Tell es-Sultan

**Tell es-Sultan** (en , *lit. Outeiro do Sultán*), tamén coñecido como **Tel Jericho** ou **Antiga Xericó**, é un sitio arqueolóxico e un Patrimonio da Humanidade da UNESCO en Palestina, na cidade de Xericó, que consiste nos restos da cidade fortificada máis antiga do mundo.

Está situado xunto ao campo de refuxiados de Ein es-Sultan, a dous quilómetros ao norte do centro da cidade palestina de Xericó. O tell estivo habitado desde o X milenio a.C., o que sitúa a Xericó entre as cidades máis antigas habitadas continuamente do mundo. O sitio destaca polo seu papel na historia da arqueoloxía levantina.

A área identificouse por primeira vez como o lugar da antiga Xericó na época moderna por Charles Warren en 1868, baseándose na súa proximidade á gran fonte de *Ein es-Sultan*, que fora proposta como a fonte de Eliseo por Edward Robinson tres décadas antes.

## Historia e arqueoloxía
### Epipaleolítico
As secas e o frío do Younger Dryas chegaron ao seu fin arredor do 9600 a.C., dando comezo á época do Holoceno e ao período Epipaleolítico da historia humana. O clima máis cálido resultante fixo posible que os grupos cultura natufiana prolongasen a duración da súa estadía, o que finalmente levou a unha vivenda durante todo o ano e a un asentamento permanente. O primeiro asentamento permanente en Tell es-Sultan, marcado pola construción de estruturas natufianas desenvolvidas entre o 10.000 e o 9.000 a. C., que parece ser anterior á invención da agricultura. Tell es-Sultan era un lugar de acampada popular para os grupos de cazadores-recolectores natufianos debido á próxima fonte de Ein as-Sultan; estes cazadores-recolectores deixaron unha dispersión de ferramentas microlíticas en forma de media lúa.

### Neolítico precerámico A (PPNA)
thumb|Cimentos de vivendas descubertos en Tell es-Sultan en Xericó
[thumb|213x213px|Estatua antepasada, Xericó, de hai aproximadamente 9000 anos. [Museo Rockefeller|Museo Arqueolóxico Rockefeller, Xerusalén.]]
A fase Neolítico precerámico A en Tell es-Sultan (c. 8500–7500 a. C.) viu a aparición dunha das primeiras protocidades importantes do mundo. A medida que o mundo se quentaba, xurdiu unha nova cultura baseada na agricultura e na vivenda sedentaria, que os arqueólogos denominaron "Neolítico precerámico A" (abreviado como PPNA), ás veces chamado era Sultaniana polo nome da cidade. As aldeas PPNA caracterízanse por pequenas vivendas circulares, enterramento dos mortos baixo o chan dos edificios, dependencia da caza de animais salvaxes, cultivo de cereais salvaxes ou domésticos e aínda sen uso da cerámica.

A cidade da era PPNA, un asentamento dunhas 4 hectáreas, contiña casas redondas de ladrillo de barro, pero sen planificación urbana. As vivendas circulares construíanse con ladrillos de arxila e palla deixados secar ao sol e que se unían con morteiro de barro. Cada casa medía uns 5 m de diámetro e tiña o tellado de maleza untada con barro. Os fogares estaban situados dentro e fóra das casas.

A identidade e o número dos habitantes de Xericó durante o período PPNA aínda están en debate, con estimacións que chegan ata os 2.000–3.000 e tan só ata os 200–300. Sábese que esta poboación cultivaba trigo, cebada e leguminosas e cazaban animais salvaxes. A cidade estaba rodeada por unha enorme muralla de pedra de máis de 3,6 m de alto e 1,8 m de ancho na base, dentro da cal se erguía unha torre de pedra, situada no centro do lado oeste do tell. Esta torre era a máis alta estrutura máis antiga do mundo ata a Pirámide de Zoser, e a segunda torre máis antiga despois da de Tell Qaramel. A muralla e a torre construíronse arredor do ano 8000 a. C. A datación por radiocarbono indica que a torre construíuse arredor do 8300 a.C. e que se usou ata aproximadamente o 7800 a. C.

### Neolítico precerámico B (PPNB)
Despois duns séculos, o primeiro asentamento abandonouse. Tras a fase de asentamento do PPNA, houbo unha pausa de varios séculos, e despois fundouse o asentamento Neolítico precerámico B na superficie erosionada do tell. Este segundo asentamento, establecido no ano 6800 a. C., quizais represente o traballo dun pobo invasor que absorbeu os habitantes orixinais na súa cultura dominante. Entre os artefactos que datan deste período inclúense dez cranios humanos en xeso, pintados para reconstituír os trazos dos individuos. Estes representan terafíns ou un exemplo temperán de retrato na historia da arte, e pénsase que se gardaban nos fogares mentres se enterraban os corpos.

A arquitectura consistía en edificios rectilíneos feitos de adobe sobre alicerces de pedra. Os ladrillos de barro tiñan forma de pan con profundas pegadas dos polgares para facilitar a unión. Non se escavou ningún edificio na súa totalidade. Normalmente, varias habitacións agrúpanse arredor dun patio central. Hai unha gran sala (6,5x4m) e unha segunda sala lixeiramente máis pequena (7x3 m) que contén divisións internas. As zonas restantes son pequenas e presumiblemente utilízanse para almacenamento. As salas teñen pisos de terrazo vermello ou rosado feitos de cal. Conserváronse algunhas impresións de esteiras feitas de canas ou xuncos. Os patios teñen pisos de arxila.

Kathleen Kenyon interpretou un edificio como un santuario. Contiña un nicho na parede. Un piar lascado de pedra volcánica que se atopou nas proximidades podería ter encaixado neste nicho.

Os mortos enterrábanse baixo os pisos ou nos cascallos de edificios abandonados. Hai varios enterramentos colectivos. Non todos os esqueletos están completamente articulados, o que pode indicar un tempo de exposición antes do enterramento. Un alixo de cranios contiña sete cranios humanos. As mandíbulas retiráronse e as caras cubríronse con xeso, as cauris usáronse como ollos. Atopáronse un total de dez cranios. Tamén se atoparon cranios modelados en Tell Ramad e Beisamoun.

Outros achados incluían sílex, como puntas de frecha (con puntas de espiga ou muescas laterais), follas de fouce finamente denticuladas, buriles, raspadores, algúns machados, obsidiana e obsidiana verde dunha fonte descoñecida. Tamén había moas, pedras de martelo e algúns machados de pedra moída feitos de pedra verde. Outros artigos descubertos incluían pratos e cuncas talladas en pedra calcaria branda, fusos feitos de pedra e posibles pesos de tear, espátulas e brocas, figuras de xeso antropomórficas estilizadas, case de tamaño natural, figuras de arxila antropomorfas e zoomorfas, así como contas de cunchas e malaquita.

### Idade de Bronce
Desde o ano 4500 a. C. en diante, xurdiu unha sucesión de asentamentos, sendo o máis grande construído na Idade de Bronce temperá, arredor do ano 2600 a. C. A cidade reconstruíuse posteriormente, alcanzando a súa maior extensión no período de 1700 a 1550 a. C. Naquel momento, era unha cidade pequena pero importante da rexión de Canaán, o que reflectía a maior urbanización da zona. A cidade relacionouse co auxe dos Maryannu, unha clase de aristócratas que usaban carros vinculados ao auxe do estado Mitannite ao norte. Estaba rodeada por extensas murallas defensivas reforzadas con torres rectangulares e posuía un extenso cemiterio con tumbas verticais e cámaras funerarias subterráneas. As elaboradas ofrendas funerarias nalgúns destes poden reflectir a aparición de reis locais. Kathleen Kenyon informou que "a Idade de Bronce Media é quizais a máis próspera de toda a historia de Kna'an. ... As defensas... pertencen a unha data bastante avanzada nese período" e había "un enorme revestimento de pedra;... parte dun sistema complexo" de defensas (pp.&nbsp;213–218).

A cidade foi destruída de novo no século XVI a.C. a finais da Idade de Bronce Media. Os restos de carbono calibrados da súa capa de destrución Cidade-IV datan de 1617–1530 a.C. Aínda que esta destrución se data do século XVI a.C. mediante a datación por carbono, os estudosos propoñen que esta destrución podería atribuírse a Amosis I (1549-1524 a.C.), cuxo selo real se atopou na necrópole dunha tumba LB I lixeiramente posterior, ou a Tutmose III (1479-1425 a. C.), cuxo escaravello se recuperou dun cemiterio ao noroeste de Xericó. Tras esta destrución, a cidade reocupouse de novo durante a Idade de Bronce Final (1550-1200 a. C.), coa muralla da cidade anterior do Bronce Medio restaurada engadindo un muro de ladrillos de adobe enriba da súa crista sobrevivente. Segundo Lorenzo Nigro, as capas superiores do Bronce Final IIB do tell foron fortemente cortadas polas operacións de nivelación durante a Idade de Ferro, o que explica a escaseza de materiais do século XIII.

### Idade de Ferro
Parece que a ocupación en Tell es-Sultan retomouse no século XI a.C., e a cidade volveuse fortificar no século X. Desta nova cidade non queda moito máis que unha casa de catro habitacións na ladeira oriental. No século VII, Xericó convertérase nunha extensa cidade, pero este asentamento foi destruído na conquista babilónica de Xudá a principios do século VI.

### Abandono do tell
En resposta ás Revoltas de Xudá contra Babilonia, Xericó foi destruída polos babilonios no 587/586 a. C. A cidade reconstruíuse durante o Período persa despois de que os xudeus foron liberados do cativerio babilónico. Hai moi poucos restos deste período, e o sitio abandonouse como lugar de asentamento pouco despois deste período.

A fonte identificárase en 1838 en *Investigacións Bíblicas en Palestina* de Edward Robinson como "a escena do milagre de Eliseo", baseándose en que era a fonte principal preto de Xericó. Con base nisto, Warren propuxo os montículos circundantes como o lugar da antiga Xericó, pero non tiña fondos para levar a cabo unha escavación completa. Crendo que era a fonte onde Eliseo curou, suxeriu mover todo o montículo como proba, o que cría que se podería facer por 400 libras().

Ernst Sellin e Carl Watzinger escavaron Tell es-Sultan e Tulul Abu el-'Alayiq entre 1907 e 1909 e en 1911 atoparon os restos de dous muros que inicialmente suxeriron que apoiaban o relato bíblico da Batalla de Xericó. Posteriormente revisaron esta conclusión e dataron os seus achados na Idade de Bronce Media (1950–1550 a. C.).

O sitio escavouse de novo por John Garstang entre 1930 e 1936, quen volveu suxerir que os restos do muro superior eran os descritos na Biblia e databan arredor do 1400 a. C.

Kathleen Kenyon realizou extensas investigacións empregando técnicas máis modernas entre 1952 e 1958. As súas escavacións descubriron unha torre e un muro na gabia I. Kenyon achegou probas de que ambas construcións databan moito antes das estimacións previas da idade do sitio, do Neolítico, e formaban parte dunha protocidade temperá. As súas escavacións atoparon unha serie de dezasete muros da Idade de Bronce temperá, algúns dos cales ela cría que puideron ser destruídos por terremotos. O último dos muros constuíuse ás présas, o que indica que o asentamento fora destruído por invasores nómades. Outro muro foi construído por unha cultura máis sofisticada na Idade de Bronce Media cun escarpe empinado de xeso que levaba a ladrillos de barro na parte superior.

Lorenzo Nigro e Nicolo Marchetti realizaron escavacións en 1997–2000. Desde 2009, o proxecto arqueolóxico italo-palestino de escavación e restauración retomouno a Universidade "La Sapienza" de Roma e o MOTA-DACH palestino baixo a dirección de Lorenzo Nigro e Hamdan Taha.

Renováronse as escavacións en Tell es-Sultan desde 2009 ata 2023 pola Expedición Italo-Palestina dirixida por Lorenzo Nigro para a Universidade Sapienza de Roma e Jehad Yasine para o Ministerio de Turismo e Antigüidades de Palestina. Estes traballos descubriron varios monumentos da cidade da Idade de Bronce: os palacios do Outeiro da Primavera (Bronce Antigo II-III, 3000-2350 a.C.; MB I-II, chamado "Palacio dos Reis Pastores" e o palacio MB III, chamado "Palacio dos Hicsos"), a porta sueste, chamada Porta de Xerusalén, e varios trazos das antigas murallas da cidade.

## Muros
A muralla da cidade da era PPNA deseñouse con fins defensivos ou de protección contra as inundacións; de grosor e 3,7 a 5,2 m de alto), así como a da torre suxire tamén un propósito defensivo. Suxírese que data aproximadamente do ano 8000 a. C. Arredor da muralla había unha gabia de 8,2 m de ancho por 2,7 m de profundidade, cortada a través de rocha sólida cunha circunferencia arredor da cidade de ata 600 m Kenyon comentou que o "traballo necesario para escavar esta gabia en rocha sólida debeu ser tremendo". de forma cónica, a torre ten case 9 m de diámetro na base, diminuíndo a 7 m na parte superior, con muros de aproximadamente 1,5 m de grosor. Contén unha escaleira interior con 22 chanzos de pedra.{{sfn|Mithen|2006|p=59}

## Cronoloxía comparativa
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
*
*
*