Artrópodos

O dos **artrópodos** (*Arthropoda*, do grego ἄρθρον, *árthron*, «articulación» e πούς, *poús*, «pé») é un filo de animais caracterizados por teren un exoesqueleto (esqueleto externo), o corpo segmentado e provisto de apéndices articulados.

Constitúen o filo máis numeroso e diversificado do reino animal, e inclúe, entre outros, aos insectos, arácnidos, crustáceos e miriápodos. Coñécense case 1&nbsp;200&nbsp;000 especies descritas, a súa maioría insectos (un millón), que representan polo menos o 80 % de todas as especies animais coñecidas.

Varios grupos de artrópodos están perfectamente adaptados á vida no aire, igual que os vertebrados amniotas, e a diferenza de todos os demais filos de animais, que son acuáticos ou requiren ambientes húmidos.

A súa anatomía, a súa fisioloxía e o seu comportamento revelan un deseño simple pero admirabelmente eficaz. Os artrópodos existen en todos os ambientes da terra: no mar, na auga doce, no medio terrestre e no aire. Existen tamén moitas formas parasitas e simbióticas.

## Etimoloxía  
O termo *artrópodos*provén do grego *ἄρθρον* (árthron) que quere dicir articulación, e *πούς* (poús) (xenitivo de *ποδός* podós) que quere dicir pé ou perna, que xuntos significan "articulación da perna". A palabra foi empregada nun principio nas descricións anatómicas de Barthélemy Charles Joseph Dumortier publicada en 1832. A designación "Arthropoda" parece que foi empregada por primeira vez en 1843 polo zoólogo alemán Johann Ludwig Christian Gravenhorst (1777–1857).

Pequenos artrópodos con cunchas semellantes ás dos bivalvos encontráronse en xacementos de fósiles do cámbrico temperán, de 541 a 539 millóns de anos de antigüidade, na China.

Os primeiros fósiles de trilobites cámbricos datan duns 530 millóns de anos, pero a clase xa estaba bastante diversificada en todo o mundo, o que suxire que xa existira durante algún tempo antes. A revisión nos anos 1970 dos fósiles dos xistos de Burgess de hai cerca de 505 millóns de anos permitiron identificar numerosos artrópodos, algúns dos cales non se poderían asignar a ningún dos grupos coñecidos, o que intensificou o debate acerca da explosión cámbrica.

Os fósiles máis antigos de crustáceos datan de hai aproximadamente 513 millóns de anos, no cámbrico. O arácnido máis antigo coñecido é *Palaeotarbus jerami*, de hai sobre uns 420 millóns de anos, no silúrico. E o máis antigo insecto fósil é *Rhyniognatha hirsti*, do Devoniano, datado entre 396 e 407 millóns de anos, pero as súas mandíbulas son dun tipo que se encontra só en insectos alados, o que suxire que os primeiros insectos apareceron no período silúrico.

## Características xerais 
: *Nota: para as características particulares de cada orde, véxanse os artigos correspondentes*.
Os artrópodos constitúen unha das grandes divisións do reino animal, subdividida á súa vez en diversas clases, algunhas das cales contan con gran número de xéneros e especies. Denomínanse así por estaren provistos de patas articuladas. Pero en realidade non son só as patas, senón todo o corpo o que está formado por varios segmentos unidos entre si por medio de articulacións, así como os sertmentos dos apéndices.

A pesar da súa variedade e disparidade, os artrópodos posúen en común características morfolóxicas e fisiolóxicas comúns fundamentais:
* Presenza de apéndices articulados que mostran unha plasticidade evolutiva enorme e que deron lugar ás estruturas máis diversas (patas, antenas), branquias, pulmóns, mandíbulas, quelíceros etc.
* Presenza dun esqueleto externo quitinoso que mudan periodicamente. Dado que diversos filos pseudocelomados tamén mudan a cutícula, algúns autores relacionan os artrópodos cos nematodos e grupos afíns, nun clado chamado ecdisozoos, que é un dos maiores grupos do reino animal, xa que inclúe, ademais, a nematodos, nematomorfos, tardígrados, onicóforos, loricíferos, priapúlidos e cefalorrincos.
* Corpo constituído por segmentos repetitivos, fenómeno coñecido como metamería, co que o corpo aparece construído por módulos repetidos ao longo do eixe anteroposterior. A segmentación vai acompañada de rexionalización ou tagmatización, con división do corpo en dúas ou tres rexións na maioría dos casos. Por este carácter relacionáronse tradicionalmente cos anélidos que tamén son animais metamerizados; pero os defensores do clado dos ecdisozoos argumentan que é un caso de converxencia evolutiva.

### Anatomía dos artrópodos 
miniatura|250px|Comparación da anatomía dunha chinche (insecto) e dunha araña (arácnido).

Os artrópodos teñen o corpo segmentado (**2**), envolvido nun exosqueleto quitinoso, con varios apéndices articulados (**1**). Os apéndices están especializados para a alimentación, para a percepción sensorial, para defensa e para a locomoción. Son estas "patas articuladas" as que dan o nome ao filo e as que o separan dos filos máis próximos, os onicóforos e os tardígrados.

Os segmentos poden estaren agrupados en rexións do corpo, denominadas tagmas, tipicamente:
* cabeza,
* tórax, e
* abdome

Porén, en varios grupos, como os cangrexos, arañas, escorpións e lagostas, a cabeza e o tórax están unidos, formando o chamado cefalotórax protexido por unha peza única da casca, o cacho. Nos quelicerados, o corpo está dividido en prosoma e opistosoma.

O primeiro segmento da cabeza é denominado acron, e normalmente leva os ollos, que poden ser simples ou compostos. O último segmento do abdome (**3**) remata no telson. Cada segmento contén, polo menos primitivamente, un par de apéndices.

### Fisioloxía dos artrópodos 
Os artrópodos respiran por un sistema de traqueas, túbulos que abren ao exterior a través de poros ou pequenos orificios na cutícula denominados *espiráculos*, que se estenden por todo o corpo facilitando o intercambio de gases. Os artrópodos acuáticos teñen branquias ligadas ao sistema de traqueas.

O sistema circulatorio dos artrópodos consiste nun conxunto de corazóns que se dispoñen ao longo do corpo e que bombean a hemolinfa (o *"sangue"* destes animais, que moitas veces non contén hemoglobina, que contén ferro, senón hemocianina, que contén cobre), e que se acha bañando os tecidos.

Os artrópodos son protóstomos, e posúen un celoma reducido a un espazo ao redor dos órganos da reprodución e da excreción.

## Reprodución e desenvolvemento 
200px|miniatura|Femia do *Compsobuthus werneri* con crías (de cor branca).
[200px|miniatura|Larva dun [Peneidos|peneido.]]
Uns poucos artrópodos, como os cirrípedes, son hermafroditas, isto é, cada individuo pode ter os órganos de ambos sexos. Porén, os individuos da maioría das especies permanecen nun único sexo toda a súa vida. Unhas poucas especies de insectos e crustáceos poden reproducirse por partenoxénese, especialmente se as condicións favorecen unha "explosión demográfica". Así a todo, moitos artrópodos confían na reprodución sexual, e as especies partenoxenética reverten á reprodución sexual cando as condicións se tornan menos favorables. Os artrópodos acuáticos poden reproducirse mediante fecundación externa como, por exemplo, fan as ras; ou por fecundación interna, na que o óvulo permanece no corpo da femia e o esperma debe ser introducido dalgunha maneira. Todos os artrópodos terrestres coñecidos usan a fecundación interna. Os opilións, os diplópodos, e algúns crustáceos usan apéndices modificados como gonópodos ou penes para transferir o esperma directamente á femia. Non obstante, moitos machos de artrópodos terrestres producen espermatóforos, bolsas de esperma impermeables, que as femias toman dentro dos seus corpos. Unhas poucas especies confían nas femias para atopar espermatóforos que previamente foron depositados no chan, pero en moitos casos os machos só depositan espermatóforos cando parecen ter éxito rituais complexos de cortexo. Os artrópodos que acaban de nacer teñen diversas formas, só os insectos abranguen un amplo rango de formas extremas. Algunha crías que acaban de saír da casca do ovo aparentan adultos en miniatura (desenvolvemento directo), e noutros casos, coma no peixiño de prata, as crías non se alimentan e poden estar desamparados ata despois da súa primeira muda. Moitas crías de insecto, coma as larvas dos coleópteros ou as eirugas, que non teñen membros segmentados ou cutículas endurecidas, metamorfosean en formas adultas entrando nunha fase inactiva na que rompen os tecidos larvais e se reutilizan para construír o corpo adulto. A larva da libélula ten as cutículas típicas e os membros articulados dos artrópodos pero teñen branquias que lles permiten a respiración acuática e mandíbulas extensibles. As crías dos crustáceos nacen comunmente como as delgadas larvas dos peneidos con só tres segmentos e pares de apéndices. un clado formado por anélidos e artrópodos. Numerosas análises morfolóxicas modernas baseados en principios cladísticos corroboraron a existencia do clado *Articulata*, por exemplo, Brusca & Brusca, e Cisne  defenderon o monofiletismo, aínda que o primeiro considera os artrópodos divididos en *Arachnata* + *Mandibulata*, e o segundo interpreta que se dividirían en esquizorrámeos e atelocerados. Tiegs e Manton  defenderon o difiletismo, cos artrópodos divididos en esquizorrámeos + unirrámeos e os onicóforos como grupo irmán de miriápodos + hexápodos.

Posteriormente, Manton  e Anderson  sostiveron o polifiletismo do grupo.

Coa aparición dos primeiros estudos baseados en datos moleculares e análises combinadas de datos morfolóxicos e moleculares, parece que a antiga polémica sobre monofilia e polifilia quedou superada, xa que todos eles corroboran que os artrópodos son un grupo monofilético en que se inclúen tamén os tardígrados (o clado deuse en chamar panartrópodos); a maioría tamén propoñen a existencia do clado mandibulados. Porén, xurdiron novas controversias, sobre todo ao redor de dúas hipóteses alternativas mutuamente excluíntes que están sendo debatidas en numerosos artigos sobre filoxenia e evolución de artrópodos: atelocerados (miriápodos + hexápodos) (Wheeler)

**Cladograma A** comprado co **cladograma B** [pancrustáceos (crustáceos + hexápodos)]. (Segundo Giribert & Ribera)

:::**A**

:::**B**

## Taxonomía 
### Descrición 
O filo dos artrópodos foi descrito en 1829 polo zoólogo francés Pierre André Latreille, na súa obra *Les crustacés, les arachnides et les insectes: distribués en familles naturelles*. 

### Clasificación 
As clasificacións tradicionais definían como artrópodos a todos os metazoos con esqueleto externo, ou cutícula, co corpo dividido en segmentos articulados portadores de apéndices así mesmo articulados, e que medraban por mudas). Estas clasificacións distinguían principalmente dous grupos, os quelicerados (xifosuros, arácnidos...) e os mandibulados (ou antenados), estes últimos divididos en tres clases:
* Crustáceos (con dous pares de antenas, esencialmente acuáticos e de respiración branquial),
* Insectos (cun par de antenas, seis patas, adaptados á vida terrestre e respiración traqueal) e
* Miriápodos (con numerosos segmentos e apéndices).

A clasificación máis moderna, tendo en conta os avances da xenética e as análises da bioloxía molecular, demostrou que os  hexápodos (que comprende os insectos) é un grupo irmán dos crustáceos malacostráceos, polo que inclúe a todos os crustáceos e aos hexápodos nun taxon xigantesco chamado *Pancrustacea*.

Porén, na bibliografía usualmente manexada séguese esta clasificación, seguindo ao WoRMS:

'*Filo *Arthropoda*** 
***Subfilo *Trilobitomorpha'''* †
***Trilobita* †
**'Subfilo *Chelicerata*'*
***Arachnida*
***Merostomata*
***Pycnogonida*
**'Subfilo *Myriapoda*'*
***Chilopoda*
***Diplopoda*
***Pauropoda*
***Symphyla* 
**'Subfilo *Crustacea*'* 
***Branchiopoda*
***Remipedia*
***Cephalocarida* 
***Maxillopoda*
***Ostracoda*
***Malacostraca* 
**'Subfilo *Hexapoda*'* 
***Insecta*
***Entognatha*

## Galería de representantes dos cinco subfilos de artrópodos 

Asaphus kowalewskii 2.jpg|Trilobitomorfo †(un trilobite)
Araneus quadratus MHNT.jpg|Quelicerado(unha araña)
Miriápodo 064eue.jpg|Miriápodo(un diplópodo)
Necora puber.jpg|Crustáceo(unha nécora)
Saltón en Bastavales, Brión, Galiza 090709 01.JPG|HexápodoInsecto (un saltón)

## Notas 
### Referencias 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Brusca, R. C. e G. J. Brusca (2005): *Invertebrados*. Madrid: McGraw-Hill Interamericana de España. ISBN 978-84-486-0246-8.
* Margulis, L. & Schwartz, K. V. (1998): *Five Kingdoms: an illustrated guide to the Phyla of life on earth*. 3ª ed. Nova York: Freeman. ISBN 0-7167-3027-8.
* Rupppert, E. E.; R. S. Fox & R. D. Barnes (2004): *Invertebrate Zoology* 7ª ed. Stamford, Connecticut (EE.UU.): Brooks/Cole ISBN 0-03-025982-7.

### Ligazóns externas 
* *Arthropoda* en Tree of Life . Consultada o 3/01/2013.
* *Arthropoda'' na ADW . Consultada o 10/01/2013.