Lats letón

O **lats** (plural en letón: *lati* / *latu*) foi a unidade monetaria de Letonia desde entre 1922 e 1941, e novamente desde 1993 ata a súa substitución polo euro, o 1 de xaneiro de 2014. A súa unidade divisionaria era o *santims* (plural *santimi* / *santimu*). 

O seu código ISO 4217 é LVL e o seu símbolo monetario é Ls. 

## Primeiro lats (1922-1941) 
[esquerda|miniatura|280x280px|A [moeda de 5 **lats** de 1931, deseñada por Rihards Zariņš, foi un símbolo da independencia letoa na época soviética.]]
O lats introduciuse como unidade monetaria letoa o 3 de agosto de 1922, en substitución do rublo letón, cunha paridade dun lats por cada 50 rublos. Desde ese momento ata 1940, o lats estivo vinculado ao padrón ouro.

O 17 de xuño de 1940, Letonia foi ocupada pola Unión Soviética. Logo do desmantelamento do Banco de Letonia e da súa substitución pola Oficina Republicana de Letonia do *Gosbank* (o banco estatal soviético) o 10 de outubro dese ano, o rublo soviético introduciuse o 25 de novembro para a súa circulación en Letonia paralelo ao lats. O valor de ambas as moedas igualouse, aínda que o valor real do rublo soviético era tres veces inferior, o que ocasionou que tanto os prezos como os salarios subisen progresivamente, coa conseguinte desvalorización do lats. Para atenuar o efecto do éxodo de mercadorías enviadas á URSS polos ocupantes aproveitando o novo tipo de cambio, introducíronse límites á adquisición de determinados bens.

Aínda que inicialmente as autoridades soviéticas se comprometeran a non abolir o lats, esta moeda foi retirada da circulación sen previo aviso ás 13:05 horas do 25 de marzo de 1941, e nese mesmo instante nacionalizáronse todos os depósitos superiores a 1.000 lats. Unha parte das reservas de ouro, de prata e de divisas de Letonia fora xa enviada a Moscova ao inicio da ocupación.

### Moedas 
[miniatura|210x210px|[Moeda dun **lats** de 1924.]]
En 1922 puxéronse en circulación moedas de 1, 2 e 5 santims (bronce), e de 10, 20 e 50 santims (níquel). Nos anos seguintes completouse a serie coa introdución de moedas de prata de 835 milésimas con valores de 1 lats (1923), 2 lats (1925) e 5 lats (1929). As moedas de bronce e a de 5 lats foron deseñadas por Rihards Zariņš, e as de 1 e 2 lats son obra de Janis Tilbergs. A serie de cobre foi cuñada na ceca privada *Huguenin Frères*, de Le Locle (Suíza) e a de prata na *Royal Mint*, de Londres.

Entre 1937 e 1939 cuñáronse novamente os valores de 1 e de 2 santims, con novos deseños de Ludolfs Liberts.]]

### Billetes 
O Banco de Letonia introduciu en distintas emisións, entre 1922 e 1939, papel moeda cos valores faciais de 20, 25, 50, 100 e 500 lats. Pola súa banda, o Goberno letón puxo en circulación entre 1926 e 1927 unha serie de billetes de 5 e de 10 lats, e en 1940 unha nova serie composta polos valores de 5 e de 20 lats.

## Segundo lats (1993–2013) 
Logo de restaurar a súa independencia en 1991, o lats foi reintroducido en Letonia o 5 de marzo de 1993, en substitución do rublo letón, que continuou circulando en paralelo e mantivo a súa validez ata o 30 de xuño de 1994, cunha equivalencia de 200 rublos por cada lats. O primeiro billete na nova denominación que se puxo en circulación foi o de 5 lats, e o derradeiro foi o de 500 lats, que non comezou a utilizarse ata o 20 de xullo de 1998. 

Finalmente, logo dun período de transición de dúas semanas de convivencia co euro, foi substituído pola moeda da Eurozona o 14 de xaneiro de 2014, cunha paridade dun lats por 1,4229 euros.

### Moedas 
[miniatura|190x190px|Ademais das [moedas circulantes, tamén hai emisións conmemorativas en ouro e en prata destinadas ao coleccionismo e ao investimento, como esta de 100 **lats** de 1998, cuñada na Casa da Moeda de Finlandia.]]
As moedas deste segundo lats cuñáronse cos valores faciais de 1, 2, 10, 20 e 50 santims, e de 1 e 2 lats. Paralelamente, comezaron a emitirse tamén outras series conmemorativas, dedicadas ao coleccionismo e ao investimento, en metais como o ouro e a prata.

A moeda de 2 lats desa primeira serie circulante só se emitiu unha ocasión, en 1992; era de cuproníquel, pesaba 6 gramos e medía  24,35 mm de diámetro. A partir de 1999 foise substituíndo gradualmente na circulación por outra bimetálica, para dificultar a súa falsificación.

A serie de moedas circulantes foi deñada por Gunars Lusis e Janis Strupulis, e as moedas foron cuñadas nas seguintes casas de moeda europeas: *Bayerisches Hauptmünzamt* (Alemaña), *Staatliche Münzen Baden-Württemberg* (Alemaña), *Den Kongelige Mynt* (Noruega), *Monnaie de Paris* (Francia), *Suomen Rahapaja* (Finlandia),  *Münze Österreich* (Austria), *Royal Mint* (Reino Unido) e *Real Casa de la Moneda - FNMT* (España). 

Ademais desta serie regular, entre 2001 e 2013 fóronse producindo anualmente emisións conmemorativas de carácter circulante da moeda dun lats, coas mesmas características da moeda dese valor correspondente á serie regular:

As casas de moeda que produciron estas moedas conmemorativas foron: *Suomen Rahapaja (*Finalandia), *Koninklijke Nederlandse Munt* (Países Baixos), Royal Mint (Reino Unido), *Münze Österreich* (Austria), *Staatliche Münze Berlin* (Alemaña) e *Staatliche Münze Baden-Württemberg* (Alemaña).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Ducmane, K.; Ozolina, A. (2013). *Naudas Laiki Latvija* (en letón). Lauku Avize. ISBN 978-9984-878-84-3
* Krause, C. L.; Mishler, C. (1991). *Standard Catalog of World Coins: 1801-1991. (18ª ed.)*. Krause Publications. ISBN 0-87341-150-1
* Pick, A. (1994). *Standard Catalog of World Paper Money: General Issues. (7th ed.)*. Krause Publications. ISBN 0-87341-207-9
* Vecinš, E. et al. (2002). *Nauda Latvija XX gadsimta: Katalogs I dala 2. sejums*. Zvaigzne, Riga. ISBN 9984223450

### Outros artigos 
* Economía de Letonia

### Ligazóns externas 
* Banco Central de Letonia
* Vídeo: "The story of Latvia's "lats" currency" (*Latvian Public Broadcasting*)