Querela arxentina contra os crimes do franquismo

[miniatura| A causa, aberta pola xuíza María Romilda Servini de Cubría, recibiu o apoio de [Amnistía Internacional, a Cámara de Deputados da Arxentina e os parlamentos dalgunhas comunidades autónomas españolas, mais non do de España.]]
A **querela arxentina contra os crimes do franquismo** é unha denuncia interposta ante un xulgado penal da Arxentina polos delitos de xenocidio e crimes de lesa humanidade cometidos en España pola ditadura franquista entre o 17 de xullo de 1936 e o 15 de xuño de 1977. A causa foi aberta pola xuíza María Romilda Servini de Cubría, acolléndose ao principio de xurisdición universal; e en xaneiro de 2013 aumentara a 150. que na investigación *Casos tancats, ferides obertes* Os *casos pechados, feridas abertas* (2012)  denuncia que en España non se realizou ningunha investigación xudicial exhaustiva para coñecer a verdade sobre as circunstancias que rodean os abusos cometidos durante a ditadura franquista. En apoio á querela creouse tamén a rede cidadá *Coordinadora estatal de apoio á querela arxentina contra os delitos do franquismo* (CEAQUA, polas súas iniciais en castelán), que reúne a numerosas organizacións e concellos. Tamén recibiu o apoio dos parlamentos do País Vasco, Cataluña e Andalucía e da Cámara dos Deputados da Arxentina.

## Antecedentes 
### A Lei de amnistía de 1977 
A Lei 46/1977, de 15 de outubro, de Amnistía, foi promulgada en España o 15 de outubro de 1977 ; entrou en vigor desde a súa publicación no BOE o 17 de outubro dese ano.

En xaneiro de 2009, o Comité de Dereitos Humanos amoestou a España polo "mantemento efectivo da Lei de amnistía" de 1977 e lembrou que "os crimes contra a humanidade son imprescritíbeis" e as amnistías "relacionadas con graves violacións dos dereitos humanos son incompatíbeis co pacto ". O goberno español respondeu cuestionando a competencia do Comité nesta materia e lembrando que a Lei de Amnistía foi unha demanda de toda a oposición ao franquismo que contribuíu á transición cara á democracia.

### Causa contra o franquismo na Audiencia Nacional española 
O 18 de xullo de 2007 varias asociacións presentaron denuncias ante a Audiencia Nacional para a investigación de delitos e desaparicións do franquismo, mais foron desestimadas, xa que "os delitos prescribiran ou, en calquera caso, estaban suxeitos á Lei de Amnistía española de 1977 ". En setembro de 2008, o xuíz de Instrución número 5 da Audiencia, Baltasar Garzón, volveu promover estas denuncias, achegando os nomes de 130.000 desaparecidos. A Fiscalía da Audiencia Nacional alegou que os delitos de xenocidio e crimes contra a humanidade non estaban tipificados no Código penal de 1932, que rexía cando se cometeron, e que non se poderían aplicar retroactivamente. ; que os secuestros con desaparición non son delitos permanentes; que tanto os delitos como as súas penas terían prescrito e que os feitos non podían ser considerados como crimes contra a humanidade. Con todo, Garzón declarouse competente para instruír o caso e, amparándose en que son delitos que non prescriben, imputou ao réxime franquista, o 14 de outubro de 2008, un delito de xenocidio, considerando que estes asasinatos correspondían a unha campaña de exterminio do inimigo político organizada polo réxime. Finalmente, o 18 de novembro, o xuíz declarou extinguida a responsabilidade penal de Franco e outros 44 altos mandos do seu goberno, logo de comprobar a acta de defunción de todos eles. Ademais, transmitiu a investigación dos crimes aos xulgados de instrución das provincias nas que se atopan as fosas comúns. Estes tribunais territoriais posteriormente arquivaron a maioría dos casos sen levar a cabo ningunha investigación.

## Cronoloxía 
[miniatura| Sede do [Ministerio de Asuntos Exteriores e de Cooperación de España|Ministerio de Asuntos Exteriores e Cooperación, en Madrid, que expresou o seu "malestar" pola querela e provocou que se cancelasen as testemuñas previstas]]
[miniatura| [Audiencia Nacional de España|A Audiencia Nacional oponse a extraditar os imputados sobre os que pesaban ordes de detención internacional, por exemplo pola Interpol ]]
O 14 de abril de 2010, dous parentes de vítimas españolas interpuxeron a querela á xustiza arxentina amparándose na lexislación internacional sobre dereitos humanos e a constitución e leis arxentinas. Os avogados son Carlos Slepoy e Ana Messuti en Madrid, e David Baigún, Máximo Castex, Ricardo Huñis, Beinusz Szmukler, Carlos Zamorano e Héctor Trajtemberg na Arxentina.

O 21 de xuño de 2012 constitúese a *Rede AQUA*, que máis tarde se converterá en *CeAQUA* . Créase tamén a *Plataforma vasca* *para a querela contra os crimes do franquismo*, e aos poucos crearanse outras plataformas en todo o Estado Español.

En setembro de 2020 foi citado a declarar Martín Villa.
## Os crimes investigados 
miniatura|Mural en memoria do masacre do 3 de marzo en Vitoria
O Xulgado Criminal e Correccional Federal Núm. 1, composto pola xuíza Servini de Cubría, investiga "a posíbel comisión de actos atroces de xenocidio e/ou lesa humanidade durante a Guerra Civil e o franquismo".

Os crimes investigados inclúen casos de tortura e encarceramento, desaparicións, asasinatos, traballos forzados, nenos roubados e penas de morte.
[esquerda|miniatura| [Rodolfo Martín Villa é un dos imputados dos que se solicitou a detención internacional e a extradición a Arxentina]]
O 12 de novembro de 2014 a Interpol pediu a detención de 20 acusados por crimes cometidos durante a ditadura franquista, entre os que se atopan Rodolfo Martín Villa, Antonio Carro Martínez, Licinio de la Fuente de la Fuente, José María Sánchez-Ventura Pascual, Alfonso Osorio, José Utrera Molina e Fernando Suárez González. Inmediatamente, o ministro de xustiza español, Rafael Catalá, avanzou que a Audiencia Nacional denegaría a extradición a Anxentina dos vinte acusados. O 13 de marzo de 2015, o Consello de Ministros negou oficialmente a extradición dos exministros Utrera Molina e Martín Villa, despois de dilatar o proceso pedindo máis información á Arxentina.

Pablo de Greiff, relator especial da ONU sobre a promoción da verdade, xustiza, reparación e garantías de non repetición, lembrou no seu informe do 22 de xullo de 2014 "a obriga internacional do estado (español) de extraditar ou xulgar e que só se poderá denegar a extradición dos acusados de a xustiza española iniciar as investigación e xulgar os responsábeis ".

## Reaccións 
En maio de 2012, a sección española de Amnistía Internacional presentou un informe  no que analizaba a resposta que se lle dera desde a xustiza española aos crimes cometidos durante a Guerra Civil e o franquismo e denunciando que non se realizara unha exhaustiva investigación xudicial para coñecer os abusos cometidos durante o período comprendido entre 1936 e 1975. Parte do informe céntrase na querela presentada por vítimas e organizacións de España e a Arxentina a este último país, amparándose no principio de xurisdición universal. En concreto, o informe conclúe que, a pesar da resposta da fiscalía xeral do estado español e do goberno á xuíza María Romilda Servini de Cubría encargada da querela arxentina, segundo a cal "en España se abriran procesos xudiciais sobre os feitos dos que se inhibira a Audiencia Nacional ", o feito é que despois desta inhibición a "gran maioría" dos casos se arquivaran.  Segundo Amnistía Internacional, «España está incumprindo as súas obrigas internacionais en canto ao dereito á xustiza das vítimas e ao seu deber de investigar os crimes de dereito internacional cometidos durante a Guerra Civil e o franquismo»  e conclúe que a situación das vítimas é de "total desamparo xudicial"  e que a "cooperación xudicial penal (...) prevista polo dereito internacional" e levada adiante neste caso pola Arxentina debe continuar  
[miniatura| Segundo o ministro español de Xustiza, [Rafael Catalá Polo|Rafael Catalá, a Audiencia Nacional denegará a extradición a Arxentina dos vinte acusados ]]
En xullo de 2014, o relator especial da ONU sobre a promoción da verdade, da xustiza, da reparación e das garantías de non repetición, Pablo de Greiff, presentou un informe no que analizaba "as medidas adoptadas polas autoridades españolas sobre (...) verdade, xustiza, reparación e garantías de non repetición, en relación coas graves violacións dos dereitos humanos e do dereito internacional humanitario cometidos durante a guerra civil e a ditadura franquista ". 

O relator, Pablo de Greiff, reiterou a "incompatibilidade dos efectos da lei de amnistía coas obrigacións internacionais adquiridas por España", que tamén contraiu antes de adoptar a lei de amnistía,  e que "o dereito internacional estabelece que, en relación cos casos de desaparición forzada, o período de prescrición debe comezar a contarse desde o momento en que cesa a desaparición forzada, é dicir, desde que a persoa parece con vida ou se atopa o seu corpo ».  O goberno español considera que os crimes xulgados "xa prescribiron en España" e que tamén coliden coa Lei de amnistía española de 1977.

## Proxección 
O documental *El silencio de otros* (2018) trata sobre esta querela.

## En Galiza 
En 2019 incorporáronse á Querela en Galiza as familias de Alexandre Bóveda, Amancio Caamaño e Ramiro Paz, ás que se engadiron as familias de Celestino Carbia e Bernardo Mato.

Recibiu o apoio da Deputación Provincial de Pontevedra.

## Notas 
## Bibliografía 
* 
* 

## Véxase tamén 
* Xurisdición universal
* El silencio de otros

### Ligazóns externas 
* Documental "El Espejo de la Memoria: la querella argentina contra el Franquismo" .