Hiato (gramática)

Un **hiato** é a concorrencia de dúas vogais sucesivas que pertencen a dúas sílabas diferentes, e que polo tanto non forman ditongo.

En galego pode haber hiato nos seguintes casos:

* Dúas vogais abertas (*a*, *e*, *o*) seguidas: *aéreo (a-é-re-o), cacao (ca-ca-o), área (á-re-a), fideo (fi-de-o), táboa (tá-bo-a), adoecer (a-do-e-cer)*.
* Unha vogal aberta ou media e unha pechada (*i*, *u*) tónica. Neste caso a sílaba tónica está marcada con acento gráfico: *raíña (ra-í-ña), dúas (dú-as), acotío (a-co-tí-o), saúde (sa-ú-de), díese (dí-e-se), posúe (po-sú-e), correúdo (co-rre-ú-do)*.
* Dúas vogais pechadas e o acento recae sobre a segunda (agás que a secuencia vaia precedida dos fonemas /k/ ou /g/). Neste caso a sílaba tónica é marcada cun acento gráfico: *diúrno (di-úr-no), miúdo (mi-ú-do), oriúndo (o-ri-ún-do), viúvo (vi-ú-vo), muíño (mu-í-ño), xuízo (xu-í-zo)*. E nas formas flexionadas destas palabras ou nos derivados delas, aínda que estean en posición átono: *miudezas (mi-u-de-zas), axuizar (a-xu-i-zar), muiñeiro (mu-i-ñei-ro)*.

Emprégase a diérese para marcar un hiato (ruptura dun ditongo) na primeira e segunda persoa do plural do imperfecto de indicativo dos verbos rematados en -*aer*, -*oer*, -*aír*, -*oír* e -*uír*: *moïamos, moïades*. Os exemplos anteriores teñen catro sílabas e contrastan na pronuncia e na escrita (grazas a que a diérese ten función diacrítica) co presente de subxuntivo dos mesmos verbos (*moiamos*, *moiades*) que teñen tres sílabas.

## Esquema de hiatos en galego 
### Vogais abertas iguais 
* aa: *Caamaño*, *contraalmirante*, *contraataque*, *contraaviso*, *gardaagullas*, *graal*, *portaavións*, *saami*
* ee: *areeiro*, *areento*, *baleeiro*, *cadeeira*, *cafeeira*, *candeeiro*, *centeeiro*, *clareeira*, *cordeeiro*, *derreira*, *lampreeiro*, *neerlandés*, *norteeuropeo*, *padeeiro*, *preeiro*, *preelectoral*, *preeminencia*, *preescolar*, *preexistir*, *rebeleeiro*, *randeeira*, *reedición*, *reedificar*, *reeducar*, *reelabora*, *reelixir*, *reembolso*, *reencarnar*, *reencontro*, *sobreeixe*, *sobreentender*, *sobreestimación*, *viseense*, *xeeira*
* ii: *antiimperialismo*, *antiinflamatorio*, *diiambo*
* oo: *antozoos*, *azoospermia*, *briozoos*, *cooficial*, *cooperativa*, *cooptar*, *coordenada*, *coordinar*, *desloor*, *espermatozoo*, *heliozoo*
* uu: *contínuum*, *duunvirato*

### Vogais abertas distintas 
* ae: *aedo, aéreo, aerobio, atraer, atraente, baeta, bonaerense, caedizo, caer, contraente, contraer, debaer, decaedro, decaer, decaemento, distraer, dodecaedro, enfaenado, esvaecer, esvaer, faena, gaélico, heptaédrico, hexaedro, infraestrutura, israelí, macaense, paella, paelo, portaestandarte, prerrafaelismo, quintaesencia, raedoiro, recaedela, subtraer, tabaela, traer*
* ao: *aorístico, aorta, aórtico, arao, baobab, burelao, cacao, caoba, caolín, caos, caótico, contraofensiva, contraorde, dezaoito, extraordinario, faraón, faraónico, grao, infraoitava, lancarao, maoísmo, maorí, peirao, portaobxectos, taoísmo, tetraónidos, vao, xaora*
* ea: *abalear, abanear, abeaca, abrótea, acalcáreas, acanear, acea, afear, airear, alardear, alcatrear. aldea, aleatorio, alurmear, amea, ameaza, apear, apnea, avea, azalea, azotea, babear, balea, basear, batea, beato, cadea, cereal, reactor, chea, leal, frear, gatear, gheada, goleada, grea, real, nomear, marea, coreano, nuclear, aldeán, deádego, deán, enneágono, freático, oceánico, pancreático, ponteareán, preámbulo, teáceas*
* eo: *alleo, anteollos, alveolar, apoteose, apoxeo, arbóreo, areoso, aseo, ateneo, axeonllar, balanceo, xeografía, bocareo, bombardeo, bombeo, boxeo, empeorar, epicúreo, feo, fideo, freo, filisteo, galeote, ideoloxía, idóneo, ígneo, lácteo, meteorito, núcleo, óseo, pastoreo, alvéolo, aréola, auréola, bractéola, lauréola, maléolo, nucléolo, roséola, rubéola, león, acordeón, apoteótico, arqueólogo, camaleón, coleóptero, eólico, galeón, homeópata, ideólogo, meteórico, neófito, orfeón, panteón, peón, teólogo, teórico, xeógrafo*
* oa: *aboar, abotoar, afroamericano, amalloar, améndoa, anchoa, néboa, boa, boroa, canoa, coroa, cloaca, coacción, coador, croata, doado, escoar, espádoa, galardoar, hipoacusia, impersoal, retroactivo, mágoa, malsoante, mámoa, moa, perdoar, persoa, poboar, poalla, pregoar, táboa, toalla, voar, xoanete, aminoácido, angloárabe, coágulo, padroádego, soán*
* oe: *adoecer, algodoeiro, almoeda, áloe, amendoeira, moeda, autoescola, autoestrada, avoengo, carboeiro, centroesquerda, centroeuropeo, choer, cincoenrama, coedición, coeficiente, coello, doente, falcoeiro, framboesa, gastroenterite, groenlandés, heroe, indoeuropeo, lisboeta, macroeconomía, moer, noelo, noroeste, óboe, oeste, ortoepia, persoeiro, poeira, poesía, poeta, proemio, proeza, roedor, bóer, cóengo, camoés, feroés, isoédrico, ortoépico, poético*

### Vogal pechada tónica + vogal aberta 
* ía: *abadía, afonía, agonía, aínda, alegría, barbaría, batería, buxía, cafetaría, carestía, día, espía, fantasía*
* úa: *cacatúa, capicúa, dúas, falcatrúa, lúa, púa, rúa, súa, túa, xamúas*
* ío: *adobío, amorío, asubío, bravío, calafrío, acotío, fastío, fío, frío, navío, río, tío*
* úo: *agrúo, dúo, flúor, vacúolo*
* íe: *díese*
* úe: *lúes, posúe, conclúes, constitúen, contribúes, derrúes*
* aí: *caída, faísca, hebraísmo, ladaíña, maínzo, raíña, raíz, saída, traída, ucraíno, vaído, vaíña*
* aú: *ataúde, balaústre, baúl, cortaúnllas, graúdo, laúde, paúl, saúde, saúdo*
* eí: *ateísmo, cafeína, cheísmo, codeína, deíctico, europeísmo, maniqueísta, proteína, politeísmo, teína, teísmo*
* eú: *areúdo, correúdo, peúgo, teúrgo, transeúnte*
* oí: *averroísmo, coído, desoír, doído, egoísta, heroína, maoísmo, moído, oínte, taoísmo*

### Vogal pechada + vogal aberta tónica 
* ia: *viaxe, fiar, asubiar, liar, frialdade, arrefriado, arrefriar, arrefriamento*
* ua: *anual, actuar*
* io: *biombo, biopsia, biosfera*
* uo: *fastuoso*
* ie: *biés, diérese, dieta*
* ue: *dueto*
* iu: *desafiuzar, friulano*

### Dúas vogais pechadas 
* iú: *braquiúro, catiúsca, demiúrgo, diúrno, esciúridos, fiúncho, fiúza, maiúscula, miúdo, oriúndo, oxiúro, piúria, triúnviro, viúvo, xeniúdo*
* uí: *acuícola, acuífero, afluír, almuíña, altruísmo, atribuír, atuír, azuído, babuíno, beduíno, benxuí, bruído, buíz, casuística, circuíto, concluínte, concluír, constituído, constituínte, constituír, construír, construíble, continuísmo, contribuír. contribuínte, derruír, diminuído, druída, excluír, fluído, fluír, fortuíto, gratuíto, hinduísmo, imbuír, incluír, instituír, instruído, instruír, luír, muíño, posuír, prexuízo, prostituír, recluír, ruído, ruín, ruína, substituír, suíño, suízo, xenuíno, xesuíta, xuíz, xuízo*

## Casos problemáticos 
### Encontro de dúas vogais fortes 
Na fala, atópase certa inclinación a desfacer, por razóns eufónicas, certo tipo de hiatos, sobre todo os formados por dúas vogais fortes (*irmao*). Un dos xeitos máis empregados para desfacer o hiato é a ditongación, de maneira que *irmán* ou *man*, naquelas zonas onde aparece a terminación -*ao* adoitan pronunciarse *irmau* ou *mau*. Esta ditongación xeral nalgunhas palabras comúns é a que levou ao cambio normativo en casos como o de *bacallau*, *pau*, *romeu* e *xubileu*.

### Encontro de vogal feble e vogal forte 
A combinación de vogal feble con forte ás veces dan lugar a un ditongo crecente e outras a un hiato. Nestes casos, ao non levaren as palabras acento gráfico, non existe signo ortográfico algún que indique se se trata dun ditongo ou dun hiato.

Hai palabras cunha pronuncia asentada: sempre ditongo (*a-po-ia-mos, cam-bia-mos, pa-io-lo*) ou sempre hiato (*a-fi-a-mos, li-a-mos*). Amais, hai unha tendencia na lingua a desfacer algúns ditongos crecentes, provocando unha vacilación entre falantes: uns pronuncian ditongo (*San-tia-go, sue-co, pa-trio-ta*) e outros hiatos (*San-ti-a-go, su-e-co, pa-tri-o-ta*).

As combinacións vocálicas –*ua*–, –*ia*– presentan grandes problemas, xa que nunhas palabras forman ditongos crecente e noutras hiato.
* As palabras de uso común adoitan pronunciarse cun ditongo crecente: *minguar, egua, insua, pascua, recua, aguia, ansia, cenoria, miseria, leria, lamia*
* Os adxectivos cultos rematados en –*ual* adáptanse tanto con ditongo (*pascual, residua*l) coma con hiato (*anual, mensual, gradual, ritual*).

### Encontro de vogais febles 
As secuencias ui e iu unhas veces articúlanse con ditongo homoxéneo e outras con hiato.
* Se unha das vogais é tónica, trátase dun hiato se o acento recae sobre o segundo elemento, levando sempre acento gráfico (*muíño, miúda*), e é ditongo se recae sobre a primeira vogal (*azuis, partiu*).
* Se se atopan en posición átona é máis complexo coñecer se formar ditongo ou hiato, pero ten menos repercusións ortográficas xa que non precisan de acento gráfico (*di-u-ré-ti-co*). Este caso preséntase sobre todo en palabras derivadas doutras nas que a secuencia *iu* ou *ui* ten un elemento tónico, por exemplo:
*druída (dru-í-da)   >   druidismo (dru-i-dis-mo)*

*miúdo (mi-ú-do)   >   miudeza (mi-u-de-za)*

*ruído (ru-í-do)   >   ruidoso (ru-i-do-so)*

*viúvo (vi-ú-vo)   >   viuvez (vi-u-vez)*

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Ditongo
* Tritongo

### Bibliografía 
* 
*