Zas

**Zas** é un concello da provincia da Coruña, pertencente á comarca da Terra de Soneira. Segundo o IGE en 2020 tiña 4.393 habitantes (4.902 no 2014, 5.295 no 2010, 5.674 no 2006, 5.780 no 2005, 5.867 no 2004, 5.978 no 2003). O xentilicio é  ou .

## Xeografía 
### Situación
Limita cos concellos de Coristanco, Santa Comba, Mazaricos, Vimianzo, Laxe e Cabana de Bergantiños. Aínda que non ten litoral, atópase na zona central da Costa da Morte. Ten unha forma alongada en dirección norte-sur. O cumio máis elevado é o Pico de Meda (567 m). Polo norte do concello pasa o río Grande, e polas parroquias do sur o río Xallas.

### Demografía 

Colors=
 id:a value:gray(0.9)
 id:b value:gray(0.7)
 id:c value:rgb(1,1,1)
 id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:600 height:250
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:8750
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:1250 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:250 start:0
BackgroundColors = canvas:c

PlotData=
 color:d width:25 align:left

 bar:1857 from:0 till: 5091
 bar:1877 from:0 till: 5342
 bar:1897 from:0 till: 5522
 bar:1910 from:0 till: 5949
 bar:1930 from:0 till: 6275
 bar:1950 from:0 till: 8004
 bar:1970 from:0 till: 8481
 bar:1991 from:0 till: 6611
 bar:2011 from:0 till: 5119
 bar:2020 from:0 till: 4393

PlotData=

 bar:1857 at: 5091 fontsize:s text: 5.091 shift:(-10,5)
 bar:1877 at: 5342 fontsize:s text: 5.342 shift:(-10,5)
 bar:1897 at: 5522 fontsize:s text: 5.522 shift:(-10,5)
 bar:1910 at: 5949 fontsize:s text: 5.949 shift:(-10,5)
 bar:1930 at: 6275 fontsize:s text: 6.275 shift:(-10,5)
 bar:1950 at: 8004 fontsize:s text: 8.004 shift:(-10,5)
 bar:1970 at: 8481 fontsize:s text: 8.481 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 6611 fontsize:s text: 6.611 shift:(-10,5)
 bar:2011 at: 5219 fontsize:s text: 5.219 shift:(-10,5)
 bar:2020 at: 4393 fontsize:s text: 4.393 shift:(-10,5)

Fonte: IGE e INE.

## Cultura
### Toponimia 
Amais do concello de Zas e da parroquia na que radica a súa capitalidade, Santo André de Zas, hai en Galicia outras dúas freguesías con ese nome: San Mamede de Zas (en Negreira) e San Xiao de Zas de Rei (en Melide).

#### Etimoloxía 
Segundo a teoría máis estendida entre os investigadores, o actual nome de Zas procede do xermánico SALAS, plural de SALA (‘pazo, residencia principal’) e faría referencia a un asentamento humano. Esta forma evolucionaría a Saas, resultado dunha síncope do ele intervocálico tamén rexistrada noutros topónimos galegos actuais como Saa, Saamil ou Saavedra, e de aí, por contración do a duplo, converteríase en Sas (existen outros casos de Sas en Galicia, así como Sa, Samil ou Sasdónigas, de idéntica orixe). A escrita Zas respondería a unha ultracorrección do seseo explosivo propio das falas máis occidentais como a soneirense.

Con todo, o filólogo Paulo Martínez Lema, na súa tese de doutoramento sobre a toponimia de Bergantiños, Nemancos, Soneira e Xallas no tombo de Toxos Outos propón unha etimoloxía fitonímica a partir do latino SALIX (‘salgueiro’) na súa declinación en ablativo SALICE, nun proceso análogo ao dos topónimos Saceda e Sacido. Esta hipótese encontra sustento no feito de que a forma documentada máis antiga, nos séculos XII e XIII sexa Saz, na que non hai pegada do suposto hiato resultante da síncope da consoante lateral. Tamén apoia esta teoría a aparición dunha referencia ao nome da parroquia como “Sn Andres de Sauces” de 1745, cando a forma Zas xa se estaba impoñendo na escrita, que podería deberse a un coñecemento da etimoloxía pola parte do escribán. Para explicar a ortografía actual, Martínez Lema pensa no fenómeno da metátese (Saz>Zas) ou, de novo, por ultracorrección do seseo.

### Patrimonio 
#### Patrimonio arqueolóxico
Consérvanse restos megalíticos de hai uns 5.000 anos, sendo a máis coñecida a Arca da Piosa, situada na parroquia de Muíño. Tamén se conservan algúns castros, coma o de Santo Adrián.
#### Patrimonio arquitectónico
Ao sur do concello está a Ponte de Brandomil, da época medieval e construída segundo bases romanas. 

Entre os moitos edificios relixiosos do concello, salienta a Igrexa de Gándara (románica), a Igrexa de Lamas (cunha ábsida renacentista e unha nave barroca), e a Igrexa de Zas (de 1540).
##### Pazos 
* **Torres do Allo**, pazo do século XVI de estilo gótico-renacentista, na parroquia do Allo. O descoñecido arquitecto foi o mesmo que deseñou a fachada do Hospital Real de Santiago de Compostela. Salientan a fachada e as dúas torres.
* **Pazo das Edreiras**, do século XVII, no lugar das Edreiras, na parroquia de San Martiño de Meanos; conta cunha fermosa escalinata.
* **Pazo de Daneiro**, do século XVII, no lugar de Daneiro, na parroquia de San Cremenzo de Pazos, que salienta polo xardín e a hedra que cobre a súa fachada.
* **Pazo de Follente**, do século XVIII, no lugar de Follente, na parroquia de Mira, recentemente restaurado, salienta unha larga galería.
* **Pazo de Romelle** ou Torres de Romelle, no lugar de Romelle, na parroquia de Loroño, do século XVI (reformado no XVIII).

### Etnografía
Zas conta co museo do liño, no que se poden ver as distintas fases do cultivo e fiado do mesmo: a sementeira en abril - a colla en xullo - o lagado e enxugado - o tascado e o espadelado - O rastreado - A fiadura - a lavadura do fío e o tecido. Trátase dun museo vivente onde se pode asistir a demostracións de fiado e tecido.

#### Festas e celebracións
Na vila de Zas lévase a cabo o encontro de música folk da Festa da Carballeira, que en 2019 celebrou a súa XXXVI edición.

## Economía 
Zas susténtase nunha economía agrícola e gandeira, de explotacións minifundistas.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Arca da Piosa.jpg|Arca da Piosa.
Ficheiro:Pazo de Romelle.jpg|Pazo de Romelle.
Ficheiro:Horreos das Torres do Allo, Zas.jpg|Hórreos das Torres do Allo.
Ficheiro:Puente_de_Brandomil.jpg|Ponte de Brandomil.

## Lugares de Zas 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Zas vexa: Lugares de Zas.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 

### Outros artigos 
* Eleccións municipais en Zas

### Ligazóns externas 
* Xosé María Lema Suárez en "*O Seminario de Onomástica* responde (Real Academia Galega, 20.10.2020)
* Xosé María Lema Suárez en "*O Seminario de Onomástica* responde (Real Academia Galega, 4.11.2024)