As cruces de pedra na Galiza

***As cruces de pedra na Galiza*** é un estudo feito por Castelao no que se describe a historia, significado e tipoloxía dos cruceiros galegos, así como doutras cruces de pedra.

[miniatura|[Cruceiro do adro de San Roque de Melide|Cruceiro de S. Roque de Melide, considerado o máis antigo de Galicia.]]

## Evolución 
Castelao comezou a recoller información sobre os cruceiros galegos a raíz do seu ingreso no Seminario de Estudos Galegos en 1924, no que se lle encomendou a Sección de Arte e Letras. Na introdución, o propio Castelao escribe que:

A recollida de información prolongouse, fundamentalmente, desde 1924 a 1936. Tendo en conta que daquela Castelao vivía en Pontevedra non cabe estrañarse do predominio dos cruceiros desta cidade e as localidades máis próximas (Poio, Salcedo, Mourente, Marcón, Marín, Sanxenxo) e dos de Rianxo, Noia e arredores, por razóns de orixe.

Como preparación para a redacción do libro, Castelao realizou unha viaxe na primavera-verán de 1929 a Bretaña coa súa dona, coa finalidade de estuda-los cruceiros bretóns. Este estudo previo foi publicado polo Seminario de Estudos Galegos en maio de 1930, baixo o título d'*As cruces de pedra na Bretaña*. A razón non era outra que a convicción de Castelao da íntima relación entre as cruces do mundo celta (Galicia, Bretaña, Escocia e Irlanda) a consecuencia da afinidade cultural entre estes países.

Esta relación, e a necesidade dun estudo comparativo dos cruceiros presentes nos distintos países, queda ben expresada no limiar deste libro sobre as cruces na Bretaña:

O 25 de xullo de 1934 leu este traballo como discurso de ingreso na Real Academia Galega, respondido por Antonio Villar Ponte. Con todo, seguiu pescudando no tema.

Xa en 1936 debía esta-lo texto suficientemente elaborado a xulgar polo acordo tomado polo Seminario de Estudos Galegos de proceder á súa edición:

Esta reunión foi a última que celebrou o Seminario. O Goberno franquista disolveu o organismo en 1936.

En 1940, Castelao publicou un artigo co título de "Los cruceros" na revista *Galicia* (Bos Aires). A presenza dos cruceiros é, ademais, abondosa na súa obra pictórica, tanto nos cadros coma nas *Cousas da vida*.

[miniatura|250px|[Cruceiro da Santísima Trindade de Baiona.]]
Os colaboradores máis íntimos de Castelao nos últimos meses da súa vida, Rodolfo Prada, Xosé Núñez Búa e Luís Seoane, organizaron a edición do libro cando a súa enfermidade estaba xa moi avanzada. De feito, Castelao só chegou a ver e asinar os primeiros pregos do seu libro. En calquera caso, parecía estar disposto para o prelo desde había dous anos: a modo de epílogo, o libro inclúe un breve texto asinado o 20 de xullo de 1946 no que di que:

## Estrutura 
miniatura|Calvario dos Vilares (Guitiriz).
O libro non só recolle e describe os cruceiros galegos, propiamente ditos, incluíndo dentro destes os petos de ánimas, os cruceiros de capeliña e os calvarios, senón que tamén contempla as cruces precristiás e as cristianizacións de pedras consideradas máxicas, de menhires, de camiños e encrucilladas ou de miliarios romanos. Tamén menciona e debuxa as cruces de pedra que xorden sobre as portas das casas labregas e dos hórreos do millo.

O libro está profusamente ilustrado con 73 figuras inseridas no texto, máis 73 láminas e 12 fotografías . Inclúe tamén, en inglés, unha breve biografía de Castelao, escrita por Blanco Amor e traducida por G. Hennessy, así como un amplo resumo, tamén en inglés.
## Edicións
O libro foi publicado postumamente, pola Editorial Nós, na imprenta López, de Buenos Aires, en 1949. En 1964 a Real Academia Galega editou o discurso de ingreso de Castelao como académico de número, lido en 1934. A editorial madrileña Akal publicou unha edición facsímile en 1975 e, posteriormente, Galaxia outra en 1984.

O Museo de Pontevedra organizou no ano 2000 unha exposición conmemorativa d'*As cruces de pedra na Galiza*, na que presentaba os manuscritos, cheos das correccións que o autor foi introducindo ó longo dos anos , e as ilustracións orixinais. Carlos Valle, daquela director do Museo, explicaba que aínda que algunhas das teses de Castelao sobre a orixe e a expansión dos cruceiros poidan ser discutibles, cos coñecementos actuais, el e este libro conseguiron que intelectuais, homes da cultura etc., *"pensaran nestas obras como monumentos, cando antes apenas estaban dignificadas"*.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*  (1950): *As cruces de pedra na Galiza* (dentro da *Obra completa gráfica*). Akal, Madrid 1975 (facsímile da edición de Nós).
* 
* 
* 
*  (2000): *Obras [Castelao]*. Vigo: Galaxia.
* 

### Outros artigos 
* As cruces de pedra na Bretaña
* Cruceiro
* Cruz carolinxia
* Cruz monumental