Cronoloxía do Antigo Oriente Próximo

A **cronoloxía do Antigo Oriente Medio** trata de pór datas absolutas a acontecementos históricos ocorridos no Antigo Oriente Próximo (é dicir, nas primeiras civilizacións que xorden no Oeste de Asia, na zona do mundo que na actualidade se denomina Oriente Próximo ou ás veces Oriente Medio) nas primeiras partes da Idade Antiga, entre o 3000 e o 500 a.C. aproximadamente, onde se une coa cronoloxía grega ou persa.

## Precisión 
Pódese diferenciar dous períodos segundo o grao de certeza con respecto ás datas absolutas.

O primeiro período comprende entre o -2500 e o -1500. Para este período manéxanse tres cronoloxías diferentes tradicionalmente coñecidas como "alta", "media" e "baixa". A diferenza entre estas cronoloxías débese á ambigüidade nas fontes, principalmente a taboíña de Venus de Ammisaduqa.

Entre o -1500 e o -911 a cronoloxía é bastante precisa (adóitase asumir unha desviación dun ou dous anos).
A partir do ano 911 a precisión é practicamente absoluta.

Para este artigo tomouse como base a cronoloxía media.

## Fontes 
A cronoloxía do antigo Oriente baséase en diferentes fontes escritas, as cales ás veces só se conservaron parcialmente, conteñen erros que só se aprecian ao podermos comparar dúas versións do mesmo texto, foron manipuladas na súa orixe por motivos políticos, relixiosos ou conteñen información que é ambigua. Tamén é ben coñecido a tendencia dos escribáns a "corrixir" os textos para lles daren unha estrutura máis regular.

As principais fontes son
* A taboíña de Venus de Ammisaduqa: proporciona información sobre fenómenos astronómicos que se poden fixar no tempo.
* As listas de limmu ou funcionarios epónimos: sistema usado en Asiria para dar nome aos anos.
* Lista real Asiria: relación dos reis asirios ata a desaparición de Asiria en -612.
* Lista real sumeria: relación dos diferentes reis  en Mesopotamia ata Damiq-ilishu (-1816 - -1794), último rei da I dinastía de Isín.
* Historia sincrónica: escrita en Asiria, dá noticias sobre as relacións entre os reis de Asiria e Babilonia.
* Canon de Tolomeo: relación de reis babilónicos e persas que inclúe a data dalgunhas eclipses.
* Anais dos reis de Asiria: memoriais individuais dos propios monarcas.

## Metodoloxía 
Os reinos mesopotámicos utilizaron distintos sistemas de datación. En Asiria sempre se usou o sistema dos funcionarios epónimos ou limmu, que daban o seu nome ao ano. En Babilonia usaron dous sistemas, numerar os anos do reinado de cada rei (1er ano do reinado de..., 2º ano do reinado de...) ou ben nomear os anos con algún acontecemento importante ocorrido aquel ano (1. Hammurabi chegou a ser rei, 2. Estableceu a xustiza no país etc), sistema coñecido como "nomes de ano".

Estes sistemas non tiña sentido nin utilidade práctica se non se dispuña dunha lista dos anos do reinado, logo listas de reinados por dinastías e finalmente listas de dinastías. O exemplo máis extenso é a lista real asiria que comprende a cronoloxía completa de todos os reis de Asiria ata a desaparición deste reino. Os mesopotámicos tamén confeccionaron listas que comprendían dinastías de varios reinos, como a Lista real sumeria que engloba todos os reinos sumerios. Grazas a que moitas destas listas chegaron a nós, combinándoas, púidose establecer unha sucesión de reis e a duración dos seus reinados en diferentes reinos mesopotámicos, isto é, unha cronoloxía relativa.

Esta cronoloxía relativa había que situala no tempo en relación ao noso calendario.

Para o período comprendido entre o -911 e o -336 isto foi posíbel grazas a que o canon de Tolomeo incorpora unha lista de reis de Babilonia e Persia desde Nabonasar (-747 - 734) ata Alexandre Magno (-336 - -323) e informa dalgunhas eclipses acontecidas durante o reinado dalgún deles. A partir da data de coroación de Alexandre Magno (que é ben coñecida e segura en termos absolutos) e facendo o cómputo cara a atrás dos anos de reinado de cada rei obtemos as datas dos reinados dos reis que aparecen na lista, segundo o cómputo da era cristiá.

Doutra banda, grazas ás listas de funcionarios epónimos (ou limmu) que nos chegaron, dispomos dunha secuencia ininterrompida desde o reinado de Adad-ninari II (-911 - -891) ata Asurbanipal (- 668 - -627).
Como varios destes reis de Asiria fórono tamén de Babilonia, ambas as dúas listas, en parte, solápanse. Ambas as dúas coinciden nos nomes dos reis e a duración do reinado do mesmo xeito que as eclipses que mencionan. A lista dos funcionarios epónimos menciona unha eclipse acontecida o mes simanu (maio-xuño) do décimo ano do rei Dan Ashur-Dan III. Os astrólogos confirmaron que se produciu unha eclipse solar o 15 de xuño do -763, que é a data exacta a que se chega facendo o cómputo cara a atrás no tempo a partir da información do canon de Tolomeo, que tamén menciona a eclipse.

Para o período comprendido entre o -2500 e o -1500 a cronoloxía é menos precisa e máis polémica. Debido á ambigüidade e os erros que incorpora a taboíña de Venus déronse diferentes datas para certa posición no firmamento do planeta Venus, que se repiten cada 56 ou cada 64 anos, -1702, -1646 ou -1582. Esta diferenza de interpretación dá lugar ás diferentes cronoloxías antes mencionadas. As datas que cada unha delas dá ao reinado de Hammurabi, habitualmente utilizado como referente son:
* cronoloxía media: -1792 - 1750
* cronoloxía alta: -1848 - 1806 (+56 anos)
* cronoloxía baixa: -1728 - -1662 (– 64 anos)

A diferente datación absoluta para o reinado de Hammurabi suscitou e suscita unha gran polémica xa que o adoptar unha ou outra cronoloxía implica modificar gran parte do esquema cronolóxico para toda Mesopotamia.

## Exemplo 
Para o período entre -2500 - -1500, seguindo a cronoloxía media.
Pola taboíña de Venus coñécese a posición de Venus no firmamento durante o primeiro ano de reinado de rei Ammi-saduqa, neto de Hammurabi. Os astrónomos informan que Venus estivo nesa posición en -1646.
Grazas a que se coñecen todos o reis da dinastía de Hammurabi e o número de anos que reinaron podemos establecer as datas do reinado de Hammurabi a partir da data deste fenómeno astrolóxico.

En orde cronolóxica inversa:
* Ammi-saduqa, reinou 21 anos. Tendo en conta que o seu primeiro ano de reinado foi no -1646, as súas datas son -1646 - -1626
* Ammiditana, reinou 37 anos, entre o -1683 e o -1647
* Abi-eshuh, reinou 28 anos, entre o -1711 e o -1684
* Samsuiluna, reinou 38 anos, entre o -1749 e o -1712
* Hammurabi, reinou 43 anos, entre o -1792 e o -1750

Agora, seguindo os sincronismos que se estableceron entre as diferentes dinastías e reinos, pódense ir enlazando unhas con outras:

Hammurabi de Babilonia subiu ao trono o ano 21 do reinado de Shamshi-Adad I en Asiria. Polo tanto, Shamshi-Adad I reinou entre o -1813 e o -1781

## Táboa cronolóxica 
 
ImageSize	= 	width:780	height:1200 
PlotArea	=	width:735	height:1100	left:40	bottom:20 
AlignBars	=	justify
 
Colors =	 
	id:alta		value:rgb(0.5,0.7098,0.835)	#un ton azul que me gusta
	id:baja		value:rgb(0.92,0.576,0.005)	#un ton laranxa que me gusta
	id:siri		value:rgb(0.6,0.6784,0.6745)	#un gris azulado
	id:fases	value:rgb(0.5,0.6784,0.3176)	#un ton verde
	id:negro 	value:black			#negro 
 
Period		=	from:-3000	till:-330
TimeAxis	=	orientation:ver 
ScaleMajor	=	unit:year	increment:250	start:-3000

BarData=
  bar:fases	text:Fases arqueolóxicas
  bar:alta	text:Alta Mesopotamia
  bar:baja	text:Baixa Mesopotamia
  bar:siri	text:Siria-palestina

PlotData=
  align:center textcolor:negro fontsize:8 mark:(line,negro) width:180

  bar:fases	color:fases

  from:-3000	till:-2000	text:Bronce antigo
  from:-2000	till:-1550	text:Bronce medio
  from:-1550	till:-1200	text:Bronce tardío
  from:-1200	till:-1000	text:Idade de Ferro I
  from:-1000	till:-550	text:Idade de Ferro II
  from:-550	till:end	

  bar:alta	color:alta

  from:-3000	till:-1950	text:
  at:-2350	mark:(line,alta)text:Urkish e Nawar
  at:-2000	mark:(line,alta)text:amorritas
  from:-1950	till:-1750	shift:(0,-6) text:reino antigo asirio~1950-1750
  at:-1813	mark:(line,alta)text:Shamshi-adad~1813-1781	
  from:-1750	till:-1550	text:Idade escura~1750-1550
  from:-1550	till:-1360	text:hexemonía de Mitanni~1550-1360
  from:-1360	till:-1050	text:imperio medioasirio~1360-1050
  from:-1050	till:-900	text:crise asiria~1050-900
  from:-900	till:-615	text:imperio neoasirio~900-615
  from:-615	till:-550	text:dominio medo~e caldeo
  from:-550	till:end	text:imperio persa~550

  bar:baja	color:baja

  from:-3000	till:-2900	text:cultura de Yemdet Nasr
  from:-2900	till:-2750	text:Protodinástico I 2900-2750
  from:-2750	till:-2600	text:Protodinástico II 2750-2600
  from:-2600	till:-2350	text:Protodinástico III 2600-2350
  from:-2350	till:-2200	text:Akkad~2350-2200
  from:-2200	till:-2120	text:guti~2200-2120
  from:-2120	till:-2000	shift:(0,-6) text:Ur III~2120-2200
  from:-2000	till:-1600	text:
  at:-2000	mark:(line,baja)text:amorritas
  at:-2022	mark:(line,baja)text:Isin 2017-1794
  at:-2051	mark:(line,baja)text:Larsa 2025-1763
  at:-1894	mark:(line,baja)text:Babilonia~1894-1595
  at:-1792	mark:(line,baja)text: Hammurabi~1792-1750
  from:-1600	till:-1150	text:casitas~1600-1150
  from:-1150	till:-1025	text:Isin II 1150-1025
  from:-1025	till:-725	text:varias dinastías 1025-725
  from:-725	till:-625	text:dominio asirio~725-625
  from:-625	till:-539	text:Caldea~625-539
  from:-539	till:end	text:imperio persa~550

  bar:siri	color:siri

  from:-3000	till:-2500
  from:-2500	till:-2300	text:Ebla
  at:-2350	mark:(line,siri)text:Sakkanakku en Mari~ (Cidade antiga)
  from:-2300	till:-2050
  at:-2000	mark:(line,siri)text:amorritas
  from:-2050	till:-1550
  at:-1850	mark:(line,siri)text:Mari 1850-1750
  from:-1550	till:-1370	text:dominio exipcio-mitannio 1550-1370
  from:-1370	till:-1200	text:dominio exipcio-hitita 1370-1190
  from:-1200	till:-1100	text:Pobos do mar~1200
  from:-1100	till:-720	text:sedentarizacion dos Arameos
  from:-750	till:-615	text:dominio asirio
  from:-615	till:-550	text:dominio medo~e caldeo
  from:-550	till:end	text:imperio persa~550

Esquema cronolóxico para o Antigo Oriente

## Bibliografía 
* Roux, Georges: *Mesopotamia*. Ediciones Akal. ISBN 84-7600-174-6
* Kuhrt, Amélie: *El Oriente Próximo en la Antigüedad, I *. Editorial Crítica. ISBN 84-8432-050-2
* Gurzadyan, Vahe G.: «On the astronomical records and Babilonian chronology»; publicado en *Akkadica* v. 119-120, pp.&nbsp;175–184, 2000.
* Liverani Mario. *El antiguo Oriente*. Crítica. ISBN 84-7423-623-1.
* Sanmartín Joaquín: *Historia antigua del Próximo Oriente*. Akal. ISBN 84-460-1032-1.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Historia de Mesopotamia.
* Cronoloxía de reis de Asiria.
* Lista Real Sumeria.
* Reis de Babilonia.

### Ligazóns externas 
* Sincronismos do antigo oriente
* Imaxe da taboíña de Venus de Ammisaduqa
* On the Astronomical Records and Babylonian Chronology V. G. Gurzadyan