open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Feira da ciencia e tecnoloxía

Unha **feira da ciencia e tecnoloxía** é unha feira onde se presentan montaxes e investigacións científicas e tecnolóxicas. A denominación pode variar dependendo da dedicación temática, concepción do desenvolvemento ou mesmo do país (varios exemplos poden incluír, Galiciencia, Feira da Ciencia de Ribadeo, Expociencia, Exporecerca Jove, Euroscience, Google Science Fair etc)

Algunhas delas celébranse en grandes espazos e teñen proxección internacional. Outras son celebradas en institucións educativas de grao medio co fin de achegar os novos descubrimentos ao alumnado.

## Introdución
Unha feira de ciencia é en xeral unha feira onde os participantes presentan os resultados dos seus proxectos de ciencias en xeito de informe, mural e/ou modelos que teñan creado. As feiras de ciencia permítenlles ós escolares expoñer e, ás veces, tamén competir en actividades de ciencia e/ou tecnoloxía.

Proxectos longos de ciencia son raros nos centros escolares, nos Estados Unidos, lugar onde eclosionou a realización de feiras de ciencia, pero tamén en xeral ó ancho do mundo. As feiras de ciencia proporcionan un mecanismo ós estudantes cun grande interese en ciencia para dispor dun titor que pode coincidir co propio profesor ou ser totalmente alleo, pertencente a unha universidade próxima, por exemplo, e que poden proporcionar instrución e equipamento que os centros de ensino non poden afrontar.

Nos Estados Unidos de América, as feiras de ciencia fixéronse populares nos 1950, coa ISEF, coñecida entón como a Feira de ciencia Nacional. O interese na ciencia estaba por entón alto despois do horror das dúas bombas atómicas e o nacemento da televisión. Ó progresar a década, as historias de ciencia nas noticias, como a vacina de Jonas Salk para combater a polio e os lanzamentos do Programa Sputnik, xuntaron a ciencia ficción e a realidade e trouxeron un número crecente de estudantes ás feiras.

## Notas 
## Véxase tamén
### Outros artigos
* *A ciencia ten nome de muller* (en Wikibooks)

### Ligazóns externas
*Wiki sobre feiras de ciencia
*Blog con sección sobre feiras de ciencia e a Feira da Ciencia do IES Porta da Auga
*Aquí poden atoparse varios artigos sobre feiras de ciencia
Foguete

[miniatura|190px|dereita|Foguetes. [Fogos de artificio.]]
A palabra **foguete** (), en termos xerais, aplícase a calquera dispositivo propulsado a reacción pola expulsión dos gases xerados nunha cámara de combustión.

## Características 
Dado que o combustible propulsor contén un carburante e un oxidante, o foguete pode propulsarse con independencia do seu contorno, ao contrario que outros motores a reacción, que utilizan o osíxeno presente na atmosfera para queimar o carburante que transportan. O motor dun foguete, polo tanto, é autocontido e resulta o único adecuado para propulsar expedicións dirixidas ao espazo exterior.

O impulso para propulsar un foguete baséase na terceira lei da dinámica, debida a Isaac Newton. Esta lei afirma que para cada acción existe unha reacción da mesma intensidade e sentido oposto.

### Tipos 
Os foguetes pódense dividir en dous tipos:
* os de carburante sólido, como os mísiles balísticos intercontinentais ou o Aero High;
* e os de carburante líquido, como o impulsor espacial Saturno 5;
En ámbolos dous casos chámase motor á cámara de combustión onde se queima o carburante. Nun foguete de carburante líquido os combustibles propulsores almacénanse en tanques separados e fanse entrar en cantidades adecuadas dentro do motor; nos foguetes de carburante sólido a carga propulsora almacénase e quéimase dentro do motor.

### Etimoloxía 
A palabra foguete utilízase moitas veces para referirse tanto ao dispositivo que produce o empurrón como ao conxunto do vehículo propulsado. Para evitar a ambigüidade, sobre todo nos casos de vehículos grandes, como os mísiles ou os foguetes de lanzamento espacial, chámase motor do foguete ao dispositivo propulsor do mesmo.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Foguete espacial
Consellería de Presidencia, Administracións Públicas e Xustiza

A **Consellería de Presidencia, Administracións Públicas e Xustiza** foi unha consellería da Xunta de Galicia existente entre 1983 e 2018. Tivo como principais funcións a xestión das relacións da Xunta coas administracións locais e de xustiza. Tamén se ocupaba da xestión interna e da administración autonómica, así como da policía autonómica de Galicia. O seu último conselleiro foi Alfonso Rueda.

## Historia 
A consellería de presidencia tivo distintas denominacións e funcións ao longo da historia. Ademais, durante algúns períodos levou tamén aparellado o cargo de vicepresidencia da Xunta.

En 1983 (por uns meses) e despois dende 1983 ata 1990 absorbe ademais as competencias da Consellería de Xustiza e Interior. Durante a maior parte da súa existencia, agás entre 1990 e 1993, e 2005 e 2009 a consellería integra tamén a área de Relacións Institucionais (véxase tamén Consellería de Relacións Institucionais). A consellería desapareceu durante a reorganización de 2018. As competencias en xustiza e presidencia pasaron á Vicepresidencia primeira e Consellería de Presidencia, Xustiza e Turismo e a competencia en administracións públicas pasou á Consellería de Facenda e Administración Pública.

### Conselleiros 
* Xosé Luís Barreiro Rivas (1982-1983). Primeiro como conselleiro de Presidencia e en 1983 como conselleiro de Presidencia e Xustiza. Ese mesmo ano volve ser unicamente conselleiro de Presidencia, pero co engadido de ocupar a vicepresidencia de asuntos políticos.
* Manuel Anxo Villanueva Cendón (1986-1987)
* Pablo González Mariñas (1987-1989)
* Dositeo Rodríguez (1989-1999). Conselleiro de Presidencia e Administración Pública.
* Jaime Pita (1999-2005). Conselleiro de Presidencia e Administración Pública, e a partir de 2001, conselleiro de Presidencia, Relacións Institucionais e Administración Pública.
* José Luis Méndez Romeu (2005-2009). Consellería de Presidencia, Administracións Públicas e Xustiza.
* Alfonso Rueda (2009-2018).

## Estrutura interna 
### Secretarías e direccións xerais 
Ademais da necesaria Secretaría Xeral da consellería, a consellería de Presidencia conta coas seguintes direccións xerais:
* Dirección xeral de Xustiza: Juan José Martín Álvarez
* Dirección xeral de Administración local: Norberto Uzal
* Dirección xeral de Relacións institucionais e parlamentarias: Roberto Castro
* Dirección xeral de Emerxencias e interior: Santiago Villanueva Álvarez
* Dirección xeral de Relacións exteriores e coa Unión Europea: Xesús Gamallo
* Dirección xeral de Avaliación e reforma administrativa: Jaime Bouzada

### Entes adscritos á consellería 
* Escola Galega de Administración Pública (EGAP): Pablo Figueroa Dorrego, director.
* Academia Galega de Seguridade Pública
* Axencia Galega de Emerxencias
* Policía autonómica de Galicia
* Instituto de Medicina Legal de Galicia (IMELGA)

## Véxase tamén
### Ligazóns externas 
* Consellería de Presidencia, Administracións Públicas e Xustiza
Consellería de Facenda e Administración Pública

A **Consellería de Facenda e Administración Pública** é o órgano da Xunta de Galicia encargado da preparación e xestión dos orzamentos de Galicia e da recadación de impostos. O seu titular actual é Miguel Corgos López-Prado.
## Historia
A consellería de Facenda recibiu ese nome dende abril de 2009, co goberno de Alberto Núñez Feijóo. Ese nome tamén o levara entre marzo e setembro de 1983. Anteriormente fora denominada consellería de Economía e Finanzas ou tamén como Economía e Facenda, e integraba tamén as competencias en promoción económica. Durante un determinado período entre 1983 e 1984 ocuparase tamén das competencias sobre comercio.

### Conselleiros
*Carlos Otero Díaz (1981-1983) - Consellería de Economía e Finanzas, e despois consellería de Facenda.
*Carlos Mella (1983-1984) - Consellería de Economía, Facenda e Comercio.
*Xaime Trebolle (1984-1986)
*Ángel Mario Carreño (1986-1986)
*Xosé Antón Orza (1985-1986)
*Carlos Otero Díaz (1986-1987)
*Fernando Salgado García (1987-1989)
*Xosé Antón Orza (1989-2005)
*Xosé Ramón Fernández Antonio (2005-2009)
*Marta Fernández Currás (2009-2011) - Consellería de Facenda.
*Elena Muñoz (2012-2015)
*Valeriano Martínez García (2015-2021)
*Miguel Corgos López-Prado (2021-...)

## Estrutura interna
### Secretarías e direccións xerais
Ademais da necesaria Secretaría Xeral da consellería, que neste caso particular se denomina secretaría xeral e do patrimonio (ocupada a partir de xaneiro de 2012 por Socorro Martín Hierro, a consellería de Facenda conta coas seguintes direccións xerais:
* Intervención xeral: Almudena Chacón (con rango de dirección xeral)
* Dirección xeral de Orzamentos: Miguel Corgos López-Prado
* Dirección xeral de Tributos: Carlos Enrique Rodríguez Sánchez
* Dirección xeral de Planificación e fondos: Francisco Javier Rodríguez Seijo
* Dirección xeral de Función pública: José María Barreiro Díaz
* Dirección xeral de Política financeira e Tesouro: Eugenio García Lalinde

### Outros organismos dependentes
*Instituto Galego de Estatística.
*Tribunal Galego de Defensa da Competencia
*Centro Informático para a Xestión Tributaria, Económico-Financeira e Contable
*Consello Económico e Social

## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*Consellaría de Economía e Facenda
Peter Drucker

**Peter Ferdinand Drucker**, nado en Viena o 19 de novembro de 1909 e finado en California o 11 de novembro de 2005, foi un avogado e empresario austríaco, considerado o pai da xestión empresarial.
Camelle, Camariñas

**O Espírito Santo de Camelle**

Ten seis entidades de poboación: Arou, Camelle, Camelle de Riba, Lazo, Lobeiras e A Lagoa.

Por esta parroquia pasa a 5ª etapa da ruta de sendeirismo do Camiño dos Faros.

## Historia
Hai un petróglifo no monte de Can Ladrón.

Durante as invasións normandas dos viquingos, os habitantes de Camelle refuxiáronse no agocho do Alto da Gurita. Segundo a tradición oral, agocháronse entre as árbores pintados con barro e prepararon unha emboscada ós viquingos na zona da Señora, preto da vila, con vitoria local..

A finais da idade media creouse un dos primeiros peiraos galegos adicados á pesca da balea, xunto cos de Malpica e Caión. Foi fundado por baleeiros vascos, e destacaron na pesca os capitáns García de Olaso e Sarrondo, naturais de Zarautz (Guipúscoa) e Clemente del Campo, de Luanco (Asturias). No monte de Can Ladrón construíuse un posto de vixilancia, posiblemente do século XVI.

Na localidade de Camelle viviu e desenvolveu a súa obra o artista alemán Manfred Gnädinger, máis coñecido como Man, o *Alemán de Camelle*.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Museo de Man, Camelle, Camariñas, Galiza 01.jpg|Museo de Man
Ficheiro:Museo de Man, Camelle, Camariñas, Galiza 02.jpg|Museo de Man
Ficheiro:Museo de Man, Camelle, Camariñas, Galiza 04.jpg

## Lugares e parroquias 
### Lugares e barrios de Camelle 
### Parroquias de Camariñas 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lugares de Camariñas
Grial

**Grial** pódese referir a:
*O **Santo Graal** ou Sangreal, elemento mitolóxico cristián;
****Grial***, publicación trimestral a cargo da editorial Galaxia creada en 1963.
AGNIX

A **Asociación de Usuarios GNIX** (**AGNIX**) foi unha asociación galega que tiña como finalidade a formación e divulgación do software libre como medio para acada-la alfabetización informática galega. Estaban a desenvolver unha distribución de GNU/Linux que era coñecida coma GNIX. O seu enderezo web era (www.agnix.org).

## Véxase tamén
GNIX

miniatura|200px|Captura do escritorio do GNIX-Vivo

**GNIX** é unha distribución de GNU/Linux doada de usar e traducida ó galego.

## Características
As traducións ó galego están dispoñibles grazas á coordinación do proxecto Trasno e ó traballo doutros moitos voluntarios galegos. Esta distribución está baseada noutra chamada Morphix. Esta está baseada noutra coñecida coma Knoppix, e esta baséase á súa vez na Debian.

É software libre e ademais é de balde.

## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*Sitio web da AGNIX
Dirección

Pode referirse a:
*en matemáticas e física, está relacionado coa Orientación.
*na categoría de Vías de comunicación está relacionado coa dirección da vía.
* en Xestión, Administración,  Goberno ou Arquitectura pode referirse á un posto de mando na estrutura (dirección).
* en Arte, música, teatro, cinema a dirección refírese ás persoas coordinadoras da disciplina. 
* en Vehículos a dirección refírese a un elemento para guiar o vehículo.
Linus Torvalds

miniatura|200px|Linus Torvalds (2002)
**Linus Benedict Torvalds**, nado en Helsinqui o 28 de decembro de 1969, é un informático finés que comezou o desenvolvemento de Linux, un kernel, e hoxe fai de coordinador do proxecto. Inspirándose no sistema operativo Minix, desenvolto por Andrew S. Tanenbaum para aprenderlle ós seus alumnos como funcionaba un sistema operativo, sentiu a necesidade dun sistema operativo de tipo UNIX capaz de executarse no seu PC. Torvalds fixo o desenvolvemento orixinal do kernel Linux no seu propio equipo durante o seu tempo libre.

## Traxectoria 
Os seus pais tomaron o seu nome de Linus Pauling. O seu avó, un matemático e estatístico da Universidade mercou un dos primeiros microordenadores Commodore en 1980 e pediulle axuda para o usar.

En 1988 Linus foi admitido na Universidade de Helsinqui. Ese mesmo ano Andy Tannenbaum sacou á luz o sistema operativo Minix. Dous anos despois, en 1990, Torvalds comezou a aprender a linguaxe de programación C na súa universidade. A finais dos anos 80 tomou contacto cos computadores IBM PC e en 1991 adquiriu un ordenador con procesador modelo 80386 de Intel.

Á idade de 21 anos, con 5 anos de experiencia programando (un en C), xa coñecía o bastante do sistema operativo Minix como para lle tomar algunhas ideas prestadas e encetar un proxecto persoal. Baseándose en *Design of the Unix Operating System*, publicado por Maurice J. Bach en 1986, e modificando gradualmente o Kernel de Minix, creou unha adaptación que executaba programas informáticos creados polo proxecto GNU, pero sobre unha arquitectura de *ordenadores compatibles*, IBM/PC.

Este proxecto persoal desembocou o 5 de outubro de 1991 co anuncio  da primeira versión de Linux capaz de executar BASH (*Bourne Again Shell*) e o compilador coñecido como GCC (*GNU Compiler Collection*).

En xaneiro de 1992 adoptouse a Licenza Pública Xeral (GPL) para Linux. Esta engade liberdades de uso a Linux totalmente opostas ás do software privativo, permitindo a súa modificación, redistribución, copia e uso ilimitado. Este modelo de licenciamento facilita o que é coñecido como o modelo de desenvolvemento de bazar, que deu estabilidade e funcionalidade sen precedentes a este.

miniatura|200px|Linus Torvalds na Linuxworld 2000 en Nova York.
En 1997 Linus Torvalds recibe os premios *1997 Nokia Foundation Award* de Nokia e *Lifetime Achievement Award at Uniforum Pictures*. Ese mesmo ano finaliza os estudos superiores (1988 - 1997) tras unha década como estudante e investigador na Universidade de Helsinqui, coordinando o desenvolvemento do núcleo do S.Ou. dende 1992.

Agora Torvalds traballa en Silicon Valley, California, (EUA). Só o 2% de Linux foi creado por el inicialmente nos anos 90, pero na súa persoa segue descansando a supervisión do desenvolvemento deste núcleo do sistema operativo.

Torvalds posúe a marca rexistrada "Linux" e supervisa  o uso (ou abuso) da marca a través da organización sen fins de lucro Linux International.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina persoal  
* Páxina de oficial do núcleo Linux
Á (homónimos)

**Á** pode ser:

***Á**, contracción da preposición *a* e o artigo *a*: *chaman á porta*
***Á**, órgano dos insectos, quirópteros e aves que lles posibilita o voo, tamén chamado *ala*.
***Á**, unha das partes dos avións.
***Á** ou **ala**, en baloncesto, xogador que se sitúa nos laterais do terreo de xogo.[https://web.archive.org/web/20140714164104/http://www.realacademiagalega.org/dicionario_rag/loadNoun.do?current_page=1&id=280953%5D%3C%2Fsup>
Número enteiro

Os **enteiros**, ou **números enteiros**, inclúen os números naturais (1, 2, 3, ...), os seus opostos (números enteiros negativos -1, -2, -3, ...) e máis o número 0.

Tamén se pode definir o conxunto dos **números enteiros** como o subconxunto dos números reais nos que a parte fraccionaria vale cero.

O conxunto de todos os enteiros represéntase como **Z** (máis apropiadamente, \mathbb{Z}), que ven de *Zahlen* (do alemán, "número").

Os números enteiros poden adicionarse ou subtraerse, multiplicarse e mais compararse. A principal razón da existencia dos números negativos é que fai posíbel resolver todas as ecuacións de primeiro grao (coa forma *ax + b = 0*). Para a incógnita *x*; nos números naturais apenas algunhas destas ecuacións eran resolúbeis.

Os matemáticos expresan o feito de que todas as leis usuais da aritmética son válidas nos enteiros dicindo que (**Z**, +, *) é un anel conmutativo.

A orde de **Z** dáse por ... < -2 < -1 < 0 < 1 < 2 < ... e fai de **Z** unha ordenación total sen límite superior ou inferior. Chámaselle a un enteiro *positivo* se é maior que cero; o propio cero non se considera un positivo. A orde é compatíbel coas operacións alxébricas no seguinte sentido:
# se *a* < *b* e *c* < *d*, entón *a* + *c* < *b* + *d*
# se *a* < *b* e 0 < *c*, entón *ac* < *bc*

Como os números naturais, os enteiros forman un conxunto infinito contábel.

Os enteiros non forman un corpo xa que, por exemplo, non existe un enteiro *x* tal que 2*x* = 1. O menor corpo que contén os enteiros son os números racionais.

Unha importante propiedade dos enteiros é a *división con resto*: dados dous enteiros *a* e *b* con *b*≠0, podemos sempre achar enteiros *q* e *r* tales que: *a* = *b* *q* + *r* e tal que 0 ≤ *r* < |*b*| (vexa módulo ou valor absoluto). *q* chámase o *cociente* e *r* o *resto* da división de *a* por *b*. Os números *q* e *r* son unicamente determinados por *a* e *b*. Esta división torna posíbel o Algoritmo Euclidiano para calcular o máximo divisor común, que tamén mostra que o máximo divisor común de dous enteiros pode ser escrito como a suma de múltiplos destes dous enteiros.

Todo isto pode ser resumido dicindo que **Z** é un Dominio euclidiano. Isto implica que **Z** é un dominio de ideais principais e que todo número enteiro pode ser escrito como produto de números primos de forma única (desde que o 1 non sexa considerado primo), que é o Teorema Fundamental da Aritmética.

O ramo da matemática que estuda os enteiros chámase de teoría dos números.

Un enteiro é frecuentemente un tipo primitivo en linguaxe de programación normalmente con 1, 2, 4, ou 8 bytes de lonxitude (8, 16, 32, ou 64 bits). Porén, un computador pode apenas representar un subconxunto dos enteiros con estes tipos, xa que os enteiros son infinitos e unha cantidade de bits fixa limita a representación a un máximo de 2 á potencia do número de bits (2^8 para bytes, 2^32 para arquitecturas de 32-bit etc).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
### Outros artigos 
* Número real.
* Enteiro alxébrico.

### Ligazóns externas 
* números inteiros.
P2P

A expresión **P2P** ou **P-to-P** trátase dun acrónimo que pode ter varios significados:

* ***peer-to-peer*** (*par a par*), as **redes de pares** ou **redes P2P**, consisten nunha ligazón entre dous ordenadores para compartir datos, de tal xeito que non existe un intermediario, tal como ocorría coas redes de compartido de datos anteriores a estas.
* ***point-to-point*** (*punto a punto*), termo de telecomunicación que conecta dous elementos.
Cadrado

miniatura|200px|dereita|Exemplo de cadrado.
Un **cadrado** é un cuadrilátero (polígono regular de 4 lados).

## Fórmulas métricas 
O perímetro dun cadrado de lado *l* é: *p = 4l*. Ou  p=  2 \sqrt{2} d, d = diagonal. E a área deste cadrado é: *A = l2*. Tamén  A= \frac{d^2}{2}

## Clasificacións 
O cadrado é:
* un paralelogramo, pois os seus lados son paralelos dous a dous.
* un losanxe, pois os seus lados posúen as mesmas medidas e as diagonais son perpendiculares.
* un rectángulo, pois os seus vértices forman ángulos de 90&nbsp;° e as diagonais posúen as mesmas medidas.

## Propiedades 
Nun cadrado, as súas diagonais son \sqrt{2} veces maior que a medida dos seus lados. As diagonais corresponden ao diámetro dunha circunferencia circunscrita ao cadrado, e esa ten área \pi/2 veces maior que a área do cadrado. O lado dun cadrado é igual a medida do diámetro da circunferencia inscrita no cadrado, e ten unha área \pi/4 (aproximadamente 0'79) veces maior que a área do cadrado. 

O cadrado presenta a propiedade de ser o cuadrilátero convexo que, para unha área dada, posúe o menor perímetro, e, para un perímetro dado, posúe a maior área. Un segmento que une os lados paralelos dun cadrado determina dous trapecios iguais (forma e tamaño). Se unes os puntos medios dos catro lados dun cadrado obtés outro cadrado cuxa área é a metade do cadrado orixinal.

A intersección do conxunto de todos os rectángulos e o conxunto de todos os diamantes é o conxunto de todos os cadrados. As diagonais dun cadrado son iguais e perpendiculares. A intersección dun cubo cun plano perpendicular a dúas caras opostas é un cadrado; e o cadrado de área máxima contén as diagonais de tales caras e a diagonal do sólido.

## Aplicación
Na axiomática da área de figuras planas (xeometría euclidiana), é conveniente que a área dun cadrado de lado 1, a súa área sexa unha unidade cadrada.  Ao relacionar o lado dun cadrado de lado 1 coa súa diagonal, os membros da escola de Pitágoras conseguiron que a diagonal non se poida expresar como unha razón de dous números enteiros.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina sobre debuxo técnico con exercicios e teoría práctica
Senhal

O ***senhal*** é un nome ficticio que os trobadores provenzais inserían nos seus versos ao xeito dun código para referirse tanto á dama, usualmente unha dona nobre casada, como a outro trobador ou personaxe. A miúdo aparecen nas *tornades* (as derradeiras estrofas, onde a poesía se dedica a alguén), aínda que non sempre. O *senhal* era un código entre ambos baixo a aparencia dunha metáfora ou dun elemento natural. Moitos trobadores empregaban sinais estandarizados, como un recurso literario máis, namentres outros os usaban como broma privada na corte, porque os receptores sabían que mantiñan unha relación con certa dama mais, ao seren sutís, non se lles podía acusar de adulterio.
Vereda, Colombia

Unha ***vereda*** é a división administrativa máis pequena de Colombia, habitualmente abrangue  zonas rurais ou pouco urbanizadas administradas por unha xunta de acción comunal ou outro ente semellante. As veredas agrúpanse en corregimientos.
Orson Welles

**George Orson Welles**, nado en Kenosha (Wisconsin) o 6 de maio de 1915 e finado en Hollywood (California) o 10 de outubro de 1985, foi un actor, director, guionista e produtor cinematográfico estadounidense.

## Traxectoria 
Fillo de Beatrice Ives e de Richard Head Welles, en 1918 participa como actor nunha representación da ópera *Samson and Delilah*.

Aos 18 anos, Welles comezou a traballar no teatro en Irlanda. Logo trasladouse a Nova York, onde debutou ao ano seguinte en Broadway coa representación de *Romeo e Xulieta*. Fundou posteriormente a compañía de teatro Mercury Theatre, coa que obtivo grande éxito. En 1938, xunto con varios colegas da súa compañía, representou por radio, na cadea CBS, unha adaptación da obra de H. G. Wells *A guerra dos mundos*. O realismo foi tal que a emisión causou auténtico pánico en Nova Jersey, onde segundo a obra tiña lugar a invasión dos extraterrestres. Este episodio deulle fama mundial, e levou a RKO Pictures a contratalo en 1939 con plena liberdade para escribir, producir e dirixir.

Posteriormente, Welles convenceu ao guionista Herman J. Mankiewicz para escribiren unha historia baseada na vida de William Randolph Hearst, magnate da prensa, propietario de dous importantes xornais. Tras uns retoques que el mesmo realizou no guión, Welles dirixiu a película co título de *Cidadán Kane*. Hearst tentou prohibir a proxección, pero estreouse en 1941 con grande éxito de crítica, aínda que non de recadación, debido ás trabas que tivo na distribución, promovidas por Hearst.

Actor prolífico, Welles a miúdo valíase do seu traballo de actor para financiar os seus proxectos como director. Foi un dos directores de maior talento da historia do cine, *Cidadán Kane*, no seu momento e agora, representou (e representa) un prodixio da técnica e narrativa cinematográfica. O plano secuencia inicial (unha toma ininterrompida de varios minutos) de *Sede de mal* amosa un dominio da posta en escena e organización dos movementos como só un cineasta da súa categoría podía conseguir. Mesmo obras menores coma *O estraño* presentan pegadas do seu grande talento.

En ocasións é difícil establecer a cronoloxía exacta da súa filmografía debido ás películas que iniciou e non puido rematar por falta de financiamento.

## Filmografía parcial como director 
* *The Hearst of Age* (curtametraxe, 1934)
* *Cidadán Kane* (1941)
* *A magnificencia dos Amberson* (1941-42)
* ''It's all True* (filme inacabado, 1942)
* *Journey into fear* (1943)
* *O estraño* (1945)
* *A dama de Shangai* (1946-47)
* *Macbeth* (1947)
* *Othello* (1949-52)
* *Don Quixote* (inacabada, 1954-55)
* *Touch of Evil* (1958)
* *Le Procès* (1962)
* *Badaladas a medianoite* (1964-65)
* *The Inmortal Story* (1966)
* *The Deep* (inacabada, 1967)
* *The other side of the wind* (inacabada, 1970)
* *F for Fake* (1973)
* *Filming Othello'' (1978)

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Illa Coelleira

miniatura|300px|dereita 
A **Illa da Coelleira** ou **Colleira** pertence ó concello do Vicedo, na provincia de Lugo. Está situada na boca oriental da ría do Barqueiro, que separa a costa das provincias da Coruña e Lugo.

Na Illa da Coelleira estivo antigamente un mosteiro, do cal fican restos en proceso de escavación.

## Descrición física
A illa está situada a 600 m do punto máis próximo da costa, a punta Canteiro. O pequeno estreito que a separa de terra firme, denomínase O Carreiro. O seu perímetro é de 1.852 metros, cunha superficie de 0,27&nbsp;km², estando o punto máis alto a 82 m sobre o nivel do mar. Está rodeada de varios illotes ou cons, algún deles unido á illa, como o do Cabaliño, sito no NE; outros son Percebellosa e Carabelas.

## Historia
A mención máis antiga da illa é do ano 1095, data na que Vimara Menendiz, fai unha doazón ao mosteiro de San Miguel "in locum Quonicularia, intus mare, in face Saure" (no lugar da Coelleira, dentro do mar, na foz do río Sor), pero que fai supor que estaba ocupado por monxes desde un tempo anterior. Tense suposto que este primeiro cenobio estaría rexido pola orde de San Bieito.

O certo é que falta documentación entre os séculos XI e inicios do XV. Cando reaparecen as noticias en 1420, a comunidade pertencía ao Cóengos Regulares de Santo Agostiño.

A renuncia do prior Lopo Dourado aos seus dereitos como tal, en 1485, en favor de Ares Pérez de Viladonga, ao tempo prior de San Martiño de Mondoñedo, nos anos finais do XV, leva á unión do mosteiro da Coelleira con ese centro, tamén submetido á regra de Santo Agostiño. Posteriores dificultades, especialmente económicas, deses cenobios, e outros de agostiños na diocese mindoniense, fixeron que por bula papal de 11 de novembro de 1534, o mosteiro da Colleira e a illa, pasase a ser anexado pola Catedral de Mondoñedo. Mais todas as referencias incidían que xa non había monxes alí, dando fe outro documento de 1595 que o edificio monacal estaba derruído.

No século XVII, unha denuncia do deán de Mondoñedo, en 1628, poñen de manifesto que a illa era ocupada, en ocasións, por mariñeiros vascos - denominados *vizcaínos* nas fontes -, para usala como atalaia na pesca de baleas. No ano seguinte a illa foi aforada a unha familia. No século XIX, a illa foi desamortizada, deixando de pertencer ao cabido de Mondoñedo, e pasando á propiedade da Mariña española, que instalou un faro para axuda da navegación.

## Toponimia
Aínda que hai diversas teorías sobre o nome, a máis aceptada, é que alude á abundancia de coellos. Existen outras illas co alcume de Coelleira noutros lugares, se ben non en Galiza. Un exemplo é nas illas Baleares, onde se sitúa a illa Conillera.

## Véxase tamén
### Bibliografía
*Lence Santar, Enrique, *La isla Colleira*, Boletín Comisión Provincial de Monumentos históricos y artísticos de Lugo, t. I, nº 7, 1941.
*Fariñas, J., *La isla Coelleira*, in *La Voz de Galicia*, 1-VII-1982.
*Cal Pardo, Enrique, *El monasterio de San Miguel de la isla de la Colleira. Historia y Leyenda. Colección documental*. Madrid. 1983 - ISBN 8430095853
Guerra civil (homónimos)

Por **guerra civil** enténdese a guerra que se dá no interior dun país entre os seus cidadáns.

*Guerra civil española, consecuencia da sublevación militar do 18 de xullo 1936 en España.
*Guerra civil estadounidense ou guerra de Secesión, a mantida entre os estados sureños e norteños nos Estados Unidos de América no século XIX.
*Guerra civil rusa
*Guerra civil inglesa
*Guerra civil inglesa (1135-1145)
*Guerra civil irlandesa
*Guerra das Dúas Rosas
*Guerra civil de Navarra
*Guerra civil etíope
*Guerra civil catalá
Luís Tosar

:*Para o artigo do poeta galego nado en 1952 véxase: Luís González Tosar.*

**Luís López Tosar**, coñecido como **Luís Tosar**, nado en Xustás (Cospeito) o 13 de outubro de 1971, é un actor e músico galego. É coñecido por actuar en filmes como *Cela 211*, *Te doy mis ojos*, *Mientras duermes*, *También la lluvia* e *Os luns ó sol*. É o cantante da banda Di Elas.

En 2025 foi Medalla de Ouro ao Mérito nas Belas Artes.

## Traxectoria 
[miniatura|Monumento dedicado ao actor Luis Tosar polos veciños da súa parroquia natal de [Xustás, Cospeito|Xustás, Cospeito.]]
Comeza no campo da curtametraxe. Aparece no videoclip da canción "Os Ghalisáns" do grupo Korosi Dansas, emitido no Xabarín Club. Acadou sona tras a súa aparición na serie *Mareas vivas*, emitida na Televisión de Galicia entre 1999 e 2003, que deu fama aos seus protagonistas.

Foi premiado como Mellor Actor nos Premios Goya da Academia das Artes e as Ciencias Cinematográficas de España 2004 por *Te doy mis ojos*, Mellor Actor de Elenco no 2003 por *Os luns ó sol* e, de novo, Mellor Actor Protagonista no 2009 por *Cela 211*. A súa traxectoria profesional mereceu diversas distincións fose do ámbito cinematográfico entre a que cabe destacar o Premio Xarmenta en 2005 pola súa defensa da lingua galega no Bierzo.

En 2006 ten un papel nunha película que foi remake da serie Miami Vice dos anos 80, *Miami Vice*, xunto a Colin Farrell e Jamie Foxx. En Alacant participou no filme inglés *Mr. Nice* xunto a Rhys Ifans, Chloë Sevigny, David Thewlis e a española Elsa Pataky.

Alén da súa faceta no mundo do cine, Luís Tosar é membro do trío cómico "The Magical Brothers" (con César Goldi e Piti Sanz). É integrante do grupo musical Di Elas, que lidera xunto con Piti Sanz. O 29 de marzo de 2011 publicaron o seu primeiro disco de nome homónimo.

## Política 
Representou a cara visible do apoio do mundo da cultura á Plataforma Nunca Máis durante a crise polo afundimento do petroleiro Prestige (13 de novembro de 2002), da que posteriormente se distanciaría directamente ó considerala politizada.

Foi militante do BNG, participando nas listas da coalición Galeusca-Pobos de Europa en representación do BNG nas eleccións europeas de 2004 e nas municipais de 2007 por Castro de Rei.

## Filmografía 
### Actor 
## Teatro 
* *A ópera dos tres reás* (2011), de Bertolt Brecht e Kurt Weill, co Centro Dramático Galego.

## Premios 
### Premios Goya 
### Unión de Actores 
### Fotogramas de Prata 
### Festival Internacional de Cine de Donostia 
### Festival Internacional de Cine de Mar del Plata 
### Premios Mestre Mateo 
### Premios María Casares 
### Festival Internacional de Cine de Miami 
### Festival Internacional de Cine de Seattle 
### Premio Xarmenta 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Luís Tosar en AVG
Río Bravo (filme)

***Río Bravo*** (en ) é un western dirixido por Howard Hawks, e unha das cinco películas nas que traballou con John Wayne (*Río vermello* (1948), *Río Bravo* (1959), *Hatari!* (1962), *El Dorado* (1966), *Río Lobo* (1970)).

Pódese interpretar *Río Bravo* en contraposición a outro western da época, *Só ante o perigo* (1952) de Fred Zinnemann. Na película de Zinnemman un atribulado shériff (Gary Cooper) pasaba a película pedindo desesperadamente axuda e ninguén o axudaba. No filme de Hawks o shériff en perigo non pide axuda pero todos están dispostos a prestarlla.

Son enfoques radicalmente distintos: Howard Hawks concibe o heroe como un home forte (habitualmente acompañado por mulleres fortes) que debe saír el só dos seus problemas, un personaxe que sabe como comportase e o que debe facer en cada momento.

Sobre a elaboración do guión cómpre dicir que os guionistas case sempre dispoñían dun par de opcións boas para resolver cada situación e iso permitiu que anos máis tarde puidesen utilizar parte do material descartado para facer *El Dorado* (1967) un filme crepuscular que retoma o tema do shériff "só ante o perigo".

No filme actúa Ricky Nelson (estrela musical xuvenil do momento); esa ocorrencia publicitaria permitiu que vise o filme un tipo de público novo que non coñecía a Howard Hawks.

Estreouse en galego na TVG o 17 de xaneiro de 2009.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Howard Hawks'Rio Bravo trailer (33).jpg|Ricky Nelson
Ficheiro:Howard Hawks'Rio Bravo trailer (27).jpg|Angie Dickinson
Ficheiro:Howard Hawks'Rio Bravo trailer (37).jpg|Walter Brennan
Ficheiro:Howard Hawks'Rio Bravo trailer (36).jpg|Dean Martin
Ficheiro:Howard Hawks'Rio Bravo trailer (35).jpg|John Wayne

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* 
* Ficha en AllMovie 
* Ficha en RottenTomatoes
Xavier Villaverde

**Francisco Xavier Fernández Villaverde**, máis coñecido como **Xavier Villaverde**, nado na Coruña o 2 de maio de 1958, é un director de cine galego.

## Traxectoria 
[miniatura|Estrela en [Festival de Cans|Cans.]]

En súper 8 e en galego filmou *A Semente* en 1977. Vencellado ó Equipo Imaxe rodou en 16mm o documental Circos (1979). En 1982 realizou en claves neorrealistas a súa primeira curtametraxe en 35mm, *Tacón*. Comezou a destacar no campo da creación en vídeo, sendo a obra máis coñecida dos seus principios *Veneno Puro* de 1984. Con *Viúva Gómez* e *Sexo Macumba* insistiu no mesmo estilo experimental. A curtametraxe *Alicia en Galicia* (1986) recibiu o primeiro premio no 16º Festival Internacional de Cinema de Montreal.

En 1989 realizou a súa primeira longametraxe, *Continental*. Logo adicouse un tempo a realización de publicidade, para dez anos máis tarde volver a dirección cinematográfica con *Fisterra, onde termina o mundo* (1999). A súa terceira longametraxe, tralo éxito de crítica e público de *Fisterra*, foi un filme de suspense e terror psicolóxico, *Trece badaladas*, baseada nunha idea do escritor Suso de Toro e rodada entre febreiro e maio do 2002 en Santiago de Compostela.

Despois de compartir a produción executiva da opera prima de Rodrigo Cortés, *Concursante* (2007) estreou *O sexo dos anxos* no 2012.

## Filmografía 
### Longametraxes 
* *Continental* (1989)
* *Fisterra, onde termina o mundo* (1999)
* *Trece badaladas* (2002)
* *O sexo dos anxos* (2012)

### Vídeo 
* *Veneno Puro* (1984)
* *Viúva Gómez* (1984)

## Galardóns e nomeamentos 
### Premios Mestre Mateo
Ouriceira

[miniatura|250px|Ouriceira na [A Cortevella, Martín, Baleira|Cortevella, Baleira.]]
Unha **ouriceira** é unha construción tradicional para gardar os ourizos das castañas no mesmo souto onde se recollen. Consiste nun valadiño circular de pedra (cachotaría), construído de forma rudimentaria, (dun e medio a metros de diámetro e dun de altura, aproximadamente) cunha entrada nun dos puntos, na que ás veces se lle pon un portelo, chamado porteleiro. No interior déitanse os ourizos aínda sen abrir que se chimpan do propio castiñeiro cunha avaloira ou taloira para posteriormente cubrilos de follas secas de castiñeiro, de xeito que se poden conservar por varios meses. Posteriormente sácanse pola apertura cun angazo ou cun pau en forma de pinza chamado petela. En zonas de Lugo tamén se lles chama **uriceiras**, **uricieiras**, **corripas** ou **corrizas**.

Son propios das montesías dos Ancares e do Courel.

A súa funcionalidade viña determinada pola necesidade existente nas serras de protexer as castañas de animais como o xabarín ou o porco bravo.

Na actualidade as castañas da ouriceira son menos apreciadas que as outras xa que collen un sabor pouco agradable coñecido como *"saber a ouriceira"*, sendo esta unha das posibles causas do actual abandono progresivo do seu uso.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Sequeiro
### Bibliografía 
*
Grupo da táboa periódica

Un **grupo ou familia da táboa periódica** é cada unha das columnas verticais da táboa. Os grupos adoitan ter tendencias periódicas máis significativas que os períodos e os bloques. As teorías mecánico cuánticas modernas sobre a estrutura atómica explican as tendencias dos grupos propoñendo que os elementos dentro do mesmo grupo xeralmente teñen a mesma configuración electrónica na súa capa de valencia. Consecuentemente, os elementos do mesmo grupo tenden a ter unha química compartida e exhiben unha clara tendencia nas propiedades cun número atómico crecente. Porén, nalgunhas partes da táboa periódica como o bloque-d e o bloque-f, as semellanzas horizontais poden ser tan importantes ou incluso máis pronunciadas que as semellanzas verticais.
 
Seguindo a convención internacional de nomes, os grupos numéranse dende o 1 ata o 18 dende a columna máis á esquerda (os metais alcalinos) ata a columna máis á dereita (os gases nobres). Previamente os grupos indicábanse con números romanos. En América, os números romanos ían seguidos dunha "A" se o grupo estaba no bloque s ou p, ou dunha "B" se o grupo estaba no bloque d. Os números romanos utilizados corresponden co último díxito da convención de nomes actual. En Europa as letras eran semellantes, pero a "A" utilizábase se o grupo estaba antes do grupo 10 e a "B" para este grupo e os seguintes. A maiores, os grupos 8, 9 e 10 adoitaban tratarse coma un grupo triplo, coñecido de forma colectiva en ámbalas dúas notacións como o grupo VIII. En 1988 entrou en vigor o novo sistema de nomeamento da IUPAC, desbotando os nomes anteriores. Algúns destes grupos recibiron nomes triviais non sistemáticos, malia que algúns destes nomes non son de uso habitual. Os grupos do 3 ó 10 non teñen nomes triviais e noméanse simplemente polo seu número de grupo ou polo nome do primeiro membro do grupo, xa que estes teñen poucas semellanzas e tendencias verticais. Porén, existen excepcións a estas tendencias. Por exemplo, no grupo 11, a electronegatividade increméntase nos elementos inferiores do grupo.

## Notas
## Véxase tamén
### Bibliografía
* 
*
Período da táboa periódica

Os **períodos** son as filas horizonais da táboa periódica. Malia que os grupos adoitan ter tendencias periódicas máis significativas, hai rexións nas que as tendencias horizontais son máis significativas, como por exemplo no bloque f, onde os lantánidos e actínidos forman dúas series horizontais substanciais de elementos. Os elementos do mesmo período presentan tendencias no raio atómico, enerxía de ionización, afinidade electrónica e electronegatividade. Ó desprazarse de esquerda a dereita por un período, o radio atómico adoita diminuír. Isto sucede porque cada elemento sucesivo ten un protón e un electrón engadido, o que provoca que o electrón sufra unha maior atracción cara ao núcleo. Esta diminución no raio atómico tamén provoca un incremento na enerxía de ionización ó desprazarse de esquerda a dereita polo período. Canto máis firmemente unido está un elemento, máis enerxía se precisa para eliminar un electrón. A electronegatividade incrementa da mesma forma que a enerxía de ionización por mor da atracción exercida polo núcleo nos electróns. A afinidade electrónica tamén presenta unha lixeira tendencia nos períodos. Os metais (na parte esquerda) adoitan ter unha menor afinidade electrónica que os non metais (na parte dereita), coa excepción dos gases nobres.

## Notas
Grupo de Programadores e Usuarios de Linux

O **Grupo de Programadores e Usuarios de Linux** é unha asociación universitaria fundada no ano 1998 na Facultade de Informática da Universidade da Coruña.
O seu principal obxectivo é dar a coñecer e promover o software libre na comunidade universitaria; para iso realízanse varias actividades e proxectos, dánselles recursos a outros grupos relacionados, coma o Proxecto Trasno etc.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* GNU/Linux
* Necromantux
### Ligazóns externas 
* Grupo de Programadores e Usuarios de Linux
Necromantux

**Necromantux** é un proxecto de software libre que ten coma obxectivo crear un conxunto de métodos e ferramentas para realizar recuperacións de datos, análise forense de ataques informáticos, xestión e monitorización de redes etc.

O seu primeiro produto é a distribución de GNU/Linux *Necromantux Live*, que consiste nun CD con auto-inicio (non precisa de instalación para o usar) que contén moitas ferramentas necesarias para estas tarefas.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina web do proxecto
Alcalino

Chámase **alcalino** a cada un dos elementos do primeiro grupo da táboa periódica, agás o hidróxeno.
Como adxectivo fai referencia a substancias ou disolucións que teñen características básicas, sendo as características das bases, en certo xeito, opostas ás dos ácidos.
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
*
Cidade autónoma

Unha **cidade autónoma** é unha división administrativa.

## Arxentina 
Na Arxentina, o artigo 129 da reforma constitucional arxentina de 1994 concedeu á cidade de Buenos Aires o rango de cidade autónoma, o que lle outorga un status practicamente equiparable —en case todos os sentidos— ao de calquera provincia arxentina, tendo polo tanto representantes no Congreso da Nación ademais dunha lexislatura propia. 

Non obstante o anterior, a doutrina e a xurisprudencia é consistente en afirmar que a cidade de Buenos Aires non é unha provincia e que aínda que ten autonomía, está limitada polas leis que dite o Congreso mentres as autoridades nacionais sigan residindo na cidade, o cal non ocorre nas provincias. A súa autonomía é derivada e non orixinaria. 

A Constitución afirma o sistema de goberno, republicano, representativo e federal. O termo “autónomo” non se atopa no texto, pero si “en cumprimento dos Pactos Preexistentes” asinado polos gobernantes das provincias “federais”, interpretándose constituír cada provincia como un Estado case libre, asociado nunha “confederación” para adquirir representatividade internacional por intermedio dun Goberno Central, destinado á administración dos intereses comerciais, económicos e financeiros comúns nas áreas internacionais, exclusivamente e representar á Confederación, nas relacións e controversias entre e cos Estados e intervir nos estudos, investigacións, colaboracións e solución de cuestións estranxeiras que vitaliza a necesidade da existencia arxentina no concerto internacional. Ademais, prevé as estratexias cos modos da defensa dos seus intereses, territorios e augas xurisdicionais, para o que cada estado federal cede un anaco das súas facultades e outro proporcional de riqueza de cada xestión para a constitución e sostén do goberno central e, da súa capacidade humana e material, prover recursos á loxística e as cotas de reposición.

## España 
En España teñen o rango de cidades autónomas, Ceuta e Melilla, localizadas no norte de África e limítrofes con Marrocos. Estas dúas cidades posúen competencias superiores ás dun municipio (poden decretar regulacións executivas) pero inferiores ás dunha comunidade autónoma (debido a que non teñen cámaras lexislativas propiamente ditas).

No ano 1995 aprobouse nas Cortes Xerais (Parlamento) un estatuto específico, que aínda que non lles concede capacidade lexislativa, si que lles permite propor nas Cortes as iniciativas lexislativas que consideren oportunas.

A diferenza das comunidades autónomas, non teñen unha asemblea lexislativa autónoma propia.

## Véxase tamén 
*Cidade-estado
O Porto do Barqueiro, Mogor, Mañón

**O Porto do Barqueiro** é un lugar da parroquia de Mogor no concello coruñés de Mañón, na comarca de Ortegal. Segundo o INE, en 2025 tiña 480 habitantes (223 homes e 257 mulleres), o que supón unha diminución en relación a 2011, cando tiña 547 habitantes.

É un dos principais atractivos turísticos do concello e onde se sitúa a casa consistorial. Está situado no suroeste da ría homónima, a máis setentrional da provincia da Coruña e das Rías Altas, na costa cantábrica.

Ao leste da ria do Barqueiro está a parroquia de Negradas, pertencente ao concello do Vicedo, na provincia de Lugo.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Barqueiro-133.jpg
Ficheiro:Barqueiro-135.jpg
Ficheiro:Barqueiro-128.jpg
Ficheiro:Barqueiro-129.jpg

## Lugares e parroquias 
### Lugares de Mogor 
### Parroquias de Mañón 
## Notas
Cepitá

**Cepitá** é un concello colombiano, situado no departamento de Santander. Cobre unha extensión de 139&nbsp;km² e en 2006 tiña 1.984 habitantes. O nome provén do cacique chibcha Cepetá, que loitou contra os españois opoñendo forte resistencia. A distancia a Bucaramanga, a capital do departamento, é 64&nbsp;km.

## Personalidades históricas 
* Pedro Fermín de Vargas, un dos líderes da independencia colombiana.

## Turismo 
Cepitá ten como atractivo o ecoturismo debido ás esgrevias penas dos canóns do río Chicamocha.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Jordán

**Jordán** é un concello colombiano, situado da provincia de Guanentá, no departamento de Santander. Foi fundado en 1830 e coñeceu diversos nomes, como Jordán Sube ou Cholo.

A distancia a Bucaramanga, a capital do departamento, é 80&nbsp;km. Ten unha extensión de 33&nbsp;km² e 1&nbsp;089 habitantes en 2018.

Está situado nas ribeiras do río Chicamocha, e durante moito tempo a súa ponte colgante foi o único xeito de cruzar o río. O seu canón e as paisaxes que produce son un dos atractivos do concello.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*Páxina oficial
Mal de Crohn

O **mal de Crohn** é unha enfermidade crónica que produce a inflamación do intestino. A súa causa é aínda hoxe descoñecida para a Medicina. A doenza provoca a inflamación da parede intestinal en todo o seu grosor. Pode ocorrer en todo o tracto gastrointestinal dende a boca ata o ano aínda que é máis habitual no final do intestino delgado e no intestino groso.

As causas do **mal de Crohn** son descoñecidas aínda que parecen relacionadas cos hábitos alimentarios e cunha disfunción inmunitaria (aparentemente ligada ó xene IBD5 do quinto cromosoma e máis o décimo sexto cromosoma). Algúns investigadores sosteñen actualmente que a expansión desta doenza está relacionada co emprego masivo de refrixeradores e neveiras. Segundo esta hipótese, certos individuos, predispostos xeneticamente, veríanse afectados pola proliferación de bacterias capaces de espallarse a temperaturas baixas e contaminar os alimentos conservados en refrixeración.

É unha enfermidade cunha incidencia baixa, aínda que cada vez máis frecuente nos países industrializados. Afecta por igual a homes e mulleres. Sorprendentemente, acada unha incidencia maior entre individuos de raza xudía. As persoas con familiares afectados por colite ulcerosa. A doenza maniféstase antes dos 30 anos aínda que adoita aparecer xa entre os 14 e os 24 anos.

Malia que se coñecen ataques agudos do mal de Crohn, normalmente a enfermidade preséntase de forma crónica, alternando, de xeito curiosamente regular, momentos en que se manifesta con períodos de boa saúde. Tampouco se sabe o por que deste ciclo e as causas que gobernan a reaparición da enfermidade. Adoita complicarse con obstrucións intestinais, fístulas e abscesos de pus. Tamén son habituais as hemorraxias rectais e o risco de desenvolver, co tempo, cancro de colon.

Xa que logo, non existe tratamento para a enfermidade de Crohn. As terapias son soamente paliativas dos síntomas. As obstrucións intestinais e os abscesos graves requiren cirurxía, pero tampouco estas intervencións curan a doenza.