Música da antiga Grecia

A **música da antiga Grecia** era unha arte moi presente na sociedade da época, tanto en celebracións e funerais, no teatro, a través da música popular ou a través das baladas que presentaban os poemas épicos. Polo tanto, representaba un papel integral na vida dos habitantes da antiga Grecia.

Actualmente consérvanse fragmentos significativos da notación musical empregada polos gregos, así como moitas referencias literarias á música da antiga Grecia. A través das fontes, foi posíbel investigar —ou polo menos ter unha certa idea— de como soaba a música grega, o seu papel na sociedade, as cuestións económicas relacionadas con esta arte ou a importancia social dos músicos. A propia actividade de tocar instrumentos musicais adoita estar presente nas imaxes que se atopan na cerámica grega. De feito, a propia palabra *música* provén do nome das musas, as fillas de Zeus que, segundo a mitoloxía grega, inspiraban todas as actividades creativas e intelectuais.

## Son da música da antiga Grecia 
Nun momento dado, Platón fixo esta crítica da música moderna do seu tempo:
[miniatura|Fotografía da pedra orixinal [Delfos|de Delfos na que aparece o segundo dos dous himnos na honra de Apolo. A notación musical represéntase nos símbolos que aparecen de forma descontinua sobre a liña principal ininterrompida de signos alfabéticos gregos.]]
Podemos supoñer a partir das súas referencias a formas e leis establecidas da música que polo menos parte da formalidade do sistema harmónico pitagórico calara na música grega, polo menos cando era interpretada por músicos profesionais en público. Nos seus escritos, Platón estaría precisamente a queixarse do afastamento destes principios cara ao "espírito de ruptura das leis".

Entre os infractores seguramente estaría Aristóxeno de Tarento, quen sostiña que as notas da escala non debían xulgarse pola proporción matemática, como sostiñan os pitagóricos, senón polo significado absoluto. En esencia, Aristóxeno de Tarento dicía que, dado que de todos os xeitos non se podía escoitar a "música das esferas", por que non simplemente cantar e tocar os sons bos e razoábeis para nós? Esta simple filosofía subxace ao movemento posterior cara ao sistema temperado e é mesmo comparábel á división da música no século XX entre a música tonal e a música atonal.
[miniatura|[Pan (deus)|Pan instrúe a Dafnis no uso da frauta.]]
Polo tanto, xogar co que "soaba ben" violaba o uso axeitado do *ethos* dos modos. É dicir, os gregos desenvolveran un sistema complexo que relacionaba características particulares de natureza emocional e espiritual con certos modos. Os nomes dos distintos modos derivaban dos nomes das tribos e pobos gregos, cuxo temperamento e emocións se dicía que se caracterizaban polo son único de cada modo. Así, os modos dóricos eran "ásperos", os frixios "sensuais", e así sucesivamente. Noutro lugar, Platón comenta o uso axeitado dos diferentes modos: dórico, frixio, lidio, etc. É difícil para un sentido moderno relacionar o concepto de *ethos* coa música excepto por comparación coas nosas propias percepcións. Así, unha escala menor úsase para a melancolía e unha escala maior para case todo o demais, desde a música alegre ata a heroica. En realidade, hoxe sería máis comparábel ao sistema de escalas utilizado na India e coñecido como *raga*, que percibe diferentes escalas como máis apropiadas para a mañá, outras para a tarde, e así sucesivamente.

### A escala 
A escala fundamental dos antigos gregos era a dórica: re, mi, fa, sol, la, si, dó, re. Non obstante, mentres que a escala moderna é esencialmente "ascendente", a dórica era "descendente": ascender era, aos ollos dos gregos, usar o sentido inverso. O lugar dos semitóns nas dúas escalas é o mesmo, se cada escala se considera no seu sentido directo, e non no sentido inverso. Non esquezamos que unha escala é un movemento melódico, e que a dirección deste movemento depende das atraccións entre as notas, e despois da determinación do lugar dos semitóns.

A nosa escala ten unha tónica que está no primeiro grao. Pero a noción de tónica non ten sentido agás desde o punto de vista moderno da harmonía, un concepto que, tal e como o entendemos, foi ignorado polos gregos. A súa escala non tiña tónica, pero había unha nota que xogaba un papel preponderante: era a mediante. Na escala dórica, a mediante era o *la*. O seu nome debíase á súa posición case central, e a súa importancia debíase ao feito de que a maioría das relacións melódicas se percibían directa ou indirectamente en relación con ela.

A escala dórica era a escala fixa na música grega, pero transformouse nunha serie de varias escalas ou modos, dependendo do desprazamento do punto de partida e da media.

Os modos gregos eran: dórico, hipodórico, frixio, hipofrixio, lidio, hipolidio, mixolidio, hipomixolidio (*=dórico*).
[miniatura|Auleta (instrumentista do aulo), [lecite ática con fondo branco, c.-480, Museo Arqueolóxico Rexional de Palermo .]]
Do mesmo xeito que a nosa escala maior e a nosa escala menor traspoñen a nota *la*, sen doces tonalidades diferentes mediante alteracións ascendentes ou descendentes, os gregos empregaban transposicións análogas. Mesmo sabían modular á quinta inferior por medios puramente melódicos. Ata aquí a exposición do sistema musical grego segundo a súa forma máis antiga, que os gregos chamaban "xénero diatónico", porque era aquel no que as cordas da lira alcanzaban a máxima tensión, e que se caracterizaba pola seguinte disposición dos intervalos no tetracordo inferior da escala: *la-sol-fa-mi* .

As complicacións, sen dúbida de orixe oriental, introducíronse posteriormente na música grega, baixo os nomes de escala cromática e escala enharmónica. A cromática definíase coa seguinte disposición do tetracordo inferior da escala: l*a-fa #-fa (b)-mi.*

En canto á escala enharmónica, moi diferente da moderna, introduciu o cuarto de ton na escala. A falta de símbolos máis axeitados, represéntase cun fa seguido dun bemol ♭ que se usa para baixar a nota fa un cuarto de ton no tetracordo inferior da escala enharmónica *la-fa-fa (b/)-mi*.

A música grega era esencialmente homófona, como todas as músicas da antigüidade. Os gregos non consideraban musical a produción simultánea de dúas melodías diferentes. Ademais, descoñecían a harmonía no sentido moderno da palabra.

Cando cantaban os coros, sempre o facían ao unísono ou en oitava, e o aumento dunha canción en oitava, como ocorría cando as voces infantís se asociaban coas voces adultas, parecíalles unha complicación atrevida. Os instrumentos que acompañaban as voces contentábanse con aumentar a súa parte, ás veces, con todo, engadindo unha "*nota cambiata*". Pero estes ornamentos ou mesturas de sons non tiñan, en ningún grao, o carácter ou o papel dos nosos contrapuntos sobre harmonías modernas.

En definitiva, os sons das escalas varían dependendo de onde se atopen os tons e semitóns. Aínda que a música occidental moderna distingue relativamente poucos tipos de escalas, os gregos empregaron esta colocación de tons, semitóns e mesmo cuartos de ton para desenvolver un amplo repertorio de escalas, cada unha cun suposto "*ethos*". Non obstante, non hai probas que permitan concluír que unha secuencia de notas nunha escala particular corresponda "naturalmente" a unha emoción ou trazo de personalidade en particular. Non obstante, a idea grega da escala (incluído o seu nome) sobreviviu na música romana posterior e na Idade Media, un exemplo do cal pódese atopar no sistema modal eclesiástico.

Polas descricións que chegaron ata nós dos escritos de Platón, Aristóxeno de Tarento e, máis tarde, Boecio, podemos dicir, aínda que con certa cautela, que os antigos gregos, polo menos os anteriores a Platón, escoitaban música que era principalmente monofónica, é dicir, construída con melodías sinxelas baseadas nun sistema de modos ou escalas, construídas baixo o concepto de que as notas deben colocarse entre intervalos consonantes. En musicoloxía acéptase comunmente que a harmonía, no sentido dun sistema desenvolvido de composición no que moitos tons contribúen simultaneamente á expectativa de resolución do público, foi inventada na Idade Media europea, e que as culturas antigas non tiñan un sistema desenvolvido de harmonía. Non obstante, é obvio polo texto de Platón que os músicos gregos ás veces tocaban máis dunha nota á vez, aínda que aparentemente isto se consideraba unha técnica avanzada. O fragmento musical que se conserva do Orestes de Eurípides require claramente que se toquen máis dunha nota ao mesmo tempo. Tamén existe un estudo interesante no campo da música antiga no Mediterráneo (descifrando escrituras musicais cuneiformes) que defende a existencia de varios sons ao mesmo tempo e a invención teórica dunha escala moitos séculos antes de que a escritura chegase a Grecia. Non obstante, todo o que se pode dicir das probas existentes é que, aínda que os músicos gregos empregaban a técnica de facer soar varios tons simultaneamente, a forma máis común e básica da música grega era a monofónica.

Todo isto semella evidente se consideramos os escritos de Platón:

### O ritmo 
A teoría do ritmo tiña para os gregos unha importancia capital e adquiriu un desenvolvemento considerábel, cuxo análogo se atopa nos tratados modernos sobre composición.

O pulso, que servía de base do sistema, era o valor de duración da máis pequena, a "breve" (˘), o múltiplo era a longa (-), que equivalía a dúas breves. Combinando longas e breves, obtíñanse diferentes ritmos elementais ou "pés", que corresponden aos tempos dos nosos compases: o iambo (˘-), o troqueo (-˘), o tribraquio (˘˘˘), o dáctilo (-˘˘), o anapesto (˘˘-), o espondeo (--), etc. Ao xuntar varios pés, formábanse metros, do mesmo xeito que os nosos compases están compostos de tempos. A unión de varios metros daba lugar a un elemento de fraseo ou κῶλον *kólon*. Xeralmente, o fraseo estaba composto por dous κῶλα *kola*.

Os fraseos agrúpanse en períodos e os períodos en estrofas, ás que adoitaba seguir a antístrofa e o épodo (coda). As leis máis meticulosas e variadas aplicábanse á construción destes grandes conxuntos rítmicos, que aparecían ben nunha oda de Píndaro ou ben nunha escena tráxica de Esquilo; moi semellantes na súa arquitectura ás sonatas e ás sinfonías. Estas regras de construción foron completamente ignoradas na Idade Media. Redescubertas grazas ao instinto dos grandes mestres clásicos, non se enunciaron dun xeito moi explícito ata despois do descubrimento no século XX do verdadeiro significado da doutrina dos antigos.

## Partituras 
miniatura|Partitura do Epitafio de Séikilos|esquerda
Consérvanse uns sesenta fragmentos musicais gregos, por desgraza moi incompletos, transmitidos esencialmente en papiros de época grecorromana atopados en Exipto. Sobreviviron poucas pezas completas, como o Epitafio de Séikilos (século -II), algúns Himnos de Mesomedes -músico habitual do emperador Hadriano- que chegaron aos nosos días grazas á súa inclusión en manuscritos medievais, e algunhas pezas instrumentais anónimas. Consérvanse trinta e sete notas do Orestes de Eurípides e unhas vinte notas de *Ifixenia en Áulide*, do mesmo autor.

Entre as pezas fragmentarias, as máis importantes son os *Himnos de Delfos*, dous himnos do século -II descubertos en 1893-1894 por Théodore Reinach. Un deles é o chamado *Himno de Apolo*, que se cre que é a peza musical anotada máis antiga conservada en Occidente. Estaba inscrita nunha pedra no santuario de Delfos e parece que estaba pensada para ser interpretada cunha cítara. Probabelmente foi escrita para louvar o deus Apolo nos xogos píticos. No Museo do Louvre atopouse un fragmento dun extracto da traxedia *Medea*, do dramaturgo Carcino.
[miniatura|Representación das [musas danzantes (século&nbsp;XVI).]]
[miniatura|[Frauta de Pan ou siringa.]]
A función da música na sociedade grega antiga estaba ligada dalgún xeito á súa mitoloxía: Anfión aprendeu a música de Hermes e, máis tarde, construíu Tebas usando unha lira de ouro coa que podía colocar as pedras no seu lugar só co son que emitía. Orfeo, o mestre de música, tocaba a súa lira con tanta mestría que podía adormecer as bestas, e o mito da creación do orfismo mostraba a xénese a través dunha narración na que Rea tocaba un tambor, chamando a atención dos homes sobre os oráculos da deusa. Tamén atopamos a Hermes mostrándolle a Apolo a súa lira recentemente inventada, feita cunha cuncha de tartaruga, ou as propias vitorias musicais de Apolo contra Marsias e Pan.

Hai moitas referencias que indican que a música era unha parte integral da percepción grega de como se creou a súa raza e como os seus destinos continuaban controlados e observados polos deuses. Por esta razón, non é de estrañar que a música estivese omnipresente nos Xogos Píticos, nos Xogos Olímpicos, nas cerimonias relixiosas, nas actividades lúdicas e mesmo ao comezo dos dramas a través do ditirambo, lírica coral dedicada ao deus Dioniso.

Nalgunhas festas solemnes tiñan lugar grandes concursos musicais entre os virtuosos máis famosos. Conservouse a composición dunha interpretación chamada Πυθικόν *pȳthikón*, un tipo de "música programática" que describe a loita de Apolo contra a serpe Pitón: 1.ª introdución; 2.ª provocación; 3.º iámbico (combate, charanga, imitación do renxer dos dentes do dragón); 4.ª oración (ou celebración da vitoria); 5.ª ovación (canto de triunfo). Os instrumentistas máis famosos da antigüidade brillaban na execución do seu *pȳthikón*.

Aínda que a interpretación de instrumentos solistas gañou cada vez máis importancia en Grecia, a música grega era principalmente vocal.

As obras líricas de todos os poetas antigos eran compostas para seren cantadas. A traxedia grega era un drama en gran parte musical: nelas cantaban os coros, especialmente na súa orixe, como por exemplo nas obras de Esquilo. En Atenas, as representacións de traxedias eran cerimonias oficiais e festas populares nas que participaba toda a cidade. Isto explica por que a arte musical estaba asociada á poesía, á danza e á mímica na antiga Grecia.

A danza no teatro antigo non é como nos ballets modernos. Era unha danza sen virtuosismo, sen "solos", sen parellas (os coros de baile estaban formados só por homes), sen velocidade: era unha danza onde o movemento das mans e as actitudes do corpo xogaban un papel máis importante que os pasos de baile.

É posíbel que os sons reais da música que se escoitaba en rituais, xogos, dramas, etc. sufrisen algún cambio despois da dramática caída de Atenas no ano -404, na Guerra de Decelia, a fase final da Guerra do Peloponeso. Nesta época, tivo lugar unha certa "revolución" na cultura grega, e é deste período do que data o lamento de Platón sobre os cambios que se produciran na música. Aínda que o virtuosismo instrumental aínda se valoraba, a queixa de Platón incluía a excesiva atención prestada á música instrumental ata o punto de que interfería coa voz humana que a acompañaba, afastándose así do *ethos* tradicional da música.

## Instrumentos musicais da antiga Grecia 
Todos os instrumentos empregados para crear calquera tipo de música pódense dividir en tres categorías segundo a forma en que se produce o son: corda, vento e percusión (excluíndo os instrumentos electrónicos que se empregan hoxe en día). Segundo este sistema, os instrumentos de cada un destes tipos pódense dividir en subtipos segundo a forma en que se extrae o son. Algúns dos instrumentos empregados para crear música na antiga Grecia son os seguintes:
[miniatura|Representación romana tardía dunha muller tocando a [Cítola|cítara.]]
* A lira: instrumento de corda pulsada, con forma de ábaco, que se construía orixinalmente empregando como caixa unha cuncha de tartaruga, onde había sete ou máis cordas afinadas para tocar as notas de cada modo. A lira usábase para acompañar outros instrumentos ou por si soa para recitar cancións.
* A cítara: Un instrumento similar pero lixeiramente máis complicado que a lira. Tiña un marco en forma de caixa na que as cordas se estendían desde o traveseiro superior ata a caixa de resonancia situada na parte inferior. Mantíñase en posición vertical e tocábase cun plectro. As cordas podíanse afinar axustando unhas cuñas de madeira.
* O aulo, un instrumento semellante a un óboe dobre no que ambos instrumentos de vento se tocaban ao mesmo tempo. As reconstrucións modernas indican que producían un son semellante ao dun clarinete. Non obstante, existe certa confusión sobre a natureza exacta do instrumento, xa que podería describirse como de palleta simple ou de palleta dobre.
* A frauta de Pan, tamén coñecida como siringa (en grego σύριγξ *sýrinks*), era un antigo instrumento musical baseado no principio da resonancia acústica nun tubo obstruído. Consistía nunha serie de tubos de diferentes lonxitudes que se pulían cortándoos á lonxitude desexada. O son producíase soprando a través da única abertura do tubo.esquerda|miniatura|Recreación dunha *hidráulis*.
* A hýdraulis, instrumento de vento accionado por un teclado (instrumento de teclado), un precursor do órgano de tubos moderno. Como o seu nome indica, o instrumento utilizaba auga para manter un fluxo constante de aire a través dos seus tubos. Consérvanse dúas descricións detalladas do instrumento: a de Marco Vitruvio e a de Herón de Alexandría.
Estas descricións céntranse principalmente no mecanismo do teclado e na forma en que o instrumento recibía o fluxo de aire necesario. Por outra banda, en 1885 descubriuse en Cartago un modelo en cerámica ben conservado. A auga e o aire entran no instrumento e chegan xuntos á cámara eólica. Despois, o aire comprimido entra nun compartimento situado na parte superior da cámara eólica e, desde alí, distribúese aos tubos do órgano. A auga, despois de separarse do aire, sae da cámara eólica para deixar espazo á auga que vai entrando. Despois, a auga acciona unha roda, que á súa vez move un cilindro musical. Para que o órgano funcione, a chave que permite o paso da auga ao interior do instrumento debe estar aberta (cousa que fai que a auga flúa continuamente).
* A corneta ou trompeta aparece varias veces na Eneida de Virxilio. Existen probas gráficas do uso polos gregos dun tipo de trompeta de metal chamadas σάλπιγγες *sálpinges* (σάλπιγξ *sálpinx*, singular). Varias fontes mencionan este instrumento de metal cunha embocadura de óso e aparecen en varias pinturas.
miniatura|Hoplita facendo soar unha *sálpinx*.
Todos estes instrumentos tamén chegaron dunha forma ou doutra á música da Roma antiga.

## Exemplos 
Pódese escoitar unha mostra de música grega antiga, coas reservas pertinentes, nos seguintes vídeos:

* Ancient Greek Music: peán e procesional.
* Segundo himno delfíco a Apolo.
* Música grega antiga: Himno de voda de Safo (Epithalamion)
* O himno órfico a Dioniso (Χαίρε Νύμφη) .:. por Daemonia Nymphe

[miniatura|Representación do século XVII das [musas gregas Clío, Euterpe e Talía tocando a frauta transversal, probabelmente a *phótinx* grega.]]
## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Aristóxeno de Tarento, The harmonics of Aristoxenus *, traducido por H.* *S. Macro (Oxford, Calrendon, 1902; FACS. Hildesheim, G. Olms, 1974).*
* Boecio: Fundamentals of Music. (De institutione musica) *, ed.* *C. Palisca, trad. C. Bower. Yale 1989.*
* Graves, Robert (1955). The Greek Myths*, Mt Kisco, Nova York: Moyer Bell.*
* Henderson, Isobel (1957). «Ancient Greek Music in The New Oxford History of Music, vol.1: Ancient and Oriental Music,», Oxford, Oxford University Press.
* Kilmer, Anne Draffkorn e Richard L. Crocker. (1976) Sounds from Silence: Recent Discoveries in Ancient Near Eastern Music *.* *(CD BTNK 101 máis folleto) Berkeley: Bit Enki Records.*
* Olson, Harry F. (1967) Music, Physics and Engineering,, Nova York: Dover reprint.
* Platón. Leis*, (700-701).*
* Platón, A República *(398d-399).*
* Strunk, Oliver; Leo Treitler e Thomas Mathes, eds., Source Readings in Music History: Greek Views of Music *.* *(WW Norton & Company; edición revisada (setembro de 1997).*
* Trehub, Sandra (2000). "Human Processing Predispositions and Musical Univsals in The Origins of Music Wallin, Nils L. Björn Merker and Steven Brown (ed.) (ed.). Cambridge MA: MIT Press.
* Ulrich, Homer e Paul Pisk (1963). A History of Music and Musical Style*, Nova York: Harcourt Brace Jovanoich.*
* Virxilio, A Eneida (trad. de John Dryden).
* Wellesz, Egon (ed.). Ancient and Oriental Music (Oxford University Press, edición de 1999)
* Williams, CF (1903). The Story of the Organ*, Nova York: Charles Scribner & Sons.*

; Obras de crítica e historia

* Annie Belis, Les Musiciens dans l'Antiquité*, Hachette, París, 1999.*
* Gevaert, Histoire et Théorie de la musique dans l'Antiquité (Anoot-Braeckmann, à Gand).
* Louis Laloy,  Aristoxen de Tàrent de Tàrent et la musique de l'Antiquité (Lecene et Oudin).
* Jules Combarieu, Histoire de la musique (Armand Collin).

; Textos musicais

* Hymne à Apollon (*Himno a Apolo*), canción grega do século -II ou do século II, transcrito por M. Th Reinach (Bornemann).
* Annie Belis, Les Hymns à Apollon*, Corpus des Inscriptions de Delphos, t.* *III, De Boccard, París, 1992.*
* Egert Pohlmann e Martin L. West, Documents of Ancient Greek Music *, Clarendon Press, Oxford, 2001.*
* Mesomedes, Himno a Nèmese *, tradución francesa* *da canción grega do século -II (na obra de Gevaert).*
* Melodies populaires de la Grèce *, recompiladas e harmonizadas por Bourgault-Ducoudray (Lemoine).*

### Discografía 
* CD ''De la Pierre au són: musiques de l'Antiquité grecque (Ancient Greek Music)*, Ensemble Kérylos, dir. Annie Belis (K617-069). Reconstrución da música antiga segundo o desciframento de papiros, inscricións e códices medievais, interpretada con instrumentos construídos segundo os modelos antigos. Na web de Ensemble Kérylos pódense escoitar fragmentos do disco.
* CD *Musique de la Grèce antique'': Panorama completo dalgúns fragmentos dispersos de música grega dende o século -V ata o século -I. (Mesomedes, Aristófanes, Eurípides, etc.), interpretado con reconstrucións de instrumentos antigos polo Atrium Musicae de Madrid, baixo a dirección de Gregorio Paniagua e publicado por harmoniamundi.com Harmonia Mundi .