Moeda axumita

A **moeda axumita** foi a producida e utilizada no Reino de Axum, situado entre as actuais Eritrea e Etiopía, desde o reinado de Endubis, cara a 270 d. C., ata o declive do reino, na primeira metade do século VII. A partir dese momento, xa en época medieval, a moeda cuñada baixo o Sultanato de Mogadixo foi a que máis circulou nesta rexión do Corno de África.
[miniatura|331x331px|Mapa do [Reino de Axum no século VI, no seu momento de máxima extensión]]
A moeda axumita serviu como medio de propaganda para demostrar a riqueza do reino e promover a súa relixión, primeiro politeísta e despois o cristianismo oriental. Estas cuñaxes favoreceron tamén o comercio co Mar Vermello, do que se nutría o reino.

O coñecemento actual destas moedas, cuxa denominación na época ignoramos, resultou así mesmo moi valioso para podermos establecer unha cronoloxía fiable dos reis axumitas, ante a carencia de traballos arqueolóxicos exhaustivos nesa rexión.

## Historia 
### Período premonetario 
Aínda que a emisión de moeda cuñada a nome do poder real non comezou ata arredor do ano 270 d. C., é probable que no reino de Axum xa se utilizasen pezas metálicas a modo de moeda desde algúns séculos antes da emisión formal de moeda. O *Periplo do Mar Eritreo* menciona que o Estado axumita importaba oricalco que se usaba "como adorno e para o cortar como diñeiro", e tamén "un pouco de diñeiro (*denarion*) para o uso dos estranxeiros que viven alí". Pódese deducir, xa que logo, que os primeiros reis axumitas, situados nas augas comerciais internacionais do Mar Vermello, recoñecían a utilizade da moeda estandarizada para facilitar o comercio tanto interno como con outros pobos.

### Influencias 
Malia seren autóctonos os deseños das moedas axumitas, resultan innegables as influencias externas que fomentaron o uso da moeda. Na época en que se produciron as primeiras emisións en Axum, o comercio co Imperio Romano no Mar Vermello estaba moi estendido e non só se aprecian influencias da moeda romana, senón tamén das emisións cuxanas e das persas. Nas principais cidades de Axum acháronse moedas destas e doutras procedencias, aínda que en cantidades moi pequenas, polo que se supón que a circulación de moeda estranxeira foi moi limitada.

Aínda que os reinos do sur de Arabia tamén cuñaran moedas, estas deixaran xa de utilizarse na época da participación dos axumitas naquela rexión baixo o rei Gadarat, e só en moi contadas ocasións se producían cuñaxes en electro ou en ouro, o que fai improbable a súa influencia. No entanto, o maior pulo non se produciu por emulación senón por motivos económicos: o Mar Vermello e as súas costas sempre foran unha zona de comercio internacional e as moedas facilitarían en gran medida o comercio e a riqueza na rexión.

Malia estas influencias, estas eran lixeiras e pouco abundantes, e o deseño das moedas se considera xenuinamente autóctono.

De todas elas, as emisións máis sobranceiras son as correspondentes aos reinados de Endubis, Aphilas e Ezana.

#### Endubis 
Endubis (270-300) foi o primeiro rei axumita do que se coñece que cuñase moeda. As súas emisións caracterízanse pola representación en exclusiva da súa imaxe, tanto nos anversos como nos reversos, consistente na súa cabeza e a metade superior do seu peito de perfil, cun toucado ou un casco rexio e abundantes xoias. Ademais do seu nome monárquico, Endubis engadiu nas inscricións das súas lendas o seu nome *bisi*, unha práctica que continuaron os seus sucesores inmediatos, pero que pouco e pouco foron abandonando os posteriores. O nome *bisi* respondía a unha especia de filiación tribal ou *ethnikon*, é dicir, unha referencia á liñaxe do rei, que era diferente para cada monarca.

Unha das emisións inclúe a súa imaxe de fronte no anverso, unha característica que non se continuou nos reinados seguintes, aínda que foi retomada nas emisións dos derradeiros monarcas. Outros dous trazos significativos das cuñaxes de Aphilas tamén foron abandonados polos seus sucesores: unha delas foi a inscrición "Rei Aphilas" como único elemento do reverso das moedas —a única cara puramente epigráfica das emisións axumitas—; e a outra foi o uso dunha única espiga de orxo ou de trigo como reverso, aínda que o uso de espigas rodeando a imaxe do monarca si que continuou.

No entanto, a moeda de prata de Aphilas, emitida coa metade de peso con respecto á de ouro, converteuse no novo padrón axumita para a prata ata a fin da súa cuñaxe. É presumible que as moedas máis antigas fosen máis valiosas do que se precisaba, e a nova moeda solucionou este problema. Pola súa banda, as moedas de bronce de Aphilas duplicáronse ata os 4,83 gramos. A rareza actual desta moeda pode ser un testemuño da súa rápida retirada do mercado, do mesmo xeito que se supón que ocorreu co cuarto de áureo deste monarca. Estas dúas emisións son as dúas únicas de Aphilas que representan o rei de fronte e non de perfil.

Xunto coa adopción da cruz nas moedas veu, loxicamente, o abandono doutros símbolos, como a estrela ou a media lúa. Tamén se atoparon moedas de Ezana carentes de simboloxía, xunto con outras de similar tipoloxía pertencentes ao seu pai, Ousanas. Estas moedas poden reflectir unha transición na relixión de Axum, cando Frumencio, o primeiro bispo de Axum, influíu no pai de Ezana e reuniu os cristiáns no país, dándolles peso aos escritos de Rufino.

As moedas cristiás posteriores a Ezana reflicten a adopción do padrón de 4,54 gramos establecido por Constantino, e o peso teórico das moedas axumitas tamén decreceu a 1,70 para as moedas de ouro.

## Deseños e lendas 
[esquerda|miniatura|250x250px|Moedas do rei Endubis. Na da esquerda lese en [Lingua grega antiga|grego BACIΛEYC AΧWMITW ("Emperador de Axum") e na da dereita ΕΝΔΥΒΙϹ ΒΑCΙΛΕΥϹ ("Rei Endubis"). Conservadas no Museo Británico.]]
As lendas das moedas axumitas adoitaban estar escritas en grego, xa que unha gran parte do seu comercio se realizaba co chamado Oriente Grego. Posteriormente comezaron a ter máis presenza as inscricións en lingua ge'ez, a propia dos axumitas, o que probablemente veña indicar un declive no seu uso opara o comercio internacional —por exemplo, con Roma e a India—. ou un epíteto (comezando por "o que", en ge'ez: *Əllä, እለ*), ademais do nome persoal do rei. Os nomes *bisi* utilizábanse máis adoito en conxunción cos nomes persoais nas moedas das primeiras épocas, en tanto que os epítetos son máis comúns das moedas posteriores —nalgúns casos mesmo son os únicos nomes que se amosan—.

## Fontes dos materiais 
### Ouro 
A procedencia do ouro para as cuñaxes parece que foi diversa. Unha parte procedía de *Sasu* (ao sur do Sudán) e é probable que tamén de fontes etíopes máis próximas, aínda que isto último non está ben documentado. Hai testemuños do comercio do ouro desde as zonas do sur de Etiopía, como a provincia ou o reino medieval de Innarya, a partir do século VI —a través dos escritos do mercador grego Cosmas Indicopleustes—, e este comercio mantívose mesmo ata o século XVIII, como constata o viaxeiro escocés James Bruce. Outras fontes foron o comercio coa rexión do actual Zimbabwe e tamén con outras zonas máis setentrionais, como Gojjam e a actual Eritrea, aínda que non hai unha certeza total sobre estas dúas últimas. No entanto, nun intento recente de explotación aurífera en Eritrea atopáronse depósitos deste metal en Emba Derho, e tamén hai testemuños de depósitos de ouro en Zara, no centro-oeste de Eritrea.

### Prata e bronce 
En tanto que as fontes locais do ouro están máis documentadas na época axumita, a prata parece que foi máis rara en Axum. Non hai mención de minas deste metal na rexión ata os séculos XV e XVI. No entanto, a súa importación si que está documentada, en fontes como o *Periplo do Mar Eritreo*, aínda que esta non debeu ser a única fonte de prata en Axum, dada a relevancia das súas emisións monetarias neste metal. Ademais, unha cantidade relevante de moedas de prata contén incrustacións deliberadas de ouro —presumiblemente para aumentar o seu valor—, o cal resultaría innecesario se a prata fose tan escasa como para ter que ser importada como fonte principal.

A calidade dos metais e as aliaxes das moedas tamén estaba suxeita a un control estrito, para manter, polo xeral, unha gran pureza. Por exemplo, a pureza máis baixa rexistrada ata agora nas moedas de Aphilas foi do 90 por cento. Canto aos pesos, as primeiras emisións estaban moi próximas aos seus pesos teóricos e algunhas mesmo os superaban. No entanto, o peso das moedas tendeu a diminuír co tempo, aínda que non de xeito continuado nin uniforme. indica que Axum debeu ter acceso a grandes cantidades de ouro.

O uso internacional da moeda axumita de ouro parece que comezou axiña, xa que se atoparon na India exemplares cuñados a nome do rei Ezana e mesmo algúns a nome de Aphilas —o segundo rei axumita en emitir moeda—.

Durante o século VII, o poder axumita comezou a fracasar o seu comercio internacional entrou en decaemento. A sociedade etíope comezou a repregarse cara ao interior das zonas altas, co que as zonas costeiras pasaron a se converter en periféricas. As moedas seguiron circulando, mais nun ámbito limitado a zonas máis locais, como Nubia, o sur de Arabia e o Corno de África.

## Arqueoloxía 
Por mor da propia tipoloxía das moedas, nas que se indican os nomes dos monarcas que as emitiron, estas resultaron fundamentais para poder construír unha cronoloxía os reis de Axum. Estímase que un 98 % da cidade de Axum segue a estar aínda sen escavar, e o mesmo ocorre con outras zonas relacionadas. A través da análise das moedas hoxe dispoñibles e tamén do seu estilo, os arqueólogos foron elaborando unha cronoloxía aproximada, xeralmente cun amplo consenso ata os reis de finais do século VI e do século VII. Dos vinte reis axumitas testemuñados polas súas moedas, as inscricións corroboran a existencia de dous que parece que foron os máis famosos, Ezana e Kaleb, cuxos reinados coincidiron con períodos dunha excepcional prosperidade, durante o apoxeo do Reino de Axum.

Acháronse numerosas moedas axumitas en Etiopía e en Eritrea, na rexión central de Axum, aínda que os achados chegan tamén a zonas como Arato (rexión de Tigray) e Lalibela (Rexión de Amhara), e tamén no sur de Arabia —sempre de ouro, agás unha de prata—. Isto podería indicar unha presenza axumita nalgunhas partes do sur de Arabia, hipótese apoiada polo uso de títulos que, nalgunhas inscricións atopadas, reclaman o control de partes desa área desde a época de Gadarat. Os tesouros destas moedas no sur de Arabia poden proceder da época de Kaleb, quizais utilizados para o pagamento dos soldados, cando estaba baixo un gobernador axumita. Fóra do Corno de África e da Península Arábiga, acháronse exemplares de moedas axumitas en Israel, Meroë, Exipto e a India. As moedas de cobre e de prata atópanse principalmente en depósitos en Axum, aínda que algunhas foron rexistradas en centros de peregrinación palestinos.

Ademais das evidencias históricas, o uso da lingua ge'ez nas moedas proporciona unha información moi valiosa para os estudos lingüísticos. Aínda que se utiliza só en contadas ocasións, a vocalización que se emprega algunhas veces nas moedas axumitas permítelles aos lingüistas analizar os cambios e os desprazamentos vocálicos que non poden representarse nos *abjads* semíticos máis antigos como o hebreo, o árabe, o árabe do Sur e o ge'ez non vocalizado.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Chittick, N. (1976). *An Archaeological Reconnaissance of the Horn: The British-Somali Expedition*. British Institute in Eastern Africa, Nairobi.
* Hahn, W. (2000). "Aksumite Numismatics. A cruitical survey of recent research". En *Revue numismatique*. Société française de numismatique. Nº 155. Páxinas 281-311.
* Hahn, W. (2003). "Coinage". En Uhlig, S. (ed.). *Encyclopaedia Aethiopica: A-C*. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2003.
* Hahn, W.; West, V. (2017). *Sylloge of Aksumite Coins in the Ashmolean Museum*. Ashmolean Museum, Oxford. ISBN 978-1910807101
* Henze, P. B. (2000). *Layers of Time. A History of Ethiopia*. Hurst & Co., Londres. ISBN 1-85065-522-7
* Markowitz, M. (2021). "The Coinage of Aksum". En *Coin Week*. 20 de setembro.
* Munro-Hay, S. C.; Juel-Jensen, B. (1995). *Aksumite Coinage*. Spink, Londres. ISBN 9780907605638
* Munro-Hay, S. C. (1984). *The Coinage of Aksum*. Manohar.
* Munro-Hay, S, C. (1991). *Aksum. An African Civilization of Late Antiquity*. Edinburgh University Press. Páxina 155. ISBN 9780748601066
* Munro-Hay, S. C. (1999). *Catalogue of the Aksumite Coins in the British Museum*. British Museum, Londres. ISBN 9780714108834
* Selassie, S. H. (1972). *Ancient and Medieval Ethiopian History to 1270*. United Printers, Addis Ababa..
* Sear, D. R.; Bendall, S. et al. (1987). *Byzantine Coins and their Values*. Seaby, Londres. ISBN 9780900652714

### Outros artigos 
* Reino de Axum

### Ligazóns externas 
* "Aksumite Numismatics" (*Vincenwest.org*)