Moeda dun centésimo de lira italiana

O **centésimo de lira** (ou **céntimo de lira**) foi a moeda de menor valor facial dentro da serie da lira italiana. Do mesmo xeito que as moedas contemporáneas de 2, 5 e 10 centésimos, estaba cuñada nunha aliaxe de bronce composta por 960 ‰ de cobre e 40 ‰ de estaño. 

Esta moeda foi herdeira doutras de valores similares emitidas polos diferentes reinos e territorios da Península Itálica antes da creación do Reino de Italia en 1860. Cuñouse entre 1861 e 1918, e logo foi retirada da circulación en 1924.

## Orixe: antes da unificación 
### A reforma monetaria napoleónica 
Co ánimo de pór orde no sistema monetario francés, o 15 de agosto de 1795, a Convención Nacional introduciu o uso dunha base decimal e o bimetalismo, un sistema que Napoleón non puxo en práctica ata 1803. Como consecuencia, adoptouse o franco de prata como unidade oficial; os múltiplos de valor superior a 5 francos cuñábanse en ouro, en tanto que o cobre se limitaba ás moedas inferiores ao medio franco. Logo da campaña italiana de Napoleón, naceu o Reino de Italia en 1805, e ao ser este unha dependencia *de facto* de Francia, adoptou o novo sistema monetario decimal.

[miniatura|202x202px|1 centesimo, [1813. Imperio de Napoleón (1805-1814).]]

Nesa conxuntura creouse a lira italiana napoleónica, unha moeda totalmente equivalente ao franco francés e, xa que logo, utilizable tanto en Francia como en Italia. A moeda co valor da centésima parte dunha lira comezou a cuñarse a partir de 1807 nas casas de moeda de Boloña, Venecia e Milán, que que finalmente se converteu na ceca onde se producían todas as moedas do reino. A moeda dun centésimo pesaba 2,1 gramos, tiña un diámetro de 19,5 milímetros e estaba feita dunha aliaxe de cobre de 950 ‰.

O centésimo cuñouse oficialmente ata 1813, pero é probable que a súa emisión continuase mesmo despois da batalla de Waterloo; de feito, debido á falta de novas moedas, os austríacos continuaron a usar a casa da moeda de Milán ata 1819 para emitir as moedas napoleónicas de cobre e prata.

### A Restauración 
[miniatura|202x202px|1 centesimo [1843. Reino lombardo-véneto. Fernando I (1835-1848). ]]Coa Restauración das monarquías europeas, as reformas napoleónicas tamén foron abolidas no ámbito monetario. O Imperio Austríaco, que gobernaba o norte de Italia co Reino Lombardo-Véneto, substituíu a lira napoleónica pola lira austríaca, unha moeda de dobre circulación vinculada ao florín austríaco. Do mesmo xeito que o florín, a nova lira non seguía unha base decimal: os seus múltiplos eran o escudo e o soberano, cun valor de 6 e 40 liras austríacas, respectivamente. Non obstante, os submúltiplos da lira seguían a base decimal; de feito, do mesmo xeito que o florín se dividía en 100 soldos, a lira tamén estaba composta por 100 centésimos. Grazas a este sistema monetario, a partir de 1822, as casas de moeda de Milán e Venecia comezaron a cuñar moedas dun centésimo de lira austríaca, que tiñan tamaños diferentes aos napoleónicos. Estas moedas entraron en circulación baixo un réxime de circulación forzada; por tanto, non era posible convertelas en ouro ou prata e, ademais, os pagamentos entre particulares con esta moeda limitábanse a un cuarto de lira.[miniatura|202x202px|1 centesimo, [1926. Reino do Piamonte-Sardeña. Carlos Félix (1821-1831).]]

Malia a Restauración e a abolición das reformas napoleónicas, algúns estados italianos continuaron a usar o sistema monetario decimal; entre estes estaba o Reino da Sardeña baixo Vítor Manuel I. No Reino da Sardeña, a cuñaxe de moedas de cobre dun centésimo de lira comezou en 1826 baixo o mando de Carlos Félix; a moeda tiña unhas características diferentes á napoleónica: pesaba 2 gramos e tiña un diámetro de 19 milímetros. Durante o reinado de Carlos Alberte, entre o 22 de febreiro de 1847 e o 15 de maio de 1848, as moedas de Carlos Félix foron reutilizadas para compensar a falta de moeda pequena, mentres que baixo Vítor Manuel II non se emitiron moedas desta denominación ata a fundación do Reino de Italia. En 1842, cuñáronse moedas dun centésimo para a circulación en Sardeña, que medían 15 mm de diámetro e pesaban 1 gramo, medidas que posteriormente se adoptarían no que se convertería no Reino de Italia.

Ademais do Reino da Sardeña, o Ducado de Parma e Piacenza tamén mantivo o sistema decimal napoleónico e en 1830, durante o reinado de María Luísa de Austria, cuñáronse en Milán 2.029.360 moedas dun centésimo coas mesmas características que as do Reino da Sardeña. Esta moeda tamén se cuñou en 1854 coa efixie de Carlos III cunha tiraxe de só 300.000 exemplares, dos cales se supón que se conservan unicamente vinte.

### O *Risorgimento* 
Tras a revolución de 1848, o Reino Lombardo-Véneto quedou baixo o dominio dos revolucionarios, e así naceron o goberno provisional de Milán e a República de San Marcos. Logo destes acontecementos, o Reino da Sardeña comezou a primeira guerra de independencia, e os dous gobernos revolucionarios que se acababan de formar substituíron a lira austríaca por unha nova moeda baseada na lira sarda. En concreto, a República de San Marcos, co decreto 565 do 15 de xaneiro de 1849, emitiu unha tiraxe de 2.760.000 moedas dun centésimo da lira vixente na casa da moeda de Venecia, con dimensións diferentes ás de Sardeña; a moeda, aínda que feita de cobre, tiña un diámetro de 18 milímetros e pesaba 1 gramo. 

O *Risorgimento* cobrou vida cando a insurxente Legación da Romaña entre 1859 e 1860, para evitar seguir usando a moeda papal, comezou a cuñar moedas dun centésimo reutilizando os antigos cuños de Carlos Félix de 1826. O goberno provisional da Toscana tamén cuñou nova moeda e, así as cousas, en 1860 encargoulle á empresa *Ralph Heaton* de Birmingham que cuñase novas moedas dun centésimo coa data de 1859, utilizando o formato sardo de 1842.

## Emisións da lira do Reino de Italia 
### Vítor Manuel II 
Tras a segunda guerra de independencia e a unión de Lombardía co Reino da Sardeña, que tivo lugar o 10 de novembro de 1859 coa Paz de Zürich, o ministro de finanzas de Vítor Manuel II, Giovanni Battista Oytana, interveu para unificar o sistema monetario italiano e resolver a complexa cuestión do equilibrio das moedas que circulaban nos estados que se foron anexionando gradualmente aos estados sardos. Xa que logo, co Real decreto 3773, do 20 de novembro de 1859, ordenouse a retirada da circulación das moedas de cobre e bronce anteriores á unificación e a súa substitución por novas moedas de 1, 2 e 5 centésimos que levaban o retrato do rei no anverso coa lenda Vítor Manuel II. A moeda dun centésimo debía ter un diámetro de 15 mm e un peso dun gramo. Ademais, este decreto establecía que as novas moedas debían conter polo menos un 95 % de cobre, aínda que a composición definitiva se estableceu co Decreto 4.473, do 15 de decembro de 1860, que impuxo o uso dunha aliaxe de bronce composta por 960 ‰ de cobre e 40 ‰ de estaño, así como o inicio da cuñaxe de moeda o 1 de xuño de 1861.

Coa proclamación do Reino de Italia, as características das novas moedas de bronce, gravadas por Giuseppe Ferraris, que aínda estaban en proceso de elaboración, modificáronse na lenda do anverso, que consiideraba a Vítor Manuel II como rei de Italia, segundo o establecido no Real decreto 17, do 2 de maio de 1861. Adquiriron curso legal o 1 de agosto de 1861, e ata o 1 de novembro de 1862 operouse cun sistema de dobre circulación coas antigas moedas de cobre.''''* As moedas de bronce podían ser trocadas polo Estado en cantidades ilimitadas, en tanto que para os pagamentos entre particulares non se permitía superar o valor dunha lira. A cuñaxe de moedas dun centésimo, malia indicar a data de 1861, comezou realmente 1862, e estas foron producidas polas casas de moeda de Milán e de Nápoles; esta úlrima cuñou moitas coa data correcta de 1862. As moedas da ceca napolitana caracterízanse xeralmente por amosar un cuño forte, que por veces fai apreciar a impresión do anverso no reverso. Ademais, o seu peso varía entre 1,02 gramos para as pezas datadas de 1861 e 0,99 gramos para as de 1862. Estas lixeiras diferenzas de peso tamén se poden atopar nas posteriores cuñaxes de Humberto I e Vítor Manuel III. 

Entre as moedas cuñadas en Milán, atopouse unha variante extremadamente rara que presenta un M invertido no canto da marca de ceca habitual. Outras moedas dun centésimo foron cuñadas en 1868 polas cecas de Milán e Turín, aínda que levaban a data de 1867.

### Humberto I 
Coa morte de Vítor Manuel II o 9 de xaneiro de 1878, o seu fillo máis vello, Humberto I, converteuse en rei de Italia. Segundo a *Rivista italiana di numismatica* de 1891, a cuñaxe de moedas dun centésimo coa efixie de Vítor Manuel II continuou durante o reinado de Humberto I; estímase que a ceca de Milán cuñou 23.500.000 moedas dun centésimo datadas en 1867 entre 1883 e 1892, excluíndo os anos 1884 e 1890. A moeda dun centésimo coa efixie de Humberto I cuñouse anualmente ata 1900 (exceptuando 1898), ano do asasinato do rei; en particular, neste ano autorizouse de novo a fusión de 1.000.000 de moedas de 10 centésimos para cuñar novas moedas dun centésimo.

### Vítor Manuel III 
Menos dun ano despois da coroación do novo rei, emitiuse o decreto relativo á cuñaxe de moedas co retrato de Vítor Manuel III. O estilo da moeda dun centésimo seguía perfectamente o dos seus predecesores e elixiuse sistematicamente o mesmo deseñador que as moedas do seu pai, Filippo Speranza. Esta moeda cuñouse anualmente desde 1902 ata 1905 e tamén unha pequena cantidade en 1908. En concreto fabricáronse 20.000.000 moedas dun centésimo entre 1904 e 1905 co bronce procedente das moedas de 10 centésimos desmonetizadas e fundidas. As moedas dun centésimo cuñadas ata 1908 poden presentar un desaliñamento entre as cifras da data, e menos frecuentemente entre as letras do centésimo, debido a un desaxuste dos punzóns móbiles da casa de moeda.
[miniatura|[Dracma de Antonino Pío emitido para Exipto (ca. 146-147 d.C.), cuxo reverso inspirou o do segundo modelo de Vítor Manuel III.]]
A partir de 1908, o estilo da moeda cambiou radicalmente, dando lugar á serie de centésimos chamada «Italia sobre proa». A nova moeda dun centésimo pasou dun estilo tipicamente do século XIX a outro influído pola *Art Nouveau*, que comezaba a estenderse naqueles anos. A imaxe do reverso lembra a dos dracmas cuñados para Exipto durante o reinado de Antonino Pío: nestas moedas represéntase a deusa mariñeira Isis, de pé na proa dun barco, sostendo unha vela. No novo centésimo de Vítor Manuel III, a deusa exipcia da fertilidade substituíuse pola alegoría nacional de Italia que, no canto da vela, sostén unha póla de oliveira na man. Esta moeda cuñouse a partir de 1908 utilizando metal derivado da retirada da circulación e da fusión de 3.000.000 de moedas de 10 centésimos.

Entre as pezas datadas en 1908, tamén é posible distinguir dúas variantes causadas polo cambio de cuñaxe: mentres que as cuñadas primeiro teñen a cifra 8 ben proporcionada con respecto ao resto da data, as fabricadas despois do cambio de modelo teñen a cifra 8 máis pequena. Outra variante está representada polas moedas de 1910, que teñen a marca de ceca de xeito incuso en lugar de en relevo, e polas de 1911, que na maioría dos casos teñen o punto despois da data. Ademais, nalgunhas moedas de 1915 é posible atopar unha nova dobre cuñaxe que produce o efecto de que a alegoría de Italia semelle con catro mans no canto de dúas. As moedas dun centésimo deste tipo cuñáronse anualmente ata 1918, e permaneceron en circulación ata o 30 de xuño de 1924 cando, como consecuencia da forte inflación herdada da primeira guerra mundial, un decreto determinou que todas as moedas dun centésimo deixasen de ter curso legal.

## Moedas 
## Tiraxes por cecas 

## Probas e proxectos 
[miniatura|202x202px|Proxecto non adoptado dunha moeda dun centésimo da [República Italiana (1802-1805)|República Italiana, de 1804.]]
O primeiro proxecto para a produción de moedas dun centésimo remóntase á época napoleónica cando, tras a reforma monetaria francesa, un decreto do 26 de abril de 1804 decidiu introducir a nova moeda decimal na República Italiana que se acababa de crear. O decreto establecía que o proxecto dun centésimo debía cuñarse na Casa da Moeda de Milán e, logo da súa cuñaxe, sería analizado por unha comisión composta por tres membros do Consello Lexislativo e dous do Departamento de Contas Nacionais, logo depositado durante tres anos e finalmente fundido. A moeda do proxecto estaba feita de cobre e pesaba 2 diñeiros, equivalentes a aproximadamente 2,4 gramos. Cuñáronse dous tipos con reversos diferentes: un levaba o valor 1/100, mentres que o outro levaba a palabra CEN / TESIMO disposta en dúas liñas.

O proxecto republicano non tivo éxito, polo que a primeira moeda italiana dun centésimo de lira entrou en circulación en 1807 tras o establecemento do Reino Napoleónico de Italia. Non obstante, antes da súa emisión, cuñáronse dúas probas datadas en 1806 e 1807 que difiren lixeiramente da versión final en termos do deseño e o uso das marcas de ceca. A proba de 1806 no anverso ten a letra M da ceca de Milán no exergo baixo a data, mentres que no reverso carece completamente de marcas de ceca. A proba de 1807 no anverso ten, en cambio, as dúas marcas de ceca (unha granada e unha copa invertida), así como a letra M, en tanto que no reverso do exergo están as iniciais SG do gravador Giuseppe Slavirich, un estreito colaborador de Luigi Manfredini.

Desde a proclamación do Reino de Italia, non se cuñaron probas oficiais da moeda dun centésimo de lira, coa excepción dun proxecto desenvolvido durante o reinado de Vítor Manuel III. En 1917, a pimeira guerra mundial estaba a erosionar as reservas de cobre do reino e, para evitar o uso deste metal na cuñaxe de centésimos, a casa da moeda decidiu substituír o cobre por aluminio. Usando os cuños oficiais, emitíronse algunhas moedas de aluminio dun centésimo que pesaban 0,35 gramos, pero a fin inminente da guerra puxo fin definitivamente ao proxecto. Ademais da moeda de aluminio dun centésimo, durante a primeira guerra mundial cuñáronse anualmente algunhas moedas dun centésimo de 1915 a 1918, que levaban a inscrición I, II, III e IV ANNO DI GVERRA á dereita, dispostas en dúas liñas e gravadas en relevo.

## Moedas europeas similares 
[miniatura|202x202px|[España, 1 céntimo de 1870.]]
Desde 1865, Italia foi membro da Unión Monetaria Latina, un acordo que esixía que os países asinantes (Francia, Italia, Bélxica e Suíza) cuñasen moedas de ouro e prata de valor equivalente, para que puidesen circular libremente en todos os países membros. Malia non abranguer este acordo as moedas de bronce, Francia e Italia adoptaron medidas comúns; en particular, para a moeda dun centésimo, decidiuse un peso dun gramo e un diámetro de 15 milímetros. De feito, Francia levaba cuñando moedas dun centésimo deste tamaño desde 1861, e continuou facéndoo ata 1920. Tras esta convención, a moeda dun centésimo tamén se introduciu en 1891 no protectorado francés ne Tunisia. En 1867 o Reino de Grecia tamén se uniu á unión monetaria, e entre 1869 e 1879 cuñou a moeda dun leptón seguindo os mesmos parámetros utilizados polos italianos e os franceses.[miniatura|202x202px|1 centésimo de lira do [Estados Pontificios|Estado Pontificio de 1866, a nome de Pío IX.]]Entre os países vinculados por acordos bilaterais estaban tamén España, e 1913, e Romanía, Posteriormente, outros países tamén se uniron ao acordo, e comezaron a cuñar moedas dunha centésima parte da súa unidade, seguindo os parámetros franceses; entre eles estaban Creta, Finlandia, Bulgaria e Serbia. O Estado Pontificio tamén adoptou o sistema de moeda decimal e cuñou a nova moeda dun centésimo entre 1866 e 1868 seguindo as medidas estándar utilizadas na Unión. Tras a anexión de Roma ao Reino de Italia, todas as moedas papais foron retiradas da circulación en 1870.

## Outros usos non monetarios 
### Centésimo "portafortuna" 
miniatura|360x360px|Centésimo "portafortuna".
Seguindo o modelo das estadounidenses *encased coins*, é dicir, moedas engastadas nun anel que levaban publicidade ou frases de boa sorte, os centésimos "portafortuna" tamén se xeneralizaron en Italia. No caso italiano, o gravador Donzelli cuñou para as moedas dun centésimo uns aneis circundantes que levaban inscritas frases de boa sorte, e ás veces estes aneis tiñan un gancho que transformaba a ficha da sorte nunha medalla. Estas fichas da sorte tamén eran utilizadas por empresas con fins publicitarios. Donzelli gravou igualmente unha destas fichas para a empresa inglesa *Pola & Todescan*, e a mesma empresa cuñou despois outra ficha publicitaria que contiña o centésimo de Italia co motivo de Italia na proa da barca. 
[miniatura|360x360px|Centésimo [Publicidade|publicitario.]]
Outra empresa que utilizou este tipo de fichas foi a veneciana *Jesurum*, que cuñou unha ficha publicitaria da sorte en latón que contiña o centésimo de Vítor Manuel III.

### Centésimo de Loubet 
Entre o 14 e o 18 de outubro de 1903, Vítor Manuel III e a raíña Helena de Montenegro realizaron a súa primeira visita de estado a Francia, onde se emitiu para a ocasión unha medalla ou pseudomoeda de propaganda de bronce que imitaba a moeda de 5 céntimos de franco. Pola súa banda, o presidente francés Émile Loubet realizou unha visita a Italia entre o 24 e o 28 de abril de 1904, e producíronse moitos obxectos en lembranza do encontro, entre eles unha medalla conmemorativa emitida pola empresa milanesa *Incisoria Donzelli'' que, por mor da súa semellanza coa moeda dun centésimo, recibiu popularmente o alcume de centésimo de Loubet. O deseño do anverso era totalmente análogo ao do centésimo de Vítor Manuel III, coa única diferenza das iniciais do gravador Antonio Donzelli (A:D.), que substituíron as de Filippo Speranza na mesma posición. O reverso presentaba a cara do presidente francés rodeada pola inscrición MR. EMILE LOUBET PRES. REPUB. FRANÇ. Debaixo, as iniciais do gravador aínda estaban presentes. As outras dúas versións cuñáronse en aluminio (0,73 g; 15,5 mm) e en bronce dourado (1,25 g; 15,2 mm). En concreto, dous exemplares de bronce dourado engastados nun anel de aluminio foron doados polo gravador Antonio Donzelli a Émile Loubet á súa chegada a Civitavecchia e a Vítor Manuel III, que naquel momento residía no Palacio do Quirinale. O anel de aluminio do anverso presentaba unha ferradura que contiña a moeda rodeada polas palabras SOUVENIR D'ITALIE – AVRIL 1904, e na liña inferior, A’ L’AVENIR DES DEUS SOEURS DE GLORIE. Na parte inferior había dous trevos de catro follas entre os que se vían os escudos de armas de Italia e de Francia, rematados por unha araña na súa tea e a palabra DESPOSÉ. A sinatura de Donzelli tamén estaba presente en ambos os dous lados do anel. No reverso, arredor da ficha, había unha representación dunha muller en estilo *Art Nouveau* flanqueada por unha cornucopia e outros símbolos de sorte, mentres que na parte inferior estaba a inscrición JE SUIS TA MASCOTTE. Ademais das dúas fichas de bronce dourado doadas aos xefes de estado, este anel utilizouse para conter as outras dúas versións da ficha e tamén as moedas dun centésimo de 1904.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Barman, S. (2020). ''Coin Collector's Handbook, 2019*. ISBN 978-0-359-89184-9
* Boasso, A. (2008). *Catalogo Alfa delle Monete italiane e Regioni* (33ª ed.). 2008. Alfa Edizioni, Turín. ISBN 978-8888032139
* Cournot, A. A. (2013). *Opere*. UTET, Novara [1838], ISBN 978-88-418-9365-4
* Gigante, F. (2013). *Monete italiane dal '700 all'euro* (21ª ed.). Gigante, Varese. ISBN 978-88-89805-35-0
* Michael, T. Cuhaj, G. S. (2015). *Standard Catalog of World coins 1801-1900*,. 8ª ed. Krause Publications, Iola. ISBN 978-1-4402-4524-4
* Montenegro, E. (2008). *Manuale del collezionista di monete italiane*. 23ª ed. Montenegro, Turín. ISBN 978-8888894034
* Pagani, A. (1965). *Monete Italiane Dall'invasione Napoleonica Ai Giorni Nostri (1796-1963)*. Ratto.
* Repossi, L. (1877). *Milano e la sua zecca*. Ermanno Loescher, Turín.
* Vendemia, G. (2025). *La cartamoneta italiana: Corpus notarum pecuniariarum Italiae*. Vol. 1. 13ª ed. ISBN 979-12-210-9179-3
* Vítor Manuel III (1910). , 1ª ed. Accademia Nazionale dei Lincei, Roma.
* Vítor Manuel III (1914). . 1ª ed. Accademia Nazionale dei Lincei, Roma.
* Willis, H. P. (1901). *.* University of Chicago Press.
### Outros artigos 
* Lira italiana
* *Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato''