Os insectos na cultura popular galega

miniatura|*Xoaniña, voa, voa,/ que teu pai está en Lisboa/ e túa nai está na cama/ a comer pan e cebola*.
A presenza dos **insectos na cultura popular galega** está focalizada nun pequeno número de especies que en nada se corresponden coa variedade de insectos presentes en Galicia. Entre aqueles que entran a formar parte da cultura popular hainos que reportan beneficios ó home, como é o caso da abella, e hainos tamén prexudiciais, como sería o caso dos piollos e pulgas. Hainos tamén que non cumpren ningún papel en ningún dos dous sentidos, como sería o caso de grilos e formigas.

## A abella 
* *A abella e a ovella en abril deixan a pelexa*. 
* *A abellariza e o coello, no monte vello*. 
* *A cera sobexa queima a igrexa*. 
* *A chuvia no mes de agosto non é chuvia, que é mel e mosto*. 
* *A ovella e a abella no maio deixan a pelexa*. 
* *A ovella e a abella polo abril deixan a pelexa*.

## As avelaíñas 
miniatura|300px|As avelaíñas negras considéranse de mal agoiro
En Galicia crese que as avelaíñas son as almas dos nosos devanceiros que toman esta forma -dun xeito circunstancial e momentáneo, segundo Risco- para aparecerse ante os mortais. Crese que as avelaíñas de alas brancas son almas redimidas que veñen agradecer as oracións ou esmolas por elas ofrecidas, mentres que as de alas negras son almas que aínda están no purgatorio e veñen implorar máis oracións.

Tamén está estendida a crenza de que as primeiras veñen traer boas noticias ou a próxima chegada dunha carta dalgún familiar ausente con novidades agradables. As segundas, polo contrario, considéranse de mal agoiro. En calquera caso, Eladio Rodríguez asegura que os campesiños galegos nunca maltratarán unha avelaíña, por temor ou respecto ós seus poderes

; Cantigueiro
* *Miña nai, do meu amor/ hoxe ou mañá terei carta/ que vin unha bolboreta/ na miña roca pousada*.

## Os escaravellos 
; Locucións
* *Ser coma/parecer o escaravello da bosta*: ser unha persoa desagradable ou fea.

; Cantigueiro
* *Miña comadre Pelonia,/ veño a que me preste un pan./ Meu compadre escaravello,/ ¿logo que fixo no vran?*. 
* *O chasco e mais o carrizo/ e mais o escaravello/ anduveron ôs moquetes/ no medio do aparello*.

## As formigas 
miniatura|300px|*Coa lúa de xaneiro, vese a formiga no carreiro*
; Léxico
* *Cera das formigas*: zume que deitan cerdeiras, ameixeiras ou pexegueiros no tronco; tamén recibe o nome popular de *mel de cuco*.
* *Pito formigueiro*: un dos nomes do peto carpinteiro.

; Refraneiro
* *A formiga foi mexar ó mar e dixo que era unha axuda*.
* *A formiga tamén quer a súa compañía*. 
* *Cada formiga ten a súa irra*.
* *Cando a formiga se quer perder, aas novas lle queren nacer*. 
* *Coa lúa de xaneiro, vese a formiga no carreiro*.
* *Dá Dios aas á formiga pra que morra máis axiña*.

; Cantigueiro
* *Foi a merla onde a formiga/ e pedíulle un pan prestado;/ a formiga lle repuxo:/ Mentras andas na silveira,/ chirlo merlo, chirlo merlo,/ traballa de vrau/ pra comer de inverno*.
* *Indo para Santa Baia,/ formigueiro de formigas,/ vindo para San Martiño/ ¡ai que lindas raparigas!*.
* *Miña comadre formiga,/ meu compadre sandediós,/ temos os santos na casa/ encomendarnos a Dios*.

## Os grilos 
* *Anda tu, pernas de grilo,/ pantorrillas de carneiro;/ pra contestares conmigo/ busca fianza pirmeiro*.
* *Chamáchesme trangalleira, fouciño de porco chino,/ pernas de grilo retortas,/ anda conmigo con tino*.
* *Eu vin, eu vin/ na casa da miña avó/ un grilo miudiño/ xogar ó dominó*.
* *Vai de eí, pernas de grilo,/ pantorrillas de carneiro;/ se queres falar conmigo/ busca fianza pirmeiro*.

## A libélula 
* Galo merendeiro, galo monteiro: libélula.

; Refraneiro
* *Se te morde un lavacú, busca táboas pra o teu ataú*.

## As moscas 
; Refraneiro
* *A quen se fai de mel, cómeno as moscas*. 
* *As moscas no verau comen o mel e comen o gando*. 
* *Con mel cóllense as moscas*.
miniatura|300px|*A quen se fai de mel, cómeno as moscas*
* *Facédevos mel, e comeranvos as moscas*.
* *San Sebastián, vinte de xaneiro, cando ceiba a mosca do demo*.
* *San Simón, se me pillas unha mosca, douche un millón*.
* *Trae as moscas san Fernando e lévaas san Cipriano*.

; Cantigueiro
* *Das alas de unha mosca/ hei de faguer un vestido/ e do que de il me sobre/ unha capa ao meu marido*.
* *Voume por eiquí embaixo/ pillando moscas cun pondón/ e veu meu pai a correr/ e deume cun terrón nas costas*.

## Os piollos 
* *Cando a semana está de piollos, no val mudar a camisa*.
* *Cando se pon a pardela a espiollar non tarda un día o vendaval*. 
* *Díxolle o peite ó tiñoso: tírate alá, piolloso*.

## As pulgas 
; Refraneiro
* *Día de santa Lucía, o salto dunha pulga ó día*.
* *No mes de san Xoán, pícanlle as pulgas no rabo ó can*. 
* *Ó can fraco todo se lle volven pulgas*..
* *O que se deita con cás, érguese con pulgas*.
* *As tellas do teu tellado/ botan auga sen chover;/ as pulgas da túa cama/ xa me poden coñecer*..
* *Caséime cunha señora/ coidando que tiña don:/ tiña piollos da libra/ e pulgas da cuarterón*.
* *Creste que eres moi rica/ porque teñas catro vacas/ e ti o que tes son pulgas,/ unhas gordas i outras flacas*.
* *Estando na miña cama/ deitado co meu rapaz/ unha pulga deulle un couce/ e tirouno tras do arcaz*..
* *Na camisa teño pulgas/ no xibón teño piollos,/ ¡e téñenme moita invidia!/ ¡inda lles caian os ollos!* 
* *O curazón dunha pulga/ quen o soubera guisar!/ daba xantar e merenda/ e cea para cear*.
* *O piollo e maila pulga/ andan no monte a rozar;/ alá vai o carrapato/ derreado co xantar*.
* *O piollo e maila pulga/ andan no monte a rozar;/ alá vai o carrapato/ derreado co xantar*. 
* *O piollo estaba malo,/ a pulga estaba parida;/ o ladrón do escarrapacho/ tiña a espenilla caída*.

## O saltón 
; Locucións
*Ollos de saltón*: dise dos ollos saíntes.

; Refraneiro
* *Ano de saltón, ano de perdigón*.

## A traza 
* *Tes mañas de zorro vello,/ pero eu téñoas de ardilla;/ son lista, pois non te quero/ e has de criar polilla*.
* *Ventana de pau de bido,/ mala polilla te coma:/ por causa de ti, ventana,/ perdín a miña señora*.

## A xoaniña 
miniatura|200px|*Xoaniña de Dios, cóntame os dedos e vaite con Dios*
Sinonimia: *avelaira, avelairiña, boíña, buíña, cascarrubia, costureiriña, cuco-rei, maruxiña, mosca de deus, papasol, papasolín, penoniña, polboretiña de deus, rei, rei-rei, rinchín, xoana, xoano, xuaniña, xuano*.

As mozas que queren casar colocan este insecto na palma da man e recitan estes versos: "*Cuco-rei, cuco-rei, ¿por onde amores terei?*". Cando a xoaniña levante o vo, a dirección que colla indica de onde virá o noivo desexado. Cunha fórmula semellante, os rapaces pregúntanlle cantos anos vivirán: "*Cuco-rei, cuco-rei, ¿cántos anos vivirei?*"; e tantos números como lles dea tempo a contar antes de que alce o vo, tantos anos se supón que vivirán.

* *Papasolín, cúntame os dedos, marcha pal cielo, e volve pa min*.
* *Xoaniña de Dios, cóntame os dedos e vaite con Dios*.
* *Xoaniña, voa, voa, que ch´ei dar pan e cebola*.
* *Xoaniña, voa, voa, que che dou pan con sebola*.
* *Xoaniña, voa, voa,/ que teu pai está en Lisboa/ e túa nai está na cama/ a comer pan e cebola*.

## Notas 
## Véxase tamén
### Bibliografía 
* 
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* CERVIÑO FERRÍN, Mª Victoria: "Fraseoloxía e paremioloxía de Sebil, 2", en *Cadernos de Fraseoloxía Galega* 15, 2013, 441-462.
* GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en Coloquio de etnografía marítima, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* 
* REAL ACADEMIA GALLEGA: *Diccionario gallego-castellano*, 1913-1928.
* RISCO, Vicente: "Cultura espritual", en *Historia de Galiza* tomo I, 1962 (reed. Akal 1979, 255-777).
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas, contribución al diccionario gallego*, CEME, Salamanca 1978.
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas III, contribución al diccionario gallego*, 2001, no *Dicionario de Dicionarios*.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*, Galaxia, Vigo 1958-1961.