Literatura grega

A **literatura grega** é aquela que foi escrita por autores autóctonos de Grecia e áreas xeográficas de influencia grega (e.g. Magna Grecia no período clásico, diversos lugares de fala grega durante o Imperio Otomán ou Chipre). Estas obras están frecuentemente compostas nalgún dos dialectos gregos, pero non necesariamente. Esténdese ao longo de todos os períodos históricos nos que existiron escritores gregos.
## Literatura grega antiga (anterior ao 300) 
### Grego clásico 
[miniatura|Busto dobre de [Homero e Menandro. Copia romana dun orixinal grego perdido.]]
A literatura grega clásica comprende aquela literatura escrita en grego antigo desde os máis antigos vestixios escritos en lingua grega ata o século IV e o auxe do Imperio bizantino.
#### Comezos da literatura grega: a poesía épica 
* Homero, autor da *Ilíada* e a *Odisea*. Atribuíronselle ademais unha serie de *Himnos*, a *Batracomiomaquia* e *O Marxites*.
* Hesíodo (cara á segunda metade do século -VIII): *Traballos e días, *poema didáctico; *Teogonía*, exposición da xenealoxía dos deuses gregos, *O escudo de Heracles.*

#### Poesía lírica 
Nace entre os séculos século -VII e -VIII Os eruditos alexandrinos falan do canon dos Nove poetas líricos como de algo xa establecido: Alcmán de Esparta, Safo, Alceo de Mitilene, Anacreonte, Estesícoro, Íbico, Simónides de Ceos, Píndaro e Baquílides. Pero a nómina é moito máis ampla:

* Calino, o máis antigo dos elexíacos gregos.
* Alcmán (en torno ao -630), autor dos *partenios*.
* Arquíloco (-712 - circa -664), que perfeccionou o verso do iambo, que se usaba para a crítica satírica.
* Safo (c. -650 - -580), coa súa *Oda a Afrodita* e *Ao amado*.
* Tirteo (século -VII), autor de *Elexías* dedicadas aos combatentes na segunda guerra de Mesenia.
* Mimnermo de Colofón, do século -VII.
* Alceo de Mitilene (c. -630 - circa -580).
* Anacreonte (-572 - -485), cantor dos praceres da mesa, o viño e o amor.
* Píndaro (-518 - -438), autor de *Epinicios* sobre os vencedores dos xogos gregos, divididos en catro series: *Olímpicas, Píticas, Ístmicas* e *Nemeas*.
* Xenófanes, poeta filosófico.
* Focílides, poeta gnomónico ou sapiencial.
* Teognis, cantor da vida aristocrática.
* Solón, o lexislador, quen tamén escribiu poesía moral.
* Simónides de Ceos, autor de lírica coral, quen afirmaba que *a poesía é pintura que fala e a pintura poesía muda*.
* Baquílides, autor de himnos aos deuses e epinicios.
* Íbico, cantor de amores homosexuais.
* Estesícoro, o poeta dos mitos.

#### Traxedia e comedia antiga 
[miniatura|[Odeón de Mesene.]]
No século -V, era clásica, xorde o drama a partir dos misterios dionisíacos. Dos centenares de traxedias escritas e interpretadas durante a época clásica, só sobreviviu un número limitado de obras:

* Esquilo (-525--456), considerado creador da traxedia. Obras: *Os persas, Os sete contra Tebas, As suplicantes* e a triloxía *A Orestíada (Agamenón, As Coéforas, As Euménides*).
* Sófocles (-495--406), limitou o coro, aumentou a tres os actores, co que deu maiores posibilidades ao diálogo. Consérvanse sete traxedias completas: *Antígona, Edipo Rei, Áiax, As Traquinias, Filoctetes, Edipo en Colono* e *Electra.*
* Eurípides (-485--406). Gran penetración psicolóxica dos personaxes. Obras: *Alcestis, Medea, Heraclidas, Hipólito, Andrómaca, Hécuba, Suplicantes, Electra, Heracles, Troianas, Ifixenia en Táuride, Ión, Helena, Fenicias, Orestes, As Bacantes* e *Ifixenia en Áulide*.

Igualmente, a Comedia antiga xurdiu do culto a Dioniso, pero neste caso as obras estaban cheas dunha franca obscenidade, abusos e inxurias. Autor destacado foi:
* Aristófanes (-444--385). Aristócrata, ataca a charlatanería, tanto filosófica como política. *Os cabaleiros, As nubes* (contra os filósofos),* As avespas, As aves, Lisístrata* (contra a guerra), *As ras, A asemblea das mulleres.*

#### Historia 
[miniatura|Busto de Heródoto. Copia [Escultura de Roma|romana dun orixinal grego perdido.]]
Dous dos máis influentes historiadores que floreceron durante a era clásica grega:
* Heródoto (-484 - -425). Cicerón chamouno o pai da historia. Escribiu *Os nove libros de historia*.
* Tucídides (c.-460 - c. -396). Xeneral (*strategós*) durante a guerra do Peloponeso e autor da *Historia da Guerra do Peloponeso.*

Un terceiro historiador, Xenofonte (-431 - -354 ), comezou as súas *Helénicas* onde Tucídides cesara a súa narración da guerra do Peloponeso (ao redor do -411), e proseguiu a historia ata o -362. Outras obras súas son *Apoloxía de Sócrates* e *Ciropedia* ou *Educación de Ciro*. A súa obra máis coñecida é a *Anábase:* Xenofonte acompañou cun exército mercenario ao príncipe persa Ciro o Mozo contra Artaxerxes II. Trala derrota de Cunaxa, dirixiu a retirada dos Dez Mil.

#### Prosa 
Os maiores logros na prosa do século -IV prodúcense na filosofía. Entre todos os filósofos, sobresaen tres nomes: Sócrates (-470 - -399), Platón (-427 - -347), e Aristóteles (-384 - -322).

Xorden entón os grandes oradores:
* Isócrates (-436 - -338). Foi discípulo de Sócrates. Partidario da unión nacional fronte aos persas. 21 *discursos* e 9 *epístolas*.
* Iseo (-390 - -340). Mestre de Demóstenes.
* Esquines (-389 - -314). Apoiou a alianza de Atenas con Filipo II de Macedonia para crear un imperio grego contra os persas. Rival de Demóstenes. *Contra Ctesifonte, Contra Timarco, Da embaixada*.
* Lisias, (-458 - -380), mestre da oratoria xudicial.
* Demóstenes (-384--322) Inimigo de Filipo II de Macedonia, contra el dirixiu as súas *Olínticas* e *Filípicas*. Cando o xeneral macedonio Antípatro tomou Atenas, fuxiu á illa de Calauria, onde se suicidou.

### Helenismo 
En -338 todas as cidades estado gregas, non sendo Esparta, foran conquistadas por Filipo II de Macedonia. O fillo de Filipo, Alexandre Magno, estendeu enormemente o territorio conquistado polo seu pai. A cidade de Alexandría no norte de Exipto converteuse, desde o século -III, no centro destacado da cultura grega.
#### Poesía grega tardía 
Floreceu durante o século -III:
* Teócrito (c. -310 - c. -260) coa súa poesía bucólica ou pastoril representada polos 39 *Idilios*; *Epigramas*.
* Os seus discípulos Bión e Mosco.
* Calímaco (-310--240).
* Apolonio de Rodas (-295-215).

#### Outros xéneros 
[miniatura|200px|right|Columna en caracteres [Maiúsculas|unciais do texto de Esdras da Septuaginta.]]
* Timeo de Tauromenio (c. -350 - c. -260). Historiador grego nado en Sicilia.
* Menandro (-342 - -292) representa a comedia nova. Foi moi imitado por Plauto e Terencio. Só se conserva íntegra *O misántropo.*
* Eratóstenes (-276--194). Escribiu sobre astronomía e xeografía, pero a súa obra coñécese sobre todo por resumos posteriores.
* Aristarco de Samotracia (c. -216--145), gramático e filólogo. Foi director da Biblioteca de Alexandría. Destaca pola anotación e corrección dos poemas homéricos.
* Luciano (125-181) representa o diálogo de carácter satírico. *Diálogos dos deuses, Diálogos dos mortos, Diálogos das cortesás*. Conto: *O asno*.

Unha das máis valiosas contribucións do período helenístico foi a tradución do Antigo Testamento ao grego. A súa redacción levouse a cabo entre os anos -250 e -150, en Alexandría. Chámana *Septuaginta.* Este nome de Setenta débese a que a tradición xudía, recollida atribúea a súa tradución a 72 sabios xudeus (seis de cada tribo) en 72 días.

### Época romana (146 - 395) 
En -146 Roma conquista Grecia e convértea nunha provincia do Imperio romano primeiro e do Imperio Romano de Oriente despois.
#### Historiadores 
Os historiadores máis significativos da época posterior a Alexandre o Grande foron:
* Polibio (-200--118).
* Diodoro de Sicilia ou Diodoro Sículo (século -I). Escribiu *Bibliotheca Historica*, en 40 volumes.
[miniatura|Manuscrito [Bizancio|bizantino do século XII no que está escrito o xuramento hipocrático en forma de cruz. Biblioteca Vaticana.]]
* Dionisio de Halicarnaso (falecido sobre o -7). *Antigüidades romanas.*
* Apiano (mediados do século II).
* Plutarco (c. 46 - c. 120). *Vidas paralelas*.
* Flavio Arriano (c. 95 - 175). *Anabase de Alexandre Magno*.
#### Novela bizantina 
Desenvolveuse durante os séculos II e III, aínda que a datación exacta das obras é controvertida.
* Caritón de Afrodisias. Foi o autor de *Quéreas e Calirroe*. Considérase a primeira das conservadas.
* Heliodoro de Émesa (principios do século III). Iniciador da novela bizantina, de amores e aventuras, coas *Etiópicas* ou *Teáxenes e Cariclea*.
* Longo. Escribiu *Dafnis e Cloe*. É a máis coñecida e editada destas novelas.
* Xenofonte de Éfeso. Autor de *Efesíacas* ou *Habrómes e Antia*.
* Aquiles Tacio. (c. século III). Escribiu *Leucipa e Clitofonte*.

#### Outros xéneros 
O médico Galeno (131-201) é o personaxe máis significativo da Medicina antiga logo de Hipócrates, que estableceu as bases da medicina no século -V.

## Literatura bizantina (395-1453) 
[miniatura|Comezo do [evanxeo de Lucas nun manuscrito bizantino de principios do século XI.]]
A literatura bizantina é a escrita en grego medieval, durante a hexemonía do Imperio bizantino. É expresión da vida intelectual da parte helenizada do Imperio romano de Oriente durante a Idade Media cristiá. Combina civilización grega e cristiá sobre o fundamento común o sistema político romano, situado na atmosfera intelectual e etnográfica do Oriente Próximo.

A literatura bizantina parte de catro elementos culturais distintos: o *grego*, o *cristián*, o *romano* e o *oriental*, cuxo carácter combinar. A imaxinación oriental envolve as achegas da cultura intelectual helenística, a organización gobernamental romana e a vida emocional do cristianismo.
* Romano o Mélodo (século V). Poesía relixiosa.
* Xurxo de Pisidia (século VII). Poesía épica. *Expedición de Heraclio 	contra os persas.*
* Procopio de Cesarea (século VI). *Historia das guerras, Historia secreta.*
* Teófanes o Confesor. Historiador.
* Gregorio Palamás (1296-1359). Teólogo e filósofo. *Prosopopea, Teófanes* e as *Tríades*.

## Literatura grega moderna (posterior a 1453) 
miniatura|Exemplo contemporáneo de antiga escritura grega.

A literatura grega moderna é aquela escrita en grego moderno desde o século XV.
* Vitsentzos Kornaros (ou Vincenzo Cornaro, 1553-1613). Escribiu o poema épico romántico *Erotókritos*, obra mestra deste período, e quizais o maior logro da literatura grega moderna.
* Jakovakis Rizos Neroulos. Autor da sátira *Korakistika* (1819), dirixida contra o intelectual grego Adamantios Koraís, exemplifica a Ilustración grega e emerxente nacionalismo.
* Adamantios Koraís (Coraïs) (1748-1833).

## Literatura contemporánea 
[miniatura|[Epitafio na tumba de Nikos Kazantzakis. Tradución: *Non espero nada, non temo nada, son libre*.]]
No século XIX, coa independencia de Grecia, prodúcese un renacemento da súa literatura:

* Rigas Feraios. Tamén coñecido como Rigas Velestinlis e Constantine Rhigas. Pseudónimo de Antonios Kyriazis. (1757 - 1798). Poeta revolucionario grego.
* Dionisos Solomos (1798 - 1857). Poeta grego coñecido polo seu *Himno á Liberdade* (en grego, *Imnos eis tin Eleftherian*, 1823).

Xa no século XX:

* Alexandros Papadiamantis (1851 - 1911).
* Constantino Cavafis (1863-1933).
* Jean Moréas (1856-1910). Pseudónimo de Jannis Papadiamantopoulos. Poeta francés de orixe grega. Simbolista primeiro, evolucionou cara a unha actitude máis clásica. *Estancias*.
* Kostis Palamas (1859-1943). Próximo ao parnasianismo. *A morte do palikari *.
* Nikos Kazantzakis (1883-1957). *Odisea, Zorba o grego, Cristo de novo crucificado, A última tentación de Cristo, O pobriño de Deus.*
* Angelos Sikelianos (1884-1951). *Afrodita urania*.
* Giorgos Seferis (1900-1971). Pseudónimo de Yorgos Stylianos Seferadi. *Días, Seis noites na Acrópole, Mithistórima*. Premio Nobel de Literatura en 1963.
* Yannis Ritsos (1909-1990). *Grecidade e outros poemas, A olla afumada, De papel*.
* Odysseas Elytis (1911-1996). Pseudónimo de Odysseas Alepoudelis. Poeta. *O sol primeiro, Dignum est, O Sol soberano*. Premio Nobel de Literatura en 1979.
* Takis Sinopoulos (1917-1981). Poeta grego.
*Kikí Dimulá (1931-2020). Poetisa grega, considerada unha das meirandes voces da literatura contemporánea do seu país, traducida a varias linguas.
* Nicos Poulantzas (1936-1979). *Clases sociais e alianzas polo poder, A Crise das ditaduras: Portugal, Grecia, España; Estado, poder e socialismo.*
* Petros Márkaris (1937 - ). É un tradutor, dramaturgo, guionista e narrador grego, coñecido ante todo polas súas novelas policiais protagonizadas polo comisario Kostas Charitos.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
# 
# 
* 
# 
# 
* 
### Outros artigos 
* Cultura de Grecia
* Historia de Grecia
* Lingua grega
* Lingua grega antiga
* Imperio bizantino
* Lírica latina
* Teatro grego antigo

### Ligazóns externas 
* *La lírica arcaica como fuente histórica: condiciones y perspectivas* ; texto en *PDF* no sitio  Interclassica, da Universidade de Murcia.
* Pierre Alexis Pierron: *Historia da literatura grega* (*Histoire de la littérature grecque*, 1850).
** Texto francés no sitio de Philippe Remacle (1944 - 2011); ed. de Hachette, 1875.
*** Capítulos 1 - 4, 5 - 11, 12 - 17 e 18 - 22.