Lingua macedonia antiga

A **lingua macedonia antiga** era unha lingua indoeuropea da familia helénica usada polos antigos macedonios. Falábase en Macedonia durante o 1º milenio antes da nosa era. Foise deixando de empregar a partir do século -V, e pénsase que desapareceu nos primeiros séculos da nosa era. Probabelmente falábase sobre todo nas rexións interiores, lonxe da costa.

Aínda que emparentada co grego antigo, o antigo macedonio non é un dialecto grego, senón unha lingua próxima ao protogrego. Por outra banda, aínda se discute a relación do antigo macedonio co tracio e o frixio e outras linguas paleobalcánicas.

## Documentación en macedonio 
[miniatura|300px|dereita|A [tabela de maldición de Pella *(Pella katadesmos)*: do Prof. Radcliffe G. Edmonds III, Bryn Mawr College.]]
O coñecemento da lingua está moi limitado porque non hai ningún texto sobrevivente indiscutibelmente escrito na lingua, aínda que se reuniu un corpo de auténticas palabras macedonias a partir de fontes antigas, principalmente das inscricións en moedas, e do léxico de Hesiquio de Alexandría século V, cunhas 700 palabras e nomes propios. A maioría destes son con seguridade identificábeis como grego, pero algúns deles non son facilmente conciliábeis co patrón da fonoloxía grega.

A Tabela de maldición de Pella (a *Pella katadesmós*, unha *tabella defixionis*), un texto escrito nun dialecto dórico, atopouse en Pella en 1986, e datado entre o século -IV e século -III; a raíz dela argumentouse que a antiga lingua macedonia foi un dialecto grego noroccidental, parte dos dialectos dóricos (O. Masson, 1996). Antes deste descubrimento propúxose que o dialecto macedonio era unha forma antiga de grego, falada xunto ao propio dórico nese momento (Rhomiopoulou, 1980).

## Descrición lingüística 
Pouco se pode dicir desta lingua a partir das poucas palabras que se conservan. Unha evolución fonética rechamante é aquela pola que as consoantes aspiradas sonoras do PIE evolucionaron ás oclusivas sonoras **β, γ, δ**, a diferenza de todos os dialectos gregos coñecidos, onde evolucionaron ás xordas **φ**, **χ**, **θ**, con poucas excepcións.

* Macedonio **δανός** *danós* ('morte', do PIE **dhenh2-* 'deixar'), comparado coa koiné **θάνατος** *thánatos*.
* Macedonio **ἀβροῦτες** *abroûtes* ou **ἀβροῦϜες** *abroûwes* oposto ao ático **ὀφρῦς** *ophrûs* para 'cellas'.
* Macedonio **Βερενίκη** *Bereníkē* contra ático **Φερενίκη** *Phereníkē*, 'a que porta a vitoria'.
* Macedonio **ἄδραια** *adraia* ('tempo soleado'), comparado co ático **αἰθρία** *aithría*, do PIE **h2aidh-*.
* Macedonio **βάσκιοι** *báskioi* ('fasces'), contra ático **φάσκωλος** *pháskōlos* 'saco de coiro', do PIE **bhasko*.
* Segundo as Historias de Heródoto 7.73 (ca. -440), os macedonios afirmaban que os *frixios* eran chamados *Brygoi* antes de emigraren de Tracia a Anatolia (sobre o -1200).
* Plutarco di, na súa obra Moralia, que os macedonios usan 'b' en vez de 'ph' mentres que os délficos usan 'b' en vez de 'p'.
* O termo macedonio **μάγειρος** *mágeiros* ('carniceiro') era un préstamo do dórico ao ático. Vittore Pisani suxeriu unha orixe última macedonia para a palabra, que estaría emparentada con **μάχαιρα** *mákhaira* ('coitelo', h-*, 'loitar').

Coñécese o mesmo tratamento para outros idiomas paleobalcánicos, e.g. frixio *bekos* ('pan'), ilirio *bagaron* ('quente'), pero en ático **φώγω** *phōgō* ('asado'), todo do PIE **bheh3g-*. Posto que todos estes idiomas se coñecen a través do alfabeto grego, que non ten signos para sonoras aspiradas, non está claro se a desaspiración tivo lugar realmente, ou se β, δ, γ se escolleron como os máis próximos para expresar as aspiradas sonoras.

Se **γοτάν** *gotán* ('porco') está relacionado con **gwou* ('gando'), isto podería indicar que as labiovelares estaban intactas, ou se asimilaron ás velares, resultado diferente ao tratamento do grego (ático **βοῦς** *boûs*). Estas desviacións, porén, non son descoñecidas nos dialectos gregos; compárese o dórico (espartano) **γλεπ-** *glep-* co grego común **βλεπ-** *blep-*, ademais do dórico **γλάχων** *gláchōn* e o xónico **γλήχων** *glēchōn* co grego común **βλήχων** *blēchōn*.

Varios exemplos indican que as oclusivas velares sonoras se enxordeceron, especialmente en inicio de palabra: **κάναδοι** *kánadoi*, 'mandíbulas' (h, th, kh]). Brian Joseph engade que a remota evidencia está aberta a diferentes interpretacións, xa que unha resposta definitiva non é posíbel", pero advirte que "o antigo macedonio non é simplemente un antigo dialecto grego á par co ático ou o eólico". lanzan a hipótese de que lingüisticamente o macedonio estaba entre o ilirio e o tracio, un tipo de idioma intermedio entre os dous. Un idioma do grupo traco-ilirio é moi discutido debido a que carece de importantes evidencias (véxase *tracoilirio*), e unha xenética traco-iliria-macedonia é especulativa, aínda que un *Sprachbund* na zona considéranse probábel. Recentemente, A. Garrett (1999) conxecturou que o macedonio puidese na súa primeira etapa haber sido parte dun dialecto continuo que abarcaba os antigos dialectos de todas as linguas indoeuropeas suroccidentais (incluíndo o grego), pero se quedaba secundario para os procesos irreais posteriores de converxencia que produciu o propio grego. Argúe que baixo esta perspectiva o cambio de son que isoglosas como a desaspiración das oclusivas sonoras podería ser o que limitou o valor de diagnóstico, mentres que ultimamente a cuestión de se o macedonio pertence ou non a unha unión xenética co grego é dubidosa.

O antigo léxico macedonio revela algunhas palabras que non teñen cognados en grego, aínda que o teñen noutras linguas indoeuropeas. Hai tamén algunhas palabras que non teñen cognado en ningunha outra lingua, e poden ser restos dun substrato preindoeuropeo, talvez relacionado co substrato prehelénico.

### Fontes clásicas 
Hai algunhas referencias clásicas que conduciron a numerosos eruditos a crer que os antigos gregos vían aos antigos macedonios como unha tribo non helénica, aínda que outros eruditos manteñan que o eran. Entre as referencias que poden indicar que o macedonio é un dialecto grego, está o diálogo que existe entre un ateniense e un macedonio nun fragmento do século V a.C da comedia *Macedonios* do ateniense Estratis, onde o discurso macedonio é presentado como unha forma do grego.

O historiador Quinto Curcio suxire que a lingua macedonia non era intelixíbel para o termo medio de falantes (*Hist. Alex.* 6.11.4): "El (sc. Filotas) atopou ao pobo de Frixia e Paflagonia ridículos, e non estaba avergonzado, aínda que nacera en Macedonia, de ter un intérprete con el cando escotaba á xente falar no seu propio idioma." Porén, este testemuño non é concluínte.

## Xorde o dialecto koiné 
No período helenístico deuse a necesidade de unificar lingüisticamente o vasto imperio conquistado por Alexandre Magno en Asia. Por iso, os macedonios tomaron como base o dialecto ático e tamén o xónico, para as construcións sintácticas. Desta mestura xurdiu o dialecto koiné (chamado *lingua común*), que pouco a pouco se impuxo como o seu principal idioma, e a través dos séculos, o antigo macedonio decaeu e foi relegado a remotas zonas rurais interiores. Pronto a koiné o suplantou por completo, e o idioma orixinal macedonio extinguiuse durante os primeiros séculos da nosa era.

## Glosario 
* **ἄβαγνα** *ábagna* 'rosa (Hes. ático **ῥόδα**; quizais dórico **ἀβός** *abós* 'xove, exuberante' **ἁγνός** *hagnós* 'puro, casto, inmaculado ').
* **ἀβαρύ** *abarý* 'ourego' (Hes. **ὀρίγανον** *oríganon*, quizais prefixo ático **α** *a* 'non' + **βαρύ** *barý* 'pesado').
* **ἀβροῦτες** ou **ἀβροῦϜες** *abroûtes* ou *abroûwes* 'cellas' (Hes. Attic **ὀφρῦς** *ophrûs* acc. pl., **ὀφρύες** *ophrúes* nom., protoindoeuropeo *bhru-).
* **ἄγημα** *ágēma*, 'vangarda, gardas' (Hes. ático **ἄγημα** *ágēma*, PIE *ag-); cf. Polibio, *Historias*, 5.65.2.
* **ἀγκαλίς** *ankalís* 'peso, carga' ou 'fouce' (Hes. ático **ἄχθος** *ákhthos* ou **δρέπανον** *drépanon*, ático **ἀγκαλίς** *ankalís* 'fardo', ou en pl. **ἀγκάλαι** *ankálai* 'mangas', **ἄγκαλος** *ánkalos* 'brazado, fardo', **ἀγκάλη** *ankálē* 'arma curvada' ou 'calquera cousa estreitamente envolta', como os brazos do mar, PIE *ank 'dobrar').
* **ἀδῆ** *adē* 'ceo claro' ou 'o aire superior' (Hes. **οὐρανός** *ouranós* 'ceo', ático **αἰθήρ** *aithēr* 'éter, o superior, o aire máis puro', de aí 'ceo claro, ceo').
* **ἄδις** *ádis* 'corazón' (Hes. **ἐσχάρα** *eskhára*, ático **αἶθος** *aîthos* 'lume, temperatura ardente').
* **ἄδραια** *ádraia* 'bo tempo, ceo despexado' (Hes. ático **αἰθρία** *aithría*, PIE *aidh-).
* **ἀκρουνοί** *akrounoí* 'pedras miliarias' nom. pl. (Hes. **ὃροι** *hóroi*, ático **ἄκρος** *ákros* 'ao final ou extremidade', do **ἀκή** *akē* 'punta, gume', PIE *ak 'cumio, punta' ou 'afiado').
* **ἀλίη** *alíē* 'capros, `pez zieforme' .
* **ἄλιζα** *áliza* (tamén *alixa*) 'abeneiro' (Hes. ático **λεύκη** *leúkē* 'álamo', ático **ἐλάτη** *elátē* 'abeto, picea', PIE *ol-, *el-).
* **ἀμαλή** *amalē* 'amábel' fem. **ἀμαλή**, ático **ἁμαλή**, **ἁπαλή** *hamalē*, *hapalē*).
* **ἄξος** *áxos* 'madera' (Hes. ático **ὓλη** *húlē*).
* **ἀορτής** *aortēs*, 'espadachín' (Hes. ξιφιστής; Homero **ἄορ** *áor* 'espada'; ático **ἀορτήρ** *aortēr* 'correa de espada', moderno grego **αορτήρ** *aortír* 'correa de rifle'; de aí aorta).
* **ἄργελλα** *árgella* 'cabana de baño' (cimerio **ἄργιλλα** *árgilla* 'vivenda subterránea' (Éforo en Estrb. 5.4.5), antigo indio *argala-ḥ*, *argalā* 'picaporte, ferrollo', PIE **areg-*, de aí o romanés *argea* (pl. *argele*), 'construción de madeira', albanés *ragal* 'cabana').
* **ἀργιόπους** *argiópous* 'aguia' ático **ἀργίπους** *argípous* 'cirrio', PIE *''hrg'i-vainas* hasko-*).
* **γοτάν** *gotán* 'porco' acc. sing. (PIE **gwou-* 'gando', (ático **βοτόν** *botón* ' besta', en plural **βοτά** *botá* 'pastoreo de animais').
* **γράβιον** *grábion* 'facho' (PIE *grabh-, 'abeto (xénero Carpinus)', umbro *Grabovius* un deus-carballo, etimoloxgicamente conectado co ático **κράβ(β)ατος** *kráb(b)atos* 'diván, cama', latín *grabātus* deriva do macedonio - de aí en grego moderno **κρεβάτι** *kreváti* 'cama').
* **δανός** *danós* 'morte', **δανῶν** *danōn* 'asasino' (Hes. Attic *thánatos* **θάνατος** 'morte', da raíz **θαν-** *than-*) .
* **δάρυλλος** *dárullos* 'carballo' (Hes. ático **δρῦς** *drûs*, PIE *doru-).
* **ἐταῖροι** *etaîroi* 'camaradas' nom. pl. (ático **ἑταῖροι** *hetaîroi*, PIE *swe-t-aro wrvi-entia-* unha raíz para 'cortar', pero isto é especulativo; quizais o ático **σαίρω** *saírō* 'ensinar os dentes, sorrir como un can', esp. con desprezo ou malicia, tamén 'varrer').

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* G. Babiniotis *Ancient Macedonian: The Place of Macedonian among the Greek Dialects* in : A. M. Tamis (ed.), *Macedonian Hellenism*, Melbourne 1990, pp.&nbsp;241–250
* C. Brixhe, A. Panayotou, *Le Macédonien* in: *Langues indo-européennes*, ed. Bader, París, 1994, 205–220.
* J. Chadwick *The Prehistory of the Greek Language*, Cambridge 1963
* Katcic, *Ancient Languages of the Balkans*, The Hague, Mouton (1976).
* Neroznak, V. *Paleo-Balkan languages*, Moscova, 1978.
* Rhomiopoulou, Katerina. *An Outline of Macedonian History and Art*. Greek Ministry of Culture and Science, 1980.

### Outros artigos 
* Reino de Macedonia.
* Antiga Grecia.
* lingua protogrega.
** lingua grega.
* linguas paleobalcánicas.
** lingua frixia.
** lingua tracia.
### Ligazóns externas 
* LinguistList: Árbore xenealóxica das linguas helénicas.
* Encyclopedia Britannica: "Greek language" (edición de 1911) 
* Jona Lendering, *Ancient Macedonia* web page on livius.org 
* Inscricións gregas da antiga Macedonia (base de datos epigráficos).
* Glosario en antigo Macedonio