Historia da moeda do Tíbet

[miniatura|171x171px|[Moeda tibetana de prata dun *srang*, datada en 15-43 (1909 AD). Anverso.]]
[miniatura|175x175px|[Reverso (moedas)|Reverso da mesma moeda.

### Troco 
[miniatura|260x260px|[Ladrillo de té, utilizado como medio de cambio no Tíbet.]]

O Tíbet tiña o seu maior volume comercial coa China e os principais artigos do troco eran os cabalos do nordés tibetano (Amdo), que se intercambiaban por té chinés. O Tíbet tamén exportaba herbas medicinais, cornos de cervo, almiscre e ouro á China, e, ademais do té, os comerciantes tibetanos tamén importaban da China tecidos de seda, porcelana e prata. Estes lingotes viñan en diversas formas, aínda que o tipo máis común era semellante á ferradura dos burros e recibía o nome de *rta rmig ma* en tibetano.

Para as pequenas transaccións utilizábanse diversos bens de consumo que posuían un valor similar utilizado como padrón pola maioría dos tibetanos. Entre eles estaban as noces de areca, bufandas cerimoniais e té. Este té comercializábase tradicionalmente en forma de ladrillos (en tibetano: *ja sbag*), que se converteron no medio de intercambio máis importante do século XIX, mesmo despois da introdución da moeda regular no Tíbet.

### Pequenos lingotes de ouro 
Antes de mediados do século XVII e do establecemento do Goberno do quinto Dalai Lama circulaban no Tíbet varios tipos de pequenos lingotes de ouro (en tibetano: *gser sho*), algúns dos cales estaban marcados con selos cuñados. Non hai unanimidade acerca da consideración destes lingotes como moedas, aínda que se coñece que en ocasións os funcionarios de finanzas do novo goberno tibetano chegaron a aceptalos para o pagamento de impostos. Para avaliar a pureza do ouro destas pezas, utilizouse unha unidade de peso como padrón denominada *sewa*. Na táboa seguinte reflíctense os tipos de pezas de ouro que constan nos rexistros para estes pagamentos: 

Ademais, hai constancia doutras pezas de ouro como as chamadas *tsangsho*, das que se descoñece o seu peso, e as coñecidas como *sertam*, cun peso de ouro fino de dous *sewa*. Sarat Chandra Das menciona tamén o *gursho* como unidade de moeda no seu dicionario tibetano-inglés, ao que lle atribúe un valor de 24 *sewa*.

### Lingotes de prata 
Ata o século XX utilizáronse lingotes de prata chineses, denominados *sycee*, para as transaccións máis importantes. Coñecíanse co alcume de "pezuños de cabalo (en tibetano: *rta rmig ma*") e pesaban arredor de 50 *tael* (*ca*. 185 gramos). Existían tamén outros lingotes de menor tamaño, coñecidos como "pezuño de iac" (*gyag rmig ma*) e outros aínda inferiores, os "pezuño de cabra" (*ra rmig ma*).

## Emisións de moeda 
### Primeiras emisións: séculos XVII e XVIII 
[miniatura|163x163px|*[Tangka* de prata tibetano. Non datada (ca. 1763-1764). Amosa oito veces a sílaba *dza* ("vitorioso", en abreviatura) en alusión aos oito raios da *dharmacakra* ("roda da lei") budista.]]

O primeiro circulante de uso extenso na rexión sur do Tíbet consistiu en moedas de prata subministradas polos reinos nepaleses de Malla e os primeiros reis da posterior dinastía Shah, desde aproximadamente 1640 ata 1791.

O Tíbet proporcionaba a prata para realizar estas cuñaxes e recibían de volta un peso equivalente en forma de moeda, aínda que os nepaleses obtiñan neste proceso un beneficio moi salientable, xa que aliaban a prata con cobre antes de realizar a cuñaxe das moedas. Por mor dunha liorta entre o Nepal e o Tíbet sobre a riqueza da aliaxe destas cuñaxes, o proceso viuse interrompido a partir de mediados do século XVIII.

Para superar, pois, a escaseza de moeda circulante no Tíbet naquel momento, o Goberno tibetano comezou a producir as súas propias moedas, seguindo os padróns e as tipoloxías das cuñaxes nepalesas. Isto ocorreu entre 1763 e 1764 e novamente en 1785, sen que se producise interferencia ningunha do Goberno chinés.]]

[miniatura|163x163px|[Reverso (moedas)|Reverso da mesma moeda. 

Para resolver temporalmente a escaseza de moeda circulante no Tíbet cando chegou o exército chinés en 1791, a China permitira a cuñaxe dos chamados *kong par tabgka*, que se producían a partir de prata aliada e tiñan un deseño que copiaba a tipoloxía nepalesa. Estas moedas, que primeiro se cuñaron na provincia de Kongpo e logo en Lhasa, foron as primeiras de prata producidas en serie no Tíbet. Tiñan aproximadamente o mesmo peso que as súas correspondentes nepalesas, é dicir arredor de 5,2 gramos.

Tamén se cuñaron algunhas moedas de prata no ano 61 de Qianlong (1796 AD), cando este abdicou logo de 60 anos de reinado. Cando a nova da súa abdicación chegou a Lhasa, xa se cuñaran e se puxeran en circulación algunhas moedas desa emisión.

#### Emisións do Goberno tibetano 
[miniatura|160x160px|Moeda de prata sino-tibetana do sexto ano da [Jiaqing|era Jiaqing (1801 AD). Anverso.]]

[miniatura|160x160px|[Reverso (moedas)|Reverso da mesma moeda.]]

A partir de entón, a influencia chinesa sobre o Tíbet debilitouse e desde 1840 ata 1954 o Goberno tibetano tomou as decisións acerca do sistema monetario e sobre os sistemas de cuñaxe, cunha soa interferencia incidental dos chineses. As moedas deste período só tiñan lendas escritas en lingua tibetana e a tipoloxía era autóctona, sen referencia ningunha á China. e o tipo anterior *Kong-par tangka*.

De 1840 a 1932 as moedas tibetanas cuñáronse á man e máis tarde introducíronse máquinas de fabricación local accionadas por auga, en diversas cecas situadas preto de Lhasa.]]

Durante a segunda metade do século XIX e o primeiro terzo do século XX circularon no Tíbet moitas moedas estranxeiras de prata. A maioría delas valorábanse en función do seu peso, como os reais de oito españois e os pesos hispanoamericanos, sobre todo os mexicanos, así como os rublos rusos e os marcos alemáns. A excepción supúñana as rupias da India Británica, sinaladamente as que amosaban o retrato da raíña Vitoria, que circularon amplamente polo Tíbet, con máis aceptación que a moeda británica, por teren moi boa prata e un valor fixo, que era de tres *tangka* cara a 1920.

As autoridades chinesas viron con desconfianza o éxito das rupias indias entre os comerciantes tibetanos e comezaron entón a cuñar as súas propias rupias, a modo de copias moi semellantes ás vitorianas da India, aínda que substituíndo o busto de Vitoria polo dun mandarín chinés ou, como moitos numismáticos consideran, o do emperador da China Guangxu. Estas rupias chinesas cuñáronse en Chengdu e, a partir da década de 1930, tamén en Kangding, a antiga cidade tibetano-chinesa ao oeste de Sichuan. As primeiras emisións eran de boa prata e gozaron dnha certa popularidade entre os tibetanos, mais as tiraxes posteriores, en particular as procedentes de Kangding, tiñan unha aliaxe moito máis pobre e deixaron de ser aceptadas por moitos comerciantes. Nos primeiros momentos destas emisións tamén se cuñaron en Chengdu pequenas cantidades de moedas de media e dun cuarto de rupia, mais, ao acabaren a maioría delas como botóns ou formando parte de pezas de xoiaría, a súa produción acabou axiña. No seu lugar, cando se precisaban fraccións de rupia para o pequeno comercio, as moedas dunha rupia cortábanse pola metade ou en cuartos coa axuda dunha espada e un martelo. A cantidade total de medias rupias cuñadas foi de 130.000 e a de cuartos de rupia 120.000. Pola súa parte, estímase que se cuñaron entre 25.500.000 e 27.500000 rupias de Sichuan entre 1902 e 1942.]]Logo da batalla de Chamdo en 1950 e 1951, a renovada interferencia chinesa levou a que non se producise cuñaxe ningunha entre 1955 e 1959. No entanto, aínda se imprimía papel moeda con valor facial de 100 *srang*. A principios da década de 1950 os chineses recuperaron os dólares co retrato de Yuan Shikai da ceca de Chengdu, que se introduciran no Tíbet para pagar aos traballadores implicados na construción de estradas e para mercar a vontade dos cidadáns máis influentes. Moitos destes dólares foron obxecto de contrabando cara á India por parte de comerciantes tibetanos que compraban con eles produtos occidentais en Calcuta e que despois llos vendían cun beneficio considerable a membros do exército chinés en Lhasa.

Durante o grande éxodo dos tibetanos a mediados de 1959 tamén se detivo a circulación de billetes, cando a República Popular Chinesa introduciu no Tíbet o *Mimang Xogngü* ("papel moeda do pobo"), que acabou por substituír o diñeiro tibetano.

## Unidades de moeda 
O Tíbet tiña un sistema dual e, xa que logo, complexo de unidades monetarias. Unha parte foi importada do Nepal e a súa unidade básica era o *tangka* (tamén chamado *tam* ou *tamga*), equivalente aproximadamente a entre 5,4 e 5,6 gramos de prata aliada. A outra parte tiña a súa orixe na China e a súa unidade básica era o *srang* (de 37,3 gramos de prata). Estes dous sistemas foron utilizados simultaneamente no Tíbet desde 1640 ata 1959.

### Séculos XVIII e XIX 

As unidades pequenas, de ½ *sho* e ½ *tangka*, só se cuñaron para a súa circulación en pequenas cantidades en 1793. Tamén existen algunhas moedas de ½ *sho* con data de Qianlong 59. No entanto, estas son extremadamente raras e probablemente deban considerarse probas ou ensaios que non chegaron a pórse en circulación.
Ficheiro:Sino-Tibetan half tangka coin, dated year 58 of Qianlong era obverse.jpg|½ *tangka* sino-tibetano.A/.Qianlong  58 (= 1793 AD).

### Século XX 

Ficheiro:Tibetan Half skar copper coin Xuan Tong era (AD 1910), obverse.jpg|½ *skar*. Cu. A/.15-44 (= 1910 AD).
Ficheiro:7 and half skar 15-43.jpg|7½ *skar*. Cu. A/.15-43 (= 1909 AD).
Ficheiro:Tibetan 5 sho 15-52.jpg|5 *sho*. AG. A/.15-52 (= 1918 AD).
Ficheiro:Tibetan 20 Srang gold coin dated 15-52 (= AD 1918), obverse.jpg|20 *srang*. Au. A/.15-52 (= 1918 AD).
Ficheiro:Tibetan_2_and_half_skar_coin.jpg|2½ *skar*. Cu. A/. 15-53 ET (= 1919 AD).
Ficheiro:Tibetan 3 srang 16-8.jpg|3 *srang*. AG. A/.16-08 (= 1934 AD).
Ficheiro:Tibetan 3 sho 16-20.jpg|3 *sho*. Cu. A/.16-20 (= 1946 AD).
Ficheiro:10 srang 16-24.jpg|10 *srang*. Bi. A/.16-24 (= 1950 AD).

## Emisións de papel moeda 
O papel moeda tibetano emitiuse por vez primeira en 1913, cos valores faciais de 5 *tam* (verde ou azul) e de 10 *tam* (vermello). Estas billetes amosan a data de 1658 da era tibetana (ET), que comeza en 1912 e remata a principios de 1913 da era cristiá (AD). No ano seguinte (1659 ET) completaron a serie outros valores: 15 *tam* (violeta), 25 *tam* (marrón ou amarelo) e 50 *tam* (azul ou violeta). A serie completa dos cinco valores continuou a imprimirse nos anos seguintes, aínda que en todos os casos amosan a data inmobilizada de 1659 ET. 

Todos estes billetes, que estiveron en circulación ata a década de 1930, están impresos por xilografía sobre papel de produción local, e están numerados á man con tinta negra por caligrafistas tibetanos especialmente capacitados. Os billetes exhiben un selo encarnado que representa a autoridade do Dalai Lama e outro de cor negra coa inscrición en lingua tibetana: *gzhung dngul khang* ("Tesouraría do Goberno").

Ficheiro:5 Tam 35385 face.jpg|5 *tam*. 1658 ET (=1912).
Ficheiro:10 Tam 163 face.jpg|10 *tam*. 1658 ET (=1912).
Ficheiro:15 Tam 3006 face.jpg|15 *tam*. 1659 ET (=1913).
Ficheiro:25 Tam 15383 face.jpg|25 *tam*. 1659 ET (=1913).
Ficheiro:50 tam back.jpg|50 *tam*. 1659 ET (=1913).

En 1937 ou 1938 emitíronse tamén billetes multicolor de 100 *tam srang*. Levan o mesmo selo vermello octogonal das primeiras emisións expresadas en *tam* e outro negro coa lenda *Srid zhi dpal ´bar*, alusiva á autoridade emisora do Goberno tibetano.

Á parte do de 100, houbo tamén outras emisións en *srang* producidos en serie. En 1940 saíron á luz billetes de 10 *srang* datados en 1686 ET, en tres cores (vermello, azul e negro). Este valor seguiuse emitindo con diferentes datas ata 1694 ET (= 1948).
Ficheiro:Tibet 10 srang obv.jpg|10 *srang.* 1687-1694 ET (=1941-1948 AD).
Ficheiro:25 Srang Tibetan Currency.jpg|25 *srang.* 1687-1694 ET (1941-1948 AD).
Ficheiro:100 tam srang face.jpg|100 *tam srang.* Sen data (1939-1940 AD).
Ficheiro:100 Srang Tibetan Currency.jpg|100 *srang.* Sen data (1942-1959 AD).

En 1959, todas estas emisións de billetes foron retiradas da circulación e substituídas polos billetes chineses coa súa denominación en iuan renmimbi.

Outra das cecas máis importantes estaba en Drabchi (4 quilómetros ao norte de Lhasa, no camiño ao mosteiro de Sera). Esta casa de moeda modernizouse a principios da década de 1930 e toda a maquinaria procedente das demais cecas foi trasladada a este establecemento, que pasou a constituírse como a única do Goberno tibetano a partir de 1932. O seu nome oficial era *Drapchi Lotrü Lekhung* ( "Fábrica de Máquinas eléctricas Drapchi").

Outra casa de moeda salientable foi a chamada *Gser Khang* ("Casa do Ouro"), situada ao oeste de Norbu Lingka, en funcionamento na década de 1920 para a cuñaxe das moedas de ouro e de cobre.

Consonte a tradición tibetana, o *Kalachakra* ("ciclo ou roda do tempo") foi introducido no Tíbet desde a India en 1026. Xa que logo, as datas atopadas nas moedas tibetanas rexistran o número de anos que transcorreron desde ese acontecemento histórico. Para converter unha data de ciclo dunha moeda tibetana nunha data occidental, pódese utilizar a fórmula seguinte:

(Número de ciclos – 1) × 60 + Número de anos + 1026

Por exemplo, *rab byung 16 lo 22* débese entender como que transcoreron 14 ciclos completos mais 43 anos do ciclo décimo quinto, a partir do ano 1026. A operación, xa que logo, é a seguinte:

(16 – 1) × 60 + 22 + 1026 = 1948 AD

Ademais disto, cómpre ter en conta que o ano tibetano adoita comezar nalgún momento do noso mes de febreiro, polo que a moeda do exemplo anterior non pode ter sido cuñada en xaneiro de 1948 e, ao mesmo tempo, pode estalo en xaneiro ou a principios de febreiro de 1949.

Para recoñecer a numeración tibetana, pódese recorrer á seguinte táboa de equivalencias coa numeración arábiga:

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Bertsch, W. (1996). "A Survey of Tibetan Paper Currency ". En *Bulletin of Tibetology.* Nº 3. Gangtok. Páxinas 3-22.
* Bertsch, W. (2002). *The Currency of Tibet. A Sourcebook for the Study of Tibetan Coins, Paper Money and other Forms of Currency*. Library of Tibetan Works & Archives, Dharamsala. ISBN 978-8186470329
* Temple, E. (2015). *Numismatique du Tibet / Tibetan Numismatics. Short Bibliography*. Tibetan Arts & Handicrafts. Vol. 2. ISBN 9782953654707
* Van Heurck, P. (1984-1986). "Introduction à la Numismatique Tibétaine". En *La Vie Numismatique*. Vol. 34 (1984). Páxinas 156-160 / Vol. 35 (1986). Páxinas 58-63.
### Ligazóns externas 
* "Tibetische Münzen". En *Tibet-Encyclopaedia*
* Tibetan coinage: "The Kong-par Tangka Coins"
* Tibetan coinage: "The Miscellaneous Tangkas"
* Tibetan paper money