Enciclopedia

miniatura|Gran Enciclopèdia Catalana
Unha **enciclopedia** é unha obra de referencia (libro, conxunto de libros ou documento dixital) que é compendio de información e que abrangue tódalas pólas do coñecemento humano, cuxo obxectivo é sintetizar todos os coñecementos para construír o saber e mostrar a súa organización de maneira que sexan accesibles ao público, con fins educativos, informativos ou de apoio á memoria cultural. Baseada en autoridades ou fontes fiables e a miúdo complementada con exemplos e ilustracións, este tipo de obra favorece un estilo conciso e facilita a consulta mediante táboas e índices. O termo adquiriu o seu significado moderno coa *Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers* (*Enciclopedia, ou Dicionario razoado das ciencias, as artes e os oficios*) (1751-1772).

En principio, unha enciclopedia difire dun dicionario, xa que este último trata do significado e o uso das palabras nunha lingua e, polo tanto, é intraducible como tal, mentres que unha enciclopedia trata de cousas ou realidades do mundo e da cultura.

As enciclopedias están divididas en artigos ou entradas, que están ordenados por orde alfabética segundo o nome do artigo. As entradas de enciclopedia son máis longas e achegan información máis polo miúdo que os dicionarios.

As enciclopedias existen dende hai 2&nbsp;000 anos, sendo a máis antiga que se coñece *Naturalis Historia*, escrita arredor do ano 77 por Plinio o Vello. As enciclopedias modernas evolucionaron dende os dicionarios arredor do século XVII. Historicamente, algunhas enciclopedias estaban contidas nun só volume, mentres que outras, como a *Encyclopædia Britannica*, a *Enciclopedia Treccani* (62 volumes, 56&nbsp;000 páxinas) ou a meirande do mundo, *Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana* (118 volumes, 105&nbsp;000 páxinas), convertéronse en grandes obras multivolume. 

A aparición de versións dixitais e de código aberto no século XXI, como a Wikipedia, ampliou enormemente a accesibilidade, a autoría, o número de lectores e a variedade de entradas de enciclopedia.
A aparición de fagas unha versión dixitais e de código aberto no século XXI, como Wikipedia, ampliou enormemente a accesibilidade, a autoría, o número de lectores e a variedade de entradas de enciclopedia.

## Etimoloxía 
### Dúas palabras gregas interpretadas como unha soa 
A palabra "enciclopedia" (enciclo|pedia) provén do grego koiné  transliterado *enkyklios paedia*, que significa 'educación xeral' de enkyklios (ἐγκύκλιος), que significa 'circular, recorrente, requirido regularmente, xeral' e *paideia* (παιδεία), que significa "educación", "crear un fillo"; ambas as palabras xuntas toman o significado literal de "instrución completa" ou "coñecemento completo". Con todo, as dúas palabras separadas reducíronse a unha soa debido a un erro de escritura. Segundo algunhas fontes, esta edición incorrecta foi feita por copistas dunha edición manuscrita en latín de Quintiliano pois deduciron que esta frase era unha única palabra grega,  co mesmo significado, e esta palabra grega espuria (ἐγκυκλοπαιδεία *enkyklopaedia*), converteuse na palabra neolatina enciclopedia , que á súa vez chegou ao galego. Por mor desta palabra composta, os lectores do século XV desde entón pensaron a miúdo, e incorrectamente, que os autores romanos Quintiliano e Plinio describían un xénero antigo..

miniatura|upright|Portada de *Lucubrationes*, edición de 1541, un dos primeiros libros en utilizar unha variante da palabra *enciclopedia* no título.

### Uso no século XVI da palabra composta 
No século XVI houbo un nivel de ambigüidade sobre como utilizar esta nova palabra. Tal e como ilustran varios títulos, non existía unha noción establecida sobre a súa ortografía nin a súa condición de substantivo. Por exemplo: a de Jacobus Philomusus '** (1508); a de Johannes Aventinus **'; a de Joachimus Fortius Ringelbergius '** (1538, 1541); a de Paul Skalich **' (1559); a de Gregor Reisch '** (1503, retitulada Encyclopaedia en 1583); e a de Samuel Eisenmenger **' (1585).

Houbo dous exemplos do uso vernacular máis antigo da palabra composta. Ao redor de 1490, Franciscus Puccius escribiu unha carta a Policiano agradecéndolle a súa *Miscelánea*, chamándoa *enciclopèdia*. Máis comunmente, François Rabelais é citado polo uso do termo no seu *Pantagruel* (1532).

### O sufixo *-p(a)edia* e o sentido moderno da palabra 
Varias enciclopedias teñen nomes que inclúen o sufixo *-p(a)edia*, para marcar o texto como pertencente ao xénero da enciclopedia. Algúns exemplos entre moitos son a mesma "Wikipedia" ou a "Banglapedia" (sobre cuestións relevantes para Bangladesh).

O termo adquiriu o seu significado moderno coa Enciclopedia de Diderot, *Encyclopédie o Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers*, unha enciclopedia francesa publicada entre 1751 e 1772 baixo a dirección de Denis Diderot e, en parte , de Jean Le Rond d'Alembert.
## Tipoloxía 
Desde o punto de vista do "contido" (cobertura temática), as enciclopedias poden ser "xerais", con información sobre todo tipo de materias, ou "temáticas", especializadas nun campo determinado (por exemplo, unha enciclopedia científica).
* O tipo máis común de enciclopedia xeral (ou enciclopedia por antonomasia) é a coñecida como “enciclopedia universal”, unha tipoloxía que ofrece unha introdución de fácil acceso ao conxunto do coñecemento humano, cunha cobertura universal, normalmente cunha porcentaxe especialmente nos contidos dedicados ao propio ámbito nacional ou lingüístico-cultural. Exemplos: "Gran enciclopedia galega", "Gran enciclopedia catalá", "Bolxaia sovétskaia entsiklopédiia", "Encyclopaedia Britannica", "enciclopedia italiana", os diversos Larousse, Espasa, etc.
* Por outra banda, son exemplos de enciclopedias "temáticas": "Gran enciclopedia de Mallorca", "Gran enciclopédia Valenciana", "Enciclopédia de Menorca", "Encyclopédie do Islam" ', *The Cambridge encyclopedia de Rusia e a antiga Unión Soviética*, etc.

Desde o punto de vista da presentación do contido ("ordenación interna"), as enciclopedias poden ser "alfabéticas" (ordenadas alfabéticamente) ou "sistemáticas" (coa información estruturada segundo un "sistema" ou plan lóxico, en temáticas ou bloques de afinidade).
* Exemplos de enciclopedias "alfabéticas": "Gran enciclopedia galega", "Gran enciclopedia catalá", "Bolxaia sovétskaia entsiklopédiia", "Enciclopedia Británica", "Enciclopedia italiana", "Gran enciclopedia de Mallorca", "Gran enciclopedia valenciana".
* Exemplos de enciclopedias *sistemáticas*: *Enciclopedia de Menorca*, *Enciclopedia Labor*, *Encyclopédie française* (1935-1966), *Ulises: enciclopedia de investigación e descubrimento* ', *A enciclopedia Cambridge de Rusia e a antiga Unión Soviética*.

Ambos puntos de vista son acumulativos, claro. Todas as enciclopedias universais citadas anteriormente son, ao mesmo tempo, enciclopedias alfabéticas. Por outra banda, *Encyclopédie française* (1935-1966) e *Ulysses* son enciclopedias universais sistemáticas. "Gran encyclopédia de Mallorca", "Gran enciclopédia Valenciana" e "Encyclopédie do Islam" son enciclopedias temáticas alfabéticas. Por outra banda, *Enciclopedia de Menorca* e *A enciclopedia de Cambridge de Rusia e da antiga Unión Soviética* son enciclopedias temáticas sistemáticas.

## Características dun texto enciclopédico 
Os artigos enciclopédicos presentan unha serie de características que os distinguen doutros formatos textuais:

* Son moi sintéticos; tratan de condensar ao máximo a información.

* Non adoitan facer concesións á lexibilidade do texto; priman a facilidade de obter a información.

* Non teñen elementos subxectivos ou de opinión; buscan fronte a todo o rigor e a exposición dos datos.

* A cantidade de información que conteñen tende a ser a máxima posible en función das dimensións da obra no seu conxunto.

* Unha enciclopedia adoita ter varios autores; poden chegar a ser decenas e centos.

O redactado comeza cunha definición, como un dicionario, pero amplía a información e inclúe entradas non léxicas, como os nomes propios. Estrutúrase seguindo as convencións do texto expositivo.

## Concepto 
Moitos escritores antigos (coma o filósofo Aristóteles) fixeron o intento de compendiar todo o coñecemento humano. Non obstante, John Harris é quen recibe o crédito por establecer o agora familiar formato de enciclopedia no 1704 co seu *Lexicon technicum*. A venerábel Enciclopedia Británica tivo un comezo modesto, de 1768 a 1771 publicáronse tan só tres volumes. Quizais a máis famosa enciclopedia antiga foi a Francesa *Encyclopédie*, editada por Denis Diderot e completada no 1772.

As enciclopedias, pola súa estrutura de palabras e referencias cruzadas, son extremadamente axeitadas para trasladaren os seus contidos do formato impreso ao formato dixital, debido a dúas razóns: primeiro, porque é bastante doado explorar e atopar o que se está buscando e segundo, porque é posíbel engadir sons, vídeos e outros contidos multimedia.

## Historia 
### Orixes 
En Sumeria, durante o cuarto milenio antes de Cristo redactouse un glosario temático ou por temas como un primeiro intento de ordenar ou catalogar o coñecemento do mundo, e 600 anos despois rexístrase un intento similar en Ebla seguindo unha orde convencional de signos; estes primeiros intentos denomínanse listas lexicais.

No antigo Exipto atópanse igualmente unhas listas temáticas que se poden considerar como protoenciclopedias. A *Onomástica do Ramesseum*, redactada cara a 1750&nbsp;a.&nbsp;C. é unha lista de palabras agrupadas por categorías. Outra obra do mesmo xénero, pero moito máis desenvolvida, é a *Onomástica de Amenofis*, realizada cara a 1100. Ten 610 elementos organizados de modo temático e contería máis de 2000 informacións distintas coa ambición de crear «un catálogo sistemático do universo». Este afastado devanceiro do dicionario enciclopédico tería o labor «non de ensinar a escribir aos nenos, senón de propoñer un programa de instrución da humanidade fundado sobre a organización do mundo».

O filósofo grego Platón (428-348&nbsp;a.&nbsp;C.) realizou un resumo dos coñecementos da súa época nun dos seus diálogos, o *Timeo*: astronomía, cosmogonía, física e medicina. Esta obra pode ser considerada unha "enciclopedia metódica". O seu discípulo Aristóteles (384-322&nbsp;a.&nbsp;C.) produciu unha longa cantidade de tratados sobre gran variedade de temas cun espírito verdadeiramente enciclopédico e sen equivalentes no mundo antigo (poética, retórica, lóxica, política, física, psicoloxía, bioloxía, ética...). Con todo, os seus esforzos non foron difundidos ata 275 anos despois do seu falecemento, cara ao ano 50&nbsp;a.&nbsp;C.. Perdeuse practicamente toda a obra de escritores enciclopédicos como Demócrito e Posidonio.

Entre os romanos, o primeiro en tentar compendiar o saber antigo foi Varrón (116-27&nbsp;a.&nbsp;C.), cuxas *Antiquitatum rerum humanarum et divinarum libri XLI* non perduraron senón como fragmentos e extractos noutros autores e enciclopedistas posteriores. Para este autor, o camiño ao saber era a etimoloxía, como o foi para o moi posterior visigodo santo Isidoro, probablemente o último en servirse desta perdida obra de Varrón para a súa propia enciclopedia, as *Etimologías*. Para Varrón o termo *verbum* («palabra») viña de *veritas* («verdade»), o que lexitimaba ese procedemento. Composta esta obra por 41 libros, 25 estaban consagrados aos asuntos humanos e o resto aos divinos dos deuses pagáns. Esta obra, desaparecida, deixou, con todo, moito coñecemento a través das súas citas e diversas refundicións medievais.

Cara ao comezo do primeiro século de nosa era, Aulo Cornelio Celso redactou unha enciclopedia en 26 libros, *De Artibus*, que cubría materias de agricultura, guerra, retórica, filosofía, dereito e medicina, aínda que foi este último dominio o máis particularmente desenvolvido, precisamente a única sección da obra que chegou ata nós, polo menos en parte.
[miniatura|esquerda|upright|Edición de *Naturalis Historiæ* de 1669; a obra non segue o formato moderno de enciclopedia, pois [Plinio o Vello|Plinio ordena os artigos por áreas, como un grupo coherente e en forma de guía, seguindo a clasificación da natureza de Aristóteles (animal, vexetal, mineral), para así recrear unha visión do mundo natural en forma máis literaria e comprensiva.]]
Posterior e unha das primeiras obras enciclopédicas que sobreviviron aos tempos modernos, é a *Naturalis Historia* de Plinio o Vello, escritor romano do século I Compilou unha obra de 37 capítulos que abarcan a historia natural a arte e a arquitectura, a medicina, a xeografía, a xeoloxía e todos os aspectos do mundo que lle rodeaba. Declarou no seu prólogo que compilara vinte mil feitos a partir de dous mil títulos de douscentos autores distintos, e agregou que outros moitos proviñan da súa propia experiencia. O traballo foi publicado ao redor de 77 a 79&nbsp;d.&nbsp;C., pero probablemente nunca terminou de corrixir a obra antes de que falecese investigando a erupción do Vesuvio no 

[page=4|miniatura|upright|esquerda|A filosofía *triceps* (*naturalis*, *rationalis* e *moralis*) coas sete [artes liberais, xilografía que serve de frontispicio á primeira edición da primeira enciclopedia impresa, a *Margarita philosophica* de Gregor Reisch, 1503.]]
Nas súas *Noites áticas* (II século&nbsp;d.&nbsp;C.), Aulo Gelio diserta sobre numerosas materias de literatura, artes, filosofía, historia, dereito, xeometría, medicina, ciencias naturais, meteoroloxía e xeografía, aínda que cun espírito máis ensayístico e erudito que sistemático e enciclopédico.
Por outra banda, o *Polyhistor* (tamén chamado *As marabillas do mundo*), obra do escritor romano Solino, do século III ou século IV presenta as curiosidades do mundo por rexións. Aínda que a obra perdeuse, numerosos elementos dela, como no caso de Varrón, foron recollidos nas enciclopedias medievais.
Nonio Marcelo redactou, a comezos do século IV, o *De compendiosa doctrina*, unha compilación ou epítome de tratados sobre a lingua e diversas técnicas, arranxada e ordenada en forma alfabética. Cara a fins do século IV, o gramático Servio redactou un moi abundante comentario á obra de Virxilio que pode lerse tamén como un vasto repertorio temático ou como unha enciclopedia organizada segundo a orde do texto do poeta. Marciano Capella, avogado que vivía en Alxeria, foi autor do *De nuptiis Philologiae et Mercurii* ("Vodas de Filoloxía e Mercurio"), redactado entre o 410 e o 429. Este manual en forma de narración alegórica sintetiza en 9 libros os coñecementos da época: filoloxía, gramática, dialéctica, retórica, xeometría, aritmética, astronomía e harmonía. Foi moi popular na época carolinxia, e servirá de referencia para organizar os estudos medievais no ensino básico (o *Trivium*) e superior (o *Quadrivium*). Foi lido mesmo no Renacemento e inspirou en especial a Copérnico. Rábano Mauro redactou cara a 842 o seu *De rerum naturis*, chamado tamén *De Universo* en vinte libros, resumindo e reordenando a obra de Isidoro de Sevilla.

### Idade Media e Moderna 
[miniatura|upright|Estatua de [Isidoro de Sevilla na escalinata de acceso a Biblioteca Nacional de España.]]
miniatura|upright|Manuscrito iluminado de 1287 que mostra os enciclopedistas musulmáns, os Irmáns da Pureza
miniatura|upright|Enciclopedia chinesa *Yongle Dadian* (1403).
Anos despois créaronse outras obras que eran recompliacións ou epítomes de coñecementos xerais. Un dos repertorios máis temperáns e coñecidos, destinado a salvar os coñecementos esenciais da cultura grecolatina clásica é o titulado *Etymologiae* composto polo escritor visigodo Isidoro de Sevilla e redactado entre 627-630 a instancia do rei visigodo Sisebuto. Outras obras deste período foron:
* Século VI d. C. *Bṛihat Saṃhitā*, enciclopedia india escrita en sánscrito por Varaja Mijira.
* 627-630, *Etymologiae* de San Isidoro de Sevilla.
* Século VIII. *Liber glossarum* ou *Glosario de Ansileubo*, primeira enciclopedia latina en orden alfabético.
* *c*. 990: *Suda* de Suidas.
* Século X d. C. *Rasā’il Ijwān aṣ-Ṣafā’* ("Epístolas dos Irmáns da Pureza") enciclopedia en árabe escrita en Basora.
* *c.* 1110: *Imago mundi* de Honoré d'Autun.
* 1120, *Liber Floridus* do cóengo Lamberto (Lambertus de Sancto Audomaro)
* *c.* 1180: *Hortus deliciarum*, de Herrada de Landsberg.
* 1231: *De universo creaturarum* de Guillermo de Auvernia.
* 1240: *De proprietatibus rerum* de Bartholomeus Anglicus.
* 1256: *Liber de natura rerum* de Thomas de Cantimpré, traducido ao neerlandés e ao alemán un século despois.
* 12?? (Século XIII): *Speculum Maius* de Vincent de Beauvais.
* 1260-1267. *Li Livres dou Trésor* de Brunetto Latini, primeira enciclopedia medieval en romper co latín.
* 1295. *Arbor scientiae* de Ramon Llull.
* Século xiii: Lucidario de Sancho IV de Castela.
* Comezos do século XV. *Fons memorabilium universi* de Domenico Bandini, primeira obra que utilizou un sistema de referencias cruzadas.
* 1403-1407: *Yongle Dadian* (永樂大典) (durante a Dinastía Ming).
* 1435: *Visión deleytable* de Alfonso de la Torre.
* 1460: *Invencionario* de Alfonso de Toledo.
* 1496: *Cornucopiae* de Niccolò Perotti, ampliadas por Polidoro Virgili.
* 1499: *De rerum inventoribus libri octo*, de Polidoro Virgili. Moi ampliadas e reimpresas posteriormente.
* 1501: *De expetendis et fugiendis rebus* de Giorgio Valla.
* 1503. *Polyanthea* de Domenico Nani Mirabelli, reelaborada e ampliada en máis de corenta edicións entre 1503 e 1681, cunha edición definitiva en 1735.
* 1503. *Aepitoma Omnis Philosophiae. Alias Margarita Phylosophica tractans de omne genera...* de Gregor Reisch. Foi a primeira enciclopedia impresa; tivo segunda edición ampliada en Estrasburgo: Johann Gruninger, 1504; ata 1599 realizáronse dez edicións.
* 1503: *Officina* de Jean Tixier.
* 1506: *Commentariorum urbanorum libri XXXVIII* (Roma, 1506) de Raffaele Maffei.
* 1517. *Encyclopedia orbisque doctrinarum, hoc est omnium artium, scientiarum, ipsius philosophiae index ac divisio*, escrita por Johannes Aventinus, que foi a primeira obra titulada *Enciclopedia*.
* 1519: *Cornucopiae, quo continentur loca diversis rebus abundantia secundum ordinem literatum*, París, 1519, por Jean Tixier.
* 1529: *Catalogus Gloriae Mundi* de Barthélemy de Chasseneuz.
* 1541: *Cyclopaedia* de Joachim Sterck van Ringelbergh.
* 1553: *Dictionarium historicum, geographicum et poeticum* de Charles Estienne.
* 1559: *Encyclopaedia seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum epistemon* de Paul Scalich.
* 1565-1587: *Theatrum Humanae Vitae* de Theodor Zwinger.
* 1572: *Officinae Ioannis Ravisii Textoris Epitome*, de Jean Tixier e outros.
* 1590: *Universae naturae theatrum*, de Jean Bodin.
* 1607: *Polyanthea Nova*, de Joseph Lange.
* 1620. *Instauratio Magna* (sen rematar) e *Novum Organum* de Francis Bacon.
[miniatura|upright|esquerda|Portada da *Encyclopædia* de Johann Heinrich Alsted (Herborn, [1630).]]
* 1630: *Encyclopaedia Cursus Philosophici* de Johann Heinrich Alsted.
* 1643. *Pansophiae diatyposis* de Comenius (do pedagogo e humanista checo Jan Amos Komenský, 1592-1670)
* 1653-1655: *Enciclopedia Magyar* de János Apáczai Csere.
* 1668: *La science universelle* (4 vols.) de Charles Sorel.
* 1669: *Ars magna sive sciendi Combinatorica* de Athanasius Kircher.
* 1678-1681. *Praecognita ad Encyclopaediam sive Scientiam universalem* de Gottfried Leibniz.
* 1688-1708: *Polyhistor literarius, philosophicus, et practicus* de Daniel Georg Morhof.
* 1697: *Dictionnaire Historique et Critique* de Pierre Bayle; segunda edición moi aumentada en 1702.

### Idade Contemporánea 
[miniatura|upright|Portada do libro *[Encyclopédie* editado en 1773.]]
* 1702: Segunda edición, moi aumentada, do *Dictionnaire Historique et Critique* de Pierre Bayle.
* 1704-1771: *Dictionnaire universel* , máis coñecido como *Diccionario de Trévoux*, elaborado por xesuítas franceses.
* 1704: *Lexicon technicum* de John Harris.
* 1726: *Gujin tushu jicheng* (古今圖書集成), dirixida por Chen Menglei (陳夢雷) e por Jiang Tingxi (蔣廷錫) (Dinastía Qing).
* 1728: *Cyclopaedia* de Ephraim Chambers.
* 1751-1772: O maior fito do período da Ilustración do século XVIII é a *Encyclopédie* ou *Dictionnaire raisonné des Sciences, des Arts et des métiers*, compilada por un grupo de escritores e homes de ciencia de Francia e dirixida por Denis Diderot e Jean Le Rond d'Alembert. Obra cume da Ilustración, o seu propósito foi reunir e difundir en prosa clara e accesible, os froitos do coñecemento e do saber acumulados ata entón baixo a crítica e baruto da razón. De maneira plenamente consciente, estes homes estaban dando as costas tanto á relixión como á metafísica vendo na ciencia pura unha nova forza motriz intelectual. Ademais, expón a ideoloxía laicista, pragmática e materialista da Ilustración burguesa . Reuniron nunha vasta obra tódolos coñecementos científicos da época, non como un mero rexistro alfabético, senón como un relato do modo científico de enfrontárense co mundo. Neste sentido, é especialmente interesante o seu *Discours préliminaire des editeurs* no que se enmarca o coñecemento humano en tres facultades: Historia, Filosofía e Belas Artes, recoñecendo as dificultades da clasificación das ciencias que se viñan desenvolvendo dende o século XVII. Contén 72 000 artigos de máis de 140 colaboradores, a maioría das figuras culturais e científicas da época colaboraron nesa empresa, entre eles Voltaire, Rousseau, Condillac, o barón de Holbach ou Turgot, por citar algúns. Estes escritores desexaban forxar un poderoso instrumento para a loita contra o escurantismo das autoridades políticas e relixiosas.
* 1753: Tradución ampliada o castelán por José Antonio Miravel y Herrera de ''Grand Dictionnaire historique, ou mélange curieux de l'histoire sacrée et profane* de Louis Moréri , en dez volumes.
* 1768-1771: *Encyclopædia Britannica*, publicada orixinalmente por Adam e Charles Black. Reimprimiose en papel até o ano 2012; as edicións máis famosas foron a novena (1875-1889) e a undécima (1911) pola súa erudición e estilo literario. A última edición, décimo quinta (2010), divídese en 3 partes: unha *Micropædia* de 12 volumes de artigos curtos (menos de 750 palabras), unha *Macropædia* de 17 volumes de artigos longos (entre 2 e 310 páxinas) e unha *Propædia* nun só volume que ofrece un esquema xerárquico do coñecemento humano.
* 1770-1776: *Encyclopédie, ou Dictionnaire universel raisonné des connaissances humaines* . 42 volumes e 6 suplementos. Yverdon 1770-1776, tamén chamada *Enciclopedia de Yverdon*, por Fortunato Felice.
* 1773-1781: Siku Quanshu (四庫全書 en chino tradicional, 四库全书 en chino simplificado, *Biblioteca completa en catro partes*) é unha biblioteca enciclopédica de libros chineses composta no século XVIII durante a dinastía Qing por edicto do emperador Qianlong.
* 1778-1792: *Idea dell'Universo* do conquense Lorenzo Hervás y Panduro , 21 volumes, traducidos polo propio autor o castelán e impresos en España.
* 1782-1832: *Encyclopédie Méthodique*, enciclopedia temática de Charles-Joseph Panckoucke en 206 volumes, 157 de texto a dúas columnas e 53 de láminas, traducida en parte ao castelán por iniciativa do impresor alcarreño Antonio de Sancha.

Despois do desenvolvemento da Revolución francesa, publicáronse estes libros:

* 1796-1808: *Conversations-Lexikon mit vorzüglicher Rücksicht auf die gegenwärtigen Zeiten* de Renatus Gotthelf Löbel e Christian Wilhelm Franke, publicada en Leipzig. Na edición actual chamase *Enciclopedia Brockhaus*.
* 1828: *Diccionario histórico enciclopédico* de Vicente Joaquín Bastús (Barcelona: Imp. de Roca), 4 volumes e un *Suplemento*; reimprimise tamén en 1833.
* 1842: *Manual enciclopédico o repertorio universal de noticias interesantes, curiosas e instructivas sobre diferentes materias útil a toda clase de personas* (Madrid: Ignacio Boix). É unha enciclopedia temática duns 360 artigos distintos escrita por un descoñecido José Vanderlepe, quizais pseudónimo de Crispín de Eyalieta.
* 1847-1853: *Encyclopédie moderne. Dictionnaire abrégé des sciences, des lettres, des arts, de l'industrie, de l'agriculture et du commerce* (París: Firmin Didot Frères, 1847-1853, 30 volumes), dirixida por Léon Renier.
* 1840-1855: *Diccionario enciclopédico* de Joseph Meyer, publicado pola editorial Bibliographisches Institut, en 52 volumes.
* 1851-1855: *Enciclopedia Moderna. Diccionario universal de literatura, ciencia, arte, agricultura, industria y comercio* (Madrid: 1851-1855 , 37 volumes), de Francisco de Paula Mellado.
* 1866-1876: Grand Dictionnaire universel du XIXe siècle, primeira edición da  enciclopedia dicionario de Larousse, en francés, 17 volumes
* 1882-1886: Enciclopedia Popular Ilustrada de Ciencias e Artes  - Autor: Federico Gillman (Madrid, Gras y Cía., 1882), 8 volumes.
* 1887-1889: *Diccionario Enciclopédico Hispano-Americano de Literatura, Ciencias y Artes*, Barcelona: Montaner y Simón, 25 tomos en 26 volumes.
* 1910:  Enciclopedia ilustrada Segui: Dicionario Universal con todas as voces e locucións usadas en España e na América Latina (Barcelona, Seguí, 1910)  (14 volumes).
* 1908-1930: *Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana* de Editorial Espasa-Calpe , en 70 volumes,máis numerosos apéndices, de forma que, en 2012, contaba con 119 tomos en 122 volumes.

#### América Latina 
No século XVI cando se imprimen os verdadeiros documentos de referencia grazas á chegada da imprenta a América inícianse a distribución no novo continente. Unha das primeiras enciclopedias desta época foi a *Historia general de las cosas de Nueva España* de frei Bernardino de Sahagún. Tense tamén a *Biblioteca Hispanoamérica Septentorial* de José Mariano Beristáin.

Obras españolas importantes sobre América Latina foron o *Dicionario Enciclopédico Hispano Americano* en 28 volumes (1883-1910) e a *Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana*.

### Fins do século XX e actualidade 
No século XXI pasouse á incorporación de contidos en almacenamentos dixitais. O proxecto Gutenberg deu pulo á recompilación de datos antigos.

## Principais enciclopedias modernas 
miniatura|Enciclopedia Espasa
As principais enciclopedias modernas son:

* De fala española, a *Enciclopedia Espasa*, *Dicionario Enciclopédico Hispano-Americano de Literatura, Ciencias e Artes* e o *Gran dicionario enciclopédico universal*; todas de orixe hispana e concibidas para a súa utilización americana e europea no século XX.
* De fala inglesa, a *Enciclopedia Británica*  e a *Enciclopedia Británica Online* enciclopedia en inglés máis antiga (1768). O 13 de marzo de 2012 anunciouse que deixaría de imprimirse en papel e conservaríase unicamente a versión en liña, que comezou en 1994.
* De fala francesa, a *Enciclopedia Larousse* (*Grand Larousse*) e *Encyclopedia Universalis*; de alto recoñecemento e editada a primeira por Larousse foron de gran aceptación no mundo.
* De fala alemá, a *Enciclopedia Brockhaus* (*Brockhaus Encyclopädie*); a máis completa das enciclopedias alemás con 260&nbsp;000 entradas en 17&nbsp;000 páxinas.
* De fala italiana, a *Enciclopedia Treccani*, a maior de orixe italiana, que ten 35 volumes.
* De fala portuguesa, *Grande enciclopédia portuguesa e brasileira*.
* De fala rusa, a *Gran Enciclopedia Soviética* (*Bolshaya Sovietskaya Entsiklopediya*); unha das máis extensas publicacións do saber en idioma eslavo.

Entre as temáticas destacan: *Catholic Encyclopedia*, *New Catholic Encyclopaedia*, *Encyclopaedia Judaica*, *Encyclopaedia of Islam*, *Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft*, *Encyclopedia of Life * e *Enciclopedia do Dereito*.

Coa chegada da informática xurdiron as enciclopedias multimedia que á tradicional información textual e pictórica engaden elementos audiovisuais. Exemplos destas son *Enciclopedia Británica*, *Encarta*, *Enciclonet* e *Wikipedia*, que poden consultarse por medio de discos ópticos ou directamente en Internet.
### As enciclopedias virtuais 
[miniatura|upright|Captura de pantalla de [Wikipedia en lingua checa. Wikipedia é a enciclopedia máis consultada de Internet e a máis fiable en canto aos seus contidos.]]

O primeiro sitio web enciclopédico foi Interpedia (es), creado en outubro de 1993 por Rick Gates. As enciclopedias electrónicas máis extensas revisadas por expertos en español son: Enciclonet (es), da editorial Micronet, en edición continua, e a súa versión en DVD-ROM: Enciclopedia Universal Micronet, publicada en Madrid desde 1995, actualmente na súa 23.ª edición, con máis de 185&nbsp;000 artigos.

Outros sitios web enciclopédicos son Knol de Google, a *Stanford Encyclopedia of Philosophy* e a Enciclopedia do Dereito. Un elemento crítico na evolución das enciclopedias virtuais foi a inclusión de contido aberto, iniciada por GNUpedia e continuada polo seu bifurcación Nupedia baixo a empresa Bomis. Tempo despois, desenvolvéronse as edicións wiki con Wikipedia e Fandom.

Adicionalmente, elaborouse  *software* con contido enciclopédico, e exemplos diso a versión suite da *Enciclopedia Británica* ou a desaparecida *Microsoft Encarta*.

[miniatura|400px|Varios exemplares da GEG ocupan as baldas da [Biblioteca de Galicia.]]

## Enciclopedias galegas 
Hai varias enciclopedias galegas. De temática galega, a *Gran Enciclopedia Gallega Silverio Cañada* do ano 1974 de corenta e tres tomos, en lingua castelá e a *Gran Enciclopedia Galega Silverio Cañada* do ano 2005 en papel e tamén en DVD, en galego.

De temática universal, consultables en liña e editadas en galego son outras dúas. A *Enciclopedia Galega Universal* da editorial Ir Indo que tamén dispón de versión en papel de 16 tomos (1999-2002). E desde 2003 a *Galipedia*, a versión en galego da Wikipedia, de acceso libre.

Hai que mencionar, tamén, o *Diccionario enciclopédico galego universal* (2003-2004) de sesenta volumes de *La Voz de Galicia* (feito por Ir Indo) e a *Diciopedia do século 21'' de tres tomos, editada no ano 2006 conxuntamente por Edicións do Cumio, Editorial Galaxia e Ediciós do Castro.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos
* Dicionario
* Enciclopedia en liña
### Ligazóns externas 
* Enciclopædia Britannica .
* Open Site 
* Hall Encyclopedia, enciclopedia e dicionarios en inglés.
* Stanford Encyclopedia of Philosophy .
* Internet Encyclopedia of Philosophy  .