Inia geoffrensis

***Inia geoffrensis*** é unha especie de golfiño de auga doce, única do xénero *Inia* e da familia dos iníidos, propia das cuncas dos ríos Amazonas e Orinoco, polo que na bibliografía internacional se coñece como *golfiño do Amazonas*, *golfiño rosado* (este último nome debido á súa coloración) e *boto*, entre outros.

No mioceno, a Amazonia estivo cuberta de auga de mar intermitentemente. Este golfiño descendería de antepasados que poboaban o océano no mioceno e que entraron no Amazonas e que, despois, evolucionarían para adaptarse á auga doce cando o mar se retirou.

Non existe consenso de cando e como penetraron estes golfiños na conca amazónica; é posíbel que o fixeran hai máis de 15 millóns de anos desde o océano Pacífico, antes da formación dos Andes ou, máis recentemente, desde o océano Atlántico.

*Inia geoffrensis* é o golfiño de río máis grande. O peso dos machos adultos chega aos 185&nbsp;kg e poden medir até 2,5 m. Como carácter distintivo, os adultos adquiren unha cor rosada, máis acentuada nos machos. É un dos cetáceos con dimorfismo sexual máis evidente, xa que os machos miden e pesan entre un 16% e un 55% máis do que as femias.

Como os outros odontocetos posúe un órgano chamado melón que utiliza para a ecolocación. A aleta dorsal ten pouca altura (realmente, máis que unha aleta é unha especie de crista), pero é moi longa, e as aletas pectorais son grandes; esta característica, xunto ao seu mediano tamaño e á falta de fusión das vértebras cervicais, confírenlle unha gran capacidade de manobra para desprazarse polos bosques inundados para capturar as súas presas.

Ten a dieta máis ampla entre os odontocetos. Aliméntase principalmente de peixes, dos que se identificaron 53 especies diferentes, e entre os que se encontran esciénidos, cíclidos e pirañas (caraciformes). Complementa a súa dieta con tartarugas de río e cangrexos.

Habita no curso dos principais afluentes do ríos Amazonas e Orinoco, por debaixo dos 400 m sobre o nivel do mar. Na temporada de chuvias desprázase ás zonas inundadas da selva, onde existe unha oferta maior de alimento.

En 2008 clasificouse na *Lista vermella* da UICN como especie con datos insuficientes, debido á incerteza con respecto á cifra total da poboación, a tendencia de variación e o impacto das ameazas, clasificación que se mantén a día de hoxe (2013).

A especie non foi obxecto de caza significativa pero, nas últimas décadas, convertéronse en ameazas principais a perda do hábitat, a contaminación ambiental e as capturas accidentais con artes a aparellos de pesca.

Polo seu rechamante ton rosado é unha das especies de odontoceto mantida en cativerio en varios acuarios do mundo, principalmente nos Estados Unidos, Venezuela e Europa. Porén, é unha especie difícil de adestrar e cunha mortalidade alta en catividade.

## Taxonomía 
O naturalista francés Henri Marie Ducrotay de Blainville describiu a especie en 1817 en *Nouv. Dict. Hist. Nat.*, Nouv. ed., **9**: 151, designándoa como *Delphinus geoffrensis* na honra do seu colega Étienne Geoffroy Saint-Hilaire.

Na máis recente clasificación dos cetáceos (1998) *Inia geoffrensis* aparece como única especie do xénero, con tres subespecies recoñecidas. A maioría da comunidade científica acepta esta clasificación como especie única, como o fan, entre outros, a UICN,
miniatura|*Inia*
; Clasificación maioritariamente aceptada
* Xénero *Inia* d'Orbigny, 1834
** Especie *Inia geoffrensis* (Blainville, 1817) – golfiño do Amazonas
*** Subespecie *I. g. geoffrensis* (Blainville, 1817)
*** Subespecie *I. g. boliviensis* d'Orbigny, 1834
*** Subespecie *I. g. humboldtiana* Pilleri et Gihr, 1978

; Clasificación alternativa 

A contextura do corpo é robusta, pero bastante flexíbel. A diferenza dos golfiños oceánicos, as súas vértebras cervicais non están fusionadas, permitiéndolle á cabeza unha ampla gama de movementos. A aleta caudal é ancha e triangular, cos extremos acabados en punta, os bordos posteriorers esgazados e cunha marcada fendedura central separando os lobos. En lugar de aleta dorsal ten unha xiba en forma de quilla, de pouca altura pero moi alongada, estendéndose desde a metade do corpo até a rexión caudal.

Nalgúns adultos a superficie dorsal é máis escura; crese que a diferenza na cor depende da temperatura, da transparencia da auga a da situación xeográfica. Rexistrouse un exemplar albino que foi mantido en catividade durante un ano nun acuario de Alemaña.

O ollos son pequenos (como en todos os golfiños de río), pero parece ter boa visión dentro e fóra da auga. Na fronte ten un melón de pequeno tamaño, cuxa forma pode modificar mediante control muscular cando o usa para a ecolocación. que é o outro único cetáceo da conca do Amazonas (é un *golfiño oceánico* que, ademais de vivir nas zonas do nordeste de Suramérica, se interna no Amazonas); ás veces comparte zonas de alimentación coa londra xigante (*Pteronura brasiliensis*).

### Hábitat 
Dentro das concas fluviais nas que está presente o *golfiño rosado*, ocupa case todos os hábitats, incluíndo os cursos principais dos ríos, as canles, as desembocaduras dos afluentes, os lagos e lagoas, os rápidos e os cadoiros. Os cambios cíclicos no nivel dos ríos durante as temporadas de chuvias e de seca ao longo do ano determinan que zonas poden ser ocupadas e a dispoñibilidade de alimento nelas. Durante a estación seca, a especie sitúase nos leitos principais dos ríos, debido a que as canles menores teñen moi pouca profundidade e as presas se sitúan ao longo das marxes dos ríos. Durante a temporada de chuvias, os *botos* poden desprazarse con facilidade aos tributarios máis pequenos, á selva e ás planicies inundadas.

### Comportamento 
*Inia geoffrensis* é unha especie que tende a ser solitaria e non é frecuente vela en grupos. Cando o fan, congréganse en asociacións de até catro individuos, excepcionalmente até 15, en zonas onde abunda o alimento, como na confluencia dos ríos, ou tamén poden facelo para descansar e socializar. O máis frecuente é observar parellas nai-fillo, pero os pequenos grupos poden estar formados por machos, femias e xuvenís, ou por machos exclusivamente.

O *sopro* respiratorio pode ser forte e alto, e ás veces chega a acadar os 2 m, pero normalmente é lento e case silencioso, coma un suspiro. Nun estudo previo levado a cabo no centro do río Amazonas observouse que os golfiños se movían só algunhas decenas de quilómetros entre a temporada de seca e a época de inundacións. Porén, víronse a tres dos 160 animais apuntados a máis de 100&nbsp;km do sitio onde foran rexistrados.

En animais cativos documentouse un cortexo e xogos previos ao apareamiento. Os machos toman a iniciativa mordendo as aletas da femia que, no caso de non sexa receptiva, pode reaccionar agresivamente. Observouse unha alta frecuencias nas cópulas; nunha parella en catividade contáronse 47 nun período de 3,5 horas, utilizando para iso tres posicións diferentes: contactando o ventre en ángulo recto, xacendo paralelamente cabeza a cabeza ou cabeza a cola.

A súa dieta é máis diversa durante a estación húmida, cando os peixes se esparexen polas zonas inundadas fóra dos leitos fluviais facéndose máis difíciles de atrapar, tornándose máis selectiva durante a estación seca, cando a densidade de presas é maior.

Usualmente aliméntanse sós e son activos durante o día e a noite; porén, cazan sobre todo nas primeiras horas da mañá e nas primeiras da tarde. Consomen arredor do 5,5% do seu peso corporal ao día. A miúdo sitúanse para cazar preto dos cadoiros de auga e na confluencia tumultuosa dos ríos, momento en que se disgregan os cardumes de peixes facendo máis fácil a súa captura. Tamén aproveitan as perturbacións producidas polos botes na auga para atrapar ás súas presas desorientadas.

## Ameazas 
### Caza e mortes deliberadas 
Pode dicirse que polo xeral a especie foi respectada no pasado, aínda que hai rexistros do uso do aceite extraído dela como fonte de luz por parte dos colonizadores portugueses. Os indíxenas mura cazaban *botos* preto de Manaus (Brasil). Durante o século XIX os ticuna e cocamas capturábanos preto de Leticia (Colombia) e no baixo Ucayali, respectivamente, polo menos até a década de 1950. Tamén se utilizaron diversos produtos de exemplares capturados accidentalmente para fabricar medicinas e como amuletos de amor. Nos mercados da Amazonia comercialízanse *ollos de boto*, pero as análises moleculares demostraron que proveñen do golfiño costeiro *Sotalia guianensis*, ao que lle chaman *boto* nalgunhas rexións. En 1996 realizouse unha investigación para cuantificar o número de capturas incidentais e a comercialización de produtos do *golfiño rosado*, e os resultados mostraron que as capturas foran efectivamente accidentais e só unha pequena cantidade destes cadáveres se utilizaran con propósitos comerciais.

Na Amazonia colombiana algúns pescadores mataron *botos* (mediante arpóns, disparos e envelenamento) para impedir a interacción cos aparellos de pesca. Na conca do Orinoco e na Amazonia peruana existen algúns informes de mortes, debidas tamén, aparentemente, á interacción cos pescadores.

No río Amazonas os *golfiños rosados* aprenderon a sacar proveito dalgunhas actividades pesqueiras. Poden romper as redes de pesca (en especial redes de cerco) causando perdas considerábeis de peixes e danos ás artes de pesca. Tamén se reúnen para alimentarse de peixes atordoados polo uso ilegal de dinamita. En ambas as circunstancias os pescadores poden optar por matar os golfiños.

### Captura accidental 
A moderna implantación de redes de pesca de nailon incrementou as capturas accidentais na especie.

Os efluentes das plantas de celulosa son tamén unha fonte potencial de contaminación. Porén, a concentración de mercurio (176&nbsp;ng/ml) achada no leite dunha femia capturada no río Amazonas preto de Manaus estaba preto do nivel mínimo de toxicidade de metilmercurio en mulleres adultas non embarazadas. Isto suxire que polo menos nesta parte do río, a contaminación é baixa.

### Depredadores 
Non existen rexistros de depredadores naturais dos *botos*, pero o caimán negro (*Melanosuchus niger*), o tiburón touro *Carcharhinus leucas*, a anaconda (*Eunectes murinus*) e o xaguar (*Panthera onca*) eventualmente poderían capturar a un boto. Algúns animais posúen cicatrices en forma de media lúa atribuídas a peixes gato das familias dos *Cetopsidae* e *Trichomycteridae*. Das lesións cutáneas cultivouse con máis frecuencia *Streptococcus* e *Escherichia coli* e, en menor medida, *Proteus*, *Pseudomonas*, *Klebsiella* e *Alcaligenes*.

## Medidas de protección e status actual 
En 2008 *Inia geoffrensis* foi catalogada na *Lista vermella de especies ameazadas da UICN como en estado "DD" (especie con *datos insuficientes*), avaliación que se mantén a día de hoxe (2013). Previamente (anos1990) fora catalogada como "vulnerábel*, que se cambiou debido á limitada información actual dispoñíbel sobre ameazas, ecoloxía e tendencias da poboación. Nas zonas onde os golfiños se estudaron parece que están ben estendidos e que son relativamente abundantes. Porén estas áreas representan só unha pequena proporción da distribución total da especie e, moitas veces, son lugares onde están protexidos, polo que as informacións destas áreas pode que non sexan representativas, e non ser válidas a longo prazo.

En 2008, a Comisión Baleeira Internacional (CBI) expresou a súa preocupación pola captura de *botos* para utilizalos como engado para peixes na Amazonia central, un problema emerxente que se estendeu a grande escala recentemente.

A especie está incluída no Apéndice II da Convención sobre o Comercio Internacional de Especies Ameazadas de Fauna e Flora Silvestres (CITES), e no Apéndice II do Convenio sobre a Conservación de Especies Migratorias de Animais Salvaxes.

De acordo coa avaliación feita por parte do Comité científico da CBI en 2000, a poboación do *golfiño do Amazonas* parece ser grande, sendo escasas as evidencias de decrecemento da poboación en número e área de distribución, se é que hai algunha. Porén, recoñécese a crecente intervención humana sobre o seu hábitat, polo que se cre que no futuro a consecuencia máis probábel sexa a diminución do seu rango e poboación. Por iso emitíronse unha serie de recomendacións para garantir o seguimento apropiado da especie, entre as que figuran a realización e publicación de estudos sobre a estrutura das poboacións, a elaboración dun rexistro da distribución da especie, documentación sobre ameazas potenciais como a magnitude das operacións pesqueiras e a situación dos oleodutos, rexistros máis detallados sobre os riscos, distribución, cantidade de cada unha das subpoboacións etc.

## Relación cos humanos 
### Cativerio 
[miniatura|*Gofiño rosado* cativo nun acuario de [Singapur.]]
[miniatura|"Zues" e "Maria", dous *golfiños rosados* do Acuario de [Valencia, Venezuela|Valencia (Venezuela).]]

O *golfiño rosado*, principalmente desde a década de 1950 e até principios da década de 1970, foi cazado e exhibido en catividade en diversos acuarios en todo o mundo. A primeira captura rexistrada con este fin data de 1956, en Leticia (Colombia), onde se capturaron catro exemplares que se exportaron aos Estados Unidos. Desde entón, 140 exemplares enviáronse a este país, 5 a Europa e 2 ao Xapón.

A especie ten a reputación de ser moi fráxil ao cativerio; porén, algúns exemplares nacidos en acuarios e individuos subtraídos do seu medio natural lograron sobrevivir durante moitos anos.

### Mitoloxía 
O *golfiño rosado* forma parte do folclore dos habitantes da Amazonia, coñecéndose algunhas lendas e mitos ao longo de toda a súa área de distribución. Estas lendas xeralmente atribúenlle poderes sobrenaturais. Nalgunhas rexións crese que os espíritos das persoas afogadas quedan atrapados nos *botos*.

Pero a lenda máis difundida refírese á súa actividade, especialmente sobre a súa personificación humana e as relacións entre golfiños e mulleres. Por exemplo, na Amazonia crese que o *golfiño rosado* se transforma nas noites de lúa chea nun garrido varón que acode ás festas e bailes para seducir e levarse ás mulleres coa intención de reproducirse. Por iso moitos e moitas advirten ás mozas de que teñan moito coidado cando se encontren cun home lanzal, descoñecido, vestido de branco, xa que pode tratarse dun *boto*. Este mito utilízase adoito para xustificar embarazos fóra do matrimonio.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Carwardine, M. (1995): *Ballenas, delfines y marsopas. Guía visual de todos los cetáceos del mundo*. Barcelona: Omega. ISBN 84-282-1037-3.
* Perrin, William F., Bernd Würsig & J. G. M. Thewissen (eds.) (2002): *Encyclopedia of Marine Mammals*. 2ª ed. San Diego: Academic Press. ISBN 978-0-12-373553-9
* Wilson, D. E. & Reeder, D. M. (eds.) (2005): *Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference*. Third edition. ISBN 0-8018-8221-4.

### Outros artigos 
* Cetáceos
* Odontocetos
* Iníidos
* Golfiños de auga doce

### Ligazóns externas 
* *Inia geoffrensis* en ARKive 
* *Inia geoffrensis* en marine.bio 
* Ces dauphins roses qui volent dans les arbres en dauphinlibre.be