As aves na cultura popular galega

A presenza das **aves na cultura popular galega**, sexa en forma de vocabulario que as utiliza como metáfora, de ditos que recollen o seu aspecto ou comportamento, de refráns, cantigas ou contos, é moi ampla, como non pode resultar estraño. Así, as diferentes aves, domésticas ou non, serven como prognósticos meteorolóxicos (*Cando chían os biluricos, moita auga e moito frío*), como agoiros de boa ou mala sorte (como o berro do corvo ou do moucho nas inmediacións da casa familiar), como remedios medicinais (como queimar plumas de perdiz para aliviar as dores do parto), describen comportamentos da xente (*ser unha laberca*) ou son a base de multitude de lendas (como a do chasco e o pimpín co gallo da Fuxida a Exipto).

Obviamente, estas manifestacións culturais non pretenden unha exactitude biolóxica, como tampouco o pretende calquera outra expresión da cultura popular, senón que nacen da observación no campo (acertada ou non, coherente ou non) e se van estendendo -e modificando- mediante a transmisión oral. 

## As aves en xeral 
; Léxico
* *Pé de paxaro*: diferentes herbas do xénero *Polygonum*.
* *Pan de paxaro*: planta, *Sedum acre*.

; Locucións
* *Comer coma un paxariño*: comer moi pouco, petiscar.
* *Mañán de paxaros*: dise dunha cousa efémera, de pouca dura.
* *Paxaro de bo agoiro*: dise de quen trae boas noticias.
* *Paxaro de conta*: dise daquel con quen hai que tratar con cautela, ou con respecto.
* *Ave de culler non fai máis que comer*. 
* *De toma un paxaro a daca un paxaro, van dous paxaros*.
* *Máis val na man un paxaro que un cento voando*.
* *O primeiro millo é prós paxaros*.
* *Paxaro calado non fai mal agoiro*.
* *Quen ós paxaros recea, millo miudo non semea*..
* *A saia da paxara/ ten un lagarto pintado/ e cando a paxara bailla/ o lagarto move o rabo* .
* *Aquil paxaro non canta,/ seica non ten alegría:/ non se fai cousa de noite/ que non se saiba de día* .
* *Escribíronme unha carta/ nas alas dun paxariño,/ quen che me dera saber/ quen me ten tanto cariño* . 
* * O paxaro de María/ anda nas miñas cireixas./ Come, paxariño, come,/ veremos as que me deixas*  .
* *Paxariño, bico de ouro,/ bebe na fonte de plata;/ coitadiña da meniña/ que por amores se mata* .
* *Por que non cantas, paxaro?/ Porque non teño alegría;/ non se fai cousa de noite/ que non se saiba de día* . Outro nome baseado na mesma morfoloxía é o de *galo da braña*.

Constantino García recolleu en Cariño o nome de *pito de neve*, polo hábitat en que se desenvolve  

## O azor 
* *O azor, no pau, e o falcón, na mau* .
* *Perdiz moi azorada, está medio asada*. 
* *Xoan mengana e muller de azor, váiselle o tempo en andar derredor* .

## O bilurico 
* *Cando chían os biloricos, moita auga e moito frío* .

## A bubela 
miniatura|Bubela
O máis característico desta ave é o seu cheiro desagradable, motivo polo que recibe os nomes de *galo merdeiro*, *galo merdento* ou *galo merdoso* , créndose popularmente que a femia embouta o niño con excrementos humanos. O certo é que o cheiro se debe a que deixa amorear no interior do niño as dexeccións dos polos.

Tamén se pensaba que quen mirase detidamente este paxaro, engordaba; que se se fixaba a vista no ventre da bubela, terminaba reconciliándose con algún inimigo que tivese; e que quen levara no peto unha cabeza súa non sería enganado polos feirantes .

Chámase *bubela* ó parvo, a quen se distrae con facilidade e por calquera cousa.
 
; Locucións
* *Ser unha bubela*: dise das mozas lixeiras e aloucadas .
* *Canta cuco, canta cuco,/ na casiña da bubela;/ coitadiña da meniña/ que lle chove na capela* .

## O carrizo 
miniatura|300px|Carrizo
O carrizo, carriza, garrizo, pitorrei ou tinque, é un dos paxaros máis pequenos de Galicia. Hai autores que afirman que o seu canto anuncia chuvias , aínda que modernamente se nega este prognóstico .

Xa Sarmiento recolleu que os cativos respectan os niños de carrizo e nunca andarán no niño nin collerán as crías . Eladio Rodríguez explica este feito (e, consecuentemente, a persecución a que someten ó chasco) na lenda de que, cando a Sagrada Familia fuxía a Exipto, os soldados de Herodes preguntaron a un carrizo se os vira pasar. O paxaro contestou: *Tin tin, tin tin, por aquí non os vin*. Logo preguntaron ao mesmo a un chasco e este contestoulles: *Chas chas; por aí ben vas* . Aníbal Otero recolleu a mesma lenda na Estrada .

A mesma lenda corre con outras parellas de aves: o chasco e mais o pimpín, e o paspallás e mais o pimpín. Vicente Risco recolle unha lenda parecida: cando Xesús andaba polo mundo e era perseguido polos xentís, estes preguntaron a un paxaro chamado *chicarro* (o pimpín) e este contestoulles que non os vira, pero unha cobra confirmoulles que ían ben encamiñados.

Neste mesmo sentido, en Cambados crese que quen colla unha carriza sufrirá mala sorte .

Tamén di Sarmiento  que se se pon a asar un carrizo, o asador dará voltas sen que ninguén o toque. Ou que, aínda sendo tan pequeno como é, pode apoñerse a unha aguia se esta o chega a acosar. Finalmente, tamén di que a súa carne ten propiedades medicinais e que comer dela pode curar as pedras no ril.

; Léxico:
Co nome de *carrizo* desígnase o que as fontes describen como unha *especie de gaviota pequeña* . Ríos Panisse supón que se trata do  carrán común (*Sterna hirundo*) .

Como adxectivo, *carrizo* describe a unha persoa de baixa estatura ou un animal moi pequeno .

; Cantigueiro
* *O chasco e mais o carrizo/ e mais o escarabello/ anduveron ôs moquetes/ no medio do aparello* .
* *Si ti viras o que eu vin/ no picacho do Barizo:/ setenta e cinco canteiros/ a cabalo dun carrizo* .
* *Sei un niño de carrizo/ no cañoto dun repolo,/ déronme as mozas con il,/ levaron cañoto e todo* .

## A cegoña 
miniatura|dereita|Cegoñas no niño.
Marcial Valladares recolle que antigamente se consideraba un crime matar unha cegoña, e que en Tesalia (Grecia) tal crime se castigaba coa pena de morte . Engadía que se trataba dunha ave descoñecida en Galicia, a diferenza da presenza habitual en Castela, afirmación que foi desmentida por outros coetáneos seus, como López Seoane, Murguía e Risco, que a localizan como habitual na Limia, especialmente ó redor da Lagoa de Antela .

; Léxico
O nome de *cegoña* (e *ceguñada* ou *zaguñada*) designa a néboa .

*Cigoña* é o nome dun ferro da campá no que se ata a corda ou cadea coa que se tangue .

*Pico de cigoña* é un dos nomes dunha pequena planta, *Erodium ciconium*, tamén chamada *agulleira* e *agulla de pastor* pola forma longa e afiada dos seus froitos .

; Refraneiro
* *Día de san Paio, a cegoña nos prados *.
* *O día de san Xoán saen os cegoniños a voar*.
* *Polo Santiago cegoñas e polos a xeirar polos agros*. 
* *Por san Paio, cegoniños nos agros*.
* *Por san Xoán pitos de cegoña a revoar*.

## O chasco 
O nome, de orixe onomatopéica, vénlle do seu monótono canto *chas, chas*.

Véxase a lenda sobre o carrizo e o chasco na sección sobre o carrizo.

Sinonimia: *charchego, charra, chasca, chascarego, chaschás, chasco, chazco* .
* *Pola Pascua xa ten carne fresca a chasca* .

; Cantigueiro:
* *O chasco e mais o carrizo/ e mais o escarabello/ anduveron ôs moquetes/ no medio do aparello* .
* *Cregos, frades, pegas e choias, dou ó demo istas catro xoias* .
* *Cregos, frades, picazas é choias, dou á demo estas catro xoias* . 

## O corvo 
miniatura|300px|Rícino ou herba do corvo
En Galicia, o corvo está considerada unha ave de mal agoiro (como tamén o é o can que ouvea de noite, a curuxa que vén pousar no tellado da casa ou o moucho que vén cantar), tanto pola cor negra da súa plumaxe, por comer carniza ou polo seu desagradable grallar. Ver un corvo no camiño, ou voando nas proximidades da casa ou que pase berrando por riba do tellado, agoira unha morte próxima na casa . Por iso, cando se ve algún, hai que dicirlle: "*Corvo agoireiro, vaite lixeiro, que nesta porta non hai carne morta*" . Aínda así, en Cambados coidan que dá mala sorte matar un corvo .

; Léxico
Chámanse, despectivamente, *corvos* os seminaristas, en alusión á cor negra dos seus hábitos .
* *Corvo* designa tamén un peixe, o muxe (*Mugil cephalus*), quizais debido a que se curva en forma de media lúa  ou á súa cor cinza escura .

Finalmente, forma parte do nome de dúas aves:
* *corvo cereixeiro* ou ouriolo (*Oriolus oriolus*) .
* *corvo de/do mar, corvo mar, corvo mareiro, corvo mariñeiro*, o corvo mariño, ave mariña do xénero *Phalacrocorax* .
** Tamén se denomina *perico zambullo* . Antón Santamarina dá a seguinte etimoloxía: "''Denominación humorística que alude por un lado a su movilidad, que lo hace semejante a un perico 'carnero', que se dice también de 'la joven llegada a la pubertad que tiene modales hombrunos' (E.R.), y por otro lado a su manera de pescar zambulléndose. La forma 'perico' es dim. de Pero, por Pedro, nombre propio.  

; Locucións:
* *Facer a ida do corvo*: marchar e non volver. A frase fai alusión ó corvo que soltou Noé para saber se xa había terra firme .

; Refraneiro:
* *Cando o corvo canta, e o carballo zoa, Virxe Nosa Señora, cáse sabe a broa!* .
* *Cando o corvo corvea, o lobo rodea* .
* *Corvo que estás no bico da pena, o que ouves por outro por tí o espera* .
* *Dispois de vindimas, corvos* .
* *Díxolle o corvo á pega: bótate alá, que eres negra* . 
* *Nace o corvo na peneda e tíra sempre a ela* . 
* *Polo san Cristovo, xa o millo lle tapa a ala ó corvo* 
* *Por san Pedro, o millo cúbrelle a á ó corvo*. 
* *Santa Cruz de maio, o lobo e o corvo nado, e o raposo medio criado*. 
* *Sempre o corvo vai a onde preada hai* .

## O cuco
miniatura|*Se marzo acabou e o cuco non chegou, algo ó cuco lle pasou*.
En Galicia ditos populares como *Cando canta o cuco ven o pan ó suco* relacionan esta ave coa primavera e as tarefas do agro.

; Léxico: 
* *Mel de cuco*: planta cuxa flor lamben os meniños pola substancia doce, como mel, que acumula.
* *Mel de cuco*: zume extravasado e coagulado no tronco de cerdeiras, ameixeiras e pexegueiros .

; Refraneiro
* *Cando canta o cuco logo vén o grau ó suco* .
* *Coa chegada do cuco vén o pan ó suco*   .
* *En abril sae o cuco do cubil*. 
* *Entre marzo e abril o cuco ha de vir*. 
* *Entre marzo e abril, o cuco, ou a fin*.
* *Muller que do cuco fiou, ou era moi burra ou cucar desexou*. 
* *O cuco a cucar, a rola a rolar, colle o cestiño e vai sementar* .
* *O día de san Benito sae o cuco do seu sitio* .
* *O home cuco vive do home burro*. 
* *Se, entre marzo e abril, o cuco non vén, é que o cuco é morto ou a fin quere vir* .

; Cantigueiro
* ''As miniñas de Rianxo/ pagan as rentas ó cuco;/ eu, como son rianxeira,/ tócall'o pito, Farruco* .
* *Canta o cuco e maila lebre,/ o reiseñor e maila ran,/ canta ti, miña primiña,/ canta ti co meu irmán*  . De aí o nome que se lle dá de *paxaro da morte*.

Tamén se cre que entra nas igrexas, atraída pola luz das lámpadas, a beber o aceite que conteñen.

; Léxico: 
* *Curuxa* é un dos nomes populares do peixe coñecido como sollo ou curuxo (coas variantes *caruxo, coruxo e cruxo*) (*Scophthalmus rhombus*) .
* *Curuxa*: nome do bugallo do carballo, así chamado porque, facéndolle un burato, se converte nun chifre que emite un son semellante ó berro da curuxa .

; Locucións:
* *Sai a curuxa ó seu souto* .
* *Verlle o cu á curuxa*: atoparse alguén nun grave apuro .

; Refraneiro:
* *Auga noitega, curuxa tardega* ..
* *Cregos, frades, curuxas e choias, dou ó diaño esas catro xoias* .
* *Curuxa noiteira, malladores á eira* .
* *Canta a curuxa no souto:/ coitadiño do que espera/ polo que está nas maus doutro!* 
* *Estorniños e pardales, todos queren ser iguales*.

## O faisán 
* *Máis vale un día alegre con medio pan, que un triste cun faisán*.

## O falcón 
* *En xaneiro, nin galgo leboreiro nin falcón perdigueiro*.
* *O azor, no pau, i o falcón, na mau* .

## O gabián 
* *Xaniño, Xaniño, Xan,/ perniñas de gavilán,/ andas engañando as nenas/ domingo pola mañán*.

## O gaio 
Entre a sinonimia desta ave temos os nomes de *pega meiga* (en Moraña), *pega marceña* (A Estrada), *pega marza* (común) e *galo cresto* (Becerreá).

O primeiro destes nomes, *pega meiga*, obedece á capacidade que se lle atribúe de prognosticar o futuro, como tamén á pega común: se a vemos arrancar o voo cara a dereita, anuncia boa sorte, pero se o fai cara a esquerda agoira mala sorte .

Co nome de *gaio cereixeiro* desígnase ó ouriolo .

; Refraneiro:
* *Din que o viño que nace no maio que o bebe o gaio*. 
* *En maio, xa leva as cereixas o gaio* .
* *Pola Santa Cruz de maio tapa o souto o rabo do gaio*.

## A gaivota
miniatura|Gaivota patiamarela

Martín Sarmiento propuxo que, do mesmo xeito que noutras partes de España se comían os ovos e a carne das gaivotas, tamén se deberían aproveitar en Galicia: "*Y habiendo en las costas de Galicia tantos millones de gaviotas, se podrán escabechar en Galicia a millares*" .

; Locucións
* *Comer coma unha gaivota*: comer ás presas, engulir a comida .

; Refraneiro
* *A muller e a gaivota, canto máis vella máis tola* .
* *Cando a gaivota anda á gravisela, mal pra nós e fame pra ela* .
* *Cando a gaivota busca unha figueira, anuncia tempestades desa maneira*.
* *Cando a gaivota vai para terra, xa non neva; cando vai para o mar, vai nevar* .
* *Gaivotas en terra, mariñeiro na taberna*  .
* *Gaivotas á terra, mariñeiros á merda* 
* *Cando a garza vai para o mar, colle os bois e ponte a arar*. .

## A gralla 
En castelán denomínase *graja* ou *grajo*, e de aí o nome de *graxos das Burgas* con que se coñecía ós mozos de Ourense que se dedicaban a repañar canto atoparan de valor, en pequenos e continuos roubos na cidade (véxase a sección de cultura popular en Gralla grande).

## O lagarteiro 
* *Meu divino san Vicente,/olliños de lagarteiro,/moito me alegras, meu santo,/o vintedous de xaneiro*.

## A lavandeira 
Crese que intentou socorrer a Xesucristo cando estaba cravado na cruz, levándolle auga no peteiro, e, como agradecemento, recibiu o don de facer felices ás mozas. Se na mañanciña do día de San Xoán deixaba caer unha gota de auga que levara no pico sobre unha moza que se bañara antes de saír o sol, esta sería feliz o resto da súa vida 

A *lavandeira* debe o seu nome popular ó continuo movemento do rabo. Tamén se a coñece baixo os nomes vulgares de *albardeira*, *costureira*, *labradora*, *lavandisca*, *pasturiña*, *paxariño da neve*, *rebandoira* .

* *cu de sebo*: lavandeira branca, en Muxía .

## A laverca 
miniatura|*Polo San Matías xa cantan as cotovías*.
* *Polo san Matías cantan as chichurrías e dá o sol polas umbrías* . 
* *Polo San Matías xa cantan as cotovías*.

## O liñaceiro 
* *Paxariño millarengo,/ ponte na punta dun toxo;/ moito gusto a mi me dan/ as nenas de pelo roxo* .
* *Paxariño millarengo,/ ponte na punta dun toxo;/ toma, lévalle esta carta/ ás nenas de pelo roxo* .
* *Por santa Lucía, mascatos pola badía*. 
* *Se ves mascatos voar, busca a sardiña no mar* .
* *Merlo peixeiro*, *merlo troiteiro*, *merla truteira*: martiño peixeiro (*Alcedo atthis*).
* *Merlo rieiro*, *merlo arrieiro* *merlo troiteiro*: merlo acuático (*Cinclus cinclus*).

; Locucións
* *Armarlle ó merlo (a alguén)*: seducir, enganar a alguén para conseguir un obxectivo. Tamén, acabar coa paciencia do outro expoñéndose a que este termine saltando .

; Refraneiro
* *Viva Dios e cante o merlo, que tras do vrau vén o inverno* .

## O miñato 
Crese que se un home se coloca a cabeza dun miñato sobre o seu estómago, será querido por todos, especialmente polas mulleres. Tamén, que se se colga a cabeza do miñato no pescozo dunha galiña, esta botará a correr e non parará ata sacarlla, ou que se frota a crista dun galo co sangue dun miñato, o tal galo non cantará nunca máis .

Recibe tamén os nomes de *bexato*, *bouxato*, *buxato*, *buxarelo*, *bouxarelo*.

E dá o nome de *miñato* a unha variedade de escacho (*Trigla lucerna*)..

; Recitados
* *Bexato, bexato,/ ¿Qué levas no papo?/ -Leite callado./ -¿Quén cho callou?/ -Marica do Rey/ -Cálate, cálate,/ Que eu llo direi* .

## O moucho 
A denominación de *moucho* aplícase, ademais da ave, a dous crustáceos:
* O santiaguiño (*Scyllarus arctus*), en Portonovo .
* *Cada moucho ó seu souto e cada rato ó seu burato, es hora de irse cada uno para su casa* 
* *Eu ben vin esta-lo moucho/ por riba dun prexigueiro/ cunha subela na mau/ deprendendo a zapateiro* .
* *Gaio cereixeiro*: ouriolo .

; Refraneiro
* *Leiracho lereu, por san Xurxo no centeu* .

## O paporrubio 
Sinonimia: *paporroi, paporroibo, paporroxo, paporrubio*.

Cóntase que foi o paporroibo quen subiu voando, voando, ata o mesmísimo sol e, collendo un facho de lume, baixou con el para entregarllo ós homes, tal como noutro contexto fixera Prometeo. Ó voar co facho no peteiro chamoscouse as plumas do peito, que tomaron esa cor avermellada característica. O resto das aves, agradecidas, quixeron regalarlle unha das súas plumas para compensar as queimadas, excepto a curuxa á que, por ese xesto de egoísmo, as outras aves prohibíronlle voar de día. 

Outra lenda tamén intenta explicar a causa da cor distintiva do paporroibo. Di que, cando veu a Xesús cravado na cruz, un paporroibo voou até el e intentou sacarlle as espiñas da coroa. ó facelo, o sangue das súas feridas manchou o peito do paporroibo e dende entón estes paxaros levan o sinal do sangue de Xesús con eles. Dise o mesmo das anduriñas.

; Cantigueiro
* *O pisco e maila carriza/ trataron unha beillada,/ cando o pisco daba voltas/ a carriza punteaba*.
* *Quen fora reichiño ruibo/ pra cantar na túa figueira,/ pra non saír do teu horto/ e aniñar na túa silveira!*.

## O pardal 
Crese que cando os gorrións espurruñan na terra é que vai chover pronto.

Vicente Risco recolle que o corazón e os xenitais do pardal (así como os da pomba e doutros paxaros) se utilizan nos filtros de namorar, eficaces para ámbolos dous sexos.

; Léxico
* *Pardal do mar*: peixe máis coñecido como muxe (*Mugil cephalus*). Ríos Panisse supón que o nome provén do costume de moverse gregariamente, como as bandadas de pardais 

; Refraneiro
* *Cada gorrión quer o seu espigón*.
* *Cada pardal co seu igual*.
* *Cantou o pardal, e cantou polo seu mal*.
* *Estorniños e pardales, non somos todos iguales*.
* *Estorniños e pardales, todos queren ser iguales*.
* *Máis que cen de pardal, vale unha de asnal*.
* *Máis vale unha de varón ca cento de gorrión*.
* *Mal lle vai ós gatos cando andan ós gorriós*.
* *Por medo ós gorrións, non quedan sin sementar os leirós*.

; Cantigueiro
* *Paxariño gorrión,/ non me comas as cereixas,/ que non teño pai nin nai,/ nin a quen lle dar as queixas*.
* *Paxariño gorrión,/ non me comas as cereixas,/ que vai o meu amo fóra/ e hácheme dar as queixas*.
* *Por riba dunha cerdeira/ estaba un pardau cantando/ e mofábase de min/ por ire por ti chorando*.

## A pardela
* *Cando se pon a pardela a espiollar non tarda un día o vendaval*.
* *Cando se pon a pardela a espiollar venta vendaval*. 

Corre a lenda de que cando as tropas de Herodes perseguían á Sagrada Familia na súa fuxida a Exipto, atoparon un pimpín e preguntáronlle se os vira pasar. Este contestou "*pin, pin; por aquí non vin*", coa idea de que non os atoparan. Máis alá atoparon un paspallás e volvéronlle a preguntar, ó que este contestou "*paspallás, por aí bien vas*". Por este motivo, os rapaces respectan os niños do pimpín, e coidan de que ninguén os toque, mentres que van polos niños do paspallás sen remorso ningún .

Crese que o canto do paspallás agoira o rendemento do grau de cereal: *O paspallau di canto ha de render o grau*. Se no canto dá cinco golpes de voz, é que a terra vai dar cinco fanegas.

; Locucións
* *Gordecho / gordeiro como un paspallás*.

; Cantigueiro
* *Catro aves escollidas / son as que pasan o mar: / o cuco e a andoriña, / a rula i o paspallás*.Penas Patiño, 65.
* *Catro aves voadoras / son as que pasan o mar: / a anduriña e mailo cuco, / a rula i o paspallás*.
* *Eu ben vin estar o cuco/ en loita co paspallás;/ así como foi mentira/ tamén puido ser verdá*.
* *Eu ben vin estar o cuco/ enriba dun paspallás./ Se foi verdá, ou mentira/ mira a min que se me dá*
* *Eu ben vin estar o moucho/ enriba do paspallás;/ así como foi mentira mentira/ tamén puido ser verdá'.'
* *Tres avechuchos/ pasan o mar:/ o cuco, a rula/ i o paspallás*..
* *O pato ha de estar mantido pola man do escaso* 

; Cantigueiro
* *Tes un andar de pato/ e un meneo de pomba/ i un salero que te partes/ i unha lengoa enganadora* .

; Refraneiro
* *Cregos, frades, pegas e choias, dou ó demo istas catro xoias* .
* *Dame unha pega sin mancha, dareiche unha maza sin chata* .
* *Díxolle o corvo á pega: bótate alá, que eres negra* .

; Refraneiro
* *A perdiz no xaneiro caga pró escopeteiro*.
* *Ano de saltón, ano de perdigón* .
* *O coello, por san Xoán, e a perdiz por Navidá*.
* ''Das carnes o carneiro, dos peixes o mero, das aves a perdiz e mellor a 'codorniz' e se o porco voara a todos lle ganara*.

; Cantigueiro
* *A perdiz anda no monte/ i o perdigón no balado;/ eu nunca che dixen nada,/ nunca fuches enganado* .
* *Eu esquirbinche unha carta/ nas alas dunha perdiz:/ que tu non has de negar/ que es mozo de Zabariz* .
* *Pasei pola túa porta,/ coma un perdigón cantando;/ desvelo da miña vida,/ que xempre me andas lembrando* 
* *Ó rinchar o rinchón, auga*.
* *Pico, pico, mazarico,/ ¿quen che deu tan grande pico?/ Deuma Deus co meu traballo,/ pra picar naquel carballo./ Tanto piquei e repiquei/ que nin unha folla deixei*.

## O pimpín 
Recibe tamén os nomes de *pimpinela* e *pimpiña* .

Véxase nas seccións do *carrizo* e do *paspallás* a lenda do pimpín enganando ós soldados que perseguían a Xesús..

## A pomba
Considérase símbolo do amor entre os cónxuxes, pola fidelidade que se gardan machos e femias cando conforman unha parella, pero tamén ten connotacións lúgubres e demoníacas, ó esculpirse con frecuencia nas sepulturas .

; Léxico
* *Pomba*: planta, herba dona ou pé de galiña (*Fumaria officinalis*) .
* *Pedra pomba*: Sarmiento di que así chaman á pedra pómez en Marin, onde disque aparecen na beiramar .
* *Pomba*: persoa apacible e de carácter doce .

; Refraneiro
* *Cando a rula comenza a rular, colle o fol e vai sementar* .
* *A rola vai arrolando/ que lle levaron o niño;/ non o figueras ti, rola,/ tan á beira do camiño* .
* *Adios, ‘paloma hermosa’,/ quen te pudera levar/ no bolsillo do chileque/ como o papel de fumar* .
* *Canta rula, canta rula,/ canta rula naquil souto,/ coitadiño do que agarda/ polo que está nas maus doutro* .
* *Eu esquirbinche unha carta/ na ala dunha paloma:/ lévalle moitas lembranzas/ ás mozas de Santa Comba* .
* *Gracias a Dios que cheguei/ onde non pensei chegar:/ a che da-las boas noites,/ pombiña, no teu pombar* .
* *Paloma que vas voando/ i as plumas che van caíndo,/ solo quixera saber/ o que me ibas decindo* 

; Cantigueiro
* *Canta o cuco e maila lebre,/ o reiseñor e maila ran,/ canta ti, miña primiña,/ canta ti co meu irmán* .
* *Canta o cuco e maila ran,/ o reiseñor maila lebre,/ canta rapaciña, canta,/ canta que ben che convenche* .
* *O melro canta na viña,/ o reiseñol no loureiro,/ os cregos cantan na igrexa/ serven a Dios por diñeiro* .

## O tordo 
* *Como as tordas, finas do peito e as cachas gordas*.
* *Triste como o malvís das carballeiras*..

miniatura|300px|Xílgaro
## O xílgaro 
; Locucións
* *Pispo como un pintaxilgo*: alegre, espilido, cantaruxeiro.

; Cantigueiro:
* *Cala, sílgaro, non cantes,/ que co teu canto me apenas,/ teño un amor en presidio/ atado con seis cadeas*. 
* *Os xilgariños garridos/ ás aves doutra color/ non lles fan mal;/ as trapiñas/ símbolo do demo son*.

## Notas
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* Bouza-Brey, Fermín (colector): "Novas cántigas e triadas da parroquia de Paradela, na terra da Ulla", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en *Nós* 96, 15.12.1931. 
* 
* : *Diccionario Gallego*, Barcelona 1876 [en *Dicionario de Dicionarios*]
* 
* 
* 
* 
*  (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
* 
* Losada, E., Castro, J. e Niño, E.: *Nomenclatura vernácula da flora vascular galega'', Xunta de Galicia 1992.
* : "'Perdóolle o mal que me fai polo ben que me sabe'. Unha aproximación aos campos semánticos da comida e da bebida na fraseoloxía galega", en *Cadernos de Fraseoloxía Galega* 15, 2013, 463-486.
* 
* 
* : "Aportaciones léxicas y folklóricas al estudio de la lengua gallega", en *Douro Litoral* 1953, 5ª série, VII-VIII, pp.&nbsp;19–52.
*  (BEN CHO SHEY): *Santa Marta de Moreiras*, Cadernos do Seminario de Sargadelos nº 41. Ed. do Castro, Sada 1982.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  [en *Dicionario de Dicionarios*]
* 
* : "Da roda para a piola: refráns e frases do sur de Galicia", en *Cadernos de Fraseoloxía Galega* 15, 2013, 487-502.
* 
* Martín Sarmiento: *Viaje que el Padre Sarmiento hizo a Galicia el año de 1745*, ed. de J. L. Pensado Tomé, Universidade de Salamanca, 1975.
* Frei Martín Sarmiento: *Catálogo de voces y frases de la lengua gallega* (1746-1755), ed. de J. L. Pensado Tomé, Universidad de Salamanca 1973.
* Frei Martín Sarmiento: *Obra de 660 pliegos* (1762) [en *Dicionario de Dicionarios*]
* Saudade. Verba Galega nas Américas. México 1942-1953. Ed. facsímile Centro Ramón Piñeiro 2008.
* 
* : *Diccionario gallego-castellano*, Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884 [en ''Dicionario de Dicionarios]

### Outros artigos 
* Galería de imaxes da etnografía de Galicia