O Irixo

**O Irixo** é un concello da provincia de Ourense, pertencente á comarca do Carballiño. Segundo o padrón municipal, en 2015 tiña 1.600 habitantes (2.092 en 2003).

## Xeografía 
O concello, de 120&nbsp;km² de superficie, abrangue 12 parroquias, e sitúase ao noroeste da provincia de Ourense. Limita ao norte cos municipios pontevedreses de Lalín e Dozón, ao sur cos de Boborás e O Carballiño, ao leste co de Piñor e ao oeste cos de Forcarei (Pontevedra), Beariz e Boborás.

Está situado ao pé da serra do Testeiro. Os solos son de granitos e xistos do precámbrico, nos que a forte erosión provocou morfoloxía aplanada. Destaca o monte do Paraño (800 m). Os bosques, matos e pastos ocupan máis do 80 % da superficie municipal. A presenza de carballos e castiñeiros nas valgadas minguou pola reforestación de piñeiros e eucaliptos, se ben os incendios forestais fixeron desaparecer moitas das plantacións, deixando en ocasións a rocha á vista. Nas zonas húmidas e fluviais hai numerosos ameneiros, e nos lugares próximos ao tendido ferroviario hai acacias e mimosas, usadas para fixar os desmontes ocasionados pola construción das vías. Existen tamén numerosas praderías naturais de secaño, e zonas de matagueira nas que destacan o toxo, a uz e a xesta. Os solos son bastante pobres e ácidos, sendo necesarios os fertilizantes e correctores para a agricultura.

### Hidrografía 
No concello hai tres ríos principais: Viñao, Pedriña e Lobagueira. Este último, xunto co seu afluente Redondo, escavaron pequenos vales profundos ao discorrer por terreos abundantes en lousa, mentres que os dous primeiros discorren por solos de granito e formaron os amplos vales de Cusanca e Loureiro.

O **río Viñao**, citado como Miñao no Catastro de Ensenada, nace na parroquia de San Cosmede de Cusanca, nas altas fontes do Conde, e atravesa o val de Cusanca. No lugar das Campinas recibe as augas de varios regatos procedentes da Cruz da Grade. Recibe os nomes de río Bulgallo en Zacarade e da Ponte de Xoán Loro en Carballal. Desemboca no río Avia.

O **río Pedriña** ou **das Fontes** nace nas fontes dos lugares de Amieiros, Lousado e Valduíde, todos da parroquia de Loureiro, na aba sur dos montes da Madanela. Desemboca no río Arenteiro logo de atravesar as parroquias de Cangues e Corneda. No seu curso hai numerosos muíños.

O **río Lobagueira** é afluente do Viñao, e nace no monte Testeiro, xunto cos seus afluentes o Redondo e o Froufe. Cruzan as parroquias de Espiñeira, Froufe e Parada de Labiote.

Historicamente houbo rateos das augas para o regadío, conservándose documentación da repartición das augas da parroquia de Loureiro de 1854.

### Demografía 
A poboación do concello está diseminada en pequenas comunidades rurais, abranguendo 108 aldeas, xeralmente nas zonas máis baixas e a carón dos ríos e das principais vías de comunicación. O Irixo é un dos concellos máis avellentados de Galicia:

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:bar       value:rgb(1,0.75,0.4)

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:50 bottom:20 top:20 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:7000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:white

PlotData=
  color:bar width:20 align:left
  bar:1900 from:0 till:6787
  bar:1910 from:0 till:6546
  bar:1920 from:0 till:6826
  bar:1930 from:0 till:6685
  bar:1940 from:0 till:6649
  bar:1950 from:0 till:6357
  bar:1960 from:0 till:5833
  bar:1970 from:0 till:4105
  bar:1981 from:0 till:4073
  bar:1991 from:0 till:2534
  bar:2001 from:0 till:2170
  bar:2009 from:0 till:1828
  bar:2014 from:0 till:1637

PlotData=
  bar:1900 at: 6787 fontsize:S text:6.787 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 6546 fontsize:S text:6.546 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 6826 fontsize:S text:6.826 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 6685 fontsize:S text:6.685 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 6649 fontsize:S text:6.649 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 6357 fontsize:S text:6.357 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 5833 fontsize:S text:5.833 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 4105 fontsize:S text:4.105 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 4073 fontsize:S text:4.073 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 2534 fontsize:S text:2.534 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 2170 fontsize:S text:2.170 shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 1828 fontsize:S text:1.828 shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 1637 fontsize:S text:1.637 shift:(-10,5)

Acadou a súa maior poboación en 1927 con 6.826 habitantes, manténdose aproximadamente esa cifra até as décadas de 1960-70. A partir de entón houbo un forte descenso de poboación, común ao resto de municipios rurais da comarca, por mor da emigración. Entre 1900 e 1960 esta dirixiuse principalmente cara a América, tanto do sur (a Arxentina, o Brasil, Venezuela e o Uruguai) como en menor medida ao norte (México e os Estados Unidos). Entre 1960 e 1980 a emigración pasou a ser cara países de Europa, principalmente Francia, Alemaña e Suíza. Existiu tamén emigración interior cara ás cidades de Ourense e Vigo, e dentro de España ao País Vasco, Cataluña e Madrid.

## Cultura 
### Patrimonio 
A casa do concello tivo a súa sede primeiro nos lugares de Ponte lrixo e As Campinas, os dous na parroquia de Campo. O edificio actual foi construído en 1937 e remodelado en 1996.

### Símbolos 
miniatura|
O escudo municipal está partido e surmontado por coroa. No campo esquerdo, leva unha arracada en ouro sobre fondo azul. O campo dereito está partido horizontalmente en dous; no campo superior hai un bidueiro na súa cor, lucindo doce ramas -seis por lado- coas follas respectivas en sinople; no campo inferior hai dous torsos de teixugos enfrontados tocándose coas garras dunha das súas patas dianteiras, en sabre. A coroa é de ouro, lucindo diversos esmaltes en goles e sinopie.

A arracada é un pendente de ouro de 18 quilates atopado en 1905 en Grota, entre os lugares do Cardedo e Menaz (parroquia de Campo), conservado no Museo de Pontevedra. O bidueiro fai alusión á súa madeira, pola importancia da artesanía local de zocos e eixos de carros. As doce ramas e as follas respectivas indican as doce parroquias do territorio. O teixugo é un animal representativo do territorio. A coroa alude á antiga xurisdición exercida en parte do territorio polo Conde de Monterrei.

### Sendeirismo 
O Irixo conta cunha ruta homologada de sendeirismo: o PR-G 189 "Ruta dos castros do Irixo".

É unha ruta sendeirista lineal duns 6&nbsp;km, entre Irixo de Arriba e Valdesoiro.
Discorre polos lugares de Irixo de Arriba, Muíño de Valcobo, Campo da Cruz, Igrexa de Santa Mariña da Cidá, Paredes, Os Casares e Valdesoiro. Unha variante achégase ata o Coto do Castro.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Igrexa de Santa María de Campo, O Irixo.JPG|Igrexa de Santa María de Campo.
Ficheiro:Igrexa de Santo Estevo do Cangues.jpg|Igrexa de Santo Estevo do Cangues.

## Parroquias 
## Lugares do Irixo 
Para unha lista completa de todos os lugares do **concello do Irixo** vexa: Lugares do Irixo.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Eleccións municipais no Irixo

### Ligazóns externas 
* Ruta sendeirista: PR-G 189 Ruta dos castros do Irixo - SEGATUR