Tadjiikistán

**Tadjiikistán** ou **Taxikistán** (en ), oficialmente a **República de Tadjiikistán** (en , *Jumhurii Tojikiston*) é un país montañoso e sen saída ó mar que se atopa en Asia Central, cunha área de 143&nbsp;100 km² e unha poboación estimada de 9&nbsp;275&nbsp;828 persoas (2019). Ten fronteiras con Afganistán polo sur, a China polo leste, Kirguizistán polo norte e Uzbekistán polo oeste. A patria tradicional do pobo taxico inclúe a actual Tadjiikistán así como partes de Afganistán e Uzbekistán.

O territorio que hoxe constitúe Tadjiikistán foi o fogar de numerosas culturas da antigüidade, como a cidade de Sarazm do Neolítico e da Idade de Bronce, e despois foi dominado por diferentes reinos gobernados por pobos de diversas fes e culturas, incluíndo a civilización de Oxus, a cultura de Andrónovo, o budismo, o nestorianismo, o zoroastrismo, o maniqueísmo e o islam. A área foi dominada por varios imperios e dinastías, como o Imperio aqueménida, o Imperio Sasánida, os Imperio Heftalita, o Imperio Samánida, o Imperio Mongol, a Dinastía Timúrida, o Khanato de Bukhara, o Imperio Ruso, e posteriormente a Unión Soviética. Dentro da Unión Soviética, delimitáronse as fronteiras modernas do país, formando parte da República Socialista Soviética de Uzbekistán como unha república autónoma antes de converterse nunha república soviética de pleno dereito en 1929.

O 9 de setembro de 1991, Tadjiikistán converteuse nunha nación independente e soberana logo da disolución da Unión Soviética. Case inmediatamente despois da independencia produciuse unha guerra civil, que durou dende 1992 até 1997. Dende o remate da guerra, a estabilidade política e a axuda exterior permitiron que a economía do país comezase a medrar. Ó igual que outros países veciños de Asia Central, o país, liderado polo Presidente Emomali Rahmon dende 1994, foi criticado por numerosas organizacións non gobernamentais polo seu liderado autoritario, a falta de liberdade relixiosa, a corrupción e as violacións dos dereitos humanos.

Tadjiikistán é unha república presidencialista dividida en catro provincias. A maioría da poboación do país pertence ó grupo étnico taxico, que fala o taxico (unha variedade do persa). O ruso é empregada como lingua de comprensión entre etnias. Malia que o estado é constitucionalmente secular, o islam é practicado polo 98% da poboación. No óblast de Badaghxán Montañoso, de Tadjiikistán, malia a súa escasa poboación existe unha gran diversidade lingüística, onde o ruxaní, o xugní, o ixcaximí, o vakhí e o propio taxico son algunhas das lingua faladas. As montañas cobren o 90% do país. Ten unha economía de transición que é altamente dependente da produción de aluminio e algodón. Tadjiikistán é membro das Nacións Unidas, da Comunidade de Estados Independentes, da Organización para a Seguridade e a Cooperación en Europa, da Organización para a Cooperación Islámica, da Organización de Cooperación Económica, da Organización de Cooperación de Shanghai e da Organización do Tratado da Seguridade Colectiva, así como da Asociación para a Paz da OTAN.

## Etimoloxía 
*Tadjiikistán* quere dicir "Terra dos taxicos". O sufixo "-stán" é o termo persa para "terra dos" ou "país" e taxido é o nome da tribo preislámica (anterior ó século VII). De acordo co "1997 Country Study of Tajikistan" da Biblioteca do Congreso dos Estados Unidos de América, é difícil afirmar a orixe da verba "taxico" porque o termo é "envolto en disputas políticas do século XX sobre se os pobos turcos ou iranianos eran os habitantes orixinais de Asia Central."
### Ferrocarril 
O sistema ferroviario conta soamente con 480 quilómetros de traxectos, todos de vía ancha. O sistema de ferrocarrís conecta os principais centros urbanos do oeste de Tadjiikistán coas vilas principais nas veciñas Uzbekistán e Turkmenistán. No ano 2000 unha nova liña conectou as cidades do sur de Curgonteppa (Qurghonteppa) e Kulob. O tránsito de pasaxeiros polo Tadjiikistán viuse dificultado polos fracasos periódicos dos ferrocarrís taxicos de pagar tarifas de tránsito e por cuestións de seguridade.

### Estradas e autoestradas 
miniatura|dereita|Traballadores chineses construíndo unha ponte na estrada entre Dushanbe e Ghuxand.

Tadjiikistán conta cunha estimación de 30.000 quilómetros de estradas, das que a gran maioría foron construídas antes de 1991. Unha artería principal percorre de norte a sur a través das montañas entre a cidade de Ghuxand (Xushand), no noroeste, e Dushanbe. Unha segunda arteria vai ao leste dende Dushanbe a Ghorog (Xorogh) na Provincia Autónoma do Badaghxán Montañoso e logo ao nordés a través das montañas á cidade de Ox (Oş) en Kirguizistán. Debido a que a ruta Ghuxand–Dushanbe estaba pechada en inverno, construíuse o túnel de Anzob para evitar o paso de montaña e abrir así unha ruta que conecte Taxquent (Taşkent) (Uzbekistán) e puntos do norte con Afganistán e Paquistán ao sur, vía Tadjiikistán.

A China investiu aproximadamente 720 millóns de dólares en melloras de infraestruturas en Tadjiikistán, incluíndo a reconstrución, ensanche e mellora da estrada entre Dushanbé e Ghuxand que dende agosto de 2007 está a usar equipamento chinés para os traballos de reconstrución.

A mediados do 2005 comezou a construción dunha ponte sobre o río Panxe (Panj) ata Afganistán a cal foi finaciada polos Estados Unidos de América abríndose a ponte en agosto de 2007, e pídense proxectos para a construción de varias pontes que unan Tadjiikistán co sur.

### Gasodutos e oleodutos 
Tadjiikistán conta cun gasoduto de 549 quilómetros que leva gas natural dende Uzbekistán ata Dushanbe e leva gas entre lugares de Uzbekistán polo noroeste de Tadjiikistán. Tadjiikistán tamén conta cun oleoduto duns 38 quilómetros.

### Portos e canles 
Tadjiikistán non ten acceso ao mar e tampouco canles interiores navegables.

### Aeroportos 
No ano 2007 Tadjiikistán contaba con 26 aeroportos, dos que 18 tiñan pavimentadas as pistas de aterraxe e dous con pistas de aterraxe de máis de 3.000 metros.

## Demografía 
No 2019, Tadjiikistán tiña unha poboación de 9&nbsp;275&nbsp;832 persoas, Os taxicos que falan a lingua taxica (unha variedade do persa) son o principal grupo étnico, aínda que existen minorías importantes de uzbekos e rusos, cuxos números están minguando por mor da emigración. Os pamiris de Badakhshan, unha pequena poboación do pobo yagnobi, e unha importante minoría de ismailis son considerados como pertencentes ó grupo étnico taxico. Tódolos cidadáns do país son chamados taxiquistanos.

En 1989, os rusos representaban o 7,6% da poboación, mais a súa presenza caeu até o 0,5% despois da guerra civil, que motivou a emigración rusa. A poboación étnica alemá de Tadjiikistán tamén declinou por mor da emigración dende o colapso da Unión Soviética. O seu punto máis alto foi de 38&nbsp;853 persoas en 1979.

### Linguas 
O taxico é a lingua oficial. O ruso é usado en negocios e polo goberno, pero coma nas outras ex-repúbicas soviéticas está en retroceso, mostrando máis interese pola lingua inglesa. O xugní é falado na zona preto de Ghorug (*Xorugh*, en xugní *Xaragh*) na Provincia Autónoma do Badaghxán Montañoso.
Tamén se falan o sariculí, o ´vakhí, o bartanguí, o ruxaní e o iazgulomí.

## Cultura 
### Relixión 
Son musulmáns nun 90% - 97% (a maioría sunnita e seguida polo xiísmo), os cristiáns son un 2.5% (a maioría cristiáns ortodoxos), o resto un 0.5% (incluíndo zoroastrismo, Bahá'í, budismo, Hare Krishna, xudaísmo etc) 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Kamoludin Abdullaev e Shahram Akbarzadeh, *Historical Dictionary of Tajikistan*, 3rd. ed., Rowman & Littlefield, 2018.
* Shirin Akiner, Mohammad-Reza Djalili e Frederic Grare, eds., *Tajikistan: The Trials of Independence*, Routledge, 1998.
* Richard Foltz, *A History of the Tajiks: Iranians of the East*, Londres: Bloomsbury Publishing, 2019.
* Robert Middleton, Huw Thomas e Markus Hauser, *Tajikistan and the High Pamirs*, Hong Kong: Odyssey Books, 2008 ().
* Nahaylo, Bohdan e Victor Swoboda. *Soviet Disunion: A History of the Nationalities problem in the USSR* (1990) excerpt
* Kirill Nourdhzanov e Christian Blauer, *Tajikistan: A Political and Social History*, Canberra: ANU E-Press, 2013.
* Rashid, Ahmed. *The Resurgence of Central Asia: Islam or Nationalism?* (2017)
* Smith, Graham,  ed. *The Nationalities Question in the Soviet Union* (2nd ed. 1995)
* Monica Whitlock, *Land Beyond the River: The Untold Story of Central Asia*, Nova York: St. Martin's Press, 2003.
*Tajikistan's border crossings & flights: how to get in and out, INDY GUIDE, 2018