Eleccións xerais de Suráfrica de 1994

As **eleccións xerais de Suráfrica de 1994** realizáronse do 26 ao 29 de abril de 1994. Foron os primeiros comicios celebrados en Suráfrica aplicando o dereito ao sufraxio universal e consolidaron a fin do réxime do *apartheid*. A elección desenvolveuse baixo a dirección da Comisión Electoral Independente.

Durante os catro días de votación millóns de cidadáns foron votar, formándose longas fileiras. O proceso estivo marcado polos asasinatos de vinte e unha persoas en atentados terroristas perpetrados por grupos vinculados á extrema dereita surafricana oposta ao proceso de democratización. En total, foron computados 19&nbsp;726&nbsp;579 votos, dos cales 193&nbsp;081 foron invalidados. O gañador foi o Congreso Nacional Africano (ANC) —apoiado polo Partido Comunista de Suráfrica (SACP) e o Congreso de Sindicatos Surafricanos (COSATU)—, con máis do 62&nbsp;% dos sufraxios. Tal e como estaba previamente pactado, formouse un goberno tripartito composto polo ANC, o Partido Nacional (PN) e o Partido da Liberdade Inkatha (PLI), as tres forzas políticas que obtiveran polo menos o 5&nbsp;% dos votos.

## Antecedentes 
[130px|left|thumb|[Pieter Willem Botha|P.W. Botha intentou manter o *apartheid*.]]
Durante os anos 1980, o réxime racista do *apartheid* instaurado en 1948 deu mostras de esgotamento debido á combinación de oposición interna e sancións externas. O presidente Botha, consciente da situación, promoveu en 1984 unha reforma constitucional que concedía o dereito ao voto ás minorías mulata e asiática co fin de ampliar a base social do réxime. Como resultado, creáronse dúas novas cámaras lexislativas para representar ambas minorías, que se sumaron á xa existente para a minoría branca.

Pero a situación continuou empeorando. Aínda que os grupos violentos da oposición non podían vencer o Estado, o custo económico e humano era demasiado alto. Ademais, o boicot internacional afectaba negativamente a economía e os acredores internacionais cada vez eran máis esixentes. Adicionalmente, a caída do comunismo en Europa fixo que os africáneres e os propios Estados Unidos percibiran de forma distinta o Congreso Nacional Africano (ANC), a principal forza de oposición ao réxime. Aínda que Botha introduciu outras pequenas reformas para suavizar o sistema de segregación racial, non tivo intención de cuestionalo. Non obstante, xa en 1985 tivo lugar o primeiro encontro entre o encarcerado Nelson Mandela e o ministro de Xustiza Kobie Coetsee. Os contactos culminaron o 5 de xullo de 1989 cun encontro igualmente secreto de Mandela co propio presidente Botha na súa residencia oficial, reunión que marcou o inicio das negociacións.

En febreiro de 1989, Botha sufriu un accidente cerebrovascular e foi obrigado a renunciar ao liderado do Partido Nacional e, máis tarde, á presidencia, sendo substituído en ambos cargos por Frederik de Klerk.

### Inicio da transición 
Só tras a substitución de Botha por De Klerk acentuouse o ritmo das reformas. O 2 de febreiro de 1990, no seu discurso de apertura do parlamento, De Klerk pronunciou un discurso que algúns consideran o inicio do proceso de transición. Nel dixo o seguinte: O ANC foi legalizado e o seu líder, Mandela, posto en liberdade tras 27 anos de estancia en prisión. Igualmente foron legalizados o Partido Comunista Surafricano (PCSA), o Congreso Panafricano (PAC) e o Congreso de Sindicatos Surafricanos (COSATU).

[200px|thumb|esquerda|A colaboración entre o presidente [Frederik de Klerk|De Klerk e o líder do ANC Nelson Mandela foi decisiva para o éxito da transición.]]

En decembro de 1991 constituíuse a Convención para unha Suráfrica Democrática (CODESA), un organismo composto por dezanove persoas representantes dos distintos grupos étnicos surafricanos. En marzo de 1992 acordouse a constitución dun goberno interino multirracial e o 17 de marzo de 1992 a minoría branca aprobou en referendo unha reforma constitucional que garantía a igualdade de dereitos con independencia da raza. Tras difíciles negociacións, a Convención aprobou unha Constitución Provisional e varias leis que debían regular o proceso de transición. As distintas normas foron aprobadas polo parlamento tricameral racial entre setembro e decembro de 1993. A Constitución Provisional establecía 34 principios —entre eles, os principais dereitos fundamentais— aos que debía axustarse a constitución definitiva. O respecto a ditos principios sería examinado con carácter previo polo Tribunal Constitucional xa creado e presidido por Arthur Chaskalson, un dos defensores de Mandela no proceso de Rivonia de 1963-1964. Curiosamente, dous partidos claramente antiliberais como o PN e o ANC, pactaron unha constitución marcadamente liberal. O 10 de decembro, Mandela e De Klerk recibiron en Oslo o Premio Nobel da Paz, símbolo do respaldo internacional ao proceso que lideraban.

A influencia moderadora de Mandela fíxose notar nunha reunión da executiva do ANC celebrada a principios de 1994 na que se tratou a delicada cuestión do himno nacional. En ausencia do veterano activista, os asistentes acordaron por unanimidade substituír o tradicional himno da Suráfrica do *apartheid* —«A chamada»— polo popular «Deus bendiga África», himno extraoficial da oposición negra. Cando Mandela se reincorporou á reunión fíxolles notar que esa decisión supoñía pisar os sentimentos dunha parte da poboación e que impediría o obxectivo de lograr a reconciliación. Ninguén se opuxo e, como resultado, o himno nacional componse das dúas cancións cantadas sucesivamente: «Deus bendiga África» e «A chamada».

### Violencia política 
A transición distou de ser sinxela e caracterizouse por unha forte violencia de orixe política debida a varios factores. Seis meses antes das eleccións, John Carlin —daquelas correspondente en Suráfrica do xornal británico *The Independent*— calculaba que desde a liberación de Mandela morreran máis de dez mil persoas a consecuencia da violencia política. Ademais, o temor ao estoupido dunha guerra civil similar á que se estaba librando en Bosnia estendíase entre diversos sectores. Paradoxalmente, do total de mortes violentas por motivos políticos habidas durante o longo período de goberno do Partido Nacional, máis da metade tiveron lugar no período 1990-1994, unha vez abolido o *apartheid*.

Un dos focos de violencia estivo nos ultradereitistas brancos contrarios á fin do réxime do *apartheid*, cuxos escuadróns da morte actuaban sen control. O ANC dicía que existía unha «terceira forza» allea ao Exército e a Policía amparando a violencia, pero nunca puido demostrar a súa existencia. Quizais o momento de maior tensión provocado por este sector foi o ocasionado polo asasinato do líder do Partido Comunista de Suráfrica, Chris Hani. Afortunadamente, a pronta detención do seu asasino grazas á colaboración dun cidadán africáner e o chamamento á calma feito por Mandela evitaron unha resposta violenta.

[250px|thumb|esquerda|Os violentos milicianos do extremista [Movemento de Resistencia Africáner foron un factor de desestabilización.]]

Outro dos motivos da violencia foi a resistencia a perder o seu poder por parte dalgúns dos líderes dos bantustáns creados polo réxime racista. En setembro de 1992, o ANC convocou unha marcha cara a Bhisho, a capital de Ciskei. As forzas armadas do bantustán —teoricamente independente e gobernado por Oupa Gqozo— abriron fogo contra a multitude e causaron vinte e unha vítimas mortais.

Ambos sectores —extrema dereita africáner e gobernadores dos bantustáns— confluíron na crise de Bofutatsuana en marzo de 1994, pouco antes da celebración das eleccións. O posto do seu líder, Lucas Mangope, estaba en perigo. O xeneral Viljoen entrou con milicianos da Fronte do Pobo Africáner para apoiar o seu réxime, xa que o vían como un aliado dos supremacistas brancos. Aos seus paramilitares uníronse indisciplinados milicianos do extremista Movemento de Resistencia Africáner que dispararon indiscriminadamente contra a poboación. As forzas armadas do bantustán reaccionaron atacando os invasores e tres milicianos morreron durante a retirada, dous deles asasinados por un coronel ante as cámaras de televisión. O Exército surafricano tivo que intervir para restablecer a orde, e o Goberno de De Klerk acordou terminar coa «independencia» do bantustán.

Un dos conflitos máis sanguentos foi o enfrontamento entre o Congreso Nacional Africano e o Partido da Liberdade Inkatha (PLI) no bantustán de KwaZulu. Mangosutu Buthelezi era o seu primeiro ministro e líder de Inkatha, e intentaba manter o seu predominio territorial fronte ao auxe do ANC.

No extremo ideolóxico oposto, tamén o Congreso Panafricano cometeu actos de violencia. O peor de todos foi a matanza dun grupo de cristiáns que rezaban nunha igrexa do Cabo.

Nos *townships* mantívose, antes e despois das eleccións, unha violencia tendente a facer xustiza popular de forma sumaria. O ANC alentara durante anos o linchamento de supostos colaboracionistas mediante a cruel práctica do *colar*. Colocábanse arredor do pescozo do sospeitoso varios pneumáticos impregnados de líquido inflamable e prendíaselles lume. A ineficacia policial e o costume de décadas favoreceron a continuidade desta práctica. O apoio expreso destes métodos por parte da esposa de Mandela, Winnie, representante do sector radical do ANC, comprometeu a súa postura dialogante.

Os catrocentos escanos da Asemblea Nacional dividíronse nunha lista nacional de douscentos nomes e nove listas provinciais. Aínda que inicialmente propúxose establecer unha barreira electoral que excluíra os partidos que obtivesen menos do 5&nbsp;% dos votos, finalmente optouse por non establecer ningún límite co fin de incorporar o maior número de partidos posible.

O ANC pretendía impoñer unha única papeleta de voto, o que significaría a obrigación de votar ao mesmo partido para a Asemblea Nacional e a provincial. Consideraba que iso favorecería os partidos de ámbito nacional sobre os rexionais. Con todo, o pequeno Partido Democrático (PD) —integrado por liberais brancos que se opuxeran ao *apartheid* desde dentro do sistema— opúxose con firmeza e foi apoiado por varios asesores internacionais. Finalmente optouse por realizar votacións separadas, e os resultados suxiren que tanto o PD como a Fronte da Liberdade (FL) —representante dos africáneres máis ultraconservadores— resultaron beneficiados por iso na votación provincial debido a que un número de votantes apoiaron listas diferentes en ambas votacións.

Tamén se pactou que os parlamentarios non poderían cambiar de partido. Impúxose unha férrea disciplina que permitía incluso a perda do escano dos representantes que foran expulsados do seu partido. A finalidade foi protexer os partidos pequenos fronte á previsible superioridade do ANC para evitar que este captase os parlamentarios das minorías. Por outra parte, impúxose unha corrección na confección das listas cerradas de candidatos co fin de asegurar que polo menos un terzo dos seus compoñentes foran mulleres.

O sistema tamén recibiu críticas ao considerarse que blindaba o poder das cúpulas dirixentes dos partidos políticos, que podían así controlar quen formaba parte das listas e expulsar os parlamentarios díscolos. Aínda que a dirección do ANC —maioritariamente procedente do exilio e non afeita a actuar con base en respaldos electorais— transixía ao aceptar a presenza dos partidos minoritarios, obtiña a cambio o completo control da súa ampla organización.

## As eleccións 
[200px|thumb|esquerda|[Nelson Mandela, líder do ANC, no momento de depositar o seu voto.]]

Durante os meses anteriores ás eleccións, fixéronse grandes esforzos para que todos os sectores participaran nas mesmas. O Congreso Panafricano decidiu en xaneiro de 1994 pór fin á loita armada. Pola súa parte, a extrema dereita branca, tradicionalmente representada polo Partido Conservador, empeñouse en non participar nos comicios. Ante esta situación, o ANC estableceu contactos co xeneral Viljoen, antigo xefe das Forzas de Defensa. Tratouse sobre a posibilidade de crear un *volkstaat* ou patria nacional para esta minoría, se ben o feito de que os brancos non foran maioritarios en ningunha rexión dificultaba calquera acordo. Pese a iso, un sector dos nacionalistas africáneres percibiu boa vontade por parte do ANC. Tras o fracaso da intervención armada en Bofutatsuana, Viljoen decidiu participar nas eleccións e creou a Fronte da Liberdade.

Inkatha foi máis difícil de convencer. O partido de base zulú ameazou até o último momento con non participar nas eleccións. Finalmente, a presión internacional e o temor a perder a súa base de poder en KwaZulu-Natal fixeron que Buthelezi cambiara de opinión. Posto que as papeletas electorais estaban xa impresas, houbo que engadir apresuradamente ao final da lista adhesivos co nome do partido.

O talento político de Mandela quedou en manifesto durante a campaña electoral, nun debate televisado que mantivo con De Klerk. Durante o mesmo, o líder do ANC foi incrementando a súa hostilidade contra o seu rival, o que causaba un efecto negativo no público até o punto de que o aínda presidente consideraba que ía «gañando puntos». Mais, case ao final do debate, Mandela levantouse, achegouse a De Klerk, estreitoulle a man, eloxiouno e díxolle que era un «auténtico fillo de África», co que retomou a iniciativa e cambiou a súa imaxe previa. Houbo acusacións de fraude que falaban de roubo de urnas e enchido fraudulento doutras. En KwaZulu-Natal e varios lugares máis, o resultado oficial acabou sendo froito dunha negociación entre os partidos políticos, unha posibilidade que a lexislación electoral previra. Pese a todo, os votos nulos non chegaron ao 1&nbsp;%, os partidos aceptaron os resultados e a comunidade internacional considerou que as eleccións foran libres e limpas.

En outubro de 1994, a Comisión Electoral Independente fixo público un informe no que recoñecía que se cometeran irregularidades. A insuficiencia de recursos e a ineficacia administrativa poderían ter favorecido a partidos maioritarios nalgunhas rexións, mais afirmaba tamén que non podía dicirse que tales fallos influísen nos resultados globais. O presidente da Comisión negou que se asinara ningún acordo encamiñado a falsear os resultados, se ben revelou certos intentos de presión procedentes do Partido Nacional e o Partido Democrático que foran rexeitados.

## Resultados 
### Asemblea Nacional
[180px|thumb|dereita|Sede da [Asemblea Nacional de Suráfrica|Asemblea Nacional en Cidade do Cabo.]]

A nova Asemblea Nacional tiña pouco que ver co antigo parlamento constituído con criterios raciais. O 73&nbsp;% da poboación negra reflectiuse nun 52&nbsp;% de parlamentarios de diferentes etnias; o 15&nbsp;% da poboación branca mantiña un 32&nbsp;% de representantes; o 3&nbsp;% da poboación asiática —fundamentalmente procedente do subcontinente indio— obtivo o 8&nbsp;% dos asembleístas; finalmente, o 9&nbsp;% da poboación mulata deu nun 7&nbsp;% de lexisladores. Por outra parte, había un 27&nbsp;% de mulleres na nova cámara. Só oitenta e sete dos catrocentos membros da cámara procedían do anterior Parlamento tricameral. O sindicalista Cyril Ramaphosa foi elixido presidente da cámara.

Tras a aprobación da nova constitución o 4 de febreiro de 1997, o Senado converteuse no Consello Nacional das Provincias (NCOP), unha nova cámara alta. A súa composición política seguiu sendo a mesma, pero os membros dividíronse n en delegados permanentes e especiais.

### Partido da Liberdade Inkatha 
Inkatha é un partido de base étnica composto case exclusivamente por zulús. Conseguiu os seus obxectivos mínimos ao obter a vitoria na provincia de KwaZulu-Natal e lograr o 10,54&nbsp;% dos votos e 43 parlamentarios na Asemblea Nacional. Iso deulle dereito a entrar no Goberno de Unión Nacional con tres ministros. O propio Buthelezi desempeñou o cargo de ministro de Interior. Con todo, resulta significativo o feito de que sete de cada oito votos que recibiu procederan de Kwazulu-Natal e que, á parte desta provincia, só conseguira unha pequena representación na asemblea de Pretoria-Witwatersrand-Vereeniging.

### Fronte da Liberdade 
A extrema dereita africáner agrupouse na Fronte do Pobo Africáner, unha coalición de organizacións dirixida por Constand Viljoen, antigo comandante en xefe das Forzas de Defensa. A súa petición de creación dun estado propio —un *volkstaat*— foi rexeitada tanto polo ANC como polo PN debido a que a minoría africáner non era maioritaria en ningunha rexión surafricana e a creación de tal Estado suporía a perpetuación do *apartheid*. Aínda que a Fronte como tal se negou a participar nas eleccións —e iso incluía o tradicional Partido Conservador, que se *suicidou* politicamente— Viljoen inscribiu no último momento un novo partido: a Fronte da Liberdade.

Esta división prexudicou as posibilidades da candidatura, que obtivo finalmente 424&nbsp;555 votos —un 2,17&nbsp;% que non lle permitía acceder ao Goberno de Unidade Nacional— na votación para a Asemblea Nacional, cifra inferior aos 680&nbsp;131 votos que nas eleccións de 1989 á cámara lexislativa dos brancos obtivera o Partido Conservador. Non obstante, o improvisado partido deu mostras de solidez ao entrar tamén en sete das nove cámaras provinciais, en catro delas superando o cinco por cento dos votos. Nesta segunda votación obtivo máis de douscentos mil votos máis, o que, unido ao feito de que o PN obtivera case medio millón de votos menos, revela que houbo un certo número de votantes que depositaron dúas papeletas distintas nunha e outra elección, probablemente realizando un «voto útil» a favor do partido gobernamental nas eleccións nacionais.

### Partido Demócrata 
O Partido Democrático (PD) sufriu un forte revés. Composto maioritariamente por brancos, era o representante da tradición liberal contraria ao *apartheid* e continuador do Partido Progresista Federal como oposición legal na antiga cámara lexislativa da minoría branca. Pensou que podería alcanzar o 10&nbsp;% dos votos co sufraxio universal. Mais só conseguiu un exiguo 1,73&nbsp;% que representou sete parlamentarios. De feito, os seus 338&nbsp;000 votos foron inferiores aos 431&nbsp;000 que obtivera nas eleccións de 1989 só entre a poboación branca.

Do resto dos partidos, só a Fronte da Minoría —dirixida á comunidade de orixe india— conseguiu un representante na asemblea provincial de KwaZulu-Natal.

## Consecuencias inmediatas 
[180px|thumb|dereita|Cartel relativo á toma de posesión presidencial de [Nelson Mandela.]]

O Parlamento non tardou en elixir a Nelson Mandela como novo presidente da nación. Como vicepresidentes foron elixidos Frederik de Klerk (PN) e Thabo Mbeki (ANC). Os tres tomaron posesión dos seus cargos o 10 de maio de 1994. Xusto antes de que pasaran uns avións que mostraban as cores da nova bandeira de Suráfrica, Mandela dixo: «Que reine a liberdade. Deus bendiga a África». Mbeki íase perfilando xa como futuro sucesor de Mandela. No seu discurso, Mandela dixo:

Uns meses máis tarde celebrouse o vixésimo aniversario das eleccións en plena campaña para as de 2014. O 27 de abril celebrouse o Día da Liberdade e Zuma afirmaba que «fixemos de Suráfrica un lugar moito mellor no que vivir». Consciente dos retos existentes, engadía que «achegámonos ao noso prezado soño dunha Suráfrica unida, non racial, non sexista, democrática e próspera».

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Nelson Mandela
* Partido Nacional
* Eleccións xerais en Suráfrica de 1999

### Bibliografía 
* 
* 
*