Lingua guaraní

O **guaraní**, facendo referencia exclusiva á variedade coñecida como **guaraní paraguaio** (''avañe'ẽ'' 'a lingua da xente), é unha lingua indíxena de América do Sur que pertence á subfamilia tupí-guaraní das linguas tupís. É unha das linguas oficiais de Paraguai (xunto co castelán), onde non é falada só polo pobo guaraní, senón pola maioría da poboación, e onde a metade da poboación rural é monolingüe. É falada por outras comunidades en países veciños, incluíndo partes do noroeste da Arxentina, sueste de Bolivia e suroeste do Brasil, e é a segunda lingua oficial da provincia arxentina de Corrientes dende 2004; tamén é lingua oficial de Mercosur.

O guaraní é unha das linguas máis faladas entre as linguas amerindias e a única entre cuxos falantes hai unha gran cantidade de non indíxenas. É un caso insólito en América, onde a substitución lingüística cara ás linguas coloniais europeas (neste caso o español) non se produciu, e foi acollida como un elemento máis da cultura e da identidade dos "mestizos" (xente de devanceiros españois e guaranís). O guaraní está clasificado como "en estado seguro" polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

O sacerdote xesuíta Antonio Ruiz de Montoya, quen publicou en 1639 a primeira gramática do guaraní nun libro chamado *Tesoro de la lengua guaraní*, describiuna como unha lingua "tan completa e elegante que pode competir coa máis famosa [das linguas]."

O nome "guaraní" adoita empregarse para a lingua oficial de Paraguai. Porén, é parte dun continuo dialectal, a maioría dos cales tamén son chamados guaraní. Aínda que o guaraní paraguaio non está actualmente en risco inminente, a súa presenza na fala cotiá enfróntase a retos debido ao uso extensivo de préstamos lingüísticos do castelán en todos os niveis (vocabulario, sintaxe, modismos, etc.).

## Fonoloxía 
O guaraní paraguaio ten 33 fonemas, dos que 12 son vogais e 21 consonantes.

### Vogais 
Das 12 vogais (''pu'ae*) guaranís, 5 son orais (*pu'ae jurugua*), 5 nasais (*pu'ae tĩgua*), 1 gutural (*pu'ae ahy'ogua*) (*y* = //) e unha guturonasal (*pu'ae ahy'otĩgua*) (*ỹ* = //).

### Consoantes 
Das 21 consoantes (*pundie*) guaranís, 8 son plosivas, 5 fricativas, unha africada, unha aproximante, 2 vibrantes e unha sibilante. O seguinte cadro amosa os fonemas segundo o xeito de articulación, o punto de articulación e a grafía usual para cada un deles:

:

Nos préstamos léxicos do español tamén intervén a vibrante múltiple //. As oclusivas sonoras poden emitirse como propiamente oclusivas en contextos non-nasais ou como nasais en contextos nasais. O fonema // pode soar como [] ou como []. Os fonemas oclusivos // teñen tanto alófonos prenasalizados [] como alófonos totalmente nasais [], o fonema // posúe dous alófonos, un non-nasal [] e outro nasal [].

### Observacións 
#### Palabras nasais 
O guaraní distingue entre fonemas nasais e orais. A nasalidade de calquera fonema aplícase toda a palabra, por razóns de eufonía, e provoca fenómenos de sandhi nos sufixos que se engaden. Polo tanto, son só orais as palabras en que ningún dos fonemas que a conforman teñen carácter nasal.
: Nasais: *ak**ã*** («testa»), *por**ã*** («fermoso»), *ku**ñ**ata**ĩ*** («rapaciña»), *te**mb**ireko* («esposa»)
: Orais: *rajy* («filla»), túva («pai»), sy («nai»), *arapoty* («primavera»)

#### Puso 
O puso ou oclusiva glotal aparece só en posición intervocálica e interrompe momentaneamente a emisión. Aínda que semelle unha ausencia de son, é un fonema por dereito propio, pois entra en oposición fonolóxica co son seguinte. O seu nome ven do propio guaraní *pu* («son») + *so* («soltar», «separar»). Na silabación acompaña á vocal que o segue.

#### Acentuación 
En guaraní ningunha palabra remata en consoante. Case todas levan acento (*muanduhe*) na derradeira vogal. O til emprégase só cando a vogal acentuada non é a final.

Por exemplo, a verba *tape* («camiño») lese [] e *tata* («lume») lese []. Por outra banda, *áva* («cabelo»), que se le [] ou *tái* («picante») [], levan a marca gráfica da súa acentuación.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en guaraní
* Castelán paraguaio
### Ligazóns externas 
* Introdución á lingua guaraní na web *Linguas do mundo e tipoloxía lingüística'', da Universidade de Vigo.