Balenoptéridos

A dos **balenoptéridos** (*Balaenopteridae*) é a familia máis diversa e máis abundante en especies dos cetáceos misticetos.

Esta familia inclúe os denominados **rorcuais**, entre eles baleas tan coñecidas como o rorcual azul ou balea azul e o xibardo.

## Taxonomía 
### Descrición 
A familia foi descrita en 1864 polo zoólogo británico John Edward Gray, en *Proc. Zool. Soc. Lond*., **1864**: 203.

### Etimoloxías 
#### Nome científico 
Gray formou o seu nome, como é habital, engadíndolle a desinencia do latín científico *-ĭdae*, propio das familias de animais, ao nome do xénero tipo, *Balaenoptera*, que fora definido polo francés Bernard-Germain de Lacépède en 1804.

Lacépède derivou este nome do latín *bālæna*, 'balea', que á súa vez deriva do grego antigo φάλαινα *phálaina*, e o grego antigo πτερόν *pterón*, 'á', en alusión ás longas aletas pectorais das súas especies (literalmente: 'as baleas con ás').

#### Nome común 
En canto ao nome común, **rorcual**, procede do francés *rorqual*, un préstano do noruegués *røyrkval*. Polo que respecta á orixe desta voz norueguesa, hai varias opinións; segundo algúns etimoloxistas estaría formado por *reyðr* 'suco' e *hvalr* 'balea', literalmente 'balea con sucos', aludindo ás dobras gulares destes animais, mentres que outros opinan que deriva do nórdico antigo *reytharhvalr*, de *reyth* 'rorcual' (de *raurthr* 'vermello') e *hvalr* 'balea', ou do islandés antigo *reyöarhvalr*, de *reyör*, 'rorcual', e *hvalr* 'balea'.

### Clasificación 
A familia dos balenoptéridos está formada por 8 especies (para algúns autores, 9) repartidas en 2 subfamilias con cadanseu xénero: 
*** *Balaenoptera edeni* Anderson, 1878 
*** *Balaenoptera musculus* Linnaeus, 1758 
*** *Balaenoptera acutorostrata* Lacepède, 1804 
*** *Balaenoptera bonaerensis* Burmeister, 1867 
*** *Balaenoptera omurai* Wada, Oishi & Yamada, 2003 
* '*Subfamilia *Megapterinae'''* Gray, 1864 
** Xénero *Megaptera* Gray, 1846 
*** *Megaptera novaeangliae* (Burowski, 1781)

### Nota taxonómica sobre o rorcual de Bryde 
O **rorcual de Bryde** é de aparencia moi similar a *Balaenoptera borealis* e case de igual tamaño. Non foi descrito como especie independente até 1878 a partir dun exemplar varado na costa de Birmania, ao que se lle deu o nome binomial de *Balaenoptera edeni*.

En 1913 describíronse baleas avistadas mar a fóra de Suráfrica, que se clasificaron co nome *Balaenoptera brydei*, en honor de Johann Bryde, cónsul noruegués e pioneiro da industria baleeira surafricana.

Na década de 1950 pensouse que se trataban dunha soa especie, co que quedou *B. edeni* en razón de ser a clasificación primeira e, por tanto, prioritaria, pero permaneceu *rorcual de Bryde* como nome vernáculo (e sinónimo).

Pero os máis recentes estudos xenéticos indican, porén, que se trataba de dúas especies diferenciadas:

* **Rorcual de Bryde** (*Balaenoptera brydei*), con distribución tropical e subtropical en todos os mares, e que pesa até 26 t e alcanza os 15 m de lonxitude.
* **Rorcual tropical** (*Balaenoptera edeni*), que habita nas augas costeiras do leste do océano Índico e o oeste do océano Pacífico.

O rorcual de Bryde presenta considerábeis variacións morfolóxicas, e téñense identificado 5 subtipos que inclúen dúas variantes de pequeno tamaño que tenden a vivir cerca das costas. Desde o punto de vista da simplicidade taxonómica, as probas de ADN mostran que a nova especie de rorcual anano do sueste asiático non é igual á variación visualmente similar encontrada no mar Caribe. As probas complicaron a evolución do ordenamento taxonómico, xa que apareceron exemplares que mostran seren intermedios xeneticamente entre o rorcual de Bryde e o chamado **rorcual boreal** ou **rorcual sei** (*Balaenoptera borealis*).

Porén, na actualidade, nin o World Register of Marine Species nin a Unión Internacional para a Conservación da Natureza admiten como válidas estas dúas especies,

## Características 
[miniatura|210px|Vista das [dobras gulares.]]
[miniatura|210px|[Xibardos alimentándose.]]

A familia dos balenoptéridos distínguese das demais familias de misticetos pola presenza de pregaduras na garganta e na rexión ventral (as dobras gulares), que expanden enormemente a garganta cando se alimentan ao tragaren auga que se filtra polas barbas.

Todas as especies deste grupo miden máis de 10 m de lonxitude e, normalmente, son moito máis grandes. Unha delas, a balea azul, é o animal máis grande que xamais existiu sobre a Terra. Habitualmente, as femias son maiores que os machos.
 
Son animais de corpo longo e fino, hidrodinámico, o que lles permite movementos rápidos, e posúen de 12 a 120 dobras gulares, que posibilitan a dilatación da cavidade bucal —a modo dun acordeón— e inxerir grandes volumes de auga, da que filtran o seu alimento. Entre as outras baleas, só a balea gris posúe algo semellante, pero reducido a dous sucos curtos.

Posúen unha aleta dorsal, de forma e tamaño variábeis segundo as especies, situada sempre no terzo posterior.
 
O perfil do cranio, visto lateralmente, é relativamente rectilíneo e plano, coa mandíbula inferior arqueada cara a fóra. As barbas son relativamente curtas pero moi numerosas (até 500 en cada lado). Na cabeza obsérvase unha crista medial, desde a altura dos ollos até o fociño; no rorcual tropical hai 3 cristas.

A maioría das especies crían en augas temperadas durante o inverno, e logo volven ás zonas de alimentación cerca dos polos, ricas en plancto e *krill*, durante o curto verán polar.

Dentro deste grupo cómpre destacar, pola súa singularidade, a balea xibardo, caracterizada polas enormes aletas pectorais.

Todas as baleas desta familia, polo seu gran tamaño, foron obxecto prioritario da industria baleeira e a caza comercial á que foron sometidas levounas case á súa extinción.

## En Galicia 
[miniatura|210px|*[Balaenoptera borealis*.]]
[miniatura|210px|*[Balaenoptera edeni*.]]
[miniatura|210px|*[Balaenoptera bonaerensis*.]] 
[miniatura|210px|*[Balaenoptera omurai*.]]

### Sociedade Galega de Historia Natural 
A Sociedade Galega de Historia Natural menciona, na súa *Lista padrón (provisoria) dos verberados de Galicia*, publicada no Tomo I: O medio da *Xeografía de Galicia* de Pérez Alberti, a cinco das sete especies de rorcuais, cos nomes galegos que se indican:
* *Balaenoptera physalus* — **rorcual de Bryl** [?] 
* *Balaenoptera borealis* — **rorcual boreal**
* *Balaenoptera acutorostrata* — **rorcual alibranco**
* *Megaptera novaeangliae* — **rorcual xibarte**
* *Sibbaldus musculus* (sinónimo de *Balaenoptera musculus*) — **rorcual azul**

### *Vocabulario multilingüe* de Lahuerta e Vázquez 
Os profesores Fernando Lahuerta e Francisco X. Vázquez recollen, no seu *Vocabulario multilingüe*, seis especies de rorcuais (o que implica que *non forzosamente* todas elas teñan que frecuentar, máis ou menos esporadicamente, as costas próximas a Galicia, aínda que si poidan ter nomes galegos): 
* *Balaenoptera acutorostrata* — **rorcual alibranco**
* *Balaenoptera musculus* — **rorcual azul**
* *Balaenoptera edeni* — **rorcual de Bryde** 
* *Balaenoptera physalis* (sic, por *physalus*) — **rorcual común**
* *Balaenoptera borealis* **rorcual de pintas**
* *Megaptera novaeangliae* — **rorcual xibardo**

### *Guía dos mamíferos de Galicia'' de Díaz d'a Silva e Cartelle 
Pola súa parte, Díaz d'a Silva e Cartelle, na *Guía dos mamíferos de Galicia*, consideran como presentes nas nosas costas, algunhas accidentalmente, ás mesmas cinco especies, aínda que con nomes galegos algo diferentes: 
* *Balaenoptera acutorostrata* — **balea alibranca**
* *Balaenoptera borealis* — **balea de pintas**
* *Balaenoptera musculus* — **balea azul**
* *Balaenoptera physalus* — **balea común**
* *Megaptera novaeangliae* — **balea xibardo**

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Carwardine, M. (1995): *Ballenas, delfines y marsopas. Guía visual de todos los cetáceos del mundo*. Barcelona: Omega. ISBN 978-84-282-1037-3.
* Díaz d'a Silva, J. I. e Cartelle, Y. (2007): *Guía dos mamíferos de Galicia*. A Coruña: Baía Edicións. ISBN 978-84-96893-20-7.
* Duguy, R. e Robineau, D. (1987): *Guía de los mamíferos marinos de Europa*. Barcelona: Omega. ISBN 978-84-282-0811-5.
* Lahuerta Mouriño, Fernando e Francisco X. Vázquez Álvarez (2000): *Vocabulario multilingüe de organismos acuáticos*. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. ISBN 978-84-453-2913-8.
* Pérez Alberti, A. (dir.) (1982): *Xeografía de Galicia. Tomo I. O medio*. A Coruña: Edicións Sálvora. ISBN 978-84-85779-12-6.
* Perrin, William F., Bernd Würsig & J. G. M. Thewissen (eds.) (2002): *Encyclopedia of Marine Mammals*. 2ª ed. San Diego: Academic Press. ISBN 978-0-12-373553-9
* Schokkenbroek, Joost C. A. (2008): *Trying-out: An Anatomy of Dutch Whaling and Sealing in the Nineteenth Century, 1815-1885.* Amsterdam: Aksant Academic Publishers. ISBN 978-90-5260-283-7.
* Tönnesen, J. N. & Arne Odd Johnsen (1982): *The history of modern Whaling.* Londres: C. Hurst & Co. ISBN 978-0-905838-23-6; Canberra: Australian National University Press. ISBN 978-0-7081-0749-2; Berkeley, California, USA: University of California Press. ISBN 978-0-520-03973-4.
* Wilson, D. E. & Reeder, D. M. (eds.) (2005): *Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference*. Third edition. Baltimore, Maryland, USA: The Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8221-4.

### Outros artigos 
* Cetáceos
* Misticetos
* Balénidos
* Caza de baleas
* Caza de baleas en Galicia

### Ligazóns externas 
* Coordinadora para o Estudo dos Mamíferos Mariños (CEMMA) .
* Sociedad para la Conservación de Ballenas y Delfines / Whale and Dolphin Conservation Society (WDCS) .
* FAO-OMS (1993): *Marine mammals of the world* .