Oviedo

**Oviedo** (en asturiano: **Uviéu** ou **Uvieo**), coñecida historicamente en galego como **Ovedo**, é unha cidade e concello do norte de España de orixe medieval (século VIII), capital do Principado de Asturias. Cunha poboación de 219&nbsp;910 habitantes (2020) é a segunda cidade da comunidade logo de Xixón. Ovetenses emprendedores bautizaron con este nome tres cidades americanas: en Paraguai, na República Dominicana e nos Estados Unidos de América.
É, ademais, a capital comercial e de negocios, e o centro administrativo e universitario da rexión.

## Historia 
Conta a lenda que o rei Froila I saíu de caza cos seus amigos e pararon a comer nun lugar idílico, máis ou menos onde se atopa hoxe a cidade de Oviedo. Ó longo da conversa xurdiu unha pregunta: *¿En que lugar vas comezar a construír a cidade que será a corte?*, ó que o rei respondeu en latín: *Ubi edo*, que quere dicir «onde como».

A cidade de Oviedo xurdiu sobre un outeiro que os romanos chamaban *Ovetao*. O seu suposto fundador foi o rei Froila, fillo de Afonso I de Cantabria (xenro e sucesor do rei Froila I), que reinou dende o 757 ata 768.

Foi Afonso II o Casto, o fillo de Froila, quen trasladou a capital política da Galicia alto-medieval a ese lugar, engrandecendo Oviedo e converténdoa en sé episcopal. Ademais fortificouna e a dotou de palacios, igrexas e outras construcións, como un acueduto (do que hoxe só quedan tres arcos).

Durante o seu reinado descubriuse en Compostela unha tumba da que se supuña era do apóstolo Santiago (no 812), e este rei foi o primeiro en visitar a tumba partindo de Oviedo, co que Afonso II se converteu no primeiro peregrino a Santiago de Compostela e inaugurouse o primeiro camiño de peregrinos, como pode lerse nun documento de Afonso II datado o 4 de setembro do ano 829, onde se lle concede á igrexa de Santiago de Compostela o espazo comprendido nun raio de tres millas en torno a dita igrexa, que foi construída para venerar as sagradas reliquias, e onde así mesmo se conta como este rei soubo do descubrimento e como acudiu cos *maiores* do seu palacio; aínda que hoxe en día se sabe que é falso, suponse que debe basearse noutro verdadeiro de Afonso II que xa non se conserva.

O rei Xoán I, en 1388, funda o Principado de Asturias, título inaugurado polo infante Henrique, fillo daquel, e que dende entón corresponderá ós sucesores a Coroa; Oviedo convertese, entón, na capital do Principado.

Durante a Idade Moderna houbo unha inmobilización económica debida a un certo illamento. A finais do século XVIII a cidade comezou a experimentar unha vida cultural bastante alta, salientando a figura de Feijoo quen aínda que naceu en Ourense viviu a meirande parte da súa vida no colexio bieito de San Vicente de Oviedo.

A comezos do século XIX os ovetenses foron dos primeiros españois en rexeitar a invasión francesa, e o 9 de maio de 1808 iniciaron o alzamento de Asturias para defender a independencia, como pode lerse na seguinte placa conmemorativa do primeiro centenario de tan histórico acontecemento. Foi o escenario dos enfrontamentos entre absolutistas e liberais. A decisión tomouna a Xunta Xeral do Principado na noite do 23 ó 24 de maio de 1808, obrigada pola presión popular. As tropas francesas foron rexeitadas, tras ter sometida a cidade durante un ano.

Durante a revolución de 1934, protagonizada polos mineiros da Conca, a cidade queda asolada en boa parte: resultan incendiados, entre outros edificios, o da Universidade, cuxa biblioteca gardaba fondos bibliográficos de extraordinario valor que non se puideron recuperar, ou o teatro Campoamor. A Cámara Santa na Catedral, pola súa parte, foi dinamitada.

Durante a sublevación do exército en 1936 que deu lugar á guerra civil, a cidade quedou en mans dos sublevados (baixo o mando do coronel Aranda), permanecendo sitiada polas tropas leais ó goberno republicano, ata que as tropas sublevadas romperon o cerco en 1937, coa caída de toda a zona norte nas mans franquistas. A cidade quedou reducida practicamente a cinzas.

250px|miniatura|En lembranza do símbolo do Oviedo, no centro da cidade

## Xeografía 
[250px|miniatura|Oviedo desde o [monte Naranco.]]
O concello atópase no centro do Principado de Asturias, ocupando 186,65&nbsp;km² entre os ríos Nalón e Nora (os ríos máis importantes do concello, xunto ao río Trubia), aínda que ningún deles cruza o centro urbano. Limita ó norte con Las Regueras e Llanera; ó sur con Santo Adriano, Ribera de Arriba e Mieres; ó oeste con Grau e ó leste con Siero e Langreu.

A altura do concello varía entre os 80 msnm que marca o río Nalón e os 709 msnm que alcanza o Monte Picayo, no macizo da Grandota, situado no límite con Langreu. A cidade está protexida dos ventos do norte polo Monte Naranco; ao sur está a serra do Aramo, na que se atopa o alto de L'Angliru, famoso pola súa dureza para os ciclistas e popularizado por ser final de etapa da volta ciclista a España en varias ocasións. O centro urbano ocupa unha topografía accidentada, que se traduce en bruscos desniveis de máis de 100 metros entre o barrio do Cristo (315 m) e La Tenderina (190 m); normalmente utilízase como referencia para o centro urbano a altura á que se atopa o Teatro Campoamor (227 m). A pesar desta topografía, o concello representa o primeiro ámbito de certa horizontalidade ao norte da Cordilleira Cantábrica, que é continuada polos concellos de Llanera e Siero.

## Demografía 
Segundo os datos do INE de 2020, o concello de Oviedo ten 219&nbsp;910 habitantes —dos cales 118&nbsp;161 son mulleres e 101&nbsp;749 son homes— e unha densidade de poboación de 1&nbsp;580,29 hab/km². A parroquia de Oviedo ten 205&nbsp;074 veciños, dos cales 186&nbsp;188 viven no núcleo urbano.

## Economía 
A economía do concello de Oviedo baséase fortemente no sector terciario, sendo unha cidade cuxo centro está, eminentemente, ocupado con edificios de oficinas. A capitalidade do Principado outórgalle un gran número de funcionarios públicos. A industria é reducida no concello, e a máis próxima á cidade aséntase sobre todo nos veciños concello de Siero e Llanera. O Concello de Oviedo tiña en 2009 unha débeda pública de 135.185.000,00 €.

## Patrimonio 
### Prerrománico asturiano 
miniatura|Santa María del Naranco
[miniatura|[San Xián dos Prados.]]
[miniatura|Escultura dedicada a *[La Regenta* e a Catedral de San Salvador.]]
Oviedo, como capital do antigo Reino de Asturias, alberga a maior cantidade de edificios representativos da chamada Arte prerrománica asturiana, que se desenvolveu durante a existencia dese reino nos séculos IX e X. Foron declarados Patrimonio mundial pola Unesco, en 1985 e 1988, coa denominación «Monumentos de Oviedo e do Reino de Asturias». En Oviedo atópanse:

* Cámara Santa de Oviedo. Capela situada dentro do conxunto arquitectónico da Catedral. De cronoloxía discutida, estilisticamente parece ser obra do tempo do rei Afonso II *o Casto*, primeira metade do século IX, aínda que pola documentación existente parece máis plausible que fose mandada construír polo rei Afonso III *o Magno* no último terzo do século IX. Desde a súa construción serviu para custodia do tesouro e reliquias catedralicias, función que segue mantendo. Nela gárdanse xoias como a Cruz dos Anxos, a Cruz da Vitoria, o Cofre das Ágatas, dos séculos IX e X, e o Arca Santa onde á súa vez se gardaba a máis importante reliquia da diocese, o Santo Sudario, agora gardado nun relicario á parte.
* Testero de San Tirso, igrexa mandada construír por Afonso II no século IX, moi modificada en séculos posteriores, de forma que só queda este elemento da construción orixinal.
* San Xián dos Prados. Igrexa de comezos do século IX, mandada construír por Afonso II. O seu interior está decorado con pinturas ao fresco que se conservan practicamente intactas e que constitúen unha das máis importantes mostras de pintura prerrománica de Europa.
* Santa María del Naranco. Palacio do século IX, mandado construír polo rei Ramiro I, no próximo Monte Naranco á vista da cidade. Posteriormente transformado en igrexa no século XII.
* San Miguel de Lillo. Igrexa da segunda metade século IX, construída á beira do anterior palacio co que forma un conxunto arquitectónico.
* Foncalada. Edícula monumental que alberga unha fonte, do tempo de Afonso III *o Magno* no século IX. Trátase da única obra civil da arte prerrománica que se conserva.

### Arquitectura relixiosa 
Entre os numerosos edificios relixiosos da cidade destacan: 
* Catedral de San Salvador de Oviedo, obra fundamentalmente gótica, construída entre os séculos XIV e XVI, con capelas e deambulatorio engadidos posteriormente de estilo barroco. 
* Mosteiro de San Vicente, a súa fundación supuxo a da cidade. Moi modificado e ampliado co paso do tempo, a súa igrexa, hoxe parroquia de Santa María a Real da Corte, e claustro, hoxe Museo Arqueolóxico, son do século XVI. 
* Mosteiro de San Paio, fundado por Afonso II, o edificio actual é de estilo barroco do século XVII. 
* Igrexa de Santo Isidoro, construída polos xesuítas no século XVII, como parte do desaparecido Colexio de San Matías cuxo soar está ocupado polo Mercado do Fontán. 
* Igrexa de San Xoán o Real, de estilo neorrománico, construída a comezos do século XX. Polo seu tamaño e presenza coñécella como a *Catedral do Ensanche*.

### Arquitectura civil 
thumb|Universidade
[miniatura|Palacio de Congresos obra do arquitecto [Santiago Calatrava.]]
* Castelo de Tudela, na parroquia de Santianes, actualmente en ruínas. Foi declarado monumento histórico o 22 de maio de 1965.
* Casa da Rúa, casa-palacio de finais do século XV, único edificio civil sobrevivente do incendio de 1521. 
* Universidade de Oviedo, fundada a finais do século XVI polo arcebispo católico Fernando Valdés Salas, Inquisidor xeral das Españas. Abriu as súas portas en 1608.
* Concello, construído no século XVII, é un edificio de tres plantas e unha planta baixa porticada con arco central realizado sobre a Porta de Cimadevilla e que aproveita como soporte a vella muralla da cidade.
* Palacio de Valdecarzana-Heredia, barroco de comezos do XVII, hoxe sede da Audiencia Territorial de Asturias. 
* Palacio de Malleza-Toreno, barroco de finais do século XVII, hoxe sede do Real Instituto de Estudos Asturianos. 
* Palacio de Camposagrado, barroco tardío de comezos do século XVIII, hoxe sede de Tribunal Superior de Xustiza de Asturias.
* Palacio do Marqués de San Feliz, construído a comezos do século XVIII, tamén de estilo barroco tardío. 
* Palacio de Velarde, de finais do século XVIII. Alberga o Museo de Belas Artes de Asturias. 
* Antigo Hospicio, do século XVIII, ten unha fachada de estilo barroco rematada por un grande escudo e unha capela octogonal. 
* Teatro Campoamor, inaugurado en 1892 e bautizado así en honra ao poeta Ramón de Campoamor a iniciativa de Leopoldo Alas «Clarín», entón concelleira do concello. Entre outras cousas é famoso por ser o escenario da entrega dos Premios Príncipe de Asturias.
* Palacio da Xunta Xeral do Principado de Asturias, construído a comezos do século XX, sobre o soar do antigo Convento de San Francisco. 
* Auditorio-Palacio de Congresos Príncipe Felipe, é obra do arquitecto Rafael Bolsa e foi inaugurado en 1999. Está construído sobre os antigos depósitos de auga da cidade, levantados en 1846, e dos que se conservou a súa estrutura. 
* Palacio de Congresos de Oviedo, obra do arquitecto Santiago Calatrava, aberto parcialmente en 2008, e posteriormente o auditorio en maio de 2011.

## Deporte 
[miniatura|esquerda|[Estadio Carlos Tartiere (2000)|Estadio Municipal Carlos Tartiere.]]
O fútbol é o deporte máis popular da cidade sendo o Real Oviedo o seu equipo máis representativo habendo militado durante 38 tempadas en Primeira División conseguindo en tres ocasións o terceiro posto na clasificación. Tamén é de destacar o seu primeiro presidente e fundador, Carlos Tartiere, cuxo nome tamén posúe o estadio do equipo. Neste equipo xogaron moitos ovetenses destacados entre os que se atopa, por exemplo, Oliverio Jesús Álvarez González (*Oli*). Ademais en Oviedo naceron algúns xogadores destacados de finais do século XX e principios do XXI, como Enrique Castro González (*Quini*), Javier Paredes ou Luís García Fernández. Outros clubs de fútbol da cidade son o Astur Club de Fútbol, o Universidad de Oviedo, o Centro Asturiano de Oviedo, o Masaveu CF, o CD Covadonga, o Pumarín CF, o APA Santa Teresa CD, o Vallobín, o Juventud Estadio, La Manjoya ou a Peña Oviedo Berto.

En fútbol feminino destaca o Oviedo Moderno que disputa a máxima categoría nacional, a Superliga.

[miniatura|[Fernando Alonso durante a clasificación do Gran Premio dos Estados Unidos de 2005, destacado deportista de Oviedo.]]
En hóckey a patíns, o FM Roller Oviedo xoga na Primeira División, mentres que o Real Oviedo faio na Primeira División B; en baloncesto o Oviedo Club Baloncesto disputa a liga EBA e en rugby o Oviedo Rugby Club disputa a División de Honra B. Outros clubs importantes son o Universidad de Oviedo, Oviedo Atletismo e La Santina en atletismo, o CD Oviedo Sporty en fútbol sala, o Club Bádminton Oviedo, en bádminton, o Balonmán Base Oviedo e o BM Naranco en balonmán e o Club de Natación Ciudad de Oviedo en natación e wáter-polo.

Individualmente destacan Fernando Alonso, bicampeón do mundo de Fórmula 1, Galo Blanco, tenista profesional gañador dun torneo ATP (San Marino, 1999) e cuartofinalista en Roland Garros en 1997. Tamén Samuel Sánchez González, medallista de ouro nos Xogos Olímpicos de Pequín 2008 na proba de ciclismo en ruta e o xogador do Club Baloncesto Málaga, Saúl Blanco.

As instalacións máis importantes da cidade son o Estadio Carlos Tartiere, o Palacio de Deportes, o Complexo Deportivo de San Lázaro, as instalacións deportivas do Cristo e da UND, o Centro Asturiano, o Campo Municipal de Golf, o Centro Ecuestre Municipal, e varios polideportivos.

## Cidades irmandadas 
miniatura|Igrexa de San Isidoro o Real, na praza do Concello.
As cidades irmandadas con Oviedo, ordenadas por data de irmandade, son as seguintes:
*  Valparaíso, Chile (desde o 26 de xaneiro de 1973)
*  Bochum, Alemaña (desde o 26 de outubro de 1979)
*  Buenos Aires, Arxentina (desde o 29 de abril de 1983)
*  Veracruz, México (desde o 24 de novembro de 1983)
*  Clermont-Ferrand, Francia (desde o 5 de abril de 1988)
*  Tampa (Florida), Estados Unidos (desde o 13 de decembro de 1991)
*  Santiago de Compostela, Galicia (desde o 12 de xaneiro de 1993)
*  Santa Clara, Cuba (desde o 2 de outubro de 1995)
*  Jersey City (Nova Jersey), Estados Unidos (desde o 7 de xullo de 1998)
*  Zamora, España (desde o 9 de outubro de 2001)
*  Torrevieja, España (desde o 2 de xaneiro de 2004)
*  Valencia de Don Juan, España (desde o 14 de xuño de 2004)
*  Hangzhou, China (desde o 12 de maio de 2006)
*  Santander, España (desde o 14 de maio de 2007)
*  Viseu, Portugal (desde o 10 de abril de 2007)
*  Torrelavega, España (desde o 17 de maio de 2008)
*  Maranello, Italia (desde o 17 de setembro de 2010)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Bandeira de Oviedo

### Ligazóns externas 
* Concello de Oviedo  
* Universidade de Oviedo 
* Catedral de Oviedo 
* Federación Asturiana de Concellos  
* Fichas e reconstrucións virtuais dos monumentos do Oviedo Altomedieval