Catedral de León

:*Este artigo trata sobre unha catedral en España, para a catedral en Nicaragua véxase **Catedral de León (Nicaragua)**.*

A **catedral de León** é un templo de culto católico, sé episcopal da diocese de León (Castela e León, España). Está dedicada a Santa María de Regla.

Iniciada no século XIII, é unha das grandes obras do estilo gótico, influída polo gótico clásico francés. Coñecida co alcume de *Pulchra leonina*, que significa "a fermosa leonesa". Atópase en pleno Camiño de Santiago.

## Historia 
### Construcións anteriores 
;As termas romanas 
[miniatura|Retrato do século XIX de [Ordoño II.]]
Orixinariamente, baixo a actual localización da catedral, a Legio VII Gemina construíra unhas termas, cun tamaño superior á do actual edificio. Durante a gran restauración do século XIX foron descubertos os seus restos baixo a catedral, e en 1996 exploráronse outros xunto a fachada sur. Nada queda destas primitivas edificacións, agás algúns restos de mosaicos, tegulas e cerámicas, hoxe expostos no Museo. Outros, como os hipocaustos, fican aínda baixo o soar catedralicio.

;A primitiva catedral
Durante a reconquista cristiá as antigas termas romanas foron convertidas en palacio real. No ano 916 o rei Ordoño II, que había poucos meses ocupara o trono de León, venceu aos mouros na batalla de San Esteban de Gormaz. Como sinal de agradecemento a Deus pola vitoria, cedeu o seu pazo para construír a primeira catedral. Baixo o episcopado de Fruminio II, é transformado o edificio nun sacro lugar. O templo estaba custodiado e rexido por monxes da orde de San Bieito, e é moi probábel que a súa estrutura fose moi semellante á de tantos outros existentes durante a época mozárabe leonesa. Seguindo a tradición cristiá de soterrar dentro dos templos a quen encarnaban a autoridade "vida de Deus", aquela sinxela catedral viuse logo enriquecida cos restos do rei Ordoño II, rei de Galiza e León, finado en Zamora o ano 924.

Falan as crónicas do paso de Almanzor por estas terras a finais do século X, devastando a cidade e destruíndo os seus templos. No entanto, os danos ocasionados á fábrica da catedral seica foron arranxados inmediatamente, xa que polo ano 999 era coroado nela, nun acontecemento cheo de esplendor, o rei Afonso V. Tras unha sucesión de revoltas políticas e de duras empresas bélicas, contra o 1067 o estado da catedral era de suma pobreza. Isto conmoveu ao rei Fernando I de León, quen, despois de trasladar os restos de Santo Isidoro a León, «envorcouse en favores á mesma». Con este rei iniciouse unha época pacífica, colectando grandes triunfos na expansión do reino cristián. Era o momento do florecemento do románico isidoriano.

;A catedral románica
Coa axuda da princesa Urraca de Zamora, irmá do rei, iníciase a construción dunha segunda catedral, acorde cos arelos da cristiandade románica, e dentro do seu estilo arquitectónico. Ocupaba a sé episcopal Paio II. Cando o arquitecto Demetrio de los Ríos, entre os anos 1884 e 1888 escavou o chan da catedral para repor as laxes e cimentar os piares, atopou parte dos muros e fábrica daquela segunda catedral. A través do plano que el mesmo debuxou, podemos apreciar como se configuraba todo dentro da gótica: Era de ladrillo e cachotaría, con tres naves rematadas en ábsidas semicirculares, dedicado o central a santa María, coma na igrexa anterior. Construíuse tamén un claustro no costado norte. Esta nova igrexa tivo unhas dimensións considerábeis, medindo 60 metros de lonxitude e 40 metros de largura máxima. Aínda que toda ela estivese executada dentro das correntes internacionais do románico, contemplando o que sobreviviu da súa estatutaria podemos pescudar que tiña o seu carácter autóctono, utilizándose aínda o arco de ferradura, polo menos como forma decorativa. 

Foi consagrada o 10 de novembro de 1073 durante o reinado de Afonso VI de Galiza, León e Castela. É de supoñer que nela traballasen os mesmos canteiros que estaban a construír a Basílica de Santo Isidoro de León.

Esta catedral mantívose en pé até finais do século seguinte. Cando accede ao trono o último rei privativo de León, Afonso IX de León e Galiza, asístese na cidade e no reino de León e Galiza, a un importante cambio social, de creatividade artística e desenvolvemento cultural.

### Construción da catedral gótica 
miniatura|Interior da catedral de León.
A construción da terceira catedral iníciase contra 1205, mais os problemas construtivos dos alicerces fixeron que logo se paralizasen os traballos, que non proseguiron até 1255, baixo o pontificado do bispo Martín Fernández e o apoio do rei Afonso X o Sabio de Castela, sendo esta nova catedral de estilo enteiramente gótico.

O arquitecto da catedral semella que foi o mestre Henrique, seica natural de Francia, e que xa traballara outrora na catedral de Burgos. É evidente que coñecía a forma arquitectónica gótica da illa de Francia. Faleceu en 1277, sendo substituído polo español Juan Pérez.

En 1289 finaba tamén o bispo Martín Fernández, cando a cabeceira do templo xa estaba aberta ao culto. A estrutura fundamental da catedral logo remata, en 1302, abrindo o bispo Gonzalo Osorio a totalidade da igrexa aos fieis, aínda que no século XIV aínda se terminaría o claustro e a torre norte, e a torre sur non se rematou até a segunda metade do século XV. Esta presteza nos traballos danlle unha grande unidade de estilo arquitectónico.

miniatura|Fachada principal da catedral de León.

A catedral de León, o mesmo cá súa irmá predecesora, a catedral de Burgos, inspírase na planta da catedral de Reims O cabido recorreu a Juan de Naveda, arquitecto de Filipe IV de España, que cubriu o cruceiro cunha gran cúpula, crebando cos contrarrestos do sistema gótico, tan distintos dos do barroco. O excesivo peso provocaría o desprazamento das cargas radiais cara ao pinche sur ante a fraqueza dos arcos torais e ao fallaren tamén os alicerces. A lanterna fechouse provisionalmente en 1651, mais a finais do século xa se se advertían algunhas fallas na cúpula que desviaba o seu eixo cara ao sur. O crebado pinche sur tivo que ser reedificado por Conde Martínez en 1694, substituíndo o pinche gótico por unha espadana barroca.

Quixo pór remedio a estes desastres Joaquín de Churriguera erguendo catro grandes pináculos arredor da cúpula e sobre os piares do cruceiro, a principios do século XVIII, mais as consecuencias desta intervención serían nefastas. Por León foron desfilando grandes arquitectos, como Giacomo de Pavia, mentres os males seguían agravándose. O Sismo de Lisboa do ano 1755 conmoveu a todo o edificio, afectando de xeito especial aos maineis e ás vidreiras. Abríronse grandes fendas na fachada sur, polo que foi necesario cegar o triforio, desmontar o rosetón, e substituílo por unha fiestra dupla xeminada.

No ano 1830 aumentaron os desprendementos de pedras no pinche do muro penal sur e, para o salvar, Fernando Sánchez Pertejo tivo que reforzar os contrafortes de toda a fachada.

### Restauración dos século XIX, XX e XXI 
miniatura|Fachada occidental en 1875, anterior á súa restauración e modificación.
miniatura|Reconstrución da fachada occidental contra 1890.
No ano 1844, o mal estado do edificio fixo que o Estado tivese que acudir á súa reparación, data na que a catedral de León foi declarada Monumento Nacional, o primeiro do patrimonio español. En 1849 o xesuíta P. Ibáñez deseñou e colocou un novo rosetón para o pinche sur.

En 1857 comezaron novamente a caer pedras do cruceiro e a nave central. Matías Laviña, nomeado Arquitecto Director das obras de restauración en 1859, descoñecedor do funcionamento do edificio gótico, desmontou a cúpula de media laranxa de Naveda e os catro pináculos que a flanqueaban e proseguiu desmontando o cruceiro e toda a fachada sur. é unha obra mestra do prateiro Enrique de Arfe (1519-1522) con algunhas modificacións barrocas. O altar está fechado por unha reixa de estilo plateresco, obra de Juan de Badajoz o Mozo.

### Deambulatorio e capelas 
miniatura|Deambulatorio da catedral. 
Arredor da parte traseira do altar maior atópase o deambulatorio. No caso da catedral de León, como moitas outras do Camiño de Santiago, o deambulatorio ten un grande espazo, para permitir o paso de abundantes peregrinos e evitar aglomeracións. Consta de cinco capelas de forma hexagonal, dispostas arredor do deambulatorio, e delimitadas por reixas. Cada unha destas capelas está presidida por unha gran fiestra dupla con vidreiras. 
miniatura|right|Escultura orixinal da Virxe Branca na capela do mesmo nome.
As capelas son: 
* Capela do Carme
* Capela do Cristo
* Capela de acceso á sancristía
* Capela da Consolación
* Capela da Virxe Branca: garda a imaxe orixinal da Virxe Branca dende 1954.
* Capela da Concepción
 miniatura|Detalle das vidreiras da capela de Santiago.
* Capela do Nacemento
* Capela de Santiago
* Capela de Santa Tareixa

### Claustro 
miniatura|Vista do claustro catedralicio. 
A catedral de León foi deñada sen claustro, mais finalmente ergueuse entre finais do século XIII e principios do século XIV. Esta construción cubriu a entrada norte que, dende aquela, ficou resgardada. Este claustro ten unha planta cadrada de 30 metros de lado, posúe seis intercolumnios por lado e 24 piares en total, respondendo ás proporcións establecidas nos claustros cistercienses. Ao seu arredor agrúpanse diversas dependencias, entre elas, o actual Museo Catedralicio.

Os arcos apuntados e capiteis do muro interior presentan escenas bíblicas e da vida cotiá, mostrando de novo o diálogo do divino e o humano, típico do gótico. Os murais entre as arcadas do claustro foron pintados cos episodios da vida de Cristo por Nicolás Francés nos anos 60 do século XV, aínda que algúns deles son obra posterior de Lorenzo de Ávila e outros.

A comezos do século XVI, Juan de Badajoz o Mozo refixo as bóvedas do claustro. Aproveitou os lenzos e os arcos formeiros e montou 28 bóvedas de cruzaría complicadas e decoradas. Filacterios e medallóns presentan un complexo programa iconográfico, vinculado coa Virxe de Regla. Baixo as bóvedas pode observarse unha completa colección de sepulcros que revelan as etapas da actividade escultórica catedralicia, mais sendo na súa maioría obras tanto do século XIII como do século XIV.

No centro do patio e por diversos lugares do claustro consérvanse restos dos pinches oeste e sur, que foron desmontados durante as restauracións do século XIX polos arquitectos "purificadores" da catedral.
 miniatura|Sepulcro do bispo Martín "el Zamorano". 
Algúns dos sepulcros son:
* Sepulcro de don Martín "el Zamorano"
* Sepulcro do bispo don Rodrigo
 [miniatura|Sepulcro de [Ordoño II, rei de Galiza.]] 
* Sepulcro de Martín Fernández
* Sepulcro do rei Ordoño II de Galiza. Ordoño II foi rei de Galiza desde o ano 910 e rei de Galiza e de León desde o ano 914. A el débese a construción da primeira catedral leonesa no século X, ten unha complexa sepultura no trasaltar, xusto tralo altar maior e fronte á capela da Virxe Branca. Aínda que a maior parte da obra é do século XV, o xacente é do século XIII, contemporáneo á catedral. Ten aspecto sereno e unha postura equivocada pois algún dos seus riscos semella máis propio dunha figura ergueita que deitada.

 miniatura|Mural de Nicolás Francés no claustro.
Atópase tamén un mostrario de pinturas do século XV.

### Vidreiras 
;A arte da vidreira na catedral de León
A catedral de León é coñecida especialmente polo seu conxunto de vidreiras, quizais o máis importante do mundo xunto co da catedral de Chartres. Conservadas a maioría das orixinais, feito estraño en catedrais desta época, foron construídas entre os séculos XIII e XVI. En opinión de Gómez Moreno, as máis antigas serías as das capelas absidais. A técnica da vidreira ten a súa orixe, segundo se cre, na cultura musulmá. Dela foi tomada pola arte cristiá, que os utilizou desde o século XI para acadar o seu auxe dous séculos máis tarde. No século XVI entrou nunha total decadencia, e máis tarde, coa perda de interese polo medieval, os vitrais foron eliminados de moitos templos. Isto, xunto coa fraqueza propia do vidro, é a causa de que se conserven tan poucas coleccións.

Na súa época de esplendor non se tiñan como meros elementos decorativos, senón que eran unha parte fundamental do edificio. A técnica do arcobotante permitía practicamente eliminar os muros como elemento de sostén, polo que se podían perforar para abrir grandes fiestras, que recubertas con vidreiras, daban ao templo unha máxica aparencia. Neste sentido, a catedral de León foi un dos edificios que máis metros cadrados dedicou á creación de vans para vidreiras en proporción ao seu tamaño. En metros cadrados distribúense da seguinte maneira: 464 metros na súa parte baixa, 282 no triforio e 1.018 na zona superior, o que fai un total de polo menos 1.764 metros cadrados de superficie, segundo as medicións de Demetrio de los Ríos. O conxunto conta con 134 grandes fiestras e 3 grandes rosetóns. Esta enorme superficie cobra maior importancia por mor das dimensións contidas da catedral.

Porén, semella que entre os séculos XV e XVI foron tapiadas parte das grandes fiestras inferiores (das que sé se conservaron as partes superiores e as rosas orixinais) e do triforio para dar maior consistencia ao edificio polos seus problemas construtivos. A finais do século XIX, acométese a restauración e recuperaciónda das vidreiras, primeiro por Demetrio de los Ríos e, cando este faleceu o 27 de xaneiro de 1892, por Juan Bautista Lázaro coa creación doutras novas, usando a técnica construtiva medieval. Na restauración de Lázaro, presentouse á Exposición Nacional de Belas Artes de 1897 e obtivera a medalla de ouro. Rematouse totalmente en 1901. 

Ficheiro:Vidrieras de la Catedral de León.jpg|Claristorio, triforio e grandes fiestras baixas da catedral de León.
 Ficheiro:Vidrieras en la cabecera y crucero sur, catedral de León.jpg|Vista das vidreiras da cabeceira e o cruceiro sur, co sol proxectándose sobre elas.
 Ficheiro:Rosetón occidental, catedral de León.jpg|Rosetón occidental á tardiña.
 Ficheiro:Detalle de dos vidrieras del claristorio de la catedral de León.jpg|Detalle de dúas vidreiras do claristorio na parte norte.
Ficheiro:Vidriera de Simón el Mago, catedral de León.jpg|Detalle da vidreira de Simón o Mago.

## Museo Catedralicio Diocesano 
miniatura|Sala do Museo Catedralicio Diocesano. 
Foi inaugurado o ano 1981 e é o resultado da fusión do antigo museo catedralicio co diocesano. Este último fora creado polo bispo Almarcha o ano 1945, aínda que o maior incremento dos seus fondos realizouse a partir da década dos sesenta.

Na actualidade constitúe un conxunto único no seu xénero, albergando pezas de todas as etapas da historia da arte, desde a prehistoria até o século XX, todas elas repartidas en dezasete salas, na contorna do claustro catedralicio.

## Arquivo 
Ao longo dos séculos realizáronse diversos traballos e actuacións no Arquivo co fin de conservar os manuscritos e todo tipo de documentación que nel se ía recollendo. O máis antigo dos traballos realizados é o *Libro del tumbo* (códice núm. 11), onde se copiaron os testemuños, privilexios e doazóns dos séculos X, XI e XII. A copia é de fins do século XII, levando o último documento a data de 1171.
### Fondo documental 
Actualmente existen na Catedral 88 códices, preciosos pola súa data e máis valiosos polas súas miniaturas. Ademais dos Códices, o Arquivo agocha un fondo documental de pergamiños, valioso pola súa calidade e número (supera os 1800) e outros moitos fondos. Ademais hai selos rodados, de cera e de chumbo, de grande interese para a sixilografía. Tamén libros de contas e unha escolma de Actas Capitulares, desde últimos do século XIV até o presente; arquivo musical, libros litúrxicos e cantorais e planos da restauración da catedral no século XIX e bosquexos de vidreiras.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
*
*
*
*
*
*

### Outros artigos 
* Catedral de Burgos
* Catedral de Toledo

### Ligazóns externas 
* Sitio web oficial da Catedral de León.
* Cámara web desde a Catedral de León.
* Fotos panorámicas do interior e exterior da Catedral de León.