O mar na cultura popular galega

miniatura|250px|O mar, como morada do Mal
A seguir recóllese a presenza do **mar na cultura popular galega**, na etnografía e na literatura de transmisión oral. Inclúense tamén conceptos directamente relacionados como barcos, pesca e mariñeiros.

## Crenzas
Os mariñeiros cren que o mar está vivo e que hai que telo contento para que estea da parte dun. Por iso os mariñeiros pontevedreses, cando saen pescar fóra da ría, botábanlle un pan de millo a modo de pago .

O mar é sagrado, polo que o demo non se pode meter nel. Crese que cando o demo ten fame pode pedirlles comida ós mariñeiros, pero sempre o fai desde a beira, sen entrar na auga. En moitos pobos da costa, bendín o mar para aumentar a pesca .

Nunca sobra utilizar distintos signos e amuletos para protexe-lo barco e os propios mariñeiros dos perigos que corren no mar, así como para propiciar unha boa pesca. Así, hai quen grava na madeira da barca ou dos remos (mesmo na porta da casa) o *risco de Salomón* ou a *estrela de David*, estrelas de cinco ou seis puntas respectivamente. Entre os amuletos utilizados no mar están os coñecidos cornos de carneiro ou ferraduras, cun número impar de buratos; tamén ramas de ruda ou de aceviño.

miniatura|250 px|Crese que é de mal agoiro falar a bordo de cregos, raposas, cobras, xastres ou zapateiros

Ningún patrón levaría nunca un cura a bordo, aínda que no saíse a pescar . Cando a muller anda coa menstruación non debe tocar o compás ou agulla de marear, pois deixaría de marcar correctamente , pero, pola contra, cando se remataba de facer unha rede, propiciábase a boa sorte na pesca botándolle por riba un pouco de viño ou deitándose sobre ela unha muller .

Andando no mar non se pode falar -mesmo nin mencionar- de cregos nin de raposas, por crer que facelo era de mal agoiro e podía provocar un *capote* (é dicir, un lance nulo) ou incluso un accidente marítimo; se se daba o caso de que era necesario citalos no curso dun conto ou dalgún sucedido, recorríase a denominacións eufemísticas do estilo de "o xa me entendes", "quen ti xa sabes", "o das mañas" etc.  Outros etnógrafos inclúen entre os temas tabú as cobras, os zapateiros e mailos xastres . Tampouco se pode asubiar a bordo, porque disque atrae a treboada .

Outra crenza recollida nos portos de mar é que os que están a morrer, fano no momento de subir a marea, que ven recoller as almas dos mariñeiros . Estas almas embárcanse para cruzar o mar e iren ó alén, e mesmo se fala dun mar subterráneo.

## O mar na medicina popular
Xa na Apocalipse se designaba o mar como morada do Mal, e de aí vén o recurso dos menciñeiros galegos de botar ó mar as enfermidades (o Mal que provoca as enfermidades). Mariño Ferro recolleu moitos ensalmos para distintas enfermidades que remataban ordenando ó Mal que marche ó mar :
miniatura|250px|*Osipla, osiplón, lobo roedor, lobo comedor, vaite ó mar*.
* *Aquí te desterro para o mar coallado*.
* *Que te vaias ós mares altos*.
* *Vaite aló ás ondas do mar*.
* *Que se vaia ó fondo do mar*.

Noutros casos, a curación pasa por realizar diferentes rituais e recolle-los obxectos utilizados ou os restos para botalos ó mar, na crenza de que con eles se elimina a causa do mal. Así, para cura-lo mal de aire préndese lume e afúmase a persoa enferma, e logo recóllese ben a cinsa toda e bótase ó mar.

Cando a curación se fai no interior, lonxe do mar, hai quen asegura maior efectividade se o ritual se realiza nun lugar desde o que se vexa o mar . Por Fisterra admiten un mal de aire causado polo pai tras deitarse coa nai: para curalo hai que leva-lo meniño ó cume dun monte desde onde se vexa o mar, deitalo no chan e sacha-la herba que delimite o seu corpo. Logo lévanse os terróns á casa e quéimanse.

A auga do mar tén virtude para distintos remedios. É común o rito de "tomar as nove ondas", que non só se cre que serve para alcanzar o embarazo, senón que tamén o seguen aquelas rapazas que sospeitan estar enfeitizadas ou padecer doenzas descoñecidas. O rito consiste en recibir por riba do corpo nove ondas consecutivas, aínda que se cre que as verdadeiramente efectivas son sete. contadas a partir da terceira .

## Locucións
miniatura|250px|*Ó mar, madeira*
* *A mares*: en abundancia, de forma copiosa. Emprégase cos verbos chover, chorar, suar, etc. 
* *Andar á mar*, *Andar ó mar*: navegar, pescar na mar. 
* *Arar no mar*: expresa que é inútil facer máis esforzos para obter o obxectivo buscado. 
* *Comer as enclavaduras dun barco*: ser de bo dente e comer canto se lle pon diante. 
* *Como botar auga ó mar*: facer un traballo que resulta totalmente inútil. 
* *¡Con que xente me metín ao mar!*: comenta a pouca valía ou malas calidades da persoas coas que traballamos.
* *Correr o mar*: navegar sen ter definido o destino fixo, tal como facían os piratas. 
* *¡Mala mar me coma!*: expresión de xuramento entre mariñeiros. 
* *Querer meter o mar nun puño*: intentar facer algo que resulta imposible. .
* *A barco vello, madeiras novas* .
* *A lancha pró mariñeiro é como a leira pró labrego*.
* *Á lancha rota calquera vento lle vén en contra* .
* *Acedo é o mar de Galicia polas moitas despedidas*.
* *Áncoras ó fondo, que chega San Simón*.
* *Andar, andar e caír no mar*    
* *Chuvia no mar e vento na ría, chuvia pra todo o día* .
* *Do mar, o mero, e da terra, o carneiro* . .
* *Do mar, o salmón, e da terra, o lacón* .
* *Encarnado contra o mar, colle os bois e vai arar* .
* *Falar do mar e nel non entrar* 
* *Golfiños a choutar, acaba o calmo no mar* .
* *Lúa deitada, mariñeiro a pé* .
* *Mar con remuíños, virade a porto, barquiños* ..
* *Mar de andazo, non che faltará argazo* .
* *Navegar e casar, non se poden aconsellar*  . 
* *O home e a pesca ós tres días apesta*   .
* *Polo san Simón, áncoras ó fondón*.
* *Por San Simón, camiñar si, navegar non*. 
* *Porto cativo levanta ruído* . 
* *Rubiáns ao mar, vellas a sollear* .
* *Vento en popa é medio porto*.

## Cantigueiro
* *A do refaixo amarelo/ vai na popa do navío,/ téndeme conta con ela,/ que non se caia no río* .
* *Á lancha de Maripepa/ éntralle o mar pola popa./ Non te embarques, Maripepa,/ mételle esta pouca estopa* . 
* *A muller do mariñeiro/ cando el sae para o mar/ se viúda non queda/ viúda pode quedar*  .
* *A Virxe da Barca mira/ pró rumbo dos mariñeiros/ cando pasan con mal tempo/ tomando a vela riseiros* .
* *¡Ai, miña nai! non me case/ cun labrador da patela,/ cáseme cun mariñeiro/ que gasta zapato e media*  . 
* *Dáme lume, Sara, polo vertedeiro,/ dáme lume, Sara, que son mariñeiro./ Si eres mariñeiro sube para riba/ comerás o caldo nunha taza fina,/ nunha taza fina, nun plato de barro,/ comerás o caldo si o tes ganado* .
* *Estreliña mariñeira,/ compañeiriña da lúa,/ alúmbrame a min, amante,/ que vou pola rúa escura* .
* *Estreliña mariñeira,/ compañeiriña da lúa,/ o día que te non vexo/ non vexo cousa ningunha* 
* *Eu emborrachar, emborrachar, emborracheime,/ emborracheime na beira do mar,/ eu emborrachar, emborrachar, emborracheime,/ e non me puiden desemborrachar*. 
* *Eu namorar, namorar, namoreime,/ namoreime na beira do mar,/ eu namorar, namorar, namoreime/ e non me puiden desenamorar*. * *Eu non quero home/ que me vaia ó mar,/ gana unha peseta,/ vaise emborrachar* .
* *Fun tres veces a ti, miña Virxe,/ pra que o ventiño lle mandes a popa/ ao meu home, que fai moito tempo/ que está co viaxe e queda sin roupa* .
* *Levas o sombreiro baixo,/ lévalo baixo baixeiro,/ levas o sombreiro baixo/ a estilo de mariñeiro* .
* *Mariñeiriño non,/ que vai e non vén,/ un carreteiriño/ que carrete ben* .
* *Na altura de Camariñas/ caeume o risón ó mar;/ rapaciñas de Muxía/ víndemo a levantar* .
* *Non te cases cun ferreiro/ que é moi malo de lavare,/ cásate cun mariñeiro/ que vén lavado do mare* . 
miniatura|250px|*Pasei a ría de Arousa/ nunha lanchiña de vela...
* *O mar anda que desanda,/ anda que desaparece,/ quen ten amores non dorme,/ quen non os ten adoece* 
* *O mariñeiro ao domingo/ bo zapato e boa media;/ o luns pola mañán/ vai descalzo pola areia* .
* *Oliveira decotada/ atravesada no río;/ para ir cara a túa casa/ xa non preciso navío* .
* *Si tu me quixeras ben/ xa me virías buscar,/ como a iauga busca o río/ e o río busca o mar* .
* *Vén eiquí que eu che direi/ estreliña do luceiro:/ cando pola terra chove/ polo mar hai neboeiro* 
* *Xa fun a Marín,/ xa pasei o mar,/ xa comín laranxas/ do teu laranxal* .
* *Xa fun a Marín,/ xa pasei o mar,/ xa sei navegar a vela;/ pasei por alí/ a fun a buscar/ amores a Redondela* .
* *Xa non quero home/ que me vaia ó mar,/ cando chega a terra/ vaise emborrachar* .
* *Xa non queiro home/ que me vaia ó mar;/ váiseme á taberna,/ vaise emborrachar* .

## Notas
## Véxase tamén
### Bibliografía
* ALONSO, Eliseo: "Mariñeiros das gamelas", en *Coloquio de etnografía marítima*, cap. 9. Museo do Pobo Galego 1988, 115-128.
* ALONSO RIVAS, Alicia María, e ALONSO, Eliseo: "Atadeiras de A Guardia", en *Coloquio de etnografía marítima*, cap. 10. Museo do Pobo Galego 1988, 129-132.
* ÁLVAREZ BLÁZQUEZ, Xosé María: *O libro do porco*. Colección *O Moucho* 26. Edicións Castrelos, Vigo 1972.
* BROUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204.
* CASAS, Álvaro das (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en *Nós* 94, 15.10.1931, 192-193; 95, 15.11.1931, 215-217.
* GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en *Coloquio de etnografía marítima*, Museo do Pobo Galego 1988, cap. 12, 137-147.
* LEMA BOUZAS, Lino (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* MARIÑO FERRO, Xosé Ramón: *La medicina popular interpretada* I. Xerais, Vigo 1985.
* PEREDA ÁLVAREZ, José María: "Aportaciones léxicas y folklóricas al estudio de la lengua gallega", en *Douro Litoral* (5ª série, VII-VIII, 1953, pp. 19-52)
* RAMÓN FERNÁNDEZ-OXEA, Xosé: "Cancionero y refranero de Corme", en *Revista de Dialectología y Tradiciones Populares*. Tomo VII, cuaderno 3º, 1951, px. 457-507.
* RISCO, Vicente: "Cultura espritual", en *Historia de Galiza* I, Bos Aires 1962 (reed. Akal, Madrid 1979).
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas II, contribución al diccionario gallego*, Alvarellos, Lugo 1988.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*. Galaxia, Vigo 1958-1961. 
* ROMANÍ, Arturo: "Xeito", en *Coloquio de etnografía marítima*, cap. 7. Museo do Pobo Galego 1988, 93-105.
* RUBINOS CONDE, Miguel: "Da roda para a piola: refráns e frases do sur de Galicia", en *Cadernos de Fraseoloxía Galega'' 15, 2013, 487-502.