Lirio

Os **lirios** son un grupo de plantas pertences ao xénero ***Iris***. Son plantas bulbosas da familia *Iridaceae* con vistosas flores, cuxo nome deriva do latín *arco iris* (arco da vella), referíndose á extensa variedade de cores florais que posúen as súas moitas especies e cultivares de xardín. 
As especies están amplamente distribuídas por todas as rexións temperadas do hemisferio norte. Os seus hábitats son moi diversos, abarcando dende as rexións frías en abas herbosas, devesas, ribeiras até desertos de Europa, Medio Oriente e África do Norte e por toda América do Norte.

En Galiza atopamos varias especies bravas, entre as que salienta o lirio amarelo das charcas (*Iris pseudacorus*). Os lirios tamén son cultivados coma plantas ornamentais de todo o país, pola súa flor: o **lis**. Cómpre salientar unha especie endémica de Galiza: o lirio de monte ou lirio do Xurés (*Iris boissieri*), que só medra na serra do Xurés, O Courel e o Monte Pindo.

## Descrición 
Son plantas herbáceas perennes que medran de rizomas rastreiros (Iris rizomatosos) ou, en climas máis secos, de bulbos (Iris bulbosos). Posúen longos e erectos talos florais, que poden ser simples ou ramificados, macizos ou ocos. Estes talos poden ser aplanados ou con seccións circulares transversais. As follas, en número de 3 a 10, en forma de espada forman unha masa mesta na parte basal da planta.

As inflorescencias xorden en forma de abano e conteñen unha ou máis flores de seis lóbulos simétricos e lixeiramente recendentes. Os tres sépalos ábrense ou inclínanse cara a abaixo, espallándose dende a estreita base cara a fóra; a miúdo están adornados con liñas ou puntos. Os tres pétalos érguense, parcialmente detrás dos sépalos basais. Algunhas especies miúdas teñen os seis lóbulos apuntando directamente cara a fóra. Os sépalos e pétalos difiren uns dos outros. Están unidos na base ao tubo floral situado sobre o ovario. Os estilos divídense cara ao ápice converténdose en ramificacións petaloides.

## Variedades e cultivo 
A variedade de xardín máis común é o *Iris germanica*. As diferentes formas bravas e híbridos naturais de *Iris pallida* e *Iris variegata* forman o piar da meirande parte dos híbridos barbados modernos. Os lirios medianos (intermedios, miniatura altos etc.) derivan de cruzamentos entre as variedades altas e ananas. Outros tipos de lirios comúns de xardín son *I. siberica* e os seus híbridos (lirios siberianos) e *I ensata* e os seus híbridos (lirios xaponeses).

A variedade de lirio barbado é tamén a máis doada de cultivar e de propagar, crecendo en calquera zona de xardín con bo solo. Soamente as variedades máis pequenas e delicadas necesitarán a axuda de fertilizantes, e solos máis ricos, por exemplo de turbas ou arxilas, para os manter con boa aparencia. Os que florean máis cedo son as variedades ananas de *Iris pumilla*, que o fan durante marzo, abril e maio. Durante este último mes e todo xuño florean a maioría dos "barbados altos", tales como *I. germanica*, *I. florentina*, *I. pallida*, *I. variegata*, *I. amoena*, *I.flavescens*, *I. sambucina*, *I. neglecta*, *I. ruthenica* e os seus híbridos. *I. unguicularis* é unha destacábel especie de inverno, procedente de Alxeria con flores azul ceo manchadas de amarelo que se dan (no hemisferio norte) a intervalos regulares desde novembro até marzo.

Moitas especies pequenas bulbosas poden podrecer con exceso de auga, polo que o solo debe ter unha boa drenaxe, ademais de que deberían estar plantados en zonas sollosas. As especeis de inverno (*I. milifolia*, *I. junonia*, *I. danfordiae*, *I. reichenbachii* e algunhas outras que florean en febreiro e marzo) cómpre abeiralas cunha camada duns 15&nbsp;cm de follas secas, casca de piñeiro ou fibra de coco.

## Especies 
### Especies en Galiza 
* Lirio amarelo, lirio das charcas, espadaina ou abolla (*Iris pseudacorus*), aparece en lamazais de toda Galiza;
* Lirio azul (*Iris latifolia*), aparece na provincia de Lugo;
* Lirio de monte ou lirio do Xurés (*Iris boissieri*); endemismo de Galiza, con poboacións no complexo Xurés-Gerês (Ourense e Norte de Portugal), no Courel (Lugo) e no Monte Pindo (A Coruña); en perigo crítico.
* Lirio fétido ou herba do lobo *Iris foetidissima*, moi escaso, na provincia de Lugo e Asturias.

### Listaxe xeral de especies 
O xénero Iris inclúe as especies a seguir:
miniatura|*Iris japonica*.
* *Iris acoroides* Spach
* *Iris acutiloba* C.A.Mey.
* *Iris albertii* Regel
* *Iris albicans* Lange
* *Iris albomarginata* R.C.Foster
* *Iris aphylla* L.
* *Iris arctica*
* *Iris arenaria*
* *Iris assadiana* Chaudhary, G.Kirkw. & C.Weymouth
* *Iris astrachanica* Rodion.
* *Iris atrofusca*
* *Iris atropurpurea*
* *Iris attica*
* *Iris aucheri* (Baker) Sealy
* *Iris aurea* Lindl.
* *Iris bakeriana* Foster
* *Iris benacensis* A.Kern. 
* *Iris biflora*
* *Iris bismarckiana*
* *Iris bloudowii* Ledeb. 
* *Iris boissieri* Henriq.
* *Iris bracteata* S.Wats.
* *Iris brandzae* Prodan
* *Iris brevicaulis* Raf.
* *Iris bucharica* Foster
* *Iris bulleyana* Dykes
* *Iris buriensis* Lem.
miniatura|*Iris versicolor*
* *Iris calcarea* Dinsm. 
* *Iris camillae*
* *Iris carthaliniae* Fomin
* *Iris caucasica*
* *Iris cengialti* Ambros. 
* *Iris cespitosa*
* *Iris chamae*
* *Iris chrysographes* Dykes
* *Iris chrysophoenicia*
* *Iris chrysophylla* T.J.Howell 
* *Iris clarkei* Bak. 
* *Iris confusa* Sealy
* *Iris cretensis* Janka
* *Iris cristata* Aiton 
* *Iris croatica* Horv. 
* *Iris crocea* Jacquem. ex R.C.Foster
* *Iris cycloglossa* Wendelbo
* *Iris cypriana* Foster & Baker
* *Iris daenensis* Kotschy ex Baker
* *Iris danfordiae* (Baker) Boiss. 
* *Iris decora* Wall.
* *Iris delavayi* Micheli
* *Iris demetrii* Achv. & Mirzoeva
miniatura|*Iris reticulata*
* *Iris dichotoma* Pall. 
* *Iris douglasiana* Herb. 
** *Iris douglasiana* var. *major*
** *Iris douglasiana* var. *oregonensis*
* *Iris edomensis*
* *Iris ensata* Thunb. 
* *Iris ewbankiana* Foster 
* *Iris fernaldii* R.C.Foster 
* *Iris filifolia* Boiss. 
* *Iris flavescens* Delile 
* *Iris flavispina*
* *Iris foetidissima* L. 
* *Iris forrestii* Dykes
* *Iris fosteriana* Aitch. & Baker
* *Iris fulva* Ker-Gawl.
* *Iris fulvala* Dykes
* *Iris gatesii* Foster
* *Iris germanica* L. 
** *Iris germanica* var. *florentina*
* *Iris giganticaerulea* Small : Iris azul gigante
* *Iris glockiana* O.Schwarz
* *Iris gracilipes* A.Gray
* *Iris graeberiana* Tubergen ex Sealy
* *Iris graminea*
* *Iris grant-duffii*
* *Iris halophila*
* *Iris hartwegii* Baker 
** *Iris hartwegii* ssp. *australis* 
** *Iris hartwegii* ssp. *columbiana* 
** *Iris hartwegii* ssp. *hartwegii* 
** *Iris hartwegii* ssp. *pinetorum*
* *Iris haynei*
* *Iris hermona*
* *Iris hexagona* Walt.
** *Iris hexagona* var. *flexicaulis* 
** *Iris hexagona* var. *hexagona* 
** *Iris hexagona* var. *savannarum*
* *Iris hirsuta*
* *Iris histrio*
* *Iris histrioides* (G.F.Wilson) S.Arn. 
* *Iris hoogiana* Dykes 
* *Iris hookeriana* Fost. 
* *Iris humilis* Georgi
* *Iris iberica* Hoffm. 
* *Iris iliensis* Poljakov
* *Iris illyrica* Tomm. 
* *Iris imbricata* Lindl. 
* *Iris innominata* L.F.Hend. 
* *Iris italica* Parl. 
* *Iris japonica*
* *Iris juncea* Poir. 
* *Iris junonia* Schott ex Kotschy
* *Iris kamaonensis* Wall.
* *Iris kemaonensis*
* *Iris kerneriana* Asch. & Sint. 
* *Iris klattii* Kem.-Nath. 
* *Iris koreana* Nakai
* *Iris korolkowii* Regel
* *Iris lactea*
* *Iris lacustris* Nutt. 
* *Iris laevigata* Fisch. 
* *Iris landsaleana*
* *Iris latifolia* Mill. 
* *Iris lazica* Albov
* *Iris loczyi* Kanitz
* *Iris longipetiolata*
* *Iris longiscapa* Ledeb. 
* *Iris lorea*
* *Iris lortetii*
* *Iris lurida* Aiton
* *Iris lusitanica* Ker Gawl. 
* *Iris lutescens* Lam. 
* *Iris maackii* Maxim. 
* *Iris macrosiphon* Torr. 
* *Iris magnifica* Vved. 
* *Iris mandshurica* Maxim. 
* *Iris mariae*
* *Iris marsica* I.Ricci & Colas. 
* *Iris melitta* Janka
* *Iris mesopotamica*
* *Iris milesii* Foster
* *Iris missouriensis* Nutt. 
* *Iris macrosiphon* Torr.
* *Iris monnieri* DC. 
* *Iris munzii* R.C. Foster 
* *Iris musulmanica* Fomin
* *Iris nelsonii* Randolph 
* *Iris nertschinskia*
* *Iris notha* M.Bieb. 
* *Iris nusairiensis* Monterode
* *Iris odaesanensis*
* *Iris orientalis* P.Mill.
* *Iris orjenii* Bräuchler & Cikovac
* *Iris palaestina*
* *Iris pallida* Lam. 
* *Iris pamphylica* Hedge
* *Iris paradoxa* Steven 
* *Iris perrieri* Simonet ex P.Fourn. 
* *Iris persica* L. 
* *Iris petrana*
* *Iris planifolia*
* *Iris polakii* Stapf
* *Iris pontica*
* *Iris prismática* Pursh ex Ker-Gawl. 
* *Iris pseudacorus* L. 
* *Iris pseudocaucasica* Grossh. 
* *Iris pumila* L. 
* *Iris purdyi* Eastw. 
* *Iris purpureobractea* B.Mathew & T.Baytop
* *Iris reginae* Horvat & M.D.Horvat
* *Iris regis-uzziae*
* *Iris reichenbachii* Heuff. 
* *Iris reticulata*
* *Iris robusta* E.Anders. 
* *Iris rosenbachiana*
* *Iris rudskyi*  Horvat & M.D.Horvat 
* *Iris ruthenica* Ker Gawler
* *Iris sambucina* L. 
* *Iris sancti-cyrii* Rouss. 
* *Iris sanguinea* Hornem. ex Donn 
* *Iris sari* Schott ex Baker
* *Iris scariosa*
* *Iris schachtii* Markgr. 
* *Iris serotina* Willk. in Willk. & Lange
* *Iris setosa* Pall. ex Link 
** *Iris setosa* var. *canadensis* 
** *Iris setosa* var. *interior* 
** *Iris setosa* var. *setosa* 
* *Iris sibirica* L. 
* *Iris sikkimensis* Dykes
* *Iris sindjarensis* Boiss. & Hausskn. 
* *Iris sintenisii* Janka
* *Iris sisyrinchium*
* *Iris sofarana*
* *Iris sogdiana* Bunge
* *Iris songarica* Schrenk 
* *Iris speciosa* Terracino
* *Iris spuria* L.
* *Iris stolonifera* Maxim. 
* *Iris stylosa*
* *Iris suaveolens* Boiss. & Reut. 
* *Iris subbiflora* Brot. 
* *Iris suworowii* Regel
* *Iris taite*
* *Iris taochia* Woronow ex Grossh. 
* *Iris tectorum* Maxim. 
* *Iris tenax* Dougl. ex Lindl. 
** *Iris tenax* ssp. *klamathensis* 
** *Iris tenax* ssp. *tenax* 
* *Iris tenuifolia* Pall. 
* *Iris tenuis* S.Wats. 
* *Iris tenuissima* Dykes 
** *Iris tenuissima* ssp. *purdyiformis* 
** *Iris tenuissima* ssp. *tenuissima * 
* *Iris thompsonii* R.C.Foster 
* *Iris thunbergii* C.E.Lundstr. 
* *Iris tingitana* Boiss. & Reut. 
* *Iris tridentata* Pursh 
* *Iris unguicularis* Poir. 
* *Iris uniflora*
* *Iris variegata* L. 
* *Iris vartanii*
* *Iris verna* L. 
** *Iris verna* var. *smalliana* 
** *Iris verna* var. *verna* 
* *Iris versicolor* L. 
* *Iris vicaria*
* *Iris vinicolor* Small (pro sp.) 
* *Iris virginica* L. 
** *Iris virginica* var. *shrevei*
** *Iris virginica* var. *virginica*
* *Iris wattii* Baker ex Hook.f. 
* *Iris wilsonii* C.H.Wright
* *Iris winogradowii* Fomin
* *Iris xiphioides* Ehrh. 
* *Iris xiphium*  L.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lirio amarelo
* Lirio do Xurés
### Ligazóns externas 
* Tipos de lirios