Ducado de Roma

O **Ducado romano** foi unha parte do Exarcado de Italia (finais do século VI - 751), ou sexa  das posesións bizantinas na península. Comprendía boa parte do actual Lacio e unha área reducida da Umbría meridional (Amelia e zonas limítrofes). Estendíase  aproximadamente desde Narni e Viterbo (alto Lacio) ata Gaeta e Atina (nos confíns da Terra di Lavoro).

Os ducados foron os sucesores das Eparquías (provincias en grego) na nova organización civil e militar creada polos bizantinos tras a invasión dos longobardos en Italia, iniciada no 568.
## Das orixes ao século VII
[dereita|miniatura|Mapa do Imperio bizantino do [717. O Ducado romano correspóndese co punto (3).]]
Segundo a repartimento administrativo querida polo emperador Mauricio (582-602), as eparquías foron substituídas polo Exarcado de Italia, con capital en Rávena. O exarca portaba o título de *patricius Romanorum* (protector e defensor dos cidadáns romanos); entre as súas prerrogativas estaba tamén a custodia da "Sé de Pedro" (ou sexa da igrexa de Roma). O Exarcado de Italia estaba formado por sete ducados, cada un so o goberno dun *dux* ou *magister militum*: un militar de alto grao.

No cumio do Ducado romano estaba o *dux Romae*. O duque revestía as funcións de capitán das forzas militares no territorio. Tiña, con toda posibilidade, un cargo de duración trienal e respondía directamente perante o exarca de Rávena. Os testemuños históricos máis antigos da existencia do *dux Romae* son unha carta do papa Gregorio Magno (592) e, despois, unha lápida atopada preto de Terracina na que está esculpido o nome dun tal Georgius *dux Romae*.

O Senado romano, formalmente ao cargo, era xa unha pálida imitación do de épocas pasadas. A asemblea xa non estaba case nunca ao completo, en canto as guerras góticas decimaran os seus membros. Nunha situación caracterizada por incerteza e inestabilidade, a figura do Papa converteuse nunha referencia estábel.

Para o emperador, o papa era un funcionario (a súa elección debía ser aprobada por Constantinopla para ser válida). Pero para o pobo, desde a época de Gregorio Magno (590-604), e se cadra aínda antes, convertérase na máxima autoridade civil da Urbe e do Ducado. Gregorio Magno dedicárase á defensa de Roma promovendo a creación dunha milicia local (*exercitus*), constituída inicialmente polas *scholae* (que reunían os residentes de varias nacionalidades), polas corporacións de oficios e polas asociacións de barrios.

O papa Sabiniano no 604-606 fixera fronte á carencia de provisións de gran vendendo as reservas da igrexa, exercendo de feito as funcións de *prefectus urbis*; o papa Honorio (625-638) encargouse do mantemento do recinto amurallado e do acueduto da cidade.

Grazas ás presións dos pontífices, no século VII o título de *dux Romae* cesou de ser transmitido no seo dunha mesma familia, como era costume nos outros ducados (Ducado de Gaeta, Ducado de Nápoles). Mesmo chegou a ocorrer que no Lacio fose o mesmo exército bizantino, en caso de cargo vacante, quen elixise autonomamente o *dux*.

O aprovisionamento de xéneros alimentarios para a cidade dependía en gran parte das facendas de propiedade papal. O patrimonio en terras do bispo de Roma acumulárase desde o século IV por efecto das doazóns dos fieis. Era denominado *patrimonium Sancti Petri* porque os legados eran dirixidos aos santos Pedro e Paulo. O *patrimonium Sancti Petri* era distinto do *patrimonium publicum*, xestionado polos elementos militares (*duces* e *magister militum*) do imperio bizantino, e dos latifundios das arquidioceses de Rávena e de Milán.

As relacións entre pontífice e *dux Romae* foron máis antagonísticas que colaborativas. Os distintos duques, en calidade de máximos responsábeis militares do territorio, ficaron sempre fieis ao emperador, por tanto aliñados co *basileus* nos frecuentes contenciosos relixiosos que xurdiron entre o Papa e Constantinopla. No 640 o *dux* e *carthularius* Mauricio, co exarca Isaac, conduciu o asalto ao Palacio de Laterano, obigando ao Papa  Severino a fuxir. Atopamos algúns *duces* tamén entre os presuntos conxurados contra o Papa Gregorio II.

Tamén a sempre ameazante presenza dos longobardos foi a miúdo un factor de inestabilidade. No 702 o duque de Benevento Xisulfo I rouboulle ao Ducado romano o val do Liri.

## Século VIII
### A caída do Exarcado
thumb|300px|As posesións bizantinas en Italia na época de Liutprando.
A partir do século VIII asistiuse a unha progresiva saída do emperador bizantino nas confrontacións de Roma. O Ducado romano, sen a presenza militar asegurada por Constantinopla, ficou exposto e indefenso fronte á ameaza longobarda. No 726 os longobardos de Liutprando (712-744) declararon a guerra contra o Exarcado de Italia, ocupando Boloña e toda a Pentápole. Aos bizantinos só lle quedaron a cidade de Rávena, o porto de Classe e a chaira circundante. No Lacio, Liutprando chegou ata as mesmas portas de Roma.

No 728 os longobardos conquistaron a fortaleza de Narni, posta como protección da vía Amerina, que levaba a Todi e Perugia. Para gardar a vía Amerina ficaron as fortalezas de Amelia e Orte. Máis ao sur, defendían a vía Cassia, e en xeral o val do Tíber, os *castra* de Sutri, Bomarzo e Blera.

O Papa Gregorio II (715-731) dirixiuse directamente ao rei Liutprando, pedíndolle que renunciase aos territorios xa conquistados e os restituíse ao exarca bizantino en canto lexítimo posesor. Liutprando, porén, doou o *castrum* de Sutri ao pontífice, no acto coñecido na historiografía como Doazón de Sutri.

No 742 Liutprando someteu os ducados de Spoleto e de Benevento e engadiunos aos dominios propios. A nova creou alarma en Roma. Tras entender que o rei longobardo se estaba a preparar para un novo ataque aos dominios bizantinos de Italia, o papa Zacarías (741-752), non dubidou en tratar directamente co monarca. Na primavera de 743 os dous atopáronse en Terni. O pontífice obtivo do rei longobardo a restitución *per donationis titulo* de catro cidades ocupadas por el (entre as cales Vetralla, Palestrina, Ninfa e Norma) e dunha parte dos patrimonios da Igrexa en Sabina, que os duque de Spoleto lle quitaran había trinta anos.

Por segunda vez o papa desempeñou o papel de representante supremo dos ex-territorios bizantinos no Lacio.

Despois o Papa Zacarías organizou o territorio da cidade, fundando as primeiras *domus cultae*, verdadeiras facendas agrícolas pertencentes á Diocese, que aseguraron o aprovisionamento da cidade.
[thumb|300px|right|O *patrimonium Sancti Petri* tras a [doazón de Pipino (*Populonia*, Ronciglione e Viterbo).]]
#### O falso da doazón de Constantino.
Probabelmente no papado de Zacarías (ou de Gregorio III) xorde o documento coñecido como *doazón de Constantino*. O poder do pontífice, tras os problemas políticos tidos con León III o Isáurico, xa non era sostido polo imperio e nin podía considerarse o papa un feudatario longobardo, vista a superioridade política e moral coa que era considerada a sé romana aos ollos dos itálicos e dos cristiáns respecto ao poder longobardo. A incerteza política na que estaba o ducado romano naqueles anos levou á produción dunha lexitimación histórica da independencia pontificia, a *doazón de Constantino*, segundo a cal do primeiro emperador cristián viña o dereito do Papa a gobernar o territorio e o senado romano, ademais do primado sobre os outros patriarcas da cristiandade (naqueles anos León puxera so o patriarcado de Constantinopla as dioceses de Puglia, Calabria e Sicilia). En realidade o documento pode ser definido como unha verdadeira e propia *constitución* pola que un estado se declara autónomo simplemente uníndose a un sistema xurídico e lexislativo (naquela época aínda non distinto do relixioso).

### A doazón do Ducado ao Patrimonio de San Pedro
Co ascenso de Aistolfo ao título de Rei de Italia e dos longobardos os xermanos retomaron unha política expansionista a expensas dos "romanos" (entendidos como a suma de latinos e bizantinos). No 751 Aistolfo conquistou Istria e Rávena asentándose na sé do exarcado e adquirindo os títulos palatinos relacionados. As ameazas do rei Aistolfo acadaron tamén Roma: pretendía de feito do papa Estevo III o pagamento dos tributos polas doazóns recibidas dos seus predecesores; no 753 chegou a conquistar Ceccano (Val Latino). Estevo III pediu daquela a intervención dos francos de Pipino o Breve. Malia que Aistolfo cercou despois máis veces Roma, foi vencido pola invasión do soberano de alén os Alpes que o obrigou a pagar un tributo ao reino dos francos e a ceder so a soberanía do pontífice o Exarcado de Italia, a Pentápole e o corredor con Perugia.

Como sucedera anteriormente co *Patrimonium S. Petri*, todos os poderes do Exarcado, da Pentápole e do chamado *corredor bizantino* que se contrapuñan xuridicamente ás prodiedades da diocese de Roma foron subordinados á autoridade do pontífice, xa sen a mediación imperial de Constantinopla.

Ao mesmo tempo, os territorios da Italia setentrional en mans longobardas foron definitivamente separadas dos centrais e meridionais (756).

## Ducados lindeiros
*Perugia.
*Ducado de Tuscia.
*Ducado de Spoleto.
*Ducado de Benevento.
*Gaeta.
## Notas
## Véxase tamén
### Bibliografía
*Liber pontificalis (da *The Latin Library*)
* Bavant B., *Le Duché byzantin de Rome*, Mélanges de l’Ecole Française de Rome 1979.
* Galasso G., ''Storia d'Italia'', Vol I, Utet, Torino 1995.
### Outros artigos
*Doazón de Sutri.
*Liutprando.
*Patrimonia.