Cultura galega na diáspora

[miniatura|261px|[Alfonso Daniel Rodríguez Castelao|Castelao en BBAA, en 1941, preparando as carautas para a representación de *Os vellos non deben de namorarse*.]]
A **cultura galega na diáspora**, desenvolveuse profusamente nas comunidades galegas da emigración, en eidos como a prensa, a literatura, a música ou mesmo na produción audiovisual.

## Na prensa 
[miniatura|Candor, por [Ventura Requejo.—*Mamai… a de Pedro o Cacholo tivo un fillo.*—''Non pode ser… Vai para catro años qu'o Cacholo está n'América.*—*Non, mamai… ¡O fillo tivo ela!*]]

Foron moitísimos os xornais e as revistas impresos nas comunidades galegas da emigración, principalmente nas grandes cidades receptoras, como A Habana, Buenos Aires ou Montevideo. No fondo documental *Repertorio da prensa da emigración galega*, do Consello da Cultura Galega, compílanse 756 referencias hemerográficas.

## Na literatura 
Os intensos movementos migratorios cara a América Latina, especialmente cara a países como Cuba, Arxentina e Uruguai, deixaron unha fonda pegada na produción literaria en lingua galega. Tanto escritores emigrados como autores que permaneceron en Galicia trataron esta temática, reflectindo nas súas obras as experiencias, sentimentos e desafíos asociados á emigración.

Unha das figuras máis destacadas neste contexto é Rosalía de Castro (1837-1885), considerada unha das máximas expoñentes da literatura galega. Na súa obra *Follas novas* (1880), Rosalía aborda con profunda sensibilidade o fenómeno da emigración, amosando a dor e a saudade das persoas que abandonaban a súa terra natal. Os seus versos transmiten un sentido de nostalxia e a denuncia das inxustizas sociais que obrigaban os galegos a emigrar.

Outro autor fundamental na literatura galega sobre a emigración é Manuel Curros Enríquez (1851-1908). A súa poesía, caracterizada por un forte compromiso social, inclúe textos que reflicten a realidade migratoria. Na súa obra *Aires da miña terra* (1880), Curros denuncia a pobreza e a desigualdade que impulsaban a emigración e lamenta a fractura familiar e comunitaria que esta provocaba. A súa visión crítica e o seu afán de xustiza social son elementos centrais na súa contribución literaria.

Eduardo Pondal (1835–1917), aínda que menos centrado directamente na emigración, tamén reflicte nas súas obras o contexto da diáspora galega. En *Queixumes dos pinos* (1886), a emigración aparece vinculada á idea de resistencia e identidade nacional galega. Pondal presenta o emigrante como un símbolo da loita e da continuidade da identidade galega máis aló das fronteiras.

Ramón Cabanillas (1876-1959), coñecido como o "poeta da raza," abordou a temática da emigración na súa poesía. En obras como *Da terra asoballada* (1917), Cabanillas expresou a conexión emocional dos galegos coa súa terra e o sufrimento provocado pola partida de tantos compatriotas.

Ramón Otero Pedrayo (1888-1976), en novelas como *Arredor de si* (1930), reflicte o impacto da emigración na identidade galega, explorando a sensación de perda e o desarraigamento.

### Edición e literatura galega da posguerra en América  
[miniatura|*[Sempre en Galiza*, 4ª ed., 1974. Ediciós Galiza, Buenos Aires.]]

#### Editoriais galegas na Arxentina
Foron varias as editoriais fundadas por galegos na Arxentina dedicadas á publicación de libros de temática galega, dirixidos aos lectores galegos: Emecé Editores (fundada en 1939) de Álvaro das Casas e Mariano Medina con Luís Seoane na dirección artística; Editorial Nova (1942) e Botella al mar (1947) ámbalas dúas de Arturo Cuadrado e Luís Seoane; Editorial Alborada (1949) da Federación de Sociedades Gallegas; Ediciones Galicia (1950) do Centro Gallego de Buenos Aires, dirixida por L. Seoane; Editorial Nós (1949) fundada por Manuel Puente; Editorial Citania (1957) de Luís Seoane e Diego Díaz Dorado; Follas Novas (1960) de Xosé Neira Vilas e Anisia Miranda e Ediciones Muxía (1966) de Horacio Bermúdez Abente e Arturo Cuadrado.

Cómpre mencionar tamén á Editorial Atlántida (1941), para a que traballaron Castelao, Federico Ribas, Rafael Dieste e Carmen Muñoz Manzano, Xosé Otero Espasandín e Enrique Azcoaga.

#### Ensaio
*Sempre en Galiza* (editorial As Burgas, 1944) e *As cruces de pedra na Galiza* (Editorial Nós, 1950) de Castelao; *Chile a la vista* (1952) de Eduardo Blanco Amor; *Dos mil nombres gallegos* (Ediciones Galicia, 1953) obra póstuma de Francisco Lanza; *Galicia como tarea* (Ediciones Galicia, 1959) de Valentín Paz-Andrade, escrito en Galicia e publicado en BBAA; *Los gallegos en la Argentina* (2 v., Ediciones Galicia, 1966) de Alberto Vilanova;

#### Teatro
*Se o sei... non volvo á casa* (estreada en 1938) de Manuel Daniel Varela Buxán, *Os vellos non deben de namorarse* (estreada en 1941) de Castelao.

#### Poesía
*A gaita a falare* (1939) de Ramón Rey Baltar, *Jacobusland * (1942) de Emilio Pita, *Cancioneiro da loita galega* (1943) de varios autores, entre eles Florencio Delgado, *Fardel de eisilado* (1952) de Luís Seoane.
[miniatura|*[Memorias dun neno labrego|MEMORIAS DUN NENO LABREGO, DEXOSÉ NEIRA VILAS, REMATOUSE DEIMPRENTAR EN ... BUENOS AIRES,O 5 DE XANEIRO DO 1961.]]

#### Narrativa
*Adolescencia* (Editorial Nova, 1944) de Ramón Otero Pedrayo, escrito en Galicia e publicado en BBAA; *Non agardei por ninguén* (Editorial Citania, 1957) de Ramón de Valenzuela; *Memorias dun neno labrego* (Follas Novas, 1961) de Xosé Neira Vilas.

### Literatura galega da emigración cara a Europa 
## Na música 
[miniatura|"Un adios a Mariquiña". Letra: [Manuel Curros Enríquez|Curros Enríquez. Música: Chané.]]
O tema da emigración está presente na música galega, do mesmo xeito que no conxunto das artes, dende o final do século XIX. Xeralmente o tema da emigración aparece en composicións con textos, sendo especialmente destacado o xénero da melodía galega, iniciado por Marcial del Adalid e que ten os seus precedentes no *lied* alemán e, sobre todo na *mélodie française*. Este tipo de composicións de Adalid xiraban en torno ás paisaxes, o costumes e a contorna das xentes de Galicia. Posteriormente outros compositores ampliaron estas temáticas, pasando a retratar a realidade social galega. Os tres compositores máis destacados do xénero: Xoán Montes, Chané e Xosé Baldomir, empregaron numerosos textos de Rosalía de Castro e Manuel Curros Enríquez, ambos sensibilizados co fenómeno da emigración. Entre as melodías galegas que abordan esta temática poden salientarse "Un adiós a Mariquiña" de Chané, "Lonxe d’a terriña" de Montes, "O últemo adiós" e "Meus amores" de Baldomir. En xeral, a visión da emigración nas melodías galegas e pesimista e negativa.

Outro xénero no que a emigración estivo moi presente foi a zarzuela galega, aínda que non chegou a ter a relevancia que acadou a melodía galega, xa que o uso do galego nos escenarios comezou tarde e con pouca forza, polo que as primeiras representacións da escena lírica tiveron lugar precisamente na diáspora. A obra *¡Non máis emigración!*, con texto de Ramón Armada Teixeiro e música de Felisindo Rego, foi estreada na Habana en 1886 e considerada a pioneira no xénero e o modelo, e tiña unha mensaxe en contra da emigración. Con todo, logo da obra de Armada, o tema da emigración deixou de aparecer como elemento principal no teatro e nas escasas zarzuelas galegas, sendo tan só nomeado como un feito illado ou como dato referencial ou anecdótico. As zarzuelas galegas non conseguiron polo tanto ser máis que un medio para recrear os sentimentos dos emigrantes e non como propagador de ideas e consignas favorables ou contrarias á emigración, e tanto músicos como escritores limitáronse a crear espectáculos de música para os emigrantes.

Foron ademais moitos os músicos galegos que migraron a principios do século XX, principalmente a América, como foi o caso do propio Chané ou Andrés Gaos Berea, que morreron en Cuba e na Arxentina respectivamente.

Máis recentemente, a banda galega Siniestro Total tratou o tema na súa canción "Miña terra galega", unha versión da canción "Sweet Home Alabama" do grupo estadounidense Lynyrd Skynyrd e con letra, principalmente en lingua castelá agás o verso que lle dá nome. Foi composta por Julián Hernández, daquela batería do grupo vigués. A canción foi recollida no álbum de 1984 *Menos mal que nos queda Portugal*. Case catro décadas despois, en 2022, a banda coruñesa de punk rock Radio Océano presentou unha versión da de Siniestro Total na que aparecía novamente o tema da emigración, xa que o protagonista emigraba ás Illas Canarias.

## No audiovisual 
### Nas emisións radiofónicas 
### No cinema 
Entre os filmes e os documentais que narran a emigración ou a diáspora galega, cabe salientar os seguintes:

* *Camarote de luxo* (1957) é un filme dirixido por Rafael Gil. O guión está baseado na novela *Luz de luna* de Wenceslao Fernández Flórez.
* *Un viaje por Galicia* (1958), dirixida por Manuel Arís Torres. O director filmou esta película entre 1953 e 1958 nas súas continuas viaxes a Galicia. Moi apreciada polos emigrados de ultramar, que podían ver o que pasaba no seu fogar e como estaba a cambiar grazas ás filmacións en 16&nbsp;mm de Arís. Proba do seu éxito foi a explotación durante dezaoito semanas seguidas no Gran Cinema Mitre de Buenos Aires.
* *Tierra de nuestros mayores* (1960), película dirixida polo pontevedrés afincado en Uruguai Manuel Arís Torres.
* *O pai de Migueliño* (1977) é unha curtametraxe dirixida por Miguel Castelo, parte do relato do mesmo título que Castelao incluiría na súa obra *Cousas*.
* *Mamasunción* (1984) é unha curtametraxe dirixida por Chano Piñeiro e a primeira do director en 35 mm. Acadou o Gran Premio do Cine Español no 2º Certame Nacional de Cine de Bilbao, e o Trofeo de Prata do Instituto de Cooperación Iberoamericana no XXVI Certame Internacional de Cine de Bilbao (1984). A película foi rodada nos lugares de Rubillón e Baíste (Avión).
* *Gallego* (1988) é un filme hispano-cubano dirixido por Manuel Octavio Gómez. Narra a historia de Manuel, un adolescente galego emigrado a Cuba a comezos do século XX.
* *Sempre Xonxa* (1989), unha das primeiras longametraxes de ficción en galego e está baseada nas historias da emigración que oíra relatar Chano Piñeiro no seu Forcarei natal. As localizacións do filme atopounas en Santoalla, no concello de Petín.
* *Avión, el pueblo ausente* (2012), é un documental dirixido por Marcos e María Hervera. Narra diversas historias da emigración a México.
* *Sitio distinto* (2017), é un documental que conta a historia das persoas que durante máis de cen anos emigraron dende Galicia a Euskadi.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
*Diáspora galega
*Padroado da Cultura Galega do México
*Patronato da Cultura Galega de Montevideo
*Instituto Argentino de Cultura Gallega

### Ligazóns externas 
* Riveiro Espasandín, Xosé (2001) [1995]. "El exilio gallego de 1939" *Las literaturas exiliadas en 1939*. Instituto Cervantes .
* "A cultura galega alén mar" Historias de ida e volta. CCG.
* "Entidades culturais da emigración" *Enciclopedia da emigración galega*, Departamento de Migración da Confederación Intersindical Galega.