open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ácido piroleñoso

O **ácido piroleñoso** ou **pirolígneo** tamén chamado **vinagre de madeira**, é un líquido producido durante a destilación en seco da madeira. Tamén é coñecido como "**licor piroleñoso**" e "**extracto piroleñoso**", un produto milenario na cultura xaponesa, obtido a través da condensación do fume procedente da carbonización da madeira, durante a produción de carbón vexetal.

## Composición química 
Os seus compoñentes principais son o ácido acético, a acetona e o metanol. Utilizouse como fonte comercial de ácido acético.
[miniatura|431x431px|Cheminea para a produción de ácido piroleñoso en [Kintyre, Escocia.]]

### Obtención 
Para a obtención do extracto pirolenhoso pode utilizarse desde o eucalipto (*Eucalyptus sp)*, o bambú (*Bambusa vulgaris var. vittata, B. vulgaris, B. tuldoides*, *Dendrocalamus giganteus* e *Guadua angustifolia*) ou madeiras nativas, sendo preferíbeis especies procedentes de reforestamento, a captación da fume reduce os problemas de contaminación ambiental causados polas carboarías.

Pódese obter un sal neutralizando o ácido cunha lexivia obtida das cinzas da madeira queimada.

## Historia e usos 
O ácido pirolígneo (*acetum lignorum*) foi investigado polo químico alemán Johann Rudolph Glauber. Este ácido consumíase como substituto do vinagre. Tamén se aplicou topicamente para curar feridas, úlceras e outras doenzas. 

En 1895, o ácido piroleñoso foi comercializado por primeira vez baixo a marca "Wright's Liquid Smoke", un produto de fume líquido saborizante e algúns dos efectos conservantes do afumado de madeira a carnes e verduras. A principios do século XXI, as preocupacións sobre os efectos canceríxenos dos compoñentes do fume da madeira reduciron a produción de alimentos moi afumados en favor de fumes máis lixeiros e de fume líquido para os alimentos.

En agricultura ecolóxica é coñecido e utilizado como condicionador do solo, bioestimulante vexetal, indutor de enraizamento, repelente de insectos, tamén usado como potenciador de herbicidas diminuíndo o uso de produtos químicos, xa que ten acción dilatadora dos poros da planta e con iso a dosaxe do herbicida pode ser reducida á metade, contribuíndo coa diminución do uso de agroquímicos na agricultura convencional.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Saigusa, *A Complete of wood vinegar for agriculture*, (2000), 2ª Edición, Editora Soo Ron Sha.
### Outros artigos 
* Ácido
* Ácido acético
* Vinagre
### Ligazóns externas 
* Pyroligneous Acid Definition Page (USGS) (arquivado)
* AcidWorks
Margarida dos Países Baixos

**Margarida dos Países Baixos**, nada como Margriet Francisca o 19 de xaneiro de 1943, é a terceira filla da raíña Xiana e o príncipe Bernaldo. Como tía do monarca reinante, o rei Guillerme Alexandre, é membro da Casa Real Neerlandesa e actualmente oitava na liña de sucesión ao trono.

A princesa Margarida a miúdo representou ao monarca en eventos oficiais ou semioficiais. Algunhas destas funcións levouna de volta ao Canadá, o país onde naceu *de facto*, e a eventos organizados pola mariña mercante neerlandesa da que é mecenas.

## Notas
Coma cans e gatos

***Coma cans e gatos*** (en ) é un filme estadounidense-australiano de 2001 dirixido por Lawrence Guterman e escrito por John Requa e Glenn Ficarra. Está protagonizado por Jeff Goldblum, Elizabeth Perkins e Alexander Pollock, coas voces de Tobey Maguire, Alec Baldwin, Sean Hayes, Susan Sarandon, Charlton Heston, Jon Lovitz, Joe Pantoliano e Michael Clarke Duncan. A historia céntrase nas relacións entre gatos e cans, representadas como unha intensa rivalidade na que ambas partes usan organizacións e tácticas que reflicten as usadas na espionaxe humana. Foi lanzado por Warner Bros. Pictures o 4 de xullo de 2001. Recibiu críticas mixtas e gañou 200,7 millóns de dólares sobre un orzamento de 60 millóns de dólares.

Estreouse en galego o 26 de maio de 2005 a través da TVG.

## Personaxes 
* Jeff Goldblum como Profesor Charles Brody
* Elizabeth Perkins como Carolyn Brody
* Alexander Pollock como Scotty Brody
* Miriam Margolyes como Sophie the Maid
* Myron Natwick como Mr. Mason

### Voces 
* Tobey Maguire como Lou
* Alec Baldwin como Butch
* Sean Hayes como Mr. Tinkles
* Susan Sarandon como Ivy
* Charlton Heston como Mastiff
* Jon Lovitz como Calico
* Joe Pantoliano como Peek
* Michael Clarke Duncan as Sam
* Billy West como gato ninja #1
* Danny Mann como gato ninja #2
* Glenn Ficarra como Dimitri Kennelkoff
* Paul Pape como Wolf Blitzer
* Victor Wilson como doberman
* Charles Howerton como pastor alemán
* Richard Steven Horvitz como Puppy
* Salome Jens como Collie

## Notas
O zoqueiro de Vilaboa

***O zoqueiro de Vilaboa. Boceto de zarzuela gallega n´un acto e tres cuadros*** é unha obra do ano 1907 de Alfredo Nan de Allariz.

## Características 
''O zoqueiro de Vilaboa : boceto de zarzuela gallega n'un acto e tres cuadros, orixinal letra e música de Alfredo Nan de Allariz. Estreada n'o Teatro Nacional d'o Centro Gallego d'Habana, a noite de Santiago de 1907 n'a función d'a Sociedade de Beneficencia de Naturales de Galicia; e n'o Teatro Emilia Pardo Bazán d'a Cruña a noite do 8 de novembre de 1908*, é un cadriño animado e pintoresco da vida nas aldeas, coas súas loitas de parroquia con parroquia, restos dun pasado remoto, e unha aceirada crítica para todos eses valentes, de dentes fóra, que incitan uns contra outros e chegado o momento do perigo ninguén os ve, porque, ben por unha causa ou outra, sempre achan desculpa para encubrir a súa covardía. Segundo Uxío Carré Aldao as escenas son movidas e graciosas, facendo que a obra se vexa con sumo agrado.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* *¡Non máis emigración!*
* *A lenda de Montelongo''
How to Play Baseball

***How to Play Baseball*** é unha curtametraxe de animación producida por Walt Disney Productions e distribuída por RKO Radio Pictures en setembro de 1942. A curtametraxe está protagonizada por Goofy. A curta foi producida a petición de Samuel Goldwyn e mostrouse por primeira vez para acompañar a longametraxe de 1942 *The Pride of the Yankees*.

## Sinopse 
Goofy fai unha demostración do pasatempo nacional dos Estados Unidos e describe os conceptos básicos do béisbol en termos humorísticos; o equipamento, os uniformes, as posicións e os terreos de xogo, así como os comportamentos dos xogadores.

## Personaxes
* Pinto Colvig como Goofy
* Fred Shields como narrador 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* *The Art of Skiing*
* *How to Fish*
Cruz Risco

**María Cruz Martínez-Risco Fernández**, coñecida como **Cruz Risco**, nada en Ourense o 3 de maio de 1943 e finada na mesma cidade o 24 de decembro de 1992, foi unha xornalista e cineasta galega.

## Traxectoria 
Filla de Vicente Risco. Estudou na Escola Oficial de Xornalismo en Madrid. Iniciou a tese de licenciatura *La Revista "NOS", exponente de la Cultura Gallega* que dirixía Ramón Fernández-Pousa. Traballou en *La Voz de Asturias* e Radio Nacional de España. En 1968 viaxou a Londres, onde traballou nun restaurante e fixo reportaxes sobre regatas. Pasou Cannes e instalouse en París sobre o ano 1972. Matriculouse no departamento de realización da escola de cine do Centro Universitario de Vincennes onde cursou a especialidade de dirección e fixo traballos de cinema directo. Traballou nun documental sobre as revoltas campesiñas contra a ampliación da base militar de Larzac (Occitania) e en *Le musée fantôme*, unha entrevista con Henri Langlois. En 1975 visitou Portugal e filmou a caída de Marcelo Caetano e o réxime salazarista e a estela da revolución dos Caraveis.

No verán de 1977 xunto con Begoña Zanguitu, Elizabeth Aguirre e Pilar del Caz (o Grupo 4), percorreron festas populares en Galicia para retratar os emigrantes retornados na película *Por que marchamos*, que se proxectou en 1978 en varias das aldeas onde foi rodado. Nos anos oitenta asentouse en España. Colaborou con Iñaki Núñez Rozados en *Toque de Queda*. Mudouse a Altea (Alacant) e rodou a curta *Villa Los Angeles*. Intentou filmar con Emilio Pérez Calviño en Galicia e escribiu con el o guión de *Meiga*, colaborou con Chano Piñeiro en *Esperanza* (1986) e abriu en Ourense un pub con varios amigos. Apareceu morta no seu apartamento de Ourense o 24 de decembro de 1992.

## Notas
Concepción Mariño

**Concepción Mariño**, nada en El Valle del Espíritu Santo en 1790 e finada en Chacachacare en 1856, foi unha aristócrata venezolana, que tivo un importante papel nas guerras de independencia hispanoamericanas.

## Traxectoria 
Naceu na cidade de El Valle del Espíritu Santo, na Illa de Margarita. Pertencente á destacada familia galega dos Mariño de Lobeira, seu pai era Santiago Mariño de Lobeira Acuña, natural da provincia de Pontevedra e que fixera fortuna con varias facendas nas últimas décadas do século XVIII, ademais de ser capitán de milicias reguladas; mentres que súa nai era Atanasia Carige Fitzgerald, trinitaria de orixe irlandesa.

Seus pais posuían terras na provincia de Trinidad e na rexión oriental de Venezuela, entre elas unha facenda no illote de Chacachacare e outra na zona continental do Delta Amacuro. Casou con José María Sanda, de cuxa unión naceron 5 fillos. Despois de casar, herdou a facenda Chacachacare e uns bens considerables en terras e propiedades.

### Guerra da Independencia 
Tras a perda da Primeira República a mediados de 1812, Concepción converteuse nunha muller tenaz de gran coraxe. A súa propiedade Chacachacare pertencente á colonia británica de Trinidad (actual Trinidad e Tobago) converteuse no lugar de encontro dos republicanos. Concepción tivo un papel fundamental para as forzas patrióticas, encargándose do contrabando de armas desde Trinidad ata Tierra Firme, para ser utilizadas polas tropas de Simón Bolívar, aínda que isto provocou un xuízo baixo a lei marcial polas autoridades inglesas e a confiscación do bens do seu irmán, aínda que era respectada.

O 2 de xaneiro de 1813, na facenda de Chacachacare, tomou un papel decisivo na campaña de liberación do Oriente Venezolano. Ese mesmo día asinouse na súa facenda a Lei de Chacachacare, na que se menciona a Concepción como "*Magnánima Muller*" e que deu comezo á campaña de Oriente.

A súa solidariedade coa causa independentista continuou despois da constitución da III República. En 1821, Venezuela enfrontábase á ameaza de Miguel de la Torre, o que motivou a Concepción, que conduciu barcos da súa propiedade desde a colonia británica de Xamaica, transportando armas para o exército de Bolívar.

Cando o seu irmán morreu en 1854, aínda vivía na propiedade de Chacachacare, onde morreu dous anos despois. 

En homenaxe á súa memoria, un transbordador da naviera Conferry recibiu o seu nome.

## Notas
Odón (nome)

**Odón** é un nome propio masculino galego. Esta forma escrita é común co asturiano e co castelán. A súa orixe é a raíz xermánica *aud- que quere dicir 'posesión, riqueza'. A súa introdución é recente, derivada de *Oto* ou *Otho*, a través do acusativo Othonem na forma latinizada. En galego tamén ten a variante **Otón**.

En xaneiro de 2023 existían 14 varóns en Galicia co nome Odón, cunha media de idade de 66,6 anos. Non hai persoas rexistradas coa variante Otón.

## Historia 
Odón é o nome de varios emperadores do Sacro Imperio Romano Xermánico: Odón I o Grande (936-973), Odón II (973-983), Odón III (980-1002) e Odón IV, así como do santo Odón de Cluny (879-942) quen foi o primeiro grande abade desta abadía francesa.

## Odón noutras linguas 
* Alemán: Udo/Otto
* Aragonés: Otón
* Asturiano: Odón
* Catalán: Odó/Otó/Ot
* Castelán: Odón
* Éuscaro: Oto/Oton/Odon
* Francés: Othon
* Inglés: Otto
* Italiano: Ottone/Oddone/Oddo
* Portugués: Otão/Oto

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lista de nomes masculinos en galego
* Lista de nomes masculinos galegos máis comúns
### Ligazóns externas 
* Guía de nomes galegos. Nomes masculinos Real Academia Galega
Xertrude de Baviera

**Xertrude de Baviera** (en dinamarqués e alemán: *Gertrud*; nada arredor de 1152/55 e finada en 1197, foi duquesa de Suabia como cónxuxe de Frederico IV de Suabia e raíña de Dinamarca como esposa de Canuto VI de Dinamarca.

## Traxectoria 
Xertrude era filla de Henrique o León de Baviera e Saxonia e Clemencia de Zähringen e a súa data de nacemento foi probablemente 1152 ou 1155. Casou con Frederico IV de Suabia en 1166, e enviuvou en 1167. En 1171, estaba comprometida e en febreiro de 1177 casou con Canuto de Dinamarca en Lund. A parella viviu os primeiros anos en Escania.

O 12 de maio de 1182 convertéronse en rei e raíña. Ela non tivo fillos. Durante o seu segundo matrimonio, escolleu vivir en castidade e celibato co seu marido. O cronista Arnoldo de Lübeck comentou do seu matrimonio que o seu cónxuxe era: "O máis casto, vivindo así os seus días coa súa casta esposa" na castidade eterna.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 41
* 
* Alf Henrikson: *Dansk historia* (Danish history) (1989) 
* Sven Rosborn (In Swedish): *När hände vad i Nordens historia* (What happened when in Nordic history) (1997)
* Dansk biografisk Lexikon / VI. Bind. Gerson - H. Hansen
Casa de Galicia

A **Casa de Galicia** foi unha mutualista de asistencia sanitaria, que funcionou en Montevideo durante 104 anos. Fundada en 1917 por un grupo de inmigrantes galegos, o 23 decembro de 2021, a xustiza uruguaia decretou o seu peche.

## Historia 
A principios do século XX, o Uruguai foi un dos principais destinos da emigración galega a América do Sur. O 1 de outubro de 1917 a colectividade galega do Uruguai fundou en Montevideo a Sociedade de Instrución, Recreo, Beneficencia e Asistencia Médica Colectiva Casa de Galicia. O seu principal dirixente foi José María Barreiro, natural de Baiona.

Na década de 1950 adquiriu un inmoble na avenida Millán do barrio do Prado de Montevideo onde construíu o seu sanatorio principal e o edificio da súa sede. Foi inaugurado en 1957. A poucos metros dela está a Quinta de Casa de Galicia. Con sede na avenida 18 de Xullo, a sociedade contaba co Instituto Manuel Curros Enríquez e a biblioteca Alfonso R. Castelao, ademais dun grupo de policlínicos do departamento de Montevideo.

O 23 de decembro de 2021, a xustiza uruguaia decretou o cesamento inmediato das actividades da mutua, que estaba a atravesar graves problemas económicos e padecía un alto nivel de endebedamento. A institución contaba naquel momento cuns 45.000 socios e 1.300 traballadores. O sanatorio púxose baixo a supervisión da Administración Estatal de Servizos Sanitarios, á espera de que se resolvese o futuro dos seus traballadores, membros e usuarios.

En novembro de 2022, o último presidente da Casa de Galicia, Alberto Iglesias, aproveitando a visita ao país do presidente da Xunta de Galicia, Alberto Núñez Feijóo, anunciou que denunciaría ao conselleiro de Sanidade Pública, Daniel Salinas, por entender que o peche da mutua era unha acción premeditada e organizada coa intención de beneficiar a outras institucións sanitarias, en particular ao Círculo Católico e ao Hospital Evanxélico.

Tras o seu peche, un grupo de socios e a súa comisión de cultura constituíron a Asociación Civil Centro Histórico-Cultural Casa de Galicia, que busca manter o patrimonio histórico e cultural da antiga mutualidade galega e é a súa continuidade histórica. Con varios centos de socios, busca manter viva a historia e a cultura galega no país, desenvolvendo actividades culturais, cursos, e procurando a xestión do Panteón Social da Casa de Galicia no Cemiterio Norte.

## Outras actividades 
A Casa de Galicia organizou diversas actividades culturais, destacando a ensinanza do baile tradicional galego. Tamén contou cunha Sección Deportiva que disputou cinco tempadas federada na Asociación Uruguaia de Fútbol.

## Notas
Ramón Fernández Pousa

**Ramón Fernández-Pousa Gil**, nado en Longos (San Cristovo de Cea) o 3 de outubro de 1909 e finado en Madrid o 11 de novembro de 1989, foi un filólogo, arquiveiro, historiador, profesor e xornalista galego.

## Traxectoria 
Estudou no Seminario de Ourense. Colaborou en *Galicia*. Licenciado en Filosofía e Letras polas universidades de Santiago de Compostela e Salamanca, doutorouse en Filosofía e Letras na Universidade Central de Madrid (1940), onde traballou como profesor adxunto. Ingresou no Corpo Facultativo de Arquiveiros, Bibliotecarios e Arqueólogos en 1941. En 1942 foi trasladado do Arquivo Histórico e da Delegación de Facenda de Salamanca ao Arquivo da Censura de Publicacións da Vicesecretaria de Educación Popular de Falange Española Tradicionalista y de las JONS. Foi catedrático de Filoloxía Latina da Universidade de Murcia (1949-1970). Foi fundador e director da Hemeroteca Nacional. Foi académico correspondente da Real Academia Galega. Finou en Madrid o 11 de novembro de 1989.

## Obras 
* *Las miniaturas del Cartulario de Toxos Outos del AHN*.
* *Abadologio del monasterio de Osera desde 1672 a 1824*.

* ''Diccionario del 'latín dos canteiros' de Galicia*.

* *Selección literaria del idioma gallego (siglos XI-XX)*.

* *Temas españoles. Hombres de Galicia*.

* *Índice de publicaciones periódicas diarias españolas*.

* *Catálogo de los diarios y revistas existentes en la Hemeroteca Nacional*.

* *Publicaciones diarias periódicas y extranjeras que recibe la Biblioteca Nacional*.

* *Biblioteca Técnica de Prensa''.
## Recoñecementos 
* Gran Cruz da Orde do Mérito Civil (1979).
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Ramón Fernández Pousa en Gran Enciclopedia de España
### Ligazóns externas 
* Ficha en PARES
Harrison Ngau Laing

**Harrison Ngau Laing**, nado en 1959, é un ecoloxista e político malaisiano, membro do pobo kayan. Foi galardoado co Premio Medioambiental Goldman en 1990 polo seu traballo para evitar a deforestación da rexión de Sarawak. Foi membro do Parlamento de Malaisia de 1990 a 1995.

## Traxectoria 
Harrison Ngau naceu en 1959 na súa aldea natal en Long Keseh, que está situada preto do río Baram na rexión norte de Sarawak. En 1976, unha empresa madeireira chamada WTK (forma abreviada para o fundador da empresa, Wong Tuong Kwang) foi á súa aldea. Harrison era un mozo de 17 anos que acababa de completar o segundo último ano da súa escola secundaria en Marudi. Volveu á súa aldea para unhas vacacións de Nadal cando se convocou unha gran reunión na súa casa comunal. Os veciños só se decataron de que a empresa WTK acababa de recibir unha concesión detrás da súa casa comunal cando a empresa apareceu con excavadoras, maquinaria pesada e motoserras diante deles. Os veciños inicialmente discutiron a idea de deter os madeireiros, pero cando os traballadores da empresa lles enviaron unhas galletas e Coca-Cola, os veciños aceptaron a comida e a resistencia diminuíu. Máis tarde descubriuse que dous veciños da casa comunal posuían accións noutra empresa madeireira propietaria da concesión. Venderon a concesión a WTK e obtiveron un bo beneficio. Como Harrison era o único que sabía escribir, ofreceuse a escribir cartas á empresa. Máis tarde, WTK acordou pagar unha compensación de RM 2 (0,60 USD) por cada tonelada de madeira extraída da súa zona.

Harrison entón pasou a traballar nun hotel en Miri, unha fábrica de xeo, e coa petroleira Shell. En 1980, comezou a filial de Sarawak de Sahabat Alam Malaysia (SAM), unha organización ambiental e de dereitos humanos en Malaisia. Foi a Marudi e alugou unha oficina para a súa organización. En novembro de 1980, estaba casado con Uding, de 17 anos, outra kayan dunha aldea próxima. Criaron catro fillos e seguen facendo campaña contra as empresas madeireiras na rexión de Baram. A primeira protesta foi no río Apoh contra a empresa madeireira Samling. Os kayan de tres casas longas foron a ameazar aos empregados da empresa. A empresa acordou entón pagar unha indemnización ás tres casas longas. A organización de Harrison estaba implicada principalmente no asesoramento dos pobos indíxenas no exercicio dos seus dereitos sobre a terra. A mediados da década de 1980, o pobo penan comezou a acudir á súa oficina cando eles mesmos tamén se viron afectados pola talla. contra Barisan Nasional (BN) durante as eleccións xerais de Malaisia de 1990. Derrotou o viceministro de Fomento, e converteuse en parlamentario pola circunscrición electoral de Baram. Porén, nas eleccións xerais de Malaisia de 1995, foi derrotado por outro candidato do BN Jacob Dungau Sagan.

## Notas
Hit Man: Asasino por casualidade

***Hit Man: Asasino por casualidade*** (en ) é un filme estadounidense de 2023 producido e dirixido por Richard Linklater, quen escribiu o guión xunto a Glen Powell. O filme está protagonizado por Powell, Adria Arjona, Austin Amelio, Retta e Sanjay Rao. Conta a historia dun policía encuberto de Nova Orleáns que se fai pasar por un sicario fiable mentres intenta salvar unha muller necesitada. A premisa básica baséase na historia real dun profesor universitario que traballou para a policía de Houston a finais dos anos 80 e 90 como un sicario falso, como se describe nun artigo da revista de 2001 por Skip Hollandsworth.

*Hit Man: Asasino por casualidade* estreouse na 80ª edición do Festival Internacional de Cinema de Venecia o 5 de setembro de 2023. Estreouse en cinemas selectos dos Estados Unidos o 24 de maio de 2024, antes do seu debut en streaming por Netflix o 7 de xuño, con grande éxito da crítica. Estreouse en Amazon Prime Video o 27 de agosto de 2024 con versión dobrada e subtitulada en galego.

## Personaxes 
* Glen Powell como Gary Johnson
* Adria Arjona como Madison Figueroa Masters
* Austin Amelio como Jasper
* Retta como Claudette
* Sanjay Rao como Phil
* Molly Bernard como Alicia
* Evan Holtzman como Ray

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lista de títulos con versión en galego nas plataformas de streaming
Pecha Kucha

[miniatura|Evento 'Pekakucha' en [Chile.]]

***Pecha Kucha***, ás veces transcrito ***pekakucha*** (en xaponés *ペチャクチャ*), é un formato de presentación no que o contido pode mostrarse de forma sinxela, eficiente e informal, normalmente nun evento público deseñado para tal fin. Baixo o formato, o presentador mostra vinte imaxes de vinte segundos cada unha, durante un tempo total de seis minutos e corenta segundos.

Foi deseñado en 2003 por Astrid Klein e Mark Dytham de Tokyo Klein Dytham Architecture (KDa), que buscaban ofrecer aos mozos deseñadores un lugar para coñecer, conectar e mostrar o seu traballo e atraer xente ao seu espazo de eventos experimentais en Roppongi. Crearon un formato que mantén as presentacións de forma concisa co fin de fomentar o interese do público e aumentar o número de presentadores ao longo dunha velada. Tomaron o nome *Pecha Kucha* dun termo xaponés para o son da conversa. 

## Notas
János Vargha

**János Vargha**, nado en 1949, é un biólogo, ecoloxista e fotógrafo húngaro. Organizou a oposición ao proxectado encoro de Nagymaros, no sistema do río Danubio. Fundou Duna Kör, un movemento medioambiental.

## Traxectoria 
Vargha graduouse na Universidade József Attila de Szeged en 1977, onde fixo un mestrado en bioloxía. En 1998 converteuse no xefe conselleiro medioambiental do goberno húngaro, mais deixou o seu traballo en 2000.

### Activista social e ambiental 
Ao redor de 1981, Vargha estivo activo para salvar o río Danubio e o hábitat de máis de 200 especies animais e vexetais debido aos plans de construír un encoro que somerxería 150.000 acres de bosques. Isto levaría a transformar a fauna e flora do río Danubio nun lugar industrial. Para evitar que as autoridades construísen o encoro, fundou en 1984 unha asociación Duna Kör (Círculo do Danubio) que estaba en contra do proxecto. As publicacións de Vargha sobre o encoro de Nagymaros foron censuradas polas autoridades húngaras. A pesar deste feito, Vargha conseguiu publicar información sobre as posibles consecuencias e perigos da construción do encoro para a fauna e a poboación local. Organizou un paseo cos membros de Duna Körthe polo lugar do encoro que foi reprimido pola policía. Daquela traballaba como redactor nunha revista científica, traballo do que foi despedido pola súa participación en actividades medioambientais. Co fin de dar a coñecer ao mundo os plans de construción do encoro, Duna Körthe organizou moitas manifestacións e unha conferencia internacional (1988) coa axuda do Fondo Mundial para a Natureza. Como resultado, máis de 150.000 persoas apoiaron a petición dun referendo nacional sobre o encoro.

Dende 1981 Vargha publica artigos e presenta conferencias sobre cuestións ambientais da xestión da auga e das construcións hídricas.

## Galardóns 
János Vargha recibiu o Premio Medioambiental Goldman en 1990, e o Right Livelihood en 1985. O Premio Right Livelihood foille concedido polo seu compromiso na preservación da vida salvaxe do río Danubio e asegurar o acceso a auga potable para a poboación local.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*János Vargha
Liudolfo de Saxonia

**Liudolfo** nado contra o ano 805/820 e finado o 11 ou 12 marzo do 866, foi un oficial e conde carolinxio no Ducado de Saxonia dende o 844 até o 866 en que morreu. 

A casa Liudolfinga, tamén coñecida como a dinastía odoniana, leva o seu nome por ser el o seu membro verificado máis antigo.

## Traxectoria 
Liudolfo era fillo dun margrave (en alemán: *Markgraf*), Bruno (Brun o Brunhart) e da súa esposa, Gisla von Verla. Tiña amplas posesións na zona do Harz occidental e no río Leine. A mediados do século IX, foi nomeado margrave na fronteira oriental de Saxonia nas guerras do rei da Francia Orientalis, Lois o Xermánico, e serviu como líder militar (*dux*) contra as invasións viquingas e os eslavos polabianos. Algúns autores posteriores denominaron a Liudolfo, duque dos saxóns orientais (*dux Orientalis Saxonum)*, probablemente desde 850, e conde de Ostfalia. O seu cargo pasou á súa vez a dous fillos, o segundo dos cales, Odón, conseguiu o recoñecemento como duque de Saxonia, e posteriormente, engadiu Turinxia ás posesións familiares. O fillo deste Odón, foi o famoso Henrique I de Alemaña, que máis tarde recibiu a coroa real. O mosteiro, debidamente establecido na súa igrexa propietaria en Brunshausen, foi consagrado polo futuro bispo de Hildesheim, Altfrid, e no 852, a filla menor de Liudolfo, Hathumoda, converteuse na súa primeira abadesa. Posteriormente, polo 881, o convento foi trasladado para formar a abadía de Gandersheim, elevada a mosteiro imperial polo neto de Liudolfo, Henrique I de Alemaña no 919.

Mentres o rei Lois o Alemán estaba preocupado pola política imperial, Liudolfo, confiando no rango así como nas terras alodiais que herdara dos seus devanceiros, alcanzou unha posición de liderado entre a nobreza saxóa, feito evidente polo matrimonio da súa filla Liutgarda co rei. 

### Morte 
Morreu no 866 e foi enterrado na Abadía de Gandersheim. As sucesións dos seus fillos Bruno e Odón non atoparon resistencia. A súa muller, Oda, retirouse tamén á Abadía

## Familia 
Sobre o 830, Liudolfo casou con Oda,

* Bruno (. 830/840 – 880), sucedeu a seu pai como líder saxón; foi o suposto proxenitor dos Brunónidas.
* Oda de Saxonia (c. 845 – 874), casada con Lotario I de Stade.
* Odón o Ilustre (.  – 912), sucedeu a seu irmán no 880; foi o pai de Henrique I de Alemaña.
* Lutgarda (.  – 885), casou no 847 co gobernante franco do Leste, Lois o Mozo, segundo fillo do rei Lois o Xermánico.
* Hathumoda (.  – 874), primeira abadesa de Brunshausen (dende 852).
* Gerberga (d. 896/897), abadesa de Brunshausen (dende 874) e máis tarde de Gandersheim.
* Christina (d. 919/920), abdesa de Gandersheim dende 896/97.
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Bob Brown (político)

**Robert James Brown**, nado en Oberon, Nova Gales do Sur o 27 de decembro de 1944, é un expolítico, ecoloxista e doutor australiano. Foi senador e líder parlamentario do partido político Verdes Australianos. Brown foi elixido para o Senado de Australia polos Verdes de Tasmania, uníndose á senadora en funcións Dee Margetts dos Verdes de Australia Occidental para formar o primeiro grupo de senadores dos Verdes de Australia despois das eleccións federais de 1996. Foi reelixido nas eleccións de 2001 e 2007. Foi o primeiro membro abertamente homosexual do Parlamento de Australia e o primeiro líder abertamente homosexual dun partido político australiano.

Mentres foi membro do parlamento de Tasmania, Brown fixo campaña con éxito por un grande aumento das áreas salvaxes protexidas. Brown liderou os Verdes Australianos dende a fundación do partido en 1992 até abril de 2012, período no que nas enquisas creceron até o 10% a nivel estatal e federal (13,1% dos votos das primarias en 2010). De 2002 a 2004, período no que os partidos menores mantiveron o equilibrio de poder no Senado, Brown converteuse nun político moi recoñecido. En outubro de 2003 Brown foi obxecto do interese dos medios internacionais cando foi suspendido do parlamento por intervir durante un discurso do presidente dos Estados Unidos George W. Bush.

O 13 de abril de 2012, Brown dimitiu como líder dos Verdes e indicou a súa intención de dimitir do Senado en xuño. Isto ocorreu o 15 de xuño de 2012.

## Notas
Lambirón

O **lambirón** é un personaxe da mitoloxía galega que fai o mal por canto sitio vai.

Non é natural do país, senón un forasteiro, un *estraño*, que non sabe falar a lingua do país. Se non é humano, ben o parece. Percorre os camiños envelenando as fontes, secando as colleitas, estragando os froitos e sementando pestes. Tamén pode roubar, secuestrar (especialmente nenos) e matar a quen atope.

A suposta existencia destes individuos que envelenan fontes e causan mortes estendeuse por toda Europa xa na Idade Media e rexurdía no imaxinario popular con cada epidemia de peste. Na gran pandemia de Peste Negra de mediados do século XIV asegurouse que se difundía intencionadamente polos chamados *sementadores*, que contaminaban nas fontes e ríos con po que sacaran dos bubóns dos enfermos e mortos pola enfermidade. A pandemia afectou tamén a Galicia e de aí pode vir o mito dos homes das bubas.

## Lenda do lambirón descuberto 
Vicente Risco conta un sucedido sobre un galego que regresou de América e ía andando cara á súa aldea. Parou xunto a unha fonte para tomar unha medicina e veuse arrodeado por varios veciños do lugar que o acusaron de ser un lambirón. Intentou defenderse explicándolles, en galego, quen era, a onde ía e que facía alí, pero os homes non o escoitaron, esixíndolle que falara na súa lingua.

Cacheárono e, cando lle atoparon a caixiña coa súa medicina, aseguraron que era para envelenar a fonte. O home negouno pero sen convencelos, e ó final obrigáronlle a tomar dunha vez tódalas pastillas que levaba. O home, morto de medo por se podía facerlle mal foi axiña á botica, pero alí tranquilizárono porque non existía perigo de sobredose.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Cuba, Reigosa, Miranda; ilustracións de Enríquez, Lázaro (1999). *Dicionario dos seres míticos galegos*. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. ISBN 84-8302-363-6.
* Risco, Vicente (1962). "Etnografía: cultura espiritual", en *Historia de Galiza*, dirixida por Ramón Otero Pedrayo. Ed. Nós, Bos Aires, tomo I, pp. 304-305.
* Vaqueiro, Vítor (2011). *Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxias, santos e milagres*. Ed. Galaxia, Vigo.
Cataxénese (homónimos)

O termo **cataxénese** pode referirse a:
*** Cataxénese**, un termo arcaico da bioloxía evolutiva, usado en contraste coa anaxénese.
*** Cataxénese**, un termo usado en xeoloxía para describir o craqueamento que resulta na conversión de queróxenos orgánicos en hidrocarburos.
Manuel Cotos Lorenzo

**Manuel Cotos Lorenzo**, nado na Ponte San Pedro (Folgoso, Sobrado) o 20 de febreiro de 1942 e finado en Barcelona o 12 de xaneiro de 2016, foi un empresario galego afincado en Cataluña dedicado á hostalaría e á inmobiliaria.

## Traxectoria 
miniatura|Publicidade de Casa Cotos de 1983.
Fillo primoxénito de Jesús Cotos Senín e de Virtudes Lorenzo García, recibiu o seu nome do seu avó paterno, falecido en 1933. Os seus pais, que sempre se dedicaron ao campo, ao tratado de gando e á venda de queixos nas feiras, contraeran matrimonio o 7 de setembro de 1940 despois da participación de Jesús na guerra civil española, durante a cal combateu na batalla do Ebro. Tivo sete irmáns, que ao igual ca el recibiron a educación primaria na escola da parroquia. Desde mozo axudou aos seus pais e tivo visión emprendedora, pescando troitas no río Tambre para posteriormente vendelas, e recollendo area fluvial para fornecerlla aos construtores locais. Tamén traballou na pequena central eléctrica da lagoa de Sobrado, á que ía e desde a que volvía con axuda dunha bicicleta obsequio da súa avoa Dolores Senín Fraga.
miniatura|ita|Casa Cotos.
En 1958 emigrou a Barcelona, onde se atopaba o seu tío Manuel Cotos Senín, tamén veterano de guerra. Florida Park, ata entón dirixido polo seu fillo, pechou as súas portas no ano 2005; e despois dunha década de actividade, Fincas Aragal pechou tamén as súas en 2008 por mor da súa xubilación, que coincidiu coa crise económica mundial.

Manuel Cotos morreu no Hospital de Barcelona en 2016, sendo enterrado no cemiterio de Corbera de Llobregat, localidade onde residía.

## Vida persoal
Casou con María Teresa Alvarín Varela, comerciante e hostaleira natural do Saviñao (Lugo).

## Galería de imaxes
## Notas
## Véxase tamén
### Bibliografía 
*
Ángela Costas Parada

**Ángela Costas Parada**, nada en Vigo en 1978, é unha ilustradora galega.

## Traxectoria 
Estudiou Economía Internacional na Universidade de Vigo. Traballou como xestora de proxectos e cooperante internacional no Perú, coa ONG Inti desenvolvendo unha labor activa no mundo infantil.

## Ilustracións 
### Literatura infantil
* *Caderno de Actividades VIGO Planeta*, caderno ilustrado (autora: Soledad García Riveiro) 
* *Misión para unha formiga*, álbum ilustrado (autora: Soledad García Riveiro)
* *URCO unha historia reciclada*, álbum ilustrado de arte reciclado (autora: Soledad García Riveiro) 

### Poesía
* *Libro do Certame internacional de Poesía en Lingua Galega Rosalía de Castro 2019-2023,* ilustracións das obras gañadoras (autores: Clara Vidal López, Carmen Gómez García, Martiño Maseda Lozano, Francisco Fernández Davila, Xurxo Alonso García, Andrea Nunes Brións, Xosé Luís Santos Cabanas, Clara Vidal López, Lupe Gómez, Marcus Daniel Cabada, María Álvarez Martínez, Esther Val Rodríguez) 

* *APOSIOPESE*, ilustración de cuberta poemario (autora: Soledad García Riveiro), 2024. Obra gañadora do 3º premio do XI Certame de Poesía Leiras Pulpeiro de Mondoñedo. 

* *Palabras mortas*, ilustración de cuberta poemario (autor: Francisco Javier Fernández Davila), 2024. Obra gañadora do Certame de poesía Xosé Manuel López Ardeiro 2024.
* *A serea e o home plástico*, ilustración de poema (autora: Soledad García Riveiro), Revista Inviable, 2024 

* *Bethléem*, ilustración de poema (autora: Soledad García Riveiro). Obra gañadora do XLVIII Certame Nacional de Poesía sobre o Nadal, Revista Inviable, 2024 

* *O camiño de Perséfon*e, ilustracións do poemario (autora: Soledad García Riveiro). Obra gañadora do Certame de Poesía en Lingua Galega Manuel María, 2023.

### Narrativa
* *Un paseo polo Nadal de Vigo*, ilustracións libro (autora: Soledad García Riveiro). Obra gañadora do 2º premio Exeria 2024.
* *PRIMAVERA. A camareira, o cuarto e o libro de poemas*. Ilustración de cuberta do libro (autor: Francisco Javier Fernández Davila). Obra gañadora premio Novela Antón Risco 2023. 

## Premios 
* Premio de Microrrelatos Mulleres Progresistas, 2019, obra finalista por *A viaxe de Amelia*, 2017.
* Premio de Certame Microrrelato Catro a Catro, obra gañadora por *O mozo de Maruxa,* 2017.

## Notas
Municipio de Tukums

O **municipio de Tukums** (en letón, *Tukuma novads novads*) é un dos 36 municipios de Letonia.

Localizado no centro de dito país báltico, é un municipio establecido o 1 de xullo de 2021 no transcurso da reforma administrativa territorial de Letonia de 2021, que fusionou o antigo municipio de Tukums, o municipio de Engure, o municipio de Jaunpils e o municipio de Kandava. Limita ao leste co Golfo de Riga e a cidade estatal de Jūrmala, así como co municipio de Mārupe e o municipio de Jelgava, ao sur co municipio de Dobele, ao oeste cos municipios de Saldus e Kuldīgas, así como co municipio de Talsi. O centro do distrito está situado na propia cidade de Tukums.

O territorio do distrito se solapa por completo co territorio do distrito de Tukums que existía antes da reforma territorial administrativa anterior.

## Historia 
A zona estivo habitada desde o Neolítico (asentamento de Siliņupīte, preto de Lapmežciems, datado entre o III-II milenio a.C.). A principios do século XIII, o territorio estaba habitado por livonios, curonios e semigaliáns.

En 1253, tras a división de Kursa, o condado pasou a ser propiedade da Orde de Livonia. En 1562, foi incluído no establecido Ducado de Kurzeme e Zemgale. En 1795, o ducado foi incluído no Imperio Ruso e en 1797 pasou á gobernación de Kurzeme (unha pequena parte arredor do lago Kaniera xa estaba anexada a Rusia en 1783 e incluída na gobernación de Vidzeme).

## Turismo 
O turismo é un dos catro sectores prioritarios e de especialización económica do municipio de Tukums (programa de desenvolvemento da rexión de Tukums 2015-21; TRDP). O patrimonio cultural e natural ben conservado, así como unha boa accesibilidade debido a unha infraestrutura desenvolvida (é dicir, estradas, transporte público) e unha localización comparativamente céntrica e a proximidade coa capital Riga son boas condicións previas para o desenvolvemento do turismo e actividades turísticas diversas. Actualmente hai 167 lugares turísticos rexistrados no municipio. O número de visitantes rexistrados alcanzou os 355.000 en 2014 (TRDP 2015-2021). Aínda que é considerable dada a poboación de Letonia, este número non sitúa a Tukums entre os principais destinos turísticos de Letonia, aínda que o turismo non rexistrado significa que probablemente o número de visitantes sexa maior.

Unha oferta turística convencional na rexión (por exemplo, museos, castelos, casco histórico de Tukums) foi continuamente actualizada e complementada con novos lugares turísticos, actividades e servizos, como obradoiros creativos, pazos renovados, rutas temáticas, aplicacións móbiles, etc. Moitos destes novos atractivos teñen como obxectivo redescubrir o valor do capital (rural) local, como a comida local, as tradicións, os recursos naturais, o patrimonio cultural e as personalidades famosas da rexión. A diversificación e segmentación da oferta turística estase a dar resposta aos gustos dos consumidores (por exemplo, ecoturismo, agroturismo, gastronómico, turismo médico)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Organización territorial de Letonia

### Ligazóns externas 
* Relación: Tukuma novads en *openstreetmap.org* .
Bruno de Saxonia

**Bruno** (en alemán: *Brun*, ou *Braun)* **de Saxonia** nado c. 830/840 e finado o 2 de febreiro de 880, un membro da dinastía odoniana membro da dinastía otoniana, foi duque de Saxonia dende 866 até a súa morte no 880. 

Está considerado coma un devanceiro dos brunónidas, unha póla menor dos odonianos, aínda que a filiación é incerta. Bruno morreu loitando contra guerreiros nórdicos na batalla do páramo de Lüneburg  e é venerado como un dos mártires de Ebsdorf. 

## Traxectoria 
[miniatura|[Abadía de Ebstorf.]]
Era o fillo maior do conde saxón Liudolfo (morto en 866) e da súa muller, Oda. Seu pai posuía grandes propiedades en Ostfalia ao longo do río Leine, onde en 852 fundou o mosteiro de Brunshausen. Bruno sucedeu ao seu pai e é mencionado como conde en 877. Aínda que Liudolfo é descrito como *dux orientalis Saxonum*, é dicir, líder en Saxonia Oriental (Eastfalia), é posible que Bruno, segundo a *Res gestae saxonicae* do cronista medieval Widukind de Corvey, xa fose *dux totius Saxonum*, duque (Herzog) de toda Saxonia. 

O ascenso da súa familia no Francia orientalis está documentado polo feito de que a irmá de Bruno, Liutgarda, casara no 874 co príncipe carolinxio Luís o Mozo, segundo fillo do rei Lois o Xermánico, polo que, nos *Annales Fuldenses*, foi denominado *ducem et fratrem reinæ* (*duque e irmán da raíña*). Non se sabe nada do matrimonio e dos fillos de Bruno. 

Apoiou ao seu cuñado Luís o Mozo nas loitas co seu tío, o emperador Carlos o Calvo. Como comandante en xefe saxón durante as invasións viquingas, morreu, xunto con outros nobres, nunha batalla contra guerreiros "nórdicos" (probablemente un continxente danés do Gran Exército Pagán, derrotado polo rei Alfredo o Grande) o día da Candeloria, 2 de febreiro de 880. A batalla de mediados do inverno foi unha derrota aplastante na que xunto co duque Bruno tamén morreron os bispos de Minden e Hildesheim, así como doce condes saxóns e outros nobres foron asasinados. Segundo o cronista bispo Tietmaro de Merseburgo, Bruno morreu nun río asolagado; o que probablemente tivo lugar durante a batalla ou unha retirada. Sucedeuno o seu irmán menor Odón o Ilustre, cuxo fillo Henrique o Paxareiro se converteu en rei de Francia Oriental no 919.

## Veneración 
Bruno é venerado como santo e mártir na Igrexa Católica, sendo honrado cunha festa o 2 de febreiro co nome de **San Bruno de Saxonia**. Ao redor de 1160, as súas reliquias foron trasladadas polos condes de Dannenberg á abadía de Ebstorf, preto de Uelzen, que dende o século XIV foi localizado como o lugar da batalla do 880 e converteuse nun importante lugar de peregrinación. Segundo a tradición, Bruno é tamén o fundador de Brunswick, así como o antepasado do conde local Bruno I (quen fora candidato á elección real de 1002) e dos seus descendentes brunónidas. Malia que a semellanza da denominación suxire un parentesco, algunhas mencións parecen referirse a un margrave saxón anterior chamado Bruno o Mozo, posiblemente o avó de Bruno.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Mapamundi de Ebstorf

### Ligazóns externas 
* *The Annals of Fulda* (traducidas e anotadas por Timothy Reuter)
Modesta

**Modesta** é un nome propio feminino galego. Esta forma escrita tamén é común co aragonés, co castelán, co italiano e co portugués. A súa orixe é o alcume latino *Modestus* 'moderado', 'dotado de modestia', que á súa vez deriva de modus 'moderación'.

En xaneiro de 2023 existían 429 mulleres en Galicia co nome Modesta, cunha media de idade de 75 anos.

## Historia do nome 
Era un nome común entre os primeiros cristiáns como mostra de humildade. É por iso que existen no santoral dez santos ou santas con este nome.

## Modesta noutras linguas 
* Aragonés: Modesta
* Castelán: Modesta
* Italiano: Modesta
* Portugués: Modesta

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lista de nomes femininos en galego
* Lista de nomes femininos galegos máis comúns
### Ligazóns externas 
* Guía de nomes galegos. Nomes femininos Real Academia Galega
Tomás Acción Golpe

**Tomás Acción Golpe**, nado en en Iñás (Oleiros) o 5 de xuño de 1898 e finado en Casablanca o 26 de abril de 1947, foi un mariño galego.

## Traxectoria 
Ingresou no corpo de Maquinistas da Armada en 1916. En 1921 realizou os cursos na Escola de Submarinos de Cartaxena e en 1929 ascendeu a maquinista primeiro con rango de oficial, e a capitán en outubro de 1935. Estivo destinado a bordo de diferentes destrutores e buques de instrución. En 1932 era oficial do cruceiro *Miguel de Cervantes* e o 2 de xullo de 1936 foi nomeado maquinista segundo do acoirazado *Jaime I*.
Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 mantívose leal á República, xunto con Benito Sacaluga, xefe de máquinas primeiro, mentres gran parte dos oficiais e xefes do acoirazado trataron de sublevarse, operación que frustrou a acción revolucionaria da mariñeiría, cabos e suboficiais. Tomás Acción foi designado membro do Comité de goberno do buque e durante algunhas semanas o seu presidente.
Foi director do periódico *Amanecer* que se editaba no propio buque ata xuño de 1937 cando se produciu a explosión do acoirazado no porto de Cartaxena, que o inutilizou. Despois foi comisario do destrutor *Lazaga*. Foi ascendido a comandante de máquinas en outubro de 1937 e destinado ao cruceiro *Libertad*. Detido no Parque de Artillería durante os sucesos do 5 de marzo, non saíu de Cartaxena co resto de persoal da frota.

Na noite do 28 ao 29 de marzo de 1939 partiu de Cartaxena no buque de vixilancia *V-24* (antigo bou *Teresa*) con 178 refuxiados máis con destino a Orán. En maio foi internado en Camp Morand ata o 15 de marzo de 1940, cando se formaron as Compañías de Traballadores, e foi enviado nunha viaxe de máis de tres días a Bou Arfa, en pleno deserto, para traballar na construción do ferrocarril Transahariano. En Bou Arfa foi un dos animadores das actividades culturais, teatro e música, con outros internos como o tenor Vicente Sempere. Algunhas destas actividades foron consideradas subversivas e Tomás foi catalogado como comunista e enviado ao campo de castigo de Missour, onde permaneceu case un ano ata o desembarco aliado de novembro de 1942.

Tomás Acción deixou un avultado manuscrito cos seus recordos de guerra que asinou como **Iñás** e foi enviado á familia pola filla dun compañeiro de armas.

Estableceuse en Casablanca. Finou en Casablanca o 26 de abril de 1947, sen que se teña noticia dos seus últimos días. Foi soterrado no cemiterio internacional de Ben M´Sick de Casablanca.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
### Ligazóns externas 
* Biografías de republicanos
* El exilio republicano en el norte de África
* Tomás Acción Golpe, las ultimas salidas a Oran.
Tomiko Yamakawa

**Tomiko Yamakawa** (en ), nada o 19 de xullo de 1879 e finada o 15 de abril de 1909, foi unha poeta xaponesa do período Meiji.

## Traxectoria 
Tomiko Yamakawa naceu en Takehara, na prefectura de Shiga (actual cidade de Obama, na prefectura de Fukui) o 19 de xullo de 1879. Foi a cuarta filla de Teizo Yamakawa e Ei Yamakawa. A súa familia pertencía a unha antiga liñaxe de samurais de alto rango do dominio de Obama.

En 1895, ingresou na escola misioneira para mulleres *Baika gakuen*, en Osaka, onde se graduou en 1897. En decembro dese mesmo ano, publicou o seu primeiro *tanka*.

En abril de 1900, ingresou como investigadora na súa alma máter, especializándose en lingua inglesa. En xuño dese mesmo ano, comezou a colaborar coa revista *Myōjō* (en ; lit. "Venus") de Tokyo, fundada por Yosano Tekkan; en agosto, coñeceu a Tekkan e á súa futura esposa, a poeta Yosano Akiko. Malia amar a Tekkan, en abril de 1901 a súa familia obrigouna a casar con Yamakawa Kenshichiro, un membro do seu clan, pero este faleceu ao ano seguinte. En xaneiro de 1903, divorciouse formalmente e regresou á súa localidade natal.

En 1904, matriculouse en Literatura Inglesa na Universidade de Mulleres do Xapón, onde permaneceu até marzo de 1907. En 1905, xunto con Yosano Akiko e Masuda Masako, publicou a escolma poética *Koigoromo* ("A roupa do amor").

O 15 de abril de 1909 finou a causa dunha enfermidade respiratoria, con tan só 29 anos. A súa tumba atópase no templo Hosshinji, na cidade de Obama.

## Publicacións 
* *Koigoromo* 恋衣 (1905), xunto con Yosano Akiko e Masuda Masako. Hongō shoin.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 

### Outros artigos 
* *Myōjō*
* Yosano Akiko
* Yosano Tekkan

### Ligazóns externas 
* *Koigoromo*, texto completo en xaponés (Aozora Bunko)