Buxo común

[miniatura|240px|O monumental 'Paseo dos buxos', na [Illa de San Simón, Redondela.]]
O **buxo común** (***Buxus sempervirens***) é un arbusto ou arboriña sempreverde, orixinaria de Europa, onde medra brava dende as illas británicas até a beiramar mediterránea e o Mar Caspio. Común e bravo en Galiza, emprégase moito coma ornamental en xardinaxe formal, especialmente a xeito de sebes. A madeira, dura e rexa, emprégase en ebanistaría para tallas e na construción de instrumentos como a gaita.

## Etimoloxía 
O termo galego e portugués buxo vén do latín: *buxus*. Tamén existe en galego a variedade dialectal *buxe*. En inglés chámanlle *box*. O termo castelán *boj* entrou a través do catalán e aragonés: *boix*.

## Descrición 
O buxo común adoita ter hábito arbustivo ou de arboriña, podendo acadar excepcionalmente os 12 m de altura. O talo ten moitas poliñas, a casca é lisa nos exemplares máis novos, e gretada nos máis vellos, de cor parda cinsenta. As follas son perennes, lanceoladas ou ovadas elípticas, opostas, coriáceas, de cor verde escura pola face e máis claras polo envés, de até 30&nbsp;mm, co bordo algo curvado cara a abaixo.

As flores son monoicas, con masculinas e femininas presentes no mesmo exemplar; aparecen nos comezos da primavera, en inflorescencias miudiñas de varias flores masculinas e unha feminina nas axilas foliares. Miden uns 2&nbsp;mm, de cor amarela, pouco vistosas, carentes de corola, sen recendo porén ricas en néctar, que atrae a himenópteros (abellas, avésporas...) e dípteros (moscas). O froito é unha cápsula marrón ou cinsenta, coriácea, de arredor de 1&nbsp;cm de longo, que contén numerosas sementes.

BuisFeuille.jpg
Buisfleurs.jpg

## Distribución e hábitat 
Medra bravo en zonas de matos, outeiros e outros terreos máis ben secos e rochosos de Europa e Asia menor. Cultívase con frecuencia coma ornamental de xardinaxe, especialmente para formar sebes de topiaria. Medra moi amodo, polo que rara vez se produce de semente, preferíndose a reprodución por esgallos. Tamén en ambiente natural e bravo se reproduce por estolóns.

Prefire a media sombra, aínda que atura ben o sol se ten humidade de abondo. Prefire os solos ben drenados, ricos, mais nunca enchoupados, lixeiramente calcarios se non son neutros. Cómpre dun inverno fresco, resistindo ben as xeadas, o vento e a seca.

De crecemento moi amodo, pode acadar os 600 anos de idade. Dáse de preferencia nos terreos calcarios da zona norte e oriental da Península Ibérica. Atura moi ben a poda e non perde a follaxe polo inverno. Pode regromar de cepo tralos lumes. 
## Doenzas 
O buxo padece o ataque do fungo *Pseudometria rousseliana*, que produce o chamado *cancro do buxo*, caracterizado por manchas de cor rosada ou vermella en follas e pólas; diminúe marcadamente o vigor da planta e pode aínda chegar a matala. Utilízanse preparados de cobre para combatelo.
Outros fungos que o afectan son o *Mycosphaerella patouillardi*, que provoca a caída das follas, manifestándose con pintas brancas persistentes. O *Phyllosticta buxina* produce síntomas similares á cancrose dos cítricos e o *Phytophthora cinnamomi* afecta a raíz de maneira incurábel.

Dende 2014, os buxos de Galiza vénse afectados pola avelaíña do buxo (*Cydalima perspectalis*), un insecto de orixe asiática cuxas eirugas se alimentan masivamente das follas do arbusto até causaren a súa morte.

## Formacións senlleiras en Galiza 
[300px|right|thumb|[Sebes de buxos no parque de Castrelos en Vigo.]]
O buxo é un arbusto que se cultiva como ornamental dende hai séculos, especialmente en xardíns urbanos e palacianos para crear labirintos de sebes e topiaria. Seis formacións galegas aparecen no Catálogo de Árbores Senlleiras de Galicia na categoría de formacións senlleiras:
* Buxeira da Casa da Botana, en Arzúa (A Coruña);
* Paseo dos buxos no Pazo de Santa Cruz, en Vedra (A Coruña), é un paseo de buxos arbóreos sen podar;
* Buxal do Pazo de Oca, na Estrada (Pontevedra);
* Carreira de buxos da illa de San Simón, en Redondela (Pontevedra);
* Buxeira do Pazo de San Lourenzo, en Santiago de Compostela (A Coruña);
* Buxos do xardín francés do Parque de Castrelos, en Vigo (Pontevedra).

Outras:
* Xardín xeométrico de buxos do Pazo de San Lourenzo de Trasouto.

## Etnografría galega 
O buxo intégrase na cultura galega e atlántica como planta con propiedades máxicas e múltiples usos.

Eladio Rodríguez González, no seu *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*, Galaxia, Vigo (1958-1961) fala do buxo:
* *O buxo é un arbusto ou arboriña de follas coriáceas e persistentes; medra moi amodos; está dotado de gran lonxevidade; florea de febreiro a maio; cultívase dende tempos remotos coma planta de horta e xardín para bordear os carreiros, e antigamente se empregou con fins medicinais. É común en Galiza; a súa madeira dura, pesada, compacta, homoxénea, de cor amarela de limón, de corte limpo e capaz de belo pulido, empregárona moito os nosos artistas para algunhas pequenas estatuas ou esculturas e para os gravados ao buxo, nos que produciron obras mestras; é ademais moi usada polos torneiros, e con ela se fixeron e se fan no noso país buxainas, culleres, fusos, panillos para as sonadas puntillas de Camariñas, garfos e outros obxectos varios. En terapéutica usábase o buxo e algún dos seus principios activos coma purgante, drástico, vermífugo, febrífugo e sudorífico.*
### Ditos 
* *Forte coma un buxo* ou *San coma un buxo*, o que é moi forte e san.
### Literatura 
Rosalía de Castro, na súa obra *Follas Novas* ( p.&nbsp;125, 2a edic.), fala dos buxos:

*Buxos que xa contan sigros*

*e que xuntos verdeguean *

*formando de rama e troncos *

*vales que naide atravesa.*

## Usos 
### Xardinaxe 
[thumb|240px|Como [planta ornamental nun vaso.]]
Dende a época clásica, usouse en Grecia e Roma para demarcar xardíns formando sebes. Aínda despois da caída do Imperio Romano debeu perdurar o seu uso, posto que Alberte o Magno documenta no século XIII que na actual Alemaña se conservaban exemplares a ese efecto, aínda que se ignora se moi extensamente. Con Claude Mollet gozou de grande aceptación nos elaborados xardíns renacentistas.

### Madeira 
A dureza e fino gran da súa madeira fixo que se empregase coma prancha de gravados e imprentas, así coma para instrumentos de vento-madeira, especialmente en Galiza a gaita. O ton da madeira é amarelento e é moi densa. En ebanistaría úsase en traballos de torneado e pequenos trebellos caseiros, pola súa estrutura homoxénea e non fibrosa (culleres, cuncas etc.). As follas foron usadas coma substituto do lúpulo na fabricación de cervexa.

### Menciña 
As follas e froitos son tóxicos, mais non para algunhas aves que espallan as sementes. Contén varios alcaloides, en especial ciclobuxina D, que se concentra até nun 3% nas follas e na casca. A ciclobuxina ten unha dose media letal de 0,1&nbsp;mg por quilo de peso. Porén, atribúenselle propiedades medicinais, contra a malaria e as infeccións intestinais especialmente. O seu uso é sumamente perigoso; unha sobredose lixeira pode producir vómitos, porén resulta fatal en concentracións máis elevadas. Os alcaloides esteroídicos confírenlle propiedades como sudorífico, laxantes-purgantes, segundo a dosificación, colagogo e cardiotónico. Topicamente tense usado como antiséptico. A casca tense usado como antihelmítico, as follas como sucedáneo da quinina en febres maláricas. A destilación dun óleo esencial eficaz en odontoloxía. En homeopatía como antirreumático. Indicado para disquinesias hepatobiliares, estrinximento, reumatismos (como depurativo). Feridas, alopecia, psoríase e dermatite seborreica do coiro cabeludo.
Contraindicado con tratamentos con parasimpaticolíticos, hipotensión, convalecencia, embarazo, lactación e nenos menores de 15 anos, gastrite, ulcus gastroduodenal. Pode producir irritación das mucosas dixestivas. Non é recomendábel o seu uso coma purgante: pode causar dores cólicos por irritación gastrointestinal e, en doses maiores, trastornos nerviosos e respiratorios, pola súa acción sobre o sistema nervioso central. Cando se aplica topicamente, pode producir dermatite de contacto.

Úsase a casca da raíz e mailas follas. Apáñase durante todo o ano. Infusión de uso interno: unha cullerada de café por cunca. Repousar 10 minutos. Tomar tres veces ao día (lembrar que pode producir irritación gástrica). Infusión en uso externo ao 5% en forma de fretas e locións.

;Principios activos:contén alcaloides esteroídicos: buxina, cloprotobuxina, parabuxina, buxinidina, parabuxinidina, buxinamina e outros alcaloides secundarios: beberina, bebuxina, buxalfina, buxamina, buxaminol; aceite esencial butiráceo, taninos.
#### Menciña tradicional galega 
Francisco Javier Rodríguez Gil escribía en 1854: *Disque a súas cinsas fan nacer e medrar o cabelo. As súas follas cocida, son un moderado purgante; e os seus pos tomados en dose dunha oitava parte de onza, fan purgar ou causan dexeccións albinas ou cámaras albinas*

## Taxonomía 
*Buxus sempervirens* foi descrita por Carl von Linné e publicado en *Species Plantarum* 2: 983. 1753.
;Sinonimia:

## Nome común 
Verde, mirto, mirte, mirta, míltura, miltra, buxo, buxe, boxo, boxe, box e boghe.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
# Fernández Nava, R. 1994. "Buxaceae". 27: 1–6. In J. Rzedowski & G. Calderón de Rzedowski Fl. Bajío. Instituto de Ecología A.C., Pátzcuaro.
# Jørgensen, P. M. & S. León-Yánez. (eds.) 1999. *Catalogue of the vascular plants of Ecuador*. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 75: i–viii, 1–1181.
### Ligazóns externas