Masacre de Trelew

Coñécese como o **masacre** ou **fusilamentos de Trelew** ao asasinato de varios membros de distintas organizacións armadas de esquerda, presos no penal de Rawson, capturados tras un intento de fuga e metrallados posteriormente por unha partida dirixida polo capitán de corveta Luis Emilio Sosa. Os sucesos tiveron lugar na madrugada do 22 de agosto de 1972, na Base Aeronaval Almirante Zar, unha dependencia da Armada Arxentina próxima á cidade de Trelew, provincia do Chubut, na Patagonia austral.

## Evasión
O 15 de agosto ás 18:30 horas iniciouse un masivo intento de fuga do cárcere de Rawson, cidade capital de Chubut, no cal lograron o seu propósito soamente 6 dos 110 reclusos membros das organizacións armadas irregulares Ejército Revolucionario del Pueblo (ERP), Fuerzas Armadas Revolucionarias (FAR) e Montoneros que pensaban escapar.

O planificador e xefe do operativo era Mario Roberto Santucho, líder do Partido Revolucionario dos Traballadores, aínda que algúns testemuños afirman que Marcos Osatinsky (das FAR) comezara a planificar a fuga aínda antes da chegada de Santucho ao penal.

Estes dous dirixentes xunto a Fernando Vaca Narvaja, Roberto Quieto, Enrique Gorriarán Merlo e Domingo Menna integraban o denominado *Comité de fuga*, e foron os únicos que puideron fuxir rapidamente nun automóbil Ford "Falcon" que os esperaba, e trasladarse ao aeroporto de Trelew para abordar unha aeronave comercial BAC 1-11 da empresa Austral, previamente secuestrada por un comando guerrilleiro de apoio, cuxos integrantes viaxaban como pasaxeiros.

Os demais vehículos de transporte que debían esperar ao resto de fuxidos non se fixeron presentes na porta do cárcere debido a unha confusa interpretación dos sinais preestablecidas. Con todo, un segundo grupo de 19 evadidos logrou arribar polos seus propios medios en tres taxis ao aeroporto, pero chegaron tarde, xusto no momento en que a aeronave engalaba rumbo ao veciño país de Chile, gobernado entón polo socialista Salvador Allende.

## Recaptura
Ao ver frustradas as súas posibilidades, logo de ofrecer unha conferencia de prensa este continxente depuxo as súas armas sen opor resistencia ante os efectivos militares da Armada que mantiñan rodeada a zona, solicitando e recibindo públicas garantías para as súas vidas en presenza de xornalistas e autoridades xudiciais.

Unha patrulla militar baixo as ordes do capitán de corveta Luis Emilio Sosa, segundo xefe da Base Aeronaval Almirante Zar, conduciu aos prisioneiros recapturados dentro dunha unidade de transporte colectivo cara a devandita dependencia militar. Ante a oposición destes e o pedido de ser trasladados de regreso novamente ao cárcere de Rawson, o capitán Eslamiada aduciu que o novo sitio de reclusión era transitorio, pois dentro do penal continuaba o motín e non había as condicións mínimas de seguridade.

Ao arribar o continxente ao novo destino de detención, o xuíz Alejandro Godoy, o director do diario *Jornada*, o subdirector do diario *El Chubut*, o director de LU17 Héctor "Pepe" Castro e o avogado Mario Abel Amaya, que acompañaban como garantes aos detidos, non puideron ingresar con eles e foron obrigados a retirarse.

O espectacular intento de fuga e o éxito parcial dos seis máximos xefes guerrilleiros, que máis tarde lograron un salvoconduto para fuxiren desde Chile cara a Cuba, tiveron ao goberno militar da autoproclamada *Revolución Arxentina* e á opinión pública en tensión durante días. O sentimento xeneralizado era que se tomarían cruentas represalias a xeito de escarmento contra os demais protagonistas da fuga, en caso de non lograrse a repatriación dos seis xefes guerrilleiros evadidos.

Debido a esta percepción, na mañá do 17 de agosto o Partido Justicialista enviou un telegrama ao ministro do interior Arturo Mor Roig co seguinte texto: *"Reclamamos respecto dereitos humanos presos políticos unidade carceraria Rawson responsabilizándoo pola súa integridade física ameazada por medidas de represión".*

## Fusilamento
Mentres o goberno de Alejandro Agustín Lanusse intentaba premer por todos os medios ao presidente de Chile Salvador Allende para que deportara aos fuxidos en calidade de prisioneiros, toda a zona de Rawson e Trelew era virtualmente ocupada por forzas militares do exército e xendarmería, que patrullaban continuamente e facían practicamente imposible calquera novo intento de fuga. A propia Base Aeronaval de Trelew mantiña unha numerosa dotación de tres mil efectivos da Armada. Rexía en toda a zona un estado de máxima alerta, todo o cal facía impensable reintentar outra operación de evasión.

Nun clima de absoluta hermeticidade e gran tensión, a noite do 21 de agosto permanecían reunidos na Casa de Goberno os membros da Xunta de Comandantes en Xefe das tres forzas armadas, colaboradores e ministros. Non se brindou ningunha información aos xornalistas que agardaban noticias.

Esa mesma noite, ás 03:30 horas do 22 de agosto, na Base Naval Almirante Zar, os 19 detidos foron espertados e sacados das súas celas. Segundo testemuños dos tres únicos reclusos sobreviventes, mentres estaban formados e obrigados a mirar cara ao piso foron metrallados indefensos por unha patrulla a cargo do capitán de corveta Luis Emilio Sosa e do tenente Roberto Bravo, falecendo a maioría no acto, e algúns feridos foron rematados no chan.

A versión oficial do suceso indicaba que se produciu un novo intento de fuga, con 16 mortos e tres feridos entre os prisioneiros, pero sen baixas nas filas da Mariña.

A mesma noite do 22 o goberno sancionou a lei 19.797 que prohibía toda difusión de informacións sobre organizacións guerrilleiras. Nos días sucesivos, houbo manifestacións nas principais cidades da Arxentina, e numerosas bombas foron colocadas en dependencias oficiais como protesta pola matanza.

Os falecidos foron: 
*Alejandro Ulla (PRT-ERP). 
*Alfredo Khon (FAR). 
*Ana María Villarreal de Santucho (PRT-ERP). 
*Carlos Alberto del Rey (PRT-ERP). 
*Carlos Astudillo (FAR). 
*Clarisa Lea Place (PRT-ERP). 
*Eduardo Capello (PRT-ERP). 
*Humberto Suárez (PRT-ERP). 
*Humberto Toschi (PRT-ERP). 
*José Ricardo Mena (PRT-ERP). 
*María Angélica Sabelli (Montoneros). 
*Mariano Pujadas (Montoneros). 
*Mario Emilio Delfino (PRT-ERP). 
*Miguel Angel Polti (PRT-ERP). 
*Pedro Bonet (PRT-ERP).
*Susana Lesgart (Montoneros).

Feridos que lograron sobrevivir: 
*Alberto Miguel Camps (FAR - Desaparecido logo en 1977). 
*María Antonia Berger (FAR - Desaparecida en 1979). 
*Ricardo René Haidar (Montoneros - Desaparecido en 1982).

O parco comunicado oficial do goberno respecto diso foi brindado á prensa polo contraalmirante Hermes Quijada, xefe do Estado Maior conxunto, quen aos poucos meses, o 30 de abril de 1973 foi cribado a balazos no céntrico barrio do Congreso (cidade de Bos Aires) por Víctor José Fernández Palmeiro do ERP (alias "o galego") desde unha motocicleta, quen á súa vez caeu morto polos disparos do chofer do militar.

En liñas xerais, a explicación do goberno mencionaba que ao realizar o xefe de quenda (capitán Luis Sosa) un percorrido de control no aloxamento dos presos, mentres estes se atopábanse nun corredor foi atacado por detrás por Mariano Pujadas, quen lograría subtraerlle a súa pistola metralladora. Escudándose no oficial os presos intentaron evadirse, pero o mariño logrou liberarse e foi atacado a tiros, resultando ferido. En tal circunstancia -e sempre segundo o almirante- a garda contestou o fogo contra os reclusos e iníciase así un intenso tiroteo, cos resultados coñecidos: dos 19 reclusos, 16 foron mortos e 3 feridos graves. As obvias preguntas respecto diso que realizaron os xornalistas ante esta inverosímil declaración non foron respondidas. Inclusive cando se lle preguntou se o capitán Sosa estaba realmente ferido, o almirante Quijada respondeu: *"Non podo contestar. É secreto de sumario".*

## Responsabilidades e consecuencias
As versións máis documentadas dos confusos episodios que derivaron nesta traxedia coinciden en que a decisión de executar aos prisioneiros foi tomada polas autoridades da Armada, sen o consentimento expreso do goberno do presidente Lanusse, quen logo non tivo máis alternativa que asumir a responsabilidade polos feitos.

Foi moi elocuente en tal sentido o discurso pronunciado o 5 de setembro de 1972, a poucos días do masacre, polo entón capitán de navío Horacio Mayorga na mesma Base Aeronaval Almirante Zar onde ocorreron os feitos, e fronte a todo o persoal desa dependencia: *"Non é necesario explicar nada. Debemos deixar de lado estúpidas discusións que a Armada non ten que esforzarse en explicar. O feito ben feito está. Fíxose o que se tiña que facer. Non hai que desculparse porque non hai culpa. A morte está no plan de Deus non para castigo senón para a reflexión de moitos"*

Por parte das organizacións guerrilleiras, existiu desde o primeiro momento o convencemento de que a matanza foi un feito planificado e decidido polos máximos expoñentes do goberno, é dicir, a Xunta Militar. A consigna que inmediatamente adoptaron as forzas insurxentes logo de coñecido o fusilamento foi: *O sangue derramado non será negociado*. En tal sentido, durante os meses seguintes producíronse gran cantidade de feitos de violencia en vinganza polos caídos de Trelew.

Anos máis tarde, nunha interesante versión alternativa comentada polo brigadier Juan Carlos Rey (integrante da mencionada Xunta) ao historiador Robert Potash, o entón comandante en xefe da Forza Aérea asegura que o lamentable suceso foi *"...un atroz accidente motivado pola tensión, o medo e o exceso de celo na seguridade"*.

En tanto no seu libro *"Mi testimonio"*, o Xeneral Lanusse ratificou a versión oficial orixinal, facendo mención a que o 16 de agosto ordenoulle ao xeneral Eduardo Ignacio Betti, comandante da IX Brigada, que os detidos fosen trasladados da base aeronaval ao cárcere de Rawson, *"por non ter a base de Trelew instalacións adecuadas nin persoal capacitado para a súa vixilancia".* Segundo o propio Lanusse, tal orde non foi cumprida, aseverando dun xeito pretendidamente auto exculpatoria que *"os tráxicos feitos do 22 de agosto puñan en evidencia que os meus temores foran lamentablemente acertados"*. Coa máxima tensión que implicaron estes sucesos, resulta notable que pasasen varios días desde aquela suposta orde ata que finalmente ocorreu a traxedia, sen que o presidente tomase coñecemento que os detidos aínda permanecían na base.

A cadea de mandos e os principais actores involucrados con maior responsabilidade no masacre foron os seguintes: 
*Xeneral Alejandro Agustín Lanusse - Presidente *de facto* e comandante en xefe do Exército. 
*Almirante Guido Natal Coda - Comandante en xefe da Armada. 
*Brigadier Juan Carlos Rey - Comandante en xefe da Forza Aérea. 
*Contraalmirante Hermes Quijada - Xefe do Estado Maior Conxunto (asasinado logo en vinganza). 
*Xeneral Eduardo Ignacio Betti - Xefe do operativo militar na zona de urxencia. 
*Capitán de navío Horacio Mayorga - Xefe da Base Aeronaval Almirante Zar. 
*Capitán de fragata Luis Emilio Sosa - A cargo da Base Aeronaval ao momento da traxedia. 
*Tenente de corveta Roberto Guillermo Bravo - Oficial superior, presente durante os feitos. 
*Arturo Mor Roig - Ministro do Interior (asasinado en 1974 por Montoneros). 
*Jorge V. Quiroga - Xuíz da Cámara Especial (asasinado logo en vinganza).

Porén todas as contradicións e as diferentes versións dos sucesos, a matanza de Trelew é considerada por algúns estudosos da historia arxentina da época, como o feito inaugural do terrorismo de estado como metodoloxía sistemática para loitar contra as organizacións políticas armadas, sen as limitacións que impón a lei.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*Entrevista de Francisco Urondo aos tres sobreviventes
*Carta da esposa de Pedro Bonet ao Goberno Arxentino, 25 anos despois do masacre