Fala de Estremadura

A **fala de Estremadura**, tamén coñecida como **xalimego**, **fala de Xálima**, **fala dos tres lugares** ou **valego**, **galego estremeño** ou **galego do Val do Ellas** polos partidarios da teoría sobre a relación entre a fala e a lingua galega, é unha variedade lingüística galego-portuguesa falada nos concellos de San Martiño de Trebello, Valverde do Fresno e As Ellas, no Val de Xálima, no noroeste da provincia de Cáceres, en Estremadura. Aínda que non se pode considerar galego en sentido estrito , a maior parte dos lingüistas galegos trátana como unha variedade histórica do galego por consideraren que ten moito máis que ver coas falas galegas que co portugués estándar e pola súa orixe, pero non todos pensan da mesma forma, algúns pensan que é unha lingua diferenciada do galego pero o galego é a máis próxima. O *Ethnologue* recólleo como unha lingua e dálle o seu propio código ISO 639-3, fax, non obstante a maioría dos investigadores evitaron darlle a denominación de lingua.

Tradicionalmente non hai un nome propio que abranga as tres modalidades que se falan en cada un dos tres concellos do val:
* **Mañego** (*mañegu*), en San Martiño de Trebello.
* **Valverdeiro** (*valverdeiru*), en Valverde do Fresno. 
* **Lagarteiro** (*lagarteiru*), nas Ellas.

## Falantes 
No Val hai uns 5.000 falantes destas tres falas, ademais como consecuencia da emigración hai uns 3.000 nados no val que viven fóra e que manteñen un uso familiar da fala reforzado por pasaren o período estival no val moitos deles.
A fala é a lingua habitual da poboación, coa excepción dos funcionarios, Garda Civil e outra xente nada fóra do Val. Non hai perda lingüística entre as xeracións máis novas, aínda que Valverde amósase como o concello máis castelanizado. A partir de 1960 o número de castelanismos da lingua falada aumentou progresivamente debido á escola, ao servizo militar e aos medios de comunicación.
miniatura|Placa en lagarteiro

## Estudos e filiación 
As primeiras referencias filolóxicas coñecidas sobre a fala realizáronas Fritz Krüger (1925) e Otto Fink (1929) ao estudar o castelán dialectal da zona, José Leite de Vasconcelos fixo unha investigación máis polo miúdo (1929 e 1933), aínda mostrando fenómenos que nunca se volveron rexistrar nos sucesivos estudos e que o achegaban ao portugués, e a opinión era unánime en canto referirse a el como un portugués dialectal. O primeiro investigador en referirse a esta fala como de orixe galega, comparándoa cos foros de Castelo-Rodrigo (1209) e relacionándoo coa posible chegada de poboadores galegos á zona nos séculos século XII e XIII foi Lindley Cintra en 1959: *O falar fundamentalmente galego, mas com leonesismos, de Castelo Rodrigo e Riba-Coa no séc. XIII, o falar também essencialmente galego da região de Xalma, outra coisa não são, segundo creio, do que falares destes núcleos de repovoadores galegos tão frequentemente recordados pela toponímia*. Clarinda de Azevedo tamén se refire a esta repoboación pero desbota a galeguidade da fala afirmando a súa pertenza a un galego-portugués arcaico e polo tanto máis próximo ao galego actual có portugués. José Luis Martín Galindo cre que as falas son anteriores a unha posible repoboación galega, pero esta tese non ten outros partidarios.

Xosé-Henrique Costas González, nos seus estudos, afirma a galeguidade destas falas. Estabelece a súa orixe na repoboación por galegas e galegos nos séculos XII e XIII e a interferencia de leonesismos como consecuencia dun longo contacto co leonés. Do mesmo xeito, a existencia de palabras galegas na Serra de Gata e no suroeste de Salamanca podería indicar que a extensión da fala na Idade Media fora maior. Frías Conde tamén se mostra partidario da galeguidade destas falas. José Enrique Gargallo Gil fala dun galego-portugués fronteirizo e arcaizante, e admite unha maior vinculación co galego que co portugués. Juan Manuel Carrasco González clasifica a fala como a terceira variedade do galego-portugués.

No ano 1999 celebrouse un Congreso sobre a Fala coa intervención dos principais investigadores sobre a fala.
miniatura|Placa en mañego

## Coñecemento da fala en Galicia 
A fala comezou a se coñecer en Galicia en 1991 cando Antón Reixa entrevista en *Sitio Distinto*, un programa da Televisión de Galicia, a Tomás Fernández Vázquez, un camioneiro de Valverde que fala na súa modalidade, o que esperta o interese do filólogo galego Francisco Fernández Rei, quen llo comenta a Xosé-Henrique Costas e este vai ó val para facer unha primeira enquisa lingüística. En abril de 1992 Costas fala na Radio Galega sobre a situación da fala e en maio, na presentación dos Premios da Crítica de Galicia, Costas refírese á existencia da fala, o que ten como consecuencia que xornais como *El Correo Gallego*, *Diario 16 de Galicia* ou *A Nosa Terra* recollan esa existencia sen moitas máis explicacións. En setembro de 1992, Costas publica o primeiro artigo sobre a fala en Galicia e en galego na revista *A Trabe de Ouro* e organiza unha excursión de estudantes da Universidade de Vigo, que fundan a Asociación Cultural Alén do Val, para realizar un traballo de campo lingüístico que en xaneiro de 1993 obtén un premio nun certame de investigadores novos. Os cartos dese premio posibilitan a realización de dúas viaxes máis para un traballo de campo máis detallado (outubro de 1993 e xaneiro de 1994) e publican o *Primeiro Calendario do galego do Val das Ellas*.

O 13 de marzo de 1994, o programa *Informes TVG* dedícalle unha ampla reportaxe á fala, facendo posible o seu coñecemento fóra dos ambientes culturais.

## Literatura 
O primeiro escrito coñecido na fala é un conto en mañego, *Cuadro de Costumbres* publicado por José López Vidal na *Revista de Extremadura* no ano 1910. Isabel López Lajas escribiu sainetes en valvedeiro nos anos 30 e 50, recoñecía a súa fala como galega ("como temus esta fala galega").

Domingo Frades, mañego e membro da Real Academia Galega e autor de *Versos de un verán* (1977), *As Ellas y o sei castelu* (1980), *Algu sobre a nossa fala 1 e 2* (1975) *Vamus a falal* (1994).

Severino López das Ellas publicou o primeiro libro en lagarteiro en 1994: ''Topónimus d'As Ellas y rimas en Lagarteiru*.

Ambrosio López (irmán de Severino) das Ellas escribiu poesía inédita, incluíndo o himno oficial das Ellas.

Outros autores son Antonio Corredera de Valverde, Fernando López Noche das Ellas, Juan Carlos Márquez Durán das Ellas, David Carrasco, valverdeiro, que escribiu un diario inédito.

## Usos sociais 
Os letreiros das rúas están en lagarteiro nas Ellas e en castelán e mañego en San Martín. Existiu unha emisora de radio, Radio Valverde, que emitía media hora en valverdeiro e a revista *A Nosa Fala* (que foi o voceiro de Fala i Cultura). O trimestral *Anduriña'', en lagarteiro, edítano Fala i Cultura e Amigus d'As Ellas i du sei castelu. Nas Ellas existen as asociacións culturais U Lagartu Verdi e A Nosa Fala (ACANF).

Nos seus estatutos fundacionais da Asociación Fala i Cultura do Val do Ríu Ellas, constituída o 3 de agosto de 1991,  figura a catalogación da súa lingua como galego de Estremadura. Celebra todos os anos o Día da Fala. Tamén ese 3 de agosto os alcaldes dos tres concellos subscribiron un documento coñecido como o Manifesto dos alcaldes no que se demandaba ás autoridades provinciais e autonómicas a adopcións de medidas para a conservación da fala.

É habitual que os carteis e programas das festas estean na fala, así como representacións de teatro infantil, e existen cursos para funcionarios locais da variedade de cada concello.

## Filiación 
Debátese entre os lingüistas se é a terceira póla do galego-portugués ou unha variedade derivada do galego antigo (como o portugués). Existen outras posturas minoritarias, ben como fala autóctona ben como variedade do leonés meridional.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 

### Ligazóns externas 
* Blog en Valverdeiro
* Páxina persoal en valverdeiro 
* Artigo de Fernández Rei
* Alén do Val
* Polémica sobre a fala en abril 06 na APLEX 
* Foro San Martín de Trebello
* Voces especiais do galego do val do río Ellas
* Vídeo sobre a fala
* Vídeo sobre a fala en La Sexta .