Wadi Rum

**Wadi Rum** ( *Wādī Ramm*, tamén *Wādī al-Ramm*), coñecido tamén como **Val da Lúa** ( *Wādī al-Qamar*), é un val cortado no arenito e granito no sur de Xordania, preto da fronteira con Arabia Saudita e uns 60 km. ao leste da cidade de Aqaba. Cunha área de  é o uadi máis grande de Xordania.

Varias civilizacións prehistóricas deixaron petróglifos, inscricións rupestres e ruínas en Uadi Rum. Hoxe é un atractivo turístico, ofrecendo visitas guiadas, sendeirismo e escalada. A Área Protexida de Uadi Rum é Patrimonio da Humanidade da  UNESCO desde 2011.

## Nome
Crese que Uadi Rum ou Uadi Ramm recibe o seu nome do nome antigo de Cidade dos Piares (tamén chamado Irum ()), unha cidade perdida mencionada no Corán.

## Historia
thumb|Campamento para turistas no deserto en Uadi Rum
thumb|left|Petróglifos en Uadi Rum
thumb|Campamento illado protexido polas montañas
Uadi Rum estivo habitado por moitas culturas humanas desde tempos prehistóricos, con moitas culturas, incluídos os nabateos, que deixaron a súa pegada en forma de petróglifos, inscricións e ruínas de templos.

En Occidente, Uadi Rum pode ser máis coñecido pola súa conexión co oficial británico Lawrence de Arabia, que pasou varias veces durante a Revolta árabe de 1917&ndash;18. Na década de 1980 unha das formacións rochosas de Uadi Rum, coñecida orixinalmente como "Jabal al-Mazmar" (*A montaña da peste*), foi chamado "Os sete alicerces da sabedoría", despois do libro de Lawrence escrito despois da guerra, aínda que os "sete alicerces" aos que se fai referencia no libro non teñen relación con Rum.

Lawrence describiu a súa entrada no Val de Rumm: "Os outeiros da dereita fixéronse máis altos e nítidos, unha fermosa contraparte do outro lado que se endereitaba nun enorme muro de cor vermella. Uníronse ata que só separáronos 3 km., e despois, elevándose gradualmente ata que os seus parapetos paralelos debían estar a 305 m. por riba de nós, avanzaba cara a adiante nunha avenida durante quilómetros. Os penedos estaban cubertos por niños de cúpulas, menos vermellas que o corpo do outeiro, máis ben grises e pouco profundos. Deron a aparencia final da arquitectura bizantina a este lugar irresistible: este camiño procesional máis grande que a imaxinación.

Lawrence tamén describiu o seu encontro co manancial, Ain Shalaaleh, "Na protuberancia da rocha de arriba había claras inscricións nabateas, e un panel afundido con inciso dun monograma ou símbolo. Ao redor había trazos árabes, incluíndo marcas de tribos, algúns dos cales eran testemuñas de migracións esquecidas: pero a miña atención só estaba na chapuzadura da auga nunha fenda baixo a sombra da rocha que sobresaia. Mirei para dentro para ver o pico, un pouco máis fino que o meu pulso, que saía firmemente dunha fenda no teito, e caía con ese son limpo nun charco pouco profundo e espumosa, detrás do chanzo que servía de entrada. Espesos fentos e herbas do máis fino verde convertérono nun paraíso de só metro e medio cadrado." levantándose directamente sobre o val de Rum, fronte a Jebel um Ishrin, que posiblemente sexa un metro máis baixo.

O canón de Khaz'ali en Uadi Rum é o sitio de petróglifos gravados nas paredes da cova que representan humanos e antílopes que se remontan á época Zamudíe. A propia aldea de Uadi Rum está formada por varios centos de habitantes beduínos coas súas tendas de campaña de pelo de cabra e casas de formigón e tamén os seus vehículos de catro rodas, unha escola para nenos e outra para nenas, algunhas tendas e a sede da Patrulla do Deserto.

Recentemente, Geoff Lawton logrou o éxito no establecemento dun ecosistema de permacultura en Uadi Rum.

## Xeoloxía
thumb|left|Formación rochosa en Uadi Rum; camión negro debaixo visible para escala
Situado na rexión das montañas e vals de gres do sur de Xordania, Uadi Rum caracterízase por montañas altas e case verticais de Umm Ishrin arenito, ricas en ferro e resistentes á erosión, separadas por vales de fondo plano de sedimentos aluviais, procesos eólicos e desertos de sal. O Umm Ishrin é a formación máis grosa do Paleozoico Inferior-Cretáceo Superior Arenito de Nubia, subxacente ás formacións de arenitos de Disi e Umm Sahn, e superando as formación arcosica Salib. O Salib, á súa vez, recubre o erosionado Complexo de Aqaba de granitoides plutónicos. Ao longo deste contacto litolóxico fórmase un acuífero, formando mananciais nas ladeiras orientais das montañas. Os abanos aluviais compoñen a maioría dos sedimentos aluviais. Os sistemas eólicos inclúen tafonis, ponte naturais e dunas de area. As dunas de area inclúen barhanas, dunas de escalada que consisten en ramplas de area que chegan aos cumios dos outeiros e dunas de eco que consisten en areais que se arrastraron sobre un outeiro para depositarse no lado de sotavento.

## Turismo
As escenas do deserto de Uadi Rum en *Lawrence de Arabia* de 1962 impulsaron a industria turística de Xordania.

Uadi Rum é un dos sitios turísticos máis populares de Xordania, atraendo a 162.000 turistas en 2017. Uadi Rum é o fogar da tribo Zalabieh, que desenvolveu servizos e turismo de ecoaventura en toda a área protexida. O uso de guías e servizos locais aporta moitos beneficios á área protexida. En particular, permite que as persoas sigan gañando a vida da terra e contribúe a garantir que o espazo protexido siga protexido.

Os beduínos de Uadi Rum permiten aos turistas pasar a noite nos seus campamentos tradicionais e ofrecen actividades, comidas e transporte por todo o deserto. Tamén teñen restaurantes e pequenas tendas nas aldeas que proporcionan comidas e subministracións básicas para os visitantes. As actividades populares en Uadi Rum inclúen paseos en 4x4, paseos en camelo, sendeirismo e acampada. 

Dima e Lama Hattab coordinan unha maratón anual na rexión chamada Jabal Ishrin.

## Habitantes 
No pasado, Uadi Rum estivo habitado por moitas civilizacións. Actualmente, a maioría está formada polos beduínos Zalabíes que chegaron á rexión ao redor de 1980. A palabra "beduíno" provén da palabra árabe que significa deserto, pronunciada *badiya* na lingua árabe. A raíz desta palabra é ''bad'a*, que se traduce como "claro" e "obvio" en árabe. Unha característica central das tribos beduínas é o sentido de pertenza que senten os membros da tribo.

Cando chegaron, os beduínos Zalabíes vivían en tendas de campaña. A súa vila albergaba unhas 700-800 persoas. O 80% desas persoas estaban xubiladas do exército ou da policía.

O camelo é o animal favorito dos beduínos Zalabíes. É un símbolo do orgullo masculino. As carreiras de camelos son un deporte importante para os beduínos. Estas carreiras permiten aos beduínos participar na competición masculina e establecer a virilidade e o poder dentro da comunidade.

## Lugar da rodaxe
A zona utilizouse como escenario de fondo en varias películas. Os cineastas están especialmente atraídos polas películas de ciencia ficción ambientadas en Marte.

O gremio de xestores de localizacións recoñeceu á Jordanian Royal Film Commission co seu Premio LMGI pola súa destacada comisión cinematográfica en 2017 polo seu traballo en *Rogue One*, que foi filmada en Uadi Rum. O RFC foi nomeado anteriormente polo seu traballo con *The Martian*.

* *Lawrence de Arabia* – David Lean filmou gran parte desta película de 1962 nunha localización deUWadi Rum.
* *Prometheus* – escenas para o planeta alieníxena.
* *The Last Days on Mars*: filmado para planos exteriores que representan a superficie do planeta titular para esta película de 2013. 
* *The Martian*: a rodaxe da película Ridley Scott comezou en marzo de 2015, para as tomas que representaban a superficie de Marte. Matt Damon en Uadi Rum:
::
* *Theeb* – Filmado principalmente en Uadi Rum, así como en Uadi Araba.
* *Rogue One: A Star Wars Story*, usado para escenas ambientadas en Jedha.
* *Aladdin*, remake de acción en directo de 2019 da película de animación de Disney de 1992 do mesmo nome.
* *Star Wars: The Rise of Skywalker*, usado para o planeta deserto Pasaana.
* *Dune* (2021), usado como localización para o planeta deserto Arrakis. Timothée Chalamet en Uadi Rum:
* *Dune: Parte 2*, usado como lugar para filmar a próxima película.
* *Aadujeevitham* – as escenas do deserto do filme malaisiano de 2020 rodáronse principalmente en localizacións de Uadi Rum.
* *Moon Knight (2022)*, usado para as escenas fóra da tumba de Ammit.
* *The Amazing Race 34*
* *John Wick 4'' (2023), usado para escena do deserto neste filme de John Wick.

## Galería

Ficheiro:GabelRum01 ST 07.JPG|Vista desde a parte superior de Jabal Ram
Ficheiro:Seven Pillars 2008 e5.jpg|A formación rochosa "Sete piares da sabedoría"
Ficheiro:WadiRumPetroglyphs.jpg|Inscricións tamúdicas
Ficheiro:Wadi Rum BW 6.JPG|Un templo nabateo
Ficheiro:Wadi Rum rock formation.jpg|Formación rochosa
Ficheiro:Wadi Rum Formation.jpg|Formación de arenito tallado polos elementos
Ficheiro:Wadi Rum in Jordan.JPG|Deserto
Ficheiro:Wadi Rum, Jordan, The Wadi Rum Visitor Center.jpg|O centro de visitantes
Ficheiro:Wadi Rum Protected Area, Jordan.jpg|En 2011
Ficheiro:Mountain in Wadi Rum, Jordan.jpg|Montaña
Ficheiro:Wadi Rum rock formations along with Bedouin camps, Jordan.jpg |Formacións rochosas de Uadi Rum xunto cos campamentos beduínos
Ficheiro:Jordan, Wadi Rum Desert, Khor al Ajram.jpg|Plantas na paisaxe árida
Ficheiro:Jordan, Wadi Rum Desert, Jebel Khazali.jpg|Canón de Khazali

## Notas
## Véxase tamén
### Outros artigos
* Patrimonio da Humanidade en Xordania
### Ligazóns externas
* Official website
* [Photos of Wadi Rum](https://acor.digitalrelab.com/index.php?s=filter=place_name:Wadi%20Rum%20(Jordan)), The American Center of Research
* Photos of Wadi Rum from the Manar al-Athar photo archive