Lupe Vélez

**María Guadalupe Villalobos Vélez**, nada en San Luis Potosí o 18 de xullo de 1908 e finada en Glendale (California) o 14 de decembro de 1944, coñecida profesionalmente como **Lupe Vélez**, foi unha actriz, cómica, cantante, bailarina e vedette mexicana.

Vélez comezou a súa carreira como intérprete no vodevil mexicano a principios da década de 1920. Tras marchar aos Estados Unidos, debutou nunha curtametraxe de 1927. A finais da década, nos últimos anos do cinema mudo, chegou a facer papeis protagonistas en filmes como *The Gaucho* (1927), *Lady of the Pavements* (1928) e *Wolf Song* (1929). Foi unha das primeiras actrices latinoamericanas que triunfou en Hollywood. Durante a década de 1930, a súa explosiva personalidade na pantalla, foi explotada en numerosos filmes de éxito como *Hot Pepper* (1933), *Strictly Dynamite* (1934) e *Hollywood Party* (1934). Na década de 1940, a popularidade de Vélez acadou o seu cumio tras aparecer na serie de filmes *Mexican Spitfire*, creada para espremer a ben documentada personalidade fogosa de Vélez.

Alcumada *The Mexican Spitfire* ("A fera mexicana") polos medios de comunicación, a vida privada de Vélez foi tan colorida como as súas personaxes na pantalla. Tivo varios amoríos moi publicitados e un matrimonio tormentoso. En decembro de 1944, Vélez faleceu dunha sobredose intencionada de barbitúricos. A súa morte e as súas circunstancias foron tema de especulación e controversia.

## Traxectoria 
### Primeiros anos 
Vélez naceu na cidade de San Luis Potosí en México, filla de Jacobo Villalobos Reyes, coronel das forzas armadas do ditador Porfirio Díaz, e da súa esposa Josefina Vélez, cantante de ópera segundo algunhas fontes ou de vodevil segundo outras. Lupe tivo tres irmás: Mercedes, Reina e Josefina e un irmán, Emigdio. Segundo un primo segundo de Vélez, a familia Villalobos tiña consideración en San Luis Potosí e moitos dos varóns estudaron na universidade. A famlia estaba acomodada financeiramente e vivía nunha gran casa. Tralo comezo da Revolución Mexicana, Jacobo uniuse á loita e Vélez deixou a escola e volveu á Cidade de México. Para axudar a manter a familia, comezou a traballar nunha tenda.

### Carreira en México 
miniatura|Lupe Velez (1930)
Vélez comezou a súa carreira nas revistas mexicanas a principios da década de 1920. Inicialmente actuou co seu apelidos paterno de "Villalobos", mais despois de que o seu pai volvese a casa da guerra (non morreu en combate como din algunhas fontes), molestouse que a súa filla decidise dedicarse profesionalmente á interpretación, polo que escolleu o seu apelido materno, "Vélez", como nome artístico. A nai de Vélez presentouna a ela e a súa irmá Josefina á popular vedette María Conesa, "La Gatita Blanca". Vélez debutou nun espectáculo liderado por Conesa, onde cantou "Oh Charley, My Boy" e bailou o shimmy. En 1924, Aurelio Campos, un pianista novo amigo das irmás de Vélez, recomendouna aos produtores Carlos Ortega e Manuel Castro. Estes estaban a preparar unha revista no Teatro Regis e contratárona para a compañía en marzo de 1925. Máis adiante ese mesmo ano, Vélez protagonizou as revitas *Mexican Rataplan* e *¡No lo tapes!* (ambas parodias dos espectáculos do Bataclan en París). O seu canto suxestivo e baile provocativo foi un éxito de público e estableceuna axiña como unha das principais estrelas do vodevil en México. Despois de ano e medio, deixou a revista despois de que o director rexeitase darlle un ascenso. Uniuse entón ao Teatro Principal, mais foi despedida tres meses despois debido á súa "actitude pelexadora". Vélez foi rapidamente contratada polo Teatro Lírico, onde o seu salario alcanzou os cen pesos ao día.

Vélez, cunha personalidade inestable e animosa e inimizades con outros intérpretes que en ocasións foron recollidas pola prensa mexicana, tamén afiaron a súa habilidade para obter publicidade. As súas rivais máis duras incluían as vedettes Celia Padilla, Celia Montalván, e Delia Magaña. Máis nova e famosa que as súas rivais, Vélez (que debido á súa mocidade era chamada *La Niña Lupe*) estableceuse como unha das principais estrelas de vodevil de México. Entre os seus admiradores estaban poetas e escritores como José Gorostiza e Renato Leduc.

En 1926, Frank A. Woodyard, estadounidense que vira o traballo de Vélez, recomendouna ao director Richard Bennett (pai das actrices Joan e Constance Bennett). Bennett buscaba unha actriz para interpretar unha cantante mexicana de cantina na súa futura obra *The Dove*. Enviou a Vélez un telegrama invitándoa aos Ánxeles para aparecer na obra. Vélez estaba planeando ir a Cuba a actuar, mais axiña cambiou de plans e viaxou a California. Con todo, cando chegou, descubriu que fora substituída por outra actriz.

Mentres estaba nos Ánxeles, coñeceu a cómica Fanny Brice. Brice foi cativada por Vélez, e máis tarde dixo que nunca coñecera unha personalidade máis fascinante. Promoveu a carreira de Vélez como bailarina e recomendouna a Flo Ziegfeld, que a contratou para actuar en Nova York. Mentres Vélez se preparaba para abandonar Os Ánxeles, recibiu unha chamada do produtor de Metro-Goldwyn-Mayer Harry Rapf, que lle ofreceu unha proba de pantalla. O produtor e director Hal Roach viu a proba e contratouna para un pequeno papel na curtametraxe cómica de Laurel e Hardy *Sailors, Beware!*.

### Filmes nos Estados Unidos 
Despois de debutar na curtametraxe *Sailors, Beware!*, Vélez apareceu noutra curta para Hal Roach, *What Women Did for Me*, con Charley Chase. Máis tarde ese mesmo ano, fixo unha proba de pantalla para o filme de Douglas Fairbanks *The Gaucho*. Fairbanks estaba impresionado por Vélez e contratouna rapidamente para que aparecese no filme con el. Trala súa estrea en 1927, *The Gaucho* foi un éxito e os críticos ficaron impresionados coa habilidade de Vélez para actuar con Fairbanks, célebre pola súa interpreación e as impresionantes escenas de risco.

Vélez particpou no seu segundo filme importante, *Stand and Deliver* (1928), dirixido por Cecil B. DeMille. Ese mesmo ano, foi nomeada unha das WAMPAS Baby Stars. En 1929, Vélez apareceu en *Lady of the Pavements*, dirixido por D. W. Griffith e *Where East Is East*, interpretando unha moza chinesa. Ademais apareceu con Gary Cooper no filme *The Wolf Song*, de Victor Fleming. Como interpretaba regularmente papeis de mulleres "exóticas" ou "étnicas" inestables e de temperamento quente, as columnas de rumores referíanse a ela como "Mexican Hurricane", "The Mexican Wildcat", "The Mexican Madcap", "Whoopee Lupe" e "The Hot Tamale".
[esquerda|miniatura|Vélez con [Gary Cooper en *The Wolf Song* (1929).]]

En 1929, a industria cinematográfica estaba en transición do cinema mudo ao sonoro. Varias estrelas da época viron as súas carreira finalizadas abruptamente debido aos seus acentos ou polas súas voces que se gravaban pobremente debido á primitiva tecnoloxía de gravación. Os executivos predixeron que o acento de Vélez obstaculizarían a súa posibilidade de facer a transición. A idea foi desbotada despois de que aparecese no seu primeiro filme sonoro en 1929, a película de Rin Tin Tin *Tiger Rose*. O filme foi un éxito e a carreira sonora de Vélez quedou establecida.

Coa chegada dos filmes sonoros, Vélez aparece nunha serie de filmes Pre-Código como *Hell Harbor* (dirixido por Henry King), *The Storm* (1930, dirixido por William Wyler), e o drama criminal *East Is West* con Edward G. Robinson (1930). En 1931, apareceu nun segundo filme de Cecil B. DeMille, *Squaw Man*, con Warner Baxter, e en *Resurrection*, de Edwin Carewe. En 1932, Vélez rodou *The Cuban Love Song* (1931), co popular cantante Lawrence Tibbett. Ese mesmo ano, tivo un papel secundario en *Kongo* (remake sonoro de *West of Zanzibar*), con Walter Huston. Tamén actuou en versións en castelán dalgúns filmes producidos por Universal Studios como *Resurrección* (1931, versión hispana de *Resurrection*), e *Hombres de mi vida* (1932, versión de *The Cuban Love Song*). Vélez axiña atopou o seu lugar na comedia, interpretando personaxes fermosas mais inestables.

En febreiro de 1932, Vélez tomou un descanso da súa carreira no cinema e viaxou a Nova York, onde asinou un contrato co empresario de Broadway Florenz Ziegfeld, Jr. para asumir o papel de Conchita na revista musical *Hot-Cha!*. O espectáculo estaba tamén protagonizado por Bert Lahr, Eleanor Powell e Buddy Rogers.
[miniatura|Vélez con [Laurel e Hardy en *Hollywood Party* (1934).]]
En 1933, Vélez apareceu nos filmes *The Half-Naked Truth* con Lee Tracy e *Hot Pepper*, con Victor McLaglen e Edmund Lowe. Ese mesmo ano volveu a Broadway, onde protagonizou con Jimmy Durante a revista musical *Strike Me Pink*. En 1934, rodou *Palooka* e *Strictly Dynamite* (ambos tamén con Durante). O mesmo ano, apareceu como "Slim Girl" en *Laughing Boy* con Ramón Novarro. O filme foi estreado tranquilamente e ignorado. As poucas críticas que recibiu foron malas para o filme, mais eloxiaban a interpretación de Vélez. Logrou un éxito moito maior coa súa breve aparición no filme *Hollywood Party*, en que fixo unha rutina cómica con Laurel e Hardy. A pesar de ser unha actriz popular, RKO Pictures non anovou o seu contrato en 1934. Nos seguintes anos, Vélez traballou para diversos estudios como actriz por conta propia; tamén pasou dous anos en Inglaterra, onde filmou *The Morals of Marcus* e *Gypsy Melody* (ambos en 1936). Volveu aos Ánxeles o ano seguinte, aparecendo na parte final da comedia de Wheeler & Woolsey *High Flyers* (1937).

Vélez fixo a súa aparición final de Broadway no musical de 1938 *You Never Know*, de Cole Porter. O espectáculo tivo críticas pobres, mais recibiu unha gran personalidade debido á controversia entre Vélez e a súa compañeira Libby Holman. Holman estaba tamén irritada pola atención recibida por Vélez polo espectáculo coa súa encarnación de varias actrices incluídas Gloria Swanson, Katharine Hepburn e Shirley Temple. A inimizada chegou ao máximo durante unha actuación en New Haven, Connecticut, despois de que Vélez pegase a Holman entre chamadas do pano e lle puxelle un ollo morado. A pelexa acabou co espectáculo.

Trala súa volta á Cidade de México en 1938 para protagonizar o seu primeiro filme mexicano, Vélez foi recibida por dez mil fans. O filme era *La Zandunga*, dirixido por Fernando de Fuentes e protagonizado polo actor Arturo de Córdova. Foi un éxito de crítica e público e Vélez programou aparecer noutros catro filmes mexicanos, mais en lugar diso volveu aos Ánxeles e volveu traballar para RKO Pictures.

### Serie de filmes *Mexican Spitfire* 
[miniatura|Vélez con [Leon Errol en *Mexican Spitfire* (1940)]]
En 1939, Vélez contratada con Leon Errol e Donald Woods na comedia de serie B *The Girl from Mexico*. A pesar de ser un filme de serie B, foi un éxito de público e a RKO volveu emparellala con Errol e Wood para unha secuela, *Mexican Spitfire*. O filme tivo tanto éxito que deu lugar a unha serie de oito filmes. Na serie, Vélez interpretaba a Carmelita Lindsey, temperamental mais amigable cantante mexicana casada con Dennis "Denny" Lindsay (Wood), elegante cabaleiro estadounidense.

Ademais da serie *Spitfire* protagonizou outras comedias e musicais para RKO, Universal Pictures e Columbia Pictures. Algúns destes filmes foron *Six Lessons from Madame La Zonga* (1941), *Playmates* (1941), con John Barrymore, e *Redhead from Manhattan* (1943). En 1943, estreouse o último filme da serie *Spitfire*, ''Mexican Spitfire's Blessed Event*. Nesa época, a serie comezara a declinar. A prensa adoitaba referirse a ela por alcumes como "The Mexican Spitfire", "The Mexican It girl" e "The Mexican Kitten". Asistía a combates de boxeo cada noite de venres no Hollywood Legion Stadium e permanecía de pé no seu asento e berraba aos boxeadores. Outras historias que circulan apoian os aspectos luxuriosos e exhibicionistas da súa imaxe. Había informes de que Vélez frecuentemente subía a súa saia mentres bailaba nas festas e tamén asombraba a xente mostrando que non levaba roupa interior. Ruth Biery, reporteira de *Photoplay*, escribiu máis adiante que mentres visitaba a actriz na casa, foi testemuña de Vélez "desfilando ante un espello... mostrándose a ela mesma aberta e inconscientemente, como unha nena pequena se mostra en compañía".

O temperamento ben documentado e os celos tamén serviron para perpetuar o "Mexican Spitfire". As súas tempestuosas relacións románticas convertéronse en obxecto dos tabloides e en ocasións eclipsaron a súa carreira. Vélez non parou esas historias e contactaba regularmente cos columnistas de rumores para darlles historias sobre as súas proezas románticas. Despois da súa ruptura, Vélez intentou disparar a Cooper mentres el subía a un tren.
Durante o seu matrimonio co actor Johnny Weissmuller, as historias das súas frecuentes pelexas físicas eran contadas regularmente á prensa. Como con Cooper, Vélez informaba de feridas, golpes e mordeduras a Weissmuller durante as súas pelexas e os "apaixonados momentos de amor".

A ira e os celos de Vélez adoitaban ser contados por actrices compañeiras que consideraba rivais, profesionalmente ou noutros ámbitos, hábito que comezara no seu tempo nos vodevís e continuou nos filmes.

A imaxe de Vélez como unha salvaxe e altamente sexualizada muller que dicía o que pensaba e non era considerada unha "dama", contrastaba coa da actriz mexicana Dolores del Río, que proxectaba unha imaxe sensual, mais con clase, a miúdo con raíces aritocráticas. Tamén lle desgustaba Marlene Dietrich, da que sospeitaba que tivese unha relación con Gary Cooper mentres rodaban *Morocco* en 1930. As súas rivalidades con Jetta Goudal, Lilyan Tashman e Libby Holman tamén están documentadas. Como represalia, Vélez facía imitacións cáusticas das mulleres que non lle gustaban nas festas de Hollywood. Foron célebres os seus arremedos de figuras como Greta Garbo, Marlene Dietrich, Dolores del Río, Fanny Brice, Gloria Swanson, Katharine Hepburn, Simone Simon e Shirley Temple.

### Relacións e matrimonio 
Vélez tivo varias relacións con gran publicidade e a miúdo tormentosas durante a súa carreira. Tras chegar aos Ánxeles, estivo ligada aos actores Tom Mix, Charlie Chaplin e Clark Gable. Díxose que se comprometeran, mais Gilbert rematou a relación a principios de 1932, e intentou reconciliarse con Claire.
[miniatura|esquerda|Vélez co seu marido de [Johnny Weissmuller nunha foto de 1934.]]

Pouco despois, Vélez coñeceu o actor Johnny Weissmuller mentres os dous estaban en Nova York. Despois de volver aos Ánxeles, saíron e déixaron varias veces mentres Vélez saía tamén con Errol Flynn. O 8 de outubro de 1933, Vélez e Weissmuller casaron en Las Vegas. Esta relación tamén foi tormentosa, con informes de violencia doméstica e pelexas en público. O 3 de xaneiro de 1935 solicitou de novo o divorcio e concedéuselle unha sentenza interlocutoria. O fallo foi retirado cando a parella se reconciliou un mes máis tarde. En agosto de 1938, Vélez solicitou o divorcio por terceira veces, de novo acusando a Weissmuller de crueldade. O divorcio foi filme en agosto de 1939.

Tralo divorcio, Vélez comezou a saír co actor Guinn "Big Boy" Williams a finais de 1940. Comprometéronse, mais nunca casaron. A finais de 1941, relacionouse co escritor Erich Maria Remarque. A actriz Luise Rainer afirmou máis tarde que Remarque lle dixo "coa maior xúbilo" que atopaba a volubilidade de Vélez marabillosa. Contou a Rainier unha ocasión en que Vélez estaba tan alporizada con el que quitou un zapato e o golpeou con el. Tras saír con Remarque, Vélez estivo ligada cos boxeadores Jack Johnson e Jack Dempsey. Vélez rompeu o compromiso a principios de 1944, segundo se dixo despois de que a esposa de Córdova se negase a darlle o divorcio.

Vélez coñeceu e comezou a saír cun actor novo austríaco en apuros chamado Harald Maresch, coñecido polo nome artístico de Harald Ramond. En setembro de 1944, descubriu que estaba embarazada de Ramond. Anunciou o seu compromiso a finais de novembro de 1944. O 10 de decembro, catro días antes da súa morte, Vélez anunciou que rompera o compromiso e botara a Ramond fóra da súa casa.

## Morte 
Na tarde do 13 de decembro de 1944, Vélez ceou con dous amigos, a estrela do cinema mudo Estelle Taylor e Venita Oakie. Nas primeiras horas da mañá do 14 de decembro, Vélez retirouse ao seu cuarto, onde tomou 70 pílulas de Seconal e un vaso de brandy. A súa secretaria, Beulah Kinder, atopou o corpo da actriz na súa cama esa mesma mañá. Atopouse canda ela unha nota de suicidio dirixida a Harald Ramond. Dicía:

Na parte de atrás da nota, Vélez escribiu:

O día despois da morte de Vélez, Harald Ramond dixo á prensa que estaba "tan confundido" polo seu suicidio e declarou que mesmo aínda que os dous romperan, aceptara casar con ela. Admitiu que unha vez lle pedira a Vélez que asinase un acordo afirmando que só estaba casando con ela para "dar ao bebé un nome", mais indicou que só o fixo porque el e Vélez pelexaran e que el estaba dun "humor terrible". A actriz Estelle Taylor, que estivera con Vélez dende as nove da noite anterior ata as 3:30 da mañá, dixo á prensa que Vélez lle dixera que estaba embarazada, mais que preferiría matarse antes que ter un aborto (Vélez era devota católica). Beulah Kinder, secretaria de Vélez, dixo máis adiante aos investigadores que despois de que Vélez rompese a relación con Ramond, planeou ir a México para ter o seu fillo. Kinder dixo que Vélez cambiou de idea tras concluír que Ramond "falseara" a relación e consideraba abortar.

O día despois da morte, o forense do condado dos Ánxeles indicou que se abrira unha investigación sobre as circunstancias que arrodearon a morte. Entre os portadores do cadaleito estaban o seu ex marido Johnny Weissmuller e o actor Gilbert Roland. Tralo servizo, o corpo de Vélez foi enviado por tren á Cidade de México, onde se realizou un segundo servizo o 27 de decembro. Foi enterrada no Panteón Civil do cemiterio de Dolores.

### Teorías alternativas e lenda urbana 
A pesar de que o forense indicase que Vélez cometera suicidio para evitar a vergoña de ter un fillo ilexítimo, algúns autores teorizaron sobre que o informe oficial non era completamente verdadeiro.

No libro *From Bananas to Buttocks: The Latina Body in Popular Film and Culture'', Rosa-Linda Fregoso escribe que Vélez era coñecida polo seu desafío ás convencións morais contemporáneas, e que parece improbable que non puidese aceptar ter un fillo fóra do matrimonio. Fregoso cre que o ano final da súa vida, Vélez exhibiu sinais de manía extrema e depresión. Continúa especulando que a morte de Vélez puido ser o resultado dunha doenza mental non tratada como o desorde bipolar.

Robert Slatzer (que logo declarou que estivera casado en segredo con Marilyn Monroe) afirmou que unhas semanas antes da morte de Vélez, a entrevistara na súa casa e ela lle contara que estaba embarazada de Gary Cooper (nese tempo, Cooper estaba casado coa celebridade Veronica "Rocky" Balfe). Segundo Slatzer, Vélez dixo que Cooper rexeitara recoñecer o neno, crendo que Harald Ramond era o pai. Logo da morte de Vélez, Slatzer dixo que lle preguntou a Cooper pola situación e Cooper confirmou que era posible que fose o pai. Slatzer logo declarou que tamén entrevistara a Clara Bow (que tamén saíu con Cooper nos anos vinte), que revelou que pouco antes da morte de Vélez, Cooper a chamou e berrou que ía matar a Harald Ramond por deixar embarazada a Vélez. Slatzer afirmou que Bow lle dixo que nunca creu que o bebé de Vélez fose fillo de Ramond, e que estaba convencida de que Vélez intentara casar con Ramond para protexer a reputación de Cooper. O biógrafo Michelle Vogel especulou que se Cooper era o pai, o seu rexeitamento de Vélez e o seu fillo encaixaba con que a idea de criar soa un neno podía enviar a Vélez ao límite.

## Legado 
Pola súa contribución á industria do cinema, Lupe Vélez ten unha estrela no Paseo da Fama de Hollywood no 6927 de Hollywood Boulevard.

Lupe Vélez ten unha escultura na súa honra en San Luis Potosí, México. A escultura foi realizada polo artista Emilio Borjas en 2017 e está situada no xardín de San Sebastián, barrio no que naceu a actriz.

## Filmografía 
### 1927–1929 

### 1930–1938 

### 1939–1944 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
### Ligazóns externas 
* Did Lupe Vélez Really Drown in the Toilet? at straightdope.com
* Lupe Vélez as an infant in 1908 (University of Washington, Sayre Collection)