Ofensiva final na Guerra civil española

A **ofensiva final** da guerra civil española foi a última operación bélica executada polos mandos militares do bando sublevado contra a Segunda República española, e produciuse entre o 26 de marzo e o 1 de abril de 1939. Aproveitouse a situación do bando republicano tras a severa derrota sufrida na Ofensiva de Cataluña e, sobre todo, o triunfo do golpe de estado do coronel Casado, apoiado por Julián Besteiro, que cunha parte do exército republicano se rebelaron contra o goberno do socialista Juan Negrín e formaron o Consello de Defensa Nacional para intentar negociar un acordo de paz co exército de Franco.

Como consecuencia, Negrín fuxiu a Francia mentres o exército republicano controlado polos comunistas nos arredores de Madrid, non aceptaron o intento de acordo de paz e principiou unha guerra civil dentro da guerra civil. Despois do triunfo de Casado fronte aos comunistas, comezaron as negociacións de paz co bando sublevado mais Franco só aceptou a rendición incondicional.

O 26 de marzo, os nacionais comezaron a ofensiva xeral e o 31 de marzo controlaban todo o territorio español. Centos de miles de republicanos foron arrestados e internados en campos de concentración.

## Antecedentes 
### Caída de Cataluña 
Trala caída de Cataluña en febreiro de 1939, a situación militar da República era catastrófica; aínda mantiña a capital e o 30 % do territorio español, pero perdera 220 000 soldados, a segunda cidade máis grande do país e os recursos industriais de Cataluña.  Ademais, o recoñecemento do goberno de Burgos por parte do Reino Unido e Francia levou, o 27 de febreiro, a que Manuel Azaña, quen xa levaba 3 semanas en Francia, presentase a dimisión como presidente da República.

### Situación militar 
O exército republicano aínda contaba con entre 250.000 e 500.000 homes, pero só 40 avións (tres escuadróns de bombardeiros Natasha e dous de Katiuska e 25 cazas *Chatos* e *Moscas*), pouca artillería e poucas armas automáticas. e tamén estaban desconformes porque non instalou o seu goberno en Madrid ou Valencia, senón nun chalé preto do porto de Alacant protexido por 300 comandos comunistas do XIV Corpo.

O 16 de febreiro, o alto mando do exército republicano confesoulle a Juan Negrín, a imposibilidade da resistencia militar. A maioría dos membros do Exército Republicano, do Partido Socialista (PSOE), da Unión Xeral de Traballadores (UGT) e dos anarquistas da (CNT) crían que era necesario iniciar negociacións de paz. Non obstante, Negrín, apoiado polos comunistas do PCE, quería seguir loitando, debido á negativa de Franco a dar garantías contra posibles represalias e porque cría que unha guerra continental contra o fascismo era inminente. Beevor afirma que, igualmente, Francisco Galán foi nomeado gobernador militar de Cartaxena; Etelvino Vega gobernador de Alacant; Leocadio Mendiola comandante de Murcia e Inocencio Curto comandante de Albacete.

Cos cambios no mando, ó dar o control dos portos de evacuación aos comunistas que podía garantir a súa propia fuxida confirmou a sospeita dos elementos non comunistas do goberno de que quedarían atrás e, así, pasaron a se unir á conspiración contra Negrín. O 6 de marzo, Miaja uniuse á rebelión e foi nomeado presidente do Consello. Os outros membros da xunta foron Casado, Julián Besteiro, Wenceslao Carrillo, González Marín e Eduardo Val (CNT), Antonio Pérez (UGT), e os republicanos Miguel San Andrés e Jose del Río. Decontado, o Consello iniciou as conversacións co bando sublevado. Porén, Franco reiterara en numerosas ocasións que só aceptaba a rendición incondicional do Exército Popular da República. 

O coronel Adolfo Prada foi nomeado comandante do Exército do Centro, e os comandantes comunistas do I, II e III Corpos de Exército foron destituídos, o xornal do PCE, *Mundo Obrero,* foi pechado e Casado ordenou detencións masivas de militantes comunistas e comisarios políticos. Tras un intento frustrado de negociar con Casado, o 6 de marzo, Negrín fuxiu a Francia desde o aeródromo de Monovar, preto de Elda, con Hidalgo de Cisneros, os líderes do PCE (La Pasionaria e Vicente Uribe) e o ministro de Asuntos Exteriores Julio Álvarez del Vayo, para evitar ser capturado polos partidarios de Casado pois, este, quería deter o goberno e os líderes do PCE para entregalos a Franco. 

### A loita en Madrid 
[miniatura|[Cipriano Mera, líder anarquista e líder do IV Corpo de Exército.]]
O golpe de estado de Casado contou co apoio dos comandantes dos outros tres Corpos de Exército (Leopoldo Menéndez López, comandante do Exército de Levante; Antonio Escobar, comandante do Exército de Estremadura; e Domingo Moriones, comandante do Exército de Andalucía). Non obstante, as unidades do exército dos arredores de Madrid e controladas polo PCE (o I Corpo do Exército do Centro liderado por Luis Barceló, o II Corpo de Emilio Bueno e o III Corpo liderado por Antonio Ortega) levantáronse contra a xunta o 7 de marzo, iniciando unha breve guerra civil dentro da República. Barceló nomeouse a si mesmo comandante do Exército do Centro e as súas tropas pecharon todas as entradas a Madrid, ocupou a maior parte do centro da cidade e, a seguir, executou a tres coroneis que eran seguidores de Casado.   

Os partidarios da xunta só mantiveron algúns edificios gobernamentais e a parte sueste da cidade. Non obstante, o IV Corpo de Mera contraatacou e ocupou Torrejón e Alcalá de Henares. O 10 de marzo, as tropas de Barceló foran rodeadas e acordouse un alto o fogo. O 11 de marzo, tras días de combates sanguentos, Casado, apoiado polo IV Corpo de Cipriano Mera, derrotou as tropas de Barceló. El e o seu comisario político José Conesa foron arrestados e executados. Ante isto as forzas republicanas só debían se renderen e entregaren as armas. Sobre as temidas represalias, Franco tan só ofrecía unha vaga promesa verbal de «xustiza a quen non cometesen crimes», sen dar máis explicacións. Tampouco se aceptou a petición de Casado de executar unha «rendición por zonas», co fin de dar tempo aos refuxiados republicanos que desexasen saír de España; e tampouco se aceptou a petición de 25 días para cumprir as esixencias. Só se lles permitiu redactar un documento que fixase un modo pacífico de proceder á rendición, pois as tropas sublevadas simplemente avanzarían en ofensiva cando vencese o prazo fixado por Franco

Non obstante, o 25 de marzo, os emisarios de Franco protestaron porque os republicanos non renderon a súa Forza Aérea, o que foi debido ao mal tempo e, Franco, acusou a Casado de «non controlar as súas tropas e non estar por tanto en condicións de negociar» e deu por terminada a negociación e rompeu as negociacións co Consello. O día 29, o Corpo de Exército Marroquí de Yagüe xa alcanzara Cidade Real e Puertollano. Pola súa banda, o Corpo de Exército de Andalucía tomaba Bailén e Linares, mentres que o Corpo de Exército de Córdoba (mandado polo xeneral Borbón) entraba en Xaén. O de Granada comezaba o avance tomando Albuñol polo litoral mediterráneo en dirección a Almería, ocupada por tropas do canoneiro *Cánovas del Castillo,* o 29.

#### Fronte do Centro 
Na Fronte do Centro, a ofensiva do Exército do Centro, iniciada o día 26, tampouco atopou resistencia. Os corpos de exército de  *Toledo*, *Maestrazgo*, *Navarra* e *CLI* avanzaron desde Talavera de la Reina e Toledo cara o sur. Os corpos de exército de *Urgel* e de *Aragón* fixérono desde Torre del Burgo, Masegoso e Cifuentes e marcharon cara Madrid e Valencia. Os atacantes non atoparon resistencia: os republicanos empezaran a abandonaren as trincheiras, especialmente despois de seren transmitidas por radio as «Concesións del Generalísimo», que prometían «benevolencia» para os militares que favorecesen o remate da loita. As liñas das frontes republicanas desintegráronse o 28 de marzo nun proceso espontáneo e son ocupados Aranjuez, Sonseca, Orgaz, Tembleque e Las Ventas con Peña Aguilera. Nalgúns lugares da fronte producíronse confraternizacións entre soldados dos dous bandos festexando que, segundo eles, rematara a guerra. Noutros sitios os soldados republicanos pasábanse ao bando sublevado.

O mesmo día 28, o coronel Prada, comandante do Exército do Centro, rendeuse aos nacionais, e estes ocuparon Madrid. Casado e os outros membros da xunta militar, agás Besteiro, fuxiron a Valencia.

#### Fronte de Levante 
O bando sublevado atopou maior resistencia na fronte de Levante. O 27 de marzo ocuparon Argés, Cobisa, Burguillos, Nambroca, Layos, Casasbuenas, Pulgar, Mazarambroz, Ajofrín, Almonacid, Chueca, Villaminaya, Mascaraque, Mora, Villamuelas, Yepes e Villasequilla na fronte de Levante.

Aos soldados republicanos que ían sendo cercados polas tropas franquistas na fronte ordenóuselles que deixasen as súas armas en montóns antes de conducilos ás prazas de touros ou aos campos de aramados ao aire libre. Quen estaban nas liñas posteriores tiraron os fusís antes de chegaren as tropas franquistas e marcharon ás súas casas. Ao longo do día 27 o bando sublevado capturou 30&nbsp;000 prisioneiros na primeira liña da fronte e todas as localidades que puido. Ao saber desta situación, na retagarda o Exército Popular da República desmobilizábase en toda a fronte. As divisións e os rexementos disolvíanse de inmediato ao saberen da proximidade das tropas franquistas. Os soldados abandonaban as súas posicións e armas para volveren ás súas casas.

Nos portos de Valencia, Alacant, Cartaxena e Gandía, concentráronse uns 50.000 refuxiados republicanos pero sen a armada republicana, a evacuación foi imposible e os gobernos francés e británico negáronse a organizar unha evacuación. Só unha minoría foi evacuada por barcos británicos (entre 650 e máis de 3.500), entre eles Casado.

O 30 de marzo, os nacionais ocuparon Valencia e as tropas do xeneral italiano Gambara entraron en Alacant, onde atoparon 15.000 refuxiados republicanos. Gambara estaba disposto a permitir a evacuación dos refuxiados políticos, pero o 31 de marzo chegaron as tropas nacionais e asumiron a xurisdición de Gambara. Como consecuencia, moitos refuxiados suicidáronse para evitar a captura polos nacionais. Esa mañá empezaron a aparecer en Madrid colgaduras e bandeiras *rojigualdas*, e moita xente botouse á rúa chea de entusiasmo para recibir as tropas franquistas. Tras a firma da rendición no edificio do Hospital Clínico da Cidade Universitaria, as tropas rebeldes ocuparon a cidade nas horas seguintes sen atopar ningún tipo de oposición. e, por tanto, a frota era da súa propiedade. Así, ao principio da tarde do martes 7, coa sublevación profranquista de Cartaxena completamente sufocada horas antes, a frota republicana, baixo control francés, fondeaba na baía tunisiana de Bizerta. Nada máis chegar, as autoridades francesas dixéronlles que os barcos serían entregados inmediatamente a Franco. Como manifestou un alférez de navío «profranquista», o obxectivo da sublevación de Cartaxena fora «facer saír a Frota» e iso conseguírase:

[miniatura|[Salvador Moreno|Salvador Moreno Fernández durante unha conferencia, Buenos Aires, 1947]]
O día seguinte de arribar a Bizerta os mariñeiros solicitaron asilo político ás autoridades francesas do Protectorado de Tunisia. Quedaron internados os buques baixo a custodia duns poucos tripulantes españois por barco. O resto da dotación foi conducida a un campo de concentración na localidade de Meheri Zabbens. O 30 de marzo de 1939, mariños franquistas ao mando do contraalmirante Salvador Moreno Fernández tomaron posesión da escuadra en nome de Franco. Así describe no seu informe Francisco Galán ese momento:

Antes de partir cara a España as autoridades francesas realizaron un plebiscito para completar as dotacións. «Dun total de 4000 homes, 2350 decidiron volver a España, entre eles case todo o Estado Maior da Frota, moitos oficiais e un gran número de maquinistas». Quen volveron a España foron obxecto de depuración, pero foi relativamente suave e sen comparación coa que sufriu a Aviación. Entre quen optaron polo exilio estaba o almirante Buiza, que ingresou na Lexión Estranxeira Francesa «por decoro ou por vergoña».

### Os últimos bombardeos 
Despois do golpe de Casado, Alacant e o seu porto foron atacados os días 6, 9 e 25 de marzo; o porto de Valencia os días 7, 11, 14, 18, 20, 21 e 22 de marzo; Gandía e o seu porto os días 6, 9 e 25 de marzo; e Torrevieja e Santa Pola o 6 de marzo. No interior, Guadalaxara foi bombardeada desde o aire os días 11, 16, 18 e 22 de marzo.

Durante a segunda quincena de marzo os bombardeos foron moi esporádicos. Segundo os partes de guerra republicanos, entre o 21 e o 25 de marzo foron bombardeadas Valencia, Aranjuez, Ocaña, Alcalá de Henares e Alacant. Esta última cidade foi bombardeada o 25 de marzo, o último bombardeo que consta nos partes de guerra republicanos. O último bombardeo da guerra civil española foi efectuado o 28 de marzo por cinco Savoia-Marchetti S.M.79, que descargaron vinte bombas de 250&nbsp;kg sobre o porto de Gandía. De todas as cidades republicanas, Cartaxena foi a última en caer en mans de Franco.

## A traxedia dos refuxiados republicanos que tentaban saír de España 
Non se coñece que o goberno de Negrín elaborase un plan de evacuación antes do seu exilio forzado tras o golpe de Casado. Con todo, durante febreiro de 1939 o embaixador republicano en Londres, Pablo de Azcárate, por indicación do ministro de Estado Julio Álvarez del Vayo, fixo numerosas xestións ante o Foreign Office para que presionase a Franco. O obxectivo era que este non exercese represalias sobre os vencidos e deixase saír libremente aos republicanos que quixesen facelo. Azcárate tamén solicitou que a Armada británica protexese os barcos que levasen os refuxiados ao exilio.

Ademais, parece que tras coñecer a situación militar da zona Centro-Sur pouco despois do seu regreso a España, Negrín cambiou de parecer. Da idea da resistencia a morte que até entón defendera pasou a unha resistencia graduada que tivese como apoio territorial a costa levantina e á frota como medio e protección para unha evacuación organizada dos republicanos máis comprometidos. Este plan caeu o 5 de marzo, cando a frota de guerra republicana saíu ao mar e desertou. 

Pola contra, o Consello Nacional de Defensa non fixo practicamente nada no tema da evacuación. Creu que as «Concesións do Xeneralísimo» eran suficientes para garantir a saída do país dos republicanos que quixesen facelo. As Xuntas de Evacuación, dispostas polo Consello o 17 de marzo co fin de que se formasen nos principais núcleos de poboación, na práctica nunca chegaron a constituírse.

A única xestión coñecida que fixo o Consello Nacional de Defensa foi pedir ao deputado británico A. Salter que presionase ás autoridades británicas para axudaren na evacuación duns 10.000 republicanos de Madrid. Salter trasladou a petición a Lord Halifax, secretario do Foreign Office, quen lle respondeu quince días despois reiterando a postura oficial do goberno británico: este non interviría sen o consentimento do goberno de Burgos (e este non ía dalo).

O único que organizou un plan de evacuación foi o PCE, que non se fiaba en absoluto das promesas de «benevolencia» de Franco. Ademais, temía ser utilizado como moeda de cambio nas «negociacións» entre casadistas e franquistas. Xa desde o 6 de marzo, o mesmo día no que a dirección do PCE abandonou España, a «troika» que permaneceu en España (Palmiro Togliatti, Pedro Checa e Fernando Claudín) preparou a evacuación dos cadros máis significativos a escala provincial e local e o paso á clandestinidade doutros. Así, contra o 25 de marzo, dous días antes de que se producise o gran éxodo republicano cara os portos de Levante, a evacuación organizada polo PCE (e o paso á clandestinidade) xa estaba moi avanzada. Porén, o derrubamento final das frontes tamén lle afectou e moitos militantes, sobre todo mandos militares, tamén se viron atrapados.

O Consello de Defensa Nacional non preparara ningún plan de evacuación, agás para os seus membros e as súas familias (que se consumaría coa saída de Casado baixo protección británica polo porto de Gandía o 1 de abril). Cando se estendeu o pánico na zona Centro-Sur ao iniciarse o 26 de marzo a ofensiva final do bando sublevado, o éxodo de miles de persoas cara os portos do Mediterráneo deuse nas peores condicións posíbeis. 

O número exacto de refuxiados que encheron os peiraos dos portos de Levante é obxecto de discusión. Oscila entre 6000, a cifra que deu a Comisión Internacional para a axuda á España republicana, e os 15.000 que cita o historiador Manuel Tuñón de Lara, quen formaba parte do grupo de refuxiados que tentaban saír de España. Reino Unido e Francia tampouco interviñeron en axuda dos miles de refuxiados que se amoreaban nos portos do Mediterráneo, malia haber sectores importantes en ambos países que pedían a intervención humanitaria das respectivas mariñas de guerra para protexer os barcos nos que puidesen embarcar refuxiados. Ambos gobernos explicaron que para actuaren necesitaban a autorización expresa de Franco (actuar sen ela podría ser considerado como acto hostil), e este nunca a deu. O 8 de marzo o primeiro ministro británico Neville Chamberlain fixo pública a postura do seu goberno ante a Cámara dos Comúns:

A única axuda internacional que recibiron os refuxiados republicanos proveu dunha delegación do Comité Internacional para a axuda á España republicana (con sede  en París e que se formara co apoio das esquerdas europeas, singularmente o Partido Comunista Francés e o Partido Laborista británico). O 27 de marzo desembarcou en Valencia para organizar unha evacuación a través da navieira France Navigation, propiedade do Partido Comunista Francés. Algúns dos seus barcos xa se dirixían neses momentos cara os portos do Levante español. A nova de que eses barcos atracarían en Alacant fixo que os refugiados que se amoreaban en Valencia se desprazasen a esoutra cidade. Porén, alí se atoparon con que a mariña franquista bloqueara o porto e non deixaba pasar os barcos franceses. Os membros da delegación do Comité Internacional tentaron convencer aos cónsules británicos para que presionasen o seu goberno co fin de que interviñese a Royal Navy. Porén, a Foreign Office mantivo a postura oficial da necesidade do consentimento de Franco, e este non o deu. Tamén contactaron co cónsul francés para que o seu goberno enviase barcos de guerra para protexer os barcos da France Navigation, pero tampouco obtiveron resposta.
miniatura|259x259px|Comunicado emitido polo *Cuartel Xeral do Generalísimo* anunciando o fin da guerra

Nas últimas horas da tarde do 30 de marzo de 1939 chegaban a Alacant, xa controlado pola quinta columna local, as tropas italianas da División Littorio ao mando do xeneral Gastone Gambara. Ao chegar ao porto este adoptou unha actitude prudente e entrevistouse con algúns dirixentes militares e políticos republicanos. 

Así pois, o final da guerra carrexou traxedias masivas, como o éxodo de combatentes e poboación cara a Francia a través dos Pireneos ou por mar (moitos dos cales foron recluídos en campos de internamento polo goberno francés), ou a captura en masa no propio porto de Alacant dos que  pretendían saír en barcos e que o bando sublevado non deixaba chegar a porto. O destino final para todos eles, foron os campos de internamento do bando sublevado ou os pelotóns de execución. As consecuencias da guerra civil tardarían moitos anos en se disiparen.

Na noitiña do 31 de marzo de 1939, todo o territorio español atopábase en mans do réxime de Franco, agás o peirao de Alacant, que o estaría á mañá seguinte. Os vencedores anunciaron o fin da guerra oficialmente en Burgos o día seguinte, 1 de abril, cun comunicado asinado por Franco, o *Xeneralísimo*, que dicía os seguinte:

## Consecuencias 
O 1 de abril, os Estados Unidos recoñeceron o goberno de Burgos, deixando á Unión Soviética como a única potencia importante que non o recoñeceu. O novo réxime asinou un pacto de non agresión con Portugal e un tratado de amizade coa Alemaña nazi o 31 de marzo e, o 6 de abril, Franco anunciou a adhesión de España ao Pacto Antikomintern. O 20 de abril, o Comité de Non Intervención disolveuse e, en xuño, as tropas italianas e alemás abandonaron España. A ditadura franquista permaneceu ata a morte de Franco en 1975.

Casado permaneceu no exilio en Venezuela ata o seu regreso a España en 1961. Cipriano Mera fuxiu a Orán e Casablanca, pero foi extraditado a España en febreiro de 1942. En 1943, foi condenado a morte, unha pena que lle foi conmutada por 30 anos de prisión, pero foi liberado en 1946 e emigrou a Francia. O éxodo cara a Francia, a "Retirada" como foi coñecida, durante o primeiro trimestre de 1939 sumaron a perda doutras 450.000 persoas, das cales, unhas 200.000 volveron aos poucos e terminaron nos cárceres franquistas. e *Campo de los Almendros* de Max Aub.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*