Vector de clonación

[miniatura|Representación esquemática do plásmido [pBR322, un dos primeiros plásmidos que foi utilizado amplamente como vector de clonación.]]
Un **vector de clonación** é un pequeno fragmento de ADN, tomado dun virus, un plásmido ou unha célula dun organismo superior, que pode ser mantido establemente nun organismo, no cal se pode inserir un fragmento de ADN alleo co obxectivo de clonalo. O vector presenta características que permiten unha axeitada inserción no vector dun fragmento de ADN ou a súa eliminación, por exemplo tratando o vector e o ADN alleo cun encima de restrición que corta o ADN. Os fragmentos de ADN así xerados conteñen extremos romos ou con extremos coherentes ou "adhesivos" que sobresaen, e despois o ADN do vector e o ADN alleo con extremos compatibles poden volver a unirse por ligazón. Unha vez que o fragmento de ADN foi clonado nun vector de clonación, pode ser despois subclonado noutro vector deseñado para un uso máis específico.

Hai moitos tipos de vectores de clonación, pero os utilizados máis frecuentemente son os plásmidos modificados por enxeñaría. A clonación xeralmente realízase utilizando a bacteria *Escherichia coli*, e os vectores de clonación en *E. coli* poden ser plásmidos, bacteriófagos (como o fago λ), cósmidos e cromosomas artificiais bacterianos (BAC). Porén, algúns ADN non poden manterse establemente en *E. coli*, como ocorre cos fragmentos de ADN moi longos, e nese caso poden usarse outros organismos como os lévedos. Os vectores de clonación en lévedos adoitan ser cromosomas artificiais de lévedos (YAC).

## Características dun vector de clonación 
Todos os vectores comunmente usados en bioloxía molecular teñen unha serie de características claves necesarias para realizar a súa función, como un sitio de clonación adecuado e un marcador seleccionable. Outros poden ter características adicionais para o uso que se lle vai dar. Por razóns de facilidade e conveniencia a clonación adoita facerse con *E. coli*. Así, os vectores de clonación adoitan ter elementos necesarios para a súa propagación e mantemento en *E. coli*, como unha orixe de replicación (ori) adicional. A orixe de replicación ColE1 encóntrase en moitos plásmidos. Algúns vectores tamén inclúen elementos que lles permiten manterse noutro organismo ademais de en *E. coli*, e estes vectores denomínanse vectores lanzadeira.

### Sitio de clonación 
Todos os vectores de clonación teñen características que permiten que se poida inserir convenientemente un xene no vector ou se poida eliminar del. Esta característica pode ser un sitio de clonación múltiple (MCS) ou *polilinker*, que contén moitos sitios de restrición. Os sitios de restrición no sitio de clonación múltiple son primeiramente clivados por encimas de restrición, despois lígase ao vector un xene diana amplificado por PCR que tamén foi dixerido co mesmo encima usando unha ADN ligase. A secuencia de ADN diana pode inserirse no vector nunha dirección específica se se desexa. Os sitios de restrición pode ser tamén usado para a subclonación noutro vector se é necesario.

Outros vectores de clonación pode usarse unha topoisomerase en vez da ligase e pode facerse a clonación máis rapidamente sen necesidade de facer unha dixestión do vector ou inserto con encimas de restrición. Neste método chamado clonación TOPO un vector linearizado é activado unindo unha topoisomerase I aos seus extremos, e este vector "activado por TOPO" pode despois aceptar un produto de PCR ligando os extremos 5' do produto de PCR, liberando a topoisomerase e formando un vector circular no proceso. Outro método de clonación que non usa a dixestión do ADN e a ligase realízase por recombinación do ADN, por exemplo como a usada no sistema de clonación Gateway. O xene, unha vez clonado no vector de clonación (chamado clon de entrada neste método), pode ser convenientemente introducido en diversos vectores de expresión por recombinación.

### Marcador seleccionable 
O vector porta un marcador seleccionable para que se poidan seleccionar as células que foron transformadas positivamente. A resistencia a antibióticos é un marcador de uso frecuente, e un exemplo é o xene da beta-lactamase, que confire resistencia ao grupo de antibióticos beta-lactámicos da penicilina, como a ampicilina. Algúns vectores conteñen dous marcadores seleccionables, por exemplo o plásmido pACYC177 ten xenes para a resistencia á ampicilina e á kanamicina. Os vectores lanzadeira designados para que se poidan manter en dous organismos diferentes poden tamén requirir dous marcadores seleccionables, aínda que algúns marcadores selectables como a resistencia ao zeocina e a higromicina B son efectivos en diferentes tipos celulares. Poden usarse tamén marcadores de selección auxotróficos que permiten que un organismo auxotrófico creza nun medio de crecemento mínimo; exemplos deles son *LEU2* e *URA3*, que se utilizan coas correspondentes cepas auxotróficas de lévedos.

Outro tipo de marcador seleccionable permite a selección positiva de plásmidos co xene clonado. Isto pode implicar o uso dun xene letal para a célula hóspede, como o da barnase, Ccda, e as toxinas parD/parE. Este funciona normalmente distorsionando ou eliminando o xene letal durante o proceso de clonación, e os clons insatisfactorios, nos que o xene letal aínda permanece intacto matarían as células hóspede, polo que só se seleccionan os clons satisfactorios.

### Xene reporteiro 
Os xenes reporteiro utilízanse nalgúns vectores de clonación para facilitar o cribado dos clons realizados con éxito usando as características destes xenes que permiten identificar doadamente os clons satisfactorios. Tales características presentes nos vectores de clonación poden ter un operón *lacZ*α para a complementación na selección azul/branco, ou o xene marcador ou os xenes reporteiros en marco con e flanqueando o sitio de clonación múltiple para facilitar a produción de proteínas de fusión. Exemplos de  elementos para a fusión que se poden utilizar para o cribado son a proteína fluorescente verde (GFP) e a luciferase.

### Elementos para a expresión 
Un vector de clonación non necesita conter elementos axeitados para a expresión dun xene diana clonado, como un promotor e un sitio de unión ao ribosoma (RBS), pero moitos contéñenos e poden funcionar como un vector de expresión. O ADN diana pode inserirse nun sitio que está baixo o control dun promotor particular necesario para a expresión dun xene diana no hóspede elixido. Onde está presente o promotor, a expresión do xene está estreitamente controlada e é inducible para que as proteínas só se produzan cando sexa necesario. Algúns promotores comunmente usados son o T7 e o operón *lac*. Cómpre a presenza dun promotor cando se usan as técnicas de cribado como a selección azul-branco.

Úsanse ás veces vectores de clonación sen promotor e sitio de unión ao ribosoma para a secuencia de ADN clonada, por exemplo cando se clonan xenes cuxos produtos son tóxicos para as células de *E. coli*. Son tamén innecesarios o promotor e o sitio de unión ao ribosoma para a secuencia de ADN clonado cando se fai primeiro unha biblioteca xenómica ou de ADNc de clons, xa que os xenes clonados son normalmente subclonados nun vector de expresión máis apropiado se a súa expresión é necesaria.

Algúns vectores son deseñados para a transcrición só con proteínas expresadas non heterólogas, por exemplo para a produción de ARNm in vitro. Estes vectores chámanse vectores de transcrición. Poden carecer das secuencias necesarias para a poliadenilación e terminación, polo que non poden ser utilizadas para a produción de proteínas.

## Tipos de vectores de clonación 
Disponse dun gran número de vectores de clonación, e a elección do vector pode depender de diversos factores, como o tamaño do inserto, o número de copias e o método de clonación. Os insertos grandes non poden manterse establemente nun vector de clonación xeral, especialmente para aqueles cun alto número de copias, polo que clonar fragmentos grandes pode implicar o uso dun vector de clonación máis especializado. e ter un número alto de copias é útil xa que produce un maior rendemento de plásmidos recombinantes para a posterior manipulación. Porén os plásmidos de baixo número de copias poden usarse preferiblemente en certas circunstancias, por exemplo, cando as proteínas formadas a partir do xene clonado son tóxicas para a célula.

Algúns plásmidos conteñen unha orixe de replicación de bacteriófago M13 e poden utilizarse para xerar ADN monocatenario. Estes denomínanse faxémidos, e exemplos son a serie pBluescript de vectores de clonación.

### Bacteriófago 
Os bacteriófagos usados para a clonación son o fago λ e o fago M13. Hai unha cantidade máxima de ADN que se pode empaquetar dentro dun fago, que é de 53 kb, polo que para permitir que o ADN alleo se insira dento do ADN do fago, pode ser necesario que nos vectores de clonación fagos se eliminen algúns xenes do fago non esenciais, por exemplo os xenes para a lisoxenia, xa que no uso do fago λ como vector de clonación só está implicado o ciclo lítico. Hai dous tipos de vectores fago λ: vectores de inserción e vectores de substitución. Os vectores de inserción conteñen un sitio de clivaxe único no que se pode inserir ADN de 5–11 kb. Nos vectores de substitución (*replacement vectors*) os sitios de clivaxe flanquean unha rexión que contén xenes non esenciais para o ciclo lítico, e esta rexión pode eliminarse e substituírse polo inserto de ADN no proceso de clonación e así pode inserirse un ADN de maior tamaño, de 8–24 kb.

### Cósmido 
Os cósmidos son plásmidos que incorporan un segmento de ADN de bacteriófago λ que ten o sitio de extremos cohesivos (*cos*) que conten elementos necesarios para o empaquetamento do ADN dentro das partículas λ. Utilízanse normalmente para clonar fragmentos de ADN grandes de entre 28 e 45 Kb.

### Cromosoma artificial bacteriano 
Os cromosomas artificiais bacterianos (BAC) teñen un tamaño de inserción de ata 350 kb. Os BAC mantéñense en *E. coli* cun número de copias de só 1 por célula. Os BAC están baseados no plásmido F, pero hai outro tipo de cromosoma artificial chamado PAC que está baseado no fago P1.

### Cromosoma artificial de lévedo 
Poden introducirse insertos de ata 3&nbsp;000 kb en cromosomas artificiais de lévedos.

### Cromosoma artificial humano 
Un cromosoma artificial humano pode ser potencialmente útil como vector de transferencia de xenes para entregar xenes en células humanas e unha ferramenta para estudos de expresión e determinar a función do cromosoma humano. Pode portar fragmentos de ADN moi grandes (non hai un límite superior de tamaño a efectos prácticos), por tanto, non existe o problema dunha capacidade de clonación limitada que teñen outros vectores e tamén evita unha posible mutaxénese insercional causada pola integración no cromosoma do hóspede dun vector viral.

miniatura|Unha placa de ágar LB que mnostra o resultado dun cribado azul/branco. As colonias brancas poden conter un inserto no plásmido que portan, mentres que as azuis son clons que non o conteñen.

## Cribado: exemplo de cribado azul/branco 
Moitos vectores usados para propósitos xerais como pUC19 xeralmente inclúen un sistema para detectar a presenza dun fragmento de ADN clonado, baseado na perda dun fenotipo facilmente detectable. O de uso máis xeral é o xene de *E. coli* que codifica o encima β-galactosidase, cuxa actividade pode ser doadamente detectada pola capacidade deste encima de hidrolizar o substrato soluble incoloro X-gal (5-bromo-4-cloro-3-indolil-beta-d-galactósido) orixinando un produto azul insoluble (5,5'-dibromo-4,4'-dicloro índigo). Clonar un fragmento de ADN dentro da secuencia *lacZα* baseada no vector da β-galactosidase impide a produción dun encima activo. Se incluímos X-gal nas placas de ágar selectivas, as colonias tansformantes son xeralmente azuis no caso de que se trate dun vector sen ADN inserido e brancos no caso dun vector que conteña un fragmento de ADN clonado; estes últimos son os que interesan.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Vector (bioloxía molecular)
* Vector de transformación de plantas
* Cloinación Golden Gate