Galegos na Arxentina

[miniatura|Monumento aos inmigrantes galegos en [Ushuaia, Terra do Fogo.]]
Os **galegos na Arxentina** son os inmigrantes galegos, e os seus descendentes, que se asentaron na Arxentina. No ano 2015, eran 168&nbsp;263 habitantes, concentrados principalmente na cidade de Bos Aires e, en menor medida, noutras provincias arxentinas. A inmigración galega na Arxentina foi un dos fluxos migratorios máis importantes da historia do país, constituíndo arredor do 70% dos inmigrantes españois nese país. Os galegos emigraron entre os séculos XIX e XX, fuxindo da fame, a falta de traballo, as presións políticas e na procura de progreso social, sendo a Arxentina o principal país da diáspora galega. Trala expansión do Imperio Español por América eran poucos os galegos que formaban parte das expedicións. A presenza de galegos foi limitada a uns cantos homes mozos e solteiros que ocuparon postos militares de segunda fila no exército ou a armada xa que eran atraídos polas perspectivas do «Novo Mundo». En anos posteriores, os galegos, aínda sendo poucos, formaban parte da administración civil, militar ou eclesiástica.

En 1806, creouse o Tercio de Voluntarios de Galicia, unha unidade de infantaría formada por galegos residentes en Bos Aires a causa das invasións británicas do Río da Prata. Desaparecido en 1809, este corpo militar rexurdiu en 1995 como garda de honra da Escola de Náutica Manuel Belgrano. Devandito corpo militar foi condecorado coa *Medalla de Buenos Aires* do goberno porteño, a Medalla de Ouro *Distinción ao Valor en Defensa da Patria* do Congreso da Nación Arxentina e a *Medalla de Prata de Galicia* da Xunta de Galicia.

Co estoupido da guerra civil española a inmigración española, incluíndo a galega, aumentou significativamente. Bos Aires foi un destino que atraeu os exiliados, xa que moitos deles tiñan familiares na Arxentina como consecuencia da masiva inmigración en períodos anteriores. Entre os novos inmigrantes había un bo número de intelectuais, moitos deles dedicados ao teatro, a literatura, as ciencias, a historia e, algúns, escribiron libros ou crearon editoriais que chegaron a alcanzar moita importancia e vida prolongada. Contra o ano 1950 había uns 100&nbsp;000 galegos censados en Bos Aires.

O artista, empresario e intelectual galeguista Isaac Díaz Pardo radicouse temporalmente na Arxentina, tendo contacto con grupos de intelectuais que organizaban reunións en Bos Aires. Así estabeleceu un proxecto de recuperación da memoria histórica galega que tivo continuidade en Galicia. Constituíu o Laboratorio de Formas, precursor doutras actividades industriais e culturais como a restauración da produción de cerámica de Sargadelos, en colaboración con Cerámicas do Castro (1963), o Museo Carlos Maside (1970), a editorial Ediciós do Castro (1963), o restaurado Seminario de Estudos Galegos (1970), o Instituto Galego de Información etc. Segundo outras cifras, entre 1830 e 1930 documentáronse en Galicia unhas 852&nbsp;427 saídas cara a América, case a metade do fluxo galego a América. Eles e os seus descendentes marcaron culturalmente o país, fundamentalmente nas grandes cidades. Os inmigrantes eran moi variados: entre eles había anarquistas como Antonio Soto Canalejo (líder sindicalista da *Patagonia rebelde*) e mesmo terratenentes como Antonio Santamarina. Tamén había empresarios e grandes comerciantes. Entre os descendentes de galegos notables pódense salientar os presidentes arxentinos Bernardino Rivadavia, Raúl Alfonsín e Cristina Fernández de Kirchner, e personalidades que recibiron o Premio Nobel como Carlos Saavedra Lamas e Adolfo Pérez Esquivel.

Agás polos intelectuais exiliados, e en comparanza con outros emigrantes chegados á Arxentina, moitos eran labregos sen ou con poucos estudos, e por mor diso preocupáronse especialmente por desenvolver a educación rural en Galicia. Durante o franquismo, as remesas enviadas a Galicia polos emigrantes e exiliados eran moi importantes. En 1944, Castelao creou o Consello Nacional de Galiza en Montevideo, no Uruguai, constituíndose formalmente en Bos Aires. Pretendía aglutinar os deputados galegos, galeguistas e republicanos, por enriba de partidos políticos, para dotar dun órgano político a Galicia no exilio. Baseaba a súa lexitimidade no resultado positivo do plebiscito de aprobación do Estatuto de autonomía de Galicia de 1936, aprobado pouco antes do estoupido da guerra civil. Castelao foi homenaxeado cunha plazoleta en Bos Aires.

En novembro de 1954, publicouse en Bos Aires un informe folleto para a UNESCO sobre a persecución da lingua galega levada a cabo pola ditadura de Francisco Franco. A declaración de 32 páxinas foi escrita por Ramón Piñeiro e presentada á UNESCO nunha edición trilingüe na VIII Conferencia de devandito organismo en Montevideo, onde se decidiría sobre a admisión a España, representada por Manuel Fraga. En xullo de 1956, celebrouse en Bos Aires o primeiro Congreso Mundial da Emigración Galega.

Raúl Alfonsín, descendente de galegos, en xuño de 1984 durante a súa primeira viaxe ao exterior como Presidente da Nación Arxentina, visitou a vila de Ribadumia, en Pontevedra, de onde eran orixinarios os seus avós. Alí dirixiuse aos seus habitantes:

En 1987, Alfonsín e o presidente da Xunta de Galicia, Xerardo Fernández Albor, participaron nos festexos do 80º aniversario do Centro Gallego e do oitavo do Centro Galicia de Bos Aires. A Xunta de Galicia posúe unha delegación en Bos Aires dende o ano 2007. Ten como funcións representar o Goberno de Galicia e promover a cooperación exterior, a cultura e a lingua galega.

O número de galegos na Arxentina comezou a aumentar nas dúas primeiras décadas do século XXI, mantendo a súa predominancia na diáspora galega. Moitos descendentes de emigrantes puideron acceder á nacionalidade española.

Arxentina foi un destino elixido polo seu crecemento económico e as súas políticas migratorias proclives á recepción de inmigrantes españois e italianos, por ser considerados facilmente asimilables ás características étnicas, culturais e relixiosas do país suramericano. Isto mantívose até mediados da década de 1950, cando os fluxos de emigración se debilitaron pola inestabilidade política na Arxentina, facendo mudar os destinos da emigración galega. é Bos Aires, onde nas primeiras décadas dos anos 1900 os galegos constituían o grupo de inmigrantes estranxeiros máis numeroso. Mesmo había máis galegos na capital arxentina que na propia Galicia. Aínda hoxe en día a Arxentina é o país do mundo, fóra de España, con maior presenza galega. Isto deulle o alcume a Bos Aires da **«quinta provincia galega»**. Estímase que o 65 % dos descendentes de españois en Bos Aires e Gran Buenos Aires, descenden de galegos.

A capital arxentina posúe un gran número de institucións civís galegas: un total de 700 institucións que á súa vez se agrupan en 83, dúas menos que o total en España e que representan a quinta parte das institucións galegas no estranxeiro. Os principais oficios dos galegos na cidade foron na hostalaría e no comercio, sobre todo alimenticio como almacéns, bares, tabernas e restaurantes. As institucións galegas non só se atopan en Bos Aires, tamén as hai na cidade de Santa Fe, que data de 1919. A provincia de Buenos Aires foi o segundo destino da inmigración galega.
O porto de Vigo foi o principal punto de partida (97%), seguido por Xibraltar (2%) e Barcelona (1%). O crecente movemento de migrantes en Vigo levou a que o goberno arxentino instalase un Consulado Xeral en dita cidade. Unha localidade da provincia de Buenos Aires foi nomeada Pontevedra. O Centro Pontevedrés de Bos Aires foi fundado en 1942 polas sociedades emigrantes de Lérez, Moraña, Alba, Campañó, Cerponzóns, Xeve, Sanxenxo e Poio.

En 2008, o 60% do voto galego no estranxeiro concentrábase na Argentina. En catro anos, a cifra de votantes incrementou máis dun 25%, chegando aos 116.682 e representando o 5 % dos votantes do total da comunidade autónoma galega. En 2009, os votantes galegos na Arxentina chegaban a 121.000. Nas eleccións dese ano, os candidatos Emilio Pérez Touriño (PSdG-PSOE) e Alberto Núñez Feijóo (PPdG) organizaron unha campaña na Arxentina e viaxaron a Bos Aires. Mesmo nos tradicionais colectivos porteños se podía ver propaganda electoral.

En 2012, Galicia tiña 397.284 votantes no estranxeiro, dos cales 141.680 (case a metade) vivían na Arxentina. Estas cifras fan que os principais partidos políticos (PPdG, PSdG-PSOE e BNG) a consideren como un «enclave electoral». Moitos destes votantes son galegos de segunda e terceira xeración que naceron na Arxentina mais que adquiriron a nacionalidade española. O censo electoral español de 2013 contabilizou 147.062 electores galegos na Arxentina no ano 2013.

En 2005, un grupo de alcaldes dos concellos de Ames, Brión, Boqueixón, Teo, Vedra e Val do Dubra (todos eles da Comarca de Santiago na Coruña), viaxou a Bos Aires reuníndose con grupos de inmigrantes galegos.

## Cultura 
[miniatura|160px|*[Almanaque Gallego*, ano I, 1898, publicado en Bos Aires, en pdf.]]
Na Arxentina, os inmigrantes e os seus descendentes realizaron un traballo de mantemento e difusión da cultura galega, salientando Castelao, Eduardo Blanco Amor, Luís Seoane, Lorenzo Varela, Ramón de Valenzuela, Rosalía de Castro e Antonio Pérez Prado, entre outros. Os cursos de lingua galega existiron en Bos Aires dende a década de 1950, e foron mantidos por diversas asociacións.

Os galegos fixeron achegas ao lunfardo arxentino con palabras como *chumbo* ou *gayola*.

### Educación 
O Colexio Santiago Apóstol funciona na cidade de Bos Aires dende marzo de 1988, sendo o primeiro colexio galego no exterior. Foi inaugurado polo daquela presidente da Xunta de Galicia, Manuel Fraga, e é administrado tanto pola Xunta como polo Centro Galicia de Bos Aires. Imparte materias en lingua galega e con contido relacionado con Galicia. Dende 2005, logo dun convenio con autoridades galegas, os fillos de galegos que asisten ao instituto poden ser bolseiros.

### Medios de comunicación 
A canle de televisión internacional da Corporación de Radio e Televisión de Galicia, Galicia TV América, atópase dispoñible en varios operadores de cable arxentinos. Tamén se accede á Radio Galega e á Radio Galega Música. A rede social *Fillos de Galicia*, creada en 1997, reúne moitos arxentinos descendentes de galegos de segunda e terceira xeración.

### Prensa 
miniatura|275px|Redacción de *Correo de Galicia* en Bos Aires, 1910.
Na Arxentina, principalmente en Bos Aires, circularon a comezos do século XX numerosas revistas, xornais e publicacións en lingua galega e castelá. Entre eles *Almanaque Gallego*, *Lar*, *Adiante*, *Correo de Galicia*, *El Agrario*, *El Eco de Galicia*, entre moitos outros. O primeiro deles apareceu en 1878 co nome de *El Gallego*, sendo ademais o primeiro do seu tipo en América do Sur.

### Festividades e bailes 
miniatura|esquerda|Representante da *Sociedade Galega de Arantei, Vilamarín e A Peroxa* de Bos Aires no Día do Inmigrante de 2010.
A colectividade celebra o Día Nacional de Galicia e o festival *Buenos Aires celebra Galicia*, organizado polo goberno de Bos Aires e a colectividade galega. Todas as actividades contan con música e gastronomía galega. Nas asociacións galegas é común celebrar as distintas festividades de toda Galicia e bailar despois de comer, emulando as tradicionais festas populares das vilas e aldeas.

Esta cultura mantívose mediante libros, revistas e mesmo editoriais. O selo Emecé foi fundado por Luís Seoane e Arturo Cuadrado, dedicándose a difundir prosa e poesía galega, ademais de temas americanos e arxentinos. Seguiron a Emecé as editoriais Nova e Botella al Mar, e outras pequenas, xa desaparecidas, na década de 1950. A peza *A soldadeira* (1956), de Luís Seoane, merece ser nomeada con distinción dentro da dramática galega producida en América do Sur (concretamente en Bos Aires), debido (entre outras virtudes) á súa innovación estética.

No teatro, salienta a figura de Manuel Varela Buxán, quen fundou en Bos Aires a compañía teatral galega *Aires da Terra*, que máis tarde foi chamada *Maruxa Villanueva* pola súa cofundadora. Castelao asistiu a unha función da obra de Varela Buxán *Pola nosa culpa*, e quedou impresionado pola acollida do público, o que motivou que lle confiara a estrea de *Os vellos non deben de namorarse* en 1941 na capital arxentina.

Nos anos da España franquista, publicáronse en Bos Aires obras novas e reeditadas que estaban censuradas polo xeneral Franco. Algunhas delas chegan a Galicia de forma clandestina. Exemplos son *Sempre en Galiza* de Castelao (en 1944) e *A esmorga* de Blanco Amor (en 1959).

Numerosos galegos formaron parte de obras da literatura e teatro arxentino dende inicios do século XX en diante. Exemplos diso poden ser as novelas rurais *Los caranchos de La Florida* (1916), *El inglés de los güesos* (1923) e *El romance de un gaucho* (1933) de Benito Lynch onde había galegos estafadores de gauchos, acopiadores de gran e polbeiros. Outras obras son *Hacer la América* (1984) de Pedro Orgambid, *¡Yo quiero ser torero!* (1931) de Oscar Beltrán e Luis Cané, *La noche de la Revolución* (1932) de José González Castillo, *Rosa de Miami* (2005) de Eduardo Belgrano Rawson, onde en todas elas os galegos asumen figuras de militantes e defensores dos dereitos. Nas obras *Cuando el tiempo era otro. Memorias de infancia en la pampa gringa* (1999) de Gladys Onega, *Pasador de piedra* (2000) de Clementina Ibáñez, e as novelas *Petra* (2002) de Stella Bertinelli, *Domingo en el cielo* (2000) de Ana Sebastián, *El buen dolor* (1999) de Guillermo Saccomanno; inclúense historias familiares de galegos. Tamén aparecen nas novelas históricas.

O cemiterio de la Chacarita posúe un panteón galego construído en 1929 e inspirado na Colexiata de Santa María a Real do Sar de Santiago de Compostela. Conta con gárgolas cos escudos das catro provincias galegas. Ademais, cando se puxo a pedra fundamental enterráronse catro cofres con terras de Pontevedra, A Coruña, Lugo e Ourense.

Varios barrios de Bos Aires posúen restaurantes de comida galega, que incluúen paellas, arroces, polbos, tortillas e mariscos. *La Coruña* foi un bar notable xestionado por galegos e situado en San Telmo que pechou as súas portas en 2013.

### Estereotipos 
A inmigración procedente de Galicia foi tan importante que no presente na Arxentina todos os inmigrantes españois, sen importar a súa orixe, a miúdo son referidos como «galegos», agás no caso dos vascos.

Este termo tivo ás veces un significado despectivo, referíndose ao galego como un individuo parvo, cobizoso e desconfiado. Tamén é habitual caracterizar aos galegos nos chamados «chistes de galegos», sobre todo nas versións popularizadas na Arxentina por «Pepe Muleiro», pseudónimo do xornalista Ricardo Parrotta. A comunidade galega de Bos Aires mesmo presentou unha denuncia por discriminación contra o xornalista. Historicamente, a mediados do século XX, estes chistes estiveron presentes en revistas, sainetes, literatura, teatro e prensa da época. Por outra banda, no seu momento autores como Roberto Arlt e Ricardo Rojas, entre outros, denunciaron «a incapacidade dos arxentinos para recoñecerse como o galego antecesor».

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Inmigración na Arxentina
* Publicacións impresas da diáspora galega

### Ligazóns externas 
* Gallegos en Argentina
* Portal da emigración galega. Secretaría Xeral de Emigración (Xunta de Galicia)
* Centro Galego de Bos Aires 
* Actividades galegas na Argentina
* Federación de Asociacións Galegas da República Arxentina
* Sociedade Galega de Arantei, Vilamarín e A Peroxa
* Galegos no Mundo: Bos Aires 
* Galegos no Mundo: Rosario 
* Galegos na Arxentina: testemuños 
* Imaxes da emigración galega na Arxentina a comezos do século XX