Carmen Amaya

**Carmen Amaya Amaya**, nada en Barcelona o 2 de novembro de 1918 e finada en Bagur (Xirona) o 19 de novembro de 1963, foi unha bailaora de flamenco. Criouse en Barcelona, nunha das barracas da praia de Somorrostro, un espazo entre as praias de Nova Icària e El Bogatell. Naceu probablemente en 1918, segundo o que se deduce do primeiro documento oficial que se ten da súa idade, o padrón xeral de habitantes da cidade de Barcelona de decembro de 1930. e Josep Bergés. Porén, a súa idade era un grande inconveniente xa que non lle permitía traballar legalmente, e forzaba a unha constante tensión, polo que é bastante probable que a data de nacemento da artista que consta oficialmente non corresponda á realidade segundo investigacións recentes.

Probablemente, a súa primeira actuación nun teatro fora coa obra *La Campana de Gràcia o el Fill de la Marieta* (secuela de *Marieta de l’ull viu*) estreada o 7 de xuño de 1924.

Pouco tardou en dar un gran salto para actuar en París con grande éxito, no Teatro Palace. Aproveitando a súa estadía en París, o director de cine Benito Perojo fixouse no Trío Amaya (formado por Carmen, a súa tía Juana e a súa prima María) para ambientar “ao flamenco” unhas secuencias do seu filme *La Bodega*. A aparición de Carmen Amaya bailando por zambra neste filme de 1929 pode considerarse o mellor documento para descartar que nacese en 1913, como se escribiu con pouco fundamento a partir da súa morte, xa que a nena non parece ter moito máis de once anos.

Bailou dende moi nova con figuras xa moi populares e recoñecidas como Raquel Meller.

En 1929, foi a primeira vez que o seu nome apareceu en letra impresa, traballando en Barcelona no escenario de *La Taurina* grazas ao crítico Sebastián Gasch, quen escribiu un artigo no seminario *Mirador* sobre Carmen moi eloxioso, e que lle deu recoñecemento xeral polo seu talento como bailadeira. Xa naquela época viuna bailar Vicente Escudero, bailarín, bailadeiro, coreógrafo e pioneiro na renovación do flamenco, quen asegurou que Carmen Amaya faría unha revolución no baile flamenco xa que representaba a síntese de dous grandes estilos: o da bailadeira antiga e o estilo trepidante do bailadeiro nas súas variacións de pés.

En 1930, formou parte da compañía de Manuel Vallejo, actuando por toda España. Ao seu regreso a Barcelona bailou no Teatro Español, recomendada por José Cepero. En 1935 presentouse en Madrid nunha xira organizada polo empresario Juan Carceller. Esta actuación foi seguramente a auténtica consagración de Carmen a nivel estatal. Tamén o mundo do cinema se fixou nela e dende a súa primeira intervención no cinema interpretando un pequeno papel no filme *La filla de Juan Simón*, con Angelillo, en 1935 ata a última en *Los Tarantos* descóbrese no seu baile o valor do máis puro flamenco. e compartiu escenarios coas figuras máis relevantes do flamenco desa época: La Niña de los Peines, Manuel Vallejo, Manuel Torres, José Cepero, os Borrull, Pastora Imperio, Niño Ricardo, Ramón Montoya ou Sabicas, que se converteu durante moitos anos na súa parella artística á guitarra.

O lanzamento definitivo tivo lugar en 1935 cando o director José Luis Sáenz de Heredia a contratou como artista invitada no filme *La hija de Juan Simón* e Jerónimo Mihura fixo o propio para a curtametraxe *Don Viudo de Rodríguez*. Instalada coa súa familia en Madrid, actuou en multitude de salas, como o Teatro de la Zarzuela con Concha Piquer e Miguel de Molina e noutras localidades españolas, como Huesca, Sevilla, San Sebastián ou Valladolid. O seu primeiro papel como protagonista no cinema foi para Francisco Elías en *María de la O*, rodada en 1936, meses antes de deixar España, ao comezo da guerra civil.

### Primeiros éxitos internacionais: Suramérica e Centroamérica (1936-1940) 
O 18 de xullo de 1936, comenzada a Guerra Civil co golpe de Estado, Carmen Amaya e a súa compañía atopábanse no Teatro Zorrilla de Valladolid co espectáculo de Luisita Esteso, traballando na compañía de Carcellé, grande empresario español que se dedicaba á organización de grandes eventos en España. Por eses momentos as cousas xa lles ían ben economicamente, e compraran o seu primeiro coche. Tiñan que ir a Lisboa para cumprir un contrato, mais o coche foi requisado e ata novembro non puideron pasar a Portugal. que tardou quince días en cruzar o Atlántico, facendo escalas no Brasil e o Uruguai..

Na capital mexicana debutou no Teatro Fábregas en abril de 1939 e mantívose ata agosto dese mesmo ano, con incursións noutras localidades como Guadalajara ou Torreón. De xaneiro a abril de 1940 actuou na sala El Patio da Cidade de México xunto ao bailarín Antonio Triana quen, segundo a súa esposa Rita de Triana, foi o intermediario entre Carmen e Sol Hurok, o representante de estrelas estadounidense que a anunciou como "El Vesubio humano" e quen a contratou para debutar en Nova York en 1941..

Ademais, parece ser que durante boa parte daqueles anos en América a bailadeira mantivo unha relación sentimental con Sabicas, quen declarou pouco antes da súa morte que Carmen e el foran mozos durante nove anos, e que se separaban en México.

En 1966, inaugurouse o seu monumento no Parque de Montjuïc de Barcelona, e en Buenos Aires foille dedicada unha rúa, mentres que en Madrid, no Tablao Los Califas, se lle tributou unha homenaxe na que interveu entre outros artistas Lucero Tena. Tamén en 1970, fíxoselle unha homenaxe en Llafranch.

## Filmografía 
* 1929 - *La bodega*
* 1934 - *2 mujeres y 1 Don Juan*
* 1935 - *La hija de Juan Simón*
* 1935 - *Don Viudo de Rodríguez*.
* 1936 - *María de la O*.
* 1939 - *El Embrujo del Fandango*. (curtametraxe rodada en Cuba)
* 1941 - *Original Gypsy dances*.
* 1942 - *Aires de Andalucía*.
* 1942 - *Panama Hattie*.
* 1944 - *Knickerbocker Holiday*
* 1944 - *Follow The Boys*
* 1945 - *Los amores de un torero*
* 1945 - *See My Lawyer*
* 1953 - *Quand te tues-tu?*
* 1954 - *Dringue, Castrito y la lámpara de Aladino*
* 1955 - *Música en la Noche*
* 1963 - *Los Tarantos*
* 1975 - *Canciones de Nuestra Vida*.
* 1988 - *Gypsy Heart*.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* Bois, Mario (1994). *Carmen Amaya o la danza del fuego*. Madrid: Espasa Calpe.
* Hidalgo Gómez, Francisco (1995). *Carmen Amaya: cuando duermo sueño que estoy bailando. Barcelona. Libros PM.*
* Hidalgo Gómez, Francisco (2010). *Carmen Amaya. La biografía*. Barcelona: Ediciones Carena.
* Madridejos Mora, Montserrat (2012). *El flamenco en la Barcelona de la Exposición Internacional (1929-1930). Barcelona: Edicions Bellaterra.
* Madridejos Mora, Montserrat e David Pérez Merinero (2013), *Carmen Amaya*. Barcelona: Edicions Bellaterra.
* Montañés, Salvador (1963). *Carmen Amaya. La bailaora genial*. Barcelona: Ediciones G.P.
* Pujol Baulenas, Jordi e Carlos García de Olalla (2003). *Carmen Amaya. El mar me enseñó a bailar''. Barcelona: Almendra Music.
* Revista de l'Associació d'Investigació i Experimentació Teatral, 2008 n.º 66-67
* Sevilla, Paco (1999). *Queen of the gypsies. The Life and legend of Carmen Amaya*. San Diego, EE.UU: Sevilla Press.

### Ligazóns externas 
* Papeles flamencos
* Historias de flamenco
* BCN 
* Deflamenco
* Streetswing
* El arte de vivir el flamenco