Jesús Moncada

**Jesús Moncada Estruga**, nado en Mequinenza o 1 de decembro de 1941 e finado en Barcelona o 13 de xuño de 2005, foi un escritor español en lingua catalá.

Considerado un dos autores en catalán máis importantes da súa época, recibiu varios premios pola súa obra, entre outros o Premio Cidade de Barcelona ou o Premio Nacional da Crítica en 1989 por *Camí de sirga* (*Camiño de sirga*) ou a Creu de Sant Jordi, outorgada pola Generalitat de Cataluña no ano 2001. No 2004 recibiu o Premio das Letras Aragonesas que recolleu uns meses antes da súa morte.

Jesús Moncada é un dos autores máis traducidos da literatura en catalán contemporánea. *Camí de sirga* foi traducido a quince idiomas, entre eles o xaponés e o vietnamita. Moncada tamén traduciu ao catalán numerosas obras en español, francés e inglés, de autores como Guillaume Apollinaire, Alexandre Dumas, Jules Verne e Boris Vian. 

## Vida 
### Infancia e mocidade en Mequinenza 
Jesús Moncada naceu o 1 de decembro de 1941 na antiga Mequinenza, unha localidade situada xunto á confluencia das augas os ríos Ebro, Segre e Cinca pertencente á comarca do baixo Cinca. Foi o fillo primoxénito do matrimonio formado por José Moncada e María Estruga. Vivía nunha casa situada na esquina da rúa de Zaragoza co canellón de San Francisco da que aínda se poden ver as súas ruínas a día de hoxe. Os pais tiñan unha tenda e o pai, ademais, xunto cuns socios, era propietario dun muíño de aceite. Na tenda, de boca de clientes e transportistas, empezou a escoitar de neno historias sobre o río e o pobo, anécdotas que o divertían á vez que lle espertaban a imaxinación, como o farían máis tarde as que se contaban nos faladoiros dos cafés.

Tiña ao alcance unha boa biblioteca familiar e sentiu, desde moi pequeno, unha gran afección pola lectura, a escritura e o debuxo. Moncada sempre lembrou a infancia como unha época moi feliz que transcorreu enmarcada nun espazo formado polas minas da conca de Mequinenza, o castelo e os ríos, especialmente do Ebro, o eixo de toda a vida económica dos aldeáns e ao mesmo tempo, un mundo case máxico para as criaturas onde o pequeno Moncada ía cos amigos pescar, nadar e navegar. E, de feito, a fascinación que sentiu polo mundo do río evidenciouse ao longo dos seus libros. Non é de estrañar, pois, que anos despois, ao ver ameazada a pervivencia deste mundo polas construcións dos encoros de Mequinenza e Ribarroja que debían deixar unha parte da poboación mergullada, comezase a recoller información mediante longas conversacións con calafates e navegantes; material que, posteriormente, lle resultaría moi útil para os libros, tanto á hora de servirse do léxico propio do río, como no momento de caracterizar os personaxes que aparecen.

### Zaragoza e retorno a Mequinenza 
No momento en que xa non puido continuar preparándose en Mequinenza, os pais optaron por un internado laico de Zaragoza, xa que en Lleida só os había relixiosos. O colexio elixido foi o centro Santo Tomás de Aquino, fundado polo pai do deputado e cantante José Antonio Labordeta e do poeta Miguel Labordeta; un centro de carácter liberal no que un Moncada adolescente recibiu o seu primeiro premio literario: o libro *Memorias de infancia e mocidade* de Ramón y Cajal, pola recreación dunha lenda de Mequinenza. En Zaragoza, onde estudou entre os anos 1953 e 1958, terminou o bacharelato elemental e mentres facía o bacharelato superior estudou Maxisterio.

Unha vez terminada a carreira de Maxisterio, con Premio Extraordinario, solicitou unha praza de mestre interino en Mequinenza, pero denegáronlla porque aínda non cumprira dezaoito anos. Puido empezar a traballar como axudante de mestre, xa que a praza quedara deserta. Máis tarde, a pesar de gañar as oposicións, renunciou á praza que lle tocaba nun pequeno pobo e preferiu exercer un par de meses nun centro de Zaragoza ata que tivo que facer o servizo militar. Finalizado o servizo militar, volveu a Mequinenza consciente, con todo, de que o que a el realmente lle gustaba era pintar e escribir.

### Traslado a Barcelona 
Seguindo os consellos de Edmon Vallès, historiador, ensaísta e tradutor mequinenzano, Moncada trasladouse a Barcelona en setembro de 1966 coa intención de dedicarse plenamente á pintura e á literatura. Os inicios, con todo, non foron nada fáciles para o proxecto editorial no que Edmon Vallès confiaba atopar un posto de traballo non saíu adiante e Moncada atopouse sen traballo, lonxe da familia e nun lugar que lle resultaba do todo alleo. Pasou o primeiro ano na Cidade Condal traballando no taller dun pintor mequinenzano, Santiago Estruga. Dividían a xornada en dúas partes, dedicaban a mañá a facer pintura comercial para gañar a vida ─quadres para colgar sobre o tresillo, lembraba el rient─ e a tarde ao tipo de pintura que lles gustaba. Cando encartaban, aínda quedaban tempo e ganas para ir estudar gravado na Escola de Artes do Libro.

Un ano máis tarde grazas ao mequinenzano Edmon Vallés, tivo a oportunidade de entrar na editorial Montaner e Simón onde buscaban alguén que se encargase de revisar a tradución dunha enciclopedia xuvenil de Mondadori. Contratouno Pere Calders, que había pouco que retornara do exilio en México e traballaba como xefe do departamento de produción. Moncada, que aínda non escribira nada desde que se instalou en Barcelona, ​​escribiu o que sería o seu primeiro conto en lingua catalá: "Joc de Caps". A Pere Calders gustoulle moito aquel primeiro conto e animouno a continuar escribindo e continuar incorporando ás narracións formas xenuínas da fala de Mequinenza. Durante moito tempo, ao terminar o horario laboral, quedaban os dous na editorial a escribir ou ían xuntos ao Ateneu Barcelonés. Comentaban o que escribían e Calders, naqueles primeiros tanteos co catalán, axudáballe na aprendizaxe da ortografía.

Foi presentándose a premios literarios a fin de dar a coñecer as narracións e conseguir que algunha editorial se interesase por editalas. Con "*La lluna, la pruna*" gañou o Premio Brugués (1970), coa recompilación "*Històries de la mà esquerra*" o premio Joan Santamaria (1971), con "*Crònica del darrer rom*" o segundo premio da Crida da revista Serra d'Or (1971) e con "''Narracions de l'Ebre*" o Premio Jaume March (1980). O primeiro texto que lle publicaron foi "*Crònica del darrer rom''", que saíu na revista Serra d'Or de marzo de 1971, narración onde xa se poden observar algunhas das claves do mundo literario Moncada.

### Madurez 
Aos poucos, con todo, foi dándose conta de que dada a súa maneira de traballar lenta e meticulosa non podía continuar dedicándose simultaneamente á pintura e a literatura unha vez acabada a xornada laboral. Finalmente, animado polos premios literarios e a publicación en Edicións da Magrana do seu primeiro libro "*Històries de la mà esquerra i altres narracions*" ─que reunía dezasete narracións─, decantouse por deixar de lado a obra plástica e dedicar as horas que o traballo lle deixaba libres a escribir. Isto permitiulle publicar catro anos máis tarde o segundo libro de contos: "*El cafè de la granota*".

Sempre lembrou o paso pola editorial Montaner e Simón como unha etapa moi enriquecedora tanto para a xente que traballaba: Pere Calders e Josep Soler, como pola xente que os ía ver: Avel·lí Artís Gener "Tísner", Félix Cucurull, Xavier Benguerel, o escultor Giménez Botey... e as anécdotas que viviu. E, de feito, cando enfermou estaba a traballar nunha novela que levaba o título provisional de "*Dante S.L*.", onde pensaba recrear o ambiente vivido durante aqueles anos. A novela quedou inacabada, xa que lle diagnosticaron un cancro de pulmón no outono de 2004 e morreu nunha clínica de Barcelona o 13 de xuño de 2005. A petición do autor, as súas cinzas foron levadas a Mequinenza e foron depositadas no solar que ocupara a súa casa no Pobo Vello de Mequinenza. O 9 de xullo concedéuselle a título póstumo a distinción de "fillo predilecto" de Mequinenza.

## Obra 
### Obra literaria 
#### Novelas 
* *Camí de sirga* (*Camiño de sirga*) (1988)
* ''* (1992)
* *Estremida memòria* (1997)

##### Relatos curtos 
* *Històries da mà esquerra i altres narracions* (*Historias da man esquerda'') (1981)
* '** (1985)
* **' (1999)
* *Riada* (2000)
* '** (recompilación do seu tres primeiros libros de relatos) (2001)
* **' (2003)

### Obra pictórica 
As primeiras exposicións de obra plástica levounas a cabo en Mequinenza durante os anos 1966 e 1970. A década seguinte, participou en exposicións individuais e colectivas en diferentes poboacións de Cataluña: L'Abast en Mataró (1977 e 1978), as Escolas Unesco de Barcelona (1977), na Botiga de Coses de Vilassar de Mar (1979) e na Caixa de Aforros Laietana de Arenys de Mar (1980). Gran parte dos seus lectores non descubriron a súa faceta pictórica até o falecemento do escritor froito das exposicións realizadas en Mequinenza (2005), Tarragona (2005), Lleida (2006, 2009), Barbastro (2007) e Calatayud (2007). Actualmente, gran parte da súa obra pictórica pode verse instalada no Museo da Historia de Mequinenza, nos Museos de Mequinenza que contan cun espazo dedicado a Moncada. 

### Obra fotográfica 
En 2014, o Museu Etnològic de Barcelona en colaboración co Concello de Mequinenza produciron a exposición Mequinensa! *Fotografies de Jesús Moncada*. A exposición permitía percorrer as fotografías de Jesús Moncada realizadas por el mesmo no Pobo Vello de Mequinenza antes de desaparecer baixo as augas do pantano de Ribarroja a principios dos anos 70 combinadas con diversos textos das súas obras literarias. 

## Moncada e Mequinenza 
miniatura|Llauts no Pobo Vello de Mequinenza.
Coa publicación, nos anos setenta, dos seus primeiros escritos e, sobre todo, coa aparición a finais dos anos oitenta da novela *Camiño de sirga* -obra profusamente premiada, co aval case unánime da crítica e cun amplo recoñecemento do público lector tanto de dentro como de fóra do país-, Moncada centrou especialmente o seu interese literario na vila de Mequinenza e no río Ebro: a xeografía urbana e rural da vila, o comportamento e a psicoloxía dos seus habitantes, a navegación tradicional polo Ebro, a prosperidade e o declive das explotacións mineiras da conca de Mequinenza, e os diferentes aspectos sociopolíticos e socioeconómicos ligados a todo este mundo.

É por iso que a obra de Jesús Moncada ten un carácter universal que permite ser lida e entendida partes, como demostran amplamente a reedición dos seus contos e novelas e as traducións a un bo grupo de linguas. A Moncada -tal como el confesou en máis dunha ocasión-, gústalle falar nos seus textos do que coñece a fondo. Sen dúbida, o feito de ver desaparecer baixo as augas do encoro de Ribarroja unha parte da poboación de Mequinenza e demoler o resto do pobo vello, ademais da fascinación que sempre sentiu polos ríos, marca dunha maneira singular e profunda a súa obra.

Tanto nas novelas máis corais como "Camiño de sirga" ou "Estremecida memoria" ou máis plurais como "A galería das estatuas" o ambiente mequinenzano e a vía fluvial do Ebro están moi presentes. Rúas, prazas, cafés, salas de baile, terras de horta, peiraos do Ebro, minas de lignito e mineiros, llauts e llauters, burgueses, comerciantes, agricultores ... van conformando este pequeno, denso e delicioso espazo literario a medio camiño moitas veces entre o drama e a comedia, e empapado miúdo de humor, de ironía, dun punto de sátira, de tenrura, de morte e de rituais funerarios, cun estilo que contempla a oralidade e que soborda de palabras vivas, ricas, expresivas e moi elaborados, sen evitar, con todo, o léxico e a fraseoloxía propios do catalán occidental de Mequinenza.

## Premios e recoñecementos 
Cando nalgunha entrevista preguntábanlle por que non se presentaba a premios literarios, Moncada sempre explicaba que o seu interese por este tipo de certame desaparecera cando houbo un editor interesado en publicar as súas obras. En 1988, "*Camí de Sirga*" conseguiu un gran eco tanto por parte do público como da crítica. Á súa primeira novela, considerada como unha das mellores obras da literatura catalá contemporánea, outorgáronlle o Premio Joan Crexells (1988), o Premio Letras (1988) o a Fundación de Amigos das Artes e das Letras de Sabadell, o Premio Nacional da Crítica (1988), o Premio Crítica Serra d'Or (1989) e o Premio Cidade de Barcelona (1989). Tamén foi finalista do Premio Nacional de Literatura (1988).

Con "*Estremida memoria*" concedéronlle por segunda vez o Premio Joan Crexells (1997) e o Premio Crítica Serra d'Or (1998), así como o Premio Humbert Torres. O quefacer literario de Moncada tamén foi valorado polos seus compañeiros de oficio, xa que foi o primeiro escritor distinguido co Premio Jaume Fuster dos Escritores en Lingua Catalá. O mesmo ano tamén viu recoñecidos os seus méritos tanto en Cataluña como en Aragón, xa que a Xeneralidade de Cataluña outorgoulle a Cruz de San Jordi e a Deputación de Zaragoza, a Medalla de Santa Isabel de Portugal. Finalmente, en 2004, as Cortes Aragonesas concedéronlle o Premio de Honra das Letras Aragonesas, galardón que por primeira vez dábase a un autor aragonés que escribira a súa obra en lingua catalá.
[miniatura|[Museos de Mequinensa|Museo da Historia de Mequinenza.]]
Jesús Moncada, nomeado por mor da súa morte fillo predilecto de Mequinenza, conta cun espazo propio dentro dos Museos de Mequinenza. O Espazo Moncada dentro do Museo da Historia de Mequinenza permite percorrer en profundidade a súa obra pictórica, literaria e fotográfica.

## Obra de Jesús Moncada 
Jesús Moncada, lento e meticuloso á hora de elaborar a súa escritura, optou, nun momento determinado, por deixar de lado a pintura e dedicarse de cheo á redacción das súas obras e terminar os encargos e traducións para a diferentes editoriais. Aínda que Moncada é autor dunha obra breve -tres libros de relatos, tres novelas e unha recompilación de artigos- a súa literatura xerou un gran interese, á parte de entre un número importante de lectores, entre estudosos e tradutores.

En canto aos estudos ao redor da súa obra, destacan varios monográficos en revistas, guías de lectura, teses doutorais, recensións, artigos xerais e especializados que abarcan, ademais da análise das novelas as e os contos, aspectos como a onomástica, o léxico, a fraseoloxía, o uso da lingua, o mito ou a sátira. 

A prosa moncadiana é moi rica en expresións idiomáticas especialmente en locucións e frases feitas. Os fraseoloxismos e xiros específicos do falar de Mequinenza aparecen con función narrativa, xa que moitas veces sustentan o humor e a ironía de Jesús Moncada. Ademais, a presenza do territorio (a través de topónimos e elementos característicos da topografía e do clima de Mequinenza), o léxico e a fraseoloxía e as referencias aos traballos dos llauters e dos mineiros con expresións características son pezas crave do elaborado estilo de Jesús Moncada.

Por outra banda, a obra moncadiana foi traducida a vinte e unha linguas. Sobresae a tradución ao castelán de todos os volumes de ficción, pero tamén hai que ter en conta as traducións ao aragonés e ao galego de *Camiño de sirga* -o título traducido ademais idiomas- e o interese porque Moncada puidese ser lido en linguas tan afastadas como o xaponés ou o vietnamita.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Espazo Moncada nos Museos de Mequinenza
* Centro de Estudos Jesús Moncada
* Jesús Moncada i Estruga  na Gran Enciclopedia Aragonesa 
* Páxina dedicada a Jesús Moncada, en lletrA, o espazo de literatura catalá da Universitat Oberta de Catalunya
* Obras dixitalizadas de Jesús Moncada na Biblioteca Dixital Hispánica da Biblioteca Nacional de España