Lingua norn

O **norn ** é unha lingua xermánica extinta que se falaba nas Shetland e nas Orcadas, na costa norte de Escocia en Caithness. Despois de que as illas fosen cedidas a Escocia por Noruega no século XV, pouco a pouco foi substituído polo scots.

## Historia 
Non se sabe exactamente cando se extinguiu o norn. Os últimos informes de falantes de norn din que desde o século XIX, pero é máis probable que a lingua morrese a finais do século XVIII . Nas illas máis illadas de Foula e Unst estiveron os derradeiros refuxios do idioma nas Illas Shetland, onde había persoas "que poderían repetir frases en norn", probablemente pasaxes de cancións populares ou poemas, a finais de 1893. Walter Sutherland de Skaw na illa de Unst, que morreu arredor de 1850, é citado como o derradeiro falante nativo da lingua norn. Porén, fragmentos de vocabulario sobreviviron á morte da lingua principal e aínda perviven, principalmente en nomes de lugares e termos referidos ás plantas, animais, clima, estado de ánimo e vocabulario de pesca.
 
Dialectos do norse tamén se falaron en Escocia — por exemplo, en Caithness, pero aquí extinguiuse moitos séculos antes de que o norn morrese nas Orcadas e nas Shetland. Polo tanto, algúns estudosos tamén falan do "norn de Caithness ", pero outros evítano. Do "norn de  Caithness" coñécese menos que do norn das Orcadas e das Shetland. Poucos escritos en norn sobreviviron. O que queda, inclúe unha versión do Noso Pai e unha balada. Michael Barnes, profesor de estudos escandinavos no University College de Londres, publicou un estudo, *The Norn Language of Orkney and Shetland*.
 
## Clasificación 
O norn é unha lingua indoeuropea pertencente á póla nórdica das linguas xermánicas xunto co feroés, islandés e noruegués pertence ao grupo escandinavo occidental, distinto do grupo escandinavo oriental ao que pertencen o sueco e o dinamarqués. Unhas análises máis recentes dividen as linguas nórdicas nun *escandinavo insular* e un *escandinavo continental *, agrupando ao noruegués co dinamarqués e o sueco baseándose na mutua intelixibilidade e o feito de que o noruegués foi fortemente influenciado en particular polo dinamarqués durante o último milenio e en que diverxeron do feroés e o islandés. O norn considérase que era bastante semellante ao feroés, comparte moitos trazos fonolóxicos e gramaticais con este idioma e puideron ser mutuamente intelixibles. Quedan poucos textos escritos, pero acéptase que ten unha raíz común co feroés ou cos dialectos Vestnorsk de Noruega. Non hai que o confundir co dialecto dos *scots* denominado polos lingüistas Escocés insular.
## Fonética 
A fonética do norn non se pode determinar con moita precisión por mor da falla de material  orixinal, pero pódense extrapolar os aspectos xerais coas poucas fontes escritas que existen. O norn comparte moitos trazos cos dialectos do suroeste de Noruega. Isto inclúe unha sonoridade de  a [ antes ou entre vogais e (no norn das Shetland, pero só parcialmente no dialecto das Orcadas) unha conversión de  e  ("'' ' th* ING" e "* ' th'' ' en" respectivamente) a [ e  respectivamente.

## Gramática 
As características da gramática do norn son moi semellantes ás das outras linguas escandinavas. Había dous números, tres xéneros e catro casos (nominativo, acusativo, xenitivo e dativo). Tamén existían as dúas principais conxugacións do verbo en presente de indicativo e en pretérito de indicativo e como todas as demais linguas nórdicas, utiliza un sufixo en lugar dun artigo anteposto para indicar a definición como no moderno escandinavo: * man(n)* ("home"); * mannen* ("o home"). Aínda que é difícil estar seguro de gran parte dos aspectos da gramática do norn, os documentos indican que existían as cláusulas sen suxeito, que eran comúns nas linguas escandinavas occidentais. 

## Texto de exemplo 
[miniatura|dereita|140px|
Jakob Jakobsen foi un lingüista [Illas Feroe|feroés e estudoso do Norn]]
As seguintes son as versións en norn e en nórdico antigo do Noso Pai, unha oración cristiá: 
* Norn das Orcadas:
:*Favor i ir i chimrie, / Helleur ir i nam thite,*
:*gilla cosdum thite cumma, / veya thine mota vara gort*
:*o yurn sinna gort i chimrie, / ga vus da on da dalight brow vora*
:*Firgive vus sinna vora / sin vee Firgive sindara mutha vus,*
:*lyv vus ye i tumtation, / min delivera vus fro olt ilt, Amen.*
 
* Norn das Shetland:
:*Fy vor or er i Chimeri. 
:* Halaght vara nam dit.*
:*La Konungdum din cumma. 
:* La vill din vera guerde*
:*i vrildin sindaeri chimeri. 
:* Gav vus dagh u dagloght brau.*
:*Forgive sindorwara / sin vi forgiva gem ao sinda gainst wus.*
:*Lia wus ikè o vera tempa, / but delivra wus fro adlu idlu.*
:*For do i ir Kongungdum, u puri, u glori, Amen*
 
* Nórdico antigo (occidental):
:*Faþer vár es ert í himenríki, verði nafn þitt hæilagt*
:*Til kome ríke þitt, værði vili þin*
:*sva a iarðu sem í himnum. 
:*Gef oss í dag brauð vort dagligt*
:*Ok fyr gefþu oss synþer órar, sem vér fyr gefom þeim er viþ oss hafa misgert*
:*Leiðd oss eigi í freistni, heldr leys þv oss frá ollu illu.*

* Tradución ao islandés:
: "Faðir vor, þú sem ert á himnum."
: "Helgist þitt nafn, til komi þitt ríki,"
: "verði þinn vilji, svo á jörðu sem á himni."
: "Gef oss í dag vort daglegt brauð."
: "Fyrirgef oss vorar skuldir,"
: "svo sem vér og fyrirgefum"
: "vorum skuldunautum."
: "Og eigi leið þú oss í freistni,"
: "heldur frelsa oss frá illu."
: "Því að þitt er ríkið, mátturinn og dýrðin"
: "að eilífu."
: "Amen."

* Tradución ao moderno noruegués (nynorsk):
: *Fader vår, du som er i himmelen!*
: *Lat namnet ditt helgast..*
: *Lat riket ditt koma.*
: *Lat viljen din råda*
: *på jorda så som i himmelen.*
: *Gjev oss i dag vårt daglege brød.*
: *Forlat vår skuld, som vi òg forlèt våre skuldmenn.*
: *Før oss ikkje ut i freisting, men frels oss frå det vonde.*
: *For riket er ditt, og makta og æra i all æve. 
: *Amen.*

* Tradución ao moderno noruegués (bokmål):
: *Fader vår, du som er i himmelen!*
: *La ditt navn være hellig.*
: *La ditt rike komme.*
: *La din vilje skje*
: *på jorden som i himmelen.*
: *Gi oss i dag vårt daglige brød.*
: *Forlat oss våre synder, som vi óg forlater våre syndere.*
: *Led oss ikke inn i fristelse, men frels oss fra det onde.*
: *For riket er ditt, og makten og æren i evighet. 
: *Amen.*

Unha "guddick" (adiviña) en norn, que recolleu Jakob Jakobsen en Unst, a illa máis setentrional das Shetland, na década de 1890. Tamén é coñecida a mesma adiviña nas Illas Feroe.
 

A resposta é unha vaca. Catro tetos penduran, catro patas camiñan, dous cornos e dúas orellas apuntan cara ó ceo, dous ollos mostran o camiño para o campo e un rabo vén axitando (pendurando) detrás.

## Uso moderno 
[dereita|miniatura|200px|*Daggri* e * Dagalien* en [Ulsta, Yell, Shetland.]]
A maioría da utilización do norn nas Shetland e as Orcadas é puramente cerimonial hoxe en día e na súa maioría en nórdico antigo, por exemplo o lema das Shetland, que é "'Með lögum skal land byggja ' "("co dereito construirase a terra") que é o mesmo lema usado pola policía islandesa. Outro exemplo do uso do norn nas illas pódese atopar nos nomes dos transbordadores:
* A Northlink Ferries ten buques chamados MV * Hamnavoe* (antigo nome de Stromness), MV * Hjaltland* (Shetland) e MV * Hrossey* ("illa do cabalo", un antigo nome de Mainland, nas Illas Orcadas).
* O ferri da baía de Yell parte de Ulsta a Toft en Mainland (Shetland). O servizo fano dous transbordadores; o *Daggri* (nórdico para "amencer"), posto en marcha no 2003 e o *Dagalien* (nórdico para "atardecer”), posto en marcha no 2004.

## Notas 
 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Norn das Shetland e as Orcadas colección de todos os textos coñecidos en norn, descrición da súa fonoloxía e gramática 
* Informe de Ethnologue sobre o norn 
* Dicionario que contén moitas palabras do norn das Shetland 
* Páxina do norn na Shetlopedia