Oposición ao franquismo

Denomínase **oposición ao franquismo** ou **antifranquismo** (na época, simplemente **oposición**) o conxunto de movementos políticos e sociais que se opuñan á ditadura de Francisco Franco desde o final da guerra civil española en 1939 até as primeiras eleccións democráticas de 1977, ano e medio despois da súa morte en 1975.

## Oposición ao franquismo na zona sublevada (1936-1939) 
Antes do remate da Guerra civil eran anecdóticas as mostras de oposición na zona sublevada, controlada polo nacente réxime do franquismo. En decembro de 1936 Manuel Fal Conde, líder de Comunión Tradicionalista, tentou crear unha Real Academia Militar de Requetés non sometida ao Exército. Isto supuxo a súa inmediata saída do país entre acusacións de traizón. O 16 de abril de 1937 producíronse incidentes violentos en Salamanca entre membros de distintas correntes existentes no seo de Falange Española de las JONS (a facción do triunvirato entre Agustín Aznar, José Moreno e Sancho Dávila contra a facción de Manuel Hedilla). Como resultado destes houbo dous mortos. O 25 de abril dese ano Manuel Hedilla, líder até entón de Falange Española de las JONS, foi acusado de conspirar contra Franco e condenado a dúas penas de morte. Estas primeiras escaramuzas dentro das propias filas sublevadas foron cortadas de raíz a través do Decreto de Unificación de 1937 que deu lugar á creación da FET y de las JONS, concibida como a rama política do denominado Movimiento Nacional.

## A oposición ao franquismo de 1939 a 1945 
### Os inicios da oposición do interior 
No interior de España as dúas primeiras organizacións do bando republicano que se reorganizaron foron a CNT e o PCE. Porén, as condicións en que o fixeron eran moi duras. O ambiente estaba marcado pola fame e as doenzas, con miles de persoas no cárcere ou á espera da súa execución. Outras facían desaparecer os trazos do seu pasado republicano para evitar a súa detención. A maior parte da poboación dependía para a súa subsistencia do estraperlo, o que aumentaba a súa vulnerabilidade ante as presións do estado. Por iso, en ambos os dous casos, a actividade clandestina centrouse en axudar os seus militantes encarcerados e as súas familias proporcionándolles casrtos e buscando o xeito de liberalos ou conseguir unha redución da pena. Tamén daban acubillo aos perseguidos pola policía.

Con todo, a primeira organización unitaria da oposición ao franquismo, a Alianza Democrática Española (ADE), foi promovida por un grupo de republicanos exiliados. Constituída no verán de 1940, tiña a súa sede en Londres. Pero en realidade, ADE, era a "fachada para as actividades dos servizos secretos británicos de información e os seus colaboradores españois no interior". Tivo unha curta vida porque a policía franquista logrou infiltrarse na organización e detivo unhas 200 persoas en Valencia, Madrid e outras cidades. Dez foron condenadas á morte, das cales tres foron fusiladas en Paterna en novembro. Tras a invasión de Francia desmantelouse a rede de axentes da ADE, que funcionaba desde o Midi. O goberno británico deixou de prestarlle o seu apoio, polo que desapareceu a finais de 1940.

Polos anarquistas, o primeiro comité do interior formouno Esteban Pallarols, que conseguira escapar do campo de Albatera. El ocupouse de crear unha rede clandestina para pasar a Francia os presos que conseguía sacar dos campos de concentración mediante documentos falsos. Pallarols foi detido pola policía, condenado á morte e fusilado o 18 de xullo de 1943. Ocupou o seu posto Manuel López López, pero este dimitiu ao pouco tempo por mor da tuberculose que contraera no campo de Albatera e foi substituído por Celedonio Pérez Bernardo, quen tamén foi detido ao pouco tempo, xulgado en setembro de 1942 e condenado a 30 anos de cárcere. Substituíuno Manuel Amil Barcia, pero este, axexado pola policía, tivo que abandonar Madrid e refuxiarse en Andalucía. As funcións do comité nacional foron asumidas pola organización de Madrid encabezada por Eusebio Azañedo. Este entrou en contacto coa CNT de Valencia, que se reorganizou, e coa de CNT de Cataluña, cuxa situación era bastante confusa debido á existencia de dous comités rexionais. Por mor da delación dun confidente, Azañedo foi detido en Madrid no verán de 1943, polo que Amil retornou á capital para se facer cargo de novo da secretaría xeral do comité nacional.
[miniatura|250x250px|Monumento ás [As Trece Rosas|Trece Rosas no cemiterio da Almudena de Madrid]]
En canto aos comunistas, a primeira organización do partido que se constituíu na clandestinidade foi en Madrid. Nada máis acabar a guerra formouse alí un comité provincial encabezado por Matilde Landa e integrado por varias militantes, entre elas mozas pertencentes ás JSU. Algúns dos seus membros foron detidos pola policía, que conseguira os ficheiros da organización xuvenil comunista. Foron acusados sen ningunha proba de estaren preparando un atentado contra Franco para o Desfile da Vitoria que se ía celebrar o 19 de maio. Un tribunal militar sentenciounos a morte e foron fusilados. Outros foron acusados de estaren implicados no atentado contra o comandante Isaac Gabaldón cando viaxaba no seu coche preto de Talavera de la Reina. O 4 de agosto celebrouse en Madrid un primeiro consello de guerra sumarísimo no que foron condenados á morte 65 dos 67 acusados. O día seguinte foron fusilados 63, entre eles 13 mulleres novas, algunhas menores de idade, que serían coñecidas como *As Trece Rosas*. Matilde Landa tamén foi detida, así como Enrique Sánchez e José Cazorla, dirixentes das JSU, que constituíran a primeira «delegación do comité central», o termo empregado para referirse á dirección comunista clandestina do interior de España. Sánchez e Cazorla foron fusilados o 8 de abril de 1940, mentres que Landa viu conmutada a súa pena por 30 anos de cárcere. Porén, a mediados de 1942 non puido soportar máis a presión psicolóxica a que a sometían as gardiás e a dirección da prisión de Palma e suicidouse. 

A seguinte tentativa do PCE de dotarse dunha dirección na clandestinidade foi obra de Heriberto Quiñones, escapado do campo de Albatera. Quiñones formou o comité do interior en maio de 1941, do que tamén formaban parte Luis Sendín e Julio Vázquez. Este último foi detido pola policía o 16 de xullo e foi substituído por Realino Fernández López, *Realinos*, do Partido Comunista de Euskadi. Nesas datas chegaron a Lisboa varios cadros comunistas enviados pola dirección do PCE en México para facerse cargo da organización do interior.  Porén, catro meses despois a policía portuguesa detivo o «grupo de Lisboa». A española arrestou o comité de Quiñones xunto con 200 militantes comunistas máis. O propio Quiñones foi detido o 30 de decembro de 1941 na madrileña rúa de Alcalá xunto con Ángel Garvín, que ocupara o posto de *Realinos* (detido con anterioridade) na dirección do interior. Todos os dirixentes do interior capturados foron condenados á morte e fusilados, así como os membros do «grupo de Lisboa», que foran extraditados a España, agás un deles que morreu no cárcere en 1947. A reacción da dirección do PCE no exilio ante este desastre foi acusar a Quiñones de ser un traidor que delatara á policía os compañeiros do «grupo de Lisboa». A esta gravísima acusación sumouse a de «trotskista», o peor cualificativo que podía recibir un comunista nos tempos da ortodoxia estalinista.

Trala caída de Quiñones, un antigo colaborador deste, Jesús Bayón, asumiu a dirección comunista no interior. Tamén formaron parte desta outros antigos «quiñonistas» que conseguiran eludir as detencións, como Calixto Pérez Doñoro. En xuño de 1942 Bayón foi substituído por Jesús Carreras, enviado pola dirección do PCE en Francia. A súa influencia fíxose notar cada vez máis na organización do interior grazas ao labor de Jesús Monzón e do seu adxunto Gabriel León Trilla. Estes reconstruíran o PCE no Midi francés, daquela baixo o réxime colaboracionista de Vichy, e o seu órgano de prensa, editado a partir de agosto de 1941 de forma clandestina, levaba o significativo título de *La Reconquista de España*. En febreiro de 1943 Carreras, delatado por un confidente da policía, foi detido en Madrid e torturado. Tras el caeron o resto da dirección nacional en Madrid, incluídos Bayón e Pérez Doñoro, e un número importante de militantes comunistas en activo, así como a plana maior das JSU. Por segunda vez en menos de dous anos, o PCE viu desmantelada a súa organización no interior.

Os socialistas tardaron moito máis en se reorganizaren cós anarquistas e comunistas. O primeiro núcleo que se reconstituíu foi o do País Vasco grazas ao traballo clandestino de Nicolás Redondo Blanco e Ramón Rubial. En Asturias, onde a represión foi máis forte debido á maior presenza da Garda Civil e do Exército que combatían o maquis, non se constituíu o primeiro comité provincial até 1944. En Madrid formouse un terceiro núcleo socialista grazas ao impulso de Sócrates Gómez.

### A oposición republicana do exilio 
Diego Martínez Barrio conseguiu aglutinar boa parte das forzas republicanas de esquerda do exilio (Unión Republicana, Izquierda Republicana, e Partido Republicano Federal) coa creación en México da Acción Republicana Española. O seu primeiro manifesto fíxose público o 14 de abril de 1941, décimo aniversario da proclamación da Segunda República Española. Rematababa facendo un chamamento ás democracias occidentais para axudaren a derrubar a Franco, pois «sen unha España libre non será posíbel unha Europa libre». O punto fundamental en que diverxía a proposta da ARE da do socialista Indalecio Prieto, (quen desprazara da dirección do PSOE e da UXT o sector «negrinista») era que propugnaba a reconstrución dun goberno republicano que se presentase aos aliados como alternativa a Franco. Pola súa banda, Prieto defendía a celebración dun referendo sobre a forma de goberno para atraer o apoio dos monárquicos.
[miniatura|250x250px|[Joan García Oliver, líder do sector «colaboracionista» do Movemento Libertario, cando foi ministro de Xustiza do goberno de Largo Caballero durante a guerra civil española]]
Os anarquistas, tamén levaron a cabo o seu propio proceso de unificación iniciado antes de rematar a guerra coa creación en Francia o 26 de febreiro de 1939 do Movemento Libertario, integrado pola CNT, a FAI e a FIJL. Na primavera de 1942 o Movemento Libertario do exilio viviu unha grave crise ao estalaren as tensións latentes desde o final da guerra entre o bando «colaboracionista» (encabezados por Joan García Oliver e Aurelio Fernández) e o «apolítico». Este último apoiaba o consello nacional con sede en París que presidían Germinal Esgleas e Federica Montseny. Nunha reunión que mantiveron en México o primeiro presentou un documento para a súa discusión titulado *Ponencia*, pero saíu derrotado. Polo tanto, decidiu formar a súa propia organización co periódico *CNT* como órgano de prensa. O portavoz do bando «apolítico» foi *Solidaridad Obrera*.

Desde a sinaturaa do pacto xermano-soviético en agosto de 1939 o PCE permaneceu illado do resto de forzas da oposición republicana. Isto debíase a que defendía unha política baseada na consideración da Segunda Guerra Mundial como unha «guerra imperialista» na que o pobo español non debía intervir. Só despois da invasión da Unión Soviética en xuño de 1941 comezou a romper o seu illamento ao defender agora que a Segunda Guerra Mundial era unha agresión do nazismo para «liquidar, un a un, todos os países libres», entre os que incluían a Unión Soviética, «para conseguir as súas arelas de hexemonía no mundo». Así o explicaba o artigo «Hagamos de toda España unha gran fronte contra Franco y contra Hitler», publicado en *Nuestra Bandera*. En consecuencia o PCE propuxo o 1 de agosto de 1941 a formación dunha «Unión Nacional de todos os españois contra Franco, os invasores italo-xermanos e os traidores». Esta aglutinaría todos os españois sen distincións, polo que o chamamento tamén ía dirixido aos militares monárquicos e a todos os elementos conservadores que quixesen apartarse da política franquista.

O primeiro froito desta nova doutrina foi a Unión Democrática Española (UDE). Constituída en México en febreiro de 1942, estaba integrada polo PCE, os sectores «negrinistas» do PSOE e a UXT, Izquierda Republicana (IR), Unión Republicana (UR), o Partido Republicano Federal (PRF) e a Unió de Rabassaires. Pola súa banda, o comunismo catalán do PSUC formou en maio a súa propia organización, Aliança Nacional de Catalunya (ANC), o que implicaba a incapacidade da UDE de atender tódalas necesidades, dende o punto de vista social  e territorial, e favorecía unha certa autonomía do PSUC respecto do PCE. Pero en setembro de 1942 o PCE deu un novo xiro á súa política ao facer público un manifesto que xa non mencionaba nin o goberno de Juan Negrín nin a Constitución de 1931. No seu lugar propuña a celebración de «eleccións democráticas» para formar unha «asemblea constituínte que elabore a carta constitucional que garanta a liberdade, a independencia e a prosperidade de España». Segundo Hartmut Heine, esta nova viraxe respondía á política de Stalin de considerar a Península Ibérica "parte indiscutíbel da esfera de influencia de Occidente ou máis ben de Inglaterra". Juan Negrín respondeu rompendo co PCE, o mesmo que os republicanos refuxiados en Reino Unido. En febreiro de 1943 a UDE disolveuse. Con todo, os sectores «negrinistas», a diferenza do propio Negrín, non romperon completamente os seus vínculos co PCE.
[miniatura|210x210px|[Diego Martínez Barrio, presidente das Cortes republicanas no exilio e fundador de Acción Republicana Española]]
Por iniciativa de Diego Martínez Barrio, o 20 de novembro de 1943 presentouse en México a Junta Española de Liberación. Integrada polo PSOE «prietista» e a ARE, constituíu a primeira alianza relativamente ampla das forzas republicanas no exilio desde o final da guerra civil. Con todo, a JEL non aglutinaba todas as forzas antifranquistas do exilio, xa que quedaran fóra dela o PCE e os sectores «negrinistas».

Pola súa banda o PCE impulsou a Unión Nacional Española, que pretendía encadrar todas as forzas antifranquistas, tanto republicanas como monárquicas. A liberación de Francia no verán de 1944 levou á UNE a considerar que chegara o momento de pór en marcha a invasión de España, tras as forzas nazis abandonaren os postos fronteirizos e seren substituídas por membros da Gendarmerie Nationale. A operación ideada por Jesús Monzón e os seus conselleiros políticos e militares consistía nun ataque frontal ás defensas fronteirizas dos Pireneos para estabelecer varias cabezas de ponte da «España liberada». A situación debía provocar unha insurrección popular en todo o país. Recibiu o nome en clave de *Operación Reconquista de España* e nela ían participar os 9.000 membros españois do *maquis* francés, integrados desde maio de 1944 na Agrupación de Guerrilleiros Españois (AGE).

A operación iniciouse entre o 3 e o 7 de outubro coa invasión do val de Roncal (Navarra). Unha semana despois tivo lugar a incursión polo sector comprendido entre Hendaia e Saint Jean-Pied-de-Port, no País Vasco. En ambos casos os guerrilleiros atoparon unha forte resistencia e acabaron retirándose uns días despois. O 17 de outubro comezou o ataque principal no Val de Arán por unha forza de 3.000 a 4.000 guerrilleiros ao mando de Vicente López Tovar, pero tamén tiveron que retirarse. Só un pequeno número logrou salvar o cerco e integrarse nos grupos do *maquis* do interior de España.

O buró político do PCE responsabilizou do desastre a Jesús Monzón e ordenou acabar coa UNE, aínda que non foi oficialmente disolta até o 25 de xuño de 1945. Monzón, temendo pola súa vida, desobedeceu a orde perentoria de regresar a Francia e deambulou polo interior de España até que foi detido e condenado a 30 anos de cárcere. O seu colaborador máis próximo, Gabriel León Trilla, foi asasinado en Madrid o 6 de setembro de 1945 por axentes comunistas cumprindo ordes da dirección do PCE. O mesmo lle sucedeu a outros dous cadros «monzonistas». Alberto Pérez Ayala foi asasinado en Madrid o 15 de outubro de 1945; Pere Canals, nada máis cruzar a fronteira francesa.[esquerda|miniatura|[Indalecio Prieto, que conseguiu impedir que as Cortes republicanas aprobasen a formación dun Consello Nacional da República, que fixese as veces de goberno no exilio]]Ese outubro de 1944 fíxose público o acordo alcanzado entre libertarios, anarquistas e republicanos do interior que daba orixe á Alianza Nacional de Forzas Democráticas (ANFD). O seu obxectivo era a formación dun goberno provisional que restabelecese as liberdades democráticas e convocase eleccións xerais. Mostrábase disposta a pactar coas forzas monárquicas sen pór como condición a restauración da República. Así, durante os últimos meses de 1944 o comité nacional da ANFD mantivo contactos cos xenerais monárquicos Aranda, Kindelán, Saliquet e Afonso de Orleáns e Borbón. Todos eles estaban convencidos de que a ditadura non sobreviviría á derrota das potencias do Eixe. Con todo, as conversacións pronto fracasaron porque os xenerais pretendían que as forzas representadas na ANFD aceptasen a restauración da monarquía sen formar un goberno provisional e sen un referendo sobre a forma de goberno. Pero o fracaso final das mesmas debeuse sobre todo á ondada de detencións que levou a cabo a policía franquista a finais de 1944 e principios de 1945 que levaron ao cárcere os dirixentes da ANFD, o comité nacional do Movemento Libertario e a executiva do PSOE, así como destacados políticos monárquicos que mantiveran contactos con aqueles.
O mes seguinte de nacer da ANFD, Martínez Barrio convocou en México as Cortes da República para o 10 de xaneiro de 1945, a primeira vez desde o fin da guerra civil. O obxectivo era crear un Consello Nacional da República Española. Asistiron 72 dos 205 que vivían no exilio, 104 residían en España. Do resto, 88 morreran na guerra, 60 executados polo bando sublevado e 28 polo bando republicano. O sector «prietista» argüiu que non existía *quórum* para dar validez á reunión. Negáronse a contabilizar os deputados que non puideran asistir pero que se adheriron por escrito. Non se puido aprobar a creación do Consello Nacional da República Española e a seguinte reunión prevista quedou aprazada *sine die*.
[miniatura|250x250px|O presidente estadounidense [Harry S. Truman|Harry Truman dirixíndose aos participantes na Conferencia de San Francisco, da que o réxime franquista foi excluído, e á que si asistiron como convidados destacados políticos republicanos]]

Así, cando se celebrou a Conferencia de Ialta entre o 4 e o 11 de febreiro de 1945 non existía algo parecido a un goberno provisional republicano.

Así o réxime franquista quedou excluído da conferencia de San Francisco que daría orixe á ONU, á que si foron convidados republicanos do exilio como observadores políticos. O 19 de xuño a Conferencia aprobou unha resolución por proposta do delegado mexicano, co apoio dos delegados francés e estadounidense, na que se condenaron todos os réximes que xurdiran grazas ao apoio da Alemaña nazi e da Italia fascista, unha referencia directa á ditadura franquista.

### A oposición monárquica 
[miniatura|[Xoán de Borbón e Battenberg|Xoán de Borbón, pretendente ao trono de España]]
Superada a crise de maio de 1941 os militares monárquicos comezaron a apremar a Franco para que dese paso á monarquía. En xullo dese ano formaron unha xunta integrada por cinco xenerais presidida polo xeneral Luis Orgaz, Alto Comisario Español en Marrocos, aínda que o cerebro da mesma era o xeneral Aranda. Con todo, entre os conspiradores (aos que se uniron destacados políticos monárquicos como Pedro Sainz Rodríguez) existían numerosas discrepancias tanto sobre a composición do hipotético goberno provisional que se formaría tras o abandono do poder de Franco (con predominio militar, como defendía o xeneral Aranda, ou civil, como propugnaba Sainz Rodríguez) como sobre os seus obxectivos. Aranda contentábase con disolver a Falanxe e Sainz Rodríguez defendía a restauración inmediata da monarquía.

Na reunión que mantiveron o 22 de novembro varios dos conxurados, abandonouse a idea de formar un goberno ou xunta provisional. No seu lugar apoiaron a constitución dun consello de rexencia que asegurase a restauración da monarquía. Como isto significaba derrubar a Franco, varios xenerais retiráronse. Doutra banda, o goberno británico, con cuxo respaldo contaran até entón, tampouco quixo comprometerse. Desta forma a conspiración perdeu forza.
[esquerda|miniatura|250x250px|O USS *Arizona* durante o [ataque a Pearl Harbor]]
En decembro de 1941, tras o fracaso alemán na toma de Moscova e a entrada na guerra dos Estados Unidos a causa do ataque xaponés a Pearl Harbor (que foi aplaudido polo goberno español mediante o envío dun telegrama de felicitación a Tokio), os xenerais monárquicos volveron apremar a Franco na reunión do Consello do Exército que se celebrou o día 15. O 26 de xaneiro de 1942 o xeneral Kindelán pronunciou un discurso na Capitanía Xeral de Barcelona no que lle pediu a Franco a restauración da monarquía como único medio para conseguir a «conciliación e a solidariedade» necesarias «entre os españois». Franco non reaccionou de inmediato e preferiu esperar. En xuño de 1942 empezou a actuar e obrigou a abandonar o país a Sainz Rodríguez e a Eugenio Vegas Latapié, os dous xefes civís da conspiración. Presentábase como un home que arelaba ser o rei de todos os españois, non só dun bando, e que consideraba que a súa misión principal era a reconciliación da nación.
[miniatura|215x215px|Manuel González Hontoria, membro do comité monárquico formado en [marzo de 1943 para promover a causa de Xoán de Borbón]]
O mesmo día que apareceu o «manifesto de Xenebra» o xeneral Kindelán entrevistouse con Franco en Madrid. Pediulle no seu nome e no dos demais xenerais monárquicos (Gómez Jordana, Dávila, Aranda, Orgaz, Vigón e Varela) que proclamase a monarquía e se declarase rexente. Franco negou calquera compromiso formal co Eixe, afirmou que non desexaba permanecer máis do necesario nun cargo que cada día atopaba máis desagradábel e confesou que quería que Xoán de Borbón fose o seu sucesor. Dous meses despois destituíu o xeneral Kindelán do seu posto á fronte da Capitanía Xeral de Cataluña e nomeouno director da Escola Superior do Exército, que non tiña mando directo sobre tropas. Foi substituído polo xeneral Moscardó, falanxista.

Na primavera de 1943 viuse a primeira mostra da campaña semiclandestina a prol de Xoán de Borbón. Apareceron en Madrid uns panfletos, imitando as tarxetas postais. Nelas aparecía unha foto e a biografía do pretendente, xunto cun fragmento dun dos seus discursos. Nesas mesmas datas formouse un comité monárquico integrado por Alfonso García Valdecasas, Germiniano Carrascal, Joan Ventosa, Manuel González Hontoria, Joan Ventosa i Calvell, e José María Oriol, que representaba o sector da Comunión Tradicionalista que encabezaba o conde de Rodezno.

O 15 de xuño de 1943 27 procuradores das Cortes franquistas dirixíronlle a Franco un escrito no que nun ton adulatorio -"case servil"- o animaban a «coroar a súa misión» restaurando a Monarquía. A resposta do ditador foi destituílos a todos dos cargos oficiais que ostentaban e mandar deter o promotor da carta, o marqués de La Eliseda. Outro dos promotores (considerado o autor material do escrito), Francisco Moreno Zulueta, conde de Los Andes, foi desterrado á illa de La Palma. A caída de Mussolini o 25 de xullo de 1943 e o armisticio entre Italia e as forzas armadas aliadas do 3 de setembro deu un novo pulo á causa monárquica. O 2 de agosto Xoán de Borbón enviou un telegrama a Franco conminándoo a que abandonase o poder e que dese paso á Monarquía «porque non hai tempo que perder», xa que o sucedido en Italia «pode servirnos de aviso». Franco contestou inmediatamente mediante outro telegrama que acababa cunha velada ameaza:

[miniatura|300x300px|[Pazo de Meirás, residencia de verán de Franco]]
O momento máis crítico para Franco produciuse o 8 de setembro de 1943. Recibiu unha carta asinada por 8 dos 12 tenentes xenerais (Luis Orgaz, Fidel Dávila, José Enrique Varela, José Solchaga, Alfredo Kindelán, Andrés Saliquet, Miguel Ponte e José Monasterio) na que pedían nun ton moi atento (a carta ía asinada por «uns vellos camaradas de armas e respectuosos subordinados») que considerase a restauración da monarquía. Foi a única vez en 39 anos que a maioría dos xenerais lle pedía a Franco que renunciase. Entregoulla o xeneral Asensio, aínda que a idea inicial fora que a petición a presentase en persoa o xeneral Luis Orgaz o mes anterior nunha visita ao pazo de Meirás. Franco non fixo a máis mínima concesión e limitouse a esperar e a situar na postos clave a militares fieis á súa persoa. Cando falou cos tenentes xerais un por un, só Kindelán, Orgaz e Ponte se mantiveron firmes na súa postura. Os demais vacilaron, e o xeneral Saliquet mesmo chegou a dicir que o apremaran para asinar. Contra mediados de outubro a crise pasara.

En marzo de 1944, un numeroso grupo de catedráticos e profesores de universidade escribiron ao «rei» Xoán de Borbón. Nela afirmaban que «na Monarquía e na persoa da V.M. está a nosa esperanza dun Réxime estábel». A resposta de Franco foi ordenar o desterro de catro dos asinantes, catedráticos da Universidade de Madrid: Julio Palacios, Alfonso García Valdecasas, Jesús Pabón e Juan José López Ibor.

Finalmente, despois de case un ano sen facer ningunha declaración, Xoán de Borbón fixo público o 19 de marzo de 1945 o Manifesto de Lausana no que rompeu co franquismo. Manifestaba que o réxime franquista «é fundamentalmente incompatíbel coas circunstancias presentes», é dicir, coa vitoria aliada. Por iso pedía que Franco deixase paso á «Monarquía tradicional» pois só ela «pode ser instrumento de paz e de concordia para reconciliar os españois».

O manifesto foi silenciado pola prensa e a radio españolas, aínda que si o difundiu a BBC. O 25 de marzo Xoán de Borbón pediu aos seus partidarios que dimitisen dos seus cargos, pero só o fixeron dous deles. O duque de Alba renunciou á embaixada en Londres e, segundo comentou Franco, «non quere senón sosterse de xeito perpetuo; é infatuado e soberbio. Todo o sabe e confía no xogo internacional temerariamente». Pola súa parte, o xeneral Alfonso de Orleáns e Borbón, duque de Sevilla, dimitiu do seu cargo de inspector das forzas aéreas. A reacción do xeneral Franco foi inmediata. Desterrou o xeneral de Orleáns á propiedade que posuía en Cádiz e enviou dous emisarios, os católicos Alberto Martín Artajo e Joaquín Ruiz Giménez, a comunicaren a Xoán de Borbón o total apoio do Exército, da Igrexa, do partido único FET y de las JONS e da maioría dos monárquicos ao réxime franquista. O 20 de marzo convocou o Consello Superior do Exército que estivo reunido tres días. Alí rexeitou a petición de Kindelán de que se restaurase a monarquía, alegando que «mentres eu viva nunca serei unha reina nai».

## A oposición ao franquismo de 1945 a 1950 
### A oposición do interior: o «maquis» 
[miniatura|300x300px|Áreas onde actuou o [Maquis (guerrilla antifranquista)|maquis]]
As declaracións de condena do réxime franquista por parte dos aliados acordaron non apoiar «ningunha solicitude de ingreso na ONU do presente Goberno español, o cal, ao ser estabelecido co apoio das Potencias do Eixe, non posúe, en razón das súas orixes, a súa natureza, o seu historial e a súa asociación estreita cos países agresores, as calidades necesarias para xustificar ese ingreso». Esa condena espertou enormes expectativas entre a oposición republicana do exilio e do interior, o que se traduciu, entre outras cousas, nun aumento da actividade do *maquis*.

Para facer fronte á actividade guerrilleira o réxime estabeleceu controis sobre os movementos da poboación. En abril de 1947 promulgouse a Lei de Bandidaxe e Terrorismo, cuxo preámbulo dicía que pretendía utilizar «especiais medidas de represión» para combater «as máis graves especies delituosas de toda situación de posguerra, secuela da relaxación dos vínculos morais e da exaltación dos impulsos de crueldade e acometividade de xentes criminais e inadaptadas». O articulado estabelecía os supostos nos que se aplicaría a pena de morte aos «malfeitores» —ou «bandidos»—, que non só incluía matar alguén, senón tamén esgrimir «unha arma de guerra» ou deter «viaxeiros en despoboado».

Tanto os guerrilleiros como as unidades do Exército e da Garda Civil que os combatían recorreron ás represalias. Alcanzaron decote unha poboación civil aterrorizada. De feito, un guerrilleiro capturado tiña poucas posibilidades de sobrevivir, pero tampouco as tiña «un alcalde de vila, ou un franquista notorio preso nunha incursión guerrilleira. Doutra banda, o réxime franquista utilizou a actividade guerrilleira como «proba» de que a guerra civil continuaba. Así, nun informe de outubro de 1946 Luis Carrero Blanco, home de confianza de Franco, recomendáballe a este o emprego de «todos os medios que o Goberno e o Movimiento teñen na súa man sobre a base de que é moral e lícito imporse polo terror cando este se fundamenta na xustiza e corta un mal maior. [...] A acción directa de malleiras e escarmentos, sen chegar a graves efusións de sangue, é recomendábel contra os axitadores inxenuos que sen seren axentes do comunismo fagan o xogo deste».

### A oposición republicana do exilio 
[miniatura|298x298px|[José Giral, presidente do Goberno da República no exilio]]
Mentres aumentaba a actividade do maquis celebrouse en agosto de 1945 unha sesión especial das Cortes republicanas en México. Nela elixiuse a Diego Martínez Barrio como presidente da Segunda República Española no exilio e nomeouse un goberno presidido por José Giral do que en principio quedaron excluídos o sector negrinista e o PCE. Con todo, o goberno republicano non foi recoñecido por ningunha das potencias vencedoras nin pola ONU, só polos países do Leste de Europa baixo a órbita soviética e por México, Venezuela, Panamá e Guatemala. José Giral acabou presentando a súa dimisión en febreiro de 1947, dous meses despois de que na declaración de condena do franquismo pola ONU de decembro de 1946 non se fixese ningunha mención ao goberno republicano no exilio. Outra das razóns da súa dimisión foi que Giral se opuña ás conversas que estaba a manter o socialista Indalecio Prieto con José María Gil Robles en representación dos monárquicos.

### A oposición monárquica 
Os monárquicos tamén recruaron a súa ofensiva tras o Manifesto de Lausana feito público por Xoán de Borbón o 19 de marzo de 1945. Con todo, a ruptura co réxime franquista non foi total. En agosto Eugenio Veigas Latapié viaxou de incógnito a Madrid en representación de Xoán de Borbón. Alí entrevistouse con Luis Carrero Blanco, o home de confianza de Franco, aínda que non chegaron a ningún acordo. O problema para Xoán de Borbón era que non contaba cunha oposición monárquica organizada e unida dentro de España. Ademais, o Exército apoiaba firmemente a Franco, igual ca os monárquicos «colaboracionistas». Malia iso, a presión monárquica aumentou cando en febreiro de 1946 Xoán de Borbón trasladou a súa residencia oficial desde Lausana a Estoril, preto de Lisboa. Recibiu unha carta de benvida asinada por 458 membros da elite española, incluídos dous exministros. Isto causou unha fonda preocupación en Franco,  quen acabou rompendo as súas relacións con Xoán de Borbón. Doutra banda, o pequeno sector do carlismo encabezado polo conde de Rodezno recoñeceu a Xoán de Borbón como o seu soberano.

En marzo de 1947 deuse a coñecer a Lei de Sucesión na Xefatura do Estado, a quinta Lei Fundamental do franquismo. O artigo 2º outorgaba de modo vitalicio a «Xefatura do Estado» ao «Caudillo de España e da Cruzada, Generalísimo dos Exércitos». Pola súa parte, o artigo 6° confería a Franco o dereito a designar sucesor co título de «Rei ou de Rexente», «en calquera momento» e con plena capacidade de revogar a súa decisión. A monarquía non sería *restaurada*, senón *instaurada* nas persoas da realeza que Franco decidise, convertido así o seu sucesor «nun monicreque do ditador e dos seus herdeiros políticos». O Manifesto de Estoril denunciaba que a Lei trataba de «converter en vitalicia» unha «ditadura persoal» e de disfrazar «co manto glorioso da Monarquía un réxime de puro arbitrio gubernativo». Así mesmo, afirmaba o «supremo principio de lexitimidade» que recaía en Xoán de Borbón e «os imprescritíbeis dereitos de soberanía que a providencia de Deus quixo que viñesen confluír» nel. A continuación, Xoán de Borbón mostrábase «disposto a facilitar todo o que permita asegurar a normal e incondicional transmisión de poderes».

Para buscar a lexitimidade «democrática» do réxime, a Lei foi aprobada polas Cortes o 7 de xuño e sometida a referendo o 6 de xullo. Houbo unha altísima participación e o voto afirmativo do 93&nbsp;% como resultado da propaganda oficial (a única que se permitiu) e doutras medidas de presión (por exemplo, a presentación e selado da cartilla de racionamento como forma de identificación electoral).

### A derrota da oposición 
O estalido da Guerra Fría acabou favorecendo a Franco, ao ter España un novo valor estratéxico para o bloque do «mundo libre» ante un posible ataque soviético sobre Europa Occidental. En novembro de 1947 Estados Unidos opúxose con éxito na ONU a unha nova condena do réxime franquista e á imposición de novas sancións. Catro meses despois Francia reabriu a fronteira con España e entre maio e xuño de 1948 asináronse acordos comerciais e financeiros con Francia e con Reino Unido. A principios de 1949 o réxime recibiu o primeiro crédito concedido por un banco estadounidense coa aprobación do seu goberno, por valor de 25 millóns de dólares. Pouco antes visitara España o presidente do comité das Forzas Armadas do Senado estadounidense.

O proceso de «rehabilitación» da ditadura franquista completouse formalmente en 1950, despois de que en xuño dese ano estalase a guerra de Corea, a primeira gran confrontación da Guerra Fría. O 4 de novembro a Asemblea Xeral da ONU revogou por ampla maioría (co apoio estadounidense e a abstención francesa e británica) a resolución de condena do réxime franquista de decembro de 1946. Así, nos meses seguintes regresaron a Madrid os embaixadores occidentais e aprobouse a entrada de España nos organismos internacionais especializados da ONU.
[miniatura|490x490px|Vista de [Donostia desde o monte Igeldo. Mar dentro celebrouse o encontro entre Franco e Xoán de Borbón a bordo do ]]
A rehabilitación internacional do réxime e a aprobación en referendo da Lei de Sucesión debilitou até tal punto á opción monárquica, que Xoán de Borbón cambiou de estratexia respecto do ditador. O 25 de agosto de 1948 entrevistáronse no *Azor* de Franco ancorado no golfo de Biscaia. Xoán de Borbón acudiu á cita a bordo do balandro *Saltillo*. Como resultado da mesma acordaron que o fillo de Xoán de Borbón, Xoán Carlos de Borbón, se educaría en España baixo a tutela de Franco. O 7 de novembro o príncipe, de 10 anos de idade, chegou a España. A entrevista fora promovida polos monárquicos *colaboracionistas*, como o duque de Sotomayor e Julio Danvila. Franco fíxose acompañar á cita polo infante Xaime de Borbón, irmán maior de Xoán de Borbón, quizais para lembrarlle ao último de que había recambios na loita pola restauración da monarquía. Pouco tempo despois do fracaso do acordo de Saint-Jean-de-Luz, Indalecio Prieto dimitiu como presidente do PSOE, recoñecendo que o seu fracaso fora «completo». Foi substituído por Rodolfo Llopis. En xullo de 1951 Xoán de Borbón escribiu unha carta a Franco na que rexeitaba a colaboración dos monárquicos cos socialistas e na que lle propoñía que se puxesen de acordo «para preparar un réxime estábel». Porén, Franco fixo caso omiso da proposta.
[miniatura|250x250px|Franco dando un discurso en [Éibar en 1949. Durante a época do illamento do réxime Franco aparecía poucas veces vestido de militar, a diferenza do que sucedeu durante o resto da súa ditadura]]
Pola súa banda, ante o recoñecemento internacional do réxime, a oposición republicana quedou sen argumentos e a actividade guerrilleira decaeu. O comunismo abandonou a guerrilla por completo en 1952, mentres que o anarquismo aínda levou a cabo accións esporádicas até 1963.

Desde finais de 1948 Franco soubo que xa ningún perigo esencial o poría en cuestión. A oposición monárquica fora «domesticada» (co príncipe Xoán Carlos xa en España), as guerrillas derrotadas, a oposición republicana desafiuzada no exilio e decapitada no interior e o illamento internacional do seu réxime roto. Un síntoma de que o réxime xa sentía seguro foi que o 7 de abril de 1948 rematou o estado de guerra que existira desde principios da guerra civil. Porén, os tribunais militares seguiron a ocuparse dos «delitos políticos» en virtude da Lei de Bandidaxe e Terrorismo aprobada o ano anterior.

## Os anos 50 
### A «travesía do deserto» 
Durante os anos 50 a oposición antifranquista interna e do exilio viviu a súa «travesía do deserto».

Con todo, en 1951 houbo unha protesta obreira importante por consecuencia das penosas condicións laborais e o incremento dos prezos. O epicentro foi Barcelona e o motivo a notábel subida do prezo dos billetes dos tranvías. Foi respondida o 1 de marzo cun boicot por parte da poboación que se prolongou varios días e que acabou logrando a anulación da medida. O éxito do boicot (forma segura de protesta que non implicaba risco persoal) foi seguido dunha folga bastante xeneralizada na área industrial de Barcelona en contra da alza do custo da vida. Ao principio a reacción da policía foi débil (o gobernador civil acabou sendo substituído por iso) e o capitán xeral de Cataluña, o monárquico Juan Bautista Sánchez, negouse a sacar as tropas á rúa. Porén, durante os días seguintes aplicáronse medidas de forza e os traballadores volveron ás súas ocupacións. Tamén se produciron protestas e folgas noutras cidades, como Zaragoza, Bilbao, Pamplona e Madrid.

Pola súa banda, Xoán de Borbón proseguiu o achegamento ao franquismo. Entrevistouse en segredo con Franco nun predio estremeño propiedade do conde de Ruiseñada a finais de 1954. A policía procedeu a deter os responsábeis da convocatoria da asemblea de estudantes que, para a súa sorpresa, resultaron ser algúns deles antigos falanxistas e fillos de personalidades do réxime.

A gravidade da crise (a primeira crise interna de envergadura á que tivo que enfrontarse o réxime desde 1942) puxérona de manifesto as dúas medidas que tomou Franco. O 11 de febreiro decretouse, por primeira vez desde a súa promulgación, a suspensión dos artigos 14 e 18 do Foro dos Españois, e a Universidade de Madrid era pechada. O 16 de febreiro foron destituídos os dous ministros «responsábeis» dos feitos: Joaquín Ruiz Giménez, ministro de Educación, e Raimundo Fernández Cuesta, ministro-secretario xeral do Movimiento, do que dependía o SEU.

Os acontecementos de febreiro de 1956 demostraron que, despois de 15 anos, o réxime estaba perdendo o control da xuventude nas universidades máis importantes, onde antes tivera un apoio limitado ou, polo menos, non había resistencia. Constituíron o primeiro sinal dun renacemento da oposición interna, que non procedía da República, senón dunha nova xeración que crecera baixo o réxime nos anos 50. Esta comezaba a organizarse como oposición á ditadura franquista sen que importase o campo no que militasen eles mesmos ou os seus pais durante a guerra civil. Así, os sucesos de 1956 marcaron un punto de inflexión no desenvolvemento do antifranquismo.

O PCE foi o primeiro en captar ese novo feito e consagrouno como estratexia oficial antes que ningún outro partido. No pleno do Comité Central do PCE celebrado en Praga en agosto de 1956 (no que tamén se apoiou a invasión soviética de Hungría) aprobouse a nova política de Reconciliación Nacional. Buscaba o entendemento con todas as forzas antifranquistas independentemente do bando en que combatesen na Guerra Civil. Con todo, a tarefa non ía resultar sinxela, e tanto a «Xornada de Reconciliación Nacional» do 5 de maio de 1958 como a «Folga Nacional Pacífica» do 18 de xuño de 1959 convocadas polo PCE foron un completo fracaso.

A partir de 1958 reapareceron as folgas (que continuaban a ser un delito), sobre todo en Asturias e en Cataluña. Centrábanse nas reclamacións salariais, xa que a inflación estaba a provocar a caída dos salarios reais. En particular, a minería da hulla asturiana foi escenario de recorrentes folgas. Achegaron un novo mecanismo de representación obreira que tería singular éxito no futuro: a comisión de obreiros elixida entre os folguistas para expor as súas reclamacións directamente á dirección da súa empresa ou aos patróns. Funcionaban á marxe dos enlaces «sindicais» e dos «vogais xurados de empresa» da Organización Sindical. A intensidade do movemento asturiano levou a Franco a decretar o 14 de marzo de 1958 a segunda suspensión do Foro dos Españois e o estado de excepción na rexión por catro meses.

## Os anos 60 
esquerda|miniatura|Caricatura de De Alba aparecida en The Washington Daily News. O oficial de policía diríxese a un grupo de estudantes estadounidenses en España nos que bateron os gardas: «Síntoo. Críamos que eran vostedes españois»
Os cambios sociais provocados polo acelerado crecemento económico da «década prodixiosa» reavivaron vellos conflitos e abriron outros novos. Foron progresivamente desbordando as canles estabelecidas polo réxime, incapaz de acomodarse ás novas realidades. Neste contexto produciuse o rexurdimento da oposición que creceu tanto en número de militantes como na capacidade de mobilización. Porén, nunca supuxo un reto nin unha alternativa á ditadura, pois non tiña o apoio do conxunto da cidadanía.

### Renacemento do movemento obreiro 
[miniatura|250x250px|Pozo Santiago en [Ayer (Asturias)]]
O primeiro e máis importante desafío que tiveron que afrontar os gobernos franquistas foi o retorno da conflitividade obreira. A partir da folga mineira de Asturias de 1962 produciuse unha progresiva politización debido á persistente represión policial contra as súas actuacións e á total negativa das autoridades a legalizar os dereitos de folga, manifestación e libre asociación sindical. A Organización Sindical Española seguiu a ser o único «sindicato» permitido, de afiliación obrigatoria para todos os traballadores.

Este novo movemento obreiro formouse arredor das Comisións Obreiras que xurdiron espontaneamente para negociar directamente cos patróns os convenios colectivos á marxe do Sindicato Vertical. Chegaron a configurar todo un movemento político-sindical que aproveitaría as eleccións sindicais oficiais de 1966 a «enlaces» e «vogais xurados» para estenderse e consolidarse. O réxime acabouno prohibindo o ano seguinte ao consideralo «unha filial do Partido Comunista de España». Os sindicatos históricos (UXT, CNT, ELA) foron reorganizándose lentamente ao longo da década.

### O movemento estudantil 
[miniatura|O profesor [Enrique Tierno Galván en 1979]]
Unha segunda fronte da que tivo que ocuparse o réxime foron as protestas estudantís na universidade que se estenderon ao longo da década. Foron a proba do fracaso cultural e ideolóxico do franquismo. A resposta do réxime a esa disidencia foi unha represión crecente que afastou aínda máis a poboación universitaria do franquismo. As mobilizacións universitarias de 1965 conseguiron o apoio dalgúns catedráticos, como José Luis López Aranguren, Enrique Tierno Galván e Agustín García Calvo, que foron expulsados da Universidade de Madrid por esa causa. Estas forzaron a disolución do SEU, ferido de morte desde os sucesos de 1956, e deron nacemento a novos grupos estudantís libres e declaradamente antifranquistas. O de maior implantación en Madrid e Barcelona foi o Sindicato Democrático de Estudantes Universitarios. Os sucesos estudantís de 1969 chegaron a provocar a proclamación do estado de excepción en toda España por dous meses.

### O nacemento da oposición católica 
[esquerda|miniatura|280x280px|Interior da Igrexa de Sant Agustí do barrio de [El Raval de Barcelona onde o 7 de novembro de 1971 se constituíu a Asemblea de Cataluña. O uso de edificios relixiosos pola oposición antifranquista foi un dos motivos do conflito do réxime coa Igrexa católica]]
O ámbito que maior desconcerto causou no réxime e no propio Franco foi a aparición de sectores católicos que se opuñan ao franquismo. O fenómeno debeuse tanto ao cambio xeracional do clero e os fieis españois como ao novo rumbo pastoral e democratizador do Concilio Vaticano Segundo. Con todo, os dous primeiros conflitos producíronse antes do seu inicio no outono de 1962. O primeiro tivo lugar no País Vasco en 1961, cando 339 sacerdotes censuraron aos seus bispos por colaboraren cun réxime que reprimía «as características étnicas, lingüísticas e sociais» vascas. O ano seguinte o arcebispo de Milán, Giovanni Battista Montini (o futuro Paulo VI), enviou un telegrama a Franco pedindo clemencia por un estudante anarquista catalán, Jordi Conill, acusado de pór bombas en edificios oficiais e para quen o fiscal pedía a pena de morte. Conill finalmente foi condenado a 30 anos de prisión, o que motivou as protestas dos estudantes falanxistas do SEU ao berro de «Sophia Loren, SI; Montini, NON».

En novembro de 1963 o abade do Mosteiro de Montserrat, Aureli Maria Escarré, denunciou nunha entrevista ao diario francés *Le Monde* a falta de liberdades en España. En relación coa campaña *XXV Anos de Paz* dixo:

As súas declaracións forzaron o seu exilio fóra do país. A partir de entón numerosos católicos progresistas, e tamén sacerdotes, participaron nas protestas obreiras e estudantís. As igrexas, ademais, serviron como centros de reunión, aproveitando a inmunidade da que gozaban grazas ao Concordato de 1953. Como resultado desas actividades de oposición, uns 100 sacerdotes e frades pasaron polo cárcere concordatario de Zamora entre 1968 e 1975. En 1967 nunha enquisa enviada por carta pola xerarquía eclesiástica a máis de 20 000 sacerdotes, o 80% apoiaba unha clara separación entre a Igrexa e o Estado conforme as novas directrices do Concilio Vaticano Segundo.

### O rexurdimento dos nacionalismos catalán e vasco 
Tamén rexurdiron as reivindicacións culturais e políticas en Cataluña e no País Vasco. O acto de protesta que adoita sinalarse como o inicio do renacemento do nacionalismo catalán foron os sucesos do Palau da Música. En maio de 1960, durante un concerto ao que asistían varios ministros, gran parte do público cantou un himno patriótico catalán que estaba prohibido. Como consecuencia dese feito foi detido o estudante universitario Jordi Pujol, líder do grupo *Cristians Catalans*, e condenado a 7 anos de cárcere. O ano seguinte naceu a primeira organización cultural catalanista, Òmnium Cultural. Dende entón o apoio ao catalanismo político e cultural foi crecendo e en 1964 tivo lugar a primeira convocatoria desde a guerra civil para celebrar a «diada nacional» do 11 de setembro, daquela ilegal.
[miniatura|Logo de [Euskadi Ta Askatasuna|ETA]]
En canto ao nacionalismo vasco, o seu renacemento tamén foi resultado da actividade das novas xeracións xurdidas tras a guerra. Fundamentalmente tratábase de mozos universitarios católicos que rexeitaban o suposto conformismo e a pasividade dos seus maiores, en concreto do PNV e do goberno vasco no exilio. En xullo de 1959 xurdiu un novo partido nacionalista chamado Euskadi Ta Askatasuna («Patria Vasca e Liberdade»). En 1962 definiuse como «movemento revolucionario de liberación nacional». Tiña o influxo dos movementos que estaban a xurdir en Asia e en África para lograren a independencia dos seus pobos da dominación colonial, así como das guerrillas de América Latina na súa loita contra o imperialismo norteamericano. Foi así como ETA acabou optando pola «loita armada» para pór fin á «opresión do pobo vasco» que levaba a cabo a ditadura franquista. 
[esquerda|miniatura|Manifestación antifranquista en [Ámsterdam en febreiro de 1969 pedindo o fin do estado de excepción no País Vasco decretado por Franco tras o asasinato por ETA de Melitón Manzanas, comisario da Brigada Político-Social]]
Algunhas fontes sinalan que a súa primeira vítima mortal foi unha nena de 22 meses que morreu en xuño de 1960 polo estalido da bomba que colocaran na estación de ferrocarril de Amara, en Donostia. O atentado foi atribuído daquela ao grupo antifascista DRIL, que o reivindicou. Con todo, 40 anos despois, o exministro Ernest Lluch atribuíu o atentado a ETA no que sería o primeiro asasinato da banda. Esta hipótese foi criticada como infundada por Francisco Letamendia e outros autores, que sosteñen que segundo as memorias de *Soutomayor*, el mesmo recoñecería e lamentaría o atentado.

O ano seguinte ETA tentou sen éxito facer descarrilar un tren no que viaxaban excombatentes franquistas da guerra civil e en 1965 perpetraron o primeiro atraco para proverse de fondos. En xuño de 1968 un garda civil detivo nun control de tráfico preto de Villabona-Amasa (Guipúscoa) un coche no que viaxaban dous membros de ETA. O feito deu lugar ao asasinato de José Pardines e, despois, á persecución dos autores e á morte do *etarra* Txabi Etxebarrieta. En agosto de 1968 ETA cometeu en Irún o primeiro asasinato premeditado, un comisario de policía acusado de torturador. Desde entón a actividade terrorista de ETA converteuse no primeiro problema político e de orde pública do réxime. Este respondeu o desafío cunha represión xeral e indiscriminada no País Vasco de enorme dureza. A finais de 1969 estaban en prisión uns 2000 nacionalistas vascos acusados de manteren algunha relación con ETA.

### A reconstrución dos partidos antifranquistas no interior 
[miniatura|250x250px|[Santiago Carrillo, secretario xeral do PCE, xunto con Ceausescu, líder comunista de Romania]]
Nese contexto de crecente conflitividade obreira, estudantil, eclesiástica e rexional, produciuse o fin da «travesía do deserto» da oposición antifranquista. Os partidos e organizacións obreiras (PSOE, UXT, CNT, PCE) reconstruíronse no interior, mais non os partidos republicanos, que só existían nominalmente no exilio. Entre eles o que tivo máis éxito foi o PCE, que se converteu no grupo máis activo, mellor organizado e con maior militancia de toda a oposición antifranquista. Con todo, sufriu varias escisións que deron orixe a outros grupos comunistas.

A represión franquista cebouse precisamente sobre estas organizacións da esquerda obreira. Foi o caso do dirixente comunista Julián Grimau, executado en abril de 1963 por uns presuntos crimes cometidos durante a guerra civil, o que levantou unha maior ondada de protestas en toda Europa. Como consecuencia delas, os «delitos políticos» pasaron da xurisdición militar á civil ao crearse o Tribunal de Orde Pública. Nos seus catro primeiros anos de actividade o TOP incoou máis de 4500 sumarios por delitos de «propaganda ilegal», «asociación ilícita», «reunión ilegal», «manifestación ilegal» ou «difamación do Xefe do Estado», entre outros. Por mor da crecente actividade de ETA o goberno restabeleceu a plena vixencia da Lei de Bandidaxe e Terrorismo. Así, os «delitos políticos» que implicasen algunha actividade armada volveron á xurisdición militar.

Fóra do ámbito da esquerda obreira tamén xurdiron algúns grupos encabezados por personalidades destacadas. Foi o caso dos democristiáns de José María Gil Robles (o antigo líder da CEDA), de Manuel Giménez Fernández (tamén exmembro da CEDA) ou do exministro Joaquín Ruiz-Giménez. Este último fundou en 1964 a revista *Cuadernos para el Diálogo*, que pronto se converteu no principal órgano de expresión «tolerado» da oposición antifranquista. Outros opositores foron os socialdemócratas do antigo falanxista Dionisio Ridruejo ou os monárquicos de Joaquín Satrústegui, que seguían fieis a Xoán de Borbón.

O acto de maior repercusión destes grupos tivo lugar en xuño de 1962 con motivo do IV Congreso do Movemento Europeo en Múnic. Foron invitados políticos de oposición tanto do interior como do exilio. Alí acordaron un documento común a prol da «instauración de institucións autenticamente representativas e democráticas que garantan que o Goberno se basea no consentimento dos gobernados». Dese xeito evitaron falar de república ou monarquía. A resposta franquista foi denunciar o «contubernio de Múnic», o que significou o exilio ou confinamento temporal de varios dos participantes. Todo iso fixo naufragar a petición oficial, presentada en febreiro dese ano, da apertura de negociacións para «a plena integración» de España na Comunidade Económica Europea. A CEE xa declarara que «os estados cuxos gobernos carecen de lexitimidade democrática e cuxos pobos non participan nas decisións gobernamentais nin directamente nin mediante representantes elixidos libremente, non poden pretender ser admitidos no círculo dos pobos que forman as Comunidades Europeas».

## O tardofranquismo 
### O agravamento da conflitividade social e política (1969-1973) 
miniatura|250x250px|Land Rover Serie II, utilizado pola Policía Armada, máis coñecida como os *grises* pola cor do seu uniforme
En 1969 formouse o «goberno monocolor» encabezado por Luis Carrero Branco. Este declarou que a intransixencia «é un deber indeclinábel cando o que está en xogo son cuestións fundamentais». Así, ante o agravamento da conflitividade laboral e estudantil o goberno só soubo responder co emprego das forzas de orde pública. Entre 1969 e 1973 resultaron mortos 8 traballadores polas accións da policía. En xuño de 1972 foi detida a cúpula dirixente das ilegais Comisións Obreiras. Pola súa banda, o alumnado e o profesorado interino universitario seguiu a sufrir o azoute das intervencións policiais, as sancións administrativas, as detencións gubernativas e os asaltos dos novos grupos de extrema dereita tolerados polas autoridades, como os Guerrilleros de Cristo Rey ou Fuerza Nueva. Máis dura foi a represión que se aplicou no País Vasco e Navarra para facer fronte á crecente actividade terrorista de ETA. En 1969, por exemplo, foron detidas 1953 persoas, das cales 890 foron maltratadas, 510 torturadas, 93 xulgadas polo Tribunal de Orde Pública e 53 en consellos de guerra.

A finais de 1970 o goberno decidiu que un tribunal militar xulgase conxuntamente 16 persoas acusadas de militaren en ETA (entre elas dous sacerdotes) como medida de exemplaridade. Pero o efecto que se logrou foi exactamente o contrario. O anuncio do xuízo sumarísimo que se celebrou en decembro en Burgos levantou unha ondada de solidariedade no País Vasco e en Navarra que foi unha revulsivo clave para que o nacionalismo vasco recuperase a súa implantación social. O goberno, en resposta, decretou o estado de excepción por 6 meses. Ademais, durante o proceso ETA secuestrou o cónsul alemán en Donostia, Eugen Beihl, a quen deixou en liberdade o 25 de decembro. O día seguinte o tribunal ditou a sentenza, 9 dos acusados foron condenados a morte e o resto a longuísimas penas de prisión.
[miniatura|Documental británico de [1971 sobre a España de Franco. Inclúe a disolución dunha manifestación de estudantes da Universidade de Madrid pola Policía Armada a cabalo con motivo do xuízo de Burgos]]
O que foi coñecido como «proceso de Burgos» suscitou tamén unha campaña internacional de solidariedade co pobo vasco e a prol do restabelecemento das liberdades democráticas en España. Como resposta o Movimiento organizou unha gran manifestación de apoio a Franco na Praza de Oriente de Madrid. Así mesmo, o «proceso de Burgos» supuxo un novo fito no distanciamento entre a Igrexa católica e o réxime. Motivou unha pastoral conxunta dos bispos de Donostia e de Bilbao criticando a pena de morte e que se xulgase os acusados pola xurisdición militar, así como un pronunciamento da Conferencia Episcopal Española a prol da clemencia e as garantías procesuais. Ao final, en vista do eco espertado e das numerosas peticións de clemencia chegadas de todas partes, o 30 de decembro Franco conmutou as 9 penas de morte que ditara o tribunal militar.

Tras o «proceso de Burgos» as tensións entre o réxime e a Igrexa católica continuaron en ascenso, sobre todo despois de que en maio de 1971 fose nomeado arcebispo de Madrid o cardeal Tarancón, quen despois ocupou a presidencia da Conferencia Episcopal Española. Tarancón era partidario de pór fin ao nacionalcatolicismo e á colaboración co réxime. Franco recibiu a defección da Igrexa e a súa xerarquía con total desconcerto e fonda amargura e cualificouna en privado como unha «puñalada por detrás». Carrero Blanco foi máis lonxe e en decembro de 1972 queixouse en público da ingratitude eclesiástica cara a un réxime que desde 1939 «gastou uns 300.000 millóns de pesetas en construción de templos, seminarios, centros de caridade e ensino, sostemento de culto, etc.». A tensión alcanzou un punto máximo a principios de maio de 1973 con motivo do funeral dun policía que fora apuñalado o 1 de maio polo FRAP, unha nova organización terrorista antifranquista. Durante a cerimonia grupos de extrema dereita berraron consignas contra os «curas roxos» e contra o cardeal Tarancón, ao que gritaron «Tarancón ao paredón», frase recorrente durante os anos seguintes.
[miniatura|300x300px|Dodge 3700 GT, modelo do coche no que viaxaba [Carrero Blanco cando sufriu o atentado mortal]]
A mañá do 20 de decembro de 1973 ETA detonou unha bomba colocada baixo o asfalto nunha céntrica rúa de Madrid cando pasaba o coche oficial de Carrero Blanco causándolle a morte. A rápida asunción do poder polo vicepresidente Torcuato Fernández-Miranda, ante o atordamento de Franco ao recibir a noticia, impediu que os sectores «ultras» do réxime puxesen en marcha medidas extremas. O Exército non foi mobilizado. Ao final do funeral houbo un intento de agresión do cardeal Tarancón que oficiara a cerimonia. Abriuse así a maior crise política do franquismo, xa que fora asasinada a persoa que designara Franco para asegurar a supervivencia do réxime despois da súa morte.

### Os dous anos finais (1974-1975) 
O talante «aperturista» do novo goberno presidido por Carlos Arias Navarro, coñecido como o «espírito do 12 de febreiro», durou pouco tempo. A finais de febreiro de 1974 o arcebispo de Bilbao, Antonio Añoveros Ataún, foi cominado a marchar de España por subscribir unha pastoral a favor da «xusta liberdade» do pobo vasco. Só uns días despois, o 2 de marzo, o anarquista catalán Salvador Puig Antich, acusado da morte dun policía, foi executado no garrote vil, xunto co polaco Heinz Chez. A sentenza executouse malia as manifestacións de protesta duramente reprimidas pola policía e as peticións de clemencia procedentes de todo o mundo.

O anacronismo e a soidade do franquismo fixéronse patentes cando o 25 de abril triunfou en Portugal un golpe militar que puxo fin á ditadura salazarista, a máis antiga de Europa. A sensación de que se estaba asistindo á crise agónica e final do franquismo acentuouse en xullo cando Franco foi hospitalizado por mor dunha tromboflebite, o que lle obrigou a ceder temporalmente os seus poderes ao príncipe Xoán Carlos. Pero unha vez recuperado minimamente, reasumiunos a principios de setembro.

O 13 de setembro un atentado de ETA causaba a morte a 12 persoas e fería máis de 80 cunha bomba na cafetaría Rolando da rúa do Correo de Madrid, preto da Porta do Sol. Adoitaban frecuentar a cafetería policías da Dirección General de Seguridad, cuxa sede se atopaba moi preto de alí.

Conforme se vía máis próxima a morte de Franco, foise rexistrando un paulatino reforzamento da oposición antifranquista. Ao mesmo tempo, esta foi converxendo cara á unificación das súas diversas propostas para acabar coa ditadura. O modelo que se seguiu foi o da Assemblea de Catalunya, unha plataforma unitaria creada en Barcelona en novembro de 1971. Esta agrupaba todos os partidos e organizacións da oposición antifranquista catalá sen excluír o comunismo (PSUC en Cataluña). O seu lema reivindicativo, «Llibertat, Amnistía i Estatut d'Autonomia», foi adoptado por toda a oposición.
[miniatura|250x250px|Cartel da [Junta Democrática de España|Junta Democrática fundada en París en xullo de 1974]]
O 30 de xullo de 1974 Santiago Carrillo, secretario xeral do PCE, e o profesor Rafael Calvo Serer presentaron en París a Junta Democrática, o primeiro froito do proceso de converxencia da oposición de ámbito estatal. Nela, ademais do PCE, integráronse o Partido Socialista del Interior de Enrique Tierno Galván (que pronto comezaría a chamarse Partido Socialista Popular), o Partido Carlista (que derivara cara ao «socialismo autoxestionario» defendido por Carlos Hugo de Borbón-Parma) e dous destacados independentes, o avogado Antonio García-Trevijano e o mencionado intelectual monárquico Rafael Calvo Serer. Ao parecer, estes foron os promotores dla idea. Tamén estaban algúns grupos da extrema esquerda comunista, como o Partido del Trabajo de España, e a organización sindical Comisións Obreiras, cada vez máis baixo a órbita do PCE. O programa da Junta Democrática baseábase na «ruptura democrática» co franquismo mediante a mobilización cidadá. No interior de España a Junta Democrática foi presentada de xeito clandestino nun hotel de Madrid en xaneiro de 1975. O seu propósito era a formación dun goberno provisional que restabelecese as liberdades e convocase un referendo sobre a forma de estado, monarquía ou república.

Porén, o PCE non conseguiu integrar no seu «organismo unitario» as forzas de oposición que non estaban dispostas a aceptar a hexemonía comunista, co PSOE á súa fronte. Estas, ademais, discrepaban cos integrantes da Junta Democrática nun asunto fundamental. Estaban dispostas a aceptar a monarquía de Xoán Carlos se esta conducía o país cara a un sistema político plenamente representativo. Pola súa parte, a Junta Democrática rexeitaba o «sucesor de Franco». Estes grupos acabaron constituíndo o seu propio organismo unitario en xuño de 1975. A Plataforma de Convergencia Democrática estaba integrada polo PSOE e os demócrata cristianos de oposición encabezados por José María Gil Robles y Joaquín Ruiz-Giménez. O PSOE acaba de renovar o seu programa e a súa dirección no Congreso celebrado en outubro de 1974 na vila francesa de Suresnes. Fora elixido como novo secretario xeral o avogado laboralista sevillano Felipe González, en substitución do veterano Rodolfo Llopis. Formaban parte tamén da Plataforma de Convergencia Democrática o PNV, o grupo de socialdemócratas do exfalanxista Dionisio Ridruejo, e varios grupos comunistas de extrema esquerda, como o Movimiento Comunista de España (MCE) e a Organización Revolucionaria de Trabajadores (ORT). A situación alimentou a ondada de folgas e de mobilizacións obreiras máis importante da historia do franquismo. Estas estiveron acompañadas das mobilizacións dos estudantes universitarios e as doutros movementos sociais, como o veciñal e o feminista.

Doutra banda, os servizos de información do Exército detiveron 11 oficiais acusados de seren os dirixentes da Unión Militar Democrática (UMD). Esta organización clandestina militar fundada en agosto de 1974 en Barcelona tentaba, seguindo o modelo portugués, que os oficiais máis novos do Exército apoiasen un cambio democrático en España. Porén, o seu alcance foi moi reducido e só conseguiu o apoio duns 250 tenentes, capitáns e comandantes.

A actividade terrorista aumentou, tanto de ETA (18 vítimas mortais en 1974 e 14 en 1975) como do FRAP (3 atentados en 1975 con resultado de morte), o que recruou a represión. En agosto de 1975 aprobouse un decreto-lei «de prevención e axuizamento dos delitos de terrorismo e subversión contra a paz social e a seguridade persoal» que revalidaba a xurisdición militar como no primeiro franquismo. A espiral represiva cebouse especialmente co País Vasco.
[miniatura|Pintada contraria ao [franquismo na rúa dedicada a Franco en Ávila en 2005]]
En aplicación da lexislación antiterrorista, entre o 29 de agosto e o 17 de setembro de 1975 foron sometidos a distintos consellos de guerra e sentenciados a morte 3 militantes de ETA e 8 do FRAP. Isto provocou unha importante resposta popular e de rexeitamento no exterior, así como peticións de clemencia por parte dos principais dirixentes políticos europeos, incluído o papa Paulo VI. Malia iso, Franco non conmutou as penas de morte a 2 dos 3 militantes de ETA (Angel Otaegi e Jon Paredes Manot) e a 3 dos 8 do FRAP (José Luis Sánchez Bravo, Ramón García Sanz e José Humberto-Francisco Baena). Os 5 foron fusilados o 27 de setembro de 1975. Este feito, cualificado como «brutal» pola maior parte da prensa europea, acentuou o rexeitamento internacional ao réxime e deu lugar a numerosas manifestacións antifranquistas nas principais cidades europeas. Así mesmo, os embaixadores dos principais países europeos abandonaron Madrid, co que o réxime franquista volveu experimentar un illamento e reprobación moi similares aos que sufrira na inmediata posguerra mundial. O papa Paulo VI manifestou «a súa vibrante condena dunha represión tan dura que ignorou os chamamentos que de todas partes se elevaron contra aquelas execucións (...) mais, por desgraza, non fomos escoitados».

Como resposta, o 1 de outubro de 1975 o Movimiento organizou unha concentración de apoio a Franco na praza de Oriente de Madrid. Ese mesmo día apareceu un grupo comunista que asasinou catro policías en Madrid, polo que acabou por autodenominarse Grupo de Resistencia Antifascista Primero de Octubre (GRAPO). A Junta Democrática e a Plataforma de Convergencia Democrática emitiron o seu primeiro comunicado conxunto no que se comprometían a «realizar un esforzo unitario que faga posible a formación urxente dunha ampla coalición organizada democraticamente, sen exclusións, capaz de garantir o exercicio, sen restricións, das liberdades políticas». Á primeira hora da mañá do 20 de novembro de 1975 o presidente do goberno Carlos Arias Navarro anunciaba por televisión o pasamento do ditador.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*&nbsp;

#### Bibliografía adicional 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* *Dictionnaire des guérilleros et résistants antifranquistes*
* *Estado campamental*
* Exhumación de Francisco Franco

* Guerrilla antifranquista