Darío Xohán Cabana

**Darío Xohán Cabana Yanes**, nado en Roás (Cospeito) o 19 de abril de 1952 e finado en Romeán (Lugo) o 16 de novembro de 2021, foi un multipremiado escritor galego. Cultivou varios xéneros (poesía, novela, conto e ensaio) e escribiu tanto para adultos como para nenos. Foi ademais un prestixioso tradutor ao galego de grandes clásicos da literatura italiana de Dante e Petrarca. As súas obras superan os corenta volumes. Algún deles, como *Galván en Saor* (Xerais, 1989), foi un grande éxito de vendas. Foi membro numerario da Real Academia Galega desde o ano 2006.

## Traxectoria 
Nado en Roás (escrito á inversa, *Saor*, daría título a unha das súas novelas máis destacadas), como fillo primoxénito (de cinco irmáns) de labregos partidarios da Fronte Popular (o pai, Ricardo Cabana Ben, e mailo tío foran republicanos e comunistas, e un tío da nai, Damiana Yanes Chao, tenente republicano na defensa de Madrid), criouse na ideoloxía comunista do pai, e desde 1968 militou na esquerda nacionalista, primeiro na Unión do Povo Galego e logo na Frente Popular Galega. 

De volta en Lugo traballou como vendedor de libros a domicilio, e de 1978 a 1982 estivo como liberado sindical pola INTG. De 1983 a 1987 traballou en Corcubión como garda municipal, e ao remate dese período regresou a Lugo como funcionario do concello, onde durante un tempo se encargou da vixilancia de edificios culturais municipais foi respondido por Méndez Ferrín. Na Academia promoveu a candidatura de Xosé María Álvarez Blázquez como figura a homenaxear no Día das Letras Galegas do ano 2008, candidatura que foi proclamada por votación unánime.

Finou na súa casa de Romeán, aos 69 anos de idade, vítima do cancro.

Usou os pseudónimos de Daniel Méndez O´Dónell e Funqueiro.

## Obra 
Nos seus comezos publicou case exclusivamente poesía, e a partir de 1989 pasou a publicar principalmente narrativa. A súa poesía erótica é valorada pola investigadora María Liñeira como unha contestación aos prexuízos androcéntricos.

Colaborou na prensa. Foi corrector do semanario *A Nosa Terra* e colaborou en *Teima*, *Faro de Vigo*, *Atlántico Diario*, *A Trabe de Ouro*, *La Voz de Galicia*, *Grial*, *Dorna*, *Murguía*, *Viceversa*, *Cuadernos de Literatura Infantil y Juvenil* e o *Boletín da Real Academia Galega*. Desde decembro de 1987 publicou diariamente un encrucillado en galego nas páxinas de *La Voz de Galicia*, tarefa que continuou durante 34 anos, ata o seu falecemento. Tamén foi membro do consello de redacción da revista *A Trabe de Ouro*.

Poemas seus foron musicados e cantados por Amancio Prada, Suso Vaamonde, Fuxan os Ventos, A Quenlla, Dioivo, etc.

### Poesía 
* *Home e terra* (1970). Monforte: Ed. Xistral, Colección Val de Lemos. ISBN 978-84-85271-11-5.
* *Verbas a un irmao* (1970). Edición do autor. Monforte: Gráficas Breogán.
* *Romanceiro da Terra Cha* (1973). Vigo: Ed. Castrelos, Colección Pico Sagro.
* *Elexía nunha escuridade mortal* (1974). Xenebra: Ed. Roi Xordo.

* *Mortos porque Galicia viva* (1974). Xenebra: Ed. Roi Xordo.
* *Ábrelle a porta ó día* (1981). Sada: Ediciós do Castro. ISBN 978-84-7492-062-8.
* *A fraga amurallada* (1983). Ed. Limbo. ISBN 978-8485457076. 2025: Deputación de Lugo, ISBN 978-848192-592-0.
* *VIII Fragmentos* (1987). Santiago: Sotelo Blanco. ISBN 9788486021504.
* *Amor e tempo liso* (1987). Santiago: Sotelo Blanco. ISBN 978-84-86021-49-8.
* *Cantigas de amor vilao* (1987). Vigo: Galaxia, Colección Ronsel. ISBN 978-8471545916.
* *Patria do mar* (1989). Vigo: Ir Indo, Colección A fraga. ISBN 9788476800133.
* *Antoloxía poética* (1992). Nº 61 da Biblioteca de Autores Galegos, *Diario 16.*
* *Recolleita* (1992). Nº 99 da Biblioteca 114, El Correo Gallego.
* *Cinco lendas* (1993). Deputación de Lugo.
* *Canta de cerca a morte* (1994). Vigo: Galaxia. ISBN 978-8471549112.
* *Vinte cadernos: Poemas 1969-2002* (2003). Vigo: Xerais. 544 páxs. ISBN 978-8483029404.
* *Cabalgada na brétema* (2006). Vigo: Galaxia. ISBN 978-84-8288-905-4.

### Narrativa 
* *Noticias dunha aldea* (1973). Vigo: Ed. Castrelos. ISBN 978-8498650815.
* *Galván en Saor* (1989). Vigo: Xerais Traducida ao castelán. ISBN 978-84-9782-328-9 (2005, 24ª), ePub: ISBN 978-84-9914-753-6.

* *Fortunato de Trasmundi* (1990). Vigo: Xerais. ISBN 978-84-9782-438-5 (2006, 8ª).
* *Libro dos moradores* (1990). Vigo: Ir Indo. ISBN 978-8476800300.
* *Cándido Branco e o Cabaleiro Negro* (1992). Vigo: Xerais. ISBN 978-84-9782-299-2 (2005, 4ª).
* *Vidas senlleiras* (1992). Vigo: Xerais. ISBN 978-84-9782-300-5.
* *A excursión* (1992). Contos do Castromil n.º 8.
* *Cerco de ferro* (1994). Vigo: Nigra. ISBN 9788487709210.
* *O cervo na torre* (1994). Vigo: Xerais. ISBN 978-84-7507-855-7.
* *Morte de rei* (1996). Vigo: Xerais. ISBN 9788483020692.
* *Mitos e memorias* (2003). Vigo: Xerais. ISBN 978-84-9782-025-7.

### Literatura infantil e xuvenil 
miniatura|No simposio *Un galego común, fiel a si mesmo*, organizado polo Instituto da Lingua Galega na Facultade de Filoloxía de Santiago de Compostela.
* *As aventuras de Breogán Folgueira* (1990). Vigo: Xerais. Ilustracións de Fausto C. Isorna. ISBN 978-84-9782-540-5 (2007, 8ª).
* *Chirlo merlo na figueira* (1990). Santiago: Sotelo Blanco. ISBN 978-84-7824-081-4.
* *O avión de Cangas* (1992). Vigo: Xerais, Col. Merlín. ISBN 9788475076416.
* *As viaxes do Príncipe Azul* (1993). Vigo: Galaxia, Árbore. 108 páxs. ISBN 978-84-8288-801-9. Traducida ao catalán.
* *O milagre das estrelas. Aventuras do Mago Antón no Camiño de Santiago* (1993). Vigo: Xerais. Ilustracións de Liliana Vázquez. ISBN 8475077390.
* *O castrón de ouro* (1994). O Barco de Vapor, SM. 2007: Vigo: Galaxia, Col. Árbore, ISBN 978-84-8288-982-5.
* *Chucho Cacho* (1994). Vigo: Xerais. ISBN 9788475078397.
* *Inés e a cadela sabia* (2000). Edebé-Rodeira. ISBN 978-84-8116-734-4.
* *Dende o Himalaia a Ceilán* (2004). Vigo: Galaxia, Col. Árbore. 48 páxs. ISBN 978-84-8288-747-0. Escolma de lendas populares hindús, dirixidas aos lectores novos.

### Ensaio 
* *A chegada a Lugo do primeiro tren* (2005). Concello de Lugo.
* *Xosé María Álvarez Blázquez. Vida e obra* (2008). Vigo: Xerais. ISBN 978-8497827157.
* *A música das palabras. De lingua e literatura (1990-2021)* (2022). Vigo: Xerais. Póstumo. 456 páxs. ISBN 978-84-1110-071-7. ePub: ISBN 978-84-1110-067-0. Reflexiona sobre literatura e lingua, compartindo o seu coñecemento e prestando especial atención á tradución e á poesía.

### Tradución 
A partir de 1984 dedicouse á tradución de poesía do italiano, respectando a métrica e a rima orixinal.

* *Cancioneiro*, de Francesco Petrarca (1989). Xunta de Galicia. Edicións da Curuxa (2012).
* *A divina comedia*, de Dante Alighieri (1990). Xunta de Galicia. Edicións da Curuxa (2014).
* *Vida nova*, de Dante Alighieri (1994). Culleredo: Espiral Maior.
* *Os tres mosqueteiros* (2 v.), de Alexandre Dumas (2000). Vigo: Xerais.
* *Antoloxía do Doce Estilo Novo* (2004). Vigo: Galaxia. Edición bilingüe: italiano-galego.
* *Os trobadores da Occitania* (2011). Edicións da Curuxa.
* *As floriñas de San Francisco* (2014). Alvarellos Editora e Xunta de Galicia.
* *Xácome o fatalista*, de Denis Diderot (2021). Vigo, Galaxia.
* Claudine na escola, de Colette (2022). Vigo, Galaxia.
[miniatura|Entrevistado na rúa en 2007 por [Antón Grande, xornalista do *Progreso*.]]

### Obras colectivas 
* *Os novísimos da poesía galega* (Akal, 1973).
* *I Festival de Poesía no Condado* (S. C. D. Condado, 1981).
* *II Festival da Poesía do Condado* (S. C. D. Condado, 1982).
* *III Festival da Poesía no Condado* (S. C. D. Condado, 1983).
* *O quiquiriquí e outras narracións* (Ediciós do Castro, 1983).
* *IV Festival da Poesía no Condado* (S. C. D. Condado, 1984).
* *Escolma de poesía galega (1976-1984)* (1984, Sotelo Blanco).
* *Os escritores lucenses arredor de Ánxel Fole* (Concello de Lugo, 1986).
* *VI Festival da Poesía no Condado* (S. C. D. Condado, 1986).
* *VII Festival da Poesia no Condado* (S. C. D. Condado, 1987).
* *VIII Festival da Poesia no Condado. Escolma Poética* (S. C. D. Condado, 1988).
* *Sede central. 1* (Clube Cultural Adiante, 1988).
* *X Festival da Poesia no Condado. Escolma Poética* (S. C. D. Condado, 1990).
* *XI Festival da Poesia no Condado* (S. C. D. Condado, 1991).
* *Contos da xustiza* (Ir Indo, 1991).
* *XIII Festival da Poesia no Condado* (S. C. D. Condado, 1993).
* *Aí está o conto* (Xunta de Galicia, 1993).
* *Desde mil novecentos trinta e seis: homenaxe da poesía e da plástica galega aos que loitaron pola liberdade* (Ediciós do Castro, 1995).
* *O Mundo de Fiz: Escolma da poesía de Fiz Vergara Vilariño*, (Citania de Publicacións, 1995).
* *Relato contemporáneo* (Xerais, 1995).
* *Unha liña no ceo (58 narradores galegos 1979-1996)* (Xerais, 1996).
* *Guía da provincia de Lugo* (Caixavigo, 1998).
* *Monterroso na Ulloa* (Concello de Monterroso, 2001).
* *Intifada. Ofrenda dos poetas galegos a Palestina* (Fundación Araguaney, 2003).
* *Narradio. 56 historias no ar* (Xerais, 2003).
* *Negra sombra. Intervención poética contra a marea negra* (Espiral Maior, 2003).
* *Xuro que nunca volverei pasar fame: poesía escarlata* (Difusora, 2003).
* *23 poetas cantan a don Antonio Machado* (Hipocampo, 2004).
* *Cartafol poético para Alexandre Bóveda* (Espiral Maior, 2006).
* *De Manuel María a Ferrín: a grande xeración* (Real Academia Galega, 2006). Con Xosé Luís Méndez Ferrín.
* *Poemas pola memoria (1936-2006)* (Xunta de Galicia, 2006).
* *Volverlles a palabra. Homenaxe aos represaliados do franquismo* (Difusora, 2006).
* *Poemas coruñeses: antoloxía de textos poéticos dos séculos XIX e XX sobre a Coruña* (Espiral Maior, 2008).
* *Marcos Valcárcel. O valor da xenerosidade* (Difusora, 2009).
* *En defensa do Poleiro. A voz dos escritores galegos en Celanova* (Toxosoutos, 2010).
* *Tamén navegar* (Toxosoutos, 2011).
* *Urbano. Homenaxe a Urbano Lugrís* (A Nave das Ideas, 2011).
* *Cartafol de soños, homenaxe a Celso Emilio Ferreiro no seu centenario (1912-2012)* (Agrupación Cultural Alexandre Bóveda, 2012).
* *Dez anos de poesía nas Pontes* (Galebook, 2013).
* *Versos no Olimpo. O Monte Pindo na poesía galega* (Toxosoutos, 2013).
* *1975-2015 Moncho Reboiras Vive!* (Arredista Edicións, 2015).
* *Arredor das Irmandades da Fala* (Xerais, 2016).

## Recoñecementos (selección) 
Á parte os de certames por poemas, contos ou artigos illados, uns cincuenta, recibiu os seguintes premios:
* Premio de Poesía Cidade de Ourense en 1986, por *VIII fragmentos*.
* Premio Celso Emilio Ferreiro no 1986, por *Amor e tempo liso*. os padriños foron Manuel María e a súa muller, Saleta Goi. Tiveron unha filla (Alexandra Cabana Outeiro) e un fillo.

## Notas
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Literatura galega do século XX

### Ligazóns externas 
* Académicos e académicas Real Academia Galega.
* Darío Xohán Cabana na Biblioteca Virtual Galega.
* Hermida, Xermán (4/5/2001). Entrevista a Darío Xohán Cabana, Consello da Cultura Galega.
* Entrevista de Literatura Galega do S.XX do alumnado do IES Manuel García Barros