Monforte de Lemos

**Monforte de Lemos** é un concello galego situado ao sur da provincia de Lugo, capital da comarca de Terra de Lemos e da Ribeira Sacra. Recibiu o título de cidade en 1885.

Cunha poboación de 18.599 habitantes en 2018 segundo o IGE, Monforte de Lemos é o segundo concello máis poboado da provincia de Lugo, só superado pola capital. Durante o século XX chegou a superar os 20.000 habitantes, cifra que non acada desde os anos noventa. O seu xentilicio é «monfortina/o» ou «limés/limesa».

Cunha orixe que se remonta á época castrexa, Monforte viviu o seu maior esplendor entre os séculos XVI e XVII, como capital do condado de Lemos. A chegada do ferrocarril en 1883 converteuna no nó ferroviario máis importante de Galicia e contribuíu ao crecemento da cidade. Do seu patrimonio histórico cabe destacar o mosteiro de San Vicente do Pino, no alto do monte que lle dá nome á cidade, e o colexio da Nosa Señora da Antiga, considerado o "Escorial" galego.

## Historia 
### A orixe: do Paleolítico aos romanos 
A historia de Monforte de Lemos remóntase ao paleolítico, e os seus primeiros habitantes coñecidos foron os Oestrimnios; na chamada época castrexa ou cultura dos castros, propia das tribos célticas, a tribo que poboaba Monforte, era coñecida como tribo dos Lemavos, e as primeiras referencias escritas a ela, datan dos historiadores Romanos Plinio e Estrabón, no século I a.C. A palabra *lemos*, que dá nome tamén á comarca, coñecida como Terra de Lemos, sería unha palabra céltica que significa "terra húmida ou fértil" e parece entroncar directamente coa raíz da palabra galega *lama*; crese que durante a prehistoria, Monforte, agora val, foi unha gran lagoa, e probas diso atópanse na dura arxila vermella que emerxe ao escavar uns metros no chan da cidade. Así mesmo o seu río, o Cabe (*Chalibes*), era xa coñecido polas súas propiedades ferruxinosas e moi prezado á hora de temperar as espadas dos guerreiros célticos, que acudían de moitos lugares con ese fin.

Dos romanos, cuxo vestixio quedou patente na cidade, provén a palabra Monforte, do latín *Montem Fortem* 'monte fortificado'. Sucesivamente, os suevos e os visigodos deixaron as súas propias pegadas: en época sueva as Terras de Lemos pertenceron en gran parte ao Condado Pallarense (relacionado co lugar de Pallares na parroquia de Baamorto); desta etapa consérvase un valioso broche visigótico, chamado "O broche de Baamorto", e conservado no Museo Arqueolóxico de Lugo. A poboación xudía tivo tamén grande importancia, contando cun barrio xudeu, no cal, ata a expulsión dos xudeus de España, acometida na Idade Media polos Reis Católicos, residiron importantes familias desa etnia; entre eles destacaron os Gaibor, familia da que se conserva a casa medieval e escudo de armas, no centro histórico de Monforte, así como a súa estela funeraria, no Museo Arqueolóxico de Ourense, datos, que xunto con outros de distinto xénero, nos fan avaliar o poder que ostentaba esta familia na vila medieval. É ilustrativo tamén o dato de que o apelido *Lemos*, moi estendido por diferentes partes do mundo, relaciónase con descendentes de xudeus monfortinos.

### Da Idade Media á Ilustración 
Pero é a idade media un dos períodos máis relevantes na historia de Monforte; establécese no mosteiro de San Vicente do Pino, actualmente parador, a comunidade beneditina. A data exacta é imposible de precisar porque os documentos que o podían acreditar arderon durante o século XIX nun espectacular incendio, que acabou tamén con valiosos tapices e con gran parte do palacio que flanquea ao mosteiro, do que que só se conserva unha parte.

A torre da homenaxe e a muralla foron derruídas durante a Revolta Irmandiña, que enfrontou ao pobo coa nobreza; os responsables, unha vez sufocada a rebelión foron forzados a reconstruír o derruído. O conde de Lemos abstívose de practicar execucións dos rebeldes, quedando na memoria histórica a famosa frase do conde, pronunciada fronte ó Mariscal Pardo de Cela (quen suxería encher de Vasalos os Carballos): "*Eu non me manteño de carballos*".

Dous das máis grandes figuras a apuntar na historia da cidade, son o cardeal Rodrigo de Castro e Pedro Fernández de Castro y Andrade, sétimo conde de Lemos. O primeiro é coñecido como gran benfeitor da cidade; débeselle a construción do colexio de Nosa Señora da Antiga, de estilo herreriano un dos grandes tesouros monumentais de Galicia; coñecido como o Escorial galego, a súa praza adquiriu o nome de Campo da Compañía, pola Compañía de Xesús, á que o cardeal encomendou esta fundación. Arquitectos xesuítas trazaron o edificio e mestres xesuítas rexentaron o colexio ata 1767. Na espectacular igrexa da nosa Señora da Antiga gárdase, entre outras pezas, un enorme retablo esculpido polo gran mestre galego Francisco de Moure; nel é curioso comprobar un espazo en branco, presidindo o conxunto, no que debería figurar a insignia da Compañía de Xesús, borrada trala súa expulsión de España. O colexio, que conta cunha importante pinacoteca na que destacan varios Grecos, está rexentado desde entón polos Pais Escolapios.

[miniatura|esquerda|200px|Retablo do [colexio de Nosa Señora da Antiga, por Francisco de Moure]]En canto a Pedro Fernández de Castro y Andrade, VII conde de Lemos, destacar que foi un fervente impulsor da cultura; mecenas de Cervantes, Góngora, Lope de Vega, os irmáns Argensola e Quevedo, foi definido por este último como "honra da nosa idade" e a el está dedicada a segunda parte do Quixote. Ocupou, así mesmo, entre 1603 e 1618, os cargos de Presidente do Consello de Indias, Vicerrei de Nápoles e Presidente do Consello Supremo de Italia; a el e á súa esposa, Catalina de la Cerda y Sandoval, débeselle a fundación de importantes conventos como o de San Xacinto e Santa Clara, este último cun dos museos de arte sacra máis importantes de España.

Tamén se recorda o protagonismo do conde de Lemos en pugnas de poder entre a nobreza galega e a Monarquía, nunha época que se caracterizaba por constantes friccións; nun ton de ameaza apenas disimulado, escribiu ao rei nestes termos: "*Nos que somos tanto como Vos, pero que todos xuntos somos máis que Vos*".

### Ocupación napoleónica 
Monforte ocupaba unha situación estratéxica no territorio galego durante a Guerra da Independencia española, o que fixo que fose atacada tres veces polos franceses, quen bombardeaban a poboación desde o próximo monte de Piñeira. Todas as disputas tiveron lugar en 1809: o 18 de xaneiro, o 20 de abril e desde o 4 ao 11 de xuño.

José Fernández Neira describiu que, a finais de marzo, Monforte converteuse nun centro de fabricación e distribución de armas, baixo o mando dunha delegación da Xunta Superior de Galicia. Tamén se recrutaba e equipaba a soldados. Todo iso puido motivar aos franceses a arrasar Monforte (na segunda disputa) e así acabar con estas actividades.

O 18 de xaneiro tivo lugar a primeira das disputas. As tropas francesas dividíronse ao entrar en Galicia: unha parte seguiu polo camiño de Carlos III, mentres outra parte seguiu polo curso do río Sil. Foron seguramente estes últimos os que entraron en Monforte.
[miniatura|*Proezas de Galicia* ([PDF).]]
A segunda tivo lugar o 20 de abril de 1809, a máis sanguenta con diferenza. As tropas de Soult e Ney saíron de Lugo e cruzaron o río Sil en persecución das tropas do Marqués da Romana, as cales acababan de desbandar, e Monforte estaba no seu camiño. Os habitantes da vila enfrontáronse con 6.000 soldados do 6º Exército Francés, comandados polo mariscal Soult, nun momento en que non se atopaban na vila nin o Batallón de Lemos nin o xeneral Martinengo, o encargado da defensa. José Fernández Neira chegara había poucos días a Monforte a entregar dúas sacas de correo roubadas aos franceses, e puido relatar as preparacións dos defensores no seu libro *Proezas de Galicia*.

A terceira foi entre o 4 e 11 de xuño, aínda que non houbo realmente ningunha batalla real. O marqués da Romana acababa de pasar por Monforte cara ao 2 de xuño, fuxindo de Soult. Soult saíu na súa persecución con 17.000 homes. Ao pasar por Monforte, atopouno deserto xa que os habitantes retiráronse ás penas de ao redor, e decidiu parar alí para descansar ás súas tropas e limpar os seus flancos, que estaban cheos de guerrilleiros. Os soldados sufriron constantes ataques que minguaron constante e fortemente o número e a moral das forzas francesas, mentres que os monfortinos sufrían poucas baixas.

### Idade Contemporánea 
[miniatura|esquerda|300px|Antiga Locomotora Mikado restaurada, na [Estación de Monforte de Lemos|estación de Monforte]]
En 1883 o rei Afonso XII inaugura a liña férrea entre Madrid e A Coruña. Monforte convértese nun importante nó ferroviario, ao ser a entrada natural a Galicia. Dous anos máis tarde, en 1885, outórgaselle, por Decreto Real, o título de "cidade" a Monforte de Lemos, en agradecemento polos seus traballos e esforzos para a chegada do ferrocarril. Comeza unha época de crecemento social, económico e cultural, no que a sociedade bole, numerosas asociacións políticas sociais e culturais, así como revistas e periódicos, aparecen na vida Monfortina. Estivo situada en Monforte unha das Irmandades da Fala, organización con moita relevancia na vida cultural galega da época.

Coa reforma da nomenclatura municipal de España de 1916 o nome oficial pasou de ser Monforte a Monforte de Lemos para así diferenciar o concello doutras poboacións españolas co mesmo nome.

A guerra civil deixou tamén a súa pegada, e o alcalde monfortino Juan Tizón Herreros fuxiu a Portugal despois de realizar labores de organización da resistencia na vila, mentres que o seu antecesor no cargo, Rosendo Vila, foi asasinado por sectores incontrolados de Falange Española.

Actualmente, a cidade parece experimentar un tímido rexurdir, produto de novas ideas, iniciativas e reformas, e das ganas de persoas de diversas ideoloxías de facer recuperar á cidade o status que lle corresponde; ideas destinadas tanto ao turismo, como o caso do seu Parador, como ó intento de mellorar a súa maltreita industria e atraer novos proxectos, como a construción dun Porto Seco ou a instalación na cidade de empresas como Transfesa e Tradisa.

Un dos puntais deste rexurdimento espérase que sexa a autovía A-76, que uniría a Monforte con Ponferrada e Ourense; tida como imprescindible para o desenvolvemento da zona, está sendo obxecto de polémica, xa que un trazado alternativo desatou un enfrontamento con Ourense, que afonda no conflito iniciado co desmantelamento do nó ferroviario e o seu traslado, xunto con posto de mando, á provincia veciña. Iso provocou multitudinarios movementos de opinión e protesta, que tras varias xuntanzas dos axentes sociais, deron paso a un período de espera, ante o que a comarca considera un irrenunciable dereito.

## Símbolos 
dereita|100px
O escudo de armas de Monforte de Lemos foi aprobado tras o preceptivo informe do Consello Heráldico de Galicia, polo Goberno autonómico segundo Decreto 166/2002, do 25 de abril de 2002. O proceso espertou certa controversia ao contemplar inicialmente a retirada da tau de goles, unha figura heráldica asociada, entre outros, á Orde Hospitalaria de San Antón, e utilizada tradicionalmente como emblema da vila, quedando finalmente brasoado, atendendo a esta particularidade xunto á súa condición histórica de fortaleza e a súa relación coa casa de Lemos, da seguinte forma:

## Xeografía 
O concello sitúase nunha chaira da Galicia centro-oriental, coñecida como o Val de Lemos. A súa altitude é de 363 metros sobre o nivel do mar e está regado pola conca do río Cabe. Limita cos concellos de Bóveda e O Saviñao ó norte, cos concello de Sober e Castro Caldelas ó sur, cos concellos da Pobra do Brollón e Ribas de Sil ó leste, e cos concellos de Pantón e Sober ó oeste.

O río Cabe, afluente do Sil, é o principal curso fluvial do concello. Entra no seu territorio polo nordés procedente do concello da Pobra do Brollón, aos pés do Moncai, na serra de Fornelas. Pouco despois recibe as augas do río Mao na parroquia da Parte. Logo de pasar por Ribas Altas, entra pola zona norte na cidade. No seu tramo urbano recibe as augas do río Seco e pequenos regatos. Sae pola zona suroeste cara Piñeira e Distriz para entrar xa no concello de Pantón. No límite con este recibe as augas do río Cinsa, o segundo río máis importante, que nace na zona norte do concello.

### Parroquias 

### Clima 
O clima en Monforte é oceánico continental, motivado polo afastamento do mar e a protección das serras que fan descender a cantidade de precipitacións, aínda que pola escaseza de precipitacións e a temperatura media anual ás veces é considerado como un clima de transición ao mediterráneo O clima de Monforte está caracterizado por unha temperatura media anual moderada en torno aos 13,6&nbsp;°C baixas precipitacións e oscilacións térmicas considerables. Os invernos son fríos e os veráns, secos e calorosos. e as xeadas e as néboas son moi frecuentes no inverno no val.

## Demografía 
500px|miniatura|Panorámica da cidade de Monforte de Lemos.
A poboación do concello en 2015 era de 19.061 habitantes, sendo o segundo da provincia por detrás da capital, Lugo. En canto á distribución por sexos, 10.040 son mulleres e o restante 9.021 son homes. No tocante ao lugar de nacemento, tan só 1.021 habitantes (5,08%) son estranxeiros, 509 proceden do resto da Unión Europea, habendo 21 non comunitarios, 392 de América, 63 de África, 12 de Asia e un de Oceanía. Ademais, cunha extensión de 199,5&nbsp;km², Monforte ofrece unha das densidades máis altas do conxunto provincial. Desde 2008 Monforte volve gañar habitantes logo dun retroceso que comezou no 2001 e que só dera un respiro cun leve aumento no 2005 (con 24 máis). Porén, o concello parece aínda lonxe de recuperar a cota dos 20.000 habitantes, perdida nos anos noventa.

O conxunto demográfico municipal sufriu un forte aumento desde o 1910 ata 1940, como resultado do crecemento da cidade de Monforte, unha vez convertida nun dinámico centro comercial e económico do sur da provincia de Lugo. Este crecemento enmascarou a perda de poboación na área rural, produto da emigración transoceánica, moi significativa ata a década de 1930. Entre 1930 e 1940 o proceso migratorio detívose pola crise económica mundial e da inestabilidade política do momento. Desde 1940 ata 1970 a poboación descendeu, lentamente, nos anos inmediatamente posteriores á guerra e, dun modo brusco, entre 1950 e 1960. A falta de lugares cara a onde emigrar e o desenvolvemento dalgunhas industrias na capital do municipio explican que, entre 1970 e 1981, os efectivos demográficos aumentasen nun 37%. Pola contra, nos núcleos rurais o envellecemento da poboación e a decadencia do sector primario levaron diminucións xeneralizadas que aínda se manteñen.

## Cultura 
### Toponimia 
Da época romana provén a palabra Monforte, do latín *mont(e)[m] forte[m]* "monte fortificado", que é a orixe doutros topónimos similares noutras linguas, principalmente en Europa occidental, como Monfort, Monteforte, Monfort ou Montfoort. No caso de Monforte, o topónimo aparece xa documentado na época romana.

En 1916 o estado aprobou denominar oficialmente o municipios como Monforte de Lemos a petición de Correos, para así diferencialo doutras poboacións españolas e do resto do mundo. *Lemos* significaría, segundo Manuel Murguía, Padín ou Bullete, "chan húmido". Murguía asociaría a súa etimoloxía ás de Lym, Leman, etc. Un dos primeiros pobos que se asentou no territorio do actual concello de Monforte de Lemos foron os lemavos, citados por Plinio, Estrabón, Tolomeo, entre outros, e tamén chamados lemavi, lemavus, lemorvios, lemabus e lemaborus. Na súa obra *España Sagrada*, Enrique Flórez apunta a que foron os celtas os que introduciron este nome. Tamén Cuevillas apunta a esta orixe celta do termo Lemos.

### Patrimonio 
#### Patrimonio arquitectónico 
[miniatura|Vista do [mosteiro de San Vicente do Pino.]]
* **Mosteiro de San Vicente do Pino**

Situado no alto do monte da cidade, a súa orixe non se coñece con certeza debido á perda dos escritos gardados do mosteiro primitivo nun gran lume que devastou o mosteiro no século XI, mais podería remontarse ao século IX, aínda que as construcións actuais datan dos séculos XVI, XVII e XVIII. Tanto a fachada como o claustro da praza do edificio son neoclásicos. A igrexa do mosteiro é gótico de transición, aínda que a portada é renacentista. Destacan as súas bóvedas, o coro con órgano de estilo barroco e un baixorrelevo de orixe románica. Na actualidade, parte do antigo edificio do mosteiro alberga o Parador de Turismo da cidade.

* **Torre da homenaxe**
A torre da homenaxe foi construída entre os séculos XIII e XV. Durante a Guerra Irmandiña (1467-1469), tanto a torre como a muralla medieval sufriron danos importantes, e unha vez finalizados os enfrontamentos foron reconstruídas. A torre, que era o lugar onde se celebraban as cerimonias da homenaxe (rito de unión do señor e o vasalo), conserva a súa altura de 30 metros, con muros de 3 metros de grosor e 13 metros de lado.

## Deporte 
O principal club da cidade é o Club Lemos. Adicado á práctica do fútbol, o Club Lemos fundado en 1923 e xogou 51 tempadas en Terceira División, sendo en 2017 o 12º equipo que máis tempadas competiu na categoría. Os principais logros do club foron os campionatos do Campionato de Galicia e a Copa Galicia, conquistados nas tempadas 1935-36 e 1963-64. Na tempada 2016-17 o equipo competiu na Preferente Autonómica de Galicia.

O equipo máis exitoso da cidade foi a Agrupación Deportiva A Pinguela, que chegou a competir na máxima categoría do voleibol español en categoría feminina, a Superliga, e que conquistou o título da segunda categoría en 2009, ano no que conseguiu o subcapionato da Copa da Princesa. O equipo foi fundado en 1987 e disolveuse en 2013 pola crise económica e a falta de xogadoras locais.

A nivel individual, en atletismo destacan a atleta Saleta Fernández, campioa de España de salto de altura, e o paralímpico Jairo Salgueiro, campión de España sub-20. En piragüismo destaca Manuel Freire, campión de España en descenso de augas bravas. En taekwondo destaca Álex Losada, campión de España en varias ocasións.

## Política e goberno 
## Galería de imaxes 

Ficheiro:Casa concello Monforte de Lemos1.jpg|Casa do concello.
Ficheiro:Monasterio de San Vicente do Pino (420408733).jpg|Claustro do Mosteiro de San Vicente do Pino.
Ficheiro:San vicente do Pino Monforte.jpg|Torre da homenaxe do castelo.
Ficheiro:Torre Monforte Galicia.jpg|Torre da homenaxe.
Ficheiro:Monforte Galicia Ponte.jpg|Ponte de madeira en Monforte.
Ficheiro:Monforte cabe.jpg|Monforte dende o Cabe, con San Vicente do Pino ó fondo.
Ficheiro:Aeródromo das Lamas Monforte de Lemos Lugo.jpg|Aeródromo das Lamas.

## Lugares de Monforte de Lemos 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Monforte de Lemos vexa: Lugares de Monforte de Lemos.

## Parroquias 
O concello de Monforte de Lemos conta cun total de 27 parroquias, das cales 26 son rurais. A parroquia de Monforte de Lemos é a única parroquia urbana e concentra a maior parte da poboación do municipio, divídese á súa vez en catro parroquias:

* Santa María da Régoa.
* San Vicente do Pino.
* San Antonio de Padua.
* Sagrado Corazón (tamén chamada a Estación)

O seguinte cadro mostra todas as parroquias do concello:

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*

### Outros artigos 
* I Asemblea Agraria de Monforte
* II Asemblea Agraria de Monforte
* III Asemblea Agraria de Monforte
* Historia da comunidade xudía de Monforte de Lemos

### Ligazóns externas 
* Páxina web do Concello
* Terra de Lemos 
* Amigos da Terra de Lemos