Síux

Os **síux** son un grupo lingüístico e étnico de nativos americanos asentados nos territorios do que agora son os Estados Unidos. O nome síux é unha forma abreviada de *Nadouessioux*, que foi tomada do francés canadense como Nadoüessioüak a partir dun exónimo anterior da tribo ojibwa: na·towe·ssiwak, "síux".

Os síux eran un dos tres grupos de sete tribos que formaban a Gran Nación Síux e que se agrupaban a partir de tres variedades lingüísticas da lingua síux: dakota, lakota e nakota que, ás veces, aparecen indicadas polos grupos tribais como lakota, santee e yankton-yanktonai.

Os santee dakota (*Isáŋyathi*; "coitelo") residen no extremo leste das Dacotas, Minnesota e norte de Iowa. Os yankton e yanktonai Dakota (*Iháŋktȟuŋwaŋ* e *Iháŋktȟuŋwaŋna*, "Aldea ao final" e "Pequena vila ao final"), colectivamente tamén denominados polo endónimo *Wičhíyena*, residen preto do río Minnesota; considéranse os síux medios e, no pasado, foron erroneamente clasificados como Nakota. Os nakota reais son os assiniboine (de Montana) e stoney do oeste do Canadá. Os lakota, tamén chamados teton (*Thítȟuŋwaŋ*, posiblemente "Habitantes da pradeira"), son os síux máis occidentais, coñecidos pola súa cultura de caza e guerreiros.

Hoxe en día, os síux manteñen moitos gobernos tribais dispersos en numerosas reservas e comunidades de Dacota do Norte, Dacota do Sur, Nebraska, Minnesota e Montana nos Estados Unidos; e Manitoba, o sur de Saskatchewan e Alberta no Canadá.

## Divisións sociais 
### Santee 
Os Santee (tamén coñecidos como Dakota) migraron ao norte e ao oeste desde o sur e o leste de Ohio até Minnesota. Os Santee vivían nos bosques cazando, pescando e con agricultura de subsistencia.

### Lakota 
## Lingüística 
[miniatura|Xefe Bone Necklace, un Oglala Lakota da [Reserva india de Pine Ridge (1899).]]
Os síux comprenden tres grupos lingüísticos estreitamente relacionados:

# **Dakota oriental** (tamén coñecido como Santee-Sisseton ou Dakhóta)
#* Santee (Isáŋyáthi: Bdewákhathuŋwaŋ, Waȟpékhute)
#* Sisseton (Sisíthuŋwaŋ, Waȟpéthuŋwaŋ)
# **Dakota occidental** (tamén Yankton-Yanktonai ou Dakȟóta)
#* Yankton (Iháŋktȟuŋwaŋ)
#* Yanktonai (Iháŋktȟuŋwaŋna)
# **Lakota** (tamén Lakȟóta, Teton ou Teton Síux)

As primeiras investigación identificaron a división lingüística en tres pólas dentro da lingua síux (*Lakota*, *Dakota* e *Nakota*) como dialectos dunha soa lingua, sendo tamén chamados Lakota = Teton, Dakota = Santee-Sisseton e Nakota = Yankton-Yanktonai. Porén, estudos recentes amosa que os Yankton-Yanktonai nunca empregaron o autónimo *Nakhóta*, senón que pronuncian o seu nome do mesmo modo que os Santee (*Dakȟóta*).

Estes estudos identifican o assiniboine e stoney como dúas linguas separadas, sendo o síux a terceira lingua. O síux ten tres dialectos semellantes: lakota, dakota occidental (Yankton-Yanktonai) e dakota oriental (Santee-Sisseton). Os falantes assiniboine e refírense a si mesmos como *Nakhóta* ou *Nakhóda*.

O termo *Dakota* ten sido polos antropoloxistas e membros do goberno para referirse a tódolos grupos síux, dando como resultado nomes como *Teton Dakota*, *Santee Dakota* etc. Isto debeuse principalmente á tradución terxiversada da palabra ottawa *Síux*.

## Activismo no século XX 
### Incidente de Wounded Knee 
Durante os anos 1960, mozos nativos americanos comezaron a axitarse para acadar mellores condicións sociais, facer respectar os seus dereitos civís, e conseguir programas de desenvolvemento económico e de educación. Entre as numerosas protestas, organizouse a ocupación da illa de Alcatraz, en California.

O incidente de Wounded Knee comezou o 27 de febreiro de 1973, cando a vila de Wounded Knee, Dacota do Sur foi tomado polos seguidores do American Indian Movement. O sitio escollido debeuse ó gran valor simbólico do lugar, xa que foi alí onde se produciu o masacre de Wounded Knee en 1890. Os ocupantes controlaron a vila durante 71 días mentres eran sitiados por varias axencias da orde como o FBI e os Marshals. Dous membros do A.I.M. morreron por disparos durante o incidente.

### República de Lakota 
A *Delegación da liberdade Lakota*, un grupo de activistas nativos americanos, declarou o 19 de decembro de 2007 que os lakota que se retiraban tódolos tratados asinados cos Estados Unidos para poder recuperar a soberanía da súa nación. Un dos activistas, Russell Means, declarou esta acción como legal aludindo á lei natural, internacional e estadounidense. O grupo considera ós lakota como unha nación soberana, malia que o estado non ten recoñecemento diplomático. As fronteiras propostas reclaman miles de quilómetros cadrados de Dacota do Norte e do Sur, Wyoming, Nebraska e Montana.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Protestas polo oleoduto Dakota Access