Triclosán

O **triclosán** (***Triclosan***, ás veces abreviado **TCS**) é un axente antibacteriano e antifúnxico presente nalgúns produtos de consumo, como algunhas pastas de dentes, xabóns, deterxentes, xoguetes e tramamentos de limpeza cirúrxica. É similar nos seus usos e mecanismo de acción ao triclocarbán. A súa eficacia como axente antimicrobiano, o risco de resistencia antimicrobiana, e o seu posible papel no desenvolvemento de perturbacións hormonais segue sendo controvertido. Cómpre facer investigacións adicionais para comprender os seus posibles efectos sobre a saúde dos organismos e o medio ambiente.

O triclosán desenvolveuse en 1966. Un estudo de 2006 recomendou ducharse cun 2 % de triclosán como réxime a seguir en unidades cirúrxicas para eliminar da pel dos pacientes a bacteria *Staphylococcus aureus* resistente á meticilina (SARM). 

## Usos 
O triclosán utilizouse na roupa de hospital na década de 1970. Antes do cambio no seu estado regulador na Unión Europea e os Estados Unidos, expandírase comercialmente e era un ingrediente común en xabóns (0,10–1,00 %), xampús, desodorizantes, pastas de dentes, colutorios, produtos de limpeza e pesticidas. Tamén formaba parte de produtos de consumo, como utensilios de cociña, xoguetes, roupa de cama, calcetíns e bolsas do lixo.

O triclosán foi rexistrado como pesticida en 1969. En 2017, houbo cinco rexistros para o triclosán na EPA. Actualmente, hai 20 rexistros antimicrobinaos na EPA baixo as regulacións da Lei Federal de Insecticidas, Funxicidas e Rodenticidas (FIFRA).

Nos Estados Unidos, en 2000, o triclosán e o triclocarbán (TCC) podían encontrarse no 75 % dos xabóns líquidos e no 29 % das pastillas de xabón, e en 2014 o triclosán utilizábase en máis de 2000 produtos de consumo. O uso en unidades cirúrxicas é efectiva cun tempo de contacto mínimo de aproximadamente dous minutos.

O triclosán tamén se usa nos revestimentos dalgunhas suturas cirúrxicas. Hai boas evidencias de que estas suturas revestidas con triclosán reducen o risco de infección no sitio onde se fai a cirurxía. A Organización Mundial da Saúde, o Colexio Americano de Cirurxiáns e a Sociedade de Infeccións Cirúrxicas sinalan un beneficio de suturas revestidas de triclosán na redución do risco de infección no sitio da cirurxía.

O triclosán empregouse como axente selectivo en clonación molecular. Un hóspede bacteriano transformado por un plásmido que leva un xene mutante do *FabI* (mFabI) resistente ao triclosán como marcador seleccionable pode crecer en presenza de altas doses de triclosán en medios de crecemento.

### Efectividade 
En cirurxía, as suturas revestidas con triclosán reducen o risco de infeccións no sitio onde se realiza a cirurxía. En 2013, a FDA estadounidense atopou que había un claro beneficio para a saúde nalgúns produtos para o consumidor que contiñan triclosán, pero non noutros; por exemplo a FDA non atopou probas de que o triclosán en xabóns antibacterianos proporcionase algún beneficio comparado con lavar as mans con auga e un xabón normal.

Unha revisión Cochrane de 30 estudos concluíu que as pastas de dentes que contiñan triclosán/copolímero producían un 22 % de redución na placa dental e na inflamación xenxival comparada coas pastas con fluoruro e sen triclosán/copolímero. Había evidencias débiles dunha redución en carie dental, e ningunhas evidencias de redución na periodontite.

Un estudo feito por Colgate-Palmolive atopou unha redución significativa na xenxivite, sangrado enxival e placa dental co uso de pastas de dentes que contiñan triclosán. Unha revisión independente do grupo Cochrane suxire que a redución neses tres aspectos é estatisticamente significativa (é improbable que ocorra por casualidade) mais non é clinicamente significativa (é improbable que produza efectos relevantes).

O triclosán úsase en contedores para o almacenamento de alimentos, aínda que este uso está prohibido na Unión Europea desde 2010.

## Estrutura química e propiedades 
Este composto orgánico é un sólido branco en po cun cheiro fenólico aromático lixeiro. Categorizado como policloro fenoxi fenol, o triclosán é un composto aromático clorado que ten grupos funcionais representativos tanto de éteres coma de fenois. Os fenois a miúdo teñen propiedades antibacterianas. O triclosán é soluble en etanol, metanol, dietil éter, e solucións fortemente básicas como unha solución 1M de hidróxido de sodio, pero só é lixeiramente soluble en auga. O triclosán pode sintetizarse a partir do 2,4-diclorofenol.

### Síntese 
Nun proceso de refluxo, o 2,4,4'-tricloro-2'-metoxidifenil éter trátase con cloruro de aluminio.

O formulario da Farmacopea dos Estados Unidos publicou unha monografía para o triclosán que establece os seus estándares de pureza.

## Mecanismo de acción 
A altas concentracións, o triclosán actúa como biocida con moitas dianas no citoplasma e na membrana plasmática. Porén, ás concentracións máis baixas vistas en produtos comerciais, o triclosán compórtase como bacteriostático e actúa sobre as bacterias principalmente inhibindo a síntese de ácidos graxos.

O triclosán únese ao encima bacteriano proteína transportadora de enoíl-acilos redutase (ENR), que está codificada no xene *fabI*. Esta unión incrementa a afinidade do encima pola nicotín adenín dinucleótido (NAD+). Isto ten como resultado a formación dun complexo ternario estable de ENR-NAD+-triclosán, que é incapaz de participar na síntese de ácidos graxos. Os ácidos graxos son necesarios para a formación e reprodución das membranas celulares. Os vertebrados non teñen un encima ENR e así non son afectados por este modo de acción.

Tamén se informou que o triclosán interacciona coa tubulina e inhibe a súa polimerización.

### Perturbador endócrino 
O triclosán é un perturbador endócrino débil, aínda que a relevancia disto para os humanos non se sabe con certeza. O composto únese con baixa afinidade ao receptor de andróxenos e ao receptor de estróxenos, nos cales observáronse tanto respostas agonistas coma antagonistas.

## Exposición 
As persoas expóñense ao triclosán por absorción a través da pel cando lavan as mans, se duchan, limpan os dentes, usan colutorios ou cociñan e por inxestión cando o tragan. Cando o triclosán se libera no ambiente, pode producirse unha exposición adicional a este composto ao inxerir plantas cultivadas en solos tratados con lodos de augas residuais, ou comer peixes expostos a el. O triclosán mata un amplo espectro de bacterias, e os investigadores estaban preocupados tamén polo seu efecto sobre as bacterias beneficiosas do solo.

## Distribución, metabolismo e eliminación 
Unha vez absorbido, o triclosán metabolízase no corpo humano principalmente por reaccións de conxugación en glicurónido e conxugados sulfato que se excretan nas feces e na urina. Os estudos farmcocinéticos demostran que o triclosán sulfato e glicurónido poden formarse no fígado a velocidades aproximadamente iguais á concentración ambientalmente relevante de 1 a 5 microMolar. Cando as concentracións de triclosán están por debaixo de 1 microMolar, espérase que a sulfonación sexa a principal vía metabólica para a eliminación.

## Preocupacións sanitarias 
Debido aos potenciais perigos para a saúde, causados pola posibilidade de resistencia antimicrobiana, perturbación endócrina e outros problemas que se mencionan máis abaixo, o Servizo Xeolóxico dos Estados Unidos designou o triclosán como "contaminante de preocupación emerxente (CEC)", o que significa que está en investigación polos riscos para a saúde pública. Os "contaminantes emerxentes" poden definirse, grosso modo, como compostos químicos sintéticos ou naturais ou microorganismos que non se monitorizan normalmente no medio ambiente pero que teñen o potencial de entrar no ambiente e causar efectos ecolóxicos adversos sospeitados ou sobre a saúde humana. Pénsase que o triclosán se acumula nas augas residuais e acaba volvendo á auga potable, propagándose así unha acumulación que podería causar efectos co uso continuo.

Nos Estados Unidos, despois dunha revisión que durou varias décadas dos posibles problemas para a saúde causados por este contaminante de preocupación emerxente, a FDA decidiu o 6 de setembro de 2016 que 19 ingredientes activos, incluíndo o triclosán non son xeralmente recoñecidos como seguros e efectivos (a categoría GRAS/GRAE). (Ver a sección  Políticas máis abaixo).

### Alerxia 
O triclosán foi asociado cun alto risco de producir alerxia alimentaria. Isto pode ser porque a exposición ás bacterias reduce a alerxia, como predí a hipótese da hixiene, e non sería causado pola toxicoloxía do propio triclosán. Este efecto pode tamén producirse co gluconato de clorhexidina e cloroxilenol (PCMX), entre outros axentes antibacterianos. Outros estudos ligaron o triclosán coa dermatite de contacto alérxica nalgúns individuos. Adicionalmente, concentracións de triclosán foron asociadas con sensibilización alérxica, especialmente de alérxenos inhalados e estacionais, en lugar de alérxenos alimentarios.

### Exposición a subprodutos 
O triclosán pode reaccionar con cloro libre en aug ada billa clorada para producir menos cantidade doutros compostos, como o 2,4-diclorofenol. Algúns destes intermediarios convértense en dioxinas por exposición á radiación ultravioleta (do sol ou outras fontes). As dioxinas que se poden formar a partir do triclosán non se pensa que deban preocupar toxicoloxicamente aos mamíferos, aves e peixes.

### Hormonal 
As preocupacións sobre os efectos sobre a saúde do triclosán aumentaron despois de que se detectase en mostras humanas de leite, sangue e urina. Os estudos en ratas mostraron que a exposición ao triclosán modula as respostas dependentes de estróxenos. Fixéronse durante anos moitos estudos in vivo e in vitro en machos e femias de peixes e ratas e apoian a conclusión de que o triclosán posúe propiedades (anti)estroxénicas e (anti)androxénicas dependendo da especie, tecido e tipo de célula.

## Historia 
O triclosán patentouno en 1964 Foi presentado ao ano seguinte, principalmente polo uso en hospitais, e estaba en produción mundial e uso a inicios da década de 1970.

En 1997 Ciba-Geigy fusionouse con outra compañía suíza, Sandoz, para formar Novartis. Durante a fusión, o negocio químico de Ciba-Geigy pasou á empresa derivada Ciba Specialty Chemicals, a cal foi adquirida en 2008 polo xigante químico BASF. BASF actualmente fabrica o triclosán baixo o nome de marca Irgasan DP300.

## Preocupacións ambientais 
### Tratamento e eliminación 
A exposición ao triclosán en produtos de uso persoal é relativamente curta. Unha vez que se tiran, os residuos con triclosán envíanse ás plantas de tratamento de augas residuais, onde, por exemplo no caso dos Estados Unidos, se elimina aproximadamente o 97–98 % do triclosán. Os estudos mostran que cantidades substanciais de triclosán (170.000–970.000&nbsp;kg/ano) poden escapar as plantas de tratamento de augas residuais e causan danos ás algas da superficie das augas. Isto supón un potencial perigo ambiental e ecoloxico, especialmente en sistemas acuáticos. Seguindo co exemplo dos Estados Unidos, o volume de triclosán que entra ao medio ambiente nos lodos de augas residuais despois da súa captura inicial da auga residual é de 44.000 ± 60.000&nbsp;kg/ano. O ozono considérase que é unha ferramenta efectiva para eliminar o triclosán durante o tratamento das augas residuais. Como os produtos domésticos de plástico e téxtiles liberan moi pouco triclosán ao ambiente, estes non se consideran fontes importantes de contaminación por triclosán. Un estudo do balance de masas na planta de tratamento de augas residuais de Atenas (Grecia) feito en 2013 mostrou que o 43 % do triclosán se acumulaba nos lodos primarios e secundarios, o 45 % perdíase debido á degradación, mentres que o restante 12 % vertíase ao medio ambiente por medio de auga residual tratada secundariamente. No medio ambiente, o triclosán pode ser degradado por microorganismos ou reaccionar coa luz do sol, formando outros compostos, entre os que estaban clorofenois e dioxinas.

Durante o período 1999-2000, o Servizo Xeolóxico dos Estados Unidos detectou triclosán no 57,6 % dos regatos e ríos mostreados.

### Bioacumulación 
Aínda que os estudos feitos usando aparatos con membranas semipermeables atoparon que o triclosán non se bioacumula moito, o metil-triclosán é comparativamente máis estable e lipófilo e así presenta un maior risco de bioacumulación. A capacidade do triclosán de bioacumularse está afectada polo seu estado de inonización en condicións ambientais diferentes.

O quecemento global pode incrementar a captación e efectos do triclosán en organismos acuáticos.

### Ecotoxicidade 
Tamén se estudou a súa ecotoxicidade. O triclosán é tóxico para as bacterias acuáticas aos niveis en que se atopa no medio ambiente. É moi tóxico para varios tipos de algas e ten o potencial de afectar a estrutura das comunidades de algas, especialmente xusto augas abaixo de onde se verten os efluentes das plantas de tratamento de augas residuais de orixe doméstica. O triclosán foi observado en múltiples organismos, incluíndo algas, vermes *Lumbriculus variegatus* acuáticos, peixes e golfiños. Tamén se atopou en animais terrestres, como miñocas de terra e especies de niveis tróficos superiores. Disponse de poucos datos para a toxicidade do triclosán a longo prazo para as algas, dáfnidos e peixes, pero disponse de bastantes datos da súa toxicidade aguda sobre estes grupos de organismos.

Un  estudo de 2017 que usou unha metodoloxía de cociente de risco e avaliou a ameaza ecolóxica debida a verteduras de auga residual que contiña triclosán en ríos europeos, informou que a probabilidade de que os valores de cociente de risco superasen o valor de 1 ían do 0,2 % (para ríos con factor de dilución de 1000) ao 45 % (para ríos con factor de dilución de 2).

O triclosán favorece as condicións anaerobias, o cal é típico en solos e sedimentos. As propiedades antimicrobianas do triclosán son resistentes á degradación anaerobia, que é o que máis contribúe á súa persistencia no medio ambiente.

## Resistencia 
Preocupa tamén a posible resistencia cruzada (ou corresistencia) con outros antimicrobianos. Realizáronse numerosos estudos e os resultados indican que o uso de axentes biocidas, como o triclosán, pode causar resistencia cruzada.
Un estudo feito nun amplo rango de bacterias e diferentes clases de antibióticos mostrou que *Pseudomonas aeruginosa* e *Stenotrophomonas maltophilia*, xa resistentes ao triclosán, incrementaban a súa resistencia ás tetraciclinas e norfloxacina cando se expoñían ao triclosán. Os resultados dun estudo publicado en *The American Journal of Infection Control* mostraron que a exposición ao triclosán estaba asociada cun alto risco de desenvolver resistencia e resistencia cruzada en *Staphylococcus aureus* e *Escherichia coli*. Isto non se observou coa exposición á clorhexidina ou a axentes baseados no peróxido de hidróxeno (nas condicións de dito estudo).

## Alternativas 
Unha metaanálise completa publicada en 2007 indicou que, en instalacións comunitarias, o xabón normal non era menos efectivo que os xabóns que conteñen triclosán para "impedir síntomas de enfermidade infecciosa e reducir os niveis bacterianos nas mans.".

Os antibióticos non orgánicos e biocidas orgánicos son alternativas efectivas ao triclosán, como os ións de prata e cobre e as nanopartículas.

## Políticas 
O triclosán non estaba aprobado pola Comisión Europea como substancia activa para o uso en produtos biocidas para produtos de tipo 1 en xaneiro de 2016. Nos Estados Unidos, os fabricantes de produtos que conteñen triclosán deben indicar a súa presenza na etiqueta. En Europa o triclosán está regulado como un conservante cosmético e debe indicarse na etiqueta. O uso do triclosán en produtos cosméticos foi restrinxido pola Comisión Europea en 2014.

Nos Estados Unidos, o triclosán está regulado como pesticida pola EPA e regulado cos fármacos pola FDA. A EPA xeralmente regula usos en superficies sólidas, mentres que as regulacións da FDA son sobre usos en produtos de coidado persoal.

En 1974, a FDA norteamericana empezou o proceso monográfico de revisión deste produto farmacéutico para os "produtos antimicrobianos tópicos vendidos sen receita", entre os que estaba, ademais do triclosán, o triclocarbán. O panel asesor reuniuse o o 29 de xuño de 1972 e a axencia publicou o proxecto de norma o 13 de setembro de 1974. A norma inicial aplicábase a "produtos vendidos sen receita que contiñan ingredientes antimicrobianos para uso tópico humano, que inclúen xabóns, roupa cirúrxica, locións de lavado ou desmaquillado da pel, preparacións de primeiros auxilios e produtos adicionais definidos polo panel."

En 1978 a FDA publicou unha monografía final provisional para os produtos antimicrobianos tópicos. O rexistro reabriuse en marzo de 1979 para ter en conta seis comentarios que recibiu a axencia durante o período de envío de obxeccións ao TFM, incluídos novos datos enviados por Procter & Gamble sobre a seguridade e efectividade do triclocarbán e por Ciba-Geigy sobre a proliferación do uso do triclosán. O documento sinala que "enviáronse cantidades significativas de datos novos e previamente non considerados con cada unha das peticións anteriores." Reabriuse outra vez en outubro dese ano para permitir ás persoas interesadas enviar máis datos establecendo condicións para a seguridade, efectividade do etiquetado dos produtos antimicrobianos tópicos de venda sen receita para uso humano.

O seguinte documento emitido foi un proxecto de norma do 17 de xuño de 1994, que afirmaba, "a FDA está emitindo unha nota de proxecto de norma en forma dunha monografía final provisional emendada que establecería condicións baixo o cal os produtos de fármacos antisépticos para o coidado da saúde tópicos vendidos sen receita son recoñecidos xeralmente como seguros e efectivos e ben etiquetados. A FDA está emitindo esta nota de proxecto de norma sobre produtos farmacolóxicos anitmicrobianos tópicos despois de considerar os comentarios públicos nesa nota e outra información no rexistro administrativo deste promulgación de regulación. A FDA tamén está solicitando datos e información sobre a seguridade e efectividade de antimicrobianos tópicos para uso en xeles para mans ou desinfectantes." A actualización da norma do ano 1994, o triclosán foi retirado da categoría de fármaco, o que o deixou dispoñible en produtos de consumo.

O 6 de setembro de 2016, 44 anos despois do seu proxecto de norma inicial, a FDA emitiu unha norma final establecendo que 19 ingredientes activos, incluíndo o triclosán e o triclocarbán, usados en produtos antisépticos para o consumidor sen receita pensados para o uso con auga (tamén coñecidos como antisépticos de lavado para o consumidor) non son xeralmente recoñecidos como seguros e efectivos (GRAS/GRAE) e están mal etiquetados, e son novos fármacos para os cales se necesitan peticións aprobadas baixo a sección 505 da Lei FD&C para a súa comercialización. As compañías teñen un ano para reformularen os seus produtos sen incluíren estes ingredientes, retiralos do mercado ou faceren unha Nova Petición de Fármaco para os produtos. 

En 2015 e 2016 a FDA tamén emitiu proxectos de normas para emendar o TFM de 1994 sobre a seguridade e efectividade dos antisépticos para o coidado da saúde sen receita e antisépticos para fretar para o consumidor sen receita.

O estado de Minnesota tomou medidas contra o triclosán antes da norma federal. En maio de 2014, o gobernador asinou unha lei prohibindo no estado os produtos que contiñan triclosán. A lei entrou en vigor o 1 de xaneiro de 2017. As excepcións a esta norma son produtos individuais que recibiron a aprobación da FAD para uso para o consumidor.

En vista das crecentes evidencias de efectos sobre a saúde humana e ecotóxicos do triclosán, algunhas compañías reformularon os seus produtos para eliminalo antes que entre en vigor a regulación: Colgate-Palmolive eliminouno dos xabóns Palmolive Dish Soap e Softsoap en 2011 (pero seguiu incluíndoo na pasta de dentes Colgate Total ata finais de 2018 ou inicios de 2019); Johnson & Johnson eliminouno dos produtos para meniños en 2012 e de todos os produtos en 2015; Procter & Gamble de todos os seus produtos en 2014; en 2014 foi retirado do Clearasil, e Avon empezou a eliminalo progresivamente; e Unilever eliminouno dos seus produtos de coidado e limpeza da pel en 2015, e dixo que o eliminaría dos de coidado oral en 2017.

No Canadá, o triclosán permítese en cosméticos, aínda que o anuncio recente da FDA motivou que a portavoz de Health Canada Maryse Durette afirmase nun e-mail ao xornal de Toronto *The Globe and Mail* que, "o goberno publicará unha avaliación final da seguridade do triclosán 'no próximo futuro' e tomará decisións 'se estiveren xustificadas'." Health Canada elaborou unha lista chamada Cosmetic Ingredient Hotlist, que inclúe centos de compostos químicos que non están permitidos ou cuxo uso está restrinxido en cosmética. A lista di que o triclosán está actualmente permitido en cosméticos ata nun 0,3 %, e ata un 0,03 % en colutorios bucais e outros produtos orais que requiren advertencia de que se evite tragalos e non o usen nenos de menos de 12 anos.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Xabón antibacteriano
* Cloruro de benzalconio
* Cloroformo
* Cloroxilenol
* Xel desinfectante
* Dial (xabón)