Literatura occitana

A **literatura occitana** é aquela que se escribe en lingua occitana, tivo a súa orixe na poesía dos trobadores dos séculos XII e XIII que acadou prestixio na Europa Occidental e fixo agromar unha importante literatura noutras linguas vernáculas, influíndo tamén na xénese da literatura galega medieval, que se apropiou das súas formas.

## Historia 
[miniatura|[Guillerme IX de Aquitania foi o primeiro trobador coñecido, miniatura do século XIII conservada na Biblioteca Nacional de París.|esquerda]]
### Orixe 
Os primeiros textos en occitano con carácter literario datan do século XI ou XII, a *Canço de Santa Fe* e *Boeci* sen que se conserven os manuscritos orixinais senón copias posteriores. A *Passion de Clermont-Ferrand* e a *Vie de Saint Léger*, tamén do século XI,  son textos escritos orixinalmente en francés copiados por un escriba occitano que substituíu formas francesas por occitanas pero sen chegar a escribir realmente en occitano

### A época dos trobadores 
[miniatura|dereita|Representación do trobador provenzal [Rambaud de Vaqueiràs, que viviu entre os séculos XII e XIII]]
O primeiro trobador coñecido é Guillerme IX de Aquitania contra o 1100,  pola madurez da súa composición pódese deducir que xa había unha tradición de poesía vernácula en occitano, algúns investigadores cren que a poesía árabe de Al-Andalus e en especial o zejel foi unha influencia decisiva na conformación do verso occitano, que distinguía diversos estilos, o *trobar leu*, elegante e aristocrático era o máis popular, o *trobar clus*, baseado na escuridade das súas metáforas, e o *trobar ric*, baseado na súa sonoridade.  Entre os principais trobadores salientan Jaufre Rudèl que canta o *amor luènhenc*, o amor imposible e sen esperanza; Marcabrú de Poitiers, poeta do amor puro e da muller, inventor das pastorelas e que se especializa no *trobar clus*. Seguen os seus pasos os gascóns Pèire de Valeria, Alegret, Cercamòn e Bernart Martí.

Da segunda metade do século XII son Raimbaud de Orange (1155-1173), mestre do perigordiano Guiraut de Bornelh (ca. 1170-1221) considerado o formalizador do *trobar leu*  e do cal se conservan 77 pezas de carácter popular; a condesa de Dia (ca. 1160) que escribiu cinco cantigas; Pèire d'Alvernha (1130-1180), mestre de Dante; Richart de Berbezilh, trobador da Charenta; Bernart de Ventadorn (ca. 1155-1180), un dos grandes poetas do amor en lingua d'oc; Arnaut de Maruelh, os perigordinos Bertran de Born (1140-1188?), autor de sirventés guerreiros para os Plantagenet de Gascoña, e Arnaut Daniel (ca. 1180), autor dun onirismo pasional, o monxe de Montaudon Pèire de Vic, o tolosano Pèire Vidal (m. 1204) cos poemas *Na loba* e *Na vierna*, dedicados á Provenza; Gaucelm Faidit (ca. 1185) autor de 70 pezas que destacan no *planh* e no amor ao país natal, e a epopea *Girard de Rosselhon* (1180).

Durante o século XIII a literatura occitana segue a se desenvolver con grande esplendor malia o declive da lírica cortés que se produciu despois da Cruzada dos Albixenses, con obras e autores tales como o tratado de falconería *Dels auzels cassadors* de Daude de Pradas composto en Rodas; o italiano Sordello (ca. 1229-1246); Guiraut Riquier (ca. 1254-1282), considerado un dos últimos trobadores; o catalán Cerverí de Girona (ca. 1252-1258); Guilhèm de Montanhagòl (ca. 1233-1258), defensor do amor cortés; a *Canso de la Crosada* é un poema épico composto por Guilhèm de Tudèla  e un outro autor anónimo; *Fierabràs*, versión da canción de xesta francesa homónima composta entre 1230 e 1240; a *Vida de Santa Enimia*; a primeira mostra dun texto teatral longo en occitano, o misterio *Espozalizi de Nòstra Dòna Sancta Maria Verges e de Sant Josèp*, datado en 1280; Amanieu de Sescars, autor da prosa didáctica *Ensenhaments*; a famosa novela de cabalaría *Flamenca* (1240-1250); Matfre Ermengaud, autor de ''Lo breviari d'amor* (1288).

Por outra banda, durante os séculos XII e XIII o occitano foi a lingua administrativa dos condados de Tolosa e Gascoña, así como tamén a lingua da corte das diferentes provincias occitanas, conservándose numerosos documentos públicos e privados redactados en occitano.

### O século XIV e o Gai Saber 
En 1323 un grupo de burgueses crean en Tolosa o Consistori del Gai Saber, co obxectivo de manter o estilo e as formas poéticas dos antigos trobadores, para tal fin deu en organizar unha competición poética anual coñecida como os Xogos Florais, e para mellor arbitrar a calidade das obras presentadas Guilhém Molinièr compilou as *Leis d'Amor'', que incluía normas estilísticas e lingüísticas. Arnaud Vidal foi un dos primeiros floreados en 1324 por un poema á Virxe María. Autores importantes do período son Guilhèm d'Alamand, Pèire Duran,  Pèire de Landils e Bertrand Boysset, autor de ''Lo roman d'Arles* (1370), así como a obra épica anónima Roland a *Saragosse e Ronsasvals* (1398) e o poema didáctico dun xudeu occitano, *Esther* (1322). Tamén é de subliñar a literatura dos cristiáns valdenses, con obras piadosas como *La Noble Leiçon*, *Lo Novel Sermon*, *Lo Paire Eternal*, *L'Avangèli de Li Quatre Semenç* e *Lo Despreci del Mond*. Dentro da tradición catálica destacan as vidas de santos,* Vida del gloriós Sant Francés*, *Vida de Sant Auziás e Santa Delfina* (1378), *Vida de Santa Doucilina* e *Barlaam e Josafat a Albi*. Entre 1370 e 1475 desenvólvese o teatro en occitano con misterios, xogos e paixóns como os *Misteris Rouergats*  e o  *Jóc de Santa Agnés*.

### Os séculos XV e XVI 
O desenvolvemento da lingua virá marcado pola lei de Villers-Cotterêts  do  15 de agosto de 1539, que contén a prohibición do uso nos escritos xudiciais e administrativos da calquera lingua que non sexa o francés, o que pon fin tradición de oficialidade da que gozaba o occitano no seu territorio lingüístico. O século XV foi o da invención da imprenta, o primeiro libro occitano impreso foi en 1492 un tratado de matemáticas *Compendion de l'Abaco* de Francés Pellós, e foi tamén o da introdución das formas e modas italianas, como o soneto que pouco a pouco substitúe as formas e os temas da época dos trobadores. A interferencia do francés provocou a decadencia das letras occitanas, malia todo aparecen  grandes poetas como Belaud de la Belaudièra (1543-1588), Miquèu Tronc (1580?-1600), Pèire Pau (1554-1615), Augièr Galhard (n. 1540) autor de *Libre Gras* (1581) e *Lou Banquet* (1587) e Pèir de Garròs (1525-1581), cunha clara conciencia lingüística, que está considerado o pai do gascón moderno.

### A decadencia 
Durante os séculos XVII e XVIII a maioría dos escritores das terras de lingua de oc escriben en francés, entre a escasa produción da época destaca destaca a obra de Pèire Godolin en Tolosa, *Le Ramelet Moundi'' que se publica entre 1617 e 1648, e que logrou nun momento no que o francés se estaba a impoñer como a lingua literaria no sur crear un movemento epigonal que mantivo o occitano con autores como  Joan Giraud d'Astros e Guilhem Ader. Outros autores relevantes do século XVII son Bertrand Larada, Glaudi Brueis, Isaac Despuech Sage e Francès de Cortète.

No século XVIII o grande autor foi Joan Baptista Fabre, autor da novela  ''Histoira dé Jean l'an prés*. O occitano sobreviviu sobre todo en composicións de Nadal, obras teatrais populares como as de Joan Antoni Verdièr, ou en poesías realistas e populares como as de Claudi Peiròt.

As primeiras décadas do XIX supuxeron unha lixeira reactivación da produción literaria, con obras populares como o poema didáctico *Leis Magnans* (1819) de Joseph Marius Diouloufet, *La Nemaïda* (1823) de Rancher, *Estreas bearnesas* (1834), poesía realista e política de Xavièr Navarròt, *Las Papilhòtas*  (1834) poemas populares de Jansemin que acadaron recoñecemento internacional.

### Rexurdimento 
[miniatura|Retrato de Mistral por [Félix Auguste Clément. Mistral é a figura clave para enteder a recuperación da tradición literaria occitana e da mesma lingua, o seu dicionario bilingüe *Lou Tresor dóu Felibrige* (1878-1886), constitúe aínda hoxe un dos dicionarios máis ricos da lingua occitana ]]
A literatura do século XIX vai estar marcada pola figura de Frédéric Mistral e o felibrismo que pretendía unha restauración da lingua e a literatura, ao seu redor dúas figuras capitais no rexurdimento, Joseph Roumanille, autor de *Li Margarideto* (1847) e *Li prouvençalo* (1852) e Théodore Aubanel, autor de *La mióugrano entreduberto* (1861), *Li fiho d'Avignoun* (1885). A consagración do movemento felibrista veu co éxito do poema de Mistral *Mirèio* (1859), xurdiron un gran número de epígonos en todo o territorio de lingua de oc, pero a grande influencia da obra de Mistral réstalles orixinalidade a moitos dos autores, entre os máis destacados están Antoine Blaise Crousillat, Paul Giera, Jean Brunet e Rémy Marcellin.

### Século XX 
miniatura|Debuxo de Joan Bodon
Malia a escolarización en francés, obrigatoria desde 1880, a decadencia do felibrismo e a progresiva substitución do occitano polo francés como lingua popular, para a literatura occitana o período de entreguerras foi un momento moi creativo, en 1935 publicábanse numerosas revistas literarias, *Lou Felibrige*, *Prouvenço*, *Lo Cobreto*, *Oc*, *Gai Saber*, *Septimanie*,* La Revue Lemousine*, *Aquitania*, *L'Almanac Occitan'' e varias ooutras. Os autores principais do período debátense entre a tradición marcada polo felibrismo e o novo occitanismo lingüístico, representado pola Societat d'Estudis Occitans  que concibía unha lingua literaria xeral a todas as variedades occitanas respectando a orixinalidade destas e que terá a súa concreción práctica na primeira gramática normativa, a *Gramatica occitana segon los parlars lengadocians* que publicou Loís Alibèrt en 1935-1937. Sully-André Peyre é o gran representante do mistralismo , tanto literario como lingüístico, na época da entreguerra, moi crítico co movemento occitanista . A partir de 1945 coa creación do Institut d'Estudis Occitans e a figura de Robert Lafont  o felibrismo quedou superado pola orixinalidade da obra dos autores occitanistas, con todo hai autores felibristas cunha obra máis ambiciosa e orixinal como Marcéu Bonnet, Mas-Felip Delavouét, Fernand Moutet, Carles Galtier, Péire Millet,  Jan Calendau Vianès ou prosita e poeta Jóusè d'Arbaud autor de *La bèstio dóu Vacarès* (1926).

Jòrgi Reboul é autor dunha obra poética dunha afervoada fe na humanidade, na vida e na lingua, de obreiro da linguaxe no espazo como se reflicte en *Terraire nòu* (1937). Renat Nelli, estudoso do catarismo, recupera a tradición mítica e sensual do trobadorismo combinándoa co surrealismo, ''Entre l'espèr e l'absencia* (1942), *Arma de Vertat* (1952),  *Oda a Montsegur* (1977) son algúns dos  seus poemarios máis celebrados. Max Roqueta, poeta, dramaturgo e prosista, é un escritor de transición, nel finaliza o discurso tradicional felibre e comeza o realismo social do novo occitanismo literario, colaborou na maioría das revistas literarias occitanas desde 1927, entre os seus libros salientan os sete volumes aparecidos desde 1961 de *Verd Paradís* que recollen gran parte da súa obra narrativa, e os seus poemarios *Sòmis dau matin* (1937),  *Sòmis de la nuòch* (1942) e *La Pietat dau matin* (1963). Bernat Manciet, autor gascón das Landas cualificado de estraño, antifelibrista e antimediterráneo, segundo Robert Lafont a súa obra está no centro da produción occitana un pouco como un negativo necesario e violento, entre a súa produción poética,  marcada pola desorde e o desartellamento sistemático das simetrías e a súa escuridade, destacan os poemarios *Accidents* (1955) e *Gésta* (1972) e o poema longo *L'enterrament a Sabres* (1989), as novelas *Lo gojat de novémer* (1964), *Pluja* (1976) e *Lo camin de tèrra* (1976). Marcela Delpastre, labrega, poeta e prosista limusina, comezou escribindo en francés pero o contacto co poeta Jean Mouzat foi determinante para comezar a escribir en limusín, é autora de poemarios *La lenga  que tant me platz* (1964), *Saumes pagans* (1974), libros de prosa poética  *Paraulas per 'questa terra* (1997), e escolmas de contos populares  *Los contes dau Pueg Gerjant* (1970), *Proverbis lemosins* (1974). O poeta provenzal Sergi Bec emprega tanto a grafía mistraliana como a clásica nos seus poemarios *Cants de l'èstre fòu* (1957), *Memòria de la carn* (1960), *Siéu un païs* (1980),  *Cant dei nòstres pòbles encabestrats* (1981), *La nuech fendasclada* (1994),  *Suito pèr uno eternita* (2002), *Saume dins lou vènt* (2006). Ives Roqueta, a súa é unha poesía politicamente comprometida e controvertida debe moito ao espírito do 68 , *L'escriveire public* (1958), *Messa pels pòrcs* (1970), *Los negres siám pas sols* (1972), *L'Escritura, publica o pas (poémas 1972-87)* (1988), na narrativa introduce á clase obreira na literatura occitana *La Paciéncia* (1968), *Made in France* (1970),  *Lengadòc roge : los enfants de la bona* (1984), *Marion dels arbres* (1996). Robèrt Lafont é a figura central do novo occitanismo cultural, a súa novela *Vida de Joan Larsinhac* (1951) supuxo a renovación da prosa narrativa occitana moderna outras obras súas de narrativa son *L'Icòna dins l'Iscla* (1971), *Tua culpa* (1974), *La festa* (1983),  *L'enclaus* (1992) ou *Lei miraus infidèus* (2002), tamén é autor de poemarios, *Dire* (1945-1953), *Aire Liure* (1974), *Lausa per un solèu mòrt e reviudat* (1984) e obras teatrais *Ramón VII* (1967), *La croissade* (1983). Joan Bodon é un dos narradores máis destacadas da literatura occitana, é autor de contos *Contes del meu ostal* (1951) e novelas *La grava sul camín* (1956), *Lo libre de Catòia* (1964), *Lo libre dels grands jorns* (1964). *Leon Còrdas*, autor das pezas teatrais *La font de Bonas Gràcias* (1954), *Menèrba 2010* (1983), das novelas *Los Macarèls*, (1973) e *La batalha del teules'' (1979).

## Notas 
## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*Le Trésor de la langue d'Oc. Biblioteca Virtual da Literatura Occitana