Helios Gómez

**Helios Gómez Rodríguez**, nado en Sevilla en 1905 e finado en Barcelona o 19 de setembro de 1956, coñecido popularmente tamén coma o *artista da gravata vermella*, foi un pintor, cartelista e poeta, membro da vangarda artística de comezos do século XX e contertulio doutros artistas da época coma Luis Buñuel, Salvador Dalí e Federico García Lorca.

## Mocidade 
Helios naceu no sevillano barrio de Triana, do que sempre fixo profesión, así como do seu pobo xitano. Fixo os seus primeiros estudos na Escola Industrial de Artes e Oficios de Sevilla, aprendendo o traballo de decorador de cerámica, traballando coma axudante de pintor na fábrica da cartuxa de Sevilla e mais asistindo ós cursos nocturnos da escola de Belas Artes.

No 1923 uniuse á CNT, publicando os seus primeiros traballos no xornal anarquista *Páginas libres*. No 1925 expuxo por primeira vez no Café Kursaal obras de carácter cubista, moi criticadas pola tradicional sociedade andaluza do intre. Esta exposición foi máis tarde trasladada ao Ateneo de Madrid e á galería Dalmau de Barcelona, cunha mellor acollida.

## Europa 
As súas opinións libertarias levárono a participar nas revoltas do momento, véndose obrigado a exiliarse a París no 1927, desde onde comezou unha viaxe por distintas cidades europeas, ao ser expulsado por participar nas manifestacións de rexeitamento polas execucións dos anarquistas Sacco e Vanzetti. Ficou nun primeiro intre en Bruxelas, onde ilustrou o libro ''Rien qu'un homme* de Max Deauville.

Pasou por Ámsterdam, Viena e estivo dous meses na URSS. No 1929 estudou tipografía e máis interiorismo en Berlín e publicou nalgúns medios coma o *Berliner Tageblatt*. No 1930 a AIT publicou en Berlín o seu primeiro álbum *Días de Ira*.

Ao finalizar a ditadura de Primo de Rivera volveu a Barcelona, onde colaborou nos xornais *L'Opinió*, *La Rambla*, *La Batalla*, *L'Hora*, *Bolivar*, *Estudios* e *Nueva España*, con distintas portadas e ilustracións. No 1930 publicou o manifesto *Porqué me marcho del anarquismo* e ingresou na Federació Comunista Catalano-Balear, anotándose ao Bloc Obrer i Camperol, do que axiña foi expulsado polas súas tendencias ideolóxicas libertarias e mais por militar tamén en grupos comunistas prosoviéticos.

Ao proclamarse a Segunda República Española participou no asalto do cárcere de mulleres de Barcelona. Trasladouse a Madrid e afiliouse ao PCE, colaborando no xornal *Mundo Obrero*. Foi detido en 1931 pola súa militancia no partido e encarcerado en Madrid, e despois en Xaén, desde onde marchou a Bruxelas ao conseguir a liberdade. De alí foi a Moscova, invitado coma representante español ao Congreso Internacional de Artistas Proletarios co gallo do 25 aniversario da URSS. Desta viaxe escribiu máis tarde no seu poema *Erika* unha autocrítica ideolóxica desa época, moito máis próxima ao individualismo radical do ideólogo anarquista Max Stirner, que do colectivismo intelectual dos comunistas:

No 1933 expuxo no Museo Pushkin de Moscova e editou o seu 2º álbum, *Revolución española*. No 1934 volveu a Barcelona, onde foi detido ao participar na revolución de 1934 e ingresado nun buque cadea. Durante a súa estancia no mesmo, fixo o seu terceiro álbum, *Viva Octubre*, publicado no 1935 e adicado a estes feitos.

## Guerra civil 
No 1935 fundou en Barcelona *Els Sis*. Na primavera do 1936, profesionais gráficos reuníronse no Ateneu Enciclopèdic Popular para crearen un sindicato de debuxantes e adherirse ao Sindicato de Artes Gráficas, constituíndose a xunta directiva e sendo Helios Gómez elixido presidente por aclamación absoluta dos presentes. Chamouse "Sindicato de Dibujantes Profesionales", adicándose ao cartelismo para grupos republicanos e anarquistas. Loitou nas barricadas da defensa de Barcelona e entrou a formar parte da Alianza de Intelectuales Antifascistas de Cataluña.

Nomeado comisario político da UXT, encargouse de organizar a columna Ramón Casanellas. Embarcouse coa Expedición Bayo para liberar Eivisa e Mallorca, e interveu nas frontes de Aragón, Madrid e Andalucía. Foi acusado de matar a un capitán do seu propio bando, ao aplicar unha medida disciplinaria esaxerada, e trasladouse a Madrid para evitar represalias. Foi expulsado do PSUC en 1937, en plena guerra civil, e perseguido polos estalinistas, que o acusaron de trotskista. Regresou á súa antiga militancia anarquista na Confederación Nacional do Traballo. No 1939 foi nomeado Miliciano de Cultura da 26ª División, antiga Columna Durruti, e encargouse da dirección e maquetación do xornal voceiro de dita columna, *El Frente'', e da organización en Barcelona do acto de homenaxe a Buenaventura Durruti.

## Posguerra 
Logo da derrota republicana, pasou por diversos campos de concentración, entre eles o de Vernet d'Ariège onde se relacionou con Max Aub, en Francia, e Alxeria desde febreiro do 1939 a maio do 1941. Foi liberado e trasladouse a Francia onde coñeceu a Mercedes Planas, nai do seu único fillo, Gabriel. Non puido dar por terminada a loita e pasou a Barcelona, onde creou o efémero grupo Liberación Nacional Republicana no 1944, á vez que fundou a Casa de Andalucía, curiosamente xunto cun militar español. Un ano despois foi detido e pasou 5 meses na cadea. Expuxo na Galería Arnaiz, no 1948, obras de carácter surrealista, e fixo os murais do Jazz Colón e da Residencia Sant Jaume de Barcelona.

Volto a deter por unha escura causa de asociación ilegal, foi novamente ingresado na cadea. Alí pintou, nun oratorio do Cárcere Modelo de Barcelona, o fresco *A Capela Xitana*, posteriormente encalado, e escribiu un corpus poético. Ficou no cárcere ata 1954, a pesar de existir unha orde de liberdade desde 1950. O 19 de setembro de 1956 morreu en Barcelona.

## Obra 
O personalísimo xeito do pintor sevillano empezouse a facer nas páxinas da revista anarquista *Páginas libres*. Á vez que comezaba a se relacionar politicamente cos anarquistas, fíxoo coas vangardas artísticas da época, contrastando fortemente coas correntes artísticas da conservadora Sevilla do momento. Isto explica que a súa primeira exposición no *Cafe Kursaal* fora acollida con indiferenza e rexeitamento. Expuxo nesa ocasión obras nun estilo cubista e futurista representando a paisaxe social andaluza e máis a danza xitana. Pasou despois ao Ateneo de Madrid e á galería Dalmau de Barcelona, onde contou cunha moito mellor acollida.

Máis tarde no seu paso por Europa, Helios foise relacionando con tódolos artistas da vangarda, aínda que a súa maior influencia foron os alemáns. Relacionouse moito co debuxante alemán George Grosz e máis co promotor e galerista Herwarth Walden, dono da galería *Der Sturm* de Berlín. Anos despois declarou que esta cidade influíu decisivamente na súa carreira artística:

Na mesma cidade publicou no 1930 o seu primeiro álbum *Días de Ira*, adicado "A todas las víctimas del fascismo mundial". Prologado polo Premio Nobel francés Romain Rolland, di na súa introdución: 

Antes de publicar este álbum, fixo unha declaración de principios, manifestando a súa intención de poñer o seu arte ao servizo da propaganda obreira e da loita da clase proletaria. No álbum está moi presente a estética cubista, os seus debuxos en branco e negro compoñen unha denuncia do terror contra o proletariado por parte do Estado, unha crónica de dor e rabia. En toda a obra advírtese a proximidade coa propaganda obreira internacional, facendo fincapé nos tópicos relixiosos, con especial crítica á xerarquía eclesiástica, á que fai obxecto da súa máis crúa visión. Os versos que acompañan as imaxes, duros e contundentes, avivan aínda máis a durísima crítica social que inunda os gravados do autor.

O cambio de estratexia política do artista no 1930 plásmase nas súas obras, que pasaron a formar parte do estilo comunista da arte para a propaganda, evitando o concepto burgués da arte pola arte. Mentres vivía na URSS cunha alemá, Ira, nada no país e a que nos anos 50 adicou o poema *Erika* de máis de 92 páxinas; publicou o seu segundo álbum *Revolución Española*. Prologado polo escritor ruso I. Máza a súa estética troca radicalmente. Presionado polos ideólogos comunistas, deixou os trazos cubistas para pasar a un debuxo de máis fácil comprensión, máis próximo ao realismo socialista; afectando ao grafismo do autor, en favor dunha maior propaganda revolucionaria. Os seus debuxos reforzan a carga expresiva dos persoeiros proletarios, pobres e explotados. O dramático grafismo transmite máis fielmente a realidade, en prol dunha maior educación revolucionaria.

Máis tarde do seu exilio en Europa, publicou en Bruxelas o seu terceiro álbum *Viva Octubre*, debuxado na súa estancia na cadea. Prologado polo escritor francés Jean Cassou, os seus debuxos en tinta negra manteñen a mesma execución formal da súa anterior obra, mantendo a súa dura crítica social. Adicados aos sucesos revolucionarios que había pouco vivira, son debuxos no mesmo xeito do seu anterior álbum, describindo a dura represión vivida.

Logo da guerra apareceron 4 debuxos en tinta titulados *Horrores de la Guerra*, agora nunha colección particular. Estes debuxos, de data descoñecida, son obras de perfección e detalle coidados ao máximo, describindo minuciosamente as miserias da contenda.

Despois da guerra, ademais das súas colaboracións en revistas e portadas de libros, debuxou carteis de propaganda republicana e anarquista, no seu estilo habitual de denuncia social e propaganda revolucionaria. Tamén pintou por encargo murais decorativos na residencia Sant Jaume e no Jazz Colón. No 1948, mentres permanecía na cadea, celebrouse unha exposición dos seus debuxos, de estilo surrealista, que tivo unha boa acollida; ironicamente entre os sectores burgueses contra os que sempre loitara.

Logo da súa estancia no cárcere Modelo de Barcelona, pintou nunha cela, a primeira do corredor dos condenados a morte e que servía de capela, a chamada *Capela Xitana*. Estes debuxos mostraban a unhas persoas de trazos xitanos, con anxos negros, segundo a canción de moda da época, o bolero de Antonio Machín. Moi discutida polas autoridades penitenciarias do intre, pola súa transgresora factura, resistiu ata 1996, no que foi branqueado, aínda que máis tarde recuperouse.

A obra de Helios Gómez estivo toda a súa vida ao servizo da revolución e o obreiro, mais cun estilo innovador e vangardista. A súa desgarradora visón da explotación obreira e do sitio do artista no concepto da loita de clases, levoulle a pintar e escribir unha das máis persoais páxinas da arte do noso país.

## Álbums 
* *Dias de Ira*, AIT Berlín, 1930.
* *Revolución Española*, Editorial Estatal da Arte, Moscova, 1933.
* *Viva Octubre*, Bruxelas, 1935.

## Publicacións 
* *Helios Gómez Poemas de loita e sonos 1942-1956* Associació Cultural Helios Gómez Barcelona, 2006

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Ursula Tjaden *Die Hülle zerfetzen Helios Gómez 1905-1956 Andalusier Künstler Kampfer* Elefanten Press Verlag GmbH Berlín, 1986.
* Ursula Tjaden *Helios Gómez Artista de corbata roja* Txalaparata, Tafalla, 1996.
* IVAM Centre Julio González *Helios Gómez 1905-1956* Generalitat Valenciana, 1998.
* Carles Fontseré '' Memòries d'un cartelista català (1931-1939)*. Ed Pòrtic, Barcelona, maio de 1995.
* Juan Manuel Bonet *Artistas contra la guerra* Ajuntament de Barcelona, 1986.
* *Estampas de la España que sufre y lucha*, Comité Regional Juventudes Libertarias, Barcelona
* Ferran Aisa. *Una història de Barcelona (AEP 1902-1999)*. Editorial Virus, 2000..

### Ligazóns externas 
* Páxina da Associació Cultural Helios Gómez de Barcelona 
* *Juguetes de la Inercia, Helios Gómez, El dibujante soldado 1905-1956'' Artigo por José Luis Castro Lombilla
* CNT: Helios Gómez