Typha

***Typha*** é o nome dun taxon de plantas asignado á categoría taxonómica de xénero, que no sistema de clasificación APG II do 2003 era o único xénero da familia Typhaceae, mentres que no sistema de clasificación utilizado por Judd *et al.* (2007) e o do APWeb, comparte o seu lugar na familia Typhaceae *sensu lato* xunto co seu xénero irmán *Sparganium*. O xénero posúe unhas 8-13 especies de plantas herbáceas acuáticas emerxentes robustas, perennes, rizomatosas, con follas moi erectas, dísticas e bifaciais, e unha espiga cilíndrica de numerosas flores diminutas polinizadas por vento (as masculinas arriba e as femininas abaixo), cun perianto como escamas ou porcas, e un froito que é como un aquenio dehiscente co xinóforo, o estilo, e o perianto persistentes no froito. Están distribuídas en pantanos e zonas húmidas de boa parte do mundo, formando densas colonias ás veces impenetrables.

Reciben o nome común de **espadanas** ou **espadainas**, por teren as súas follas unha forma parecida a unha espada 
.

## Caracteres 
* **Hábito**: Herbas robustas, perennes, de 1 a 3 m de altura, salvo en *Typha minima*, que non supera o metro. Acuáticas emerxentes, monoicas (flores masculinas e femininas na mesma planta), de talo rizomatoso.
* **Follas** moi erectas, bifaciais, maiormente basais, dísticas, envainadoras, simples, sen dividir, planas, alargadas e delgadas, de venación paralela, con parénquima esponxoso.
* **Inflorescencia** terminal, consta dunha espiga cilíndrica de flores moi densas, as masculinas arriba e as femininas debaixo.
* **Flores** moi pequenas, unisexuales, actinomórficas, as flores femininas hipóginas.
* O **perianto** consiste en 0 ou 3 (ou raramente 8) tépalos como porcas nas flores masculinas, e numerosos tépalos como porcas ou escamas nas femininas (en 1-4 verticilos).
* **Estames** 3 (raramente 1 ou 8), afastados entre si e ademais libres das demais pezas florais ("apostémonos"). As anteras son basifixas, co conectivo ancho, estendido máis aló da teca.
* O **pole** é liberado en tétrades ou en mónadas.
* O **xineceo** é de 1 só carpelo, cun ovario súpero. O estilo é acrescente (mantense no froito). A placentación é apical, o óvulo é solitario.
* Non hai nectarios.
* O **froito** é dehiscente e de tipo aquenio, cun xinóforo acrescente e estilo tamén acrescente, e partes do perianto persistentes, que axudan á dispersión por vento.
* As **sementes** posúen endosperma con amidón.

## Ecoloxía 
Amplamente distribuídas en todo o mundo. *Typha latifolia* atópase en todas as rexións tépedas do Hemisferio Norte; *Typha angustifolia*, tamén cosmopolita, soporta peor o frío e esténdese por iso menos cara ao norte. As restantes especies teñen distribucións máis limitadas, sendo *Typha domingensis* nativa do sur dos Estados Unidos e Centroamérica, mentres que *Typha laxmannii*, *Typha minima* e *Typha shuttleworthii* medra no sur de Europa e partes de Asia.

Os membros deste taxon medran como plantas emerxentes en estanques, canles de rega, e pantanos. Adoitan ser das primeiras especies en colonizalos. As colonias son moitas veces un paso importante no desecamento de lagoas e pantanos, formando unha capa de denso tecido orgánico sobre a cal se deposita a terra.

O denso sistema rizomático favorece a fixación do chan, previndo a erosión. No seu interior alóxanse numerosos insectos, e proporciona acubillo a batracios e aves lacustres.

Outras aves empregan os restos da inflorescencia para tapizar os seus niños.

As pequenas flores de *Typha* son polinizadas por vento.

## Taxonomía 
A lista de especies, segundo o Royal Botanic Gardens, Kew (visitado en xaneiro do 2009):
* *Typha albida* Riedl, in Fl. Iran. 71: 3 (1970). SE. de Afganistán.
* *Typha alekseevii* Mavrodiev, Feddes Repert. 110: 127 (1999). Cáucaso.
* *Typha angustifolia* L., Sp. Pl.: 971 (1753). Zonas tépedas do Hemisferio Norte.
* *Typha × argoviensis* Hausskn. ex Asch. Graebn., Syn. Mitteleur. Fl. 1: 273 (1897). *T. latifolia × T. shuttleworthii*. Europa.
* *Typha austro-orientalis* Mavrodiev, Byull. Moskovsk. Obshch. Isp. Prir., Otd. Biol. 111: 78 (2006). S. da Rusia europea.
* *Typha azerbaijanensis* Hamdi & Assadi, in Fl. Iran. 42: 13 (2003). NO. de Irán.
* *[Typha × bavarica Graebn. in H.G.A.Engler (ed.), Pflanzenr., IV, 8: 16 (1900). *[T. angustifolia × T. shuttleworthii*. Europa.
* *Typha capensis* (Rohrb.) N.E.Br. in W.H.Harvey & auct. suc. (eds.), Fl. Cap. 7: 32 (1897). Uganda a S. de África.
* *Typha caspica* Pobed., Bot. Mater. Gerb. Bot. Inst. Komarova Akad. Nauk S.S.S.R. 12: 21 (1950). E. de Transcaucasus.
* *Typha changbaiensis* M.Jiang Wu & Y.T.Zhao, Bull. Bot. Res., Harbin 30: 251 (2000). NL. da China (Jilin).
* *Typha davidiana* (Kronf.) Hand.-Mazz., Oesterr. Bot. Z. 87: 133 (1938). China.
* *Typha domingensis* Pers., Syn. Pl. 2: 532 (1807). Trop. e Subtrop.
* *Typha elephantina* Roxb., Fl. Ind. ed. 1832, 3: 566 (1832). Sáhara a SC. da China.
* *Typha × gezei* Rothm., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. 49: 171 (1940). *T. angustifolia × T. domingensis*. S. de Europa.
* *Typha × glauca* Godr., Fl. Lorraine 3: 20 (1844). *T. angustifolia × T. latifolia*. Zonas tépedas do Hemisferio Norte.
* *Typha grossheimii* Pobed., Bot. Mater. Gerb. Bot. Inst. Komarova Akad. Nauk S.S.S.R. 11: 12 (1949). Cáucaso a C. de Asia.
* *Typha joannis* Mavrodiev, Feddes Repert. 113: 283 (2001). Mongolia a Amur.
* *Typha kalatensis* Assadi & Hamdi, in Fl. Iran. 42: 24 (2003). Irán.
* *Typha latifolia* L., Sp. Pl.: 971 (1753). Zonas tépedas do Hemisferio Norte a C. de América, S. de Suramérica, Nixeria a Kenya.
* *Typha laxmannii* Lepech., Nova Acta Acad. Sci. Imp. Petrop. Hist. Acad. 12: 84 (1801). SL. Europa ao Xapón.
* *Typha lugdunensis* P.Chabert, Bull. Soc. Hort. Prat. Dép. Rhône 1850: 149 (1850). L. Francia a SO. Alemaña.
* *Typha minima* Funck in D.H.Hoppe, Bot. Taschenb. 1794: 187 (1794). Europa a Mongolia.
* *Typha orientalis* C.Presl, Epimel. Bot.: 239 (1851). Leste distante de Rusia a Filipinas, Australasia.
* *Typha persica* Ghahr. & Sanei, Bull. Soc. Bot. France 126: 373 (1979). Irán.
* *Typha × provincialis* A.Camus, Notul. Syst. (París) 11: 272 (1910). *T. domingensis × T. latifolia*. S. Europa.
* *Typha przewalskii* Skvortsov in A.I.Baranov & B.V.Skvortsov, Diagn. Pl. Nov. Mandsh.: 1 (1943). Leste de Rusia a NL. da China.
* *Typha shuttleworthii* W.D.J.Koch & Sond. in W.D.J.Koch, Syn. Fl. Germ. Helv., ed. 2: 786 (1844). Europa a Turquía.
* *Typha sistanica* De Marco & Dinelli, Ann. Bot. (Rome) 35-36: 131 (1976-1977 publ. 1978). Irán.
* *Typha × smirnovii* Mavrodiev, Byull. Moskovsk. Obshch. Isp. Prir., Otd. Biol. 105(4): 66 (2000). T. latifolia × T. laxmannii. Rusia Europea.
* *Typha subulata* Crespo & Pérez-Mor., Darwiniana 14: 424 (1967). Arxentina ao Uruguai.
* *Typha × suwensis* T.Shimizu, J. Phytogeogr. Taxon. 37: 120 (1989). *T. latifolia × T. orientalis*. Xapón.
* *Typha tichomirovii* Mavrodiev, Byull. Moskovsk. Obshch. Isp. Prir., Otd. Biol. 107(5): 77 (2002). Rusia europea.
* *Typha turcomanica* Pobed., Bot. Mater. Gerb. Bot. Inst. Komarova Akad. Nauk S.S.S.R. 11: 14 (1949). C. de Asia.
* *Typha tzvelevii* Mavrodiev, Feddes Repert. 113: 283 (2002). Primorye.
* *Typha valentinii* Mavrodiev, Feddes Repert. 111: 571 (2000). Transcaucasus (Azerbaidján).
* *Typha varsobica'' Krasnova, Ukrayins'k. Bot. Zhurn. 59: 704 (2002). C. de Asia.

## Importancia económica 
[miniatura|Cadeiras de enea artesanais en [Galaroza (España).]]
As follas de *Typha* son usadas como material de tecido. Tradicionalmente, o uso máis importante era o da fabricación de tecidos para cadeiras, cestas e outros aveños. En La Gineta (provincia de Albacete), por exemplo, e en moitos outros sitios de España e doutros países, desenvolveuse no século XX a fabricación de cadeiras con tecido de *Typha* no asento, industria que veu caer en decadencia progresiva polo emprego dos materiais plásticos e outros tipos de materias primas.

En Bolivia e o Perú empregábanse tradicionalmente barcas ou balsas no lago Titicaca, e tamén cestos e outros produtos artesanais.

O rizoma aprovéitase como verdura, cun alto contido en amidón; cultívase entre o outono e o inverno. Os brotes tenros consómense ás veces cocidos, e o pole emprégase como suplemento alimenticio mesturado con fariña. As inflorescencias estaminadas mozas tamén poden ser usados como alimento.

Actualmente a súa resistencia a medios anóxicos e con altos graos de contaminación ampliou as súas aplicacións ao campo da fitorremediación, en particular en sistemas de depuración de augas residuais como as zonas húmidas artificiais e sistemas de filtros de macrofitas en flotación (FMF). Tamén se estuda o seu uso como fitoacumulador de metais pesados.

Tamén pódense utilizar para fabricar papel.

Son ocasionalmente utilizadas como ornamentais.

A facilidade da súa aparición fai que se consideren malas herbas nalgunhas contornas controladas.

## Notas