Río Amazonas

O **río Amazonas** (tamén chamado Paraná-Uassú ou Paranaguasú polas tribos tupí-guaranís) é un río suramericano que nace na Cordilleira dos Andes, no lago Lauri ou Lauricocha, no Perú, pasa por Colombia, atravesa o Brasil e desauga no océano Atlántico, xunto á Illa do Maraxó, no Brasil, onde entra polo estado homónimo. Ao longo do seu curso recibe os nomes de *Tunguragua*, *Marañón*, *Ucayali*, *Solimóns* e finalmente Amazonas. É o río máis longo e caudaloso do mundo, e contén máis auga ca o Nilo, o Yangtzé e o Mississippi xuntos, supoñendo preto dunha quinta parte da auga doce en estado líquido do planeta. O Amazonas, ten a conca hidrográfica máis grande do mundo, ao redor de 7,4 millóns de quilómetros cadrados, representa aproximadamente a quinta parte do caudal fluvial do planeta. De feito, este río ten a maior conca  hidrográfica do mundo incluso contando unicamente a rexión que atravesa o Brasil, que supón a quinta parte do seu volume. Estudos realizados por investigadores brasileiros e peruanos en 2007 e 2008 apuntaban a que era o río de maior lonxitude.  No ano 2010, finalmente, confirmouse que era o río máis longo do mundo, con 7062km de lonxitude desde o seu nacemento na Quebrada de Apacheta, rexión de Arequipa, no Perú.

Nas súas extensións superiores, sobre a confluencia do río Negro o Amazonas é chamado  Solimões no Brasil; con todo, no Perú, Colombia, así como o resto do mundo  hispanohablante, o río é xeralmente chamado Amazonas río abaixo desde a confluencia dos ríos Marañón e Ucayali no Perú. O sistema fluvial  Ucayali-Apurímac é considerado a principal fonte do Amazonas, coa que é o seu principal afluente o arroio  glacial Carhuasanta que flúe da montaña Mismi.

O ancho do Amazonas é de entre 1.6 e 10km (quilómetros) na súa etapa baixa, pero expándese (durante a tempada húmida) ata 48km ou máis. O río entra no océano Atlántico nun amplo estuario con 240km de ancho. A boca do sistema principal é de 80km. Debido ás súas vastas dimensións, é ás veces chamada o Río Mar. O primeiro ponte no sistema fluvial do Amazonas (sobre o río Negro) foi inaugurado o 24 de outubro de 2011 preto de  Manaus, Brasil.

O río proporciona grandes beneficios comerciais a cidades amazónicas como Iquitos, Leticia, Manaus e Belém.

## Orixe do  nome 
A voz *Amazonas* provén de *río das Amazonas*, dado ao río  Marañón por Francisco de  Orellana logo de enfrontarse a unha etnia local na cal homes e mulleres se defendían por igual.  Orellana derivou o nome do mito grego das guerreiras amazonas de Asia e África, narrado por Heródoto e Diodoro. Con todo, é moi probable que a palabra Amazonas fose unha deformación por *falso amigo* paronomásico dunha palabra indíxena cuxa pronuncia a oídos españois era semellante a *Amazonas,* palabra indíxena que significaba ‘rompedor de embarcacións’; isto especialmente entre os  marayoara, que podían observar o tremendo macareu, chamado *pororoca* na rexión amazónica, que este río provoca ao contactar na súa desembocadura co océano Atlántico.

Antes da conquista, o río non tiña un nome único; pola contra, os indíxenas nomeaban indistintamente ás diferentes seccións con voces como *Paranaguazú* (Gran Parente do Mar), *Guyerma;* *Solimões,* etc. En 1500, Vicente Yáñez Pinzón, comandante dunha expedición de exploración española, converteuse no primeiro europeo en aventurarse polo río logo de descubrir que as súas augas eran navegables e bebibles. Pinzón chamou ao curso da auga o *río Santa María da Mar Doce,* que finalmente foi abreviado a *Mar Doce* (nome que tamén se deu nesas épocas ao río da Prata). Durante algúns anos posteriores a 1502 tamén se lle coñeceu como *Río Grande* e *Orellana.* Os compañeiros de  Pinzón bautizaron ao desaugadoiro como *río Marañón,* voz de probable orixe indíxena. É posible tamén que o nome derive do español *maraña*, en representación das enormes dificultades que aqueles homes atoparon ao explorar a área. En todo caso, a designación persistiu ata os nosos días no do Estado brasileiro de Maranhão e no do río homónimo no Perú.
## Historia 
### Historia xeolóxica 
Estudos xeolóxicos recentes suxiren que durante millóns de anos, o río Amazonas fluíu na dirección oposta, e dicir, de leste a oeste. Finalmente, formouse a Cordilleira dos Andes, bloqueando o seu fluxo cara ao océano Pacífico facendo que cambiase de dirección cara á súa desembocadura actual no océano Atlántico.
### Época precolombiana 
[miniatura|Antigo debuxo (de 1879) da pesca dun [arapaima no río Amazonas. O arapaima leva na Terra polo menos 23 millóns de anos.]]
Durante o que moitos arqueólogos denominaron a etapa formativa, as sociedades amazónicas estiveron profundamente involucradas no xurdimento dos sistemas agrarios das terras altas da América do Sur. O comercio coas civilizacións andinas nos terreos das cabeceiras dos Andes constituíu unha contribución esencial ao desenvolvemento social e relixioso de civilizacións de maior altitude como os muiscas e os incas. Os primeiros asentamentos humanos baseábanse tipicamente en outeiros ou montículos baixos.

Os vertedoiros de cunchas foron a evidencia máis antiga de asentamento; representan moreas de refugallos humanos (residuos) e datan principalmente entre o 7500 e o 4000 a. C. Están asociados con culturas da idade da cerámica; os arqueólogos non documentaron ata o de agora túmulos de cunchas precerámicas. As plataformas artificiais para pobos enteiros son o segundo tipo de montículos. O mellor exemplo deles é a cultura marayó. Os montículos figurativos son os tipos de ocupación máis recentes.

Existen numerosas probas de que as zonas que rodean o río Amazonas foron o fogar de sociedades indíxenas complexas e a gran escala, principalmente xefaturas que desenvolveron pobos e cidades. Os arqueólogos estiman que cando o conquistador español Francisco de Orellana viaxou a través do Amazonas en 1541, máis de 3 millóns de indíxenas vivían arredor do Amazonas. Estes asentamentos precolombianos crearon civilizacións moi desenvolvidas. Por exemplo, os pobos indíxenas precolombianos da illa de Marajó poderían desenvolver unha estratificación social e sustentado unha poboación de 100 000 persoas. Para alcanzar este nivel de desenvolvemento, os habitantes indíxenas da selva amazónica alteraron a ecoloxía do bosque mediante o cultivo selectivo e o uso do lume. Os científicos sosteñen que, ao queimar repetidamente zonas do bosque, os indíxenas fixeron que o solo se enriquecese en nutrientes. Isto creou zonas de solo escuro coñecidas como "terra preta de índio" ("terra negra dos indios").

### Chegada dos europeos 
miniatura|upright|Afluentes do Amazonas preto de Manaus

En marzo de 1500, o conquistador español Vicente Yáñez Pinzón foi o primeiro europeo documentado en navegar polo río Amazonas. Pinzón chamou ao río "Río Santa María del Mar Dulce", nome que máis tarde se acurtou a "Mar Dulce", literalmente «mar doce», debido a que as súas augas doces penetraban no océano. Outro explorador español, Francisco de Orellana, foi o primeiro europeo en viaxar desde as orixes das concas fluviais, situadas nos Andes, até a desembocadura do río. Nesta viaxe, Orellana bautizou algúns dos afluentes do Amazonas, como o Río Negro, o Napo e o Jurua.

Crese que o nome Amazonas provén dos guerreiros nativos que atacaron esta expedición, na súa maioría mulleres, que lembraban a de Orellana ás míticas guerreiras amazonas da antiga cultura helénica en Grecia (véxase tamén Orixe do nome).
### Exploración 
[miniatura|upright|Mapa de [Samuel Fritz de 1707 que mostra o Amazonas e o Orinoco]]

Gonzalo Pizarro partiu en 1541 para explorar o leste de Quito cara ao interior de Suramérica en busca de *El Dorado*, a "cidade do ouro", e La Canela, o "val da canela". Acompañabano o seu segundo ao mando, Francisco de Orellana. Despois de 170 km, o río Coca uniuse ao río Napo (nun punto agora coñecido como Puerto Francisco de Orellana) e o grupo detívose durante unhas semanas para construír un barco río arriba desta confluencia. Continuaron río abaixo a través dunha zona deshabitada, onde non puideron atopar comida. Orellana ofreceuse e recibiu a orde de seguir o río Napo, entón coñecido como "Río da Canela", e regresar con comida para o grupo. Baseándose na información recibida dun xefe indíxena cativo chamado Delicola, esperaban atopar comida en poucos días río abaixo, remontando outro río cara ao norte.

Orellana levou a uns 57 homes, o barco e algunhas canoas, e abandonou as tropas de Pizarro o 26 de decembro de 1541. Con todo, Orellana non atopou a confluencia (probablemente co río Aguarico) onde buscaba subministracións para os seus homes. Cando el e os seus homes chegaron a outra aldea, moitos deles estaban enfermos pola fame e por comer «plantas nocivas», e atopábanse ao bordo da morte. Sete homes morreron nesa aldea. Os seus homes ameazaron con amotinarse se a expedición daba media volta para tentar reunirse con Pizarro, que se atopaba a máis de 100 leguas río abaixo nese momento. Aceptou cambiar o obxectivo da expedición para descubrir novas terras en nome do rei de España, e os homes construíron un barco máis grande co que navegar río abaixo. Tras unha viaxe de 600 km polo río Napo, chegaron a outra gran confluencia, nun punto próximo á actual Iquitos, e logo seguiron o curso superior do Amazonas, agora coñecido como Solimões, durante outros 1200 km até a súa confluencia co río Negro (preto da actual Manaus), á que chegaron o 3 de xuño de 1542.

En canto á misión inicial de atopar canela, Pizarro informou o rei que atoparan árbores de canela, pero que non podían cultivarse de forma rendible. A canela verdadeira (Cinnamomum Verum) non é orixinaria de Suramérica. Outras plantas relacionadas que conteñen canela (da familia Lauraceae) son bastante comúns nesa parte do Amazonas e é probable que Pizarro vise algunhas delas. A expedición chegou á desembocadura do Amazonas o 24 de agosto de 1542, demostrando a navegabilidade práctica do Gran Río.

[miniatura|upright|Danza de máscaras e banquete nupcial dos [Pobo ticuna|indios ticuna, gravados para a obra de Bates de 1863 *The Naturalist on the River Amazons*. (*O naturalista no río Amazonas*)]]

En 1560, outro conquistador español, Lope de Aguirre, pudo realizar o segundo descenso do Amazonas. Os historiadores non están seguros de se o río polo que descendeu foi o Amazonas ou o río Orinoco, que discorre máis ou menos en paralelo ao Amazonas pero máis ao norte.

O explorador portugués Pedro Teixeira foi o primeiro europeo en remontar o río por completo. Chegou a Quito en 1637 e regresou pola mesma ruta.

Entre 1648 e 1652, o *bandeirante* portugués brasileiro António Raposo Tavares dirixiu unha expedición desde São Paulo por terra até a desembocadura do Amazonas, investigando moitos dos seus afluentes, incluído o río Negro, e percorrendo unha distancia de máis de 10 000 km.

No que hoxe é Brasil, Ecuador, Bolivia, Colombia, Perú e Venezuela, establecéronse varios asentamentos coloniais e relixiosos ao longo das ribeiras dos principais ríos e afluentes con fins comerciais, de escravitude e de evanxelización entre os pobos indíxenas da vasta selva tropical, como os urarina. A finais do século XVII, o pai xesuíta checo Samuel Fritz, apóstolo dos omagus, estableceu unhas corenta aldeas misioneiras. Fritz propuxo que o río Marañón debía ser a orixe do Amazonas, sinalando no seu mapa de 1707 que o Marañón «ten a súa orixe na beira sur dun lago chamado Lauricocha, preto de Huánuco». Fritz razoou que o Marañón é o brazo fluvial máis grande que se atopa ao remontar o río e que se atopa máis ao oeste que calquera outro afluente do Amazonas. Durante a maior parte dos séculos XVIII e XIX, e até ben entrado o século XX, o Marañón considerouse xeralmente o nacemento do Amazonas.

[miniatura|upright|[Henry Walter Bates fixose famoso pola súa expedición ao Amazonas (1848–1859).]]
### Exploración científica 
A primeira exploración científica, zoolóxica e botánica do río Amazonas e a súa conca tivo lugar dende ou século XVIII ata a primeira metade do século XIX.
* Charles Marie de La Condamine explorou o río en 1743.
* Alexander von Humboldt, 1799–1804
* Johann Baptist von Spix e Carl Friedrich Philipp von Martius, 1817–1820
* Georg von Langsdorff, 1826–1828 
* Henry Walter Bates e Alfred Russel Wallace, 1848–1859
* Richard Spruce, 1849–1864

## Curso do río 
[miniatura|upright|Imaxe de satélite do [delta do Amazonas (en)]]
### Nacentes e curso alto 
miniatura|upright|Mapa mostrando o traxecto do río Amazonas e os seus afluentes, e a área aproximada da súa cunca hidrográfica
A fonte máis alta e afastada do Amazonas foi situada na cordilleira Chila, nas saias do nevado Mismi, en Arequipa, Perú. Entre os diversos nomes que recibe o río Amazonas ao longo do seu curso, destacan, sucesivamente, os seguintes: Lloqueta, Apurímac, Ene, Tambo, Ucayali, Marañón e Amazonas.
### Curso medio 
Cando o río entra no Brasil pasa a denominarse río Solimões durante un bo tramo. Logo volve adoptar o nome de río Amazonas na confluencia co río Negro. Logo da confluencia entre o Apurímac e o Ucayali, o río deixa atrás o territorio andino e entra nunha planicie aluvial inundable e suavemente ondulada. Percorre tamén a fronteira peruano-colombiana e despois fai fronteira tripartita co Brasil
[miniatura|O "[Encontro das Augas", preto de Manaus, a 1600km do Atlántico, é a confluencia do río Negro, de augas máis escuras, co río Solimões, de augas máis claras.]]
Xa no Brasil, as escuras augas do río Negro únense ás do Amazonas, de cor areosa, observándose o contraste notorio das cores das augas, que practicamente non se mesturan durante uns 6km, debido á diferenza de densidades e de temperatura e, sobre todo, á similar profundidade e velocidade das dúas correntes fluviais no punto de confluencia.

Nalgúns puntos, o río divídese en ramificacións, ou múltiples canles, a miúdo moi longos, con canles interiores e laterais, todos conectados por un complicado sistema de canles naturais que cortan as terras baixas e planas do *igapó*, que non adoitan superan os 5 metros sobre o leito baixo do río en moitas illas. Nas angosturas de Óbidos, a 600km do mar, o río estréitase, discorrendo nunha única corrente de 1.6km de ancho e 100m de profundidade, cunha velocidade media de 7km/h.

Desde a illa de Canaria na Gran Curva cara ao río Negro, 1000km corrente abaixo, só se atopan terras moi baixas, similares ás da desembocadura. Vastas extensións do terreo están completamente asolagadas, mesmo profundamente, asomando sobre a auga só as copas das árbores.
[miniatura|Desembocadura do Amazonas nunha foto de [Satélite artificial|satélite tomada en 1990.]]
Desde cerca da desembocadura do río Negro ata Serpa, na marxe oposta ao río Madeira, as beiras do Amazonas son baixas, comezando a elevarse nas proximidades de Manaus formando outeiros suaves. En Óbidos, o sistema evoluciona ata transformarse nunha barranca de 17m rodeada de outeiros baixos. O baixo Amazonas podería ter sido no pasado un golfo no océano Atlántico, cuxas augas erosionaron os outeiros proximos a Óbidos.

Só un 10% da auga transportada polo río penetra na poderosa corrente de Óbidos, moi pouca da cal se origina na pendente norte do val. A área de drenaxe do Amazonas ao oeste de Óbidos é duns 5 millóns de quilómetros cadrados e cara ao leste, dun millón de quilómetros cadrados (aproximadamente un 20%).

### Curso inferior 
No curso inferior do río, a beira norte consiste nunha serie de abruptas mesetas que se estenden por uns 240km, desde a marxe oposta á desembocadura do río Xingú ata Monte Alegre.

Estas estruturas están cortadas en forma de bancais. Monte Alegre alcanza unha altura de varios centos de metros. Na marxe meridional, sobre o río Xingú discorre unha líña case ininterrompida de barrancas baixas que bordean a planicie aluvial e se estenden case ata Santarém. O conxunto é unha sucesión de grandes curvas que finalmente torcen cara ao suroeste e se funden cos outeiros que forman a marxe de bancais do val do río Tapajós.
### Desembocadura
Desde preto da desembocadura do río&nbsp;Negro ata Serpa, na marxe oposta ao río Madeira, as beiras do Amazonas son baixas, comezando a elevarse nas proximidades de Manaos, formando outeiros suaves. En Óbidos, o sistema evoluciona ata transformarse nunha barranca de 17m rodeada de outeiros baixos. O baixo Amazonas podería ser no pasado un golfo no océano Atlántico, cuxas augas erosionaron os outeiros próximos a Óbidos.

Belém é a principal cidade e porto da desembocadura do río no océano Atlántico. A localización exacta da embocadura do Amazonas e a súa largura son temas de disputa debido á peculiar xeografía da zona. Os ríos Pará e Amazonas están conectados por unha serie de canles fluviais naturais chamados *furos*, preto da cidade de Breves. Entre estas canles áchase Marajó, a maior illa do mundo rodeada tanto por auga doce como por auga mariña

Incluíndo o río Pará e a illa de Marajó, o esteiro do Amazonas ten unha largura duns 325km, medida desde o cabo Norte, ao leste de Pracuúba, no estado de Amapá, ata Ponta da Tijoca, preto da cidade de Curuçá. Unha medida máis conservadora, excluíndo o esteiro do río Pará, desde a embocadura do río Araguari en Amapá, ata a Ponta do Navío, na costa norte de Marajó, aínda dá unha lonxitude de aproximadamente 180km. Se só se considera a canle principal do río, entre as illas de Curuá, en Amapá, e Jurupari, en Pará, a lonxitude decae ata uns 15km.

Os vertidos transportados polo río son responsables dos fondos lamacentos que cobren unha área de 1,3 millóns de quilómetros cadrados, influíndo na salinidade, pH, penetración da luz e sedimentación dunha ampla área do Atlántico norte tropical.

### Lonxitude do curso 
[miniatura|A «[Unión Serpential das Augas», preto de Bellavista-Nanay en Iquitos, é a confluencia do río Nanay, de augas máis escuras, coas do río Amazonas, máis claras.]]
Tradicionalmente asígnase ao Amazonas o segundo posto en lonxitude total, detrás do Nilo, aínda que non existiu nunca un consenso xeneralizado sobre cales son os puntos de medición aceptables. As últimas investigacións, engaden uns 740km (quilómetros) máis a canle, o que o colocaría definitivamente no primeiro posto da clasificación de ríos máis longos do planeta.

Segundo as medicións máis conservadoras, o río ten uns 6762km de longo. Con todo, unha expedición peruano-brasileira no ano 2007 calculou 6800km.
Presenta seccións de gran variabilidade na canle. Na desembocadura a distancia dunha ribeira á outra é de preto de 330km, medidos entre Cabo do Norte a punto Patijoca e incluíndo a illa de Marajó (pronúnciese [marashó]), do tamaño de Dinamarca e o delta do río Pará (tramo final do río Tocantins), duns 60km de ancho. A distancia das bocas do Amazonas, formadas por unha especie de delta disimulado pola acción das mareas e das correntes mariñas, é duns 100km aproximadamente.

Actualmente, por recentes informes de investigacións, a Sociedade Xeográfica de Lima, apoiada por entidades da comunidade científica internacional, puxo fin á polémica sobre a orixe do río Amazonas ao determinar que nace nos Andes do sur de Perú e é o máis longo do mundo, superior ao río Nilo en máis de 40km.

Desde o seu nacemento na crebada Apacheta, nas saias do nevado Quehuisha, no departamento de Arequipa, a 5170m s. n. m., até a súa desembocadura no Atlántico tras percorrer Perú, Colombia e Brasil, alcanza unha lonxitude de 7062km. A conca do Amazonas abarca nove países de Suramérica: Brasil, Bolivia, Perú, Ecuador, Colombia, Venezuela, Güiana Francesa, e Suriname. Isto faino 391km máis longo que o Nilo, en África, que se estende por 6671km, segundo dixeron o experto Zaniel Novoa, da Sociedade Xeográfica Limeña, e o xornalista e explorador polaco Jacek Palkiewicz, quen en 1996 encabezou unha expedición multinacional cara á nacente do Amazonas. Chegouse a establecer esa medición, que ao cabo de 12 anos foi validada por importantes entidades da comunidade científica internacional. Entre elas figuran a Sociedade Xeográfica de Londres, a Academia de Ciencias de Rusia e o Instituto Brasileiro de Pescudas Espaciais.

### Desnivel nos últimos quilómetros 
Salvo polo seu extremo occidental, a gran maioría do curso deste río presenta unha pendente sumamente baixa. Por exemplo, desde Iquitos até a súa desembocadura no océano Atlántico baixa tan só 106 m s. n. m. e nese mesmo tramo o río percorre 3646km.

Os primeiros resultados dunha investigación realizada por institucións brasileiras asociadas no marco do programa HiBAn (Hidroloxía da bacía amazónica) permiten entender mellor a influencia da marea no funcionamento hidrodinámico do Amazonas ao se aproximar ao océano e, de maneira máis particular, medir o seu impacto nas pulsacións do caudal do río e no transporte de sedimentos en dirección ao océano.

## Río subterráneo baixo o río Amazonas 
Propúxose que o río Amazonas constitúe só o sistema fluvial da conca do Amazonas, mentres que o río Hamza, que é máis ancho pero moito máis lento, constituiría o fluxo de auga subterránea.
### Pororoca 
[miniatura|Río Amazonas, entre a fronteira dos dous estados máis grandes do [Brasil, Amazonas e Pará]]
Seguindo a costa, lixeiramente ao norte do cabo do Norte e por 160km, existe un cinto de illas semisumerxidas e bancos de lodo superficiais. Desta particular xeografía, cuxa profundidade non supera os 7m, nace o fenómeno da *pororoca*, unha marusía que avanza cun ruxido de intensidade crecente, a uns 15 a 25km/h, formando unha parede de auga de 1.5 a 4m de altura. Esta dinámica é a razón da ausencia de delta anteriormente mencionada: o océano rapidamente arrastra, durante o refluxo ou baixamar, o vasto volume de lodo acumulado, impedindo parcialmente a formación de illas intermedias.

Na rexión, tales mareas son coñecidas como *pororoca*, e son unha atracción turística.

## Caudal 
O Amazonas transporta máis auga que os ríos Mississippi, Nilo e Yangtzé xuntos; a súa área de drenaxe ou conca é así mesmo a maior do mundo.

O volume de auga levada cara ao océano Atlántico é enorme: cunha media anual de 230000m³/s (metros cúbicos por segundo), alcanza até 300000m³/s na tempada chuviosa. En efecto, o Amazonas é responsable da quinta parte de toda o auga doce incorporada aos océanos da Terra. Ademais, esa auga é perfectamente potable mar dentro da desembocadura, até unha distancia desde a cal a costa xa non é visible. A salinidade do océano Atlántico é notablemente inferior nun radio de varios miles de quilómetros ao redor daquel punto cara ao norte da súa desembocadura: cabe lembrar que nesta zona as correntes mariñas traen a auga salgada cara á desembocadura e non ao revés.

 
**Caudal medio mensual do Amazonas (m³/s) medido nunha estación ás aforas de Óbidos****Datos dos últimos 70 anos** (anual 176 000 m³/s)

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.8)
 id:darkgrey value:gray(0.3)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:600 height:280
PlotArea = left:50 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:250000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:25000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:Xan text:Xaneiro
 bar:Feb text:Febreiro
 bar:Mar text:Marzo
 bar:Abr text:Abril
 bar:Mai text:Maio
 bar:Xuñ text:Xuñ
 bar:Xul text:Xullo
 bar:Ago text:Agosto
 bar:Sep text:Set.
 bar:Out text:Out.
 bar:Nov text:Nov.
 bar:Dec text:Dec.

PlotData=
 color:barra width:30 align:left

 bar:Xan from:0 till: 140191
 bar:Feb from:0 till: 161676
 bar:Mar from:0 till: 185951
 bar:Abr from:0 till: 216820
 bar:Mai from:0 till: 243513
 bar:Xuñ from:0 till: 244158
 bar:Xul from:0 till: 223420
 bar:Ago from:0 till: 188301
 bar:Sep from:0 till: 150288
 bar:Out from:0 till: 121717
 bar:Nov from:0 till: 114758
 bar:Dec from:0 till: 123335

PlotData=
 bar:Xan at: 140191 fontsize:S text: 140.191 shift:(-10,5)
 bar:Feb at: 161676 fontsize:S text: 161.676 shift:(-10,5)
 bar:Mar at: 185951 fontsize:S text: 185.951 shift:(-10,5)
 bar:Abr at: 216820 fontsize:S text: 216.820 shift:(-10,5)
 bar:Mai at: 243513 fontsize:S text: 243.513 shift:(-10,5)
 bar:Xuñ at: 244158 fontsize:S text: 244.158 shift:(-10,5)
 bar:Xul at: 223420 fontsize:S text: 223.420 shift:(-10,5)
 bar:Ago at: 188301 fontsize:S text: 188.301 shift:(-10,5)
 bar:Sep at: 150288 fontsize:S text: 150.288 shift:(-10,5)
 bar:Out at: 121717 fontsize:S text: 121.717 shift:(-10,5)
 bar:Nov at: 114758 fontsize:S text: 114.758 shift:(-10,5)
 bar:Dec at: 123335 fontsize:S text: 123.335 shift:(-10,5)
 

 
**Estimación do caudal medio mensual do Amazonas (en m³/s)** **na desembocadura, tendo en conta os catro últimos afluentes** (anual 209.000 m³/s)

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.8)
 id:darkgrey value:gray(0.3)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:600 height:280
PlotArea = left:50 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:300000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:30000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:Xan text:Xaneiro
 bar:Feb text:Febreiro
 bar:Mar text:Marzo
 bar:Abr text:Abril
 bar:Mai text:Maio
 bar:Xuñ text:Xuñ
 bar:Xul text:Xullo
 bar:Ago text:Agosto
 bar:Sep text:Set.
 bar:Out text:Out.
 bar:Nov text:Nov.
 bar:Dec text:Dec.

PlotData=
 color:barra width:30 align:left

 bar:Xan from:0 till: 165600
 bar:Feb from:0 till: 199000
 bar:Mar from:0 till: 230450
 bar:Abr from:0 till: 260000
 bar:Mai from:0 till: 276700
 bar:Xuñ from:0 till: 263500
 bar:Xul from:0 till: 235000
 bar:Ago from:0 till: 196500
 bar:Sep from:0 till: 156800
 bar:Out from:0 till: 128900
 bar:Nov from:0 till: 124340
 bar:Dec from:0 till: 139000

PlotData=
 bar:Xan at: 165600 fontsize:S text: 165.600 shift:(-10,5)
 bar:Feb at: 199000 fontsize:S text: 199.000 shift:(-10,5)
 bar:Mar at: 230450 fontsize:S text: 230.450 shift:(-10,5)
 bar:Abr at: 260000 fontsize:S text: 260.000 shift:(-10,5)
 bar:Mai at: 276700 fontsize:S text: 276.700 shift:(-10,5)
 bar:Xuñ at: 263500 fontsize:S text: 263.500 shift:(-10,5)
 bar:Xul at: 235000 fontsize:S text: 235.000 shift:(-10,5)
 bar:Ago at: 196500 fontsize:S text: 196.500 shift:(-10,5)
 bar:Sep at: 156800 fontsize:S text: 156.800 shift:(-10,5)
 bar:Out at: 128900 fontsize:S text: 128.900 shift:(-10,5)
 bar:Nov at: 124340 fontsize:S text: 124.340 shift:(-10,5)
 bar:Dec at: 139000 fontsize:S text: 139.000 shift:(-10,5)
 

### Extensión da conca e a súa retroalimentación pluvial 
miniatura|Curso do Amazonas, algúns afluentes e extensión aproximada da súa conca.
A área ou conca de drenaxe do río é de aproximadamente 7050000km², un 40% da de América do Sur. Os seus nacentes esténdense desde os 5° de latitude norte até os 15° de latitude sur. Percorre a selva cálida e húmida (unha pluviselva) máis grande do planeta, a Amazonia ou selva amazónica. A pluviselva amazónica (até o inicio do actual requecemento global) vense caracterizando polas súas case constantes choivas convectivas, isto é: o gran caudal de auga que a calor solar evapora desde a superficie da conca imbrífera do Amazonas, ascende a grande altitude precisamente polas correntes térmicas (correntes verticais de aire quente) ata que, ao chegar a zonas altas da atmosfera, máis frías, se condensa en pingas e estas case inmediatamente transfórmanse, sobre a mesma conca, en copiosas choivas, o cal forma un ciclo natural de retroalimentación hídrica.
### Dinámica aluvional 
[miniatura|esquerda|O «[Encontro das Augas», preto de Manaus, é a confluencia do río Negro, de augas máis escuras, co río Solimões (como é chamado o río Amazonas no Brasil nese tramo), de augas máis claras.]]
As choivas estacionais dan orixe a grandes inundacións ao longo do curso do río e dos seus tributarios. A profundidade media no pico da estación chuviosa é duns 40m e o ancho medio é duns 40km. Esta iníciase en novembro e vai até xuño, para logo decrecer a finais de outubro. A crecida do río Negro é parcialmente asincrónica: a estación chuviosa non comeza neste val senón até febreiro ou marzo. Para xuño atópase no seu punto culminante, e comeza o descenso das augas en consonancia co Amazonas. O río Madeira presenta un desfasaxe de dous meses, comezando a crecer en setembro e iniciando a retirada en abril.

A abundancia de auga no sistema amazónico débese ao feito de que gran parte do territorio atópase situado na zona de converxencia intertropical, onde a caída de choivas é máxima. Así mesmo a rexión áchase na área de intercambio de ventos onde a humidade do océano Atlántico é empuxada cara ao oeste e finalmente forzada a ascender sobre os Andes. Este ascenso arrefría as masas de aire, creando choivas intensas que se precipitan ao longo dunha superficie enorme, proceso sen parangón a nivel mundial.

A suave planicie aluvional (chamada vargem) que constitúe a maior parte do territorio por onde corre o río, queda cuberta con até 15m de auga. O nivel en Iquitos é de 6m, en Teffe, 15m, en Óbidos, 11m e en Pará 4m sobre o nivel fluvial mínimo que caracteriza a estación seca.
### O sistema do Amazonas e os seus afluentes 
O sistema fluvial do Amazonas ten máis de 1000 ríos tributarios de importancia,
sendo máis de 25 os ramais que superan os 1000km de lonxitude. Adóitase considerar que o río Amazonas nace nominalmente preto de Nauta no Perú, na confluencia dos ríos Marañón e Ucayali, aínda que ao chegar á tripla fronteira, ao entrar en territorio brasileiro ten un tramo que se coñece como río Solimões, que chega até a confluencia co río Negro, en Manádevos. Augas abaixo volve recuperar o nome de río Amazonas. Por iso, para facilitar a localización dos afluentes, dividiuse o sistema fluvial do río Amazonas en cinco tramos: Ucayali, Marañón, Amazonas, Solimões, Amazonas. Ademais, engadiuse o ramal desdobrado do río Pará, para recoller a conca do río Tocantins, que en puridade, non é un afluente do Amazonas, aínda que nalgunhas ocasións engádese. Na táboa sinálanse os afluentes cunha (d) aos situados ao sur, isto é, augas abaixo sobre a marxe dereita, e cunha (i) os situados ao norte, isto é augas abaixo sobre a marxe esquerda do río.

O Amazonas, que pode ter 40&nbsp;km de anchura en períodos de chea, é navegable por navíos oceánicos de porte medio ata Iquitos, a 3500&nbsp;km do mar.

## Fauna e flora 
Toda a fauna da selva tropical húmida suramericana está presente na Amazonia. Os científicos afirman que alí existen innúmeras especies de plantas aínda sen clasificación, millares de especies de paxaros, innúmeros anfibios e millóns de insectos.

Desde os insectos ata os grandes mamíferos como o puma, a denta e os veados, réptiles como a tartaruga, a anaconda, o caimán e a víbora. Hai paxaros e peixes de todas as especies, plumaxes e peles. Nas lagoas ao longo do Amazonas florece a planta Victoria Rexia, cuxas follas circulares chegan a máis dun metro de diámetro.

É tan amplo o seu número de especies de peixes e plantas acuáticas que enumeralas todas sería imposible. Para todos os afeccionados ao acuarismo, trátase da fonte que proporciona a maior cantidade de especies de peixes que hoxe en día poboan os comercios e acuarios de todo o mundo.

## Pulmón do planeta 
Cientificamente, trátase dun equívoco chamar as forestas tropicais de "Pulmón do planeta". Hai varios motivos para iso, como por exemplo:

* O pulmón é un órgano que absorbe osíxeno e elimina gas carbónico, ou sexa, "produce" gas carbónico.
* Outro feito é que a maior parte da produción do osíxeno que respiramos provén de microorganismos (algas e cianofíceas) e que a súa produción de osíxeno por fotosíntese supera en moito o seu consumo pola respiración. Mentres que nas forestas tropicais o osíxeno producido pola fotosíntese durante o día (fase clara) é consumido en gran parte á noite (fase escura) pola respiración das mesmas. Apenas forestas que aínda están en desenvolvemento producen máis osíxeno do que consomen, e as forestas tropicais na súa gran maioría xa están en proceso de estabilidade ecolóxica.

## Portos 
Os portos máis importantes do río Amazonas fican nas cidades de Iquitos, no Perú, Leticia en Colombia e Manaus no Brasil.

## Estrada 
Un pouco ao sur do Amazonas está a Estrada Transamazónica, como un longo canal de poeira e barro, resultado dunha das aventuras máis ousadas xamais tentadas na maior de todas as rexións forestais do mundo. A estrada BR-233 imita o curso do río Amazonas, pois avanza en forma paralela a este. Ten, de acordo cos números oficiais, cinco mil quilómetros de lonxitude, a pesar de estar invadida pola foresta en varios treitos. A estrada, iniciada no período da ditadura militar, nunca fixo uso nin dos miles de millóns de dólares, nin das esperanzas de desenvolvemento, depositadas nela, mais foi unha grande indutora da deforestación ao longo do seu curso.

## Grupos indíxenas 
No territorio ao longo do río Amazonas moran innúmeros grupos nativos precedentes orixinalmente do Perú, de Colombia e do Brasil.

## Afluentes principais 
Do nacemento á foz.
* Río Napo (marxe esquerda: **e**)
* Río Javari (marxe dereita: **d** ) ou Yavari
* Río Jandiatuba (d)
* Río Içá (e)
* Río Jutaí (d)
* Río Juruá (d)
* Río Japurá (e)
* Río Tefé (d)
* Río Coari (d)
* Río Piorini (e)
* Río Purus (d)
* Río Negro (e)
* Río Madeira (d)
* Río Uatamã (e)
* Río Nhamundá (e)
* Río Trombetas (e)
* Río Tapajós (d)
* Río Curuá (e)
* Río Maicuru (e)
* Río Uruará (d)
* Río Paru (e)
* Río Xingu (d)
* Río Jari (e)

## Cidades principais 
Da nacente á foz:
* Nauta
* Iquitos
* Pebas
* Caballo Cocha
* São Paulo de Olivença
* Santo Antônio do Içá
* Fonte Boa
* Tefé
* Coari
* Anori
* Manaus
* Careiro
* Itacoatiara
* Urucurituba
* Parintins
* Óbidos
* Santarém
* Prainha
* Almeirim
* Gurupá
* Mazagão
* Santana
* Macapá
* Afuá
* Chaves

## Notas
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Garfield, Seth. *In search of the Amazon: Brazil, the United States and the nature of a region* (Duke University Press, 2013) online
* Hecht, Susanna, et al. "The Amazon in motion: Changing politics, development strategies, peoples, landscapes, and livelihoods." *Amazon Assessment Report 2021, Part II* (2021): ch 14 pp 1–65. online, with long bibliography
* Nugent, Stephen L. *The rise and fall of the Amazon rubber industry: an historical anthropology* (Routledge, 2017) online.
* Schulze, Frederik, and Georg Fischer. "Brazilian history as global history." *Bulletin of Latin American Research* 38.4 (2019): 408–422. online
* 

### Outros artigos 
* Bacía do río Amazonas