir a propia vulnerabilidade e a semellanza co que sofre, piedade e terror experiméntanse case sempre xuntos.

O *terror* e a *piedade* son dous afectos, forman os extremos na cadea sentimental humana. Trátase do terror ante o espantoso, e a piedade ante o miserable. O terror experiméntase ante potencias que poden dispoñer da nosa vida, sen defensa posible pola nosa banda. Este sería un extremo superior dos afectos. Un extremo inferior dos afectos corresponde á piedade ante a miseria, que sobrevén ao caer en conta de que por ser semellantes ao desgraciado pódenos sobrevir o que a el lle está pasando. A semellanza constitúe o fundamento do extremo inferior (a piedade); mentres o extremo superior (o terror) vén dado polo abismo da diferenza existente entre o individuo e potencias que o rebordan e non pode controlar.

A *katharsis* como **purgación** ou purificación, consiste na liberación do peso dunha realidade que se nos está volvendo pesada. Tales realidades pesadas poden pertencer a distintas ordes: fisiolóxica, emocional etc. Os pesados pesos na orde da realidade constitúen o totalmente diferente, que nos excede (absoluto) e o semellante (natural), que no plano dos sentimentos, poden percibirse como terror e piedade. Polo que é necesario unha purgación que nos libere deles non en canto tales, senón en canto pesados pesos. E a obra de arte, mediante accións de reprodución imitativa (como se dá na obra de teatro) ha de conseguir en nós tal efecto.

## A catarse e a medicina 
Un remedio catártico produce a evacuación de humores ou materias que son consideradas como nocivas. Usualmente o remedio é frecuentemente concibido coma se participase da mesma natureza có mal que provocou a enfermidade, de tal xeito que se agrava o malestar, provocando unha crise saudable da que xurdirá a curación. En definitiva, atopámonos con que a crise chega ó seu paroxismo, para finalmente provocar a expulsión dos axentes patóxenos xunto co que serviu como remedio.

Segundo René Girard na práctica medicinal actual este mecanismo séguese efectuando e resulta eficaz. Podémolo ver con máis claridade no caso das vacinas e a inmunización. A intervención médica inocula ou transmite un algo da enfermidade, para que o organismo estea san ou en orde, do mesmo xeito, os ritos nas comunidades primitivas *inxectaban* algo de violencia precisamente para que a comunidade non caese en crises violentas. As revacinacións ou reforzos corresponderían a novos modos de protección ritual - sacrificial. Noutras palabras, atopámonos cun pensamento científico que lonxe de ser orixinal, vén ser fillo do pensamento arcaico.

## A catarse e a psicanálise 
A terapia catártica ou método catártico consiste en que o efecto terapéutico buscado é unha *purga*, unha descarga adecuada dos efectos patóxenos. A cura permite ao suxeito evocar e ata revivir os acontecementos traumáticos aos que se achan ligados devanditos afectos, e lograr a descarga destes polas vías normais, como o pranto.

## O riso como catarse 
Máis aló da comedia que nos fai rir, de xeito xeral o riso é unha catarse por canto vén ser unha forma de *expulsión* ou evacuación moi común e natural. Unha persoa ri porque dun ou doutro xeito sente que existe unha ameaza á súa capacidade de controlar o seu ambiente e ás persoas que están nel, e ata a súa capacidade de controlar os seus propios pensamentos e os seus propios desexos. Pero pola contra, non rirá se dita ameaza faise moi real. Deste xeito, as condicións da risa son contradictorias. Girard afirma que a ameaza debe ser por unha banda, abafadora e, pola outra, equivaler á nada. En definitiva, para poder rir, debemos estar *arriba* malia atoparnos constantemente ameazados por quedar *abaixo*.

Para poder rir é necesaria unha suficiente separación respecto ao obxecto da nosa risa. Esta separación preséntase de distintos xeitos: pode ser a separación do escenario no caso da **comedia**, ou a separación que brindan os costumes estranxeiros, ou o remoto pasado. Esta separación permítenos rir con impunidade e abandono, permite ademais sentirnos diferenciados daquela *vítima de sacrificio* que non é outra cousa que a vítima do noso rir.

Así a todo, hai casos en que non hai ningunha *vítima de sacrificio* que suscite a gargallada e poña a debida distancia entre nós mesmos e as forzas interpersoais que nos ameazan. Este é o caso no cal nós mesmos somos o obxecto principal da nosa diversión. Girard refírese a aquela risa especialmente física, producida por perigos apenas aludidos, por accidentes aos que se escapou por un pelo, por curvas pechadas tomadas a velocidades superiores ao que permitiría a prudencia. Pero ademais temos o caso no cal nós somos obxecto do noso humor cando nos enfrontamos a perigos simulados; é dicir cando o perigo é reproducido con gran realismo, pero á vez cun alto grao de seguridade, como nos parques de diversións.

O riso, na praxe moderna é socialmente máis aceptado có pranto, é dicir, rir é a única forma socialmente aceptable de catarse. Así a todo, a diferenza entrambos non é de esencia, senón só de grao. Malia iso, contrario ao sentido común, temos un elemento crítico máis agudo no riso antes ca no choro porque o riso máis do que ás bágoas parece achegarse a un paroxismo que se resolve en verdadeiras convulsións, unha *experiencia crítica* de rexeitamento e de expulsión.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* GIRARD, René, *La violencia y lo sagrado*, Ediciones de la Biblioteca de la Universidad Central de Venezuela, Caracas, 1975.
* GIRARD, René, *Literatura, mímesis y antropología*, Gedisa, Barcelona, 1984.
* GIRARD, René, *Shakespeare. Los fuegos de la envidia*, Barcelona, 1995.
* ARISTÓTELES, *Politeia*, Tradución de Manuel Briceño Jáuregui, S.I., Caro y Cuervo, Bogotá, 1989
* ARISTÓTELES, *Poética*, Versión, introducción y notas de Juan David García, Universidad Nacional Autónoma de México, México, 1946.
* LAPLANCHE, Jean – BERTRAND, Jean, *Diccionario de psicoanálisis*, Labor, Barcelona, 1981.
* McLEISH, Kenneth, *Aristóteles. La poética de Aristóteles*, Norma, Bogotá, 1999.
* NUSSBAUM, Martha, *La fragilidad del bien. Fortuna y ética en la tragedia y la filosofía griega*, Visor. Dis., S.A., 1995.
* Diccionario Griego – Español, Editorial Bibliográfica Española, Madrid, 1945.