Pardal montés

O **pardal montés**, tamén chamado **pardal orelleiro** ou **gorrión orelleiro**, (***Passer montanus***) é unha especie de ave paseriforme da familia Passeridae. É unha ave pequena, coa caluga e píleo de cor castaña e unha mancha negra sobre as meixelas brancas. Ambos os sexos teñen igual plumaxe, e os xoves son unha versión máis clara do adulto. Habita na maior parte de Eurasia temperada e o sueste asiático e foi introducido noutras rexións, como nos Estados Unidos. En Galicia é unha especie sedentaria relativamente común. As súas medidas son 12,5 a 14&nbsp;cm de lonxitude, unha envergadura alar de aproximadamente 21&nbsp;cm e un peso de 24&nbsp;g. No adulto, o píleo e a caluga son de cor castaña e baixo o oído ten unha mancha negra en forma de ril que contrasta coa meixela branca pura; o queixo, a gorxa e o peteiro son negros. As partes superiores do corpo e as ás son de cor marrón clara con franxas negras, e salientan dúas liñas brancas distintivas nas ás. As patas son marróns claras, mentres que o peteiro, dun ton azul chumbo en verán, faise case negro en inverno.

Esta especie é a única do seu grupo taxonómico sen diferenzas na plumaxe entre os sexos. A plumaxe dos xoves é moi similar á dos adultos, aínda que as cores tenden a ser máis apagadas. Os xoves teñen as meixelas e a mancha da gorxa en tons cincentos e as partes superiores do corpo con franxas grises verticais. O padrón de cores na face é distintivo en calquera idade;

Non ten un canto afinado (ou é bastante silencioso), e as súas vocalizacións inclúen unha serie sons de tipo *tschip* nas chamadas de machos sen parella ou en cortexo. Utiliza outros renxidos monosilábicos nos contactos sociais, e a chamada de voo é un *tec* áspero.

## Taxonomía 
O pardal montés é unha das especies do xénero *Passer*, clasificado dentro da familia *Passeridae*. É un grupo de pequenas aves paseriformes que contén entre 15 e 25 especies. Estudos xenéticos indican que o pardal montés se separou relativamente cedo dos demais membros eurasiáticos do seu xénero, é dicir, antes da especiación de *P. domesticus*, *P. flaveolus* e *P. hispaniolensis*. En contra das suposicións de moitos norteamericanos, ningunha das especies eurasiáticas está relacionada co *Spizelloides arborea*, que é un Emberizidae.

O nome binomial deriva de dúas palabras latinas: *passer*, 'pardal' e *montanus*, 'das montañas'. . Posteriormente, foi trasladada, xunto co pardal común, desde os pimpíns (familia Fringillidae) ao novo xénero *Passer*, creado polo zoólogo francés Mathurin Jacques Brisson en 1760. O epíteto específico *montanus* non reflicte axeitadamente as preferencias de hábitat desta especie. O nome "orelleiro" fai referencia á mancha escura que ten na zona do oído.

### Subespecies 
O aspecto da especie varía pouco en toda a súa distribución xeográfica e as diferenzas entre as sete subespecies existentes recoñecidas son leves. Aínda que se propuxeron polo menos quince subespecies, a maioría son híbridos das subespecies enumeradas.
* *P. m. montanus*, a subespecie nominal, habita en toda Europa, É sedentaria na maior parte da súa distribución xeográfica, pero as poboacións máis setentrionais migran ao sur para invernar, polo que a densidade de poboación aumenta nos meses de inverno no norte de África, sur de Europa, Turquía e o norte do subcontinente indio. Algúns grupos máis reducidos parten desde o sur de Europa cara ao norte de África e Oriente Medio. A subespecie *P. m. dilutus* chega á franxa costeira de Paquistán en inverno e bandadas de miles destas aves poden atravesar o leste da China en outono.

A especie introduciuse fóra da súa distribución xeográfica natural, pero non sempre conseguiu establecerse permanentemente, quizais debido á competencia co pardal común. Foi introducida con éxito en Sardeña, no leste de Indonesia, Filipinas, as illas Canarias e Micronesia, pero as introducións en Nova Zelandia e as Bermudas non prosperaron. Certas poboacións que viaxaron en barcos lograron colonizar a illa de Borneo. Tamén apareceu como ave errante en Xibraltar, Tunisia, Alxeria, Exipto, Israel e Dubai. Un pequeno grupo cruza o estreito de Xibraltar entre setembro e metade de novembro para pasar o inverno no norte de África; regresan en marzo ou abril.

miniatura|esquerda|Niño baixo a tella dunha casa de madeira no Xapón.
Os membros de *Passer* encóntranse, polo xeral, en hábitats abertos (lixeiramente boscosos), aínda que varias especies, en particular o pardal común (*P. domesticus*), adaptáronse ás zonas urbanas. En América do Norte, unha poboación de arredor de 15&nbsp;000 aves estableceuse en St. Louis, nas áreas lindantes de Illinois e no sueste de Iowa. Este grupo descende de doce aves importadas de Alemaña e ceibadas a finais de abril de 1870, como parte dun proxecto para aumentar a avifauna nativa norteamericana. Dentro da súa limitada distribución xeográfica nos Estados Unidos, a especie ten que competir co pardal común nos centros urbanos e, por tanto, encóntrase principalmente en parques, granxas e bosques rurais. En Australia, está presente en Melbourne, cidades do centro e norte de Victoria e algunhas localidades de Riverina en Nova Gales do Sur. En Australia Occidental é unha praga para a agricultura, onde moitas veces chega en barcos desde o sueste asiático.

Malia o que indica o seu nome científico, *Passer montanus* non habita en zonas moi montañosas e só alcanza os 700&nbsp;m en Suíza, aínda que ten nidificado a 1700&nbsp;m no norte do Cáucaso e ata 4270&nbsp;m no Nepal.

En xeral, cando o pardal montés e o común habitan na mesma zona, O pardal montés é unha ave rural en Europa, pero é urbana no leste de Asia; en Asia meridional e central, ambos os paséridos poden establecerse nos arredores de cidades e vilas. Nalgunhas partes do Mediterráneo, como en Italia, tanto *P. montanus* coma *P. hispaniolensis* e *P. italiae* habitan en colonias.

## Comportamento e ecoloxía 
### Reprodución 
miniatura|Un polo.
A ave acada a madureza sexual un ano despois da eclosión, e habitualmente constrúe o seu niño na cavidade dunha árbore ou na parede rochosa de cantís. Algúns niños non están no interior de buratos, senón que están construídos entre as raíces sobresaíntes de *Ulex* ou algún arbusto similar. Pode facer o niño en cavidades sobre o teito das casas; Esta especie pode reutilizar niños con forma de cúpula que foron abandonados por pegas, o pigargo, a aguia pescadora, o miñato queimado ou a garza real. Ás veces intenta apoderarse do niño doutras aves en cavidades ou espazos pechados, como os das andoriñas de cu branco, as comúns e as das barreiras ou do abellaruco europeo.

As parellas poden reproducirse de forma illada ou en colonias, e utilizan facilmente caixas de nidificación. Nun estudo realizado en España, as caixas de nidificación elaboradas con madeira e cemento tiveron un índice de ocupación moito máis alto que as caixas de nidificación só de madeira (76,5&nbsp;% fronte a 33,5&nbsp;%), e as aves que se aloxaron en caixas de nidificación de cemento tiveron roladas máis cedo, un período de incubación dos ovos máis curto e realizaron máis intentos de reprodución por tempada. O tamaño da posta e a condición física dos polos non foi diferente entre as dúas clases de caixas de nidificación, pero o éxito reprodutivo aumentou nas de cemento (posiblemente porque os niños alí eran 1,5&nbsp;°C máis quentes que nas de madeira).

En Europa central a tempada de reprodución comenza a metade de abril e esténdense ata principios de maio.

O niño está composto de feo, herba, la ou outro material, Un niño completo consta de tres capas; base, forro e cúpula. miden 20&nbsp;x&nbsp;14&nbsp;mm e pesan 2,1&nbsp;g, dos cales o 7&nbsp;% corresponde á casca do ovo.

As aves que nidifican en colonias producen máis ovos e polos na súa primeira posta que as parellas solitarias, pero ocorre todo o contrario na posta segunda e terceira. As femias que copulan con maior frecuencia adoitan poñer máis ovos e teñen un período de incubación máis curto, polo que o acoplamento podería traducirse como un indicador da capacidade reprodutiva das parellas. O pardal montés é monógamo (unha vez que se forma a parella, a relación persiste ata que un dos dous morre), pero documentouse un grao significativo de promiscuidade. Nun estudo realizado en Hungría, máis do 9&nbsp;% dos polos descendía dun pai distinto e o 20&nbsp;% das roladas tiña polo menos un polo dese tipo.

Documentouse a hibridación entre o pardal montés e o pardal común en moitas partes do mundo: os machos híbridos tenden a parecerse ao pardal montés, mentres que as femias son máis similares ao pardal común. Unha poboación nidificante nos Ghats Orientais da India, supostamente introducida, posiblemente hibridou con pardais comúns. En Malta informouse dunha hibridación salvaxe entre *P. montanus* e os pardais residentes (estes últimos, á vez, eran híbridos dos pardais *Passer hispaniolensis* e *Passer italiae*).

### Alimentación 
miniatura|No bebedeiro.
[miniatura|Unha bandada fotografada na [República Checa.]]
Os pardais aliméntanse principalmente de sementes no chan. O pardal montés atopa o seu alimento buscando no chan en bandadas, moitas veces xunto a pimpíns, emberícidos ou outros pardais. O seu principal alimento son as sementes de herbáceas (como as pertencentes ás Caryophyllaceae e *Chenopodium*), aínda que tamñen consome invertebrados e *Arachis hypogaea* que obtén de comedeiros artificiais. Durante a época de cría a alimentación dos polos require aumentar a captura de invertebrados como insectos, oniscídeos, milpés, cempés, arañas e Opiliones. Os adultos achéganse ás zonas húmidas en busca de invertebrados para os seus polos. Os sitios acuáticos xogan un papel importante na diversidade e dispoñibilidade de ditas presas, permitindo unha niñada exitosa ao longo dos dous meses que dura a tempada de reprodución. Os estudos só mostraron de maneira concluínte que as manchas aumentan de tamaño coa idade. Porén, hai probas de que a mancha negra dos pardais monteses influiría no éxito dos machos nas liortas internas nas bandadas de alimentación.

O perigo de depredación afecta as estratexias de alimentación. Segundo un estudo publicado polo Departamento de Zooloxía Evolutiva da Universidade de Debrecen (Hungría), as fontes de alimento máis afastadas eran visitadas por bandadas máis pequenas, que pasaron menos tempo alimentándose e estiveron máis alerta. No estudo, os pardais que obtiveron comida ou procuraron alimento directamente denomínanse «produtores» e os que acababan de unirse a unha bandada que atopara comida chamáronse «oportunistas». Este oportunismo aumentaba un 30&nbsp;% en sitios de alimentación a ceo aberto, aínda que isto non se debeu a unha maior vixilancia contra os depredadores. Unha posible explicación é que os sitios con maior risco son utilizados por aves con menores reservas de graxa corporal.

### Depredadores 
[miniatura|O [Accipiter nissus|gabián é un dos principais depredadores do pardal montés.]]
Entre os depredadores están varias aves dos xéneros *Accipiter*, *Falco* e Strigiformes, como o gabián (*Accipiter nisus*), o moucho común (*Athene noctua*) e, en ocasións, o bufo pequeno (*Asio otus*) e a cegoña branca (*Ciconia ciconia*). Aparentemente, o risco de depredación é mínimo durante a súa muda de outono, malia contaren cun menor número de plumas de voo nese momento. Os niños poden sufrir incursións de  pegas, gaios, denosiñas, ratas, gatos e serpes constritoras, como a cobra de ferradura.

### Parasitos e doenzas 
Varias especies de piollos aviarios parasitan os adultos ou os polos, quer aloxados entre a plumaxe quer nos niños. Os ácaros do xénero *Knemidocoptes* están moi estendidos, e causan lesións nas patas e dedas. As larvas de moscas califóridas (*Protocalliphora*) son unha causa significativa de morte dos polos. 

Os pardais, tanto o montés coma o común, poden sufrir doenzas infecciosas, provocadas por bacterias ou por virus. As infeccións bacterianas constitúen a causa máis importante de morte embrional (fracaso na eclosión) e de morte temperá dos polos. Tamén parecen ter influencia na morte temperá os niveis relativamente baixos de metais pesados e de pesticidas organoclorados. Tanto os polos coma os adultos son vítimas de infeccións por *Salmonella*, que poden causar mortalidades masivas de forma episódica.  É menos común a infección por parasitos causantes de malaria aviaria (varias especies de *Plasmodium* ou de *Leucocytozoon*). 

Na China, en 2004, atopouse a cepa mutante H5N1 do virus da gripe aviaria en pardais monteses, identificada como a causa da elevada mortalidade (principalmente en polos e aves xoves) e moi virulenta para as galiñas. A resposta inmunolóxica do pardal montés é menos potente que a do pardal común e propúxose que é un factor no potencial invasivo deste último. Ambas as especies son as vítimas máis frecuentes de atropelos nas estradas de Europa central, oriental e meridional. A idade máxima rexistrada é de 13,1 anos,

Aínda que o pardal montés ampliou a súa distribución xeográfica en Fenoscandia e Europa oriental, as poboacións de gran parte de Europa occidental diminuíron (unha tendencia observada noutras aves de zonas agrícolas, como as lavercas, o trigueirón e a avefría). Entre 1980 e 2003, o número de aves de zonas agrícolas reduciuse nun 28&nbsp;%. Esta caída das poboacións parece que foi particularmente grave en Gran Bretaña, onde se produciu un descenso do 95&nbsp;% entre 1970 e 1998, e Irlanda, que só tiña entre 1000 e 1500 parellas a finais de 1990. Nas illas británicas tales descensos poderían deberse a flutuacións naturais, ás que os pardais monteses son proclives. Neste caso, o rendemento da posta mellora considerablemente a medida que diminúe o número de individuos, o que indica que a diminución na posta non foi responsable da redución da poboación e que a supervivencia era un factor crítico. A intensificación e especialización agrícola e en especial, o uso de herbicidas e unha tendencia crecente nas colleitas de campos sementados de outono a expensas de colleitas primaverais que producen restroballos en inverno, probablemente sexa a causa dun forte descenso na poboación, xa que estes cambios reducen a cantidade de insectos dispoñibles para os polos. así como unha proliferación masiva de pragas de insectos entre a primavera e o verán de 1959 en Shanghai e outras cidades. O 18 de marzo de 1960, Mao tomou a decisión persoal de suspender a loita contra os pardais. Paradoxalmente, a principios do século XXI, o goberno chinés comezou unha campaña para protexer os pardais. Non obstante, a preferencia da ave por certas especies de insectos levou ao seu uso na agricultura para controlar as pragas en árbores froiteiras e en *Crioceris asparagi*.

Durante moito tempo esta ave inspirou obras de arte chinesa e xaponesa, e era frecuentemente ilustrada sobre poliñas de plantas ou en bandadas voando no ceo, O peculiar aleteo destas aves deu orixe a unha danza tradicional xaponesa, o , popular en Sendai e que foi representada por artistas como Hokusai. En Filipinas, onde é unha das varias especies coñecidas vulgarmente como *maya* —e en ocasións se lle chama especificamente *mayang Simbahan* («maya de igrexa» ou «pardal de igrexa»)—, o pardal montés é a ave máis común nas cidades. Moitos filipinos nas cidades confúndeno coa anterior ave nacional de Filipinas, o *Lonchura atricapilla* —tamén chamado alí *maya*, pero foi diferenciada na linguaxe popular como *mayang pula* («maya vermella»)—.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 

### Ligazóns externas 
* Gill, F; Donsker, D, eds. (2015). «Old World sparrows, snowfinches & weavers» *IOC World Bird List (v.5.3)* do Congreso Ornitolóxico Internacional .
* Ficha da UICN .
* 
* *Passer montanus* (Linnaeus, 1758)  en Catalogue of Life .
* Ficha en Animal Diversity Web .
* CITES: taxon *Passer montanus* (Linnaeus, 1758) .
* Ficha  en Fauna Europaea .
* Ficha do NCBI .
* Peterson, Alan P. «*Passer montanus* (Linnaeus, 1758) na orde Passeriformes» .
* Videos, fotos e gravacións sonoras  en Internet Bird Collection .
* Fotografías e vídeos en ARKive .
* 
* Javier Blasco-Zumeta e Gerd-Michael Heinze. «Identificación de sexos e idades» no *Atlas de Identificación de las Aves de Aragón*.
*  
* Comparación de plumas .
* Especificacións anatómicas do cranio  .