Cinema de España

[miniatura|Pedro Almodóvar e Penélope Cruz en [Oviedo.]]
O **cinema español** é o cinema producido en España.

Conta con figuras recoñecidas internacionalmente no mundo da dirección como Luis Buñuel, que realizou a maior parte da súa carreira en Francia e México, Segundo de Chomón, Carlos Saura, Jesús Franco, Pedro Almodóvar ou Alejandro Amenábar. Outros destacados son o director artístico Gil Parrondo, gañador de dous premios Oscar e o director de fotografía Néstor Almendros (que desenvolveu a súa carreira fóra de España). Os actores Fernando Rey, Francisco Rabal, Antonio Banderas, Sergi López e Javier Bardem e as actrices Sara Montiel, Ángela Molina, Victoria Abril, Carmen Maura, Maribel Verdú e Penélope Cruz tamén obtiveron sona fóra do seu país.

## Inicios
As primeiras exhibicións cinematográficas en España tiveron lugar en Madrid en maio de 1896. Por unha banda o húngaro Edwin Rousby presentou o día 11 no circo Parish o Animatógrafo ou Teatrograph, derivado do Kinetoscopio de Edison, modificado polo inglés Robert William Paul. Dous días despois chegaron imaxes do cinematógrafo Lumière, que traía Jean Busseret, representante dos inventores para a Península Ibérica.

As primeiras cintas rodadas en España, en xuño de 1896, débense a Alexandre Promio para a casa Lumière. A el seguírono outros estranxeiros como William Harry Short e Alexandre de Azevedo. Os primeiros españois que rodaron filmes foron en 1897. José Sellier grava na Coruña o filme desaparecido *El Entierro del General Sánchez Bregua* en xuño dese ano. De Eduardo Jimeno Correas, que comprou o aparato Lumière en xullo de 1897 só se coñecen rodaxes dous anos máis tarde, como o famoso *Salida de la misa de doce de la Iglesia del Pilar de Zaragoza*.

O primeiro filme con argumento foi *Riña en un café* (1897), do prolífico fotógrafo e director barcelonés Fructuós Gelabert. O primeiro director de éxito internacional foi Segundo de Chomón, que traballou en Francia e Italia.

## O auxe do cinema mudo
En 1914, Barcelona é o centro da industria cinematográfica do país. Iníciase o predominio do que se deu en chamar “españoladas”, que esaxeraban o carácter español e que durarían ata a década de 1980. Destacan as de Florián Rey protagonizadas por Imperio Argentina e Ricardo Núñez. Tamén se realizaron dramas históricos, como *Vida de Cristóbal Colón y su descubrimiento de América* (1917), do francés Gerard Bourgeois, adaptacións de folletíns como *Los misterios de Barcelona* (1916) de Joan Maria Codina, obras teatrais, como *Don Juan Tenorio*, de Ricardo Baños, e zarzuelas. O dramaturgo Jacinto Benavente, que dixo que “*no cinema páganme os desperdicios*», rodou versións das súas obras teatrais.

En 1928, Ernesto Giménez Caballero e Luis Beluga fundan en Madrid o primeiro cineclub. Para entón, Madrid xa era o principal centro industrial fílmico. Ese mesmo ano Francisco Elías Riquelme roda *El misterio de la Puerta del Sol*, primeiro filme sonoro español. O drama rural *La aldea maldita* de Florián Rey converteuse nun éxito en París, onde Buñuel e Dalí estreaban *Un chien andalou*.

## A crise do cinema sonoro e o cinema da Segunda República
miniatura|130px|Luis Buñuel
En 1931 a chegada de producións estranxeiras con son afunde a produción nacional, que se reduciu a catro títulos. O ano seguinte Manuel Casanova fundou a Compañía Industrial Film Española S.A. (CIFESA), a produtora máis importante da historia de España. Ródanse seis filmes, incluído o primeiro filme de Luis Buñuel en España, o documental *Las Hurdes, tierra sin pan*.

En 1933 xa se filmaran dezasete obras e en 1934 outras vinte e unha, entre as que estaba o primeiro éxito do cine español sonoro, sonoro *La hermana San Sulpicio* de Florián Rey. A produción de filmes foi ascendendo. Nestes anos consolidáronse produtoras e directores que obtiveron unha importante aceptación popular, como Benito Perojo, a quen se deben *El negro que tenía el alma blanca* (1934) e *La verbena de la Paloma* (1935), o maior éxito comercial do período; ou o mesmo Florián Rey que se ocupou da dirección de *Nobleza baturra* (1935) e *Morena Clara* (1936). O inicio da Guerra Civil Española acabou cos pequenos avances da cinematografía da Segunda República.

## A guerra e a posguerra
Desde 1936, ambos os dous bandos comezan a usar o cinema como medio de propaganda. No bando franquista creouse o Departamento Nacional de Cinematografía. Ao concluír a guerra numerosos profesionais marcharon ao exilio.

No réxime franquista instaurouse a censura e impúxose a obrigatoriedade da dobraxe ao castelán de todos os filmes estreados no país. Destacaron nesta época directores como Ignacio F. Iquino (*El difunto es un vivo *, 1941), Rafael Gil (*Huella de luz*, 1941), Juan de Orduña (*Locura de amor*, 1948), Arturo Román, José Luis Sáenz de Heredia (*Raza*, 1942, con guión de Francisco Franco), Manuel Mur Oti (*Fedra*, 1956) e Edgar Neville (*La torre de los siete jorobados*, 1944).

CIFESA impúxose como a produtora máis rendible da época, con longametraxes inspiradas en episodios ou personaxes de relevancia histórica que obteñen o apoio das autoridades e con frecuencia o apoio do público. *Marcelino pan y vino* (1955) de Ladislao Vajda é o primiro filme español en obter o recoñecemento de crítica e público a nivel mundial, chegando a ser premiado no Festival de Berlín, e iniciou a moda dos nenos actores, da que formaron parte os filmes protagonizados con grande éxito por Joselito, Marisol, Rocío Dúrcal e Pili y Mili.

Amais das rodaxes con nenos prodixio, a influencia do neorrealismo italiano faise evidente en novos directores como Antonio del Amo, José Antonio Nieves Conde (*Surcos*, 1951), Juan Antonio Bardem (*Muerte de un ciclista*, 1955, e *Calle Mayor*, 1956), Marco Ferreri (*Los chicos*, 1958, *El pisito*, 1959 e *El cochecito*, 1960) e Luis García Berlanga. Este último destacou con filmes como *Bienvenido, Mister Marshall* (1952), *Calabuch* (1956), *Los jueves, milagro* (1957), *Plácido* (1961) e *El verdugo* (1963). En moitas delas intervén o que quizais foi o máis importante guionista da historia do cinema español, Rafael Azcona. Nas conversacións de Salamanca, Bardem resumiu o cinema da posguerra nunha frase que se fixo célebre pola súa dureza: «*O cinema español actual é politicamente ineficaz, socialmente falso, intelectualmente ínfimo, esteticamente nulo e industrialmente raquítico*».

En 1957 Juan de Orduña obtivo un clamoroso éxito comercial con *El último cuplé*, con Sara Montiel.

Buñuel volveu ocasionalmente a España para rodar *Viridiana* (1961) e *Tristana* (1970), baseada na novela de Benito Pérez Galdós e protagonizada por Catherine Deneuve e Fernando Rey. Ambos os dous filmes, especialmente o primeiro, causaron escándalo no contexto represivo da ditadura franquista.

## O novo cinema español
En 1962, José María García Escudero volveu ocupar a Dirección General de Cine, impulsando as axudas estatais e a Escuela Oficial de Cine, da que saíu a mayoría dos novos directores, xeralmente opostos á ditadura franquista. Entre estes destacan Mario Camus (*Young Sánchez*, 1964); Miguel Picazo (*La tía Tula*, 1964); Francisco Regueiro (*El buen amor*, 1963); Manuel Summers (*Del rosa al amarillo*, 1963) e sobre todo Carlos Saura (*La caza*, 1965). Alleo a esta corrente Fernando Fernán Gómez realizou o clásico *El extraño viaje* (1964). Da televisión procedía Jaime de Armiñán, autor de *Mi querida señorita* (1971) e *Jo, papá* (1975), ambas con enorme éxito comercial. Da Escola de Barcelona, máis experimentalista e cosmopolita, son de salientar  Vicente Aranda, Jaime Camino e Gonzalo Suárez, que realizaron as súas obras máis importantes xa na década de 1980.

## O cinema da democracia
Co fin da ditadura suprimiuse a censura e permitíronse as manifestacións culturais noutras linguas, fundándose o Institut de Cinema Català.

Inicialmente triunfaron fenómenos populares como o *destape* (filmes con abundancia de mulleres espidas) e o *landismo*. Tamén comezaron a abordarse temas polémicos e revísase a historia nacional recente e o franquismo, como *Canciones para después de una guerra* (Basilio Martín Patino, 1976) ou *Pim, pam, pum... ¡fuego!* (Pedro Olea, 1975), así como outras visións máis persoais, como *La escopeta nacional* (Luis García Berlanga, 1978).

Os cambios políticos reflíctense inmediatamente nos filmes de Manuel Gutiérrez Aragón e nun ton menos militante pero de maior éxito popular en *Asignatura pendiente*, de José Luis Garci. As salas enchéronse para asistir a filmes da chamada “comedia madrileña” representada por directores como Fernando Colomo e Fernando Trueba. Á vez comeza a falarse do “novo cinema vasco” no que se encadran Montxo Armendáriz e Imanol Uribe. Nesta época estréase *La colmena*, de Mario Camus, baseada na novela de Camilo José Cela.

Desde os anos 80 destacaron o melodramas de Pedro Almodóvar, xunto a outros directores persoais como Alejandro Amenábar e Julio Medem. O humor ten salientables representantes en Álex de la Iglesia e Santiago Segura.

## Premios e festivais
En 1987 naceron os premios Goya que premian o cinema producido en España.

Destaca tamén a gran cantidade de festivais de cinema que existen, especialmente o Festival Internacional de Cine de San Sebastián, que naceu en 1953, e a Semana Internacional de Cine de Valladolid, desde 1956. Outros festivais temáticos son o Festival Internacional de Cinema Fantàstic de Catalunya (antigo Festival de Cine de Sitges), dedicado ao cinema fantástico, e o Festival de Málaga de Cine Español.

## Véxase tamén 
### Bibliografía
* Barroso, M.A. y Gil Delgado, F. *Cine español en cien películas*. Ediciones Jaguar. Madrid, 2002.
* García Fernández, Emilio C. *Historia ilustrada del cine español*. Madrid. Planeta, 1985.
* García Fernández, Emilio C. *El cine español entre 1896 y 1939*. Barcelona. Ariel, 2002.
* Gubern, Román y otros. *Historia del cine español*. Madrid. Cátedra, 1995.
* Gubern, Román (coord.). *Un siglo de cine español*. Madrid. Academia de las Artes y las Ciencias Cinematográficas de España, 1997.
* Sánchez Noriega, José Luis, *Historia del Cine. Teoría y géneros cinematográficos, fotografía y televisión*, Madrid, Alianza, 2006. ISBN 84-206-7691-8.
* Trenzado Romero, Manuel. *Cultura de masas y cambio político: El cine español de la transición*. Madrid. Centro de Investigaciones Sociológicas/Siglo XXI de España, 1999.
### Ligazóns externas
* Cinema español na web do Ministerio Cultura de España 
* Filmoteca Española