Vitelo (ovo)

[miniatura|300px|A [Xema (ovo)|xema (vitelo) dun ovo de galiña]]
O **vitelo**, **deuteroplasma** ou **plasma xerminativo** é a parte do protoplasma do cigoto que contén substancias nutritivas, tales como lípidos, glícidos, proteínas, vitaminas, e minerais. 

O vitelo provén na súa maioría do óvulo, e serve para a nutrición do embrión, polo menos nas súas fases iniciais.

As proteínas funcionan en parte como alimento por si mesmas e, en parte, para a regulación do almacenamento e subministración dos outros nutrientes. Por exemplo, nalgunhas especies a cantidade de xema nun ovo afecta aos procesos de desenvolvemento que seguen á fecundación.

O vitelo non é un material de células vivas, como o citoplasma, senón un material en gran parte pasivo, é dicir, un deuteroplasma (elementos inactivos do protoplasma, principalmente o material nutritivo que contén o saco vitelino), de aí o sinónimo deuteroplasma. O material alimentario e as estruturas de control asociadas fornécense durante a ooxénese. Parte do material almacénase máis ou menos na forma en que o corpo materno o subministrou, en parte como procesado por tecidos non xerminais no ovo, mentres que parte do procesamento biosintético na súa forma final acontece no propio ovocito.

## Diferenzas entre as especies 
Algúns tipos de ovos non conteñen vitelo, por exemplo, porque se producen en situacións nas que a subministración de alimentos é suficiente (como no corpo do hospedador dun parasito) ou porque o embrión se desenvolve no corpo da nai, que subministra o alimento, normalmente a través da placenta. Dise que os sistemas reprodutivos nos que o corpo da nai subministra directamente o alimento ao embrión son **matrotróficos**, e que aqueles nos que o embrión é subministrado polo vitelo son **lecitotróficos**. En moitas especies, como todas as aves, e na maioría dos réptiles e insectos, o vitelo adopta a forma dun órgano especial de almacenamento construído no tracto reprodutivo da nai. En moitos outros animais, especialmente especies moi pequenas, como algúns peixes e invertebrados, o material do vitelo non se encontraa nun órgano especial, senón no interior do ovo.

A cantidade de vitelo está relacionada coa historia evolutiva das especies. Así, os pequenos animais que producen grandes cantidades de ovos para aseguraren a súa supervivencia presentan ovos oligolecitos ou mesolecitos, polo que o embrión debe desenvolverse rapidamente antes de esgotar as súas reservas nutritivas. As aves e os réptiles necesitan ovos polilecitos para aseguraren a nutrición de embrións complexos que se desenvolven fóra da nai. Os mamíferos producen ovos pequenos desprovistos case de vitelo, debido ao desenvolvemento da placentación, a pesar da súa orixe evolutiva a partir de especies de ovos polilecitos. Porén, durante a gastrulación dos mamíferos séguese un esquema moi similar ao dos ovos polilecitos a pesar de ser máis complexo.

## Clasificación dos ovos segundo o vitelo 
### Pola cantidade de vitelo 
* *Oligolecitos* ou *microlecitos*: pouca cantidade.
* *Mesolecitos* ou *heterolecitos*: cantidade media.
* *Polilecitos* ou *megalecitos*: gran cantidade.

### Pola distribución do vitelo 
* *Isolecito*: uniformemente distribuído.
* *Telolecito*: concentrado nun polo (polo vexetal), mentres que no outro extremo se encontra o polo animal, que constitúe o disco embrionario.
* *Centrolecito*: concentrado no centro.

## Vitelo nas aves 
Nas aves o vitelo está formado por dous compoñentes:
* O *vitelo amarelo*, que é o maior dos dous compoñentes.
* O *vitelo branco*, que forma unha parte central bulbosa (*látebra*) prolongándose nun colo que se expande baixo o disco embrionario, formando o chamado *núcleo de Pander*.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Barnes, R. S. K., *et al*. (2001): *The Invertebrates: A Synthesis*. Hoboken, Nova Jersey, USA: Wiley-Blackwell. ISBN 978-0-632-04761-1.
* García Monterde, José e Francisco Gil Cano (2006): *Embriología Veterinaria. Un enfoque dinámico del desarrollo animal*. Córdoba: Universidad de Córdoba. ISBN 978-950-555-409-6.

### Outros artigos 
* Xema (ovo)