Col

**Col**, **coella** ou **coia** son uns termos botánicos xerais que se refiren a distintas variedades cultivadas a partir da especie *Brassica oleracea* (**col brava** ou **col de pena**). Son plantas do xénero *Brassica* pertencentes á familia das brasicáceas. Teñen grande importancia na alimentación, e moita na gastronomía galega, xa que hortícolas coma o repolo, as verzas, o brócoli, as coles de Bruxelas ou a coliflor son variedades desta mesma especie.

A col tamén recibe nalgunhas zonas os nomes de **coube** e **coubella**.

## Distribución e hábitat 
A col brava é nativa da costa do sur e do oeste de Europa. Ten o seu cultivo unha tolerancia boa aos solos con alto contido de sal e xeso mais posúe unha intolerancia a outros contornos que a fan competir con outras plantas en inferiores condicións. Por esta razón o seu hábitat se reduce a solos de calcaria en cantís.

## Descrición 
A *Brassica oleracea* é unha planta bienal que forma unha especie de roseta de follas durante o primeiro ano de cultivo, as follas desta variedade son sempre carnosas e teñen proteínas capaces de lles facer almacenar auga e nutrientes. No seu segundo ano, os almacéns de nutrientes fan que se forme unha inflorescencia amarela dun ou dous metros de altura.

### Cultivo e usos 
Esta variedade foi cultivada durante centos de anos, e nun amplo abano de cultivos incluso repolo, verza, brócoli, coliflor e outras plantas recoñecíbeis dentro da mesma especie. Trátase dunha das plantas máis importantes para ser empregadas coma alimento humano. De acordo coa teoría do Triángulo da U, a *B. oleracea* está moi relacionada con outras cinco especies do xénero *Brassica*.
Os grupos de cultivo de *B. oleracea* están agrupados en sete grupos de cultivo, dos cales o grupo da *Acephala* ten as variedades máis salvaxes ou bravas en aparencia: 
* *Brassica oleracea* Grupo Acephala - col de follas (col verde) e verza (col galega)
* *Brassica oleracea* Grupo Alboglabra - kai-lan (brócoli chinés)
* *Brassica oleracea* Grupo Botrytis - coliflor (e romanesco) 
* *Brassica oleracea* Grupo Capitata - repolo (e col de Savoia)
* *Brassica oleracea* Grupo Gemmifera - col de Bruxelas
* *Brassica oleracea* Grupo Gongylodes - col ravo 
* *Brassica oleracea* Grupo Italica - brócoli 
Cómpre mencionar tamén o *Brassicoraphanus* ou *Raphanobrassica*, xénero híbrido entre o *ravo* e o *repolo*.

Algúns (en especial col de Bruxelas e brócoli) conteñen altos niveis de sinigrina que axudaría a previr o cancro de duodeno.

[960px|miniatura|center|Diversos cultivos de *Brassica oleracea*, que inclúen a [col de follas ou col verde, a col de Bruxelas, a col de Savoia e maila col verde chinesa.]]

## Pragas e enfermidades 
* - *Helicoverpa armigera* Cadela da verdura, eiruga da coia.
* - Pulgóns.
* - Vermes cinsentos
* - Gurgullo das coles.
* - Hernia da col. 
* - *Brevicoryne brassicae* pulgón da verza.
* - *Pieris brassicae* bolboreta da col, bolboreta da verza.
* - *Pieris rapae* bolboreta pequena da col.

## Etnografía 
### Refráns 
* As coles de San Antoniño manteñen ao dono e ao veciño. 
* Coles e nabos, pra nunha son entrambos . 
* Dálle coles por San Xoán a quen queiras de fame matar. 
* Entre col e col, leituga. 
* Nabos e coles, comer de señores.
* O que quer a col, quer as follas do seu arredor.
* Regoldádevos, coles, que andan os nabos cocendo no pote .

## Sinonimia 
* *Brassica alba* Boiss. *nom. illeg.*
* *Brassica alboglabra* L.H.Bailey	
* *Brassica arborea* Steud.	
* *Brassica bullata* Pasq.	
* *Brassica campestris* subsp. *sylvestris* (L.) Janch.	
* *Brassica capitala* DC. ex H.Lév.	
* *Brassica cauliflora* Garsault *nom. invalid.*	
* *Brassica caulorapa* (DC.) Pasq.	
* *Brassica cephala* DC. ex H.Lév.	
* *Brassica fimbriata* Steud.
* *Brassica gemmifera* H.Lév.	
* *Brassica laciniata* Steud.	
* *Brassica maritima* Tardent	
* *Brassica millecapitata* H.Lév.	
* *Brassica muscovita* Steud. *nom. invalid.*		
* *Brassica odorata* Schrank ex Steud. *nom. invalid.*
* *Brassica peregrina* Steud. *nom. invalid.*
* *Brassica quercifolia* DC. ex H.Lév.	
* *Brassica rubra* Steud.	
* *Brassica sabauda* (L.) Lizg.	
* *Brassica sabellica* Pers. *nom. invalid.*
* *Brassica suttoniana* H.Lév.	
* *Brassica sylvestris* (L.) Mill.	
* *Crucifera brassica*E.H.L.Krause	
* ?*Rapa rotunda* Mill.	Unresolved		
* *Raphanus brassica* Crantz *nom. illeg.*

Ademais, todos os innumerábeis táxones infraespecíficos descritos son meros sinónimos da especie .

## Notas 
## Véxase tamén