Portugal na Reconquista

miniatura|350px|A batalla e o milagre de Ourique, pintura de Domingos Sequeira  (1768–1837).

A **participación de Portugal na Reconquista** comezou coa fundación do condado portucalense en 868 e continuou con avances e retiradas durante 381 anos ata 1249, cando foron tomadas as últimas cidades aínda baixo poder musulmán no Algarve. Portugal debe a súa orixe e forma xeográfica actual a este longo proceso.

As fases iniciais da Reconquista en Portugal estiveron marcadas pola participación da alta nobreza, no norte, pero a medida que a fronteira foi empuxada cara ao sur, a iniciativa das conquistas pasou á media e baixa nobreza, ás milicias do concello e aos  cabaleiros-viláns, máis dispostos a ausentarse en longas campañas. A terceira e última fase do esforzo bélico portugués, no Alentexo e Algarve, dependeu en gran medida das Ordes militares, concretamente dos santiaguistas e templarios, pero tamén dos Calatravos e dos Hospitalarios. A Reconquista portuguesa tamén contou coa participación de cruzados do norte de Europa en varias ocasións, que pasaron pola costa portuguesa camiño de Terra Santa, como ingleses, franceses, flamengos, normandos, daneses e alemáns en 1142, 1154, 1189 e 1217. A conquista de Lisboa, en 1147, destaca entre as accións nas que se involucraron. Moitos asentáronse en Portugal por invitación de D. Afonso Henriques ou do seu fillo, D. Sancho I.

Aínda que o conde de Portucale fose un importante vasalo de León, na época da independencia de Portugal, a economía portuguesa caracterizouse por unha certa falta de desenvolvemento, non existindo casa de moeda no país. Tomar presas na batalla ou extraer tributos constituían importantes fontes de ingresos, aínda que só dun xeito imprevisible. As cidades portuguesas creceron en tamaño e prosperidade a medida que o islam retrocedeu e no século XIII apareceron os primeiros signos de comercio internacional portugués.

A conquista de territorio aos mouros foi de vital importancia para a lexitimación de D. Afonso Henriques como soberano independente, e a bula papal *Manifestis Probatum* recoñeceu como "manifestamente probado" os esforzos do rei por reconquistar territorio para o cristianismo e a súa reivindicación do título de rei como digno de aprobación. 

## Contexto
En 711, un exército procedente do califato omeia de Damasco, comandado por Tarique, invadiu a península Ibérica, controlada entón na súa totalidade polo Reino visigodo. Os visigodos e o seu rei, Don Rodrigo, foron derrotados na batalla de Guadalete e, a partir dese momento, a península foi rapidamente conquistada polos musulmáns, entre árabes e bérberes, nuns dous anos.

Once anos despois, en 722, Paio de Asturias rebelouse contra a ocupación musulmá en Asturias e derrotou a unha forza musulmá na batalla de Covadonga, fundando entón o Reino de Asturias, tras expulsar da rexión ao gobernador Munuza.

Este reino foise expandindo paulatinamente polo norte montañoso da península ibérica, conquistando León e Galicia e sería baixo o amparo dos seus reis que 146 anos despois o dominio cristián chegaría ás beiras do río Douro, onde se atopaba a cidade de Porto. 

En Al-Andalus aconteceron feitos importantes pouco antes da conquista do Porto e da fundación do condado portucalense. Na cidade de Toledo houbo unha revolta pero foi reprimida violentamente en 854. Arredor do emir de Córdoba crecia un caro aparello burocrático de escravos, homes libres, bérberes así como tropas mercenarias de escravos ou bérberes que eran vistos con hostilidade tanto pola aristocracia árabe como polos muladis recentemente convertidos ao islam. Nese mesmo ano, São Tomé de Negrelos foi presurada por Flomarico e a súa esposa Gundila, así como por Scelemondo coa súa muller Astragundia. Aínda en 870, São Miguel do Paraíso, en Guimarães, foi tomada por Lucidio Vimaraniz, fillo de Vimara Pérez. 

Dende a fortaleza de Montemor ata a desembocadura do Vouga, 70 millas. Aquí comeza a terra de Portugal, como din. Portugal é unha rexión florecente, cuberta de vivendas, fortalezas, aldeas e moitos campos da cultura. Alí hai moita xente de guerra, a pé e a cabalo, que ataca a veciños que non son do mesmo partido.

### Fundación do Condado de Coimbra, 878 
thumb|A península ibérica no 900.

A cidade de Coimbra foi tomada polo conde Hermenegildo Guterres no ano 878. Outros puntos ao sur do Douro foron entón tomados e repoboados por orde de Afonso III, como Viseu, Lamego Eja.

A fronteira cristiá avanzaba preto de 200 km ao sur pola costa, pasando do río Douro ao val do Mondego pero, no interior, a fronteira bordeaba a Serra da Estrela pola vertente norte pero non debía superar o río Coa polo leste.

Trátase dunha cidade pequena pero moi poboada e florecente, cuxos arredores están cubertos de viñedos e hortas de maceiras, cerdeiras e ameixeiras. A cidade está construída sobre unha dorsal ben defendida e de difícil acceso, non lonxe do río Mondego que desemboca ao leste da cidade e que move os seus muíños. Desde Coimbra ata Santarém, polo sur, cóntanse 3 días. De Coimbra ata o mar, cara ao oeste, 12 millas. E é alí onde se sitúa a desembocadura do Mondego, un río ao carón do que hai un castelo moi forte, chamado Montemor. Os campos de Coimbra son moi fértiles. En 910 morre o rei Afonso Magno de Asturias e o seu reino foi dividido entre os seus tres fillos. León recaeu no seu fillo maior García; Galicia, con Portugal e Coimbra caeu ante o seu segundo Ordoño II de maior idade e Asturias caeu ante Froilán II. O rei García de León morreu ao ano seguinte sen descendencia e o seu irmán Ordonho II sucedeuno no trono. Durante estes anos, Muniadona Díaz mandou construír o castelo de Guimarães para protexer aos habitantes e relixiosos dun mosteiro próximo dos ataques musulmáns ou normandos e no ano 968 o castelo xa estaba rematado.

## Incursións cordobesas, 977-1009 
thumb|Principais campañas de Almanzor.

O territorio entre o Douro e Mondego permaneceu en poder dos cristiáns durante máis dun século.

O 1 de outubro de 976 Hisham II sucedeu a Al-Hakam II no trono califal de Córdoba, e á semana seguinte nomeou a Ibn Abi Amir, máis tarde coñecido como Almanzor, para o cargo de *hadjib* ou primeiro ministro. Acontecemento de singular importancia, xa que Almanzor continuou as reformas militares iniciadas con anterioridade por Al-Hakam II e, ameazado polas incursións cristiás, instituíu ao ano seguinte unha política de campañas destrutivas contra os reinos cristiáns do norte, en xeral dúas veces ao ano, para tributalos ou saquealos se se negaban a pagar, unha política que se estendería máis aló da súa morte, ata 1008. Foron 31 anos de hexemonía cordobesa imposta sobre os reinos cristiáns con brutalidade e os mais caóticos desde o inicio da Reconquista.

### Perda de Coimbra, 987 
No ano 986 a cidade de Conimbriga foi saqueada e os arredores de Coimbra destruídos. Ao ano seguinte, Almanzor atacou Coimbra pero ese mesmo ano volve á cabeza das súas tropas e toma a cidade, así como Seia, Viseu e Lamego. En 990 os cordobeses conquistaron Montemor-o-Velho. A fronteira foi así trasladada de novo ao val do Douro, aínda que o castelo de Montemor-o-Velho aínda volvería a posesión cristiá, para caer de novo en mans musulmás. Aguiar da Beira foi saqueada en 995, con miles de persoas morrendo ou capturadas no ataque.
miniatura|Porto e as súas murallas medievais.
No ano 997 tivo lugar a máis famosa aceifa de Almanzor, dirixida contra Santiago de Compostela. A cabalería partiu de Córdoba o 3 de xullo pola antiga estrada romana en dirección noroeste acompañada de carros de víveres, mentres que a infantería, armas, alimentos e municións embarcarían en Alcácer do Sal e o seu punto de encontro sería a cidade de Porto, en territorio portugués. Unha vez reunido todo o exército no Porto, cruzaron alí o Douro por unha ponte de barcos que Almanzor mandou construír, a primeira para conectar as dúas marxes do río. O Porto estaba mal fortificado e opuxo pouca resistencia ás tropas de Almançor. A campaña cara a Galicia estivo precedida dunha incursión de tropas dirixidas polo irmán de Froila Gonçalves, Veila Gonçalves, encargadas de neutralizar as forzas que puidesen poñer en perigo o avance do exército musulmán, especialmente as do conde Gonzalo Menendiz de Portucale. Ese mesmo ano morre o conde de Portugal Gonzalo Menendiz, que foi sucedido no cargo polo seu fillo Menendo II Gundisalviz, quen adoptou unha postura máis submisa cara a Córdoba.

Almanzor morreu o 8 de agosto de 1002 e o seu fillo Abd al-Malik al-Muzaffar sucedeuno no cargo. Ameazado polas tropas cordobesas enviadas para reforzar Coimbra, o conde Menendo II Gundisalviz entendeu que o poder musulmán permanecía intacto, polo que optou por negociar o mantemento dunha tregua previa. De feito, al-Muzaffar desempeñou o seu papel cunha mestría igual á do seu pai, aínda que só durante seis anos, ata a súa morte. Aínda en 1008 morreu tamén o conde Menendo II Gundisalviz e sucedeuno Aloito Nuniz.

## Primeiro avance ao Texo, 1009-1093 
Despois de suceder a al-Muzaffar o seu irmán Abd al-Rahman Sanchuelo, moito menos popular ou capaz, en 1009 o califa Hisham II foi deposto polo seu curmán Mahoma II e Sanchuelo foi posteriormente asasinado, estalando a guerra civil en Andalus. Isto provocaría a fragmentación do Califato en varios emiratos ou reinos taifa independentes, rivais entre si, circunstancia propicia para a expansión dos reinos cristiáns do norte. Deixaron de pagar tributo e puideron retomar a vida normal, lonxe das murallas de vilas e castelos.

En 1028 Afonso V de León impuxo un cerco á cidade de Viseu, pero morreu na acción. Ese mesmo ano morre o conde de Portugal Nuno I Aloitiz e sucedeuno Ilduara Menendiz como como rexente durante a minoría de idade do seu fillo Menendo III Nuniz.

O 14 de outubro de 1034, Gonçalo Trastamires da Maia reconquista Montemor-o-Velho.

En 1063, o emperador levou a cabo unha importante incursión contra os reinos de Sevilla e Badaxoz, da que comezou a recibir parais ou tributos. Este ano, o señor de Tentúgal, Sisnando Davídiz, mozárabe que servira na Corte de Córdoba, casado coa filla do último conde de Portucale, propúxolle a Fernando Magno a conquista da cidade de Coimbra. A expedición comezou a prepararse en decembro de 1063 e tras unha peregrinación a Santiago de Compostela, á que asistiu toda a familia real, a cidade de Coimbra foi atacada o 20 de xaneiro de 1064, inicio dun duro asedio que se prolongaría durante seis anos. meses pero que resultaría na conquista da cidade por forzas cristiás, o 9 de xullo de 1064. D. Sisnando permaneceu en posesión da cidade.

Poucos meses despois, aínda en 1093, o xeneral musulmán Seyr desembarcou na península Ibérica á fronte dun poderoso exército, con orde de reducir ao dominio almorábide varias cidades, entre elas Badaxoz, Lisboa, Sintra e Santarém.

### Perda de Lisboa e Sintra, 1094 
Lisboa e Sintra rendironse aos almorábides en 1094. En Santarém, Soeiro Mendes, rodeado pelos almorábides, resistiu con forza ata que Seyr regresou ao norte de África.

miniatura|Bandeira nos tempos do conde D. Henrique.

A incapacidade mostrada por D. Raimundo contra os almorábides provocou a súa perda de prestixio na Corte leonesa e, en 1096, as terras entre o río Minho e Mondego foron entregadas ao seu curmán, D. Henrique, fixo novo conde de Portucale.

En 1102, o conde D. Henrique loitou, con Egas Moniz, contra os mouros de Lamego, que foron vencidos na batalla de Arouca.

Nos anos 1108 e 1109, o rei Sigurd de Noruega pasou pola costa occidental ibérica, camiño de Terra Santa con 60 barcos e 5000 homes, no que se coñecería como a Cruzada norueguesa. Partindo no outono de 1107, un ano despois os noruegueses invernaron na costa de Galicia coa autorización dun señor local pero, a falta de provisións, saquearon o seu castelo. De camiño ao Mediterráneo, subiron á Ribeira de Colares, que daquela aínda non estaba enlimada, e despois saquearon o castelo de Sintra, loitaron contra os musulmáns de Lisboa e despois saquearon Alcácer do Sal.

### Perda de Santarém, 1111 
miniatura|A península ibérica en 1115.

Como os almorábides ameazaban a fronteira sur do condado de Portugal, en 1110 o conde D. Henrique enviou a Adail Suário Fromarigues a Santarém á fronte dunhas tropas de reforzo. Estes foron, con todo, atacados cando acamparon en Vatalandi, nun lugar que agora se descoñece pero próximo ao Texo, e Suário Fromarigues e o cabaleiro Miro Crescones morreron na acción.

Ao ano seguinte, Santarém volve estar rodeado polas tropas de Seyr. Sen forzas suficientes nin promesas de axuda, a vila cae en mans dos almorábides.

En 1112 morre o conde D. Henrique, e a súa muller D. Teresa asumiu a rexencia do condado portucalense, durante a minoría do seu fillo Afonso Henriques.

### Campañas almorábides, 1116-1117 
thumb|A Condesa-Rexente D. Teresa.

Desde antes da morte do conde D. Henrique agardaban novos ataques almorábides, pero só en 1116 un exército almorábide, comandado por Abd al-Malik, avanzou sobre a rexión de Coimbra. Os almorábides masacraron a guarnición do castelo de Miranda da Beira e capturaron o de Santa Eulália, cuxo alcalde, Diogo Galinha, foi capturado. O cerco de Coimbra marcou o auge do poder almorábide na Península Ibérica. O asedio de Coimbra marcou o auxe do poder almorábide na Península Ibérica. Despois da exitosa defensa de Coimbra, a condesa D. Teresa comezou a fichar como "raíña".

miniatura|Cruz da Orde do Templo.

En 1128, os templarios instálanse en territorio portugués, sendo D. Teresa doando á Orde o castelo de Soure, construído na segunda metade do século. XI de D. Sesnando Davides, preto de Coimbra, na estrada que comunicaba esta cidade con Lisboa.

## A conquista definitiva de Estremadura portuguesa 1135-1148 
Trala batalla de São Mamede, en 1138, D. Afonso Henriques asumiu o goberno do condado Portucalense e en 1135, fundou o castelo de Leiria, a medio camiño entre Santarém e Coimbra, defendendo unha importante vía entre as dous cidade. O papel da guarnición non era só defender o acceso a Coimbra senón tamén atacar a cidade de Santarém e o seu territorio, atacando campos, cativando xente, emboscando caravanas, ata que a cidade estivesse suficientemente debilitada para ser tomada polo asalto. A fundación de Leiria foi o primeiro acto bélico de D. Afonso Henriques dirixido aos mouros. O famoso guerreiro D. Paio Guterres foi nomeado alcalde do Castelo de Leiria.

Tan efectivos foron os ataques que D. Paio Guterres lanzou contra o termo de Santarém que, en 1137, Leiria foi atacada, tomada e arrasada, morrendo máis de 200 homes, entre peóns e cabaleiros. Paio Guterres, con todo, logrou escapar. Leiria foi posteriormente reocupada polos portugueses.

### A batalla de Ourique, 1139 
thumb|Panel de azulexos alusivo á batalla de Ourique.

Unha vez asinada a Paz de Tui co emperador Afonso VII de Leão, o seu curmán, o rei portugués levou a cabo un grande raid en terras andaluzas. 

Os portugueses terían entre 800 e 1000 cabaleiros e entre 1600 e 2000 peóns, entre lanceiros e ballesteros. No camiño de volta foron interceptados no Baixo Alentejo por un exército musulmán comandado por "Esmar". Os cabaleiros musulmáns entraron entón en territorio portugués ata Trancoso, que saquearon.

D. Afonso Henrques estaba entón en Galicia co seu exército loitando contra o rei D. Afonso VII de Leão cando soubo do ataque a Leiria. Trala batalla de Arcos de Valdevez asinou a paz con Leão e marchou cara ao sur. Cruzou o Douro preto de Lamego e levou a cabo unha cabalgata contra os mouros aínda en Trancoso, aos que venceu en dous encontros.

### Primeiro intento de conquistar Lisboa, 1142 
Unha frota de cruzados do norte de Europa, na súa maioría ingleses normandos, de Southampton e Hastings, desembarcaron en Gaia, desviados da súa ruta cara a Terra Santa debido ao mal tempo. O rei portugués conseguiu convencelos para que prestasen a súa axuda nunha audaz campaña contra Lisboa, a principal cidade da rexión, cuxo dominio lle daría dun só golpe todo o territorio de Estremadura.

A frota cruzada entrou no Texo e xunto cos portugueses atacaron a cidade de Lisboa, pero o cerco tivo que ser abandonado por desacordos entre D. Afonso Henriques e os europeos do norte.

### Destrución de Soure, 1144 
miniatura|O castelo templario de Soure.
Probablemente de volta en Coímbra do seu marrado ataque a Lisboa, D. Afonso Henriques refunda o castelo de Leiria, primeiro paso na reconquista de toda Estremadura ata o Texo.

En 1143, selouse a paz con León, ao norte, mediante o Tratado de Zamora, garantindo así a seguridade da fronteira norte. En 1144, os almorábides, abandonando Santarém e comandados por Esmar, saquearon o castelo templario de Soure, cuxos defensores foron capturados. Ao ano seguinte, D. Afonso Henriques realizou un raid a Beja, de onde regresou cargado de botín. Ibn Qasi era un antialmorávide milenario e radical, que abandonara unha vida de luxo e cuxos escritos mostran fortes tendencias esotéricas ismailíes. 

Os muridines separáronse en 1145. Ibn Qasi apelou a D. Afonso Henriques, quen cruzou o Texo á fronte das súas tropas e reuniuse con Ibn Qasi para devastar conxuntamente os territorios de Beja e Mérida pero pronto se viu obrigado a retirarse polas tropas dos alcaldes Sidray Ibn Wazir e Ibn al-Mundhir. Ibn Qasi viuse deposto por Ibn Wazir.

Aínda en 1145, o castelo de Longroiva foi concedido aos templarios pola irmá de Afonso Henriques, Sancha Henriques, e o seu marido Fernão Mendes de Bragança II, *o Bravo*.

### Conquista definitiva de Santarém, 1147 
miniatura|A conquista de Santarém.
Co pretexto de falar cos templarios capturados en Soure, D. Afonso Henriques enviou a Santarém a Mem Ramires, que sabía falar árabe, para espiar as súas defensas. O momento da toma de Santarém foi ben escollido porque nese momento o imperio almorábide estaba en proceso de desintegración por graves revoltas internas, sobre todo contra os almohades.

O 10 de marzo o rei sae de Coimbra con 250 homes, entre cabaleiros templarios ou peóns, e despois de cinco días de marcha, sempre de noite e por estradas secundarias, acampan en Pernes. De madrugada, as murallas de Santarém foron escaladas por un pequeno grupo dirixido por Mem Ramires, quen abriu entón as portas ao rei e aos seus homes que agardaban fóra, caendo así a cidade en mans portuguesas.

### Conquista definitiva de Lisboa, 1147 
miniatura|O cerco de Lisboa, ilustrado por Roque Gameiro.
Tras a caída de Edesa, o papa Uxío III pediu unha nova cruzada e foi neste contexto cando o 16 de xuño chegou ao porto unha gran frota de cruzados que suman 164 barcos, camiño de Oriente Medio. O bispo de Porto Pedro II Pitões recibiunos e convenceunos a participaren no planeado asedio de Lisboa.

O exército de D. Afonso Henriques saíu de Coimbra o 6 de xuño e cando a frota cruzada entrou no Texo o 28 de xuño, os portugueses xa tiñan establecido campamentos no Monte de S. Gens, onde hoxe está o Miradouro da Senhora do Monte. O rei estivo acompañado por algúns dos máis insignes personaxes da nobreza, como Fernão Mendes II de Bragança ou Fernão Peres Cativo, así como outros máis modestos, como Martim Moniz, que morrería durante o asedio. Este ano tamén foron conquistados polas forzas de D. Afonso Henriques os castelos de Torres Novas, Porto de Mós, Alenquer, o 24 de xuño, despois de dous meses de asedio e Torres Vedras, o 15 de agosto. O castelo de Torres Vedras tiña fortes murallas e opuxo unha forte resistencia aos portugueses, pero ao ser tomado pola forza todos os seus ocupantes que non puideron escapar foron masacrados.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Moura
*Cruzadas
*Historia de Portugal
*Reconquista

### Bibliografía 
* Disney, Anthony (2009). *A History of Portugal and the Portuguese Empire: From Beginnings to 1807*, volume 1, Cambridge University Press.
* Henriques, António Castro (2003). *Conquista do Algarve - 1189-1249 - O Segundo Reino* Tribuna da História.
* Herculano, Alexandre, (1846). *História de Portugal*, volume I, Bertrand.
* Heculano, Alexandre, (1854). *História de Portugal*, volume II.
* Jensen, Kurt Villads, (2016). *Crusading on the Edges of Europe: Denmark and Portugal c.1000 – c.1250*, Taylor & Francis.
* 
* Livermore, H. V., (1947). ''*, Cambridge University Press.
* Livermore, H. V., (1966). *A New History of Portugal* Cambridge University Press.
* Martins, iguel Gomes, (2011). *De Ourique a Aljubarrota - A Guerra Na Idade Média*, A Esfera dos Livros.
* McMurdo, Edward, (1888). *The History of Portugal: From the Commencement of the Monarchy to the Reign of Alfonso III*, S. Low, Marston, Searle, & Rivington.
* Nascimento, Manuel do (2016). *Histoire de Portugal: une Chronologie'', Editions L'Harmattan, Paris.
* Selvagem, Carlos (1931). *Portugal militar: Compêndio de história militar e naval de Portugal : desde as origens do estado portucalense até o fim da Dinastia de Bragança*, Imprensa Nacional de Lisboa.
* Lopez, Emilio Gonzalez (1978). *Grandeza e Decadencia do Reino de Galicia*, Editorial Galaxia,

## Notas