open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fedón de Elis

**Fedón** (en latín *Phaedon*, en grego antigo ) foi un filósofo grego natural de Elis, dunha familia nobre. 
## Traxectoria 
Foi feito prisioneiro na súa mocidade (na guerra entre Esparta e Elis ao redor do -401 ou -400 ) e foi comprado por un comerciante de escravos ateniense que o quería como amante, xa que era un mozo de notábel beleza. Escapou cando puido e púxose a servir a Sócrates, a quen coñecera, e un amigo de Alcibíades e de Critón finalmente pagou o seu rescate. Este amigo probabelmente fose Cebes, quen instruíu ao mozo en filosofía.

A partir dun diálogo que leva o seu nome suponse que Fedón estivo presente na morte de Sócrates e aínda era bastante novo, xa que tiña o pelo longo, que segundo o costume no Peloponeso se cortaba aos 18 anos. Tamén se fixo amigo de Platón.

Tras a morte de Sócrates viviu un tempo en Atenas e despois regresou a Elis onde fundou unha escola de filosofía na que tivo, entre outros discípulos, a Mosco e a Anquipilo; Sucedeuno á fronte da escola Pleistano, despois do cal a escola eleática se uniu  a Menedemo de Eretria e a Asclepíades de Fliúnte, que se separaran da escola de Estilpón. Fundou a escola chamada primeiro da Élide, e despois dos eretrios, xa que se trasladou a Eretria.

Dado que non se conservan os seus escritos, non se determinou como era a súa filosofía, pero tivo certa repercusión na súa época.
Dióxenes Laercio menciona algunhas das súas obras, pero son dubidosas:
* 
* 
* 
* 
*Suídas* menciona:
* 
* 
* 
## Notas
Citlalli Hernández

**Minerva Citlalli Hernández Mora**, nada na Cidade de México o 29 de abril de 1990, é unha política e activista social mexicana, membro do partido Morena. É secretaria xeral de Morena dende o 28 de outubro de 2020 e foi senadora da República pola Cidade de México entre 2018 e 2024.

O 19 de agosto de 2024, foi anunciada pola presidenta de México Claudia Sheinbaum como Secretaria das Mulleres, nova dependencia do goberno federal unha vez que o Instituto Nacional das Mulleres sexa elevado de rango na lei.

## Traxectoria 
Citlalli Hernández Mora estudou Ciencias da Comunicación na Universidade Nacional Autónoma de México.

En 2014 iniciou a súa militancia no Movemento Rexeneración Nacional na delegación Iztacalco, onde foi integrante de Comité de Base, membro das mocidades e Secretaria de Cultura do Comité Executivo Delegacional de Morena en Iztacalco. 

### Deputada local (2015-2018) 
En 2015 foi elixida deputada á VII Lexislatura da Asemblea Lexislativa do Distrito Federal, última lexislatura deste órgano colexiado, que dende o 17 de setembro de 2018 se converteu no Congreso da Cidade de México.

### Senadora pola Cidade de México (2018-2024) 
En 2018 foi elixida senadora pola Cidade de México en segunda fórmula —a primeira correspondeu a Martí Batres Guadarrama—, para as lexislaturas LXIV e LXV que culminaron en 2024. No Senado é secretaria da comisión Anticorrupción, Transparencia e Participación Cidadá, e integrante das comisións de Dereitos Humanos, de Mocidade e Deporte, de Relacións Exteriores, América Latina e o Caribe, de Traballo e Previsión Social, de Cultura e de Economía.

O 11 de marzo de 2019, durante unha transmisión en Excélsior TV, Citlalli debateu coa senadora panista Alejandra Reynoso Sánchez sobre o aborto, na que Alejandra expón os puntos en contra do aborto, mentres que Citlalli expuxo puntos a prol, pondo como exemplo, que dende 2007, a mortalidade materna causada por un aborto inseguro na Cidade de México reduciuse practicamente a cero.

### Senadora por Lista nacional (2024) 
En 2024, ao formar parte da lista de senadores plurinominais de Morena, na segunda posición, Hernández Mora foi reelixida como senadora da república, para un segundo mandato.

## Atentado 
O 29 de maio de 2019 foi vítima dun atentado ao atoparse un pequeno artefacto explosivo camuflado como un libro nas súas oficinas do Senado, o cal lle causou unha leve lesión.

## Notas
Seoane de Arriba

Como topónimo **Seoane de Arriba** pode referirse a:

;En Galiza
***Seoane de Arriba**, lugar da parroquia de Trasliste, no concello de Láncara;
***Seoane de Arriba**, lugar da parroquia de Solbeira, no concello de Viana do Bolo.

## Véxase tamén
### Outros artigos
***Seoane de Abaixo**, lugar da parroquia de Caldesiños, no concello de Viana do Bolo.
Seoane de Oleiros

Como topónimo **Seoane de Oleiros** pode referirse a:

;En Galiza
***Seoane de Oleiros**, parroquia do concello de Xinzo de Limia;
****Seoane de Oleiros**, lugar de dita parroquia.

## Véxase tamén
### Outros artigos
Camiños de Santiago de Compostela: Camiño Francés e Camiños do Norte de España

Os **Camiños de Santiago de Compostela: Camiño Francés e Camiños do Norte de España** son Patrimonio da Humanidade pola UNESCO en España. Foi designado orixinalmente en 1993, e posteriormente foi ampliado e renomeado en 2015. O sitio completo inclúe unha rede de cinco rutas de peregrinación tradicionais do Camiño de Santiago ao seu paso polo norte de España: o popular Camiño Francés, o Camiño Primitivo, o Camiño do Norte, o Camiño Interior e a Ruta de Liébana; así como 16 das estruturas individuais máis "culturalmente significativas", incluíndo edificios relixiosos e civís.

En 1998, a UNESCO tamén designou como Patrimonio da Humanidade as rutas situadas en Francia. O casco vello de Santiago de Compostela e a súa catedral, destino final destas rutas, tamén é Patrimonio da Humanidade, aínda que separado desta. Foi inscrito en 1985.

## Notas
Bréixome

O termo **Bréixome** pode referirse a:

***Bréixome**, nome masculino galego.

Como topónimo, pode referirse a:

;En Galiza
***Bréixome de Abaixo**, lugar da parroquia de Parada de Outeiro, no concello de Vilar de Santos;
***Bréixome de Arriba**, lugar da parroquia de Parada de Outeiro, no concello de Vilar de Santos.
Ribadil

Como topónimo **Ribadil** pode referirse a:

;En Galiza
***Ribadil de Abaixo**, lugar da parroquia de Oroso, no concello da Cañiza;
***Ribadil de Arriba**, lugar da parroquia de Oroso, no concello da Cañiza;
***A Ponte Ribadil**, lugar da parroquia de Ribeira, no concello de Crecente.
Vila de Abaixo

Como topónimo **Vila de Abaixo** pode referirse a:

;En Galiza
***Vila de Abaixo**, lugar da parroquia da Somoza, no concello da Estrada;
***A Vila de Abaixo**, lugar da parroquia de Sacos, no concello de Cerdedo-Cotobade.

## Véxase tamén
### Outros artigos
Vilabar

Como topónimo **Vilabar** pode referirse a:

;En Galiza
***Vilabar de Abaixo**, lugar da parroquia de Troáns, no concello de Cuntis;
***Pena de Vilabar**, lugar da parroquia de Troáns, no concello de Cuntis.

## Véxase tamén
### Outros artigos
Rita Payés

**Rita Payés Roma**, nada en Vilassar de Mar o 29 de setembro de 1999, é unha compositora, trombonista e cantante de jazz e bossa nova catalá.

## Traxectoria 
### Carreira artística 
Iniciouse como trombonista baixo a influencia dunha familia de músicos. Máis adiante estudou no instituto IEA Oriol Martorell e entrou na Sant Andreu Jazz Band, dirixida por Joan Chamorro; nesta tamén comezou a cantar xunto a Andrea Motis, Magalí Datzira e Eva Fernandez.

Aínda adolescente, Payés gravou dous traballos con Chamorro, obtendo en 2015 o premio Enderrock á mellor proposta de jazz. Trala boa acollida destes dous traballos, en 2019 Rita publicou xunto á súa nai, a guitarrista Elisabeth Roma, un novo álbum titulado *Imagina*. Hungría, Francia, Suíza, Italia, Marrocos, Suecia e Grecia.

Payés anunciou en xaneiro de 2021 a publicación dun novo traballo compartido de novo coa súa nai, que veu a luz o 16 de abril, co título *Como la piel*. Este disco valeulle o Premio Alícia ao talento emerxente de 2021, galardón que outorga a Academia Catalá da Música.

En 2021 colaborou na canción «La gent que estimo» do disco *A tope amb la vida* de Oques Grasses.

## Discografía 
* 2015 - *Joan Chamorro presenta a Rita Payés* (con Joan Chamorro).
* 2016 - *Lua amarela* (con Joan Chamorro).
* 2019 - *In New York* (Venus Records)
* 2021 - *Como la piel* (con Elisabeth Roma).

### Colaboracións 
* 2021 - *La gent que estimo* (con Oques Grasses).

## Notas
Xesús (homónimos)

O topónimo **Xesús** pode referirse a:

;En Galiza
***Xesús de Nazaret**, lugar da parroquia de Bóveda, no concello de Lugo;
***Bo Xesús**, lugar da parroquia das Maroñas, no concello de Mazaricos;
***Bon Xesús**, lugar da parroquia de Barallobre, no concello de Fene..

;Mosteiro de Galiza
***Mosteiro do Bon Xesús de Trandeiras**, en Trandeiras (A Pena, Xinzo de Limia).

Amais, como nome, pode referirse a:

***Xesús**, antropónimo masculino galego.
***Xesús Ferro Couselo**, un historiador e investigador galego (1906-1976);
***Xesús Ferro Ruibal**, lingüista, teólogo, latinista e escritor galego (n. 1944).

## Véxase tamén
### Outros artigos
Cows

**Cows** foi unha banda estadounidense de noise rock procedente de Minneapolis, Minnesota que se formou en 1986 e disolveuse en 1998. O grupo mesturaba punk rock con humor surrealista e grandes doses de ruído tocado a través de amplificadores distorsionados e "berros" de trompeta, codificándoos como banda de noise rock. Ao longo da súa carreira Cows publicou nove álbums de estudio, todos eles agás o primeiro a través do selo baseado en Minneapolis Amphetamine Reptile Records. Unha estrela na súa honra está no mural exterior do clib First Avenue de Minneapolis.

## Discografía 
### Álbums 
## Notas
Xesús (nome)

[miniatura|*Isho* ou *Eesho*, a forma en [lingua siríaca|arameo siríaco de Xesús.]]

**Xesús** é un nome propio masculino galego. Esta forma escrita tamén é común co asturiano. Provén do hebreo: *Yeshua* (ישוע), e chegou ao galego a través do grego *Iēsous* (Ἰησοῦς) e do latín *Iesus*. Quere dicir ‘Deus salva, Deus é salvación’. e 20 co nome Suso, cunha media de idade de 23 anos.

## Xesús noutras linguas 
* Aragonés: Chesús
* Asturiano: Xesús
* Catalán: Jesús
* Castelán: Jesús
* Éuscaro: Jesus/Josu
* Francés: Jésus
* Portugués: Jesus

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lista de nomes masculinos en galego
* Lista de nomes masculinos galegos máis comúns
### Ligazóns externas 
* Guía de nomes galegos. Nomes masculinos Real Academia Galega
Erbo

O topónimo **Erbo** pode referirse a:

;En Galiza
***Erboedo**, parroquia do concello da Laracha;
****Erboedo de Abaixo**, lugar de dita parroquia;
***Erbo de Abaixo**, lugar da parroquia de Palmou, no concello de Lalín;
***Erbo de Arriba**, lugar da parroquia de Palmou, no concello de Lalín.

## Véxase tamén
### Outros artigos
***Erbón**, lugar da parroquia de Tortes, no concello de Becerreá.
Pánfilo de Samos

**Pánfilo** (en latín *Pamphilus*, en grego antigo ) foi un filósofo grego discípulo de Platón.

## Traxectoria 
O único que se recorda del é que Epicuro na súa mocidade o escoitou na illa de Samos onde vivía e de onde probabelmente era natural.

Epicuro adoitaba falar del con moito desprezo, en parte, segundo Cicerón, porque pensaba que non lle debía moito na súa instrución, xa que Epicuro dicía que el mesmo era o autor da súa propia filosofía. Pánfilo de Samos tamén é mencionado por Dióxenes Laercio (*Vidas e opinións de filósofos eminentes*, X. 14) e *Suídas*, *s.u.* ).

## Notas
Shahd Wadi

**Shahd Wadi**, nada en Alexandría, Exipto o 3 de febreiro de 1983, é unha escritora e tradutora palestina.

## Traxectoria 
Naceu en Exipto, filla de nai exipcia e pai palestino, criouse en Xordania e trasladouse a vivir a Portugal. Tiña 15 anos cando pisou por primeira vez a Palestina. Fixo o doutoramento en Estudos Feministas pola Universidade de Coimbra e foi seleccionada para a plataforma Best Young Researchers (ERD). Na mesma universidade obtivo o grao de mestra coa tese intitulada *Feminismos de corpos ocupados: as mulheres palestinianas entre duas resistências* (2010). Na súa investigación as narrativas artísticas no contexto da ocupación israelita da Palestina e considera as artes un testemuño de vidas. 

Residente en Lisboa, reparte o seu tempo entre a investigación, a tradución, a escrita, as consultorías artísticas e programación cultural. 

Na súa investigación aborda as narrativas e representacións dos corpos das mulleres nas creacións culturais e artísticas contemporáneas. Tamén, o silencio e o lugar de resistencia no contexto da ocupación israelí de Palestina. Considera as artes como testemuñas de vida, e mesmo a súa propia vida.

Colaborou nunha escolma de poemas para *Rachar co silencio*, caderno especial de *Nós Diario* e *Sermos Galiza* do 5 de outubro de 2024. como arma de resistencia para reclamar a vida e a liberdade na súa tierra. Segundo ela di mentres Palestina estea ocupada, a súa patria é a fronteira entre o aquí e o alí.

## Distincións 
*Distinción Escritora Galega Universal da Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega en 2025, "desde o profundo respecto e afecto á súa persoa e a valoración da alta calidade da súa obra, así como por defender a dignidade nacional de Palestina e os dereitos individuais e colectivos da súa poboación desde perspectivas feministas".

## Publicacións 
### Individuais 
* *Corpos na trouxa: histórias-artísticas-de-vida de mulheres palestinianas no exílio* (2017). Almedina. 264 páxs. ISBN 9789724070841.
* *Chuva de Jasmim*. Editorial Caminho (2025).

### Colectivas 
* *Volta Para Tua Terra: Não Há Abril Sem Imigrantes*. Urutau. (2024)
* *Ask the Night for a Dream: Palestinian Writing from the Diaspora*. Palestine Writes.(2024)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Discurso de Shahd Wadi ao recoller o Premio Escritora Galega Universal na Gala dos Premios Follas Novas do Libro Galego
Michael Kiwanuka

**Michael Samuel Kiwanuka** , nado en Londres o 3 de maio de 1987, é un cantante e compositor británico que asinou con Polydor Records. O seu primeiro álbum de 2012, *Home Again*, foi disco de ouro no Reino Unido e o seu segundo álbum, *Love & Hate*, debutou no 2016 no número un. Estivo nomeado a numerosos premios, entre eles os Brit Awards, MTV Europe Music Awards, BBC Music Awards e os Premios Grammy. En xaneiro de 2012, gañou o premio Sound of 2012 da BBC; e en setembro de 2020, gañou o Mercury Prize.

## Traxectoria 
Nado e criado en Muswell Hill, Londres, Kiwanuka é o fillo de Michael e Deborah, ugandeses que fuxiron do réxime de Idi Amin. Asistiu ao Fortismere School, deixándoo en 2005 logo de completar os A-Levels.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
Semana Náutica de Melilla

A **Semana Náutica de Melilla** é unha competición de vela que se celebra en Melilla (España), organizada polo Real Club Marítimo de Melilla.  
Dispútase tanto para vela de cruceiro, desde 1997, como para vela lixeira, desde 2013.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Rañe

O topónimo **Rañe** pode referirse a:

;En Galiza
***Rañe**, lugar da parroquia de Fornelos, no concello de Salvaterra de Miño;
***Rañe de Abaixo**, lugar da parroquia de Moreira, no concello de Ponteareas;
***Rañe de Arriba**, lugar da parroquia de Moreira, no concello de Ponteareas;
***O Rañedo**, lugar da parroquia de Lanzá, no concello de Mesía;
***As Rañeiras**, lugar da parroquia de Loureda, no concello de Arteixo;
***As Rañeiras**, lugar da parroquia de Lestón, no concello da Laracha;
***Rañestras**, lugar da parroquia de Álceme, no concello de Rodeiro;
***Campo de Rañestras**, lugar da parroquia de Álceme, no concello de Rodeiro.

## Véxase tamén
### Outros artigos
Ría (homónimos)

O topónimo **Ría** pode referirse a:

;En Galiza
***A Ría de Abres**, parroquia do concello de Trabada;
***A Ría**, lugar da parroquia de Reádegos, no concello de Vilamarín;
***Ría de Abaixo**, lugar da parroquia de Marcón, no concello de Pontevedra;
***Ría de Arriba**, lugar da parroquia de Marcón, no concello de Pontevedra.

## Véxase tamén
### Outros artigos
***As Rías**, lugar da parroquia de Laxe, no concello de Laxe.
Cidade histórica de Toledo

A **cidade histórica de Toledo** é un conxunto histórico do concello español de Toledo, declarado Patrimonio da Humanidade.

## Descrición 
O conxunto inclúe edificacións históricas da cidade española de Toledo, na comunidade autónoma de Castela-A Mancha. A área protexida abrangue o casco antigo da cidade, pechado pola muralla da cidade e polo meandro que forma o río Texo, e unha serie de zonas na beira oposta do curso fluvial. Foi declarado Patrimonio da Humanidade pola Unesco en 1986. A cidade tamén ten o status de Ben de Interese Cultural, ao ser declarada monumento histórico-artístico o 9 de marzo de 1940.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Toledo

### Ligazóns externas 
* Municipality
* Spain's official website – Info about Toledo
Os Picóns

O topónimo **Os Picóns** pode referirse a:

;En Galiza
***Os Picóns de Abaixo**, lugar da parroquia das Eiras, no concello do Rosal;
***Os Picóns de Arriba**, lugar da parroquia das Eiras, no concello do Rosal.

## Véxase tamén
### Outros artigos
***Os Pións**, lugar da parroquia de Xaviña, no concello de Camariñas.
Simias de Tebas

**Simias de Tebas** (en latín, *Simmias*, en grego, Σιμμίας), foi un filósofo grego, primeiro discípulo do pitagórico Filolao e máis tarde amigo e discípulo de Sócrates. 
## Traxectoria 
Coñecemos esta amizade a través dunha obra de Xenofonte *Memorabilia*. Hai dous diálogos de Platón nos que un personaxe chamado *Simias* aparece como interlocutor de Sócrates, un é o *Fedón* e outro o *Critón*. Mesmo está presente na décimo terceira *epístola* escrita por Platón. Estudou en Exipto e familiarizouse coa filosofía mística exipcia. Segundo Dióxenes Laercio, Simias foi o autor de 23 diálogos, dos que a enciclopedia Suídas menciona o título de dous *Sobre a filosofía* e outro *Sobre a música*, hoxe non conservados. Simias tamén aparece como personaxe no *De Genio Socratis* de Plutarco, na sección chamada *Moralia*.

Simias viaxou desde Tebas co seu irmán Cebes levando unha gran cantidade de diñeiro para liberar a Sócrates, e estaba ao seu carón cando morreu.
## Notas
Cebes de Tebas

**Cebes de Tebas** (Kébes) foi discípulo de Filolao o Pitágórico e de Sócrates, de quen era un amigo íntimo. Dióxenes Laerci e *Suides* atribúenlle tres obras Πίναξ (*Pínaks)*, Ἑβδόμη (*Hedómē)* e Φρύνιχος (*Frýnikhos)*, a primeira das cales se conserva.

## Notas
Simias

**Simias** é o nome das seguintes persoas da Antigüidade: 

* **Simias de Macedonia**, militar macedonio.
* **Simias (militar)**, militar macedonio ao servizo de Exipto.
* **Simias de Tebas**, filósofo grego.
* **Simias de Rodas**, poeta e gramático grego.

**Simias**, tamén é o nome dun xénero dos Cercopithecidae:
***Simias concolor**, único membro do dito xénero.
Sabugueiro (homónimos)

O termo **Sabugueiro** é unha planta arbustiva e medicinal, de 2 a 4 metros, da familia das adoxáceas.

Como topónimo, pode referirse a:

;En Galiza
***Sabugueiro**, lugar da parroquia de Santa Locaia, no concello de Castro de Rei;
***O Sabugueiro**, lugar da parroquia de Luneda, no concello da Cañiza;
***O Sabugueiro**, lugar da parroquia da Capela, no concello da Capela;
***O Sabugueiro**, lugar da parroquia de Santa Tegra de Abeleda, no concello de Castro Caldelas;
***O Sabugueiro**, lugar da parroquia de Queixas, no concello de Cerceda;
***O Sabugueiro**, lugar da parroquia de Rebordelo, no concello de Cerdedo-Cotobade;
***O Sabugueiro**, lugar da parroquia de Lagartóns, no concello da Estrada;
***O Sabugueiro**, lugar da parroquia de Anxeriz, no concello de Friol;
***O Sabugueiro**, lugar da parroquia de Toxos Outos, no concello de Lousame;
***Sabugueiro de Abaixo**, lugar da parroquia de Castrelo, no concello de San Xoán de Río;
***Sabugueiro de Arriba**, lugar da parroquia de Castrelo, no concello de San Xoán de Río;
***Trasar de Sabugueiro**, lugar da parroquia de Buciños, no concello de Carballedo.

## Véxase tamén
### Outros artigos
***Sabugueiros**, lugar da parroquia de Boizán, no concello de Vilalba.
Mosteiros de Haghpat e Sanahin

Os **mosteiros de Haghpat e Sanahin** (en armenio: Հաղպատավանք) son dous lugares relixiosos da Igrexa apostólica armenia na provincia de Lori, en Armenia.

Construídos durante o reinado da dinastía Kiurikie, fundadores do Reino de Lori (entre os séculos X ao XIII), foron importantes centros de aprendizaxe. O mosteiro de Sanahin en particular era famoso pola súa escola de caligrafía. Os dous complexos do mosteiro mostran o mellor da arquitectura armenia daquela época.

Os mosteiros están catalogados como Patrimonio da Humanidade pola UNESCO. O mosteiro de Haghpat foi catalogado en 1996 e o mosteiro de Sanahin engadiuse en 2000.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Sanahin Monastic Complex - Lori 
* Monasteries of Haghpat and Sanahin UNESCO collection on Google Arts and Culture
Factorio

***Factorio*** é un videoxogo de simulación, construción e xestión desenvolvido e publicado polo estudo checo Wube Software. O xogo anunciouse a través dunha campaña de financiamento colectivo de Indiegogo en 2013 e lanzouse para Windows, macOS e Linux o 14 de agosto de 2020 tras unha fase de acceso anticipado de catro anos e críticas positivas. Posteriormente o xogo foi lanzado en Nintendo Switch o 28 de outubro de 2022. Hai modos para un xogador e multixogador, así como oito escenarios de xogo adicionais.

Os autores lanzaron *Factorio: Space Age*, unha expansión do xogo base, o 21 de outubro de 2024.

## Sinopse 
O videoxogo segue a historia dun enxeñeiro que aterra nun planeta alieníxena e debe coller recursos e crear unha industria automatizada para construír un foguete; non obstante, como é un videoxogo *sandbox*, os xogadores poden continuar o xogo despois do final da historia.

## Notas
Glucano 1,4-alfa-glicosidase

A **glucano 1,4-α-glicosidase** (), antes coñecida como **γ-amilase**, é un encima localizado no bordo en cepillo do intestino delgado . Outros nomes que se lle deron a este encima son: glicoamilase, amiloglicosidase, α-glicosidase lisosómica, maltase ácida, exo-1,4-α-glicosidase, glicose amilase, γ-1,4-glucano glicohidrolase, 1,4-α-D-glucano glicohidrolase e ten o nome sistemático de 4-α-D-glucano glicohidrolase. Este encima cataliza a seguinte reacción química:

: Hidrólise dos residuos de α-D-glicosa terminais con enlaces (1→4) sucesivamente desde os extremos non redutores das cadeas con liberación de β-D-glicosa

A maioría das formas deste encima poden hidrolizar tamén rapidamente enlaces glicosidicos 1,6-α-D cando o seguinte enlace da secuencia é 1,4. Pertencen a varias familias diferentes, como a glicósido hidrolase familia 15 de fungos, a glicósido hidrolase familia 31 do intestino humano (MGAM), e a glicósido hidrolase familia 97 das formas bacterianas.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Amilase

### Ligazóns externas 
*
Patrimonio natural e cultural da rexión de Ohrid

O **patrimonio natural e cultural da rexión de Ohrid,** é a designación como Patrimonio da Humanidade co que a UNESCO cataloga o lago de Ohrid e a paisaxe cultural circundante en Macedonia do Norte e Albania. A superficie total dos bosques de faias rexistradas é de 94.728,6 hectáreas e 15.944,4 hectáreas de zona de amortecemento, preto de tres cuartas partes das cales están en Macedonia do Norte.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Patrimonio da Humanidade en Albania
* Patrimonio da Humanidade en Macedonia do Norte
Pilar Palomero

**Pilar Palomero**, nada en Zaragoza en 1980, é unha cineasta e escritora española, recoñecida con premios como a Biznaga de Ouro ou os Premios Goya á mellor película, mellor dirección novel e mellor guión orixinal pola película *Las niñas.*

## Traxectoria 
Pilar Palomero estudou na Universidade de Zaragoza e na *Escola Superior de Cinematografía e Audiovisual da Comunidade de Madrid*, ECAM, onde se licenciou en 2006 como directora de fotografía. Traballou como guionista e guionista de cine e audiovisual. Tamén foi profesora nesas mesmas especialidades, escribindo e dirixindo guións e audiovisuais. En 2013 trasladouse a Bosnia e Hercegovina e estudou en 2013 un Máster en Dirección de Cine na *Film Factory*, dirixido polo cineasta húngaro Béla Tarr na cidade. de Saraxevo . Comezou a facer curtametraxes, documentais e ensaios, xunto a directores como Carla Simón en *Generation Kplus.* 

En 2020 estreou a súa primeira longametraxe, *Las niñas,* como directora e escritora. Unha película proxectada e seleccionada no Festival Internacional de Cine de Berlín e no Festival Internacional de Cine de Shanghai *,* entre outros. Entre os seus recoñecementos, o premio á mellor película en castelán no Festival de Málaga, o premio de fotografía e o Premio Feroz .  

En 2022, *La maternal*, a súa segunda longametraxe, estreouse no Festival Internacional de Cine de San Sebastián, onde volve ao mundo da adolescencia. E en  2024 estreou *Los destellos,* cuxa actriz Patricia López Arnaiz obtivo a "Cuncha de Prata á Mellor Interpretación Femenina.

## Notas
República do Rif

A **República do Rif** (en árabe: جمهورية الريف *Jumhūriyyatu r-Rīf*) foi unha república confederada no Rif, Marrocos, que existiu entre 1921 e 1926. Foi creada en setembro de 1921, cando unha coalición de rifeños e yebalíes liderados por Abd el-Krim sublevouse na Guerra do Rif contra o Protectorado Español de Marrocos. Os franceses intervirían ao lado de España nas últimas fases do conflito. Unha prolongada loita pola independencia matou a moitos rifeños e soldados hispano-franceses, e foi testemuña do uso de armas químicas por parte do exército español, o seu primeiro uso xeneralizado desde o final da Primeira Guerra Mundial. A eventual vitoria hispano-francesa debeuse ás vantaxes tecnolóxicas a pesar da súa falta de moral e coherencia. Tras o final da guerra, a república foi finalmente disolta en 1926.

## Notas
Formamida

A **formamida** é unha amida derivada do ácido fórmico. É un líquido incoloro inmiscible en auga e cun cheiro parecido ao amoníaco. É a materia prima para a fabricación química de sulfamidas e outros fármacos, herbicidas e pesticidas, e na fabricación de ácido cianhídrico. Foi utilizado como suavizante para o papel e fibras. É un solvente para moitos compostos iónicos. Tamén foi utilizado como solvente para resinas e plastificantes. Algúns astrobiólogos suxiren que pode ser unha alternativa á auga como solvente principal noutras posibles formas de vida no Universo.

As **formamidas** son compostos do tipo RR′NCHO. Unha formamida importante é a dimetilformamida, (CH3)2NCHO.

## Produción 
### Produción histórica 
No pasado a formamida produciase tratando o ácido fórmico con amoníaco, o que produce formato de amonio, que á súa vez rende formamida ao quentalo:
: HCOOH + NH3 → 
:  → HCONH2 + H2O

A formamida tamén se xerou por aminólise de etil formato:
:HCOOCH2CH3 + NH3 → HCONH2 + CH3CH2OH

### Produción moderna 
O proceso industrial actual para a fabricación de formamida consiste na carbonilación de amoníaco:

### Nicho ou aplicacións de laboratorio 
A formamida é un constituínte de mesturas crioprotectoras de vitrificación usadas para a crioconservación de tecidos e órganos.

A formamida tamén se usa como estabilizador do ARN en electroforese en xel para desionizar o ARN. Na electroforese de capilaridade, utilízase para estabilizar febras monocatenarias de ADN desnaturalizado.

Outro uso é engadila en solución sol-xel para evitar o craqueo durante a sinterización.

A fomamida no seu estado puro foi utilizada como un solvente alternativo para a autoensamblaxe electrostática de nanopelículas de polímeros.

A formamida úsase para preparar aminas primarias directamente e cetonas por medio de derivados N-formil, usando a reacción de Leuckart.

## Bioquímica 
[miniatura|320px|Ciclo da [metanoxénese, mostrando os intermediarios que conteñen formamida.]]
As formamidas son intermediarios no ciclo da metanoxénese.

### Química prebiótica 
A formamida propúxose como solvente alternativo á auga, quizais pola súa capacidade de soportar a vida noutras partes do Universo con bioquímicas alternativas ás que se encontran actualmente na Terra. Fórma pola hidrólise do cianuro de hidróxeno. Ten un gran momento dipolar, e as súas propiedades de solvatación son similares ás da auga.

A formamida pode converterse en trazas de guanina ao quentala en presenza de luz ultravioleta.

Demostrouse que varias reaccións químicas prebióticas que producen derivados de aminoácidos poden ter lugar en formamida.

## Seguridade 
Non se recomenda o contacto coa pel e os ollos. Cunha LD50 de gramos por kg, a formamida ten unha toxicidade aguda baixa. Tamén ten unha baixa mutaxenicidade.

## Notas
Mosteiro de Geghard e alto val do Azat

O **mosteiro de Geghard e alto val do Azat** son dous lugares que foron catalogados como Patrimonio da Humanidade pola UNESCO no ano 2000, gozando dun status de protección especial. Dentro do sitio catalogado están a parte alta do val do río Azat, que contén o mosteiro de Geghard e outros edificios.

## Galería de imaxes 

Geghard-Gavit-02-Kathogike-2019-gje.jpg|
Geghard-Gavit-06-Westportal-Tympanon-2019-gje.jpg|
Geghard-Kathogike-10-2019-gje.jpg|
Geghard-Kathogike-26-Suedfassade-Loewe und Stier-2019-gje.jpg|
Geghard-oberer Gavit-04-Saengerinnen-2019-gje.jpg|
Geghard-Kreuzsteine-18-2019-gje.jpg|
Geghard-Kreuzstein-06-2019-gje.jpg|

## Notas
Barrio da Ponte Vella no centro histórico de Mostar

O **barrio da Ponte Vella no centro histórico de Mostar** é un conxunto urbano catalogado como Patrimonio da Humanidade pola UNESCO en 2005. Este lugar engloba a Ponte Vella e os seus arredores. A ponte otomá, que cruza o río Neretva, foi encargada por Suleimán o Magnífico e rematada en 1566/67. En 1993, durante a guerra de Bosnia, foi bombardeada e destruída deliberadamente polo Consello Croata de Defensa. Despois da guerra, a ponte foi reconstruída utilizando métodos de construción tradicionais e materiais locais, e reabriuse en 2004. O seu custo foi de aproximadamente 15 millóns e medio de dólares.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* O barrio da Ponte Vella no centro histórico de Mostar na páxina web da Unesco
The Transporter

***The Transporter***, en inglés; ***Le Transporteur***, en francés, é unha película franco-estadounidense dirixida por Louis Leterrier e Corey Yuen. O seu guionista, Luc Besson, inspirouse na serie de curtos de BMW "The Hire" para crear esta película. Estreouse en Francia o 2 de outubro de 2002 e o 11 de outubro do mesmo ano nos Estados Unidos. Os protagonistas son Jason Statham como Frank Martin e Shu Qi como Lai Kwai. Esta é a primeira película da serie, á que seguiron Transporter 2 e Transporter 3.

## Sinopse 
Un ex-membro dun corpo especial do exército, Frank Martin, presta os seus servizos de condutor experto a calquera que lle pague ben. En principio el non se implica nos asuntos en que colabora. De feito, este principio non entra dentro das regras cando o paquete que transporta empeza a queixarse e el descobre que está transportando unha muller chinesa. Após abrir o paquete, unha excepción nos seus principios, convértese no albo dunha cuadrilla de gánsteres, á vez que ten que escapar da policía.

## Elenco 
* Jason Statham como Frank Martin.
* Shu Qi como Lai.
* François Berléand como o inspector Tarconi.
* Matt Schulze como Darren "Wall Street" Bettencourt.
* Didier Saint Melin como Boss.
* Doug Rand como Leader.
* Ric Young como Mr. Kwai.

## Produción 
Luc Besson inspirouse na serie de filmes de BMW *The Hire* para crear o guión de *The Transporter*. Ao facela el, fíxoa expresamente para Jason Statham, porque estivo impresionado coa súa actuación na película de ciencia ficción *The One* (2001). 

Durante a rodaxe Jason Statham fixo a maioría das súas escenas de risco sen utilizar dobres.

## Coches 
Cabe destacar que, nesta obra cinematográfica, o personaxe de Jason Statham, Frank Martin, especificamente identifica o seu coche como un "BMW 735i negro de 1999". Porén, no comentario do DVD, Jason Statham indica que o coche era un Serie 7 750iL V12 de 1999 con caixa de cambios manual. Durante a historia o personaxe interpretado por Statham roubou máis tarde un Mercedes-Benz W140 SEL 600 V12 AMG (408 hp, 300KW) a Bettencourt como unha compensación pola destrución do seu BMW.

## Notas
José Puente Figueiras

**José Puente Figueiras**, nado o 13 de outubro de 1886 en Texexe (Calo, Teo) e finado na mesma aldea despois de 1937, foi un político galego.

## Traxectoria
En febreiro de 1931 foi nomeado secretario da sociedade de Agricultores y Ganaderos de Calo. Foi presidente do Centro Republicano de Teo e primeiro alcalde da Segunda República Española en Teo entre 1931 e 1932.

## Notas
Viva Tu (álbum de Manu Chao)

***Viva Tu*** é o quinto álbum de estudio en solitario do cantautor Manu Chao, e o primeiro álbum de estudio do cantante en 17 anos dende o lanzamento de *La Radiolina* en 2007, lanzado o 20 de setembro de 2024. As cancións están en linguas como castelán, francés, portugués e inglés.

## Historia e contexto 
Tralo lanzamento de *La Radiolina* en 2007, Manu Chao enfocouse en xiras e sinxelos ocasionais, así como en colaboracións con outros artistas e proxectos sociais. En 2023, publicou "Inna Reggae Style", unha recompilación de dez cancións que lanzara anteriormente xunto a Chalart58. En 2024, Manu Chao regresou ao panorama musical co sinxelo "Viva Tu," unha rumba dedicada aos seus veciños de Barcelona, marcando o inicio dunha nova etapa na súa carreira.

## Composición e produción 
O álbum inclúe 13 cancións inspiradas nas viaxes e experiencias cotiás de Manu Chao, cantadas en castelán, francés, portugués e inglés. O sinxelo "Viva Tu" reflicte temas de autoaceptación e simplicidade da vida cotiá. "São Paulo Motoboy," o segundo sinxelo lanzado en xuño de 2024, é unha homenaxe aos repartidores de São Paulo.

## Notas
Mosteiro dos Xerónimos e Torre de Belén

O **Mosteiro dos Xerónimos e Torre de Belén** son os nomes de dous edificios que foron incluídos conxuntamente na Lista do Patrimonio da Humanidade da UNESCO. Ambos edificios xuntos son testemuñas da tradición mariñeira de Portugal.

Aínda que ambos os dous edificios son edificios fundamentalmente independentes e non forman parte dun conxunto monumental, están designados como patrimonio común da humanidade por decisión da UNESCO.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina da UNESCO sobre o Mosteiro dos Xerónimos e Torre de Belén
Real Edificio de Mafra

O **Real Edificio de Mafra** é un complexo palatino de Mafra encargado polo rei Xoán V a comezos do século XVIII. O complexo inclúe unha basílica, os palacios dos reis e das raíñas, un mosteiro e unha biblioteca. Construído no estilo barroco italiano, inspirouse particularmente na arquitectura de Roma. O sitio tamén inclúe o Xardín do Cerco, contiguo ao palacio, e os terreos de caza reais.

O Real Edificio de Mafra, que inclúe o palacio, a basílica, o convento e o xardín do Cerco e a Tapada, forman parte do Patrimonio da Humanidade da UNESCO dende 2019.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*Tapada Nacional de Mafra
Universidade de Coímbra: Alta e Sofía

Desígnase **Universidade de Coímbra: Alta e Sofía** ao conxunto histórico-cultural clasificado como Patrimonio da Humanidade da UNESCO en 2013, que alberga 4 parroquias no Centro Histórico de Coímbra (São Bartolomeu, Sé Nova, Sé Velha e Santa Cruz) situadas na cidade de Coímbra, en Portugal. A Universidade de Coímbra é unha das universidades máis antigas aínda en funcionamento do mundo e a máis antiga de Portugal e dos países e rexións lusófonas.

A Universidade de Coímbra fundouse a finais do século XIII no outeiro que domina a vila (Alta). En 1537 trasladouse ao Palacio Real de Alcáçova e posteriormente desenvolveu unha serie de colexios. Serviu de modelo para as universidades do mundo da lusofonía. A cidade de Coímbra está fortemente entrelazada coa universidade. Algúns dos edificios clave inclúen a catedral vella do século XII, a Biblioteca Joanina barroca, a Capela de San Miguel e os colexios ao longo da rúa Sofía da cidade. En 2019 produciuse unha pequena modificación dos límites do lugar.

## Notas
Lingua sandawe

A **lingua sandawe** é unha lingua falada por unhas 60.000 persoas do pobo sandawe que viven na rexión de Dodoma, en Tanzania. O sandawe caracterízase polo uso de clics como consoantes, unha característica rara compartida só con outras dúas lingua no leste de África, o hadza e o dahalo. Nun principio clasificouse como membro da antiga familia de linguas khoisas do sur de África. Porén, investigacións recentes (Güldemann 2010) suxiren que o sandawe pode estar relacionado coa familia khoe.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
Lingua zuni

A **lingua zuni** (cuxo endónimo é *shiwiʼma*) é unha lingua falada polo pobo zuni, un pobo indíxena de Novo México e Arizona, nos Estados Unidos. É falada por arredor de 9.500 persoas, especialmente na proximidade de Zuni Pueblo, Novo México, e en vilas máis pequenas de Arizona. O zuni está clasificado como "vulnerable" polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

A diferenza da maioría das linguas indíxenas dos Estados Unidos, o zuni é aínda falado por un número significativo de nenos e, así, está comparativamente menos ameazada. Edmund Ladd informou en 1994 que o zuni é aínda a lingua principal de comunicación e empregada na casa (Newman 1996).

## Notas
Mac OS X Cheetah

**Mac OS X 10.0** (nome en código **Cheetah**) é a primeira versión importante de macOS, o sistema operativo e servidor de Apple Inc. Foi lanzado o 24 de marzo de 2001, por un prezo de 129 dólares despois dunha beta pública.

Mac OS X foi o sucesor de Apple do Classic Mac OS. Derivaba de NeXTSTEP e FreeBSD, e presentaba unha nova interface de usuario chamada Aqua, así como unha estabilidade e seguridade melloradas debido aos seus novos fundamentos UNIX. Introduciu o motor de renderizado de gráficos Quartz para animacións aceleradas por hardware. Moitas tecnoloxías portáronse dende o Classic Mac OS, incluíndo Sherlock e QuickTime. Os compoñentes principais de Mac OS X foron de código aberto como Darwin.

As versións en caixa de Mac OS X 10.0 tamén incluían unha copia de Mac OS 9.1, que se podía instalar xunto con Mac OS X 10.0, mediante o multiarranque (o que significaba que se necesitaba reiniciar para cambiar entre os dous sistemas). Isto era importante por razóns de compatibilidade; mentres que moitas aplicacións de Mac OS 9 poderían executarse en Mac OS X no Classic Environment (ambiente clásico), algunhas, como as aplicacións que acceden directamente ao hardware, só se podían executar en Mac OS 9.

Seis meses despois do seu lanzamento, Mac OS X 10.0 foi sucedido por Mac OS X Puma.

## Notas
Apple Music

**Apple Music** é un servizo de *streaming* de son e vídeo desenvolvido por Apple Inc. Os usuarios poden seleccionar música para reproducir no seu dispositivo baixo demanda ou escoitar as listas de reprodución existentes. O servizo tamén inclúe as estacións de radio irmás Apple Music 1, Apple Music Hits e Apple Music Country, que se transmiten en directo a máis de 200 países as 24 horas do día. O servizo anunciouse o 8 de xuño de 2015 e lanzouse o 30 de xuño de 2015. Os novos subscritores reciben unha proba gratuíta dun mes ou seis meses coa compra de produtos seleccionados antes de que o servizo requira unha subscrición mensual.

Orixinalmente un servizo de música estritamente, Apple Music comezou a expandirse ao vídeo en 2016. O executivo Jimmy Iovine afirmou que a intención do servizo é converterse nunha "plataforma cultural" e Apple quere que o servizo sexa un "punto de venda único para a cultura pop". A compañía está a investir moito na produción e compra de contido de vídeo, tanto en vídeos musicais como en vídeos de concertos que rodean os lanzamentos musicais, así como en series e longametraxes.

A versión orixinal de Apple Music para iOS recibiu críticas mixtas, con críticas dirixidas a unha interface de usuario considerada "non intuitiva". Non obstante, foi eloxiado pola súa selección de listas de reprodución, unha ampla biblioteca de cancións e a súa integración con outros dispositivos e servizos de Apple. Con iOS 10, a aplicación foi redeseñada e recibiu críticas positivas pola nova interface, navegación mellorada e un maior énfase nas bibliotecas dos usuarios. Apple Music gañou popularidade rapidamente despois do seu lanzamento, superando o fito dos 10  millóns de subscritores en só seis meses. Aínda que Apple non revela a cantidade de subscritores de pago, a empresa de investigación Midia Research estimou que en novembro de 2021 foi de 78 millóns. En outubro de 2022, Apple Music alcanzou o fito dos 100 millóns de cancións no seu catálogo de *streaming* en outubro de 2022.

## Notas
Corte real de Tiébélé

A **corte real de Tiébélé** serviu como residencia oficial do Pè, o líder da comunidade, e está situada no centro da aldea de Tiébélé (en Burkina Faso), de 1,2 hectáreas. Foi declarada Patrimonio da Humanidade pola UNESCO en 2024.

O conxunto consta de varios elementos característicos: o Pourou, o túmulo sagrado onde están enterradas as placentas dos membros da familia, o Nabarê, o altar ancestral, a figueira vermella, as pedras sagradas, a caixa da corte, o cemiterio ancestral e as concesións. As concesións divídense en cinco áreas correspondentes ás seguintes categorías: Príncipes, Tambores, Maiores, Irmáns e Voceiros. Cada concesión céntrase arredor dunha casa nai, que ten forma de oito cando se ve dende arriba. Todo o patio está rodeado por altos muros, que están unidos polos muros dos edificios residenciais.

O complexo foi fundado no século XVI polo pobo kassena e comprende edificios residenciais distintos para os diferentes grupos sociais e lugares sagrados como o cemiterio real, pedras sagradas nas que se sentan os dignatarios e a tumba do fundador da familia real. Os edificios son de adobe e foron construídos por homes, mentres que a decoración dos muros con motivos tradicionais é obra exclusivamente das mulleres.

## Galería 

File:Tiebele village in Burkina Faso 04.jpg
File:Tiébélé Habitat Kassèna.JPG
File:BF-Tiébélé-Concession.jpg
File:Tiébélé 33.jpg
File:Tiébélé 22.jpg

## Notas
Porto, fortalezas e conxunto monumental de Cartaxena de Indias

**Porto, fortalezas e conxunto monumental de Cartaxena de Indias** é o concepto baixo o cal a UNESCO incluíu o centro histórico de Cartaxena de Indias, o conxunto das súas fortificacións e o porto na lista de Patrimonio da Humanidade en 1984. Abrigado nunha baía do mar Caribe, o porto de Cartaxena posúe o conxunto de fortificacións máis completo de toda América do Sur. Un sistema de zonificación divide a cidade en tres barrios diferenciados: San Pedro, coa catedral e numerosos pazos de estilo andaluz; San Diego, antigo lugar de residencia dos comerciantes e da pequena burguesía; e o popular barrio de Getsemaní.

## Sitios de interese 
[esquerda|miniatura|250x250px|Plano de Cartaxena de Indias realizado en 1735 e publicado na Obra *Relación Histórica da Viaxe á América Meridional*, de [Jorge Juan y Santacilia|Jorge Juan e Antonio de Ulloa.]]

### Prazas 
* Praza dos Coches. Situada dentro da cidade amurallada, atópase rodeada de casaróns coloniais e presidida pola estatua de Pedro de Heredia, fundador de Cartaxena.
* Praza de Santo Domingo.
* Praza da Aduana. Presidida pola estatua de Cristovo Colón.
* Praza de Bolívar.
* Praza de Armas ou do Parque.
* Praza da Proclamación.
* Praza de San Francisco.
* Praza de San Pedro Claver.
* Praza de Santa Teresa.
* Praza do Tejadillo.
* Plazuela da Mercé.
* Plazuela do Estudante.

### Edificios civís 
* Barrio Getsemaní e o peirao dos Pegasos.
* Casa do Marqués do Premio Real.
* Casa do Marqués de Valdehoyos
* Casa da Aduana.
* Teatro Adolfo Mejía (antes, Heredia).
* Palacio de Goberno.
* Palacio de Xustiza.
* Casa da Moeda.
* Torre do Reloxo.

### Arquitectura relixiosa 
* Catedral Santa Catarina de Alexandría.
* Igrexa e convento de San Pedro Claver, construída no século polas xesuítas e onde repousan os restos de San Pedro Claver, un dos defensores da causa da poboación negra.
* Palacio da Inquisición.
* Convento de San Agustín.
* Igrexa de Santo Domingo.
* Convento de San Francisco.
* Edificio da Alcaldía Maior.

### Museos 
* Museo do Ouro Zenú.
* Museo de Arte Moderna, onde se presentan exposicións de artistas colombianos.
* Museo Naval.

### Arquitectura militar 
* Castelo San Felipe de Barajas, fortaleza española construída para protexer a cidade do asedio dos piratas.
* As Murallas.
* As Bóvedas.
* Forte de San Sebastián do Pastelillo.
* Forte de San Fernando de Bocachica.
* Forte batería de San José.
* Batería do Arcanxo San Rafael.

## Notas
Mac OS X Jaguar

**Mac OS X Jaguar** (versión 10.2) é a terceira versión de macOS, o sistema operativo e servidor de Apple Inc. Substituíu a Mac OS X Puma e precedeu a Mac OS X Panther. O sistema operativo foi lanzado o 23 de agosto de 2002. Estaba dispoñible tanto para instalacións nun só ordenador como nun "paquete familiar" que permitía realizar cinco instalacións en ordenadores distintos nunha mesma casa. Jaguar foi a primeira versión de Mac OS X en utilizar publicamente o seu nome en clave en mercadotecnia e publicidade.

## Características 
Contaba cun novo incremento no seu rendemento, un novo e depurado look e máis de 150 melloras que inclúen:

* Maior soporte para redes de Microsoft Windows.
* Quartz Extreme para a composición de gráficos sexa procesada directamente pola tarxeta de vídeo.
* Un filtro adaptativo contra *spam*.
* Apple Address Book para almacenar a información de contactos.
* Sistema de rede Rendezvous (unha implementación de Apple de Zeroconf; renomeada a Bonjour por problemas legais na versión 10.4).
* iChat: Un programa de chateo con soporte de AOL Instant Messenger.
* Un renovado Finder con procuras integradas en cada fiestra.
* Ducias de novas características do Apple Universal Access.
* Sherlock 3: Servizos web.
* CUPS (Common Unix Printing System): que permite o uso de drivers GIMP-print, hpijs e demais para impresoras non soportadas oficialmente.

No Reino Unido non se utilizou oficialmente o nome de Jaguar para referirse a Mac OS X v10.2 para evitar entrar en conflito co fabricante de automóbiles Jaguar, aínda que a caixa e os CDs seguiron conservando o logo con pel de Jaguar.

## Notas
Mac OS X Puma

**Mac OS X 10.1** (nome en código **Puma**) é a segunda versión importante de macOS, o sistema operativo e servidor de Apple Inc. Substituíu a Mac OS X 10.0 e precedeu a Mac OS X Jaguar. Puma foi lanzado o 25 de setembro de 2001, como unha actualización gratuíta para os usuarios de Mac OS X 10.0. O sistema operativo foi lanzado despois do discurso de Steve Jobs na conferencia de publicacións Seybold en San Francisco. Posteriormente distribuíuse aos usuarios de Mac o 25 de outubro de 2001 nas Apple Stores e outras tendas de produtos Apple.

## Notas
Mac OS X Panther

**Mac OS X Panther** (versión 10.3) é a cuarta versión de macOS, o sistema operativo e servidor de Apple Inc. Seguiu a Mac OS X Jaguar e precedeu a Mac OS X Tiger. Foi lanzado o 24 de outubro de 2003, cun prezo de venda de 129 USD para un só usuario e de 199 USD para unha licenza familiar de cinco usuarios.

## Características 
Ademais de ter un rendemento moito maior, incorporou a maior actualización no interface de usuario, e tantas ou máis melloras que Jaguar o ano anterior. Por outra banda, nesta versión deixaron de soportarse algúns modelos antigos G3.

As novas melloras de Panther inclúen:

* Finder actualizado, que incorpora unha interface metálica e procura rápida.
* Exposé: unha nova forma de manipular fiestras.
* Cambio Rápido de Usuarios: que permite ter sesións con diferentes usuarios abertas ao mesmo tempo e pasar dunha a outra rapidamente.
* iChat AV que engade soporte para videoconferencia a iChat.
* Renderización mellorada de PDF.
* Soporte integrado de fax.
* Interoperatibilidade con Microsoft Windows moito maior.
* FileVault: Sistema de cifrado en tempo real do directorio privado de cada usuario.
* Incremento de velocidade en todo o sistema cun maior soporte para os G5.

## Notas
Catedral e igrexas de Echmiatsin e sitio arqueolóxico de Zvartnots

A **catedral e igrexas de Echmiatsin e sitio arqueolóxico de Zvartnots** é un sitio de Armenia declarado Patrimonio da Humanidade pola UNESCO en 2000. O Patrimonio da Humanidade inclúe a catedral, tres igrexas e un cemiterio na antiga capital de Armenia Echmiadzin, así como o sitio arqueolóxico de Zvartnots, ao leste da cidade, coas ruínas dunha catedral, un palacio e outros edificios.

Como o centro do cristianismo armenio, Etchmiadzin foi un lugar importante en Armenia non só relixiosamente, senón tamén política e culturalmente. Un importante lugar de peregrinación, é un dos lugares máis visitados do país.

## Notas