Refraneiro galego sobre a vaca

[miniatura|300px|Vacas de raza [rubia galega.]]
A seguir recóllese a pegada da **vaca na cultura popular galega**, na etnografía e na literatura de transmisión oral.

## O becerro, xato, cuxo, vitelo ou pucho 
[miniatura|Xato de [rubia galega en Oroso.]]
[miniatura|Xato de rubia galega en [Moeche.]]
* Cada ovella coñez o seu rexelo e cada vaca o seu tenreiro/becerro.
* Cuxo/Puchiño/Xatiño mamote ben dorme.
* Cuxo mansiño de tódolos tetos mama.
* O becerriño manso mama a súa nai e a outras catro.
* De becerro verás o boi que terás.
* De pequeniña verás a vaquiña que terás /qué vaquiña terás
* De pequeniño verás o boi que terás /qué boi terás.
* De pequeno conocerás qué boi terás.
* De pequeno verás o boi que terás /qué boi terás.
* De piquiniño /xato verás qué boi terás.
* De xatiña verás a vaquiña que terás.
* O boi que terás, de tenreiro o verás.
* De vacas e xatos van os coiros ó mercado.
* En sardiñas e tenreiras, as galegas as primeiras.
* O crego de Albarellos ten máis touras cós seus novelos. 
* O que perdeu un boi e atopou un xato, xa non perdeu tanto.
* Ós pobres Deus mándalles nenos, ós ricos mándalles becerros.
* Ós probes mándalles Deus nenos; e ós ricos, becerros.
* Que dea a vaca bo tenreiro, que moito leite coa herba no prado non hai que esperalo
* Que dea a vaca bon becerro /bos xatos e bo leite coa herba do prado n'o hai que esperalo.
* Xatiña de vaca brava turra sempre.

## O touro ou boi 
miniatura|Boi de raza Arouquesa.
* Cando che dan o almallo, acude co barazo.
* De antre o touro e o boi, navalla do capador/coitelo de castrador.
* Do toro ó boi, a navalla do castrador/capador. 
* Do toro ó boi sólo vai un castrador.
* Entre o touro e o boi, o coitelo capador.
* En terra allea hastr'as vacas turran ós bois.
* Quen perde o almallo, búscalle o chocallo.
* Touriño e muller onde aches dos teus.
* Touro e muller da túa terra deben ser.

## Capas 
[miniatura|[Rubia galega|Rubias galegas, roxa e branca.]]
### Capa marela 
* A vaca marela non hai quen poida con ela.
* Boi marelo escuro, ara polo mol, ara polo duro.
* Boi marelo lourado, primeiro morto que ampeado.
* Boi marelo, pouco andar e moito penso.
* Mal lle vai á corte onde o boi teixo non tose/tuse.
* Mariquiña do terbelledoiro, o teu pai ten un boi loiro. 
* Miña marela gallarda, ara, carreta e non cansa.
* Nin bo Pedro nin boi marelo, nin boa herba por riba do rego, nin boa mula que faga "gin" nin boa muller que fale latín.
* Nin bo porco, nin bo marelo, nin boa herba por riba do rego, nin boa mula que faga "xin" nin boa muller que fale latín.
* Nin bo Xan nin bo Pedro, nin boi marelo enriba do rego /nin boi morto por riba do rego.
* Non hai mal que por mal non veña, morreume a sogra e pareume a vermella.
* O que non munxe marela, non fai queixo nin manteiga.

### Outras capas 
miniatura|Vacas marelas.
[miniatura|Vaca galega na [Fonte do Santo (Serra de San Mamede).]]
* A vaca branca, nin na casa nin na praza.
* Gando branco, millor é velo no prato.
* Gando branco, nin no pasto nin no banco. 
* Nin vaca con píntegas nin muller ispida.

## Os cornos 
* A vaca, chover, chover, astra o corno amolecer; a besta, secar, secar, astra o beizo regañar. 
* Chover, chover, astra o meu corno amolecer.
* O boi diz: "¡Tanto chovese astra que os cornos lle amolecesen!".
* ¡Que tanto chovese que ate os cornos lle amollecesen.
* Miña marela gallarda, ara, carreta e non cansa.
* Miña vaquiña gallarda, ara, carreta e non cansa. 
* Non hai preito que non se arregre nin corno que non se endereite.
* Ó boi morto acañarlle /agarrarlle /acáñalle o corno.
* Ó boi morto, collerlle o corno. 
* O que deixa o seu polo alleo, colle un corno e méteo no seo .
* Os cornos das vacas non son como os dos bois.
* Xente de Noia, campana de pau, tocan á misa co corno.

## Os tetos 
[miniatura|Xato mamando nos [tetos da nai.]]
* A vaca, canto máis se munxe, máis grande ten o teto.
* Vaca alugada, tetos enxoitos.
* Vaca de Ponferrada, moito ubre e pouca canada.

## Extremidades 
* Bravo está o touriño, dinmo/llo as presunllas, porque esgarabata e non arrebuña. 
* A vaca farta, do rabo fai a cama.
* A vaca farta, do seu rabo fai bragada. 
* A vaca farta, do seu rabo fai cama.
* Á vaca farta o rabo élle abrigado.
* O boi afartado fai cama do rabo.
* O boi farto déitase no prado e fai cama do rabo.
* Do boi co rabo recachado, ponte a salvo.
* O touriño, cando é bravo, ó andar recacha o rabo.

## Características 
### Características positivas 
#### Gando grande e ben feito 
* Boi grande, are ou non are.
* Chocallo de prata e bois rombós son as boas señaes do labrador. 
* Testa vén a vaca, inda que fraca. 
* Vaca barrigona e ovella corna nin a des nin a troques por outra.

#### Vaca que dá moito leite 
* A vaca do vilán, se dá leite no inverno millor o dá no vran.
* A vaca, para ser leiteira, ha de ter ubre larga, os cornos aguzados e fuciño achatado.
* A vaca para ser leiteira ten que ter o teto longo, corna aguzada e fuciño mocho.
* ¿Eres leiteiriña de Arroxo? Xa, xa (te conozo).
* Vaca de leite, pouco traballo.
* Vaca leiteira non vai á feira.
* Vaca remoedora, leite amorra.

#### Gando vello que traballa ben 
* Á vaca vella aguzarlle /aliviarlle a rella. 
* A vaca vella turra do arado, a xuvenca deprende ó seu cabo.
* Ara con boi vello, que non che perderá o rego.
* Axunto da vaca vella deprende a ara-la xovenca.
* Axunto do boi vello afeizóase o xuvenco /deprende a ara-lo xuvenco.
* Cabe do boi vello deprende a turra-lo xuvenco.
* O boi vello puxa do arado e o novo deprende ó seu cabo.
* Boi vello faise novo no lameiro. 
* Boi vello folga/refolga no lameiro.
* Pra o boi vello, verde lameiro.
* Boi vello faise ó meu subeu e ó teu.
* Boi vello labra cos ósos.
* Boi vello, sólo cos ósos puxa o carro.
* Boi vello non olla o rego.
* Boi vello polo uso ara.
* Boi vello, rego dreito /suco dereito.
* O boi, cando vai vello, máis dreito leva o rego.
* O boi, cando vai vello, millor tira o rego.
* O boi, cando vello, millor leva o rego.
* O boi, canto máis vello, millor leva o rego.
* O boi millor leva o rego.
* O boi vello, de seu leva o rego.
* O boi vello leva o suco ó dereito.
* Boi vello, pola rilleira.
* Bois vellos con canga nova, envelga torta. 
* Bois vellos con xugo novo, rego torto.
* Parella nova, envelga torta.
* Parella vella con canga nova, envelga torta; e, se nova, nin dreita nin torta. 
* Parella vella con canga nova, envelga torta; e si nova a parella, nin torta nin dereita.
* Parella vella con xugo novo, tira o rego torto e parella nova con xugo vello, nin torto nin dereito.
* Mal lle vai á corte cando o boi vello non tose.
* Mal vai a corte onde o boi vello non tose.
* Onde o boi vello non tuse, a fouce enferrúxase.
* ¡Malia do sobeu no que non turra o boi vello!
* Ó boi adoito, térmalle a teiró que che ara solo. 
* O boi ben vezado traballa a carón do faco.
* O boi máis vello panda por ser mal labrada a horta.
* O boi termente atura a semente. 
* Ó boi vello dálle mantenza e darache a pelexa.
* O boi vellouqueiro conoce ó seu amo e ó seu come-deiro.
* Ó boi vello non lle búsque-la corte, que xa che dará el coela.
* Ó boi vello non lle busques abrigo, búscallo ó becerriño.
* Ó boi vello non lle múde-la corte.
* Ó boi vello non lle cates abrigo. 
* Ó boi vello non lle cates achego, porque el vaise ó verde e deixa o seco, mais, se verde non acha, o seco apaña.
* Poldro, de poldrela; becerro, de vaca vella.

## O pastoreo 
[miniatura|Vacas nunha corredoira camiño da eira en Fontela, [Miranda, Castroverde|Miranda, Castroverde.]]
* A vella conta unha hestoria e o vaqueiro unha vitoria.
* As farfaliñas do zarrón polo serán boas son. 
* Asembra de pastores, perda pra os señores. 
* Cando cantan os pegureiros, rabean os amos.
* Cando arraia o soalleiro, quenqueira é pigoreiro; cando o inverno vén, xa non hai quen.
* Co vranciño é bo calquer goriño, ca iauga e a neve cata quen cho leve.
* Polo vran calquer pastor é barragán, polo inverno míralle o pelexo.
* Cando chove e fai sol, alegre está o pastor. 
* Cando chove e fai sol, ledo anda o pastor.
* Cando neva na serra, sexa pastor quen o desexa.
* Cando neva, sexa pegureiro quen quera.
* Cando neva, sexa vaqueiro quen quera.
* Cando neve na serra, sexa pastor quen queira.
* Cando neve, sexa vaqueiro quen o terme.
* Nin con neve sexas vaqueiro nin de roín sexas servidor.
* De vacas falan os vaqueiros e de vento os mariñeiros.
* De ventos fala o mariñeiro, de vacas o pegureiro.
* De vello, vacas gardar, pouco durar.
* O que queira co vello acabar mándeo de inverno ó monte a gardar.
* Deixa o pegureiro as vacas, mentras a molina non para. 
* Fonte de vaqueiros no inverno ten auga; no vran é cagalleiro.
* Máis quero ser vaca que vaqueiro.
* Non todo o que leva pelica é pegureiro.
* O fillo do pegureiro non se cría sin laieiro.
* Ó pastor que moito se gaba, o demo lle linda as vacas. 
* Ó pegureiro vello, fato pequeno.
* Ó portelo do pastor chamou a fame e non entrou. 
* Ó que veña do maroto e ó que veña do xaldo para a braña do vaqueiro, miña parte douna ó diaño. 
* Onte vaqueiro e hoxe cabaleiro.
* Peguriño novo linda mal o gado.
* Xente nova non garda o gado.
* Por mal pegureiro se teña o que non troca de herbeira.
* Vaqueiro e cocho invernizo, Dios non vos fixo.
* Vaqueiro e porco invernizo, o demo vos fixo.
* Vaqueiro pola neve e porco con frío, o demo que os leve.
* Vaqueiro pola neve, que o demo o leve.

## Outros 
### Refráns xeográficos 
* Estrela boeira, vaite deitar que os vosos boeiros vanse cear. 
* Para pasa-lo Touriñán, ou rentes da costa ou adentro do mar.
* En carne tenreira, Galicia a primeira. 
* En Caroi, nin boa vaca nin bo boi, pero montador, do mellor. 
* En Galicia despídenme os lameiros e en Castela recébenme os macelos/coitelos.
* Moza de Deza e vaca da Ulla, ben é verdá que de cento unha.
* Moza de Deza e vaca da Ulla, de cento unha.
* Vaca de Entrimo e muller de Gaiás, fuxe delas como dos cás. 
* Vaca de Manzalvos e muller da Mezquita ... quita, quita.
* Vacas de Ulla e muller de Bendoiro, n'as metas na casa que che é un agoiro.
* Vaca de Ponferrada, moito ubre e pouca canada.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* BENAVENTE JAREÑO, Pedro; FERRO RUIBAL, Xesús: *Refraneiro galego da vaca*, Centro de Investigacións Lingüísticas e Literarias Ramón Piñeiro, Santiago de Compostela (1994).

### Outros artigos 
* Vaca
* O ubre da vaca na cultura popular galega
* O leite na cultura popular galega
* O queixo na cultura popular galega
* A manteiga na cultura popular galega