Plutarco de Queronea

miniatura|250px|dereita|Plutarco.
**Mestrio Plutarco** (Πλούταρχος *Plútarkhos)*, nado en Queronea (cidade hoxe desaparecida na actual Grecia) sobre o ano 50 ou 46 e finado sobre o 120, foi un historiador, biógrafo e ensaísta grego.

## Traxectoria 
Plutarco nace na rexión grega de Beocia, probabelmente durante o goberno do emperador romano Claudio. Realizou moitas viaxes polo mundo mediterráneo, incluíndo unha a Exipto e dúas viaxes a Roma. Grazas á capacidade económica dos seus pais, Plutarco estudou filosofía, retórica e matemáticas na Academia de Atenas sobre o ano 67.

Algúns dos seus amigos foron moi influentes, incluíndo Soscio Senecio e Fundano, ambos os dous importantes senadores e aos cales dedicou algúns dos seus últimos escritos. A maior parte da súa vida pasouna en Queronea, onde foi iniciado nos misterios do deus grego Apolo. Porén, as súas obrigas como o maior dos dous sacerdotes de Apolo no Oráculo de Delfos (onde era o responsábel de interpretar os augurios da ou das pitonisas do oráculo) ocupaban aparentemente unha parte pequena do seu tempo. Levou unha vida social e cívica moi activa, ademais de producir unha gran cantidade de escritos, parte dos cales aínda existen.

Máis moralista que filósofo e historiador, foi un dos últimos grandes representantes do helenismo durante a segunda sofística, cando xa tocaba ao seu fin, e un dos grandes da literatura helénica de todos os tempos.

### Maxistrado e embaixador 
Ademais dos seus deberes como sacerdote do templo de Delfos, Plutarco foi tamén maxistrado en Queronea e representou a súa vila en varias misións a países estranxeiros durante os seus primeiros anos na vida pública. O seu amigo Lucio Mestrio Floro, cónsul romano, patrocinou a Plutarco para conseguir a cidadanía romana, e de acordo co historiador do século X Xurxo Sincelo, o emperador Hadriano nomeouno, xa na vellez do escritor, procurador de Acaia (provincia romana da península do Peloponeso). Este cargo permitiulle portar as vestiduras e ornamentos propios dun cónsul. A enciclopedia Suda di que o predecesor do emperador Hadriano, Traxano, fixo a Plutarco procurador de Iliria, aínda que moitos historiadores consideran isto como pouco probábel, xa que Iliria non era unha provincia procuratorial, e Plutarco seguramente tampouco falaba o idioma.

### Vidas Paralelas 
[miniatura|Edición das [Vidas paralelas de Plutarco de Ulrich Han, 1470.]]
O seu traballo máis coñecido son as *Vidas Paralelas*, unha serie de biografías de gregos e romanos famosos, elaborada en forma de parellas co fin de comparar as súas virtudes e defectos comúns. As *Vidas* superviventes conteñen vinte e tres pares de biografías, onde cada par comprende unha vida grega e unha vida romana, así como catro vidas desemparelladas. Como el mesmo explica no primeiro parágrafo da súa *Vida de Alexandre*, Plutarco non pretendía tanto escribir historias como explorar a influencia do carácter (fose bo ou malo) sobre as vidas e os destinos dos homes famosos. Algunhas das máis interesantes vidas, como, por exemplo, a que fala sobre Heracles e Filipo II de Macedonia, xa non existen, e de moitas das restantes non se dispón da totalidade do texto, de xeito que existen importantes lagoas, deturpacións e interpolacións de escritores posteriores.

### Vida de Alexandre 
A súa *Vida de Alexandre* é unha das cinco fontes terciarias superviventes sobre o conquistador macedonio, e inclúe anécdotas e descricións de incidentes que non aparecen noutras fontes. Así mesmo, o seu retrato de Numa Pompilio, un dos reis romanos, tamén contén información única sobre o calendario romano inicial.

### Outras obras 
#### As Moralia 
[miniatura|esquerda|Estatua de [filósofo, talvez Plutarco. Museo arqueolóxico de Delfos, Grecia.]]
Os restos superviventes do seu traballo recompílanse baixo o título de *Moralia* (traducidos como *Obras morais e de costumes*). O título non llo deu o propio Plutarco, senón o monxe bizantino Máximo Planudes, que recolleu no século XIII diversos traballos dispersos do autor, e incluso outros considerados hoxe espurios, baixo este rótulo. É esta unha colección ecléctica de setenta e oito opúsculos sobre ética (*De virtute morali*, *De virtute et vitio*, *De laude ipsius*, *De garrulitate*, *De vitando aere alieno*, *De adulatore et amico*, *De amicorum multitudine*, a fragmentaria *Epístola sobre a amizade*, *Amatorius*, *Praecepta coniugalia*, *Consolatio ad uxorem*, *De fraterno amore*); política, considerada de forma realista e en que se contrastan superioridade intelectual dos gregos e superioridade política dos romanos (*Praecepta gerendae rei publicae*, *Ad principem indoctum*, *An seni res publica gerenda sit*); sobre Filosofía e Ciencia (*Platonicae quaestiones*, *De anima*- ou da erudición aristotélica -*De facie in orbe lunae*, *De primo frigido*-, rexeitando o Estoicismo extremo -*De Stoicorum repugnantibus*, *De communibus notitiis adversus Stoicos*- e o Epicureísmo -*Non posse suaviter vivi secundum Epicurum*, *De latenter vivendo*-); sobre Teoloxía (*De E apud delphos*, *De Pythiae oraculis*, *De defectu oraculorum*, *De sera numinis vindicta*, *De Iside et Osiride*, *De Daedalis Plataeensibus*, conservado en fragmentos); sobre Zooloxía (*Bruta animalia ratione uti*, *De sollertia animalium* *De esu carnium I-II*); sobre Pedagoxía (Plutarco sostén que o fundamento da educación é a lectura e a escritura e a comprensión do mundo infantil (*De audiendis poetis*, *De audiendo*)); sobre crítica e erudición (*Commentarii in Hesiodum*, *Quaestiones in Arati signis*, conservadas de forma fragmentaria, *De comparatione Aristophanis et Menandri epitome*, *De Herodoti malignitate*, *De mulierum virtute*, colección de anécdotas históricas, *Aetia Romana*, *Aetia Graeca*); de tipo declamatorio (*An virtus doceri possit*, *De fortuna*); sobre Historia (*De Alexandri Magni fortuna aut virtute*, *De fortuna Romanorum*, *De gloria Atheniensium*) e de temática miscelánea (*Quaestiones Conviviales*, en nove libros, a máis ampla obra plutarquea, concibida como un banquete sobre os temas máis diversos; *Septem Sapientium Convivium*, un imaxinario convite de tradición gnómica entre os antigos Sete Sabios que discuten e enuncian as súas célebres máximas).
[miniatura|Diálogo *Sobre a música* de Plutarco, [1735.]]
A forma destes opúsculos é tamén variábel e vacila entre o diálogo, a diatriba estoico-cínica, o tratado ou o discurso epidíctico, o que chamariamos modernamente ensaio. Un dos máis importantes é *Sobre Isis e Osiris*, pois é o principal documento extenso sobre o culto de Osiris e Isis e ademais é posibelmente a última obra de Plutarco, polo que dalgunha maneira sintetiza o seu pensamento. Baixo o nome de *Diálogos píticos* agrúpanse tres destes opúsculos: *O E de Delfos*, *Os oráculos da Pitia* e *A desaparición dos oráculos* foron compostos seguramente mentres se achaba ao servizo do templo de Apolo en Delfos. A temática destes diálogos relaciónase con este mundo máxico e escuro: a evolución das respostas oraculares, o rito e o ornato monumental e a decadencia das sedes oraculares. *Sobre a Fortuna* ou as *Virtudes de Alexandre o Grande* é unha fonte importante sobre a vida do gran conquistador. *Sobre a Malicia de Heródoto* podería constituír, como as oracións sobre os feitos de Alexandre, un exercicio retórico e critica o que el ve como o desvío sistemático no traballo de Heródoto. Hai tamén tratados de tipo máis filosófico como o xa citado *Sobre a Decadencia dos Oráculos*, *Sobre a demora da divina vinganza* ou *Sobre a paz da mente*. Ademais, o seu legado inclúe obras máis lixeiras como *Odiseo e Grilio*, un diálogo humorístico entre o Ulises de Homero e un dos porcos encantados de Circe. Os *Moralia* foron compostos en primeiro lugar, mentres que a escritura das *Vidas* ocupou a maior parte das dúas últimas décadas da vida de Plutarco.

Algunhas edicións dos *Moralia* inclúen moitos traballos que hoxe en día son recoñecidos como apócrifos. Entre estes atópanse as *Vidas dos Dez Oradores* (biografías dos dez mellores oradores da antiga Atenas, baseadas en Cecilio de Calacte), *As doutrinas dos filósofos* e *Sobre a música*. Atribúese estas obras a un «pseudo-Plutarco», aínda que a autoría real é, certamente, descoñecida. Aínda que as opinións e o pensamento rexistrado nestas obras non parecen pertencer a Plutarco e poden proceder dunha época posterior, son así mesmo textos de orixe clásica con valor histórico.

#### Cuestións 
Existen un par de traballos menores compilados nas *Cuestións*, un sobre escuros detalles dos costumes e o culto romano e outro sobre o mesmo tema en Grecia.

## Influencia 
### Plutarco nas literaturas hispánicas 
A primeira tradución a unha lingua vernácula europea da obra de Plutarco é a debida ao Gran Mestre da Orde de San Xoán de Xerusalén Johan Ferrández d'Heredia (h. 1310 - 1396) que mandou traducir ao aragonés en 1389 a gran maioría das *Vidas* desde unha versión intermedia que Demetrio Talodico fixo ao grego bizantino; esta versión foi axiña vertida ao italiano e circulou entre os ávidos humanistas itálicos do século XV. Despois Alfonso de Palencia traduciu todas as *Vidas paralelas* en 1491 ao castelán. O humanista protestante español Francisco de Encinas ou de Enzinas traduciu parte delas e dedicounas a Carlos V en 1551. Diego Gracián de Alderete traduciu as dúas que faltaban a Enzinas e ademais os *Moralia*, cuxa versión impresa apareceu en 1548. Xa antes frei Antonio de Guevara saqueara as obras do Queronense sen piedade e sen precisión nas citas. Quevedo fixo unha tradución glosada da *Vida de Marco Bruto* que é unha das súas mellores obras e un monumento de prosa conceptista. No século XIX fíxose célebre a tradución das *Vidas* de Antonio Ranz Romanillos, que se ten reimprimido ata a actualidade.

### Plutarco na literatura francesa 
A tradución francesa das *Vidas paralelas* por Amyot (1559) tivo unha importancia capital para o humanismo europeo, dando unha extraordinaria popularidade ao queronense, tanto que se pode dicir que sen ela Montaigne non podería escribir os seus *Essais*. Xa no século XVIII Jean-Jacques Rousseau estudou de neno non só as *Vidas*, que aprendeu de memoria, senón os *Tratados morais*, e sacou deles notas e extractos. Admiraba especialmente a descrición das leis e as virtudes de Esparta e arelou unha reforma política que empezase por unha reforma moral segundo os vellos valores cívicos espartanos; durante os anos da Revolución Francesa ningún autor houbo máis popular que Plutarco, e escribíanse traxedias inspiradas nos seus heroes..

### Plutarco na literatura anglosaxoa 
Os escritos de Plutarco tiveron unha enorme influencia sobre a literatura inglesa. Shakespeare parafrasea en moitas das súas obras partes da tradución das *Vidas paralelas* que Thomas North fixo desde a famosa tradución ao francés de Amyot en 1579, e *Julio César*, *Coriolano*, *Antonio e Cleopatra* e *Timón de Atenas* corrobórano. Ralph Waldo Emerson e os transcendentalistas estiveron moi influenciados polos *Moralia* (Emerson escribiu unha moi brillante introdución ao quinto volume na súa edición do século XIX dos *Moralia*). Boswell cita os comentarios sobre a escritura das *Vidas* de Plutarco na introdución da súa propia *Vida de Samuel Johnson*. A súa lista de admiradores inclúe a Ben Jonson, John Dryden, Alexander Hamilton, John Milton e Sir Francis Bacon, así como figuras tan dispares como Cotton Mather e Robert Browning.
## Véxase tamén 
### Bibliografía 

#### Obra propia en castelán 
* **Vidas Paralelas**. Obra completa. Madrid: Editorial Gredos, 1985/2007 (en preparación). ISBN 978-84-249-1795-1
# 
# 
# 
# 
# 
# 
* **Obras Morales y de Costumbres (Moralia)**. Obra completa en 13 volúmenes. Madrid: Editorial Gredos, 1986/2004. ISBN 978-84-249-1601-5
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 

#### Sobre Plutarco 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Antiga Grecia.
* Antiga Roma.
* *Vidas paralelas*.
* Pseudo Plutarco.

### Ligazóns externas 
* Librería El Aleph - *Vidas Paralelas* de Plutarco. Descarga gratuíta (precisa rexistro previo)
* Edición antiga das obras morais e filosóficas, en francés, tradución de Amyot