Palacio de Aquisgrán

miniatura|Mapa simplificado: 1 = sala das asembleas. 2 = soportal. 3 = tesouro e arquivos. 4 = galería de unión. 5 = tribunal e guarnición. 6 = metatorium. 7 = curia. 8 = secretarium. 9 = capela. 10 = atrium. 11 = termas.
O **Palacio de Aquisgrán** era todo un conxunto de edificacións de tipo residencial, político e relixioso, que foi erixido polo emperador Carlomagno como centro do poder carolinxio. O palacio en cuestión estaba situado na actual cidade de Aquisgrán, no oeste de Alemaña, no actual estado federado de Renania do Norte-Westfalia. As partes esenciais do palacio carolinxio foron construídas na última década do século VIII, pero os traballos tiveron continuidade até a morte do propio emperador Carlomagno, no ano 814.

O deseñador dos planos do Palacio foi Eudes de Metz, inscribindo a obra dentro do programa de renovación política do reino, anhelada e estimulada polo propio emperador Carlomagno.

A maior parte do Palacio quedou destruído ó longo dos séculos, pero aínda subsiste a capela palatina, que está considerada como un dos tesouros da arquitectura carolinxia, así como un característico exemplo da arquitectura típica do chamado *Renacemento carolinxio*. A capela, xunto á Catedral de Aquisgrán, está catalogada pola UNESCO como Patrimonio da Humanidade desde 1978.

## Contexto e historia do palacio 
### O palacio antes de Carlomagno 
[miniatura|250px|esquerda|A construción de [Aquisgrán, miniatura de Jean Fouquet, nas *Grandes Chroniques de France*, do século XV. Carlomagno aparece en primeiro plano.]]
Xa na Idade Antiga, os romanos elixiron o lugar de localización da actual Aquisgrán debido á existencia dunhas fontes termais, así como pola súa posición de posto avanzado cara á provincia de Xermania Inferior. Denominada *Aquae Granni*, o lugar foi acondicionado con termas sobre unha superficie de 20 hectáreas, que estiveron en uso entre o século I e o século IV. A cidade romana creceu intimamente unida ás devanditas termas segundo un deseño urbano en plan hipodámico clásico que sucedía ó anterior campamento lexionario. Un palacio destinábase a residencia do gobernador da provincia romana ou mesmo do propio emperador chegado o caso. No século IV, tanto a cidade como o palacio romanos resultaron destruídos como consecuencia da invasión dos bárbaros.

Mentres que Clodoveo I fixo de París a capital do Reino Franco, o Palacio de Aquisgrán quedou no abandono até a chegada da familia dos carolinxios. Os mordomos de Palacio pipínidas efectuaron algúns traballos de restauración nel, pero o Palacio de Aquisgrán non era por entón senón unha residencia calquera entre moitas outras. A corte franca era nómade, e os soberanos desprazábanse dependendo das circunstancias e necesidades. Cara a 765, Pipino III *o Breve* fixo construír un palacio sobre os restos do antigo edificio romano; ordenou igualmente que se restaurasen as termas, eliminando os seus ídolos pagáns. Desde a súa chegada ó poder en 768, Carlomagno pasou a noite en Aquisgrán pero tamén noutras cidadees de Austrasia. Tras chegar a ser rei dos francos, Carlomagno levara a cabo numerosas expedicións militares que lle permitiron enriquecer o tesouro pero tamén agrandar o seu reino, especialmente cara ó leste. Conquistara a Saxonia pagá entre 772 e 780, pero a rexión resistíase, sendo necesarias constantes guerras contra os saxóns, cunha duración total de trinta anos. Carlomagno acabou por romper co uso xermánico dunha hoste itinerante que ía de dominio en dominio e dotouse dunha auténtica capital. Por razón da súa idade, foi diminuíndo o ritmo das súas expedicións militares e, despois de 806, practicamente xa non abandonou nunca Aquisgrán.

A situación xeográfica de Aquisgrán foi decisiva na elección feita por Carlomagno: o lugar atopábase en pleno centro dos territorios baixo dominio carolinxio, en Austrasia, unha rexión que era ademais o berce da súa familia, ó leste do río Mosa, e Aquisgrán achábase ademais nun cruzamento de estradas e ó bordo dun afluente do río Rin, o Wurm. Así, Carlomagno cedeu a administración dos seus dominios meridionais ó seu fillo Ludovico Pío, nomeado rei de Aquitania. Deste xeito, controlado o flanco sur do seu reino polo seu fillo, Carlomagno puido pasar a residir no norte.

[miniatura|esquerda|250px|O [Reino Franco entre os séculos V e IX.]]

O feito de instalarse en Aquisgrán permitiu tamén a Carlomagno controlar máis de preto os asuntos referentes aos saxóns. Carlomagno viu igualmente todas as vantaxes que ofrecía o lugar: rodeado de bosques abundantes en caza, contaba con realizar abundantes cazarías nas proximidades, como correspondía a un membro da nobreza por esas datas. Doutra banda, a medida que a súa idade aumentaba, o emperador alegrábase de poder aproveitar os mananciais de auga quente de Aquisgrán.

Os documentos da época carolinxia preséntannos a Carlomagno como a un «Novo emperador Constantino o Grande»: nestas condicións necesitaba unha capital e un palacio imperial dignos dese nome. Preferiu deixar a cidade de Roma, a antiga capital imperial, en mans do Papa. Con todo, a rivalidade co Imperio Bizantino empuxou a Carlomagno a construír un gran palacio. supuxo tamén un feito que o animou a realizar o proxecto do novo palacio.

### Un proxecto importante confiado a Eudes de Metz 
[miniatura|[Eginardo é o biógrafo de Carlomagno; é grazas a el que coñecemos o nome do arquitecto do Palacio (miniatura do século XIV ou XV.]]
Os historiadores practicamente non dispoñen de datos biográficos sobre o arquitecto do Palacio de Aquisgrán, Eudes de Metz. O seu nome aparece citado nun texto de Eginardo (nado cara a 775 e finado en 840), o biógrafo de Carlomagno. Suponse que se trataba dun sacerdote con coñecementos culturais, familiarizado coas artes liberais, en particular co *quadrivium*. Parece indubidable que lera os tratados de arquitectura de Marco Vitruvio.

A decisión de proceder á construción do palacio tomouse a finais da década comprendida entre o ano 780 e o ano 790, ou mesmo a principios da década seguinte, nun momento en que Carlomagno aínda non posuía o título de emperador. As obras iniciáronse en 794 e prolongáronse durante varios anos. Aquisgrán converteuse rapidamente na residencia favorita do monarca, até o punto de que despois do ano 807 case nunca se ausentou da cidade e do seu palacio. A falta de documentación suficiente, é imposible coñecer o número de traballadores utilizados na construción, aínda que as dimensións do conxunto palatino permiten intuír que o seu número foi moi elevado.

O plan de traballo adoptado era dunha gran simplicidade xeométrica: Eudes de Metz decidiu conservar o trazado das antigas rúas romanas, inscribindo o palacio nun cadrado de 360 pés carolinxios para cada lado, é dicir, 120 metros. O cadrado en cuestión delimitaba unha superficie total de 20 hectáreas, que quedaba dividida en catro por un eixo norte-sur (correspondente a unha galería de cachotaría) e un eixo este-oeste (correspondente a unha antiga rúa principal romana, o decumano). Na zona norte do devandito cadrado atopábase a sala da Asemblea, ó sur a capela palatina. O arquitecto trazou un triángulo cara ó leste para enlazar as termas co complexo palatino. Os dous edificios mellor coñecidos son a sala das asembleas (hoxe en día desaparecida) e a capela palatina, que actualmente se atopa integrada na catedral da cidade. O resto de edificios seguen estando pouco identificados: frecuentemente construídos en *colombage* (ou armazón), en madeira e en ladrillo, foron destruídos co paso do tempo. Para terminar, todo o complexo palatino quedaba cercado por unha muralla.

A instalación en Aquisgrán da corte imperial e as propias obras de construción de todo o complexo do palacio estimularon excesivamente a actividade urbana da cidade, que foi agrandada a finais do século VIII e novamente a principios do século IX. Efectivamente, artesáns e mercadores buscaran instalarse na proximidade da corte, e algúns dos grandes señores do reino alugaron pola súa banda residencias na cidade. Os membros da academia palatina, así como os conselleiros do emperador Carlomagno, como Eginardo ou Angilberto de Centula, eran propietarios dunha casa nas proximidades do palacio.

[miniatura|250px|esquerda|A [basílica de Constantino de Tréveris|basílica de Tréveris en Alemaña posiblemente serviu de modelo para a sala da asemblea do Palacio de Aquisgrán.]]

As dimensións da sala (1.000 m²) estaban adaptadas para recibir a varios centenares de persoas simultaneamente: aínda que o edificio non se conservou, sábese que medía 47,42 metros de longo por 20,76 metros de ancho, e cunha altura de 21 metros. e un adro con exedras. Con todo, a peza central era a capela, cuberta por unha cúpula octogonal, cun diámetro de 16,54 metros e unha altura de 31 metros. Oito macizos alicerces soportaban o pulo das grandes arcadas. Na planta baixa, unha nave colateral rodea a nave situada baixo a cúpula; alí é onde se atopaban os servidores do palacio.

miniatura|esquerda|250px|O trono de Carlomagno na capela palatina.

As dúas plantas superiores (tribunas) daban ó espazo central a través de vans de medio punto, estando sostidas por columnas. O perímetro interior formaba un octógono, mentres que o lado exterior formaba un polígono de dezaseis lados. A capela posuía dous coros, emprazados a leste e a oeste da mesma. O monarca sentaba nun trono formado por placas de mármore branco, na primeira planta, ó oeste; estaba acompañado polos máis próximos da corte. Deste xeito, podía gozar de vista cara a tres altares: o do Salvador, xusto enfronte, o da Virxe na planta baixa e o de san Pedro, ó fondo do coro oriental.

Carlomagno quixera unha suntuosa decoración para adornar a súa capela: fixera fundir nunha fundición próxima a Aquisgrán portas macizas de bronce. Os muros achábanse revestidos de mármore, así como de pedras policromadas. As columnas, aínda visibles hoxe en día, foron arrincadas de edificios das cidades italianas de Rávena e de Roma para a súa reutilización no edificio, coa autorización do papa Adriano I.

miniatura|Vista interior do octógono.
Os muros e a cúpula estaban cubertos por mosaicos, realzados por luminarias e pola luz exterior que penetraba polas ventás. Eginardo, na súa *Vida de Carlomagno* (escrita cara a 825-826), transcríbenos unha descrición do interior da capela palatina:

### Simbolismo 
miniatura|Vista do octógono da capela.
Eudes de Metz tivo en conta o simbolismo cristián de cifras e números. O edificio estaba concibido como unha representación da Xerusalén celestial (é dicir, do reino de Deus), tal como aparecía descrita na *Apocalipse*. O perímetro exterior da cúpula medía exactamente 144 pés carolinxios, mentres que o da Xerusalén celestial, cidade ideal planificada para os anxos, é de 144 cóbados. O mosaico da cúpula, hoxe cuberto por unha restauración do século XIX, mostraba a figura de Cristo maxestática acompañado polos 24 anciáns da Apocalipse. Outros mosaicos, nas bóvedas da nave lateral, recuperan dita temática ó representar á Xerusalén celestial. Finalmente, o trono de Carlomagno, emprazado no primeiro piso ó oeste, achábase sobre o sétimo chanzo dun estrado.

## O resto de edificios 
### O tesouro e os arquivos 
O tesouro e os arquivos do palacio atopábanse nunha torre encostada á gran sala, ó norte do complexo. O tesouro reunía as doazóns achegadas polos Grandes do Reino nas asembleas xerais ou os agasallos dos embaixadores, é dicir, unha heteróclita colección de obxectos que abarcaba desde libros preciosos ás armas e á vestimenta. Igualmente, o rei adquiría mercadorías aos mercadores que frecuentaban Aquisgrán.

Os arquivos atopábanse baixo a responsabilidade do chanceler. A Chancelaría empregaba a varios escribas e notarios que puñan por escrito os diplomas, os capitulares ou a correspondencia real. Os empregados das oficinas do rei eran a miúdo clérigo da propia capela.

### A galería de ligazón 
miniatura|200x200px|Localización da galería de ligazón no Palacio (en vermello).
A galería cuberta medía un centenar de metros. Dita galería unía a sala da asemblea coa capela; un soportal monumental, emprazado no seu centro, servía como acceso principal. Na primeira planta atopábase unha sala para as audiencias xudiciais, na que o rei impartía xustiza, aínda que algúns asuntos que afectasen os Grandes do Reino eran tratados na *aula rexia*. Cando o rei estaba ausente, esta actividade recaía no *comes palatinus* ou conde palatino. O edificio debía albergar igualmente unha gornición militar.

### Outros edificios, outras funcións 
[miniatura|esquerda|250px|O *[Codex Aureus de Lorsch|Codex aureus* de Lorsch foi executado por un taller do Palacio de Aquisgrán cara ó ano 810.]]
O resto dos edificios están por agora pouco identificados a falta de fontes escritas o suficientemente detalladas. A zona de residencia privada de Carlomagno e da súa familia parece ocupar a parte nordeste do complexo palatino; a súa habitación atopábase probablemente no primeiro piso. e outros na cidade de Aquisgrán. Sábese que o emperador era propietario dunha biblioteca pero é difícil coñecer o seu lugar exacto. O palacio albergaba igualmente centros de produción de obras de arte: un *scriptorium* que produciu varios preciosos manuscritos (como o *Misal de Drogon*, o *Evanxeliaro de Godescalco* ou outros) e un taller que elaboraba pezas de ourivaría e de marfil. Había tamén unha ceca para a cuñaxe de moeda, que aínda seguía en uso a finais do século XIII.

O palacio foi igualmente o centro das actividades literarias da Academia palatina. Devandito círculo de letrados non se reunía necesariamente sempre nun mesmo edificio, xa que a Carlomagno gustáballe escoitar o recitado de poemas en calquera lugar, xa fose na piscina ou na propia mesa, durante as comidas. A escola do palacio educaba aos fillos do soberano, pero tamén aos «alimentados» (*nutriti* en latín), que eran fillos da aristocracia que se destinaban ó servizo da monarquía.

Xa fóra do complexo palatino había un xineceo, un cuartel, un hospicio, Os asuntos domésticos eran a preocupación de xentes de oficio por exemplo o botelleiro, o senescal, o camareiro.

## Interpretación e simbolismo do Palacio 
### A herdanza romana, o modelo bizantino 
[miniatura|esquerda|250px|A [Igrexa de San Vital de Rávena|basílica de San Vital de Rávena foi un dos modelos da capela palatina.]]
Aínda que Carlomagno non quixo restaurar o Imperio Romano, senón fundar un novo imperio con compoñentes mixtos (francos e cristiáns á vez), o palacio toma prestados diversos elementos da civilización romana: a *aula palatina* retoma a planta basilical; a basílica era un edificio público no que na Antigüidade discutíase a marcha dos asuntos da cidade. A capela, pola súa banda, inspírase igualmente nos modelos da antigüidade romana: as reixas recuperan unha decoración arcaizante (as follas de acanto) e as columnas están rematadas por capiteis corintios. O emperador foi inhumado na capela palatina no interior dun sarcófago antigo reutilizado do século II, manufacturado en mármore e no que aparece representado o tema do rapto de Proserpina. Finalmente, os letrados contemporáneos de Carlomagno denominaban a Aquisgrán como á «segunda Roma».

Carlomagno desexaba rivalizar co outro emperador da súa época, o *basileus* de Constantinopla. O abovedamento da capela expresa perfectamente unha orixinal capacidade de traballo carolinxia, Parece que a capela palatina de Aquisgrán foi imitada por outros edificios do mesmo tipo: a filiación é clara no caso do oratorio octogonal de Germigny-des-Prés, construído a principios do século IX por Teodulfo de Orleans. A igrexa de Ottmarsheim en Alsacia retoma a planta centrada, pero é máis tardía (do século XI). Atopamos tamén influencias da capela palatina en Compiègne, ou en varios outros edificios relixiosos en Alemaña, por exemplo a igrexa abacial da Trindade na cidade de Essen.

### Historia do Palacio tras Carlomagno 
Carlomagno foi enterrado na capela no ano 814. O seu fillo e sucesor, o emperador Ludovico Pío, ocupou o Palacio de Aquisgrán, aínda que sen facer deste unha residencia fixa. Residía alí xeralmente no inverno e até Semana Santa. Os que se celebraron en 817 e en 836 fixéronse nos edificios contiguos á capela. A cerimonia produciuse en tres tempos, en diferentes puntos do palacio: en primeiro lugar na Corte (elección polos duques), en segundo lugar na capela (entrega das insignias do reino), para finalizar no Palacio, onde se celebrou un banquete. Durante a cerimonia, Odón sentou no trono de Carlomagno.

Con posterioridade, e até o século XVI, todos os emperadores alemáns foron coroados en primeiro lugar en Aquisgrán, cunha segunda coroación en Roma, o que evidencia a vontade de recuperar a herdanza política de Carlomagno. A Bula de Ouro de 1356 (ou *Bula de Metz*) confirmou que a consagración e a coroación debían ter lugar na capela palatina.

Odón II (955 - 983) residiu en Aquisgrán coa súa esposa Teófano. No verán de 978, o rei Lotario de Francia orquestrou un golpe de man contra Aquisgrán, pero a familia imperial logrou escapar a tempo. ó relatar este episodio, Ricario de Reims indica a presenza dunha aguia de bronce, cuxa localización exacta non nos é coñecida:

miniatura|O actual concello de Aquisgrán atópase emprazado encima da antiga sala das asembleas do palacio.

No ano 881, unha incursión viquinga afectou ó palacio e á capela, que quedaron danados. No ano 1000, o emperador xermánico Odón III fixo que se abrise o sepulcro de Carlomagno. Segundo dous cronistas do século XI, foi atopado sentado sobre un trono, levando consigo a súa coroa e o seu cetro real. Pero Eginardo non fala diso na súa biografía sobre o emperador. Tamén é por esta época cando o culto a Carlomagno empeza a atraer aos peregrinos á capela. No século XII, o emperador Frederico I Barbarroxa colocou o corpo do emperador nun relicario, e interveu ante o papa para lograr a súa canonización; posteriormente as súas reliquias quedaron dispersas por todo o longo e ancho do Imperio. Tamén cabe destacar que o tesouro de Aquisgrán foise enriquecendo cos numerosos donativos efectuados polos reis e príncipes franceses e alemáns.

Entre 1355 e 1414, engadiuse unha ábsida ó leste da capela. Tamén se construíu, a partir de 1267, o novo edificio do concello municipal, emprazado na antiga localización da asemblea. Durante a Revolución Francesa e as sucesivas ocupacións militares, as tropas francesas que ocuparon Aquisgrán saquearon o tesouro. Hai que destacar que antes de elixir a Catedral de Notre-Dáme de París, Napoleón Bonaparte pensou durante un tempo efectuar a súa consagración imperial na catedral de Aquisgrán.

A capela foi restaurada no ano 1884. En 1978, a catedral, incluíndo a capela, foi inscrita na lista do patrimonio da Humanidade da Unesco.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Alain Erlande-Brandeburg, Anne-Bénédicte Erlande-Brandeburg, *Histoire de l’architecture française, tomo 1: du Moyen Âge à la Renaissance, IVème – XVIéme siècle*, 1999, París, Éditions du Patrimoine, ISBN 2856203671 
* Gabrielle Démians D’Archimbaud, *Histoire artistique de l’Occident médiéval*, París, Colin, 3ème édition, 1968, 1992, ISBN 2200313047 
* Marcel Durliat, *Des barbares à l’an Mil*, París, Éditions citadelles et Mazenod, 1985, ISBN 2850880205 
* Jean Favier, *Charlemagne*, París, Fayard, 1999, ISBN 2213604045 
* Jean Hubert, Jean Porcher, W. F. Volbach, *L’empire carolingien*, París, Gallimard, 1968 
* Félix Kreush, «La chapelle palatine de Charlemagne à Aix», dans *Les dossiers de l’archéologie*, n.° 30, 1978, pp.&nbsp;14–23. 
* José Pijoán, *Historia del arte*, Barcelona, Salvat, 1914,  
* Pierre Riché, *La vie quotidienne dans l’Empire carolingien*, París, Hachette, 1973 
* Pierre Riché, *Les Carolingiens. Une famille qui fit l’Europe*, París, Hachette, 1983, ISBN 2010196384 

### Ligazóns externas 
* Varias imaxes da capela palatina 
* Páxina web persoal que inclúe visita virtual aos edificios