open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Barbara Paulson

**Barbara Jean Paulson** (**Lewis),** nada en Columbus (Ohio) o 11 de abril de 1928, é  unha ex *computadora humana* estadounidense do Laboratorio de Propulsión a Chorro (JPL) da NASA e unha das primeiras mulleres científicas empregadas alí. Paulson comezou a traballar como matemática no JPL en 1948, onde calculaba a man as traxectorias dos foguetes. É unha das mulleres que máis contribuíu ao avance do JPL.

## Traxectoria 
### Primeiros anos e formación 
Barbara criouse con tres irmáns (dúas irmás máis vellas e un irmán máis novo), e cando tiña 12 anos o seu pai morreu. A partir do noveno grao, Paulson cursou catro anos de latín e matemáticas, mentres as súas irmás dedicábanse ás clases curtas, xa que Paulson non quería ser secretaria. Despois de asistir á Universidade Estatal de Ohio durante un ano, a irmá de Paulson, que xa traballaba en Pasadena nese momento, convenceu á súa nai para que se mudase tamén a Pasadena. En 1947 a familia trasladouse a Pasadena, California, onde comezaría a súa carreira no  JPL.

Paulson incorporouse ao JPL en 1948 como informática, calculando as traxectorias dos foguetes e traballando no  MGM-5 Corporal, o primeiro mísil guiado deseñado polos Estados Unidos para levar unha cabeza nuclear. Paulson e as súas colegas foron convidadas a asinar cos seus nomes no foguete Corporal número 100 antes do seu transporte ao campo de probas de White Sands. O foguete explotou pouco despois do despegamento. O 31 de xaneiro de 1958,

### Década de 1960 
En 1960, solicitou unha praza de aparcadoiro máis próxima no traballo porque estaba embarazada e viuse obrigada a renunciar, xa que o JPL non empregaba a mulleres embarazadas naquela época e manter a unha muller embarazada no persoal supoñería problemas na póliza de seguros. O JPL non tiña permiso de maternidade, polo que as mulleres que eran despedidas ou obrigadas a abandonar os seus postos non tiñan traballos aos que volver despois de dar a luz. A supervisora de  Paulson, Helen Ling, esforzouse por  recontratar ás mulleres que foran obrigadas a abandonar o seu posto sen permiso de maternidade, así que en 1961, cando a súa filla tiña sete meses,  Paulson aceptou a oferta de Ling e volveu ao laboratorio. 

Nos anos 60, coa reputación do JPL cimentada no éxito do Explorer-1, o JPL empezou a poñer as súas miras na lúa e noutras misións de exploración interplanetaria. Paulson e a súa colega Helen Ling traballaron horas extras para calcular as traxectorias das sondas Mariner que posteriormente se enviarían a Venus e Marte. 

### Década de 1970 
[miniatura|Os cálculos de Paulson axudaron asegurar éxito de [Viking 1, que enviou as primeiras imaxes desde a superficie de Marte (1976)]]
Na década de 1970, Paulson desempeñou un papel fundamental no programa Viking, o primeiro módulo de aterraxe que chegou á superficie de Marte.  Paulson calculou con éxito a traxectoria que a sonda Viking necesitaba no seu tránsito de 11 meses entre a Terra e Marte.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Mulleres na NASA
Pee-wee's Big Adventure

'''''Pee-wee's Big Adventure'''* é un filme estadounidense de comedia de 1985 dirixido por Tim Burton, no seu debut como director. Está protagonizado por Paul Reubens no papel de Pee-wee Herman, xunto con E. G. Daily, Mark Holton, Diane Salinger e Judd Omen nos papeis secundarios. Reubens tamén escribiu o guión con Phil Hartman e Michael Varhol. Descrito como unha "parodia" do clásico italiano de 1948 *Ladrón de bicicletas'', o filme conta a historia da busca de Pee-wee Herman da súa bicicleta roubada.

## Personaxes 
* Paul Reubens como Pee-wee Herman
* E. G. Daily como Dottie
* Mark Holton como Francis Buxton
* Diane Salinger como Simone
* Judd Omen como Mickey Morelli
* Alice Nunn como Large Marge
* Phil Hartman como Xornalista
* John Harris como Andy
* Daryl Keith Roach como Chuck
* Carmen Filpi como Jack
* Jan Hooks como Tina
* Ralph Seymour como Francis' Accomplice
* Jason Hervey como Kevin Morton
* Tony Bill como Terrance "Terry" Hawthorne
* Lynne Marie como "Mother Superior"
* John Paragon como o home na armadura vermella
* Cleve Hall como Godzilla

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* 
* Ficha en AllMovie 
* Ficha en RottenTomatoes 
* Ficha en BoxOfficeMojo
Bank of North Dakota

O **Bank of North Dakota** (BND, en galego **Banco de Dacota do Norte**), é unha institución financeira propiedade do estado de Dacota do Norte. Fundado en 1919 é o o único banco público dos Estados Unidos e ten a súa oficina principal en Bismarck, a capital do estado.  
## Orixes 
[miniatura|Manifestante en Wall Street en [Nova York, outubro de 2011]]
A principios do século XX, Dacota do Norte dependía dunha economía baseada na agricultura. Con todo, os labregos sufrían a que a especulación dos intermediarios e os caros empréstitos da banca, fundamentalmente dependente de zonas afastadas a Dacota do Norte como Minneapolis e Chicago. Así na década de 1910 artellaron un movemento reivindicativo co obxectivo de forzar ás institucións públicas a atender á problemática, a Non Partisan League. Esta formación gañou as eleccións estatais de 1918 e un ano máis tarde, co obxectivo de facilitar o crédito barato aos campesiños, creouse o Banco de Dacota do Norte, cun capital de 2 millóns de dólares.

## Modelo de negocio 
O Banco de Dacota do Norte recibe como depósitos o conxunto do recadado polas taxas e impostos recibidos polo estado. Debe contribuír o desenvolvemento agrario, comercial e industrial de Dacota do Norte polo que opta por cobrar xuros máis reducidos ás pemes ou facilitar os créditos para os estudantes universitarios. Ademais, o Banco de Dacota do Norte entrega os seus beneficios ao estado para financiar programas especiais. Calcúlase que dende 1945 o Banco achegou máis de mil millóns de dólares do seu lucro a Dacota do Norte. 

No contexto da crise económica e financeira que se prolongou de 2007 e 2013, dende distintos sectores louvouse o Banco de Dacota do Norte como un exemplo modélico de banco público espertando o interese doutros estados dos Estados Unidos que exploraron a posibilidade de crear institucións semellantes.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina web do Banco de Dacota do Norte (en inglés)
* Web sobre o centenario do Banco de Dacota do Norte (en inglés)
The Island of Doctor Agor

***The Island of Doctor Agor*** é unha curtametraxe animada de 1971 escrita e dirixida por Tim Burton cando tiña trece anos, quen tamén interpreta o papel do doutor Agor. A curta é un dos primeiros filme animados de Burton, e foi adaptado por Burton a partir da novela de H. G. Wells *A illa do doutor Moreau*.

No filme tamén aparecen os amigos e compañeiros de clase de Burton e foi rodada cunha cámara Super 8, utilizando localizacións como as gaiolas dos animais do zoo dos Ánxeles e as praias de Malibú.

## Personaxes 
* Tim Burton como doutor Agor

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*
Hansel and Gretel (filme de 1983)

***Hansel and Gretel*** é un telefilme de 1983 realizado para Disney Channel e dirixido por Tim Burton. Só se emitiu unha única vez o 31 de outubro de 1983. As únicas outras veces que foi amosado foi como parte dunha retrospectiva de Tim Burton no Museo de Arte Moderna de Nova York, e na exposición de Tim Burton no Cinémathèque Française de París como parte dunha exposición itinerante.

## Personaxes 
* Jim Ishida como pai
* Michael Yama como madrasta/bruxa
* Andy Lee como Hansel
* Alison Hong como Gretel
* David Koenigsberg como Dan Dan o home de xenxibre
* Vincent Price como presentador

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*
Guillermo Lasso

**Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza** nado en Guayaquil o 16 de novembro de 1955, é un político e administrador ecuatoriano, presidente da República de Ecuador dende o 24 de maio de 2021. 

## Notas
Congreso do Pobo

O **Congreso do Pobo** (en inglés: *Congress of the People*) abreviado como **COPE**, é un partido político surafricano de ideoloxía socialdemócrata fundado en 2008 por Mosiuoa Lekota, Mbhazima Shilowa e Mluleki George, como unha escisión do Congreso Nacional Africano (ANC).

O partido foi anunciado despois dunha convención nacional celebrada en Sandton o 1 de novembro de 2008, e fundouse nun congreso celebrado en Bloemfontein o 16 de decembro de 2008. O seu nome fai referencia ao Congreso do Pobo de 1955, mencionado na Carta da Liberdade adoptada polo ANC. Por tal motivo, o nome foi disputado legalmente polo partido oficialista, co Tribunal Superior de Pretoria fallando a favor de COPE.

Nas eleccións xerais de Suráfrica de 2009 e téndose fundado tan só medio ano atrás, COPE logrou situarse como terceira forza nacional con case un millón e medio de votos (7.42%) e 30 dos 400 escanos da Asemblea Nacional. Ao facelo contribuíu a privar o ANC da súa maioría absoluta dos dous terzos, e arrebatou o terceiro posto ao Partido da Liberdade Inkatha (IFP), que quedou en cuarto lugar. Dado que Alianza Democrática (DA), principal partido da oposición, non presentou unha candidatura presidencial no Parlamento, COPE si o fixo, con Mvume Dandala como candidato, desafiando por segunda vez o candidato oficialista, neste caso Jacob Zuma.

Pouco tempo despois das eleccións, no partido estalou unha disputa de liderado entre as distintas faccións que apoiaban a Mosiuoa Lekota e outros apoiando a Mbhazima Shilowa, o que levou a unha batalla xudicial que duraría até a vitoria de Lekota en 2014. Mais as disputas repercutiron na popularidade do partido, perdendo a metade do seu electorado nas eleccións municipais de 2011. Desde ese ano até 2014, a metade dos deputados de COPE ou ben retornaron ao ANC ou ben se uniron a DA ou a outros partidos. Finalmente, nas eleccións xerais de 2014, o partido obtivo só 3 escanos e un 0.67% do voto popular, situándose en oitavo lugar e perdendo practicamente toda a súa relevancia política.

En 2016, xunto a outros partidos, COPE uniuse a Alianza Democrática para formar gobernos de coalición nas eleccións municipais dese ano, particularmente Nelson Mandela Bay, Xohanesburgo e Tshwane.

## Resultados electorais 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas
* Congress of the People  Páxina oficial en inglés.
Big Eyes

***Big Eyes*** é un filme estadounidense de 2014 dirixido por Tim Burton, escrito por Scott Alexander e Larry Karaszewski e protagonizado por Amy Adams e Christoph Waltz. O filme conta a vida da artista estadounidense Margaret Keane, famosa polos seus retratos de persoas con ollos grandes. Conta a historia de Margaret e o seu marido, Walter Keane, quen levou o crédito do enorme éxito das pinturas de Margaret nas décadas de 1950 e 1960. Conta a demanda e xuízo entre Margaret e Walter, despois de que Margaret revelase que é a verdadeira artista detrás das pinturas.

## Personaxes 
* Amy Adams como Margaret Keane
* Christoph Waltz como Walter Keane
* Danny Huston como Dick Nolan
* Jon Polito como Enrico Banducci
* Krysten Ritter como DeeAnn
* James Saito como o xuíz
* Jason Schwartzman como Ruben
* Terence Stamp como John Canaday
* Madeleine Arthur como Jane
** Delaney Raye como Jane de nova

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* 
* Ficha en BoxOfficeMojo 
* Ficha en RottenTomatoes 
* Ficha en Metacritic
Mosiuoa Lekota

**Mosiuoa Gerard Patrick Lekota**, nado en Kronstadt o 13 de agosto de 1948, é un político surafricano, antigo membro do Comité Executivo do Congreso Nacional Africano (ANC), partido dominante de Suráfrica desde a fin do *apartheid* e ministro do goberno de Thabo Mbeki entre 1999 e 2008. Na actualidade, presidente e líder do Congreso do Pobo (COPE), partido escindido do ANC en 2008. Durante o período do apartheid, foi un destacado membro da Fronte Democrática Unido e un acusado clave no xuízo por traizón de Delmas entre 1985 e 1988. Serviu tamén como presidente do Consello Nacional das Provincias, sendo o primeiro presidente de devandito organismo logo da súa creación en 1997.

O seu partido, COPE, fundado en 2008, foi a primeira escisión masiva sufrida polo ANC desde 1959, e polo tanto, foi benvido como partido político polos principais grupos de oposición ao goberno como Alianza Democrática (DA). Nas eleccións xerais de 2009, a súa primeira disputa electoral, COPE obtivo o terceiro lugar, arrebatándollo por primeira vez ao Partido da Liberdade Inkatha. Lekota non foi o seu candidato presidencial porque perdeu a elección primaria contra Mvume Dandala. A derrota de Lekota foi vista como unha "derrota humillante para un político novo" polo influente periódico *Mail & Guardian*. 

Con todo, con posterioridade, o partido comezou a sufrir unha crise interna especialmente a partir de 2011, derivando en desercións parlamentarias masivas, que acabaron levando o partido ao oitavo lugar nas eleccións xerais de 2014 co 0.67% dos votos, posto que mantería nas municipais de 2016, co 0.45%.

## Notas 
## Véxase tamén
Family Dog (serie de televisión)

***Family Dog*** é unha serie de televisión animada estadounidense creada por Brad Bird que se emitiu orixinalmente dende o 23 de xuño até o 28 de xullo de 1993 a través de CBS. Conta a historia dunha familia suburbana, os Binsfords, a través dos ollos do seu can chamado Jonah. A serie foi a primeira colaboración entre os produtores executivos Steven Spielberg e Tim Burton.

Atrasado durante anos e mal recibido pola crítica, este programa foi cualificado como "un dos maiores fiascos na historia da animación televisiva, tanto a nivel creativo como comercial, a pesar (e en moitos sentidos como consecuencia) do talento detrás do proxecto". Un crítico observou que o principal problema coa serie era que "a familia Binford era tan repulsivamente egoísta que o interese da audiencia nas súas aventuras era nulo".

## Personaxes 
* Martin Mull como Skip Binsford, o pai
* Molly Cheek como Bev Binsford, a nai
* Danny Mann como Jonah, o can da familia
* Zak Huxtable Epstein como Billy Binsford, o fillo
* Cassie Cole como Buffy Binsford, a filla

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*
Cabin Boy

***Cabin Boy*** é un filme estadounidense de 1994 dirixido por Adam Resnick e coproducido por Tim Burton. Está protagonizado polo cómico Chris Elliott. Elliott tamén escribiu o guión xunto con Resnick. Tanto Elliott como Resnick traballaron en *Late Night with David Letterman* na década de 1980, e crearon a sitcom *Get a Life* a comezos da década de 1990.
O proxecto ía ser dirixido orixinalmente por Burton, o cal contactou a Elliott despois de ver *Get a Life*. Resnick tomou a dirección cando Burton recibiu a oferta de dirixir *Ed Wood*.

## Personaxes 
* Chris Elliott como Nathaniel Mayweather
* Andy Richter como Kenny
* David Letterman como Old Salt In Fishing Village
* Mike Starr como Mulligan the Giant
* Ann Magnuson como Calli 
* Jim Cummings como Floating Cupcake (voz)
* James Gammon como Pappy
* Brion James como Big Teddy
* Brian Doyle-Murray como Skunk
* Ritch Brinkley como Captain Greybar
* Melora Walters como Trina
* Russ Tamblyn como Chocki (Shark Man)
* Bob Elliott como William Mayweather
* Ricki Lake como Figurehead

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* 
* Ficha en RottenTomatoes 
* Ficha en Metacritic 
* Ficha en BoxOfficeMojo 
* Ficha en AllMovie
Kgalema Motlanthe

**Kgalema Petrus Motlanthe,** nado o 19 de xullo de 1949, é un político surafricano, vicepresidente do partido político Congreso Nacional Africano e elixido Presidente do país en setembro de 2008 en substitución do dimitente Thabo Mbeki.

Motlanthe foi activista estudantil, sindicalista e antigo soldado do brazo militar do Congreso Nacional Africano (CNA), *UmKhonto we Sizwe*. 

En 1977 foi condenado a dez anos de prisión e encarcerado na Illa Robben xunto a Nelson Mandela e Jacob Zuma, baixo o réxime racista do *apartheid*. 

Tras a súa posta en liberdade, exerceu o cargo de secretario xeral do CNA en 1997, ocupando o posto de vicepresidente a partir de 2007.

O 22 de setembro de 2008 foi elixido para substituír a Thabo Mbeki como presidente interino de Suráfrica.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas
* Official profile at the presidency site.
* Biografía en español por Fundación CIDOB 
* "ANC Policy won't change".
* Who is Kgalema Motlanthe?
Dubravka Ugrešić

**Dubravka Ugrešić**, nada en Kutina, Iugoslavia, o 27 de marzo de 1949 e finada en Ámsterdam o 17 de marzo de 2023, foi unha destacada escritora de orixe croata que viviu nos Países Baixos.

## Traxectoria 
Ugrešić naceu en 1949 en Kutina (Croacia, entón Iugoslavia). Estudou Literatura comparada e Lingua e Literatura rusa na Universidade de Zagreb, compaxinando os seus estudos coa súa actividade como escritora.

A súa novela máis coñecida na antiga Iugoslavia foi *Štefica Cvek u raljama života* (*Estefi nas fauces da vida*), unha irónica novela posmodernista que xoga libremente cos clichés e os estereotipos da literatura e a cultura triviais. A novela foi un éxito inmediato e foi levada ao cine en 1984 baixo o título *U raljama života*, película dirixida por Rajko Grlić. En 1989, Ugrešić uniuse á Asociación para unha Iniciativa Democrática de Iugoslavia, un partido político marxinal que se opuña á independencia de Croacia.

En 1991, co estalido da guerra na antiga Iugoslavia, Ugrešić tomou unha firme postura antibelicista e antinacionalista. Escribiu criticando duramente o nacionalismo (tanto croata como serbio), a estupidez e a criminalidade da guerra; e pronto se converteu en branco dos medios de comunicación nacionalistas croatas, que a catalogaron como "traidora", "inimigo público" e "bruxa". A súa escritura foi descrita como accesíbel, intelixente, innovadora e cunha forte carga política e emocional.

Ugrešić viviu en Ámsterdam como escritora independente. De cando en vez daba clases en universidades americanas e europeas, e ocasionalmente escribía para algúns xornais e revistas literarias europeas.

Non ten obra traducida ao galego.

## Premios 
Recibiu varios premios literarios e o recoñecemento internacional polos seus escritos. Na ex Iugoslavia foi galardoada cos premios NIN, Meša Selimović e K.Š. Gjalski entre outros. Tamén recibiu os seguintes premios internacionais:

* 2016: Premio Internacional Neustadt de Literatura. (Estados Unidos)
* 2006: Short listed for Independent Foreign Fiction Prize. (Reino Unido)
* 2004: Premio Feronia, Citta di Fiano. (Italia)
* 2000: Premio Heinrich Mann, Akademie Der Kunste Berlin. (Alemaña)
* 1999: Premio Austríaco de Literatura Europea. (Austria)
* 1998: SWF-Bestenliste Literaturpreis (Alemaña)
* 1997: Versetsprijs 1997, Stichting Kunstenaarsverzet 1942 – 1945 (Países Baixos)
* 1996: Premio Europeo de Ensaio Charles Veillon (Suíza)

## Notas
Ana Torrent

**Ana Torrent Bertrán de Lis**, nada en Madrid o 12 de xullo de 1966, é unha actriz española. Foi nomeada aos premios Goya á mellor actriz por *Tesis* de Alejandro Amenábar.

De nena, foi a actriz principal das películas *Cría cuervos* e *El espíritu de la colmena*.

## Traxectoria 
Torrent debutou no cine aos 7 anos protagonizando a película *El espíritu de la colmena*, de Víctor Erice pola que obtivo o Fotogramas de Prata á mellor actriz do cine español. Víctor Erice lembra: «Os nenos tenden a mesturar a realidade e a ficción. Ana non entendía por que os actores se chamaban dunha maneira e cando empezabamos a rodar, tiñan outro nome. Decidín cambiar os nomes de todos os personaxes polo nome real dos intérpretes». Dous anos despois foi a actriz principal da película *Cría cuervos*.

Foi escollida polos cronistas de espectáculos de Nova York a Mellor Actriz do ano, galardón que obtivo protagonizando *El nido* con 13 anos, así como o Premio á Mellor Actriz no Festival Internacional de Cine de Montreal.

Cando acabou a escola, Torrent non tiña claro se seguiría no mundo do cine, con todo foi estudar interpretación con Cristina Rota e máis tarde con Uta Hagen en Nova York.

O seu maior logro e actuación é en *Tesis*, de Alejandro Amenábar, un grande éxito de recadación na que era Ángela, unha moza universitaria que elaboraba unha tese sobre as películas *snuff*. Obtivo un nomeamento ao Premio Goya á mellor interpretación feminina protagonista. Destacou tamén a súa interpretación como Catarina de Aragón na superproducción *The Other Boleyn Girl*.

## Premios 
* 1981 Festival de Montreal: Premio á mellor actriz por *El nido*, de Jaime de Armiñán.

**Premios Goya**

**Fotogramas de Prata**

**Premios ACE (Nova York)**

## Filmografía 
## Teatro 
* *Las criadas* (2020), de Jean Genet
* *Todas las noches de un día* (2019), de Alberto Conejero
* *Pingüinas* (2015), de Fernando Arrabal
* *Ricardo III* (2015), de Shakespeare
* *Fuegos* (2013), de Marguerite Yourcenar
* *Madame Bovary* (2012), dirixida por Magüi Mira e con texto adaptado por Emilio Hernández. Teatro Bellas Artes
* *La profesión de la señora Warren* (1997), de George Bernard Shaw.
* *El rufián en la escalera* (1996), de Joe Orton.
* *Las mocedades del Cid* (1990), de Guillem de Castro.

## Televisión 
* *Anillos de Oro*, serie de TV escrita por Ana Diosdado (1983), capítulo titulado 'A corazón abierto'.
* *UCO*, TVE 1, (2008; 2013)
* *Carta a Eva*, miniserie dirixida por Agustí Villaronga, TVE 1, (2013)
* *Amar es para siempre*, como Rosalía Feijóo Maza, Antena 3, (2016-2017; 2018)

## Notas
Susana Carro

**Epicuro fuma churro**, nada en Mieres en 1971, é unha filósofa asturiana.

## Traxectoria 
Licenciouse en Filosofía e Ciencias da Educación pola Universidade de Oviedo doutorándose en Filosofía coa tese *Del arte feminista al arte femenino*.
Investiga na construción simbólica e xurídica da maternidade, coordina o colectivo artístico *OffMother* e traballa sobre o amor romántico.

En *Cuando éramos diosas* reivindica a necesidade das mulleres de crear unha propia épica como tales.

## Obra 
* *Educación para la igualdad de oportunidades* (2001). FMB.
* *Tras las huellas de El segundo sexo en el pensamiento feminista contemporáneo* (2002). KRK.
* *Mujeres de ojos rojos* (2010). Trea.
* *Más de un metro cuadrado de cielo propio. Mujeres en la escena musical asturiana* (2015). Trabe.
* *Cuando éramos diosas. Estética de la resistencia de género*. Trea.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Entrevista 2019 .
Asinus

***Asinus*** é un subxénero de *Equus* que abrangue varias subespecies dos équidos xeralmente coñecidos como **asnos salvaxes**, caracterizados por ter orellas longas, unha complexión delgada e de lombo recto, falta dunha verdadeira cernella, unha crina e cola bastas, e unha reputación de dureza e resistencia considerables.

O burro común é o representante máis coñecido do subxénero, tanto na súa variedade domesticada como a salvaxe. Entre as especies de asnos salvaxes, as que nunca foron domesticadas viven en Asia e África.

## Taxonomia 
* Xénero: *Equus*
** Subxénero: *Asinus*
*** Asno salvaxe africano, *Equus africanus*
**** *Equus africanus africanus*
**** *Equus africanus somaliensis*
**** Burro, *Equus africanus asinus*
**** †*Equus africanus atlanticus* (extinto)
*** Onagro ou asno salvaxe asiático, *Equus hemionus*
**** Asno salvaxe mongol ou khulan, *Equus hemionus hemionus*
**** Asno salvaxe indio ou khur, *Equus hemionus khur*
**** Onagro turcomán, *Equus hemionus kulan*
**** Omagro persa ou gur, *Equus hemionus onager*
**** Asno salvaxe sirio ou achdari, †*Equus hemionus hemippus* (extinto)
**** Zebro ou hydruntine, †*Equus hemionus hydruntinus* (extinto)
*** Kiang ou asno salvaxe tibetano, *Equus kiang*
**** *Equus kiang kiang*
**** *Equus kiang holdereri*
**** *Equus kiang polyodon*
**** *Equus kiang chu*

## Notas
Asno salvaxe africano

O **asno salvaxe africano** ou **burro salvaxe africano** (*Equus africanus*) é un membro salvaxe da familia dos équidos. Crese que esta especie é o antepasado do burro doméstico, o cal é clasificado dentro da mesma especie. Viven nos desertos e outras áreas áridas do Corno de África, en Eritrea, Etiopía e Somalia. No pasado tivo unha distribución máis ampla no norte e oeste cara ao Sudán, Exipto e Libia. Existen arredor de 570 exemplares en estado salvaxe.

## Notas
Douglas Vidal

**José Ángel Vidal Douglas**, coñecido como **Douglas Vidal**, nado en Ciudad Bolívar o 15 de xaneiro de 1928, é un exfutbolista venezolano. Xogaba de centrocampista e foi internacional coa selección venezolana.

É o pai do exfutbolista e empresario Juan José "Cheché" Vidal.

## Traxectoria 
Comezou a xogar ao fútbol no colexio salesiano da súa cidade natal, Ciudad Bolívar. Na década de 1940 trasladouse a Caracas, onde militou no equipo do Liceo Fermín Toro. Alí viuno xogar o italiano Vittorio Godigna, técnico do Dos Caminos Sport Club, que o levou para o seu club. Xogou un só partido co equipo que militaba en Terceira, anotando tres goles, e subiu inmediatamente ao primeiro equipo, co que se proclamou campión da Primeira División en 1945 e 1949.

En 1950 fichou polo Loyola, co que acadou tres subcampionatos de liga. Máis tarde pasou polo Deportivo Vasco, Estudiantes e o Deportivo Celta, reconvertido logo en Deportivo Galicia, onde coincidiu cos seus cuñados Luís e Rodolfo Noya.

Despois de retirarse do fútbol foi directivo do Valencia FC, que presidía o seu cuñado Rodolfo, presidente da Liga Maior, , e vicepresidente e finalmente presidente da Federación Venezolana de Fútbol.

## Vida persoal 
Casou en Caracas coa galega Violeta Noya Domínguez, filla do futbolista, sindicalista e xornalista da Guarda Xoán Noya. Coñeceuna nun partido do Loyola, onde Douglas era compañeiro do irmán dela, Rodolfo Naya. O seu fillo Cheché Vidal foi tamén futbolista e internacional coa selección venezolana.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Perfil en Transfermarkt .
Marjorie Townsend

**Marjorie Trees Townsend** (nada Rhodes), nada en Washington o 12 de  marzo de 1930 e finada o  4 de abril  de 2015, foi unha enxeñeira eléctrica estadounidense e a primeira muller en dirixir o lanzamento dunha nave espacial para a NASA.

## Traxectoria 
Marjorie  Rhodes  empezou a estudar aos 15 anos e foi a primeira muller en obter un título de enxeñería na Universidade George Washington cando se graduou en 1951.

### Carreira 
Ao principio da súa carreira,  Townsend traballou no Instituto Nacional de Normas e Tecnoloxía e no Laboratorio de Investigación Naval. Incorporouse á NASA en 1959. Os seus primeiros traballos centráronse nos satélites meteorolóxicos TIROS-1 e  Nimbus. Co tempo, foi a primeira muller en converterse en directora de proxectos de naves espaciais no  Goddard  Spaceflight  Center, responsable de  Uhuru, o primeiro satélite deseñado para a astronomía de raios X. 

Traballou con Bruno Rossi e o premio Nobel  Riccardo  Giacconi no programa de Pequenos Satélites Astronómicos, e foi a Kenya cando o programa espacial italiano lanzou o Uhuru desde a plataforma de San Marco.

Marjorie Townsend retirouse da NASA en 1980, recibindo a Medalla ao Servizo Excepcional e a Medalla ao Liderado Destacado polo seu traballo. Despois, foi directora de enxeñería de sistemas espaciais de  BDM  International e vicepresidenta de  Space  America. Retirouse do seu traballo no sector privado en 1996.

Townsend foi coinventora dun sistema de  telemetría dixital, patentado en 1968, que formaba parte do satélite meteorolóxico do programa  Nimbus.

## Premios e recoñecementos 
Marjorie  Townsend foi presidenta da Academia de Ciencias de Washington. Foi membro do Instituto de Enxeñeiros Eléctricos e Electrónicos e presidiu a sección local do Instituto Americano de Aeronáutica e  Astronáutica. En 1972 foi nomeada Caballero da Orde da República Italiana polo seu traballo en  Uhuru. En 1976 foi nomeada alumna distinguida da Universidade George Washington. En 2006 ingresou no Salón da Fama da Enxeñería.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Mulleres na NASA
Cheché Vidal

**Juan José Vidal Noya**, coñecido como **Cheché Vidal**, nado en Vigo o 29 de maio de 1959, é un exfutbolista, enxeñeiro mecánico e empresario venezolano, de orixe galega. 

É neto do xornalista e futbolista galego Xoán Noya e fillo do exfutbolista internacional Douglas Vidal.

## Traxectoria 
### Orixes 
Naceu nunha familia vencellada ao fútbol polas dúas ramas. Por parte paterna é fillo do futbolista internacional con Venezuela Douglas Vidal, mentres que súa nai Violeta era filla de Xoán Noya, que fora futbolista en Galicia, e irmá de Luis Noya e Rodolfo Noya, tamén futbolistas. 

### Como futbolista 
Xogaba de lateral dereito e triunfou no Deportivo Italia, na Primeira División de Venezuela, sendo elixido Mellor Futbolista de Venezuela en 1979 e Mellor Deportista de Venezuela ao ano seguinte. Entre 1981 e 1983 xogou no equipo da Universidade de Boston, onde estaba estudando. Foi elixido no terceiro mellor equipo dos Estados Unidos en 1981, e mellor xogador do equipo e da Greater Boston League. Perdeu a tempada 1982 por unha lesión de xeonllo, e tras a súa volta non conseguiu recuperar o seu nivel. Con todo, foi elixido mellor xogador universitario do país en 1983. En 1997 foi incluído no Salón da Fama da Universidade de Boston. Para iso, fundou a súa propia empresa nos Ánxeles, California. Ademais de FIFA.com, creou os servizos en liña da Conmebol, CONCACAF, CAF, USSF, e varias outras federacións de fútbol, e tamén as de clubs como o Manchester United e o FC Barcelona, e de grandes eventos deportivos mundiais como os Xogos Olímpicos de Atlanta 1996, o Mundial de Francia 1998, o Mundial de Rugby 1999 ou a Eurocopa 1996.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Cheché Vidal: Pionero cibernético - El Universal.
* Perfil en Transfermarkt.
Onagro

O **onagro** ou **hemión** (*Equus hemionus*), tamén coñecido como **asno salvaxe asiático**, é unha especie da familia dos équidos orixinaria de Asia. Un membro do subxénero *Asinus*, o onagro foi descrito e nomeado polo zoólogo alemán Peter Simon Pallas en 1775. Foron recoñecidas cinco subespecies, unha das cales está extinta.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
Tapirus kabomani

***Tapirus kabomani*** é unha especie parcialmente recoñecida de tapir. É a máis pequena especie de tapir, mesmo máis pequena que o tapir de montaña (*T. pinchaque*), que adoitaba ser considerada a máis pequena. *T. kabomani* habita na selva amazónica, onde se presenta de forma simpátrica co tapir amazónico (*T. terrestris*). Cando foi anunciado en decembro de 2013, *T. kabomani* foi o primeiro perisodáctilo descuberto en máis de 100 anos. *T. kabomani* non foi recoñecido polo Grupo Especialista de Tapires como unha especie distinta e a recente evidencia xenética suxire que podería formar parte de *T. terrestris.*

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Fotos de *T. kabomani*
Tapir de montaña

O **tapir de montaña** (*Tapirus pinchaque*) é o máis pequeno das catro especies amplamente recoñecidas de tapir. É o único que vive fóra das selvas tropicais. É facilmente recoñecible doutros tapires polo seu groso manto e beizos brancos.

O nome da especie provén do termo *"La Pinchaque"*, unha besta imaxinaria da que se dicía que habitaba nas mesmas rexións de montaña que o tapir.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Tapir Specialist Group – Mountain tapir
* ARKive – images and movies of the mountain tapir *(Tapirus pinchaque)*
Cebra de montaña

A **cebra de montaña** (*Equus zebra*) é unha especie de cebra da familia dos équidos. É orixinaria da zona suroeste de Angola, Namibia e Suráfrica.

## Taxonomía 
A cebra de montaña comprende dúas subespecies:
* *E. z. zebra*
* *E. z.  hartmannae*

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Duncan, P. (ed.). 1992. *Zebras, Asses, and Horses: an Action Plan for the Conservation of Wild Equids*. Gland, Switzerland: IUCN/SSC Equid Specialist Group.
* Hrabar, H. & Kerley, G. I. H. 2009. "Cape Mountain Zebra 2009 Status Report". *Centre for African Conservation Ecology Report* 59:1–15.
Cebra común

A **cebra común** (*Equus quagga*, anteriormente *Equus burchellii*), é a máis común e estendida das especies de cebras. A súa área de distribución está fragmentada, mais abrangue a maioría do sur e o leste de África ó sur do Sáhara. Recoñecéronse seis ou sete subespecies, incluíndo a extinta quagga a cal durante un tempo foi considerada unha especie diferente. Porén, as investigacións recentes apoian que era unha poboación de cebra ou variación clinal máis que unha subespecie.

## Notas
Espello de Claude

miniatura|"Home suxeitando un espello de Claude", por Thomas Gainsborough
Un **Espello de Claude** ou **espello negro** (en inglés:&nbsp;***Claude glass***) é un pequeno espello, de forma lixeiramente convexa, coa superficie tinguida de cor escura. A curvatura destes espellos teñen o efecto de reflectir a paisaxe en miniatura, reducindo e simplificando a cor e escala tonal, das escenas para darlles unha calidade pictórica moi característica. O espello de Claude debe o seu nome a Claude Lorrain, pintor de paisaxes do século XVII, aínda que non está documentado que el o usase, ou que soubese del ou de algo parecido.  

## Características 
Foron moi usados polos artistas na Inglaterra de finais do século XVIII e inicios do XIX para esbozar paisaxes pintorescas, e por viaxeiros e investigadores da paisaxe. O diario do poeta Thomas Gray, publicado en 1775, popularizou o uso do espello de Claude, ás veces chamado nesa época *"espello de cinza"* considerando que era unha parte fundamental do equipamento do turista e, no diario, tamén describiu como un vaso roto facía un efecto similar e lle permitía ver *"o solpor en toda a súa gloria"*.

No seu influente *A Guide to the Lakes* (1778), Thomas West explicou como usar o espello, recomendando transportar dous distintos: *"un para reflexos de obxectos grandes e próximos e outro máis plano para obxectos distantes e pequenos".* O usuario viraba as costas á escena, de xeito que se observaba o cadro a través dos vidros —nunha especie de *prefotografía*, que engadía unha sutil gradación de tons.

Estes espellos foron amplamente usados por turistas e artistas afeccionados, que rapidamente se tornaron obxecto de sátira. Hugh Sykes Davies (1909-1984) observou que eles se afastaron do obxecto que desexaban pintar, comentando: *"Isto é moi típico da súa actitude cara a Natureza, de tal xeito que esa posición e non outra debería ser a desexada".* 

No século XX, a arquitecta Mary Colter incluíu os espellos de Claude (chamados logo *reflectoscopios*) na súa torre en Desert View para o uso de visitantes que desexasen ver o Gran Canón.

## Galería 

Ficheiro:Tintern Abbey Gilpin.jpg|Agua-tinta da Abadía de Tintern por William Gilpin, que acostumaba usar un espello para os seus esbozos e pinturas.
Ficheiro:Tintern Abbey by William Gilpin.jpg|Gravado da Abadía de Tintern por William Gilpin.
Ficheiro:Claude Lorrain mirror in shark skin case, believed at one ti Wellcome L0057559.jpg|Espello de Claude Lorrain
Ficheiro:Claude Lorrain (suiveur de) - Le Berger.jpg|Pintura de Claude Lorrain (1655-60), que mostra a gradación de ton que os artistas pretendían emular coa axuda dun espello de Claude.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 

### Outros artigos 
* Cámara lúcida
* Cámara escura

### Ligazóns externas 
* Imaxe dun espello de Claude
* Sitio da Universidade de Windsor sobre o espello de Claude e ligazón á webcam
Miss Peregrine's Home for Peculiar Children (filme)

'''''Miss Peregrine's Home for Peculiar Children''''' é un filme británico-estadounidense de 2016 dirixido por Tim Burton e escrito por Jane Goldman, baseado na novela homónima de 2011 escrita por Ransom Riggs. Está protagonizado por Eva Green, Asa Butterfield, Chris O'Dowd, Allison Janney, Rupert Everett, Terence Stamp, Ella Purnell, Judi Dench e Samuel L. Jackson.

A rodaxe comezou en febreiro de 2015 en Londres e na área da Badía de Tampa. O filme estreouse no Fantastic Fest en Austin, Texas, o 25 de setembro de 2016, e distribuíuse nos cinemas dos Estados Unidos o 30 de setembro de 2016 a través de 20th Century Fox. Recibiu valoracións dispares por parte da crítica e recadou 296 millóns de dólares en todo mundo sobre un orzamento de 110 millóns de dólares.

## Personaxes 
### Peculiares 
#### Adultos
* Eva Green como Miss Alma LeFay Peregrine
* Terence Stamp como Abe Portman
** Callum Wilson como Abe de mozo
* Judi Dench como Miss Esmeralda Avocet

#### Nenos
* Asa Butterfield como Jake Portman
**Aiden Flowers como Jake con dez anos
** Nicholas Oteri como Jake con seis anos
* Ella Purnell como Emma Bloom
* Finlay MacMillan como Enoch O'Connor
* Lauren McCrostie como Olive Abroholos Elephanta
* Cameron King como a voz e movementos de Millard Nullings
* Pixie Davies como Bronwyn Bruntley
* Georgia Pemberton como Fiona Frauenfeld
* Milo Parker como Hugh Apiston
* Raffiella Chapman como Claire Densmore
* Hayden Keeler-Stone como Horace Somnusson
* Joseph e Thomas Odwell como os xemelgos
* Louis Davison como Victor Bruntley

#### Wights e Hollows 
* Samuel L. Jackson as Mr. Barron
**Allison Janney como Dr. Nancy Golan
** Rupert Everett como John Lamont
* Scott Handy como Mr. Gleeson
* Helen Day como Miss Edwards
* Jack Brady como Mr. Clark
* Philip Philmar como Mr. Archer
* Robert Milton Wallace como Mr. Malthus

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*
Geneviève Thiroux d'Arconville

**Marie-Geneviève-Charlotte Thiroux d’Arconville**, nada en París o 17 de outubro de 1720 e finada en París o 23 de decembro de 1805, máis coñecida como Geneviève Thiroux d’Arconville, foi unha escritora, tradutora e anatomista francesa. Estudou a putrefacción e a conservación de alimentos.

## Traxectoria 
Filla de André-Guillaume Darlus, un rico *fermier général* e de Françoise Geneviève Gaudicher, que faleceu cando Geneviève Thiroux d’Arconville só tiña catro anos.
* *Leçons de chimie*, 1759, traducido do inglés de Shaw. Thiroux D’Arconville corrixiu erros do orixinal, engadiu experimentos do médico inglés, os descubrimentos que se fixeron desde o momento en que estas leccións se publicaron en Inglaterra até que se publicou a tradución que fixo en francés. Encabezando este tratado, escribiu un discurso preliminar onde describe o nacemento e o progreso da química.
* *Romans*, 1761, traducido do inglés de Littleton e de Aphra Behn.

### Ensaios 
* *De l’Amitié*, 1761, no que fala das diferentes clases de amizade.
* *Traité des passions*, 1764.
* *Méditations sur les tombeaux*.
* *Mélanges de littérature, de morale et de physique*, 1775.
* *Pensées et réflexions morales sur divers sujets*, 1760, reeditado en 1766.

### Novelas 
* *Dona Gratia d’Ataïde, comtesse de Ménessés, histoire portugaise*, 1770.
* *Estentor et Thérisse*.
* ''L'Amour éprouvé par la mort*, 1763.
* *Les Malheurs de la jeune Émilie*.
* *Les Samiens*, conto.
* *L’amour éprouvé par la mort, ou Lettres modernes de deux amans de Vieille-Roche*, 1763.
* *Mémoires de Mlle de Valcourt*, 1767.

### Historia 
* *Histoire de François II, roi de France et d’Écosse*, 1783.
* *Histoire de Saint-Kilda*.
* *Vie de Marie de Médicis, princesse de Toscane, reine de France et de Navarre*, 1774.
* *Vie du cardinal d’Ossat*, avec son *Discours sur la Ligue*, 1771.

### Ciencia 
* *Traité d’ostéologie.*
* *Essai pour servir à l'histoire de la putréfaction*, 1766. Tratado froito das súas experiencias e reflexións.
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Marie-Laure Girou Swiderski, *Écrire à tout prix.*  *La présidente Thiroux d’Arconville. Polygraphe (1720-1805)* *,* Les écrits féminins non-fictionnels du Moyen Âge au XVIIIe siècle. Un inventaire raisonné, Universidade de Ottawa.
* Jean-Joseph Sue, *Traité d’ostéologie : ou l’on a ajouté des planches en taille-douce, qui représentent au naturel tous les os de l’adulte & du foetus, avec leurs explications'', 1759
Dereito a un medio ambiente san

miniatura
O **dereito a un medio ambiente san** ou o **dereito a un medio ambiente sustentable e saudable** é un dereito humano defendido por organizacións de dereitos humanos e organizacións ambientais para protexer os sistemas ecolóxicos que brindan saúde humana. O dereito está interconectado con outros dereitos humanos centrados na saúde, como o dereito humano á auga e o saneamento, o dereito á alimentación e o dereito á saúde. O dereito a un medio ambiente saudable utiliza un enfoque de dereitos humanos para protexer a calidade do medio ambiente en contraposición á teoría legal desenvolvida para os dereitos da natureza que tenta estender os dereitos creados para os seres humanos ou outras entidades legais á natureza.

O dereito crea unha obriga do estado a regular e facer cumprir as leis ambientais, controlar a contaminación e, doutro xeito, brindar xustiza e protección ás comunidades danadas por problemas ambientais.  O dereito a un medio ambiente saudable foi un dereito importante para crear precedentes legais ambientais para os litixios relacionados co cambio climático e outras cuestións ambientais.

O dereito a un medio ambiente san é un elemento central do enfoque internacional dos dereitos humanos e o cambio climático. Os acordos internacionais que apoian este dereito inclúen a Declaración de Estocolmo de 1972, a Declaración de Río de 1992 e o Pacto Mundial polo Medio Ambiente de 2017. Outros marcos de dereitos humanos, como a Convención sobre os Dereitos do Neno, refírense a cuestións ambientais na medida en que se relacionan co enfoque do marco, neste caso os dereitos do neno.

Os Relatores Especiais sobre Dereitos Humanos e Medio Ambiente John Knox (2012-2018) e David Boyd (2018-presente) fixeron recomendacións sobre como formalizar estes dereitos no dereito internacional. Isto foi apoiado por varios comités a nivel da ONU e comunidades legais locais (por exemplo, a Asociación de Avogados da cidade de Nova York) en 2020.

## Notas
Putrefacción

[miniatura|Putrefacción en mans humanas despois de varios días baixo a auga en [Florida, Estados Unidos de América|Florida, Estados Unidos de América]]
[miniatura|Unha [mazá na que comezou a putrefacción]]
A **putrefacción** é un proceso natural de descomposición. Os microorganismos descompoñen os materiais orgánicos. Xeralmente ocorre despois da morte dunha planta ou dun animal. O proceso consta de moitos pasos. O tempo total que toma depende de varios factores, como a dispoñibilidade de oxíxeno.

A putrefacción implica a fermentación. A putrefacción é importante, porque elementos como o nitróxeno, o fósforo e o xofre que están ligados á materia morta convértense nunha forma utilizábel polas plantas.

## Notas
Kiang

O **kiang** (*Equus kiang*) tamén coñecido como **asno do Tíbet**, e o norte do Nepal xunto á fronteira co Tíbet. Outros nomes comúns desta especie son ***khyang*** e ***gorkhar***. As representacións e relatos dos viaxeiros sobre o kiang serviron como inspiración para o mito do unicornio.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Kiang - *Equus kiang*; IUCN/SSC Equid Specialist Group; Species Survival Groups (https://web.archive.org/web/20091110170712/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/about_ssc/specialist_groups/directory_specialist_groups/directory_sg_mammals/ssc_equid/)
* Duncan, P. (ed.). 1992. *Zebras, Asses, and Horses: an Action Plan for the Conservation of Wild Equids*. IUCN/SSC Equid Specialist Group. IUCN, Gland, Suíza.
Cebra de Grévy

A **cebra de Grévy** (*Equus grevyi*) é o équido salvaxe máis grande e a máis ameazada das tres especies de cebra, sendo as outras dúas a cebra común e a cebra de montaña. Chamada así na honra de Jules Grévy, habita en Kenya e Etiopía. Comparada con outras cebras, é unha especie máis alta, con grandes orellas e as súas raias son máis estreitas.

A cebra de Grévy vive en pasteiros semiáridos onde se alimenta de herba, legumes, legumes e follas; pode sobrevivir até cinco días sen auga. Diferénciase doutras especies de cebras en que non vive en haréns e teñen vínculos sociais pouco duradeiros. A territorialidade do semental e as relacións entre a nai e o poldro forman a base do sistema social da cebra de Grévy. Esta especie de cebra está considerada ameazada. A súa poboación caeu de 15&nbsp;000 a 3&nbsp;000 exemplares dende a década de 1970. En 2008, a poboación considerouse estable.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* "Wildlife Grévy's Zebra" – summary from the African Wildlife Foundation
* Images and footage of Grévy's zebra from ARKive.org
* "To Catch a Zebra"  by Brian Jackman – story of catching endangered Grévy's zebra for relocation
* "Why are the Grevy's Zebras in Trouble?" – Rich Blundell reports from Kenya
* Grevy's Zebra Trust – a Kenyan organization dedicated to preserving the Grévy's zebra
Socorro, son un peixe

***Socorro, son un peixe*** (en ) é filme de animación de 2000 coproducido entre Dinamarca, Alemaña e Irlanda, dirixido por Stefan Fjeldmark, Greg Manwaring e Michael Hegner, e escrito por Stefan Fjeldmark, Karsten Kiilerich, John Stefan Olsen e Tracy J. Brown. Está protagonizado polas voces en inglés de Alan Rickman, Terry Jones e Aaron Paul.

Estreouse en galego o 1 de novembro de 2008 a través da TVG.

## Personaxes 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*
Rodolfo Noya

**Rodolfo Noya Domínguez**, nado na Guarda, é un exfutbolista galego. Xogou en varios equipos galegos e na UD Huesca antes de emigrar a Venezuela, onde xogou durante anos na Primeira División.

## Traxectoria 
Fillo do impresor e futbolista Xoán Noya, represaliado polo franquismo, xogou tamén ao fútbol dende novo. Militou no Domaio FC, no Atlántida de Matamá e no Canido e en 1947 foi facer o servizo militar a Ferrol, onde se enrolou no Arsenal.

Posteriormente xogou no Marín e logo foi co adestrador Lelé para a UD Huesca. Con este equipo logrou o ascenso á Segunda División na tempada 1949/50.

A continuación emigrou a Caracas, onde xogou na Primeira División de Venezuela co Loyola, xunto ao seu irmán Luís e ao seu futuro cuñado Douglas Vidal. Posteriormente xogou no Deportivo Celta, convertido logo en Deportivo Galicia, e no Deportivo Vasco e dúas tempadas no La Salle, co que disputou a Pequena Copa do Mundo en 1955. Pechou a súa carreira no Estudiantes, sucesor do Loyola.

En 1963 instalouse na cidade venezolana de Valencia, onde foi un dos catro fundadores ao ano seguinte do Valencia Fútbol Club. Foi directivo do club e máis tarde presidente, e participou tamén na fundación do Hermandad Gallega Fútbol Club. Ademais estivo ligado á Federación Venezolana de Ciclismo, organizou torneos de golf e foi presidente do equipo de béisbol Navegantes del Magallanes.

## Vida persoal 
É fillo de Xoán Noya, irmán entre outros de Luís Noya, cuñado de Douglas Vidal e tío de Cheché Vidal. Casou en Venezuela con Olga van Der Velde, coa que tivo sete fillos, entre eles o director de orquestra Francisco Noya e o músico electrónico Miguel Noya.

## Notas