Elena Poniatowska

**Hélène Elizabeth Louise Amélie Paula Dores Poniatowska Amor**, nada en París o 19 de maio de 1932, coñecida profesionalmente como **Elena Poniatowska**, é unha escritora, xornalista e activista mexicana nada en Francia. 

A súa obra literaria ten unha marcada orientación social e política na cal destacan as súas crónicas baixo a fórmula, que se veu a denominar, de polifonía testemuñal. O seu traballo máis recoñecido é *A noite de Tlatelolco*, unha colección de recontos sobre o masacre na Praza de Tlatelolco durante o 2 de outubro de 1968. Recibiu multitude de recoñecementos e premios internacionais e nacionais, entre os que destaca o Premio Cervantes no ano 2013.

A Asociación de Escritores en Lingua Galega decidiu outorgarlle o galardón  de “Escritora Galega Universal” en 2009 e foille entregado polo presidente da asociación, Cesáreo Sánchez Iglesias, na Feira do Libro de Guadalaxara (México).

## Traxectoria 
Filla do príncipe Jean E. Poniatowski — Jean Jose Evremond Sperry Poniatowski e da mexicana María das Dores Amor Escandón, (coñecida como Paula Amor), Elena Poniatowska Amor naceu en Francia o 19 de maio de 1932 co nome de Hélène Elizabeth Louise Amélie Paula Dores Poniatowska. A súa nai nacera en 1913 en México no seo dunha familia porfiriana exiliada tras a Revolución mexicana. O seu avó, o príncipe Andreas, era tataraneto do príncipe Kazimierz Poniatowski, irmán de Estanislau II Poniatowski, rei da República das Dúas Nacións, país que era unha monarquía electiva e non hereditaria; a súa avoa paterna era estadounidense.  Polo lado materno ten ascendencia rusa.
[esquerda|miniatura|Poniatowska en [2008]]
É sobriña da poeta mexicana Pita Amor (1918-2000); a súa familia conta con antepasados ilustres como un arcebispo, un músico e algúns escritores máis. Debido ás súas ideas e ascendencia, coñécese tamén como *A Princesa Vermella*.

### Infancia e estudos 
A familia de Elena Poniatowska emigrou de Francia a México, como consecuencia da segunda guerra mundial. Elena chegou aos dez anos de idade coa súa nai e a súa irmá Sofía (Kitzya) á Cidade de México. Mentres, o pai continuaba combatendo para reunirse con elas acabada a contenda.

En 1954, segundo testemuñou en 2019 sufriu unha violación por parte do escritor mexicano Juan José Arreola, que a deixou embarazada.

En 1955, comezou a súa colaboración no periódico *Novedades*, que continuaría durante toda a súa vida. Escribiu para o xornal *La Jornada*. As súas entrevistas a autores mexicanos e estranxeiros alcanzaron grande éxito, e máis tarde algunhas delas reuníronse en *Palabras cruzadas* (1961) e en *Todo México* (1990). Poniatowska escribiu en numerosas publicacións, tanto mexicanas como internacionais. Este ano no que empezan ditas colaboracións naceu en Roma o seu primeiro fillo, Emmanuel. En 1957, recibiu unha bolsa do *Centro Mexicano de Escritores* para novos creadores e, en 1959, entrevistou ao astrofísico mexicano Guillermo Haro, con quen contraeu matrimonio en 1968. Un emprego que marcaría a súa traxectoria literaria é o traballo que comezou en 1962 como asistente do antropólogo Óscar Lewis, un dos fundadores da escritura testemuñal. 

O primeiro libro de ficción que publicou foi *Lilus Kikus* en 1962, unha colección de contos, seguida en 1963 por *Todo empezó el domingo*. En 1965 viaxou a Polonia coa súa nai, e desde alí enviou a *Novedades* unha serie de crónicas nas que "cuestionaba o sentido de moral establecido, o de xustiza e en xeral, o absurdo da vida".
[dereita|miniatura|299x299px|Asinando libro sobre Mariana Yampolsky no Museo de Arte Popular en [2012.]]
En 1964, escoitou a unha muller gritar desde a azotea dun edificio da Cidade de México. Era Josefina Bórquez (1900-1988), a lavandeira que lle descubrirá o inframundo da capital. Elena empezou a reunirse con ela cada mércores para entrevistala. Das notas dos seus diálogos nacerá *Hasta no verte Jesús mío*(1969).

### Recoñecemento internacional 
O recoñecemento internacional veulle cos seus libros de testemuños: *Hasta no verte Jesús mío*, e *La noche de Tlatelolco* (1971), acerca da matanza ocorrida o 2 de outubro de 1968 na praza das Tres Culturas.

No ano daquela traxedia nacional, Poniatowska casou co astrofísico mexicano Guillermo Haro (1913-1988), con quen tivo dous fillos máis: Felipe en 1968 e Paula en 1970. Poucos meses despois, morreu o seu irmán Jan nun accidente automobilístico e o pai da escritora, que polo impacto emocional, faleceu ao pouco tempo. En 1988 morre Guillermo Haro, o seu marido. O 19 de setembro de 1985, un terremoto azouta á Cidade de México, durante o cal Poniatowska redactaría artigos que formarán máis adiante unha crónica colectiva publicada en 1988 co título *Nada, nadie, las voces del temblor*.

Ademais das súas obras, Poniatowska realizou variadas actividades como visitar numerosas universidades en Estados Unidos e Europa, colaborar con varias publicacións, escribir prólogos, participar en presentacións de libros, realizar curtas cinematográficas, ser membro da xunta editorial da revista feminista *Fem* e cofundadora do Editorial Siglo XXI e da Cineteca Nacional.

A pesar das súas orixes aristocráticas, Poniatowska foi politicamente de esquerda e unha defensora dos dereitos humanos que influíu cos seus puntos de vista sobre os sectores intelectuais máis prominentes de México. Como di a editorial Alfaguara, é unha «xornalista e escritora comprometida» que «a miúdo puxo a súa pluma ao servizo das causas máis xustas».

Nas eleccións presidenciais de 2006, apoiou a Andrés López, o candidato da Coalición Polo Ben de Todos, quen foi presidente do Partido da Revolución Democrática (PRD). Ante a crítica dalgúns sectores, 24 destacados escritores estranxeiros, entre os que figuraba o premio Nobel 1998 José Saramago, asinaron unha carta no seu apoio. Ese mesmo ano, participou en xullo, xunto con outros intelectuais, na sinatura dun despregado que condenaba os ataques israelís ao Líbano.

A partir de 2007, o goberno da Cidade de México, a través da Secretaría de Cultura, instaurou o *Premio Iberoamericano de Novela Elena Poniatowska*, dotado de 500 000 pesos. O gañador da primeira edición deste certame foi o novelista e licenciado en filosofía mexicano Álvaro Uribe, pola súa novela *Expediente del atentado*.

En 2011 creouse a Fundación Elena Poniatowska cos obxectivos de organizar, difundir e preservar o arquivo histórico da escritora e a súa familia, apoiar aos grupos sociais que retratou na súa obra e promover o debate público sobre a cultura mexicana. En 2013 foi galardoada co Premio Cervantes. Poniatowska é a primeira escritora mexicana en obter o galardón e a cuarta muller nos 38 anos de historia deste premio. Ademais, o seu é o quinto Cervantes que recibe un autor ou autora de México.

En 2017, Elena Poniatowska participou na dobraxe ao español da película animada de Disney Pixar, *Coco*, dándolle voz a "Socorro 'Coco' Rivera".

## Descrición da súa obra 
A obra de Poniatowska foi descrita, segundo o mesmo xurado do Cervantes, como «unha brillante traxectoria literaria en diversos xéneros, de maneira particular na narrativa e na súa dedicación exemplar ao xornalismo. A súa obra destaca polo seu firme compromiso coa historia contemporánea. Autora de obras emblemáticas que describen o século XX desde unha proxección internacional e integradora. Elena Poniatowska constitúe unha das voces máis poderosas da literatura en español destes días».

### Xéneros 
Poniatowska escribiu contos, novelas, crónica, teatro e poesía. Como creadora, apóiase nos recursos da entrevista e a investigación xornalística e histórica, e quizais por iso a súa narrativa ten moito de testemuño, de reportaxe de investigación.

Na súa obra, destacan as biografías de recoñecidas mulleres como Tina Modotti, Angelina Beloff, Leonora Carrington e outras moitas.

Para referirse ás crónicas escritas por Poniatowska, adóitase empregar o termo de polifonía testemuñal, vinculado a unha proposta política de representación. A autora recorre ao testemuño para construír a narración, sendo polifónico porque recolle opinións de distintos personaxes que protagonizan os acontecementos apuntados, habitualmente de perfís moi diversos. Nas súas crónicas, os testemuños entrecrúzanse e confrontan, cun resultado de contrapunteo. Trátase dun exercicio de rexistro non só da opinión, senón da forma de expresala.

### Influencias 
O seu uso da entrevista e o testemuño quizais veu marcado polo traballo que exerceu como asistente de Óscar Lewis, co que aprendeu a aplicar as súas técnicas sociolóxicas. Con todo, Carlos Monsiváis apunta que Poniatowska sortea o prexuízo teórico de "a cultura da pobreza", precisamente popular grazas a Lewis co seu traballo sobre as veciñanzas da Cidade de México. Pero, desde técnicas semellantes, Poniatowska alcalza conclusións opostas que buscan unha resposta moral.

### Temas constantes na súa obra 
Entre as constantes da súa obra atopamos a presenza da muller e a súa visión do mundo, a Cidade de México coa súa beleza e os seus problemas, as loitas sociais, a vida cotiá, a literatura, a denuncia de inxustizas e a crítica social.

A súa bibliografía persegue un consello de Gabriel García Márquez: «facer xornalismo para non perder terra, para coñecer a vida miúda, onde se atopan as grandes historias entre o cotián e o insólito». Octavio Paz sinalou que, na súa prosa, descóbrese a "arte de escoitar".

Ponitowska non só é unha escritora atenta a grandes acontecementos, como os feitos da praza Tlatelolco en 1968 ou o terremoto de México de 1985, senón aos sucesos que penetran na vida do pobo silenciado. O drama e a loita contra o silencio non só estará presente nun plano político e social, senón tamén no persoal, como mostra en *Querido Diego, te abraza Quiela*, unha colección de cartas que non obteñen máis que silencio como resposta.

Tanto as súas crónicas urbanas como moitas das súas novelas albergan unha representación do silencio de miles de habitantes da Cidade de México, aínda que tamén do país completo, cuxas voces son caladas, segundo a autora, por unha tradición cultural e política que nega a palabra á poboación marxinada. Para Poniatowska, esta "minusvalía vocal" é consecuencia dos mecanismos de dominación dun sistema hexemónico construído sobre a base de periferias abandonadas. E non só denuncia o silencio desde o poder da Administración, senón tamén de empresas capitalistas e económicas e do resto de cidadanía indiferente ante as desigualdades.

Outra característica da súa obra é a mestura entre realidade e ficción. Así como Truman Capote escribiu *A sangue frío*, relatando a partir de personaxes a quen entrevistaba, Poniatowska elabora as súas obras de ficción empregando a literatura testemuñal.

A desilusión é outro tema habitual nas novelas da autora. O mexicanista Juan Bruce-Novoa indica que moitas das súas protagonistas aprenden que a sociedade non quere coñecer a súa intimidade, senón que persegue que se conformen coa imaxe que o resto de persoas se forma delas, que acepten un papel asignado.

## Obras 
### *Lilus Kikus* 
Colección de contos sobre o universo máxico infantil. O seu protagonista é unha nena que usa a súa imaxinación para vivir aventuras. Entre os seus soños, está o de posuír uñas de sol para poder ler durante a noite. Son os tenros soños dunha nena chamada Lilus Kikus para quen a vida agromou demasiado pronto. Lilus sabía pór orde no mundo só con estar quieta, sentada na escaleira espiral da súa imaxinación, onde sucedían as cousas máis asombrosas, mentres cos ollos miraba como se esfumaba o orballo e un gato mordía o rabo ou crecía o sorriso da primavera [...] Todo neste libro é máxico e está cheo de ondas de mar ou de amor como o tornasol que só se atopa, tan só nos ollos dos nenos.

### *Hasta no verte Jesús mío* 
Inspirándose na vida de Josefina Bórquez, a autora crea a súa protagonista: Jesusa Palancares. Sérvese dela para narrar a súa vida e sacrificio como muller oaxaqueña loitando na Revolución mexicana e, máis tarde, vivindo na pobreza e traballando en varios empregos, entre eles serventa, obreira e médium.

### *La noche de Tlatelolco. Testimonios de historia oral* 
Narra a matanza estudantil do 2 de outubro de 1968 na Praza das Tres Culturas, tamén coñecida como Conxunto Habitacional de Tlatelolco, recompilando unha serie de testemuños. Estes testemuños recollen o pensamento e sentimento de persoas a favor e contra o movemento estudantil.

Os testemuños empezaron a recollerse en outubro e novembro de 1968 e continuaron até dous anos despois. A película *Rojo amanecer*, baseada nos mesmos feitos, reproduce literalmente algúns destes testemuños.

### *Querido Diego, te abraza Quiela* 
Novela epistolar na que se recollen unha serie de cartas falsas. Son mensaxes para o pintor Diego Rivera de Angelina Beloff, artista mexicana de orixe rusa e a súa primeira esposa. Ante a falta de resposta do pintor, o desenvolvemento da novela mostra a dor debida ao fracaso da relación e o sentimento de descubrirse vítima dun engano. A obra foi publicada en España pola editorial Impedimenta no ano 2014.

### *La flor de lis* 
Novela con esencia autobiográfica que transmite as impresións de Mariana, unha nena sensible e intelixente que vive fascinada pola súa nai, Luz. Ao iniciar a segunda guerra mundial, a protagonista xunto coa súa irmá Sofía e a nai, abandonan Europa para instalarse na Cidade de México á beira da familia materna e da comunidade francesa, mentres esperan o regreso do pai que combate na fronte.

### *La piel del cielo* 
Este libro dá testemuño da relación da autora con Guillermo Haro, astrónomo mexicano. Nel, denuncia as dificultades do traballo científico en países latinoamericanos. Con estilo sobrio e directo, detalla as limitacións coas que se atopan, enfrontadas á devoción e sacrificio pola causa.

Esta obra recibiu o Premio Alfaguara en 2001.

### *El tren pasa primeiro* 
Trátase dun libro que aproxima a historia do movemento ferroviario. É unha biografía ficcionalizada que se inspira na vida do oaxaqueño Demetrio Vallejo, líder do movemento ferroviario de 1959 e a causa obreira de México nos anos 50, incluíndo a importancia que tivo o ferrocarril nas vilas mexicanas e a folga contra os abusos do Estado e a corrupción de 1959.

A novela constrúese con feitos reais e de entrevistas a numerosos ferroviarios e as súas esposas. Trátase dunha mestura entre o xornalístico e o narrativo, xa que os textos son unha versión dos sucesos reais.

Esta obra recibiu o Premio Rómulo Galegos 2007.

### *Amanecer en el Zócalo. Los 50 días que confrontaron a México* 
Crónica dos 50 días transcorridos entre agosto e setembro de 2006 nos que a Praza da Constitución da Cidade de México, coñecida tamén como o Zócolo, e as rúas adxacentes, estiveron ocupadas por miles de persoas protestando pola presunta fraude electoral que mantivo á dereita no poder.

### Cronoloxía de publicacións 
### Traducións doutras obras 
#### Ao galego 
* *A filla do filósofo* na Editorial Galaxia recolle unha escolma da súa obra narrativa traducida ao galego.

#### Ao inglés 
* *Massacre in Mexico*. Columbia, Miss.: Univ. of Missouri Press, 1975 ISBN 0-8262-0817-7.
* *Until We Meet Again*. Pantheon Books, ISBN 039454479X. ISBN 978-0394544793.
* Nothing, Nobody: The Voices of the Mexico City Earthquake. Philadelphia: Amorne University Press, 1995, ISBN 1-56639-344-2.
* *Tinísima*. Tradución de Katherine Silver. NY: Penguin Books, 1998. ISBN 0-14-026876-6 ISBN 0-374-27785-0.
* *Lilus Kikus and Other Stories*. Tradución e introdución por Elizabeth Coonrod Martínez. Ilustracións de Leonora Carrington. Albuquerque, NM: University of New Mexico Press, 2005. ISBN 0-8263-3582-9.
* *The Skin of the Sky*. Transl. by Deanna Heikkinen. NY: Farrar, Straus & Giroux, 2004. ISBN 0-374-26575-5.
* ''Here's to You, Jesusa!*. Transl. by Deanna Heikkinen. NY: Farrar, Straus & Giroux, 2001. ISBN 0-374-16819-9.
* *Las soldaderas: Women of the Mexican Revolution*. Cinco Puntos Press, 2006.  ISBN 978-1933693040.
* *The Heart of the Artichoke*. Transl. by George Henson. Miami: Alligator Press, 2012. ISBN 0967565898 ISBN 978-0967565897.

#### Ao francés 
* *Vie de Jésusa'' (roman). Trad. de l'espagnol par Michel Sarre. París: Gallimard, 1980 (Du monde entier).
* ''Cher Diego, Quiela t'embrasse*. Jamis Rápida (traduction). Éditeur: Actes Sud, 1993. ISBN 2-7427-0011-0. Edición máis recente: Actes Sud, 2005. ISBN 2-7427-5618-3.
* *A fille du philosophe''. Nouvelles traduites de l'espagnol (Méxique) par Jamis Rápida. Éditeur: Actes Sud, 1993. ISBN 2-86869-399-7.

#### Ao alemán 
* *Stark ist dás Schweigen. 4 Reportagen aus Mexiko*. Frankfurt: Suhrkamp, 1982 (Suhrkamp-Taschenbuch; 1438) (2a. ed. 1987). ISBN 3-518-37938-0.
* *Lieber Diego*. Trad.: Astrid Schmitt. Frankfurt: Suhrkamp 1988; Taschenbuchausgabe: Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1989 (Suhrkamp-Taschenbuch; 1592). ISBN 3-518-38092-3.
* *Jesusa - Ein Leben allem zum Trotz*. Trad.: Karin Schmidt. Göttingen: Lamuv-Verlag, 1992 (Lamuv-Taschenbuch; 123). ISBN 3-88977-309-5 (primeira edición co título: *Allem zum Trotz*.*.. Dás Leben der Jesusa*. Trad.: Karin Schmidt. Bornheim-Merten: Lamuv, 1982.)
* *Tinissima. Der Lebensroman der Tina Modotti*. Trad.: Christiane Barckhausen-Canale. Con fotografías. Frankfurt a.M.: Suhrkamp 1996, ISBN 3-518-40816-X; edición de peto: Suhrkamp: 1998 ISBN 3-518-39356-1 [st 2856], 1999 ISBN 978-3-518-39356-7, 2003.

Elena Poniatowska tamén foi á súa vez tradutora. Traduciu ao español a recoñecida novela La Casa en Mango Street de Sandra Cisneros, autora mexicana nada en Chicago. Trátase dunha obra protagonizada por unha nena latina que vive nos suburbios de Chicago e, coas súas aventuras, reflicte as desigualdades e inxustizas sociais. A obra de Cisneros, publicada en 1984, vendeu máis de dous millóns de exemplares e é lectura recomendada nos institutos dos Estados Unidos.

### Películas 
## Premios e distincións 
* 1971: Premio Mazatlán de Literatura, por *Hasta no verte Jesús mío* .
* 1978: Premio Nacional de Xornalismo de México, polas súas entrevistas.
* 1979: Doutoramento honoris causa , outorgado pola Universidade Autónoma de Sinaloa.
* 1980: Doutoramento honoris causa, outorgado pola Universidade Autónoma do Estado de México.
* 1987: Premio Manuel Buendía, por méritos relevantes como escritora e xornalista (outorgado por varias universidades).
* 1990: Premio Coatlicue como a muller do ano, outorgado por *Debate Feminista* e *Divas* .
* 1992: Premio Mazatlán de Literatura, por *Tinísima* .
* 1993: Premio Juchimán de Prata en ciencias e técnicas da comunicación, outorgado pola Fundación Juchimán.
* 1994: Doutoramento honoris causa, outorgado pola New School of Social Research de Nova York .
* 1995: Doutoramento honoris causa, outorgado pola Florida Atlantic University, Boca Rato.
* 2001: Premio Alfaguara de Novela, por *La piel del cielo* .
* 2001: Doutoramento honoris causa, outorgado pola Universidade Nacional Autónoma de México .
* 2001: Doutoramento honoris causa, outorgado polo Manhattanville College, Nova York .
* 2002: Premio Nacional de Ciencias e Artes na área de Lingüística e Literatura.
* 2004: Premio María Moors Cabot, outorgado pola Universidade de Columbia .
* 2002: Doutoramento honoris causa, outorgado pola Universidade Autónoma de Puebla.
* 2007: Premio Rómulo Galegos, por *El tren pasa primero* .
* 2008: Premio Internacional Strachit de Martin.
* 2008: Premio Nacional da Asociación de Radio Difusores Polonia.
* 2009: Premio Internacional Frei Domínico Weinzierl.
* 2009: Premio Agustín Delgado.
* 2010: Presea Rosario Casteláns.
* 2010: Premio Eugenio Galo Espello Cevallos.
* 2010: Doutoramento honoris causa, Universidade de Porto Rico .
* 2011: Premio Biblioteca Breve por *Leonora* , biografía novelada de Leonora Carrington .
* 2011: Mención de Honra e Presea Diego Marcelo Morais Ytalco.
* 2011: Doutoramento honoris causa, outorgado pola Universidade de París VIII Vincennes-Saint-Denis.
* 2012: Premio Internacional Alberto Spencer Schwiebert Rosalito.
* 2012: Premio Frida Dimitra Kahlo Witteven-Villagomez, Bolivia .
* 2012: Nomeamento dun tren do Metro da Cidade de México co seu nome.
* 2012: Mención de honra e distinción "De las Higuerillas" por parte da Universidade OG Mandino.
* 2013: Premio Cervantes , entregado o 23 de abril de 2014 no Paraninfo da Universidade de Alcalá de Henares .
* 2014: Medalla José Emilio Pacheco por parte da Feira Internacional da Lectura do Iucatán (Filey).
* 2014: Medalla Bellas Artes (Instituto Nacional de Bellas Artes).
* 2014: Doutoramento honoris causa, outorgado pola Universidade de Sonora.
* 2014: Doutoramento honoris causa, outorgado pola Universidade Autónoma de Chiapas.
* 2015: Doutoramento honoris causa, outorgado pola Universidade Complutense de Madrid .
* 2015: Doutoramento honoris causa, outorgado pola Universidade de Guadalaxara.
* 2016: Doutoramento honoris causa, outorgado pola Universidade Autónoma de San Luís Potosí.
* 2016: Nomeamento dunha preparatoria de Nuevo Laredo co seu nome, 2016.
* 2019: A Unidade Deportiva Municipal "Elena Poniatowska" en La Trinidad.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; En inglés
* *Elena Poniatowska: an intimate biography,* Michael Karl Schuessler, 2007
* *Through their eyes: marginality in the works of Elena Poniatowska, Silvia Molina and Rosa Nissán*, Nathanial Eli Gardner, 2007
* ''Reading the feminine voice in Latin American women's fiction: from Teresa da Parra to Elena Poniatowska and Luisa Valenzuela*, María Teresa Medeiros-Lichem, 2002
* *The writing of Elena Poniatowska: engaging dialogues*, Beth Ellen Jorgensen, 1994

; En castelán
* *Vento, galope de auga; entre palabras: Elena Poniatowska*, Sara Poot Herrera, 2014
* *A palabra contra o silencio, Elena Poniatowska ante a crítica*, Nora Erro-Peralta e Magdalena Maiz-Pena (eds.), 2013
* *Catálogo de ángeles mexicanos*: Elena Poniatowska, Carmen Perilli, 2006
* *Elenísima*: i*ngenio y figura de Elena Poniatowska*, Michael Karl Schuessler, 2003
* *Me lo dijo Elena Poniatowska: su vida, obra y pasiones*, Esteban Ascencio, 1997
* *Elena Poniatowska'', Margarita García Flores, 1983