Historia da hamburguesa

[miniatura|Hamburguesa de perfil mostrando os seus ingredientes típicos: [pan, leituga e carne picada.]]
[miniatura|[Hamburguesa aberta con queixo fundido e patacas fritas servidas nun *American diner* (restaurante estadounidense).]]
As orixes da **hamburguesa** son incertas, pero posiblemente foi elaborada por primeira vez no período que vai desde finais do século XIX até comezos do XX. A hamburguesa moderna nace das necesidades culinarias dunha sociedade que, pola súa recente industrialización, leva un ritmo de vida máis acelerado.

A orixe deste alimento procesado é pouco claro debido principalmente a que son moitas as persoas, todas elas de *Hamburgo*, que se disputan a honra de ser as primeiras en pór dúas rebandas de pan a un filete de carne picada de vacún (hamburger steak). Pouco despois de compor a hamburguesa cos seus dous pans, comezou a aderezarse con todos os seus acompañamentos característicos: cebolas, follas de leituga, rebandas de encurtidos, bebidas etc. Compre salientar que os ingredientes básicos empregados na súa elaboración, é dicir, o pan e a carne de vacún, consumíanse por separado desde hai moito tempo.

A historia deste alimento é notable por diversos motivos. Durante o transcurso do século XX, dita historia vai acompañada de diversas polémicas, por exemplo a controversia nutricional de finais dos anos 90. A hamburguesa identificouse cun país, os Estados Unidos, e cun estilo de alimentación emerxente: o *fast food.* A hamburguesa, xunto co *fried chicken* e a torta de mazá, forma parte do conxunto de alimentos iconas da gastronomía estadounidense.

A súa expansión a través de todos os continentes pon de manifesto o proceso de globalización da alimentación humana; cabe pensar que outros moitos alimentos seguiron os seus pasos globalizadores: o döner turco, a pizza italiana ou o suxi xaponés entre outros. A hamburguesa propagouse como alimento por todo o mundo, quizais por ser sinxela de comprender nas diferentes culturas culinarias do mundo. Esta globalidade culinaria produciuse, en parte, por un novo concepto de vender alimentos procesados que nace nos anos 20 coa cadea de restaurantes *White Castle* (cuxo ideólogo é Edgar Waldo «Billy» Ingram) e que se perfecciona na década de 1940 con McDonald's (dirixida polo executivo Ray Kroc). Esta expansión mundial ha proporcionado comparativas económicas como o Índice Big Mac, que permite comparar o poder adquisitivo de distintos países onde se vende a hamburguesa *Big Mac* da cadea de restaurantes de comida rápida McDonald's.

A hamburguesa é un alimento no que se reflicte parte da historia do século XX e ao que, por diversos motivos, #atribuír un certo simbolismo.
A hamburguesa cumpriu na actualidade máis dun século de existencia na alimentación humana e pode dicirse que a súa relativamente curta historia tivo máis literatura que outros alimentos similares e contemporáneos como poden ser o *hot dog* estadounidense, o currywurst alemán ou a pizza italiana.

## A vella hamburguesa 
[miniatura|Un [Bisté tártaro|filete tártaro.]]
miniatura|Tres *Buletten* alemás (*Frikadellen*, *Fleischpflanzerl*).
A máis antiga referencia que se coñece acerca desta preparación data do imperio romano, e atópase documentada no libro *De re coquinaria* (Sobre materia de cociña). En devandita obra, Marco Gavio Apicio, patricio e gastrónomo romano que viviu durante o reinado do emperador Tiberio, describe a preparación da *isicia omentata*, a cal é, basicamente, o que hoxe se coñece como hamburguesa.

É probable que este prato fose utilizado polas lexións romanas en campaña debido á súa facilidade para transportalo e cociñalo. Os exércitos romanos puideron tela introducido durante a ocupación de Xermania.

Moito antes de que se producise a disputada invención da hamburguesa nos Estados Unidos, en Europa xa existían alimentos con certas similitudes culinarias. No século XII, os mongois, unha tribo nómade, adoitaban portar durante as súas continuas travesías a súa propia comida, composta por diversas variedades de lácteos (*airag*) e carne de animais (cabalo ou camelo). Na época de Xenxis Khan (1167-1227), o seu exército de xinetes chegou a ocupar cara ao Oeste parte dos territorios actuais de Rusia, Ucraína e Kazakhstán, formando a denominada Horda de Ouro. Este exército de cabalaría movíase rápido, polo que, cando non lles era posible deterse para xantar, estaban obrigados a ter que alimentarse mentres cabalgaban. Por iso puñan uns anacos de carne en forma de filetes baixo as cadeiras de montar e así a carne se desmenuzaba co trotar constante e cociñábase coa calor animal. Dise que este alimento a base de carne picada propagouse polo vasto territorio do Imperio Mongol até a súa escisión na década de 1240. Era habitual que seguisen aos exércitos agrupacións de diferentes animais (rabaños ou mandas de cabalos, ovellas, bois, etc) que proporcionaban a contribución proteica necesaria para a dieta dos guerreiros. Aínda que sen achegar un nome claro, a primeira descrición do filete tártaro fíxoa o escritor Xulio Verne en 1875 na súa novela *Miguel Strogoff*. Entre o filete tártaro e o Labskaus alemán existen certas similitudes, do mesmo xeito que co Mett. Outras carnes picadas crúas como o carpaccio italiano apareceron no século XX; o carpaccio foi inventado en 1930 no Harry's Bar de Venecia. Da mesma forma, unha das referencias documentais máis antigas a unha «salchicha de Hamburgo» («Hamburgh Sausage» en inglés) aparece en 1763 no libro de cociña titulado *Art of Cookery* da autora británica Hannah Glasse (1708-1770). A salchicha de Hamburgo realízase con carne picada e unha gran variedade de especias: noz moscada, cravo, pementa negra, allo ou sal, e aconséllase que se sirva acompañada dunha torrada. Unha ampla variedade de pratos tradicionais europeos elabóranse con carne picada, como o pastel de carne, o pljeskavica serbio, os kofta árabes, as albóndegas etc.

Mentres a carne picada empregábase en diversas culturas de Europa e Asia Central, a historia do outro ingrediente da hamburguesa, o pan, transcorrera por canles diferentes. Entre as súas múltiples utilizacións, é indubidable que tiña a de proporcionar soporte a outros alimentos, pero a descrición dese uso coa palabra sándwich non se fai até o século XVIII. A pesar das múltiples versións acerca da invención e de ser reclamado en moitas culturas como propio, ao sándwich outorgóuselle este nome ao redor do ano 1765 grazas a un aristócrata inglés chamado John Montagu, IV Conde de Sándwich, a quen lle gustaba comer desa forma para poder xogar ás cartas sen mancharse os dedos. No entanto, non foi até o ano 1840 cando a cociñeira Elizabeth Leslie describiu no seu libro de cociña a receita dun sándwich por primeira vez na gastronomía dos Estados Unidos. O pan sempre formara parte da elaboración de todo tipo de procesos alimentarios, mesmo de salsas, por exemplo as descritas por Marie-Antoine Carême na súa obra compendio titulada ''L'art da cuisine française au XIXe siècle*.

### Hamburgo e o seu porto 
[miniatura|O porto de [Hamburgo na década de 1890.]]
A carne picada era unha delicia pouco habitual na cociña medieval. Xa a carne mesma era un ingrediente reservado exclusivamente ás clases máis favorecidas. O feito de picar carne apenas se realizaba nas carnicerías medievais e nos libros de receitas da época non aparece esta operación culinaria se non é como parte da elaboración de embutidos co obxecto de preservar a carne. No século XVII, os barcos procedentes de Rusia traen consigo as receitas e os costumes do filete tártaro ao porto de Hamburgo, polo que a abundante presenza alí de cidadáns rusos fixo que naquela época se denominase ao porto de Hamburgo (en alemán Hamburger Hafen) "o porto ruso". As transaccións comerciais que levou a cabo a liga Hanseática do século XIII ao XVII fixeron deste porto un dos máis importantes de Europa e a súa transcendencia comercial foi acrecentándose a medida que se instauraron as viaxes transatlánticos a vapor. Durante o período da colonización europea de América, o gran fluxo de emigrantes converte a este porto nunha especie de «ponte» entre as vellas receitas de cociña europeas e as que nun futuro elaboraranse nos restaurantes dos destinos estadounidenses.

Durante a primeira metade do século XIX, Hamburgo está establecido como un dos portos máis importantes na travesía transatlántica cara a América de pasaxeiros e mercadorías. A maioría dos emigrantes que viaxaban ao «Novo Mundo» embarcaban alí. Desta form**a**, a compañía alemá Hamburg America Line (denominada tamén Hamburg Amerikanische Packetfahrt Actien Gesellschaft (**HAPAG**)) converteuse durante case un século na compañía de transporte de mercadorías e persoas a través do Atlántico con máis volume de tráfico. A cidade de Nova York era o destino máis habitual dos barcos que viaxaban desde a cidade hanseática. Nos diversos restaurantes da *Gran Mazá* ofrecíanse os filetes ao estilo de Hamburgo co obxecto de atraer aos mariñeiros alemáns. Nos menús aparecía frecuentemente *steak cooked in the Hamburg style* («filete [estadounidense] cociñado ao estilo de Hamburgo»), ou mesmo *bifteck à hambourgeoise.* Esta situación fixo que, desde os Estados Unidos, calquera preparación elaborada con carne picada evocase nos inmigrantes europeos recordos do porto e, por extensión, do mundo que deixaron atrás. É moi posible que os inmigrantes alemáns levasen os seus propios costumes ao novo mundo onde ían vivir.
A pesar diso, o *Hamburg steak* foi cobrando popularidade grazas á súa facilidade de preparación e a que o seu prezo foi diminuíndo a medida que se achegaba o final do século. Proba de devandita popularidade está en que algúns libros de cociña populares da época xa mencionan a súa elaboración detalladamente.

Nos menús dos restaurantes dos Estados Unidos da época, pódense atopar diversas receitas; nun deles, por exemplo, o «Hamburg Beefsteak» ofrecíase ao público como almorzo.
Unha variante similar do *hamburg steak* é o famoso *salisbury steak* (servido xeralmente cunha salsa tipo *gravy* en textura similar á salsa marrón), inventado polo doutor James Salisbury (1823-1905); pódese dicir que o termo «salisbury steak» emprégase nos Estados Unidos desde o ano 1897. Hoxe día, na cidade de Hamburgo, así como nalgúns lugares do norte de Alemaña, denomínase a este tipo de prato cociñado «Frikadelle», «Frikadellen» ou mesmo «Bulette», lembrando moito este prato na actualidade a unha albóndega. Outro prato tradicional en Hamburgo (así como en Schleswig-Holstein) e que podería estar emparentado coa hamburguesa é o tradicional Rundstück warm. Sexa como sexa, a palabra «Hamburger» é o xentilicio en inglés e alemán da cidade de Hamburgo. Así, o termo «hamburger steak» é substituído metonimicamente por «hamburger» cara a 1930 e en anos posteriores convértese en simplemente «burger». Este último termo úsase como sufijo para crear neoloxismos cos que se denominan as distintas variantes da hamburguesa: *cheeseburger* (hamburguesa con queixo), *baconburger* (hamburguesa con bacon), *porkburger* (hamburguesa de porco), *mooseburger* (hamburguesa de alce) etc. Existen outros alimentos que aluden a topónimos alemáns que sofren acortamientos similares ao adaptarse ao inglés estadounidense, como ocorre coas frankfurter, abreviadas como "frank". Outros, pola contra, apoian esta tese da liña marítima de Hamburgo como xeradora dos primeiros *Hamburger steaks* como morriña dun mundo gastronómico deixado atrás no «Vello Mundo». O caso é que a hamburguesa que se coñece hoxe en día, tivo moitos posibles inventores no intervalo que vai desde 1885 até 1904 (case dúas décadas), polo que a hamburguesa é un produto alimenticio procesado que naceu co século XX e cumpre xa un centenar de anos. Estas máquinas podían desmenuzar a carne a tamaños inimaxinables até entón. Antes deste invento, a carne picada realizábase de forma caseira, a man, mediante o uso de talladeiras especiais para tal fin, sendo así posible que a cantidade de carne picada non fose moita debido a este labor manual de desmenuzamiento anterior ao seu cociñado. É moi probable que este invento contribúa de maneira directa á popularización do *Hamburg steak'' e que aos poucos se fosen esquecendo as súas raíces alemás entre a poboación estadounidense da época. Corría o ano 1885 e á invención denominárona «Hamburger Charlie». Charlie Nagreen vendeu hamburguesas neste festival ata que morreu en 1951. Hoxe en día celébrase anualmente na súa cidade natal unha «Burger Fest» na súa honra.

Outro dos presuntos inventores é o cociñeiro **Fletcher Davis** (denominado familiarmente 'Old Dave'), quen afirmaba ter a ocorrencia de pór a carne picada entre pans a finais de 1880 en Athens (Texas). Fletcher tiña un posto rueiro xunto coa súa muller na ''St. Louis World's Fair* (Exposición Universal de San Luís) de 1904. O xornalista texano Frank X. Tolbert menciona a un vendedor chamado Fletcher Davis que servía nunha cafetaría situada no 115 de *Tyler Street* en Athens, a finais da década de 1880. Os habitantes da zona aseguran que Davis estivo a vender sándwiches de carne picada durante esa época, sen pór unha denominación clara ao seu invento. Durante a década de 1980, a cadea de xeados Dairy Queen filmou un documental sobre o lugar de nacemento da hamburguesa.

No mesmo ano que Charlie Nagreen afirmaba desenvolver o seu «Hamburger Charlie», na cidade de Hamburg (Nova York), os irmáns **Frank e Charles Menches** de Akron (Ohio), uns cociñeiros ambulantes que circulaban polas feiras de gandaría dos arredores, afirmaban vender no festival «Erie County Fair» (coñecido tamén como «Hamburg Fair») un sándwich de carne picada de vacún.

### Os ingredientes 
esquerda|miniatura|A hamburguesa actual ten uns acompañamentos habituais.
O *hamburg steak*, unha vez que se incluíu entre os dous pans, empezou a recibir unha variedade de ingredientes diversos que se incluían ben no sándwich ou lle acompañaban como gornición nun prato. Un dos ingredientes que acompañan á actual hamburguesa é o ketchup, unha especie de salsa a base de tomates que posúe unha mestura de sabores entre doce/acedo e que empezou a comercializarse no ano 1869 polo empresario e cociñeiro Henry John Heinz en Sharpsburg, Pensilvania. A compañía denominouse inicialmente *the Anchor Pickle and Vinegar Works* (a *moira da áncora e produtos de vinagre*) e en 1888 proclámase como F. & J. Heinz. A partir desta data o emprego desta salsa foi crecendo entre os consumidores estadounidenses, non sendo de estrañar que tarde ou cedo acabase atopándose cunha hamburguesa nun instante indefinido entre finais do XIX e comezos de século XX. A mostaza é de procedencia máis antiga, considérase que os romanos empregaban un condimento elaborado con mosto e pebidas de uva sen fermentar a que denominaban *mustum ardens.* Outro ingrediente incorporado á hamburguesa é a mahonesa que segundo parece é coñecida desde o século XVIII en Francia tras a vitoria naval de Louis-François-Armand du Plessis de Richelieu no porto de Mahón en Menorca cerca do 1756.

De entre as verduras que acompañan á carne da hamburguesa, a primeira descrita na literatura é a cebola (xeralmente cortada moi fina e en aros), a tradición estadounidense de sándwiches inclúe case sempre un compoñente vexetal. Exemplos adoitan ser o sándwich BLT (leituga), algúns como o *reuben* (con *sauerkraut*), o *coleslaw* (a base de coles), así como outros encurtidos. É moi posible que tras a inclusión do *hamburger steak* entre dous pans, acabásese incluíndo estes ingredientes vexetais de forma natural. O historiador belga Jo Gerard menciona que as patacas fritíanse en Bélxica xa no ano 1680 na zona Holanda española, na área de *«o val* Mosa entre *Dinant* e *Liexa'', en Bélxica. As xentes humildes desta rexión adoitaban preparar as súas comidas con pequenas cantidades de peixe frito, pero cando o río conxelábase non era posible pescar nel, e era entón cando cortaban pedazos de pataca e fritíanas en aceite animal. As patacas fritas incorpóranse como aperitivo nos cafés dos Estados Unidos de comezos do século XIX, pero non empezan a facerse populares ata que as grandes compañías de comida rápida incorporáronas ao menú (McDonald's e Burger King) a mediados do século XX. Puido ser inspirada polo éxito formidable que tivo a Vin Mariani, unha especie de cocawine europea. A finais do século XIX xa vendía botellas de refresco en gran parte dos Estados Unidos. A comezos do século XX outra compañía: Pepsi bebida creada polo farmacéutico Caleb Bradham xa rivalizaba en vendas con Coca-Cola. As alianzas estratéxicas entre as grandes compañías de distribución de hamburguesas marcaron o uso dunha ou outra bebida polo gran público. Cabe pensar que nos comezos da hamburguesa a bebida que adoitaba acompañar era o café.

## Comercialización 
miniatura|A hamburguesa resolveu o problema técnico da produción en masa de alimentos semi-procesados.
O século XX nace coa necesidade de ter que abastecer de alimentos a núcleos urbanos, centros cunha alta capacidade produtiva e unha gran densidade de poboación. Os alimentos ademais debían de ser alcanzables economicamente a unha clase obreira que vivía maioritariamente en devanditos núcleos, mantendo a man de obra e a produción industrial. A hamburguesa nace nunha época na que é necesario comer «rápido» e «barato». Os avances tecnolóxicos no terreo da conservación de alimentos así como as melloras no transporte e a produción agrícola, fixeron posible que os ingredientes esenciais da hamburguesa fosen fundamental e artificialmente «urbanos», xa desde a súa orixe. A contorna socio-económico estadounidense da hamburguesa coincide co final da primeira guerra mundial así como co azoute da Gran Depresión de 1929. Nesta contorna era favorable para a súa implantación a aparición dun alimento barato: esta é unha das razóns polas que a hamburguesa de cinco centavos (un nickel) fíxose popular. A hamburguesa que xa estaba inventada na primeira década do século XX, agora tiña que ser comercializada a grande escala, e algúns "visionarios" déronse conta que era conceptualmente fácil pola nun proceso de produción en serie. Nace o concepto *greasy spoon* (culler graxenta) aplicado aos lugares que serven comidas onde a hixiene reláxase en pos dun abaratamento da comida. Por outra banda aparece un mundo máis interconectado, no que existe unha maior dispoñibilidade de facer viaxes por diversos medios: automóbil, autobús ou tren. Todos estes medios de transporte van mellorando e pronto resulta necesario alimentar a unha crecente poboación «en permanente tránsito» e que circula por diversas cidades facendo negocios. George Pullman na década de 1870 inventa o coche-cama e o coche restaurante con tal motivo. Da mesma forma, o inmigrante inglés Frederick Henry Harvey é o primeiro en aproveitar a «dinámica de movemento de masas» na restauración coa empresa Fred Harvey Company que abastece á poboación nunha cadea de hoteis situados preto de estacións de ferrocarril e que ofrece cáterin en trens, así como un servizo e unha alta calidade nos alimentos.
Pronto aparecen imitadores de Charles como Harry Magley Stevens que ten a idea de vendelos nos partidos de béisbol dos New York Yankees. Os inmigrantes italianos aparecen polas rúas cos seus carriños de xeado así como os restaurantes onde se serve pasta. Os inmigrantes chineses que inicialmente abren restaurantes para atender á súa poboación, son aos poucos aceptados pola clientela estadounidense, o que acaba nunha fusión de cociñas chinés-estadounidense (como o chop suey). Nese mundo diverso de comidas étnicas, a hamburguesa foi capaz de tomar os símbolos apropiados e converterse nun alimento nacional dos Estados Unidos.

### O «White Castle System» 
[miniatura|White Castle Non. 8 en [Minneapolis, Minnesota|Minneapolis (Minnesota).]]
O 16 de novembro de 1916, o cociñeiro e empresario Walter Anderson abre unha caseta de hamburguesas en Wichita (Kansas); os seus métodos hixiénicos de cociñado (empregando grellas e espátulas) impresionaron aos clientes de Wichita, e desta forma aos poucos íanse facendo regulares. Nesta época, a hamburguesa non era moi coñecida polo gran público dos Estados Unidos, polo que Walter engadía ás súas hamburguesas aros de cebola cando se facían na grella, algo que fixo que tivesen un sabor característico. A composición de menús era de 25 pratos diferentes, a maioría deles baseados en produtos cárnicos á grellada. Introduciron o concepto de comida rápida en 1948 nalgúns estados dos Estados Unidos, e xa desde o principio estaban centrados en como facer cachorros quentes e hamburguesas da forma máis eficiente e rápida posible. Hoxe en día McDonald's ten a súa propia universidade na que adestra a persoal das súas franquías: ''McDonald's Hamburger University'' situada en Elk Grove Village (Illinois). O seu graduado é «bachelor of hamburgerology with a minor in french fries» (Licenciatura en hamburgueseología con materias secundarias en patacas fritas). A expansión foi aos poucos e con algunhas dificultades facéndose a outros países, como ocorreu en 1996 coa apertura dun restaurante en Nova Deli ante a protesta dos dirixentes do país. En 1995, o país que máis restaurantes posúe da cadea McDonald's (tralos Estados Unidos) é o Xapón, seguido do Canadá e Alemaña (máis de cen países en total). Esta cadea protagoniza un tipo de *hamburguesas* de gran tamaño, que denomina nos seus menús como: *double* *cheeseburger* (hamburguesa dobre con queixo). Sábese que as Big Boys foron as primeiras en servirse cun pan entre dous pedazos de carne picada, grazas á idea que tivo Bob Wian. A cadea expandiuse ao longo dos Estados Unidos e o Canadá nos anos 60. A pesar dos beneficios que proporcionaba, a cadea Big Boy vendeuse en 1967 á cadea Marriott Corporation, incluídos os dereitos da hamburguesa. Outro caso foi o de *Kewpee Hamburgers*, unha cadea de comida rápida fundada en 1923 en Flint (Míchigan) por Samuel V. Blair baixo a denominación *Kewpee Hotel Hamburgs* Kraft Foods creou a primeira versión comercial en talladas de queixo procesado, que se introduciu nos mercados no ano 1950.

Tras a segunda guerra mundial, ábrese unha serie de cadeas denominada InstaBurger King (que se chamaría posteriormente Burger King). O seu primeiro restaurante foi inaugurado o 4 de decembro de 1954 nun suburbio de Miami (Florida) por James McLamore e David Edgerton; ambos foron alumnos da Cornell University School of Hotel Administration. McLamore visitou as instalacións de McDonald's cando pertencían aos irmáns Dick e Mac McDonald en San Bernardino (California) e percibiu o potencial que había tras a elaboración de hamburguesas seguindo os métodos innovadores de produción en cadea. É por iso polo que decidiu crear unha cadea similar propia. No ano 1959, Burger King xa dispuña de cinco tendas dentro da área metropolitana de Miami, o que lles impulsou a decidirse a realizar a expansión por todo o territorio estadounidense mediante un sistema de franquía; un método moi innovador, por aquela época, de facer crecer un negocio cun relativo baixo custo. Formaron Burger King Corporation como empresa central e empezaron a vender franquías ao longo dos Estados Unidos. A empresa Burger King así como a central Burger King Corporation foron adquiridas por Pillsbury Company en 1967. Durante a década de 1970, a compañía empeza a expandirse a outros lugares como América do Sur e Europa. O produto central de Burger King é a Whopper, creada no ano 1957 polo fundador James McLamore e foi posta á venda por tan só 37 centavos.

A finais da década de 1970, ábrese outra cadea de hamburguesas Wendy's fundada por Dave Thomas e John T. Schuessler o 15 de novembro de 1969 en Columbus (Ohio). Esta cadea pronto se converterá na terceira compañía de distribución de hamburguesas. A principal característica, é que eles declaran facer as hamburguesas empregando carne fresca, non conxelada. Wendy marcou unha polémica na década de 1980, grazas a un anuncio no que un personaxe vía que a súa hamburguesa tiña apenas algo de carne, facendo un comentario que quedou hoxe en día na memoria colectiva da linguaxe estadounidense: «Where's the beef?» (Onde está a carne?).

### O mito culinario 
[miniatura|J. Wellington Wimpy (Wimpy) un dos amigos de [Popeye que posúe unha avidez tremenda polas hamburguesas. Wimpy faise amigo de Popeye nunha tira cómica de 1931.]]
A hamburguesa faise moi popular entre os estadounidenses no período de posguerra da primeira guerra mundial, e unha mostra diso é a aparición de personaxes de banda deseñada como pode ser Popeye o mariño que inxire espinacas para ser forte. Unha das inspiracións de George Lucas na Guerra das galaxias é a nave do Falcón milenario, inspirada nunha hamburguesa. Outra aparición da hamburguesa na cultura popular ocorre nos videoxogos. Un dos máis coñecidos é Burgertime, que trata dun xogo ao estilo de arcade creado en 1982 pola empresa Data East Corporation. A hamburguesa aparece nalgúns monográficos de televisión estadounidenses como *American Eats* e *Man v Food*.

Na década de 1960 produciuse unha forte motorización da sociedade estadounidense. O presidente Dwight Eisenhower quedou moi impresionado polas *Autobahnen* alemás e é por esta razón pola que no ano 1956 declara a Federal Highway Act, as dúas grandes compañías de automóbiles aceleran o seu negocio de vendas de automóbiles.), ou acompañamentos como o chile con carne na comida Tex-Mex.

A expansión da hamburguesa, xunto coa estandarización da súa elaboración, fai que o prezo se empregue como un índice económico de referencia dos países, é o denominado «Índice Big Mac». O sociólogo estadounidense George Ritzer acuña en 1995 o concepto de "McDonaldización" no seu libro «McDonaldization of Society». Parallamente, aparecen no mundo diferentes concursos de comida nos que participan diversos adversarios de cada país; un dos máis coñecidos é o Krystal Square Off (no que se consomen hamburguesas procedentes dos restaurantes Krystal), patrocinado polo International Federation of Competitive Eating (**IFOCE**) e que se celebra anualmente desde 2004.

## Actualidade 
[miniatura|Verde escuro: rexións onde se confirmaron casos humanos da [Enfermidade de Creutzfeldt-Jakob|ECJv; o verde claro sinala sitios onde se rexistraron casos de EEB.]]
A comezos do século XXI aparece a hamburguesa como protagonista nalgúns libros da literatura especializada de temas culinarios, un exemplo é a obra Fast Food Nation: The Dark Side of the All-American Meal (2001) publicado polo xornalista de investigación Eric Schlosser, e que nel examina a influencia local e global da industria da comida rápida estadounidense. Hamburguesas como a *tripla Whopper*, que excede as mil calorías vulneran a denominada Estratexia Sanitaria Contra a Obesidade (NAVES) promovida por institutos sanitarios como a AESAN, que loita para previr o crecemento da incidencia da doenza da obesidade na poboación, en especial a obesidade infantil. Os dietistas empezan a ver que o consumo de alimentos con forte densidade de calorías pode provocar un apetito desmedido. Este tipo de mensaxes fixo que as cadeas de restaurantes reduzan as calorías nas súas hamburguesas desde comezos de século XXI. A finais de século XX cabe destacar a acción xudicial denominada o caso McDonald's Restaurants contra Morris e Steel coloquialmente denominado o *Caso McLibel* (Caso McDifamación), relativo a un libelo publicado por dous activistas ecoloxistas: *Helen Steel* e *David Morris* titulado: What’s wrong with McDonald’s: Everything they don’t want you to know" (Que está mal en McDonald's?: Todo o que eles non queren que saibas). Posteriormente elaborouse un documental denominado: McLibel.

Unha das principais crises sufridas ocorreu coa aparición da Encefalopatía esponxiforme bovina (o mal das «vacas tolas»), e a súa variante a enfermidade de Creutzfeldt-Jakob, que fixo que o consumo de carne de vacún descendese a finais do século XX e con iso as vendas de hamburguesas, así como as de calquera outro produto cárnico derivado. As cadeas principais de venda de comida rápida tiveron que saír aos medios para aclarar as queixas de consumidores e a preocupación da poboación. Empezouse a diversificar os menús nos restaurantes e apareceron elementos «non cárnicos». Fíxose un esforzo por presentar a "clásica hamburguesa" elaborada con carne de pito, peixe e mesmo a hamburguesa vegetariana (similar ao vada pav indio). Produtos que se ensaiaron na década de 1970 con moi pouco éxito nas grandes cadeas de distribución de hamburguesas, agora lánzanse coa intención de poder diversificar os menús.

### Medios 
A comezos do século XXI ródase a película documental relacionada co consumo obsesivo-compulsivo de hamburguesas dalgúns estadounidenses, a longametraxe denomínase: *Super Size Me*, dirixida e protagonizada por Morgan Spurlock (2004), na que unha persoa decide alimentarse unicamente de comida dos restaurantes McDonald's durante un mes enteiro. No mesmo ano estréase a película Harold & Kumar Go to White Castle ambientada na contorna dos restaurantes White Castle. Posteriormente no 2006, *Fast Food Nation* reflicte nun mundo de ficción, as intrigas e maquinaciones da industria cárnica na fronteira entre os Estados Unidos e México, estando a obra baseada no libro que apareceu en 2001 *Fast food nation*: the dark side of the all-american meal. A hamburguesa entra neste século con grandes retos nunha sociedade dividida entre a preocupación polo que come e a obesidade epidémica ao mesmo tempo que un progresivo incremento na inxesta de calorías.

No ano 2009 a cadea Burger King populariza no Xapón unha variante do a Whopper que denomina Windows 7 Whopper empregada na promoción do sistema operativo Microsoft's Windows 7. A hamburguesa é unha variante da BK Stacker que posúe sete patties de 13&nbsp;cm (5 polgadas) de altura. O presidente estadounidense Obama facendo gala dun novo estilo de protocolo, reúnese co presidente ruso Dmitri Medvédev na hamburguesería Ray's Hell Burgers en xuño de 2010, sendo a primeira vez que dous líderes internacionais reúnense nunha hamburguesería incluíndoo nun protocolo.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Gastronomía dos Estados Unidos de América