Paixón segundo San Mateu

miniatura|Bach cara 1720.
A ***Paixón segundo San Mateu, BWV 244*** (título orixinal en latín: ***Passio Domini Nostri J. C. Secundum Evangelistam Matthaeum***; en alemán: ***Matthäus-Passion***) é unha paixón oratórica escrita para voces solistas, dobre coro e dobre orquestra por Johann Sebastian Bach.

Presenta o sufrimento e a morte de Cristo segundo o evanxeo de San Mateu. Cunha duración de máis de dúas horas e media (nalgunhas interpretacións mesmo máis de tres horas), é a obra máis extensa do compositor. É unha obra central da música artística (Hubert Parry considerouna como o máis rico e nobre exemplo da historia da música sacra).

A *Paixón segundo San Mateu* consta de dúas grandes partes conformadas por 68 números en total. O texto do evanxeo de San Mateu, capítulos 26 e 27, é cantado literalmente polo evanxelista Mateu e o do resto de personaxes da trama (Cristo, Xudas, Pedro, etc.), polos demais solistas. En torno ao texto bíblico agrúpanse coros, corais, recitativos e arias coa intención de interpretar o texto.

## Historia 
miniatura|250x250px|Primeira páxina da partitura autógrafa.

### Composición 
Non se sabe con certeza se a *Paixón segundo San Mateu* foi composta en 1727 ou en 1729. Aínda que se relaciona directamente coa música fúnebre para o príncipe Leopoldo de Anhalt-Cöthen de 1729, descoñécese se a cantata fúnebre serviu como modelo para a paixón ou se foi á inversa (ou se existen outras orixes anteriores). Sexa como sexa, sábese que a *Paixón segundo San Mateu* foi interpretada o 15 de abril de 1729 (Venres Santo) na igrexa de Santo Tomás en Leipzig baixo a dirección do compositor, nunha representación para a cal Bach non puido dispor dos recursos idóneos (nun memorando ao Consello da cidade de Leipzig, queixouse de que unicamente 17 dos 54 membros do coro estivesen á altura). Agora ben, en 1975, o musicólogo Joshua Rifkin demostrou que a estrea da obra tivo lugar en 1727.

## Análise 
### Instrumentación 
A obra está escrita para dous coros, cada un formado por un grupo de catro voces (soprano, contralto, tenor e baixo) e un grupo de instrumentos (dúas frautas, dous óboes, óboe d'amore, cordas e baixo continuo). Neste sentido poderíase falar dun coro e unha orquestra dobres.

Ademais, nos números 1° e 35º aparece unha voz extra de sopranos (soprano *in* *ripieno*), que adoita cubrirse por un coro de nenos (en contraposición ás voces femininas dos dous coros). Porén, esta tradición non se corresponde coa intención de Bach, xa que nos coros das igrexas non participaban voces femininas, senón unicamente nenos e falsetistas. Neste sentido, non distinguían entre as voces dos coros I e II e a de soprano *in ripieno* (a menos que os dous coros fosen unicamente interpretados por solistas, contrapostos entón aos ripienistas).

### Libreto 
O texto do libreto está baseado, por unha banda, nos capítulos 26 e 27 do evanxeo de Mateu na tradución de Martiño Lutero e, pola outra, en composicións poéticas do escritor Christian Friedrich Henrici (tamén coñecido como *Picander*) e en corais luteranos relacionados coa paixón. É posible ler o seu texto completo, na súa versión orixinal en alemán e a súa tradución castelá.

### Personaxes 
Na *Paixón segundo San Mateu* aparecen os seguintes personaxes:

* Evanxelista – tenor
* Xesús – barítono
* Xudas Iscariote – baixo
* Pedro – baixo
* Sumo sacerdote – baixo
* Pilato – baixo
* Dúas serventas – sopranos
* Dous sacerdotes – baixos
* Esposa de Pilato – soprano
* Dúas testemuñas – contralto e tenor

Ademais, hai ariosos e arias para as catro voces principais de ambos os coros (soprano, contralto, tenor, baixo), diferenciadas tamén segundo o coro ao que pertencen.

### Estrutura 
A obra divídese en dúas grandes partes, entre as que tiña lugar o sermón e que corresponden, a primeira, co capítulo 26 e, a segunda, co capítulo 27 do evanxeo de San Mateu. Segundo a tradición das paixóns oratóricas, o texto bíblico atópase musicalizado de forma relativamente sinxela en recitativos, mentres que nos ariosos e nas arias, longas e contemplativas, presentan novos textos poéticos que comentan os diversos eventos da narración bíblica e dan un carácter máis íntimo á vida de Cristo.

O exemplo máis coñecido deste caso é a aria n.º 39, *Erbarme dich, mein Gott* (Apiádate de min, Deus meu), unha das partes máis fermosas da obra. Entre os recitativos, ariosos e arias atópanse tamén corais intercaladas, que permiten a participación activa da congregación, que coñecía as melodías e os seus textos, e que, igualmente, comentan e levan á reflexión sobre as principais escenas da paixón.

A obra produce, ademais, unha fantástica sensación estereofónica grazas ao seu dobre coro e orquestra, que dialogan de xeito constante, principalmente no coro de entrada e no coro final, mais tamén nalgúns dos coros intermedios. Este formato dobre constitúe unha gran diferenza fronte á maior parte dos traballos interpretados nos servizos relixiosos dominicais. Neste aspecto, merece especial interese o coro de entrada *Kommt, ihr Töchter, helft mir klagen* (Veñan, fillas, axúdenme a laiarme), no que, ademais dos dous coros (e orquestras) que dialogan, aparece unha voz de soprano *in ripieno* que canta a coral *O Lamm Gottes, unschuldig* (Oh, inocente cordeiro de Deus) no medio dunha complexa estrutura polifónica e de grandes tensións harmónicas.

#### Primeira parte 
Abreviaturas empregadas:

* Voces: **S** Soprano - **S rip**. Soprano in ripieno - **A** Contralto - **T** Tenor - **B** Baixo - **S, A, T, B** Coro mixto a catro voces
* Instrumentos: **Fr** Frauta (travesa) - **Fr** **doce** Frauta doce - **Ób** Óboe - '''Ób d'amore''' Óboe d'amore - **Ób da caccia** Óboe da caccia - **Vl** Grupo de violíns - **Vl** **solo** Violín solista - **Va** Grupo de violas - **Va da gamba** Viola da gamba - **Cont.** Baixo continuo

#### Segunda parte 
Abreviaturas empregadas:

* Voces: **S** Soprano - **S rip**. Soprano in ripieno - **A** Contralto - **T** Tenor - **B** Baixo - **S, A, T, B** Coro mixto a catro voces
* Instrumentos: **Fr** Frauta (travesa) - **Fr** **doce** Frauta doce - **Ób** Óboe - '''Ób d'amore''' Óboe d'amore - **Ób da caccia** Óboe da caccia - **Vl** Grupo de violíns - **Vl** **solo** Violín solista - **Va** Grupo de violas - **Va da gamba** Viola da gamba - **Cont.** Baixo continuo

## Simbolismo 
Na *Paixón segundo San Mateu* Bach traballa con diversos símbolos musicais. Por esa razón, as palabras de Cristo son sempre acompañadas por tons longos das cordas, que se empregan como símbolo do divino, mentres que os outros personaxes só son acompañados polo baixo continuo. Tan só cando Cristo pronuncia as súas últimas palabras, as cordas calan. Isto simboliza a conversión de Cristo en home.

## Recepción da obra 
A obra non foi moi estimada no seu tempo polo seu estilo "operístico", que foi rexeitado na súa maioría polos representantes do pietismo dentro da burguesía de Leipzig. Bach revisou algunhas das partes da obra varias veces, a última delas en 1736, cando incluíu un grupo de continuo con órgano para cada un dos dous coros.

Tras a morte de Bach, a obra caeu no esquecemento (como, en xeral, toda a obra do compositor) e non foi até 1829 cando o compositor e director de orquestra Felix Mendelssohn volveu interpretala coa Sing-Akademie de Berlín nunha versión abreviada. A nova interpretación desta obra deu comezo a un forte interese polo estudo e a análise das obras de Bach, particularmente as de grande escala, que persistiu ata os nosos días. Tras o descubrimento da obra en 1829 por parte de Mendelssohn, Adolf Bernhard Marx, íntimo amigo naquela época do compositor, persuadiu ao editor musical Adolf Martin Schlesinger de emprender a publicación da composición, facendo a obra mestra de Bach accesible para os académicos por vez primeira. Ata o século XX, era común que as festas do luteranismo usasen a *Paixón segundo San Mateu* de Bach durante os servizos relixiosos na celebración do Venres Santo.

Na actualidade, existen moitas e moi diversas interpretacións desta obra mestra (Wilhelm Furtwängler, Karl Richter, Otto Klemperer, Herbert von Karajan, Nikolaus Harnoncourt, Gustav Leonhardt, Frans Brüggen, Ton Koopman, John Eliot Gardiner, Hermann Max, Paul McCreesh, Peter Dijkstra, entre outros), que amosan o amplo espectro de posibilidades que ofrece a interpretación desta paixón.

## Notas 

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lista de cantatas de Johann Sebastian Bach

### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Ligazóns externas 
* «Paixón segundo San Mateu» partitura dixitalizada en Bach Dixital.
* «Paixón segundo San Mateu» en *Kareol*, texto completo da obra en alemán e castelán.
* «Paixón segundo San Mateu» en Eltamiz.com, análise en castelán e audición completa da obra.
* «Paixón segundo San Mateu»:  emisión do 06-04-2012 de *Música antiga*, programa de Radio Clásica.ligazón=Archivo:Speaker_Icon.svg|20x20px
* «Paixón segundo San Mateu»:  emisión do 18-04-2014 de *Música e significado*, programa de análise musical de Radio Clásica.ligazón=Archivo:Speaker_Icon.svg|20x20px