Reino Armenio de Cilicia

O **Reino armenio de Cilicia** (armenio medio: Կիլիկիոյ Հայոց Թագաւորութիւն, Kiligio Hayoc' T'akavorut'iun), tamén coñecido como **Armenia Cilicia** (armenio: Կիլիկեան Հայաստան, Kilikyan Hayastan), **Pequena Armenia,** **Armenia Menor** **ou Nova Armenia**, e anteriormente coñecido como **Principado Armenio de Cilicia** (armenio: Կիլիկիայի հայկական իշխանութիւն), foi un estado armenio formado durante a Alta Idade Media por refuxiados armenios que fuxían da invasión selxúcida de Armenia. Estaba localizado na rexión de Cilicia ao noroeste do Golfo de Alexandretta, fóra das Terras Altas de Armenia (Grande Armenia) e era diferente do Reino de Armenia da antigüidade.

O reino tivo a súa orixe no principado fundado contra o 1080 pola dinastía rubénida, unha suposta rama da maior dinastía Bagratuni, que en varias épocas ocupara o trono de Armenia. A súa capital estaba orixinalmente en Tarso, e máis tarde trasladouse a Sis. Cilicia era un forte aliado dos cruzados europeos, e víase como un bastión da cristiandade en Oriente. Tamén serviu como punto focal para a produción cultural armenia, xa que Armenia propiamente dita estaba baixo ocupación estranxeira nese momento. A importancia de Cilicia na historia e na condición de Estado armenio tamén está testemuñada pola transferencia da sede do Catolicós da Igrexa Apostólica Armenia, líder espiritual do pobo armenio, á rexión.

En 1198, coa coroación do príncipe León II, da dinastía rubénida como rei de Armenia, a Armenia de Cilicia converteuse nun reino polo que pasou a ser León I, rei de Armenia. En 1226, a coroa pasou á dinastía rival,a Hetumida, a través do segundo marido de Isabel, filla de León, Hetum I. Mentres os mongois conquistaron vastas rexións de Asia Central e Oriente Medio, Hetum e os seus sucesores intentaron crear unha alianza armeno-mongol contra inimigos musulmáns comúns, sobre todo os mamelucos. Nos séculos XIII e XIV, os estados cruzados e o ilkhanato mongol desintegráronse, deixando ao reino armenio sen aliados rexionais. Despois dos incesantes ataques dos mamelucos en Exipto no século XIV, o reino armenio de Cilicia, entón baixo o dominio da dinastía Lusignan e sumido nun conflito relixioso interno, caeu finalmente en 1375.

As relacións comerciais e militares cos europeos trouxeron novas influencias occidentais á sociedade armenia de Cilicia. Moitos aspectos da vida de Europa occidental foron adoptados pola nobreza, incluíndo a cabalería, as modas na roupa e o uso de títulos, nomes e idiomas franceses. Ademais, a organización da sociedade cilicia pasou do seu sistema tradicional para achegarse ao feudalismo occidental. Os propios cruzados europeos tomaron prestados coñecementos dos armenios, como elementos da construción de castelos e da arquitectura da igrexa. A Cilicia armenia prosperou economicamente, co porto de Ayas servindo como centro para o comercio leste-oeste. Tigranes entón conquistou Fenicia e Cilicia, acabando efectivamente co Imperio Seléucida. A fronteira sur do seu dominio chegaba até Ptolemaida (actual Acre). Moitos dos habitantes das cidades conquistadas foron enviados á nova metrópole de Tigranakert (en latín: Tigranocerta). No seu apoxeo, o Imperio armenio de Tigranes estendeuse desde os Alpes Pónticos até Mesopotamia, e dende o Caspio até o Mediterráneo. Tigranes invadiu ao sueste ata a capital parta de Ecbatana, situada no actual oeste de Irán. No 27 a.C., o Imperio Romano conquistou Cilicia e transformouna nunha das súas provincias orientais.

### Migración masiva armenia baixo o Imperio bizantino 
Despois da división do Imperio Romano en metades no ano 395, Cilicia incorporouse ao Imperio Romano de Oriente, tamén chamado Imperio Bizantino. No século VI d.C., as familias armenias trasladáronse a territorios bizantinos. Moitos serviron no exército bizantino como soldados ou como xenerais, e ascenderon a destacados postos imperiais.

Cilicia caeu ante as invasións árabes no século VII e incorporouse enteiramente ao califato ortodoxo ou califato Rashidun.

A anexión formal da Grande Armenia ao Imperio Bizantino en 1045 e a súa conquista polos turcos selxúcidas 19 anos despois provocaron dúas novas ondas de migración armenia a Cilicia. Pero o estado de Filareto comezou a esborrallarse mesmo antes da súa morte en 1090, e finalmente desintegrouse en señoríos locais.

Así, ao remata-lo século XI, existían seis principados relevantes na zona:

* Lampron (máis aló de Namrun, actual Camliyayla) e Babaron (Candir Kale), no extremo meridional das Portas Cilicias, baixo o control do antigo xeneral bizantino Oshin, fundador da dinastía Hetumida.
* No nordés, o principado de Constantino I de Armenia, fillo do señor das montañas Rubén I. O centro do seu poder eran as fortalezas de Partzapert e Vahka.
* Máis ao nordés aínda, fóra xa de Cilicia, estendíase o principado de Marash ou Maraş (a actual Kahramanmaraş), gobernado por Tatoul, un antigo dignatario bizantino.
* No leste  de Maraş, o armenio Kogh Vasil dominaba as fortalezas de Raban (a actual Altınaşkale) e Kesoun, como vasalo dos selxúcidas.
* Ao norte deste, no alto Éufrates, tamén baixo soberanía selxúdica, atopábase o principado de Malatya (Melitene), gobernado por Gabriel, un dos antigos oficiais de Filareto
* Finalmente, máis aló de Malatya, estaba Edesa, dominada por Toros, outro oficial Filareto, e xenro de Gabriel de Melitene.

## A dinastía Rubénida 
### Aparición da Armenia Cilicia 
miniatura|A baronía da Armenia Cilicia e a súa expansión  (1080-1199)
Un dos príncipes que chegou despois da invitación de Filareto foi Rubén I, que tiña estreitos vínculos co último rei armenio bagrátida, Gagik II. Rubén estivo xunto ao gobernante armenio Gagik cando foi a Constantinopla a petición do emperador bizantino. Porén, en lugar de negociar a paz, o rei viuse obrigado a cede-las súas terras armenias e vivir no exilio e, aos poucos, Gagik foi asasinado polos bizantinos. En 1080, pouco despois deste asasinato, Rubén organizou un grupo de tropas armenias e sublevouse contra o Imperio bizantino. A el uníronse moitos outros señores e nobres armenios. Así, en 1080, as bases do principado independente armenio de Cilicia, e do futuro reino, foron postas baixo o liderado de Rubén e os seus descendentes chamáronse rubénidas (ou rubenianos). 

Despois da morte de Rubén en 1095, o principado rubénida, centrado arredor das súas fortalezas, foi dirixido polo fillo de Rubén, Constantino I de Armenia; con todo, había varios outros principados armenios tanto dentro como fóra de Cilicia, como o dos hethumidas. Esta importante dinastía armenia foi fundada polo antigo xeneral bizantino Oshin, e estaba centrada ao suroeste das Portas de Cilicia. Os hetumidas sempre loitaron cos rubénidas por acadar-la hexemonía en poder e influencia sobre Cilicia. Tamén houbo outros señoríos armenios e outros antigos xenerais de Filaretos tamén estiveron presentes en Marash, Malatia (Melitene) e Edesa; estes dous últimos situados fóra de Cilicia.

### Primeira cruzada 
[miniatura|[Balduíno I de Xerusalén|Balduíno de Boloña recibindo aos armenios.]]
Durante o reinado de Constantino I tivo lugar a Primeira cruzada. Un exército de cristiáns de Europa occidental marchou por Anatolia e Cilicia camiño de Xerusalén. Os armenios de Cilicia conseguiron poderosos aliados entre os cruzados francos, cuxo líder, Godofredo de Bouillon, foi considerado un salvador dos armenios. Constantino viu a chegada dos cruzados como unha oportunidade única para consolidar o seu dominio de Cilicia eliminando os bastións bizantinos que quedaban na rexión. Coa axuda dos cruzados, asegurouse Cilicia fronte os bizantinos e turcos, tanto mediante accións militares directas en Cilicia como mediante o establecemento de estados cruzados en Antioquía, Edesa e Trípoli. Os armenios tamén axudaron os cruzados; como describe o Papa Gregorio XIII na súa *Ecclesia Romana*:

Para mostrar a súa estima aos seus aliados armenios, os cruzados honraron a Constantino cos títulos de *Comes* e Barón. A relación de amizade entre armenios e cruzados viuse cimentada por frecuentes matrimonios mixtos. Por exemplo, Xoscelino I, conde de Edesa casou coa filla de Constantino, e Balduino, irmán de Godofredo, casou coa sobriña de Constantino, filla do seu irmán Thoros. En 1112, tomou o castelo de Cyzistra (Kizistra) para vingar a morte do último rei armenio bagrátida, Gagik II. Os asasinos deste último, tres irmáns bizantinos que gobernaban o castelo, foron brutalmente asasinados. Finalmente, xurdiu un tipo de goberno centralizado na zona co ascenso dos príncipes rubénidas. Durante o século XII, eran o máis parecido a unha dinastía gobernante, e loitaron contra os bizantinos polo poder sobre a rexión.

O príncipe León I, irmán e sucesor de Thoros I, comezou o seu reinado en 1129. Integrou as cidades costeiras de Cilicia no principado armenio, consolidando así o liderado comercial armenio na rexión. Durante este período, houbo unha hostilidade continua entre a Armenia de Cilicia e os turcos selxúcidas, así como disputas ocasionais entre os armenios e o Principado de Antioquía sobre os fortes situados preto do sur de Amanus. Ao redor de 1151, durante o goberno de Thoros, o xefe da Igrexa armenia trasladou a súa sede a Hromkla. Nese momento, Saladino de Exipto derrotou o Reino de Xerusalén, o que provocou a Terceira Cruzada. O príncipe León II aproveitou a situación mellorando as relacións cos europeos. O protagonismo da Armenia Cilicia na rexión está testemuñada por cartas enviadas en 1189 polo papa Clemente III a León e ao catolicós Gregorio IV, nas que pide axuda militar e financeira armenia para os cruzados. Grazas ao apoio dado a León polos emperadores do Sacro Imperio Romano Germánico (Federico Barbarroxa, e o seu fillo, Henrique VI), puido elevar o status do principado a reino. O 6 de xaneiro de 1198, día en que os armenios celebran o Nadal, o príncipe León II foi coroado con gran solemnidade na catedral de Tarso, en presenza do patriarca xacobita sirio, o metropolitano grego de Tarso e de numerosos dignatarios e dirixentes militares da Igrexa. Cando foi coroado polos católicos, Gregorio VI Abirad, León recibiu do arcebispo Conrado de Maguncia un estandarte coa insignia dun león, en nome de Henrique VI emperador do Sacro Imperio Romano Germánico. Ao conseguir a súa coroa, converteuse no primeiro rei da Cilicia armenia como o rei León I. Fíxose coñecido como León o Magnífico, debido ás súas numerosas contribucións ao estado armenio de Cilicia nas esferas política, militar e económica. Os rubénidas consolidaron o seu poder controlando estradas estratéxicas con fortificacións que se estendían desde as montañas Tauros ata a chaira e ao longo das fronteiras, incluíndo os castelos baronais e reais de Sis, Anavarza, Vahka, Vaner/Kovara, Sarvandikar, Kuklak, T‛il Hamtun, Hadjin e Gaban (moderno Geben). O 26 de xuño de 1243, conseguiron unha vitoria decisiva en Köse Dağ contra os turcos selxúcidas. A conquista mongol foi desastrosa para a Grande Armenia, pero non para Cilicia, xa que Hetum optou preventivamente por cooperar cos mongois do Ilkanato de Persia. Así, no 1247, enviou ao seu irmán Smbat á corte mongol de Karakorum para negociar unha alianza e, este, volveu no 1250, cun acordo que garantía a integridade de Cilicia, así como a promesa de axuda mongol para reconquistar os castelos tomados polos selxúcidas. 

Malia dos seus compromisos militares, ás veces gravosos, cos mongois, Hetum tiña os recursos financeiros e a autonomía política para construír novas e impresionantes fortificacións, como o castelo de Tamrut. En 1253, o propio Hetum visitou ao novo gobernante mongol Möngke Khan en Karakorum. Foi recibido con grandes honores e prometeu a liberdade de impostos das igrexas e mosteiros armenios situados en territorio mongol. Tanto durante a súa viaxe á corte mongol como no seu regreso a Cilicia en 1256, pasou pola Grande Armenia. Na súa viaxe de regreso, permaneceu moito máis tempo, recibindo visitas de príncipes, bispos e abades locais. Hetum e as súas forzas loitaron baixo o estandarte mongol de Hulagu na conquista da Siria musulmá e a toma de Alepo e Damasco de 1259 a 1260. Non obstante, a implicación de Hetum nestas dúas conquistas é debatida, coa fontes destas informacións - *Templario de Tiro* - afirmando a súa participación nun intento deliberado de integrar aos mongois nunha narrativa sobre as conquistas da Guerra Santa. Isto foi para persuadir á cristiandade latina da necesidade dunha guerra contra os mamelucos. Segundo os historiadores árabes, durante a conquista de Alepo por parte de Hulagu, Hetum e as súas forzas foron responsables dun masacre e de incendios na mesquita principal e nos barrios e zocos veciños.

Mentres tanto, os mamelucos exipcios estiveran substituíndo aos seus antigos mestres aiubíes en Exipto. Os mamelucos comezaron como un corpo de cabalería establecido a partir de escravos turcos e outros vendidos ao sultán exipcio por Xenxis Khan, tomaron o control de Exipto e Palestina entre 1250 e 1253, respectivamente, e encheron o baleiro causado pola destrución mongol dos gobernos aiubís e abasís preexistentes. O líder mameluco Baibars marchou á guerra, en 1266, coa intención de acabar cos estados cruzados de Oriente Medio. Hetum rescatou a León pagando un alto prezo pois tivo que lles dar aos mamelucos o control de moitas fortalezas e unha gran suma de cartos. Pouco despois, o terremoto de Cilicia de 1268 devastou aínda máis o país.

En 1269, Hetum I abdicou en favor do seu fillo León I, que pagou grandes tributos anuais aos mamelucos. Mesmo coas homenaxes, os mamelucos continuaron atacando Cilicia cada poucos anos. En 1275, un exército dirixido polos emires do sultán invadiu o país sen pretexto e enfrontouse a armenios que non tiñan medios de resistencia. A cidade de Tarso foi tomada, o palacio real e a igrexa de Santa Sofía foron queimados, o tesouro do Estado foi saqueado, 15.000 civís foron asasinados e 10.000 foron levados cativos a Exipto. Pereceu case toda a poboación de ayas, armenios e francos. o groso do exército mongol viuse obrigado a retirarse e, na súa ausencia, os mamelucos reagrupáronse e recuperaron a zona en maio de 1300.
esquerda|miniatura|Mapa dos territorios da península de Anatolia polo 1300.
En 1303, os mongois intentaron conquistar, Siria unha vez máis, con maior forza (uns 80.000 soldados) xunto cos armenios, pero foron derrotados en Homs o 30 de marzo de 1303 e durante a decisiva batalla de Shaqhab, ao sur de Damasco, o 21 de abril do mesmo ano. Esta é considerada a derradeira grande invasión mongol de Siria pois, cando Ghazan morreu o 10 de maio de 1304, tamén decaeu toda esperanza de reconquista de Terra Santa.

Hetum II abdicou en favor do seu sobriño León III, de dezaseis anos, e converteuse en frade franciscano; con todo, saíu da súa cela monástica para axudar a León a defender Cilicia doutro exército mameluco, que foi así derrotado preto de Baghras. En 1307, tanto o rei actual como o antigo reuníronse con Bilarghu, o representante mongol en Cilicia, no seu campamento ás aforas de Anazarba. Bilarghu, un recentemente converso ao Islam, asasinou a todo o partido armenio. Oshin, irmán de Hetum, marchou inmediatamente contra Bilarghu para tomar represalias e venceuno, obrigándoo a abandonar Cilicia. Bilarghu foi executado por Oljeitu polo seu crime a petición dos armenios. Oshin foi coroado novo rei da Armenia de Cilicia ao seu regreso a Tarso.
## Desaparición da Armenia Cilicia 
### Decadencia e caída coa dinastía Lusignan 
[esquerda|miniatura|Fragmento do *[Atlas Catalán* (1375)*,* atribuído ao xudeu catalán Cresques Abraham, representando o reino armenio de Cilicia fortemente fortificada dentro de muros verdosos, cos seus portos e bandeiras (orixinal na Biblioteca Nacional de Francia).]]
Sempre houbera estreitas relacións entre os armenios e os Lusignan, quen, no século XII, xa estaban establecidos na illa mediterránea oriental de Chipre. De non ser pola súa presenza en Chipre, o reino Armenio de Cilicia puido establecerse, por necesidade, na illa. En 1342, o primo de León, Guy de Lusignan, foi unxido rei como Constantino II, rei de Armenia. Guy de Lusignan e o seu irmán menor Xoán eran considerados prolatinos e profundamente comprometidos coa supremacía da Igrexa Católica Romana no Levante. Como reis, os Lusignan tentaron impoñer o catolicismo e as formas europeas e aínda que os nobres armenios aceptaron isto en gran medida, pero o campesiñado opúxose aos cambios, que finalmente provocaron conflitos civís.
[miniatura|Cadro de [Henri Delaborde (1844), titulado "Les chevaliers de Saint-Jean-de-Jerusalem rétablissant la religion en Arménie", que representa a Constantino III de Armenia no seu trono, recibindo aos hospitalarios.]]
De 1343 a 1344, época na que a poboación armenia e os seus gobernantes feudais negáronse a se adaptaren ao novo liderado de Lusignan e á súa política de latinización da Igrexa armenia, Cilicia foi novamente invadida polos mamelucos, que tiñan a intención de expandir o territorio. Os armenios fixeron frecuentes chamamentos de axuda e apoio aos seus correlixionarios en Europa, e o reino tamén participou na planificación de novas cruzadas. Entre as peticións de axuda armenias fracasadas a Europa, as caídas de Sis ante os mamelucos en 1374 e da fortaleza de Gaban en 1375, onde se refuxiaran o rei León V, a súa filla María e o seu marido Shahan, puxeron fin ao reino. O título tamén foi reclamado indirectamente pola Casa de Savoia ao reclamar o título de Rei de Xerusalén e outros tronos.

### Dispersión da poboación armenia de Cilicia 
miniatura|Mapa representando a porcentaxe de poboación armenia nas rexións históricas armenias (as áreas coloreadas) contra 1896 (os números vermellos indican a porcentaxe exacta).
Aínda que os mamelucos se apoderaran de Cilicia, non foron capaces de aguantar. As tribos turcas asentáronse alí, o que levou á conquista de Cilicia dirixida por Tamerlán. Como resultado, 30.000 armenios ricos abandonaron Cilicia e instaláronse en Chipre, aínda gobernada pola dinastía Lusignan até 1489. En 1909, os armenios de Cilicia foron masacrados en Adana e, a partir de 1915, aproveitando a guerra os descendentes dos restantes armenios de Cilicia foron dispersados na diáspora armenia e mentres as casas dos armenios eran ocupadas por musulmáns kurdos, turcos ou da Rumelia europea, os armenios foron expulsados ao deserto de Anatolia ou á zona mesopotámica de Der-el-Zor. A poboación multiétnica, así como os vínculos comerciais e políticos cos europeos, especialmente con Francia, trouxeron importantes novas influencias na cultura armenia. O período cilicio tamén produciu algúns exemplos importantes da arte armenia, en particular os manuscritos iluminados de Toros Roslin, quen estivo traballando en Hromkla no século XIII. Cando o francés se converteu na lingua secundaria da nobreza de Cilicia, a lingua secundaria para o comercio de Cilicia converteuse en italiano debido á ampla participación das tres cidades-estado italianas na economía de Cilicia. Durante o goberno do rei León I, o Catolicós estaba situado na distante Hromkla. Estaba asistido por catorce bispos na administración da Igrexa armenia no reino, un número que foi medrando nos anos posteriores. As sés arcebispais estaban situadas en Tarso, Sis, Anazarba, Lambron e Mamistra. Existían até sesenta mosteiros en Cilicia, aínda que a localización exacta da maioría delas aínda non está clara.

Hetum II converteuse nun frade franciscano despois da súa abdicación. O historiador armenio Nerses Balients foi un franciscano e defensor da unión coa Igrexa latina. A reivindicación papal da primacía non contribuíu positivamente aos esforzos pola unidade entre as Igrexas. Mkhitar Skewratsi, o delegado armenio no concilio de Acre en 1261, resumiu a frustración armenia nestas palabras:

Despois do saqueo de Hromkla polos mamelucos en 1293, o catolicós foi trasladado a Sis, a capital do reino de Cilicia. De novo, en 1441, moito despois da caída do reino, o Catolicós armenio de Sis, Grigor IX Musabekiants, proclamou a unión das igrexas armenia e latina no Concilio de Florencia; isto foi contrarrestado por un cisma armenio baixo Kirakos I Virapetsi, quen trasladou a Sé do Catolicós a Echmiadzin e marxinaron a Sis. Polo tanto, dende 1441, nomeáronse dous Catolicós na Igrexa armenia, con iguais dereitos e privilexios e coas súas xurisdicións respectivas, malia que o Catolicosado de Cilicia sempre recoñeceu a primacía do Catolicosado de Echmiadzin.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Alianza armeno-mongol
* Cilicia
* Dinastía hetumida
* Dinastía rubénida
* Lista de monarcas do Reino Armenio de Cilicia

### Ligazóns externas 
* Cilician Armenian Coins 
* "Kilikia" song with lyrics
* Cilician Armenian Architecture