Tailandia do Nordeste

**Isan** (en isan e tailandés อีสาน, tamén escrito Isaan, Issan e Esarn) é a rexión nordeste da Tailandia, achantada na Meseta de Khorat, limita polo norte e polo leste con Laos a teor do Mekong, polo sur con Camboxa e Tailandia do Leste e polo oeste con Tailandia Central e Tailandia do Norte a través das montañas de Phetchabun.

Desde principios do século XX a rexión situada no nordeste de Tailandia foi denominada oficialmente como "Isan", unha verba adoptada do sánscrito *Ishan*, que significa *direccón do noroeste*. "Isan" deriva orixinalmente de Isanapura, capital do Reino de Chenla. A poboación laosianofalante, que supón unha ampla maioría, distínguense dos laosianos de Laos, como tamén da xente do centro de Tailandia, chamándose así mesmos *Khon Isan* ("*Xente Isan*"), ou *Thai Isan* ("*Tailandeses Isan*"). Os khemeres e kuy (suai) que viven na zona sur da rexión historicamente seguiron costumes máis propios ou similares ao modo de vida de Camboxa que da propia Tailandia ou Laos.

A agricultura é a principal actividade económica de Isan, sendo a máis pobre das rexións tailandesas.

A lingua principal da rexión é o isan, que é unha variante dialectal do lao). Como dialecto do lao, escrito en caligrafía tailandesa, o isan está entre as familias de idiomas chian seng e lao-phutai que forman parte das linguas tai da familia idiomática kadai. O khemer é tamén falado na zona próxima á fronteira camboxana, na provincia de Provincia Buri Ram e Surin. O tailandés é tamén falado, con acento propio, por case todos.

Os aspectos culturais máis importantes de Isán inclúe a música *mor lam*, a muay thai, a pelexa de galos e as procesións como forma de celebración (en tailandés denominadas กระบวน). A comida distínguese da do resto de Tailandia, destacando o uso de arroz glutinoso (ข้าวเหนียว) e de pementos picantes así como o uso de pla raa (ปลาร้า). Entre as delicias da rexión é coñecida a ensalada de papaia.

## Historia 
miniatura|Montañas de Phu Phan

Isan ten un importante número de  lugares  ocupados durante a Idade de Bronce, con algunhas pinturas rupestres, utensilios e temperás evidencias de cultivos de arroz.
Ferramentas de ferro e bronce, como as encontradas en Ban Chiang, son antecesoras de similares achadas en Mesopotamia. A rexión máis tarde caeu baixo a influencia da cultura Dvaravati e do Imperio Khemer, que deixou decenas de santuarios (prasats)  por toda a rexión, sendo o máis coñecido deles o situado no Parque Histórico de Phimai e de Phanom Rung.
Despois do comezo do declive do imperio khemer no século XIII, o pobo lao do reino de Lan Xang dominaba a zona de Isan, reino establecido por Fa Ngum. En consecuencia, a rexión foi poboada por asentamentos de laosianos e thais emigrantes. A zona de Tailandia, daquela Siam, controlou e dirixiu a zona desde o século XVII, e forzou movementos migratorios desde Laos a Isan durante os séculos XVIII e XIX. Os tratados franco-siameses de 1893 e 1904 puxeron a Isan como zona fronteiriza entre Siam e a Indochina Francesa.
No século XX, unha política de "Taificación" promoveu a integración de Isan como parte integral de Tailandia e quitoulle importancia ás orixes laosianas e camboxanas da poboación. Foi esta mesma política a que estendeu o propio uso da palabra "Isan": incorrectamente, díxose que proviña de Iśāna (sánscrito: ईशान), unha manifestación de Shiva como deidade do nordeste, e do sánscrito mesmo "Nordeste", a pesar de que o nome xa existise antes de que se formara o reino moderno de Tailandia, da época na que a zona estaba composta por reinos Mon e Khmer; anterior a calquera poboación tailandesa ou laosiana.

## Xeografía
miniatura|Xeografía de Isaán, con cidades, montañas e ríos
[miniatura|esquerda|upright|Imaxe satélite de Isaán: as fronteiras de [Laos e Camboxa son visibles debido á deforestación en Isaán.]]
Isaán cobre uns 160,000&nbsp;km². O relevo está fortemente influenciado pola presenza da Meseta de Khorat, que comeza nas montañas de Phetchabum no oeste da rexión (onde se atopan algúns parques naturais) e que descende no progreso do Río Mekong. A meseta consiste en dúas chairas principais: a parte sur da meseta, con augas provenientes dos ríos Mun e Chi, e a parte norte de Sakon Nakhon, que está mollada polos ríos Loei e  Songkhram. Ámbalas dúas chairas están separadas polas montañas Phu Phan. Os terreos son basicamente arxilosos, con substanciais depósitos de sal.

A fronteira polo norte e polo leste está formada na súa maior parte polo camiño do Río Mekong, mentres que a zona sur ten lindes terrestres con Camboxa. O maior afluente do Mekong con cunca en Tailandia é o Río Mun, que nace no parque nacional de Khao Yai, preto de Khorat, e que flúe cara ao leste uníndose ao Mekong na provincia Ubon Ratchathani. Outro río importante da rexión, o Chi, flúe a través da zona central de Isan antes de torcer en dirección sur para xuntarse co Min na provincia Sisaket. Os ríos menores Loei e Songkhram desembocan igualmente no Mekong, o Loei polo norte, a través da provincia Loei e o segundo polo leste a través das provincias de Udon Thani, Sakon Nakhon, Nakhon Phanom e Nong Khai.

## Cultura
A cultura está fortemente influenciada por Laos. Esta relación está presente en elementos como os traxes tradicionais, a cociña, a arquitectura dos templos, as festividades e as artes.

### Gastronomía
A comida Isaán é distinta tanto da de tailandesa como da de Laos, mantendo elementos mesturados de ambas. Un elemento especialmente distintivo na comida é o arroz glutinoso, que acompaña as comidas máis que o arroz convencional, así como guindillas ou chiles fritidos. Algúns pratos populares son o *tam mak hung*, chamado en tailandés *som tam*, que é unha ensalada de papaia picante, o *larb* (ensaladas de carne picada con arroz frito machacado) ou o *gai yang* (polo á grella). Todos estes pratos foron exportados a toda Tailandia en versións que suavizan sabores extremadamente picantes ou amargos propios de Isan.
[miniatura|esquerda|upright|Un home de Isan tocando o [khene, vestindo o típico sarong e o pakama]]
miniatura|upright|Unha música vestindo o sarong tradicional feminino.
De maneira recíproca, a comida da rexión Central de Tailandia gañou popularidade en Isan, pero as influencias francesa e vietnamita presentes na dieta propia de Laos non se atopan nesta rexión. A xente tamén é coñecida por alimentarse dunha gran variedade de criaturas como son lagartos, ras, insectos fritidos como lagostas, grilos, vermes da seda e certos escaravellos. Tomados orixinariamente por pobreza, a xente de Isan agora come estes produtos como aperitivos. A comida tómase normalmente coas mans, axudadas polo arroz glutinoso que se amazoca e se usa de apoio ou directamente como pinza. As sopas son elementos frecuentes en cada comida, e conteñen vexetais e herbas, noodles, cachos de peixes, chulas de carne, carne de porco picada ou unha mestura de calquera das anteriores. Tómanse con palillos e culler.

### Vestidos tradicionais
O traxe típico de Isan é o sarong. O sarong feminino leva un bordado no bordo do cosido, mentres que o masculino posúe unha greca como decoración. Póñense sen ataduras entre as pernas, diferente ao estilo de Tailandia Central. Os homes tamén visten o *pakama*, unha peza de roupa de diferentes usos que pode ser usada como un cinto onde portar cousas; igualmente tamén se pode enroscar á cabeza e ofrecer protección contra o sol. Isan é o principal produtor en Tailandia de seda. O comercio desta recibiu o seu maior impulso nos anos posteriores á guerra cando Jim Thompson a popularizou entre os occidentais. Un dos tipos de seda de Isan máis famosa é a *mut-mii*, que se tinxe para producir deseños con patróns xeométricos.

### Templos e arquitectura
Os templos budistas ou *wat* son un dos maiores atractivos das poboacións de Isan. Estes templos non só son usados por cerimonias relixiosas; senón que tamén dan cabida a festivais, á música da rexión *mor lam*, ou a asembleas.
Son maiormente construídos en estilo laosiano, con menos ornamentación que o estilo de Tailandia Central. As figuras budistas de estilo laosiano tamén son frecuentes.
[dereita|miniatura|A biblioteca do templo Sri Muang en [Ubon Ratchatani, representa o estilo típico de Isan.]]