Xeoloxía histórica

250px|miniatura|Escala de tempo xeolóxico.
miniatura|250px|Vídeo no Museo de Xeoloxía Precámbrica de Rusia

A **xeoloxía histórica** é unha rama da xeoloxía que estuda as transformacións que sufriu a Terra dende a súa formación hai uns 4.500 millóns de anos ata os nosos días.

Para establecer un **marco temporal absoluto** os xeólogos desenvolveron unha cronoloxía a escala planetaria dividida en eóns, eras, períodos, épocas e idades. Esta escala baséase nos grandes eventos biolóxicos e xeolóxicos.

## Escala de tempo xeolóxico 
A maioría das cifras están en millóns de anos (Ma):

ImageSize = width:800 height:120
PlotArea = left:65 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = justify

Colors =
  id:neogene   value:rgb(0.99215,0.8,0.54)
  id:paleogene value:rgb(1,0.7019,0)
  id:cretaceous   value:rgb(0.5,0.764,0.1098)
  id:jurassic      value:rgb(0.302,0.706,0.5) 
  id:triassic    value:rgb(0.403,0.765,0.716) 
  id:permian   value:rgb(0.404,0.776,0.867) 
  id:carboniferous     value:rgb(0.6,0.741,0.855)
  id:devonian  value:rgb(0.6,0.6,0.788)
  id:silurian  value:rgb(0.694,0.447,0.714)
  id:ordovician      value:rgb(0.976,0.506,0.651)
  id:cambrian  value:rgb(0.984,0.5,0.373)
  id:neoproterozoic    value:rgb(0.792,0.647,0.583)
  id:mesoproterozoic    value:rgb(0.867,0.761,0.533)
  id:paleoproterozoic    value:rgb(0.702,0.698,0.369)
  id:eoarchean    value:rgb(0.5,0.565,0.565)   
  id:paleoarchean    value:rgb(0.6,0.592,0.569)   
  id:mesoarchean    value:rgb(0.698,0.65,0.6)   
  id:neoarchean    value:rgb(0.796,0.804,0.784)   
  id:ediacaran     value:rgb(0.918,0.847,0.737)   
  id:cryogenian    value:rgb(0.863,0.671,0.667)
  id:tonian        value:rgb(0.796,0.643,0.424)  
  id:stratherian   value:rgb(1,1,0.8)   # light yellow
  id:calymmian     value:rgb(1,1,0.8)   # light yellow
  id:orosirian     value:rgb(1,1,0.8)   # light yellow
  id:rhyacian      value:rgb(1,1,0.8)   # light yellow
  id:siderian     value:rgb(1,1,0.8)   # light yellow
  id:ectasian      value:rgb(1,1,0.8)   # light yellow
  id:stenian      value:rgb(1,1,0.8)   # light yellow
  id:cenozoic   value:rgb(1,1,0)
  id:mesozoic   value:rgb(0.5,0.6784,0.3176)
  id:paleozoic  value:rgb(0.5,0.7098,0.835)
  id:phanerozoic value:rgb(0.7019,0.886,0.819)
  id:proterozoic value:rgb(0.8,0.85,0.568)
  id:archean   value:rgb(0.6,0.6784,0.6745)
  id:hadean value:rgb(0.4,0.4,0.4)
  id:precambrian value:rgb(0.9,0.9,0.9)
  id:black  value:black
  id:white  value:white

Period = from:-4567.17 till:0
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-4500
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-4500

Define $markred = text:"*" textcolor:red shift:(0,3) fontsize:10

PlotData=
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

  bar:supereon

  from: start till: -542 text:Pre-Cambriano color:precambrian

  bar:eon

  at:      0   align:right  $markred
  at:   -542   align:left   $markred shift:(2,3)
  from: -542   till:    0   text:Fanerozoico  color:phanerozoic   
  from:-2500   till: -542   text:Proterozoico  color:proterozoic   
  from:-3800   till: -2500  text:Arcaico      color:archean   
  from: start  till: -3800  text:Hadeico       color:hadean

  bar:era

  from:  -65.5 till:    0   text:C~z shift:(0,1.5)        color:cenozoic        
  from: -251   till:  -65.5 text:Meso~zoico shift:(0,1.5)  color:mesozoic        
  from: -542   till: -251 text:Paleo~zoico shift:(0,1.5)  color:paleozoic 
  from: -1000  till:  -542  text:Neoprote-~rozoico shift:(0,1.8) color:neoproterozoic   
  from:-1600   till:  -1000  text:Mesoproterozoico color:mesoproterozoic  
  from:-2500   till: -1600  text:Paleoproterozoico color:paleoproterozoic 
  from:-2800   till: -2500  text:Neo-~arquaico shift:(0,1.5)     color:neoarchean       
  from:-3200   till: -2800  text:Meso-~arquaico shift:(0,1.5)   color:mesoarchean      
  from:-3600   till: -3200  text:Paleo-~arquaico shift:(0,1.5) color:paleoarchean     
  from:-3800   till: -3600  text:Eoar-~quaico shift:(0,0.5) color:eoarchean fontsize:6       
  from:start   till: -3800  color:white

  bar:período

  fontsize:6
  from:   -23.03 till:    0    color:neogene
  from:  -65.5 till:   -23.03  color:paleogene
  from: -145.5   till:  -65.5  color:cretaceous
  from: -199.6   till: -145.5  color:jurassic
  from: -251   till: -199.6    color:triassic
  from: -299   till: -251      color:permian
  from: -359.2   till: -299    color:carboniferous
  from: -416 till: -359.2      color:devonian
  from: -443.7 till: -416      color:silurian
  from: -488.3   till: -443.7  color:ordovician
  from: -542   till: -488.3    color:cambrian

  from: -630   till:  -542  text:Ed. color:ediacaran
  from: -850   till:  -630  text:Crio-~geniano color:cryogenian shift:(0,0.5)
  from: -1000  till:  -850  text:Toni-~ano color:tonian shift:(0,0.5)
  from: -1200  till:  -1000 text:Ste-~niano color:mesoproterozoic shift:(0,0.5)
  from: -1400  till:  -1200 text:Ecta-~siano color:mesoproterozoic shift:(0,0.5)
  from: -1600  till:  -1400 text:Calym-~mianp color:mesoproterozoic shift:(0,0.5)
  from: -1800  till:  -1600 text:Stathe-~riano color:paleoproterozoic shift:(0,0.5)
  from: -2050  till:  -1800 text:Oro-~siriano color:paleoproterozoic shift:(0,0.5)
  from: -2300  till:  -2050 text:Rhya-~ciano color:paleoproterozoic shift:(0,0.5)
  from: -2500  till:  -2300 text:Side-~riano color:paleoproterozoic shift:(0,0.5)
  from: start  till:  -2500 color:white

ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = left:65 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = justify

Colors =
  id:quaternary value:rgb(0.9,0.9,0.5)
  id:neogene   value:rgb(0.99215,0.8,0.54)
  id:paleogene value:rgb(1,0.7019,0)
  id:cretaceous   value:rgb(0.5,0.764,0.1098)
  id:jurassic      value:rgb(0.302,0.706,0.5) 
  id:triassic    value:rgb(0.403,0.765,0.716) 
  id:permian   value:rgb(0.404,0.776,0.867) 
  id:carboniferous     value:rgb(0.6,0.741,0.855)
  id:devonian  value:rgb(0.6,0.6,0.788)
  id:silurian  value:rgb(0.694,0.447,0.714)
  id:ordovician      value:rgb(0.976,0.506,0.651)
  id:cambrian  value:rgb(0.984,0.5,0.373)
  id:cenozoic   value:rgb(1,1,0)
  id:mesozoic   value:rgb(0.5,0.6784,0.3176)
  id:paleozoic  value:rgb(0.5,0.7098,0.835)
  id:phanerozoic value:rgb(0.7019,0.886,0.819)
  id:black  value:black
  id:white  value:white
  id:darkgreen value:rgb(0,0.35,0)

Period = from:-542 till:0
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-500
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:-540

Define $markred = text:"*" textcolor:red shift:(0,3) fontsize:10
Define $markgreen = text:"*" textcolor:darkgreen shift:(0,3) fontsize:10

PlotData=
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

  bar:eon
  at:      0   align:right  $markred 
  at:   -542   align:left   $markred shift:(2,3)
  from: -542   till:    0   text:Fanerozoico color:phanerozoic

  bar:era
  at:      0   align:right  $markgreen
  at:    -65.5 align:left   $markgreen shift:(2,3)
  from:  -65.5 till:    0   text:Cenozoico color:cenozoic
  from: -251   till:  -65.5 text:Mesozoico color:mesozoic
  from: -542   till: -251   text:Paleozoico color:paleozoic

  bar:período fontsize:8
  from: -2.588  till: 0 color:quaternary
  from: -23.03    till:  -2.588     text:Neo-~xeno shift:(0,0.5) color:neogene
  from: -65.5  till:  -23.03   text:Paleo-~geno shift:(0,0.5) color:paleogene
  from: -145.5   till:  -65.5 text:Cretáceo color:cretaceous
  from: -199.6   till: -145.5   text:Xurásico color:jurassic
  from: -251   till: -199.6   text:Triásico   color:triassic
  from: -299   till: -251   text:Permiano      color:permian
  from: -359.2   till: -299   text:Carbonífero color:carboniferous
  from: -416 till: -359.2   text:Devoniano        color:devonian
  from: -443.7 till: -416 text:Silu-~riano shift:(0,0.5) color:silurian
  from: -488.3   till: -443.7 text:Ordovícico color:ordovician
  from: -542   till: -488.3   text:Cámbrico   color:cambrian

ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = left:65 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = justify

Colors =
  id:quaternary value:rgb(0.9,0.9,0.5)
  id:neogene   value:rgb(0.99215,0.8,0.54)
  id:paleogene value:rgb(1,0.7019,0)
  id:cenozoic   value:rgb(1,1,0)
  id:holocene   value:rgb(1,1,0.702)
  id:pleistocene  value:rgb(1,0.922,0.384)
  id:pliocene     value:rgb(1,0.922,0.675)
  id:miocene      value:rgb(1,0.871,0)
  id:oligocene    value:rgb(0.918,0.776,0.447)
  id:eocene       value:rgb(0.918,0.678,0.263)
  id:paleocene    value:rgb(0.92,0.576,0.005)
  id:black  value:black
  id:white  value:white
  id:darkgreen value:rgb(0,0.35,0)

Period = from:-65.5 till:0
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:-60
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:-65

Define $markgreen = text:"*" textcolor:darkgreen shift:(0,3) fontsize:10

PlotData=
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

  bar:era
  at:     0  align:right $markgreen 
  at: start  align:left  $markgreen shift:(2,3)
  from:start  till:  0    text:Cenozoico color:cenozoic

  bar:período
  from: -2.588 till: 0   text:C. color:quaternary
  from: -23.03   till:  -2.588   text:Neoxeno color:neogene
  from:start  till: -23.03   text:Paleoceno color:paleogene

  bar:época
  from: -0.1  till:  0  color:holocene
  from: -2.588  till: -0.1  text:P color:pleistocene
  from: -5.332    till: -2.588  text:Plio-~ceno shift:(0,1) color:pliocene fontsize:7
  from:-23.03    till: -5.332    text:Mioceno color:miocene
  from:-33.9    till:-23.03    text:Oligoceno color:oligocene
  from:-55.8    till:-33.9    text:Eoceno     color:eocene
  from:start  till:-55.8    text:Paleoceno    color:paleocene

## En táboa 
1) En América do Norte, o Carbonífero subdivídese nos períodos Mississippiano e Pennsylvaniano.

2) Descubrimentos feitos durante o pasado cuarto de século cambiaron substancialmente a forma de ver os eventos xeolóxicos e paleontolóxicos inmediatamente anteriores ó Cámbrico. A nomenclatura non se estabilizou. O termo Neoproterozoico é utilizado aquí, pero outros escritores poderían igualmente usar outros termos como 'Ediacariano', 'Vendiano', 'Varangiano', 'Precámbrico', 'Protocámbrico', 'Eocámbrico', ou poderían estender o período de duración do Cámbrico. Todos estes termos son considerados como un subconxunto do Proterozoico máis ca como un período entre o Paleozoico e o Proterozoico.

3) As datas son incertas mostrando unha leve diferenza coas fontes en común. Isto débese á incerteza da datación radiométrica e ó problema de que depósitos que son susceptibles de ser datadas radiometricamente non sempre son examinados no lugar exacto na columna xeolóxica que se desexa datar. Datas cun * son determinadas radiometricamente baseadas en acordos internacionais con GSSP. Tódalas datas danse para o fin da época en cuestión.

4) Os paleontólogos xeralmente fan referencia á etapa faunal en lugar dos períodos xeolóxicos. A nomenclatura de etapas é bastante complexa. Ver https://web.archive.org/web/20020219025732/http://flatpebble.nceas.ucsb.edu/public/harland.html para obter unha lista ordenada por Etapas faunais. Tamén ver GSSP.

5) Como uso común os períodos Terciario- Cuaternario e Paleoceno-Neoxeno-Cuaternario son considerados equivalentes a Mesozoico e Paleozoico. O termo 'Período|Era' (exemplo 'Neoxeno Período/Era') é ás veces usado no canto de 'Período'.

6) O tempo mostrado na columna "Anos atrás" é o que corresponde á fin da época na columna que di "Época".

7) O Precámbrico era tamén denominado Criptozoico.

## Notas 
* https://web.archive.org/web/20050920053053/http://club.telepolis.com/geografo/general/tgeologico.htm 
* Overview of Global Boundary Stratotype Sections and Points (GSSP's). Escala estratigráfica oficial, actualizada en 2004. 
* https://web.archive.org/web/20101011091206/http://www.ucmp.berkeley.edu/help/timeform.html 
* :no:bilde:Jordens tidsaldre.jpg (imaxe esquematizada) 

## Véxase tamén 

* Antropoceno
* Cronoloxía
* Cronoloxía do Universo
* Espazo-tempo
* Evolución
* Evolución humana
* Evolución estelar
* Historia evolutiva da vida
* Historia da Terra
* Historia da xeoloxía
* Historia natural
* Idade da Terra
* Paleoarte
* Paleontoloxía
* Sociedade Internacional para o Estudo do Tempo
* Tempo
* Tempo xeolóxico
* Tempo Universal Coordinado
* Unión Internacional de Ciencias Xeolóxicas
* Xeoloxía   

### Ligazóns externas 
 

* «Escala de tempo  geológico detallada» (en  inglês) 
* PRESS,F.; SIEVER, R.; GROTZINGER, J. e JORDAN, T.H. Trad. Rualdo Menegat (coord.) *et al*. «Para Entender a Terra.Capítulo 10. Porto Alegre: Bookman, 2006.