Ramón Gómez de la Serna

miniatura|dereita|Monumento a Ramón Gómez de la Serna
**Ramón Gómez de la Serna**, nado en Madrid o 3 de xullo de 1888 e finado en Buenos Aires o 13 de xaneiro de 1963, foi un escritor vangardista, xeralmente adscrito á *Xeración de 1914* de literatura española ou ao Novecentismo, e inventor do recurso narrativo coñecido como greguería.

## Traxectoria 
Fillo dun notable xurista, publicou o seu primeiro libro con catorce anos, e era xa avogado con dezasete, se ben non chegou a exercer a profesión: o afán literario absorbeuno. Viaxou por Europa e América e empezou a súa carreira literaria no xornalismo, onde destacou polo seu carácter orixinal, exercendo unha rebelión imaxinativa e nihilista contra unha sociedade anquilosada, burguesa e sen expectativas; procurou, en efecto, renovar o panorama literario español importando as literaturas de vangarda, que foi a coñecer a Francia; ó respecto escribiu o seu libro *Ismos*. El, e Guillermo de Torre nun plano máis erudito, foron os principais divulgadores das literaturas de vangarda en España. Escribiu en *El Sol*, *La Voz*, *Revista de Occidente* e *El Liberal*. Entre as súas excentricidades cóntanse dar unha conferencia montado sobre o trapecio dun circo en Madrid, desde o lombo dun elefante en París, subido a un farol de gas en Xixón e nun tugurio de xitanos e chulos de Granada (un deles ameazouno cunha pistola mentres preguntaba ó auditorio: «*¿Le mato ya?*». Foi un dos tres membros estranxeiros da Academia Francesa do Humor xunto con Charles Chaplin e Pitigrilli. Estivo ligado sentimentalmente á tamén escritora e xornalista Carmen de Burgos, *Colombine*.

Creou unha celebérrima fórmula de literatura de vangarda, oposta ó transcendentalismo da máxima, a *greguería*, que definiu como «*humorismo + metáfora = greguería*». Un exemplo: «*La Zeta es un siete que oye misa*»; escribiu miles delas, e tamén cultivou a novela (*La quinta de Palmyra*, *El torero Caracho*, *Gran Hotel*, *Seis falsas novelas*, *Cinelandia*, *La Nardo*, *El novelista*, *La mujer de ámbar*, *Las tres gracias*, *Piso bajo*, *El chalet de las rosas*...), a biografía (*Goya*, *Azorín*, *El Greco*, *Mi tía Carolina Coronado*, *Efigies*, *Retratos contemporáneos*, *Nuevos retratos contemporáneos*, *Solana*, *Quevedo*, *Lope viviente*, *Valle-Inclán*...), o teatro (*Los medios seres*, *El doctor inverosímil*), o ensaio (*Lo cursi y otros ensayos*, *El Rastro*, *Cartas a las golondrinas*, *Morbideces*, *Pombo*, *Entrando en fuego*, *El libro mudo*, *Tapices*, *El teatro en soledad*, *Senos*, *Variaciones*, *Ramonismo*, *Ismos*, *Elucidario de Madrid*, *Cartas a mi mismo*, *Los muertos* e *las muertas*, *Libro Nuevo*...), coleccións de greguerías (*Greguerías*, *Flor de greguerías*, *Total de greguerías*), e a autobiografía (*Automoribundia*), todos eles xéneros nos que deixou pegada do seu particular xenio inclasificable.

Con Azorín fundou o *PEN Club* español e foi ademais secretario do Ateneo de Madrid. Tivo unha frecuentada tertulia no Café de Pombo, á que asistiron algúns dos seus amigos, como o pintor José Gutiérrez Solana, que o retratou varias veces. O estalido da guerra civil española, sorprendeu a Gómez de la Serna en Madrid. Figura entre os fundadores da Alianza de Intelectuais Antifascistas para a Defensa da Cultura. Pese a iso, en agosto decide marchar con Luisa Sofovich a Bos Aires, co pretexto de asistir ó congreso internacional do PEN Club. Terminou decantándose polo bando «nacional», manifestando o seu apoio á sublevación mediante un documento xunto con outros escritores, ademais de entregar unha suma cuantiosa de diñeiro para financiar armas ó servizo dos nacionais. A súa casa madrileña foi saqueada, desaparecendo tódalas súas pertenzas. *La tertulia de Pombo* de Solana é trasladado ó Museo do Prado, que en 1939 o devolvería ó café.

Morreu en 1963 en Bos Aires, despois de pasar varios anos nun hospital gravemente enfermo. O 23 de xaneiro os seus restos chegaron a Madrid, onde permanece enterrado no Panteón de homes ilustres da Sacramental de San Xusto, xunto á tumba de Mariano José de Larra.
En Bos Aires, unha placa recorda o lugar onde habitou, na rúa Hipólito Yrigoyen 1900, no barrio de Balvanera.

A súa casa natal consérvase na rúa Guillermo Roland, unha rúa do Madrid vello, próxima ó Palacio Real, ó Senado, ó Teatro Real ou á Porta del Sol.

## Obra 
miniatura|right|Ramón Gómez de la Serna (1928)
«Ramón», como lle gustaba que o chamaran, escribiu un centenar de libros, a gran maioría traducidos en tódolos idiomas principais. Divulgou as vangardas europeas desde a súa concorrida tertulia, no café de Pombo, inmortalizada polo seu amigo o pintor e escritor expresionista José Gutiérrez Solana. Escribiu especialmente biografías onde a personaxe destacada era en realidade unha escusa para a divagación e a acumulación de anécdotas verdadeiras ou inventadas.

Cultivou un teatro moi innovador, próximo á estética surrealista, sendo a obra que mellor a expón *Los medios seres*, que chegou a representarse pero non foi entendida polo público madrileño, pouco habituado ás extravagancias vangardistas. Tamén sentiu interese polo madrileñismo castizo e encontrou unha forma de renovar o costumismo que se utilizara na súa descrición na metáfora do Rastro de Madrid, ó que dedicou o seu libro *El Rastro*, onde os obxectos infortunados e abandonados son salvados pola súa evocación lírica.

Da súa extensa produción literaria, máis de cen títulos entre novelas, ensaios, biografías e teatro, o máis destacable é a introdución das vangardas europeas en España (o seu libro *Ismos*, por exemplo, que introduciu un novo vocábulo no dicionario castelán) e a invención dun xénero literario novo: as greguerías. Esta é unha sentenza enxeñosa e en xeral breve que xorde dun choque casual entre o pensamento e a realidade. O propio inventor a define esquematicamente do seguinte modo: «*Humorismo + metáfora = Greguería*».

A imaxe na que se basea a greguería pode xurdir de forma espontánea, pero a súa formulación lingüística é moi elaborada, pois debe recoller sintética, enxeñosa e humoristicamente a idea que se quere transmitir.

O efecto sorpresivo obtense a través de:
* A asociación visual de dúas imaxes: «*La luna es el ojo de buey del barco de la noche*».
* A inversión dunha relación lóxica: «*El polvo está lleno de viejos y olvidados estornudos*».
* A asociación libre de conceptos ligados: «*El par de huevos que nos tomamos parece que son gemelos, y no son ni primos terceros*».
* A asociación libre de conceptos contrapostos: «*Lo más importante de la vida es no haber muerto*».

Gómez de la Serna dedicou ó longo da súa vida numerosos libros a este novo xénero, que cultivaba asiduamente en seccións fixas dos xornais e o consagraría como un dos escritores máis coñecidos das letras españolas: *Greguerías* (1917), *Flor de greguerías* (1933), *Total de greguerías* (1955) etc. Este xénero, de feito, serviu para renovar a anquilosada idea da metáfora e da imaxe poética que posuía a estética literaria española e anticipou o Surrealismo.
 
O seu carácter crítico e sarcástico vese reflectido nas novelas e relatos breves, en especial en obras como *El Chalet de las rosas* (1923), análise da psicoloxía criminal; *El torero Caracho* (1926), visión grotesca do ambiente taurino, e *El caballero del hongo gris* (1928), descrición do mundo da va aparencia e a superficialidade. Destacables son tamén as súas novelas eróticas, *Senos* (1918), *La viuda blanca y negra* (1918), *La mujer de ámbar* (1927) e *La Nardo* (1930). En *La quinta de Palmira*, por outra parte, trata o tema da homosexualidade feminina.

Escribiu un libro de memorias en dous volumes, titulados *Automoribundia* e *Nostalgias de Madrid* (1955).

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* *Ramón Gómez de la Serna*, dedicada ó estudo da súa vida e obra 
* *Greguerías y otros textos*, homenaxe a Ramón Gómez de la Serna