Eruditos bizantinos no Renacemento

[miniatura|235x235px|Demetrio Calcocondilas (irmán de [Laónico Calcocondilas) (1424–1511) foi un erudito renacentista grego, humanista e profesor de filosofía grega e platónica.]]
dereita|miniatura|355x355px|Xoán Arxirópulo (1415–1487) foi un erudito renacentista grego que tivo un papel prominente no rexurdimento da filosofía grega en Italia.
Numerosos eruditos consideran que a migración de sabios bizantinos tras o saqueo de Constantinopla polos cruzados (1204) e a caída do Imperio bizantino ante os otománs (1453), é unha das claves do rexurdimento dos estudos gregos e romanos que conduciron ao nacemento do humanismo renacentista e a ciencia. Estes emigrados eran gramáticos, humanistas, poetas, escritores, impresores, conferenciantes, músicos, astrónomos, arquitectos, académicos, artistas, escribentes, filósofos, científicos, políticos e teólogos, que achegaron a Europa occidental o remanente de coñecemento de cultura grega clásica que acumularan e preservaran relativamente ben, e que en Occidente case non lograra sobrevivir aos anos escuros.

O seu principal papel no humanismo renacentista foi ensinarlles grego aos seus homólogos occidentais tanto nas universidades como en privado, así como difundir os textos antigos. Os seus precursores foron Barlaam de Calabria (Bernardo Massari) e Leoncio Pilato, ambos os dous provenientes da Calabria culturalmente bizantina do sur de Italia. O impacto destes dous eruditos nos primeiros humanistas do Renacemento é indiscutíbel.

O Colexio Pontificio Grego foi unha fundación de Gregorio XIII, que estableceu unha universidade en Roma para recibir aos mozos gregos de todos os países onde se usase o rito grego, e por conseguinte para os refuxiados gregos en Italia así como para os rutenos e os melquitas de Exipto e Siria. Estes mozos debían estudar teoloxía a fin de difundir posteriormente coñecementos tanto sagrados como profanos entre os seus compatriotas, e facilitar a reunificación coas igrexas cismáticas. Dunha soa vez comezouse a construción do colexio e da igrexa de san Atanasio, unidos por unha ponte sobre a *Via dei Greci.* Os primeiros estudantes chegaron ese mesmo ano (1577) e ata que se ultimou a construción do colexio hospedáronse noutra parte.

Ademais dos italianos meridionais, que habitaban territorios da península e de Sicilia antes bizantinos e aínda moi vinculados coa cultura de Bizancio -en moitas zonas mesmo seguían falando grego-, cara a 1500 había unha comunidade duns 5.000 falantes de grego en Venecia. Os venecianos tamén gobernaban Creta, Dalmacia, e illas e cidades portuarias dispersas polos territorios do antigo imperio, cuxa poboación aumentara cos refuxiados doutras provincias bizantinas, que preferían un goberno veneciano antes que un otomán. Creta era especialmente notábel pola súa escola de iconografía, que despois de 1453 se converteu na máis importante do mundo grego.

## Contribución dos eruditos gregos ao renacemento italiano 
[esquerda|miniatura|256x256px|Un dos manuscritos de [Xurxo Xemisto (Pletón), en grego, escrito a principios do século XV.]]
miniatura|286x286px|Constantino Láscaris.
Aínda que certas ideas desenvolvidas na antiga Roma xa gozaban de popularidade entre os eruditos do século XIV, e a súa importancia para o renacemento é innegábel, as leccións sobre cultura grega por parte dos intelectuais bizantinos cambiou o curso do humanismo e do propio renacemento. A cultura grega influenciou todos os aspectos dos *studia humanitatis*, e en particular a historia e a filosofía víronse profundamente afectadas os textos e ideas provenientes de Bizancio. A historia cambiou grazas ao descubrimento e a difusión dos escritos dos historiadores gregos, e o coñecemento dos tratados historiográficos gregos contribuíu a que o obxectivo da historia pasase a ser o de guiar cara a unha vida virtuosa a base do estudo dos acontecementos e personaxes do pasado. Os efectos deste renovado coñecemento da historia grega pódense ver nos escritos dos humanistas sobre a virtude, que foi un tema popular, e que se mostran especificamente nos exemplos provistos pola antigüidade grega que exhiben tanto as virtudes como os vicios. Tanto a filosofía aristotélica como a platónica afectaron o renacemento provocando debates sobre o lugar do home no universo, a inmortalidade da alma e a habilidade de perfeccionarse mediante a virtude. O florecemento dos escritos filosóficos no século XV revelan o impacto da filosofía e a ciencia gregas no renacemento. A resonancia destes cambios perdurou séculos despois do renacemento, non só nos escritos dos humanistas, senón tamén até o presente na educación e os valores de Europa e da sociedade occidental.

Deno Geanakopoulos, na súa obra sobre a contribución dos eruditos bizantinos ao renacemento, resumiu a súa achega en tres cambios principais sobre o pensamento renacentista:

**1**) A principios do século XIV, en Florencia, a énfase inicial na retórica pola énfase na filosofía metafísica mediante a introdución e reinterpretación dos textos platónicos.

**2**) En Venecia e Padua mitigando o predominio do Aristóteles averroísta na ciencia e a filosofía suplementándoo, aínda que non substituíndoo por completo, coas tradicións bizantinas baseadas nos comentadores antigos e bizantinos de Aristóteles.

**3**) A mediados do século XV en Roma, mediante a énfase, non en ningunha escola filosófica, senón na produción de versións máis auténticas e confiábeis de textos gregos relevantes para todos os campos do humanismo e a ciencia, así como dos pais gregos da igrexa.

Non menos importante foi a súa influencia directa ou indirecta na exexese do propio Novo Testamento mediante as correccións bíblicas á Vulgata latina feitas por Lorenzo Valla á luz dos textos gregos baixo a inspiración de Besarión.

## Eruditos 
*León Alacio, Roma, bibliotecario da biblioteca do Vaticano.
*Xurxo Amiroutzés, Florencia, aristotélico.
*Henrique Aristipo.
*Miguel Apostolio, Roma.
*Aristóbulo Apostolio.
*Arsenio Apostolio.
*Xoán Arxirópulo, Universidade de Florencia, Roma.
*Simón Atumano, bispo de Gerace, Calabria.
*Basilio Besarión.
*Barlaam de Seminara, que ensinou a Petrarca algúns rudimentos da lingua grega.
*Zacarías Calierxes, Roma.
* Laónico Calcocondilas, historiador grego que iría a Venecia co seu irmán Demetrio Calcocondilas.
*Demetrio Calcocondilas, escritor e gramático grego, fixo as primeiras edicións en Italiano das obras de Homero e Isócrates.
*Teófilo Calcocondilas, Florencia.
*Manuel Crisoloras, Florencia, Pavia, Roma, Venecia, Milán.
*Xoán Crisoloras, erudito e diplomático: parente de Manuel Crisoloras, mecenas de Francisco Filelfo.
*Andrónico Contoblacas, Basilea, mestre de Johann Reuchlin.
*Xoán Craston, Módena, autor dun dicionario grecolatino.
*Andrónico Calisto, Roma.
*Demetrio Cidonio.
*Mateo Devaris, Roma.
*Demetrio Ducas.
*Elías del Medigo, Venecia.
*Antonio Eparco, Venecia, erudito e poeta.
*Antonio de Ferraris, académico, doutor e humanista.
*Teodoro Gaza, primeiro decano da universidade de Ferrara, Nápoles e Roma.
*Xurxo Gemisto Pletón, mestre de Besarión.
* Xurxo de Trebizonda, Venecia, Florencia, Roma.
*Xurxo Hermónimo, Universidade de París, mestre de Erasmo, Reuchlin, Guillaume Budé e Jacques Lefèvre d'Étaples.
*Xurxo Calafates (ca. 1652 – ca. 1720), profesor grego de medicina teórica e práctica.
*André Musalo (ca. 1665/6 – ca. 1721), Profesor grego de matemáticas, filósofo e teórico da arquitectura.
*Nicolao Caliaquio (1645–1707) erudito e filósofo grego que floreceu en Italia.
*Mateo Camariotes.
* Isidoro de Kíiv.
*Xoán Cigalas (ca. 1622 – 1687), erudito e profesor de filosofía e lóxica.
*Xoán Cotunio, Padua.
*Constantino Calocrato.
*Constantino Láscaris, Universidade de Mesina.
*André Xoán Láscaris ou Rindaceno, Roma.
*Leonardo de Quíos, prelado católico de orixe grega.
*Nicolao Lucanes, Venecia.
*Máximo o Grego, estudou en Italia antes de irse a Rusia.
*Máximo Margunio, Venecia.
*Marcos Musuro, Universidade de Padua.
*Miguel Marulo Tarcaniota, Ancona e Florencia, amigo e pupilo de Xoviano Pontano.
*Leonardo Filarás (1595–1673), un dos primeiros defensores da independencia grega.
*Leoncio Pilato, ensinou algúns rudimentos do idioma grego a Boccacio.
*Máximo Planudes, Roma, Venecia.
*Francisco Porto, Venecia, Ferrara, Xénova.
*Xoán Servópulo, erudito, profesor, Oxford.
*Nicolao Sofiano, Roma, Venecia: erudito e xeógrafo, creador da *Totius Graeciae Descriptio.*
*Nicolao Leónico Tomeo, Venecia, Padua.
*Xacobo Triboles, Venecia.
*Gregorio Tifernate, París, mestre de Jacques Lefèvre d'Étaples e de Robert Gaguin.
*Xerásimo Blaco, Venecia.
*Francisco Maurolico, matemático e astrónomo de Sicilia.

## Notas