Makea Nui Ariki

miniatura|dereita|150px|Palacio e pavillón de verán dos Makea Nui.

**Makea Nui Ariki** é unha das tres dinastías de ariki da tribo (*Vaka*) de Teauotonga en Rarotonga (Illas Cook), xunto coa dos Makea Karika Ariki e a dos Makea Vakatini Ariki. Tradicionalmente foi a que máis influencia política tiña das tres.

## Historia 
Segundo a literatura oral o fundador foi Karika, orixinario de Manu'a (actualmente na Samoa Americana), quen chegou a Rarotonga a mediados do século XIII, contemporáneo de Tangiia Nui, fundador da tribo de Takitumu e co que se aliou, ofrecéndolle como esposa a súa filla, Mokoroa ki Aitu. A mediados do século XVIII, Makea Te Patua Kino confire a tres fillos seus un título de *ariki*, que son a orixe das tres xefaturas actuais da tribo. Desde 1994 o título está en disputa por varias pólas da familia Makea. A sede da dinastía é o Para o Tane, comunmente denominado Palacio Makea, situado no centro de Avarua, preto do antigo koutu de Taputapuatea.

## Arikis 
### De Karika a Makea Te Patua Kino (c.1250-c.1750) 
O nome dos arikis entre o século XIII e mediados do século XVIII débense á tradición oral. Recolléronse varias xenealoxías, non sempre coincidentes. A de Henry H. Nicholas, que realizou a comezo da década de 1890, foi recollida do ariki Makea Takau e publicouse no *Journal of the Polynesian Society* co título de *Ko te papa ariki teia mei Avaiki mai, mei roto ia papa*. A versión de Stephen Savage, baseada en Tamuera Te Rei, difire notablemente da anterior, mentres que a de Edward Robert Tregear, publicada na obra *Maori-Polynesian Comparative Dictionary* (1891), se aproxima máis á primeira, aínda que non achega datos do informante.

### De Makea te Patua Kino en diante 
* Makea Te Patua Kino
* Makea Pini 
* Makea Tinirau, que abdicou no seu fillo Makea Pori en 1823, logo dunha guerra civil entre Teauotonga e Takitumu, finou en 1826.
* Makea Pori (1823-1839). 
* Makea Davida (1839-1845), fillo do anterior.
* Makea Te Vaerua (1845-1857), irmá do anterior, foi a primeira muller en obter o título de ariki.
* Makea Daniela (1857-1866), irmán da anterior.
* Makea Abela (1866-1871), irmán do anterior.
* Makea Takau Ariki (1871-1911). Nada en 1840, era filla de Makea Davida e dunha muller da familia Manarangi ou de Makea Te Vaerua. Casou con Ngamaru Rongotini Ariki, un dos tres arikis de Atiu miniatura|dereita|200px|Makea Takau Ariki 
* Rangi Makea Ariki (1911-1921), casou con Tapumanoanoa, filla de Papehia e Tinomana Enuarurutini.
* Makea Nui Tinirau Teremoana Ariki (30 de agosto de 1921-25 de xaneiro de 1939), accedeu ao título con controversia, xa que os mataipo da tribo fixeron saber a súa preferencia por Ngoroio Pori Makea (fillo de Makea Daniela).
* Makea Nui Takau Margaret Tinirau Rio Ariki (1939-1949), filla de Makea Nui Tinirau Teremoana Ariki. Casou en 1928 Edward Te Whiti Rongomai Love, maorí de Nova Zelandia, que morreu comandando o 28º Batallón (Maorí) durante a segunda guerra mundial en Europa. 
* Makea Nui Tapumanoanoa Teremoana Ariki (1950-1994), segunda filla de Makea Nui Tinirau.

### Pretendentes ao título (1994-2010) 
Logo da morte de Makea Nui Tapumanoanoa Teremoana Ariki, apareceron numerosos pretendentes ao título pero ningún accedeu legalmente a el a pesar de numerosas tentativas de reconciliación e procesos xudiciais.

* Inanui Love Nia, filla de Makea Nui Takau Margaret Ariki e Edward Te Whiti Rongomai Love, morta en outubro de 1996. O Tribunal Supremo das Illas Cook negoulle ao acceso ao título por non consultar ao Potikitaua, o voceiro (''va'a tuatua'') da xefatura, a pesar de que el mesmo se autotitulara con ese título
* Mere Maraea MacQuarrie, a filla máis nova de Makea Nui Teremoana Ariki, foi investida co título e participa nas xuntanzas da Cámara dos Ariki sen xurar o posto.
* Nooroa Matua, da liña Sadaraka, afirmou ser investido no Palacio Makea o 14 de agosto de 1998 logo de ser elixido pola súa tribo. Morreu en abril de 2009
* Yolande Browne, afirma descender de Putua Ariki, fillo de Rangi Makeakea.. O seu pai, William Parau Browne, reivindicara o título en 1939 diante o Tribunal Supremo logo da morte de Makea Nui Tinirau.
* Matapo Oti Oti, orixinario de Mauke mais vivindo en Tahití desde a década de 1970.
* Upokotoko'a, que descende do ariki Makea Abela.
* Stanley (Tutavake) Adam Hunt (Taka'ia Ta'unga) recibiu o 16 de maio de 2009 unha investidura no marae de Oroenga sen recoñecemento polo goberno

## Galería 

Ficheiro:Makeapori.jpg|Makea Pori, coa Biblia nunha man e o atributo de xefe (''ta'iri'') na outra
Ficheiro:Rarotongan_monarchs_with_Seddon_1900.jpg|(De esquerda a dereita) Ngamaru Rongotini Ariki (Atiu), Louisa Jane Seddon, Makea Takau Ariki e Richard Seddon primeiro ministro de Nova Zelandia de 1893 a 1906.
Ficheiro:Arikiraro.jpg|De esquerda a dereita: Pa Maretu Ariki, Makea Takau Ariki, Hon. H.C. Mills, Tinomana Mereana Ariki
Ficheiro:Rarotonga_Island_Council_1923-1925.jpg|Makea Nui Tinirau Teremoana Ariki (primeira fila, 2º a partir da esquerda) no Consello Insular de Rarotonga (ca. 1923-1925)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*Web dos descendentes de Makea Pori