Familia Mondragón

[miniatura|Un dos escudos dos Mondragón. É tamén o escudo do concello de [Mondragón, Guipúscoa|Mondragón.]]
**Mondragón** é unha liñaxe de orixe vasca, con casa señorial en Eremuzketa (Gipúscoa), que pasou a Galicia entroncando con ilustres familias do país, e fundando en diversos sitios casas moi importantes. Entre elas destaca a dos **Armada**, á que pertencen os marqueses de Santa Cruz de Ribadulla.

## Historia 
### Os Modragón de Galicia 
A mediados do século XV vivía no lugar de Ortigueira da parroquia de Santa Cruz de Ribadulla, un nobre apelidado Abraldes, que tomou partido pola infanta Xoana de Castela, na guerra que esta mantivo contra a súa parente Isabel pola coroa de Castela. Os Reis Católicos mandaron *desmouchar* a vella torre, o que era sinal de afronta para o que nela vivía. Abraldes abandonou a súa casa e nunca volveu. O seu fillo mandou construír, na parroquia de San Mamede de Ribadulla, a *casa de Guimaráns*, pazo que estaba máis cerca de Santiago, e *sen torre*, pois nunca quixeron naquela familia volver a sufrir humillación.

Por aqueles anos apareceu por Santiago un influente clérigo, Juan Ibáñez de Mondragón. Nomeado cóengo de Santiago, pronto aumentou a súa fortuna e adquiriu fama. Parece ser que un dos seus irmáns era prelado en Roma, e outro servía no exército. A orixe da familia era o soar de Eremuzketa, en Guipúscoa. O cóengo decidiu establecerse en Compostela, para o que vendeu os bens de Mondragón e buscou unha casa no campo: a *torre de Ortigueira* estaba baleira e comprouna. Mandou construír a **capela da Piedade** (coñecida como capela de Mondragón), na catedral de Santiago, na que pediu que o enterraran. Ao cóengo sucedeuno un sobriño, Xoán de Mondragón. O cóengo e posteriormenteo o seu sobriño o cardeal —dignidade da catedral de Santiago— estenderon a propiedade. Edificouse a capela e arranxárone os edificios.

Andrés de Mondragón era home de boa reputación e prestixio en Santiago, e foi designado rexedor da cidade: puxo orde na mesma, mellorou as fontes e amañou os parques. Parece que tivo a concesión do arbitrio do sal. Rescatou ao pobo de Santa Cruz de Ribadulla do tributo e vasalaxe a que estaban sometidos. O rei Carlos II, o 8 de marzo de 1683, fíxolle mercede do título de marqués de Santa Cruz de Ribadulla, premiando así os seus servizos. Como título previo tiña o de vizconde de San Xulián de Piñeiro.

O último descendente dos Mondragón que asistiu a unha Xunta do Reino de Galicia foi o procurador xeral de Santiago Xoán Armada, en 1833, o único deputado en máis de douscentos anos que non foi rexedor de Santiago. Casou con María de España y Pascual de Quinto, filla de Fernando de España y Morelli, conde de España, e de Pilar Pascual de Quinto y Montalvo. Tiveron a: 
** Juan Armnada y España, nacido o 22 de xullo de 1973; 
** Santiago Armada y España, nacido o 20 de setembro de 1975; 
** Javier Armada y España, nacido o 2 de maio de 1978.

## Escudos de armas 
A familia dos Mondragón traen como armas, en campo de goles un chevrón de ouro, acompañado de tres dragóns do mesmo metal. Outros traen, en campo de goles, dous dragóins de ouro, enfrotados, cun **B** entre as súas fauces, e bordura de azur con oito vieiras de ouro. Outros, en campo de sinople, tres castelos de ouro, ben ordenados. Finalmente, outros, escudo cortado, 1º, en campo de ouro, un castelo de goles, e 2º, en campo de sínople, un dragón de ouro, e bordura de goles. de ouro e goles, con dous dragóns de sinople, enfrontados e coas colas entrelazadas, de xeito que forman como unha especie de bordura de todo o escudo. apunta: en campo de goles, sobre ondas de auga de azur e prata, que están cargadas dun dragón de ouro, un castelo, tamén de ouro, adestrado e sinestrado dunha árbore de sinople, cunha grosa cadea de ouro que amarra as tres figuras.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* José Santiago Crespo Pozo & Baltasar Porreño (1997): *Heráldica y genealogía de Galicia: Blasones y linajes de Galicia*. Boreal. ISBN 84-8641-028-5. 
* Eduardo Seijas Vázqez (1974): Voz "Mondragón" na *Gran Enciclopedia Gallega*, volume 21, pp.&nbsp;153–154. Santiago de Compostela: Silverio Cañada. ISBN 84-78286-193-7.

### Outros artigos 
* Capela de Mondragón
* Pazo de Ortigueira