Santiago Ramón y Cajal

**Santiago Ramón y Cajal**, nado en Petilla de Aragón (Navarra) o 1 de maio de 1852 e finado en Madrid o 17 de outubro de 1934, foi un médico español, especialista en histoloxía e anatomía patolóxica, autor da *teoría neuronal* pola cal foi distinguido co Premio Nobel de Medicina no ano 1906. Era irmán de  Pedro Ramón y Cajal, tamén un importante histopatólogo.

## Traxectoria 
Naceu en 1852 en Petilla de Aragón, un enclave navarro na provincia de Zaragoza onde residiu até os dous anos. Tivo unha infancia itinerante debido ó traballo do seu pai, Justo Ramón Casarús, que era médico e cirurxián. Viviu en varias poboacións navarras, como son Larrés, á que se mudou no ano 1854; Luna, no ano 1855; Valpalma, en 1856; e Ayerbe, na provincia de Huesca, cara 1860. Será neste último lugar onde comeza a vocación pictórica de Santiago.

En 1861, á idade de nove anos, comeza os seus estudos primarios nos Escolapios de Jaca, Huesca. Tres anos despois trasládase a Huesca para iniciar o Bacharelato. Nestes anos non demostra a súa xenialidade como estudante, na primaria debido ás súas múltiples confrontacións cos frades, e posteriormente por influencia do clima de axitación social que se vivía en España, pois o desterro de Isabel II e o alzamento da Primeira República coinciden xusto cando estaba a rematar os seus estudos de Bacharelato.

### Universidade e comezo da súa investigación 
En 1869 comezou os estudos de preparación para a Facultade de Medicina de Zaragoza, na que entrará un ano máis tarde, á vez que toda a súa familia se traslada á capital con el. Xa comezou entón a destacar e foi nomeado Axudante de Disección na súa facultade.

Licenciouse á idade de 21 anos e pouco despois foi chamado a filas, e destinado á provincia de Lleida, entrando a formar parte do Corpo de Sanidade Militar como segundo médico. Un ano máis tarde foi destinado a Cuba, pero ó caer enfermo primeiro de paludismo, e máis tarde de disentería, tivo que regresar a España no ano 1875.

Este ano marcou o comezo da súa tese de doutoramento, ó mesmo tempo que foi nomeado axudante interino no Hospital Nuestra Señora de Gracia de Zaragoza. Foi neste tempo cando mercou o seu primeiro microscopio coa intención de crear un laboratorio de histoloxía en Zaragoza. Así, comeza a súa vocación científica.

No ano 1877 acada o título de Doutor en Medicina, e no ano seguinte se presenta ás súas primeiras oposicións, pero pouco despois cae enfermo de tuberculose. A convalecencia desta enfermidade a pasará en Panticosa e máis en San Juan de la Peña. Afortunadamente recupérase bastante rápido da súa enfermidade e no ano seguinte consegue a praza de Director de Museos Anatómicos de Zaragoza. Tamén en 1877 atópase documentado o seu ingreso na  loxa  masónica Caballeros de la Noche, pertencente ao Gran Oriente Lusitano, co número de membro 96 e o nome simbólico de  Averroes, o médico andalusí.

Será tamén en 1879 cando teña lugar un momento moi importante para a vida persoal de Santiago Ramón y Cajal, o seu enlace con Silveria Fañanás, coa que terá seis fillos, o primeiro dos cales, unha nena chamada Fe, nace o ano seguinte, coincidindo coa publicación dos seus primeiros traballos.

En 1883 atinxe por oposición unha praza de Catedrático en Valencia e nace o seu segundo fillo, Santiago. En 1884 trasladouse a esta cidade, onde naceu a súa filla Enriqueta.

En 1885 e 1886 nacen, respectivamente, os seus fillos Paula e Jorge. É entón cando ten lugar en Valencia unha epidemia de cólera que será estudada e informada por Ramón y Cajal. A Deputación Provincial de Zaragoza agasállao cun novo microscopio e Santiago comeza cos traballos histolóxicos sobre o sistema nervioso central que máis adiante o levarán a acadar o Premio Nobel. Ó mesmo tempo prepara a publicación do seu *Manual de Histoloxía*.

En 1887 trasládase coa súa familia a Barcelona como Catedrático de Histoloxía Normal e Patolóxica.

O ano 1888 foi descrito polo propio Cajal como *“o meu ano cumio”*, xa que foi entón cando enunciou a *teoría neuronal*, o máis importante dos seus descubrimentos. Ademais comezou os seus estudos sobre o método de conexión entre células nerviosas e desenvolveu unha serie de tinguiduras propias específicas do sistema nervioso, que melloraban as do propio Golgi

En 1889 presenta os seus descubrimentos á Sociedade Anatómica Alemá nunha reunión celebrada en Berlín. Neste tempo comeza a publicar a *Revista Trimestral de Histoloxía Normal e Patolóxica* e incrementa os seus contactos con revistas internacionais, acadando recoñecemento a nivel mundial.

Nace o seu sexto fillo, Pilar, no ano 1890, e no ano seguinte a familia Ramón y Cajal pasará por un momento moi duro, a morte da súa filla Enriqueta ós sete anos de idade.

En 1892 nace o sétimo e último fillo, Luís, e neste mesmo ano trasládanse a Madrid, onde Santiago Ramón y Cajal atinxe un posto de Catedrático na Universidade Central de Madrid. Dous anos máis tarde e investido Doutor *Honoris Causa* pola Universidade de Cambridge.

### Madurez e últimos anos. Éxito a nivel internacional 
A partir de 1895 comeza a recibir numerosos premios e títulos honoríficos: Doutor *Honoris Causa* polas Universidades de Cambridge, Boston e Harvard no ano 1899; o Premio Internacional de Moscova en París no ano 1900; ou a Medalla de Ouro de Helmholtz, outorgada pola Academia Imperial de Ciencias de Berlín, (1905), que significou moito para Cajal por ser un dos premios máis prestixiosos da época.

Ademais a súa obra será moi prolífica. En 1897 publica o primeiro dos sete fascículos cos que contará a súa obra cumio, *Textura do sistema nervioso do home e os vertebrados*. Os demais serán publicados nos anos 1898, o mesmo no que morre a súa nai; 1899; 1900; 1901; 1902 e 1904. No ano 1901 publica a revista *Traballos do Laboratorio de Investigacións Biolóxicas* e o libro *Recordos da miña vida. Infancia e xuventude*; e no ano seguinte publica *A psicoloxía dos artistas*.

No ano 1900 foi nomeado director do Instituto Nacional de Hixiene Afonso XII até 1920, e no ano seguinte créase o Laboratorio de Investigacións Biolóxicas, no que se asentará a Escola Histolóxica Española, da cal foi mentor o propio Cajal.

Será o 10 de decembro de 1906 cando reciba o premio Nobel de Medicina de mans do rei Óscar II de Suecia na Real Academia da Música de Estocolmo. Comparte este premio con Camillo Golgi, creador do método de tintura que foi usado tantos anos por Ramón y Cajal.

Morre o 17 de outubro de 1934 en Madrid, o mesmo ano en que sae publicada a súa obra *O mundo visto ós oitenta anos. Impresións dun arteriosclerótico*.

### Postura social 
Sábese da súa sinatura a favor dos folguistas de Cullera contra a guerra.

## Teoría neuronal 
miniatura|Ramón y Cajal no seu laboratorio.
Santiago Ramón y Cajal pode ser considerado en certo modo como o pai da neurobioloxía moderna.

Cando comezou os seus estudos neurohistolóxicos, a comunidade científica consideraba como válida a teoría reticular de Gerlach, que tamén foi defendida por Golgi. Ademais, na década de 1830 fora publicada a teoría celular de Schleiden e Schwann, que definía a célula como a unidade fundamental da vida, coa excepción do cerebro, que se consideraba que funcionaba como un todo indivisible.

Cajal creou e mellorou diversas tinguiduras específicas para o sistema nervioso. Grazas a estes avances técnicos puido concluír os seus estudos e postular a súa teoría neuronal, que máis tarde o faría gañador do Nobel de Medicina de 1906.
Esta teoría baséase en que a unidade morfofuncional do sistema nervioso é a neurona, rexeitando así a teoría da continuidade en favor da hipótese da contigüidade, que foi ratificada co descubrimento da sinapse. Estes principios teóricos foron confirmados experimentalmente en 1920, cando se demostrou que actividade eléctrica neuronal ten unha base química.
Ademais, a teoría de Cajal contempla o cerebro como un sistema dinámico, introducindo termos como plasticidade neuronal ou rexeneración das células nerviosas e das súas prolongacións. Cajal anticipou a rexeneración neuronal, algo que non foi aceptado até fai moi pouco tempo, e demostrou dende o principio que as fibras que aparecían no cabo do nervio seccionado se orixinaban pola proliferación de fibras nerviosas ou axóns do cabo central. Estudou dexeneración neuronal grazas ó desenvolvemento do método do nitrato de prata reducido.

A teoría neuronal moi importante para o desenvolvemento das ramas neurocientíficas da medicina, bioloxía etc. Pero tamén foi a responsable da extensión da teoría celular.

## Obra 
### Científicos 
* *Reglas y consejos sobre la investigación biológica* 1893 (discurso lido con ocasión da recepción do autor na Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales, o 5 de decembro de 1897).
* ''Histologie du système nerveux de l'homme et des vertébrés* 1910-1911 (tradución do doutor L. Azoulay, con ampliación da obra orixinal, con 925 gravados orixinais, en negro e en cor).
* *La fotografía de los colores: Fundamentos científicos y reglas prácticas* 1912.
* *Estudios sobre la degeneración y regeneración del sistema nervioso* 1913-1914.
* *Manual técnico de anatomía patológica* 1918 (en colaboración co doutor Tello).

### Memorias 
* *Recuerdos de mi vida* 1901-1917
** Tomo I. *Mi infancia y juventud*
** Tomo II. *Historia de mi labor científica*
* *Charlas de café. Pensamientos, anécdotas y confidencias* 1923
** Houbo tres versións: *Chácharas de café. Pensamientos, anécdotas y confidencias* (1920); *Charlas de café. Pensamientos, anécdotas y confidencias* (1923); e *Charlas de café. Pensamientos, anécdotas y confidencias* (1932). Reeditouse en 1956 co título *Charlas de café*.

### Artigos e monografías 
* *Investigaciones experimentales sobre la génesis inflamatoria*, 1880.
1880 
* *Observaciones microscópicas sobre las terminaciones nerviosas en los músculos voluntarios de la rana* 1881. 
* *Estudios sobre el microbio vírgula del cólera* 1885. 
* *Contribución al estudio de las formas involutivas y monstruosas del comabacilo de Koch* 1885
* *Contribution a l' étude des cellules anastomosées des építhéliums pavimenteux stratifies*, 1886
* *Estrutura de las fibras del cristalino* 1886
* *Tejido óseo y coloración de los cortes de hueso* 1887
** *I. Textura de la fibra muscular de los mamíferos*
** *II. Fibra muscular del ala de los insectos*
** *III. Músculos de las patas de los insectos*
* *Sobre los conductos plasmáticos del cartílago hialino* 1887
* *Observations sur la texture des fibres musculaíres des pattes et des ailes des insects* 1888
* *Estrutura de los centros nerviosos de las aves* 1888
* *Morfología y conexiones de los elementos de la retina de las aves* 1888
* *Terminaciones nerviosas de los husos musculares de la rana* 1888
* *Textura de la fibra muscular del corazón* 1888
* *Sobre las fibras nerviosas de la capa molecular del cerebelo* 1888
* *Estructura de la retina de las aves* (continuación) 1888.
* *Nota sobre la estructura de los tubos nerviosos del órgano cerebral eléctrico del torpedo* 1888
* *Estructura del cerebelo* 1888
* *Coloración por el método de Golgi de los centros nerviosos de los embriones de pollo* 1889
* *Nota preventiva sobre la estructura de la médula embrionaria* 1889.
* *Dolores del parto considerablemente atenuados por la sugestión hipnótica* 1889
* *Estructura del lóbulo óptico de las aves y origen de los nervios ópticos* 1889
* *Contribución al estudio de la estructura de la médula espinal* 1889
* *Sobre las fibras nerviosas de la capa granulosa del cerebelo* 1889
* *Conservación de las preparaciones de microbios por desecación* 1889
* *Sur l'origine et la direction des prolongations nerveuses de la couche moléculaire du cervelet* 1889
* *Sur la morphologie et les conexions des éléments de la rétine des oiseaux* 1889
* *Nuevas aplicaciones del método de coloración de Golgi* 1889
* *Conexión general de los elementos nerviosos* 1889
* *Sur l'origine et les ramifications des fibres nerveuses de la möelle embryonaire* 1890
* *Sobre ciertos elementos bipolares del cerebelo y algunos detalles más sobre el crecimiento y evolución de las fibras cerebelosas* 1890
* *Sur les fibres nerveuses de la couche granuleuse du cervelet et sur l'évolution des éléments cérébelleuses* 1890
* *Nuevas observaciones sobre la estructura de la médula espinal de los mamíferos* 1890
* *Sobre la terminación de los nervios y tráqueas en los músculos de las alas de los insectos* 1890 
* *Sobre las células gigantes de la lepra y sus relaciones con las colonias del bacilo leproso* 1890
* *Sobre la aparición de las expansiones celulares en la médula embrionaria* 1890
* *Sobre las terminaciones nerviosas del corazón en los batracios y reptiles* 1890
* *Sobre las finas redes terminales de las tráqueas en los músculos de las patas y alas de los insectos* 1890
* *Sobre un proceder de coloración de las células y fibras nerviosas por el azul de Turnbull* 1890
* *Réponse à M. Golgi à propos des fíbrilles collatérales de la moëlle epiniére et la structure générale de la substance gris* 1890
* *A quelle époque apparaissent les expansions des cellules nerveuses de la moelle épinière du poulet* 1890
* *Sobre la existencia de células nerviosas especiales en la primera capa de las circunvoluciones cerebrales* 1890
* *A propos de certains éléments bípolaires du cervelet avec quelques détails nouveaux sur l'evolution des fíbres cérévelleuses* 1890
* *Origen y terminación de las fibras nerviosas olfatorias* 1890
* *Textura de las circunvoluciones cerebrales de los mamíferos inferiores* 1890
* *Sobre la existencia de terminaciones nerviosas pericelulares en los nervios raquidianos* 1890
* *Sobre la existencia de colaterales y bifurcaciones en las fibras de la sustancia blanca de la corteza del cerebro* 1890
* *Coloration par le méthode de Golgi des terminaisons des trachées et des nerfs dans les muscles des ailes des insectes* 1890
* *Sobre la existencia de bifurcaciones y colaterales en los nervios sensitivos craneales y sustancia blanca del cerebro* 1891
* *Terminaciones nerviosas en el corazón de los mamíferos* 1891
* *Significación fisiológica de las expansiones protoplásmicas y nerviosas de las células de la sustancia gris* 1891
* *Sur la fine structure du lobe optique des oiseaux et sur l´origine réelle des nerfs optiques* 1891
* *Pequeñas contribuciones al conocimiento del sistema nervioso* 1891
** *Estructura y conexiones de los ganglios simpáticos*
** *Estructura fundamental de la corteza cerebral de los batracios, reptiles y aves*.
** *Estructura de la retina de los reptiles y batracios*. 
** *Estructura de la médula espinal de los reptiles*.
** *La sustancia gelatinosa de Rolando*.
* *Notas preventivas sobre la retina y gran simpático de los mamíferos* 1891
* *Terminación de los nervios y tubos glandulares del páncreas de los vertebrados* 1891
* *Sur la structure de l'écorce cérébrale de quelques mammiféres* 1891
* *Comunicación acerca de la significación fisiológica de las expansiones protoplasmáticas y nerviosas de las células de la sustancia gris* 1891
* *Nota sobre el plexo de Auerbach de la rana* 1892
* *Observaciones anatómicas sobre la corteza cerebral y asta de Ammon* 1892
* *La retina de los teleósteos y algunas observaciones sobre la de los vertebrados superiores* 1892
* *La rétine des vertebrés* 1892
* *Estructura del asta de Ammon y fascia dentata* 1893
* *Estrutura de la corteza occipital inferior de los pequeños mamíferos* 1893
* *Adenoma primitivo del hígado* 1893
* *Beitrage zur feineren Anatomie des grossen Hirns» (tradución do alemán) 1893
* *Los ganglios y plexos nerviosos del intestino de los mamíferos, y pequeñas adiciones a nuestros trabajos sobre la médula y gran simpático general* 1893
* ''Sur les ganglions nerveux de l'intestin* (resumo e tradución do anterior 1893
* *Pequeñas adiciones a nuestros trabajos sobre la médula y gran simpático general* 1893
* *La fine structure des centres nerveux* 1894 (o mesmo ano apareceu o texto castelán na *Revista de Ciencias Médicas de Barcelona*)
* *Notas preventivas sobre la estrutura del encéfalo de los teleósteos* 1894
* *Algunas contribuciones al conocimiento de los ganglios del encéfalo* 1894
* *Le Pont de Varole* 1894
* *Estrutura del ganglio de la habénula de los mamíferos* 1894
* *Consideraciones generales sobre la morfología de la célula nerviosa* 1894
* *Algunas conjeturas sobre el mecanismo anatómico de la asociación, ideación y atención* 1894
* *Ganglions cérévelleux* 1895
* *Corps strié* 1895
* *Apuntes para el estudio del bulbo raquídeo, cerebelo y origen de los nervios encefálicos* 1895
* *L'anatomie fine de la moëlle épinière* 1895
* *El azul de metileno en los centros nerviosos* 1896
* *Estrutura del protoplasma nervioso* 1896
* *Sobre las relaciones de las células nerviosas con las neuróglicas* 1896
* *Las espinas colaterales de las células del cerebro teñidas con el azul de metileno* 1896
* *Las colaterales y bifurcaciones de las raíces posteriores de la médula espinal demostradas con el azul de metileno* 1896
* *Nouvelles contributions à l'étude histologique de la retiñe et à la question des anatomoses des prolongements protoplasmiques* 1896
* *Fundamentos racionales y condiciones técnicas de la investigación biológica* 1897
* *Leyes de la morfología y el dinamismo de las células nerviosas* 1897
* *Los ganglios sensitivos craneales de los mamíferos* 1897
* *Estudios sobre la corteza cerebral humana 1899-1901. I. Corteza visual* (1899), II. Estructura de la corteza motriz del hombre y mamíferos superiores* (1899), II. *Corteza motriz (conclusión)* (1900), III. *Corteza acústica* (1900), IV. *Estrutura de la corteza cerebral olfativa del hombre y mamíferos*
* *¡A patria chica, alma grande!* 1900
* *Virchow* 1902
* *Un sencillo método de coloración del retículo protoplasmático y sus efectos en los diversos centros nerviosos de vertebrados e invertebrados* 1903
* *Sobre un sencillo procedimiento de impregnación de las fibrillas interiores del protoplasma nervioso* 1903
* *Consideraciones críticas sobre la teoría de A. Bethe acerca de la estructura y conexiones de las células nerviosas* 1904
* *Das Neurofibrillennetz der Retina* 1904
* *Variaciones morfológicas, normales y patológicas del retículo neurofibrilar* 1904
* *Asociación del nitrato de plata con el embrionario para el estudio de los focos motores y sensitivos* 1904
* *Contribución al estudio de las placas motrices* 1904
* *El retículo neurofibrilar en la retina* 1904
* *Variaciones morfológicas del retículo nervioso de invertebrados y vertebrados sometidos a la acción de condiciones naturales* 1904
* *La fotografía cromática de puntos coloreados* 1904
* *Tipos celulares de los ganglios sensitivos del hombre y mamíferos* 1905
* *Mecanismo de la degeneración y regeneración de los nervios* 1906
* *Sobre la policromía de los granos metálicos microscópicos* 1906
* *Reglas prácticas sobre la fotocromía interferencial de Lippmann* 1906
* *Una modificación al proceder fotocrómico de Lumière a la fécula* 1906
* *Estrutura de las imágenes fotocrómicas de G. Lippmann* 1906
* *Les métamorphoses précoces des neurofibrilles dans la régénérations de nerfs* 1907
* *Die histogenische Beweise der Neuronentheorie von His und Forel* 1907
* *Notas microfotográficas* 1907
* *Las placas autocromas Lumière y el problema de las copias múltiples* 1907
* *Las teorías sobre el ensueño* 1908
* *La influencia de la quimiotaxis en la génesis y evolución del sistema nervioso 1908
* *Resumen de los trabajos de las Secciones de Ciencias Naturales y Médicas del Congreso* 1908
* *Obtención de estereografías con un solo objetivo de gran abertura (Proceder de Berthier e Ives)* 1910
* *Proceder heliocrómico por decoloración. Obtención de pruebas positivas estables con el azul de metileno* 1912
* *Sobre un nuevo proceder de impregnación de la neuroglia y sus resultados en el cerebro del hombre y animales* 1913
* *Contribución al conocimiento de la neuroglia del cerebro humano* 1913
* *Contribución al conocimiento de los centros nerviosos de los insectos* 1915
* *Después de la paz. ¿Qué corrientes políticas, sentimentales e ideológicas dominarán en Europa?* 1915
* *La microfotografía estereoscópica y biplanar del tejido nervioso* 1918
* *Nicolás Achúcarro* 1919
* *Una modificación del método de Bielschowsky para la impregnación de la neuroglia común y mesoglia, y algunos consejos acerca de la técnica del oro-sublimado* 1920
* *Algunas consideraciones sobre la mesoglia de Roberston y Río-Hortega* 1920
* *Por encima de la abeja está el enjambre* 1921
* *Contribution a la connaissance de la névroglie cérébrale et cérébelleuse dans la paralysie genérale progressive* 1925
* *El cinematógrafo en color* 1925
* *La investigación científica en España durante los últimos veinticincos años* 1927
* *¿Neuronismo o reticularismo? Las pruebas objetivas de la unidad anatómica de las células nerviosas* 1933

### Outros 
* *Reglas y consejos sobre investigación biológica* 1899
* *Cuentos de vacaciones (narraciones pseudocientíficas)* 1905.
* *El mundo visto a los 80 años. Impresiones de un arterioesclerótico* 1934
* *Reglas y consejos sobre investigación biológica* 1913
* *Reglas y consejos sobre investigación científica (Los tónicos de la voluntad)* 1940
* *La psicología de los artistas* 1972.
* *Ramón y Cajal y la guerra de Cuba. Apuntes autobiográficos* 1998

## Galería de deseños de Cajal 

Ficheiro:CajalHippocampus.jpeg|Debuxo do circuíto nervioso do hipocampo. *Histoloxía do sistema nervioso do home e dos vertebrados*, Vols. 1 and 2. A. Maloine, París, 1911.
Ficheiro:CajalCerebellum.jpg|Debuxo esquemático das conexións do cerebelo, de *Estrutura dos centros nerviosos das aves*, Madrid, 1905.
Ficheiro:SparrowTectum.jpg|Debuxo dunha sección do tectum óptico dun gorrión, de *Estrutura dos centros nerviosos das aves*, Madrid, 1905.
Ficheiro:Cajal Retina.jpg|Retina de *Estrutura da retina dos mamíferos*, Madrid, 1900.
Ficheiro:PurkinjeCell.jpg|células de Purkinje (A) e células granulosas (B) dun cerebelo de pomba, debuxo de Santiago Ramón y Cajal, 1899. Instituto Santiago Ramón y Cajal.

## Os discípulos de Cajal 
Dentro da Escola Histolóxica Española podemos diferenciar dous grupos moi diferenciados: o dos discípulos directos de Cajal e o encabezado por Nicolás Achúcarro e Pío del Río Hortega.

Nicolás Achúcarro, (1880-1918), foi discípulo do doutor Simarro e traballou varios anos no estranxeiro antes de regresar a España en 1910. Neste ano entrou no Laboratorio de Investigacións Biolóxicas dirixido por Ramón y Cajal e máis tarde sería profesor de Histoloxía en Madrid, onde Cajal tiña a cátedra en propiedade.
Na súa curta vida investigou as células en bastón, na neuroglía normal e patolóxica, e nas neoformacións conectivas perivasculares da parálise progresiva, usando o método do tanino e a prata amoniacal, ideado por el en 1911.

Pío del Río Hortega, (1882-1945), formouse na Universidade de Valladolid e posteriormente viaxou polo estranxeiro para aumentar os seus coñecementos, sobre todo no campo da oncoloxía. Foi nomeado director do Laboratorio de Histoloxía , proposto por Cajal, e en 1931 director do Instituto Nacional do Cancro. Tras unha serie de traslados, rematou os seus días en Buenos Aires. O seu labor científico baseouse en gran medida na investigación citolóxica das neuronas e a neuroglía, e na investigación dos tumores nerviosos.
* Pedro Ramón y Cajal (1854-1950). É o irmán máis novo de Santiago. Nunca chegaron a traballar xuntos debido a que sempre viviron en cidades diferentes, pero colaboraron en diversos estudos e moitas veces publicou os seus descubrimentos nas revistas de Santiago, normalmente reforzando as conclusiòns do seu irmán con novos exemplos.
* Jorge Francisco Tello (1880-1958). Incorpórase ó laboratorio de Histoloxía no ano 1902. Realizou importantes achados como a existencia de neurofibrillas xigantes na medula espiñal de réptiles no período de letargo, ou o feito de que non hai independencia entre os grupos neuronais do ganglio xeniculado externo.
* Rafael Lorente de No (1902-1990). Foi o último dos discípulos de Cajal. Orientou os seus estudos cara á análise da función do sistema nervioso, e xunto con Fernando de Castro iniciou a orientación neurofisiolóxica da Escola de Neuroloxía de Madrid. Desenvolveu a maior parte dos seu traballo no exilio.
* Fernando de Castro (1896-1967). Entrou a traballar no Laboratorio de Histoloxía en 1916. Os seus descubrimentos céntranse no estudo dos ganglios sensitivos do home en estado normal e patolóxico, na morfofisioloxía dos ganglios simpáticos periféricos e na significación fisiolóxica do glomus e da innervación do seo carotídeo
* Julián Sanz Ibáñez (1904-1963). Foi bolseiro no Instituto Ramón y Cajal, Catedrático de Histoloxía e Anatomía Patolóxica na Universidade de Santiago de Compostela e obtivo a mesma Cátedra en Madrid. Máis tarde foi director do Instituto Ramón y Cajal e xefe do departamento de investigación do Instituto Nacional do Cáncer, o cal tamén dirixiu.
* Gonzalo Rodríguez Láfora (1886-1971). Discípulo do Dr. Simarro, foi asistente de Cajal no laboratorio de Histoloxía entre 1906 e 1908. Marchou ós Estados Unidos de América e á súa volta, Cajal organizoulle unha sección no laboratorio dedicada á fisioloxía experimental do sistema nervioso.
* Galo Leoz (1880-1991). Colaborou con Cajal nalgúns estudos, pero a súa principal dedicación foi a oftalmoloxía.
* Ramón Martínez Pérez (1903-1986). Traballou con Cajal nos últimos anos da vida deste.
Tamén houbo un grupo de mulleres que participou das investigacións científicas levadas a cabo no laboratorio. As máis coñecidas foron  Manuel Serra,  por asinar un artigo propio, e Laura Forster, británica nada en Australia e licenciada en medicina pola Universidade de Berna, en Suíza. Outras colaboradoras foron María Soledad Ruiz-Capillas e María Luisa Herreros.

## Cajal e a arte 
Santiago Ramón y Cajal non foi só un home de ciencias, senón que tamén se interesou pola arte e as humanidades.

### Literatura 
Dende a súa xuventude, Cajal estivo moi interesado pola literatura. Ávido lector, escribiu diversas obras literarias durante a súa vida. O seu estilo é denso e profundamente irónico. A súa preocupación por España e o seu devir científico e social, así como a importancia da aprendizaxe crítica e o emprego do pensamento en todo o que rodea o individuo son temas recorrentes na súa obra.

Entre as súas obras destacan algunhas das súas memorias, como *Recuerdos de mi vida. Mi infancia y mi juventud* ou *La vida a los ochenta años. Impresiones de un arteriosclerótico*; algúns libros ensaísticos como *La psicología de los artistas*; ou libros de relatos seudocientíficos como *Cuentos de vacaciones*.

### Fotografía 
O seu primeiro contacto coa fotografía o tivo no ano 1868 grazas a un amigo seu. Será dous anos despois cando comece a dedicarse a esta afección máis seriamente. Cajal interesouse na fotografía non só como arte, senón tamén como técnica a estudo, chegando incluso a fabricar e comercializar as súas propias emulsións para placas. Tamén innovou na forma artística, e cara a 1883 chegou a aplicar a fotografía ó gravado, realizando as coñecidas como "fotos litográficas".

A fotografía tamén serviu como complemento para o seu labor científico, grazas á súa colección de fotos dos seus traballos médicos. A súa obra consta tamén de gran cantidade de retratos familiares, paisaxes, fotos das súas viaxes, instantáneas espontáneas na rúa, composicións artísticas e, sobre todo, autorretratos.

O seu labor como fotógrafo levouno a ser nomeado Presidente Honorífico da Real Sociedade Fotográfica de Madrid en 1900. En 1912 publicou un manual de fotografía chamado  *Fotografía de los colores*.

### Pintura e debuxo 
Desde moi pequeno Cajal tivo un interese moi evidente cara á pintura e o debuxo, pero esta afección foi censurada polo seu pai. Cando Santiago estudou en Huesca e recibiu clases de debuxo de León Abadías, pero a súa vocación polo debuxo artístico foi pronto substituída polo debuxo científico.

En 1870 publicou o *Álbum anatómico*, que xunto ós centos de debuxos científicos de Cajal, representan o seu verdadeiro legado ó mundo da arte.

## Premios e títulos 
### Premios e medallas 
* Premio Fauvelle da Société de Biologie de París, (1896)
* Premio Rubio da Real Academia de Madrid polo seu *Manual de Histología*, (1897)
* Premio Internacional de Moscova, concedido polo Comité directivo do Congreso Médico Internacional de París, (1900)
* Gran Cruz de Afonso XII, (1900) e Gran Cruz de Isabel I, (1901)
* Premio Martínez Molina, polo seu traballo co seu irmán *Centros sensoriales no home e nos animais'', (1902)
* Medalla de Ouro de Helmholtz, outorgada pola Academia Imperial de Ciencias de Berlín, (1905)
* Premio Nobel de Medicina e Fisioloxía, (1906)
* Premio Echegaray da Real Academia das Ciencias de Madrid, (1922)
* Medalla Plus Ultra, (1926)

### Títulos académicos 
Algúns dos títulos dos máis de cen que lle foron concedidos son:
* Electo da Real Academia de Ciencias, (1895)
* Numerario da Real Academia de Ciencias, (1897)
* Electo da Real Academia de Medicina, (1897)
* Electo da Real Academia Española de la Lengua, (1905)
* Numerario da Real Academia de Medicina, (1907)
* Honorario da Academia Médico-Cirúrxica Española, (1897)
* Honorario da Real Academia de Medicina e Cirurxía de Barcelona, (1922)
* Presidente honorario da Real Academia de Medicina de Cádiz, (1922)
* Honorario da Real Academia de Ciencias de Lisboa, (1897)
* Honorario da Academia de Medicina de Nova York, (1904)
* Honorario da Imperial e Real Academia de Medicina de Viena, (1904)
* Honorario da Real Academia de Medicina de Roma, (1905)
* Honorario da Royal Irish Academy de Dublín, (1907)
* Fellow da Real Sociedad de Londres, (1909)
* Membro estranxeiro da Real Academia de Turín, (1912)
* Honorario da Universidade Imperial de San Petersburgo, (1914)
* Honorario da Académie Royale de Medicine de Bélxica, (1911)
* Honorario da Academia de Medicina de Buenos Aires, (1819)
* Honorario da Academia Nacional de Medicina de México, (1922)
* Extraordinario da Academia Rejia Scientiarium Neerlandica, (1920)

### Outros 
2022 foi declarado ano de Investigación Ramón y Cajal polo Goberno de España.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Premio Nobel de Medicina
* Corpo de Cajal
* Célula intersticial de Cajal

### Ligazóns externas 
* http://www.biografiasyvidas.com/biografia/r/ramon_y_cajal.htm
* https://web.archive.org/web/20070814195022/http://cajal.unizar.es/sp/bio/biograf_3.html
* http://www.redaragon.com/cultura/ramonycajal/