Ideoloxía

miniatura|200px|Propaganda Fascista que dice: *"As fechorías do bolxevismo en 1919; Os beneficios do fascismo en 1923..."*
Nas ciencias sociais, unha **ideoloxía** é un conxunto normativo de emocións, ideas e crenzas colectivas que son compatibles entre si e están especialmente referidas á conduta social humana. As ideoloxías describen e postulan modos de actuar sobre a realidade colectiva, xa sexa sobre o sistema xeral da sociedade ou nun ou varios dos seus sistemas específicos, como o económico, social, científico-tecnolóxico, político, cultural, moral,  relixioso, medioambiental ou outros relacionados co ben común. O historiador español José Luís Rodríguez Jiménez definiu a ideoloxía como «un universo de valores ou conxunto de ideas que reflicten unha concepción do mundo, codificados nun corpo doutrinal, co obxectivo de establecer canles de influencia e de xustificación dos seus intereses [do grupo social ou político que o sostén]:).

As ideoloxías adoitan constar de dous compoñentes: unha representación do sistema, e un programa de acción. A representación proporciona un punto de vista propio e particular sobre a realidade vixente, observándoa desde unha determinada perspectiva composta por emocións, percepcións, crenzas, ideas e razoamentos, a partir do cal analizase e comparase cun sistema real ou ideal alternativo, finalizando nun conxunto de xuízos críticos e de valor que expoñen un punto de vista superior á realidade vixente. O programa de acción ten como obxectivo achegar no posible o *sistema real* existente ao *sistema ideal* pretendido.

Pola súa receptividade fronte ao cambio, hai ideoloxías que pretenden a conservación do sistema —conservadoras—, a súa transformación radical e súbita —revolucionarias—, o cambio gradual —reformistas—, ou a readopción dun sistema previamente existente —restaurativas—.

Pola súa orixe, alcance e propósito, as  ideoloxías poden desenvolverse gradualmente a través da observación, o diálogo, o axuste mutuo e o consenso sobre o que é considerado socialmente correcto, desviado ou daniño, ou ben ser impostas (mesmo por medio da violencia) por un grupo dominante especialmente interesado en xerar influencia, condución ou control colectivo, sen distinción se este é un grupo social, unha institución, ou un movemento político, social, relixioso ou cultural ou se o seu propósito céntrase en promover o ben común ou un interese particular.

O concepto de ideoloxía diferénciase do de cosmovisión (*Weltanschauung*) en que este se proxecta a unha civilización ou sociedade enteira, nese caso está relacionado co concepto de ideoloxía dominante, cando esta abarca todos os sistemas específicos da sociedade e é compartida por unha ampla maioría da poboación. Pola súa natureza colectiva, o concepto de cando en cando restrínxese ao modo de pensar dun individuo illado ou particular.

## Orixe do termo 
 acuñou o termo *ideoloxía*.]]
O termo **ideoloxía** foi formulado por Antoine Destutt de Tracy (*Mémoire sur la faculté de penser*, 1796), e orixinalmente denominaba á **ciencia que estuda as ideas**, o seu carácter, a orixe e as leis que as rexen, así como as relacións cos signos que as expresan. Medio século máis tarde, o concepto dótase dun contido combativo por Carlos Marx, para quen a ideoloxía é o conxunto de ideas (erróneas na súa maior parte) cuxa relación coa realidade é menos importante que o seu obxectivo, que é evitar que os oprimidos perciban o seu estado de opresión. Desde un punto de vista ou outro, o concepto adquire unha tinguidura pexorativa do que non se desprendeu.
## Historia 
O termo «ideoloxía» e o sistema de ideas asociado a el foron desenvolvidos en 1796 por Antoine Destutt de Tracy (1754-1836), quen concretou as súas ideas mentres se atopaba en prisión (de novembro de 1793 a outubro de 1794) á espera de xuízo durante o Reinado do Terror da   xullo de 1794. Durante o seu encarceramento, leu as obras de Locke e Étienne Bonnot de Condillac.

Coa esperanza de sentar unhas bases sólidas para as ciencias moral e política, Tracy acuñou o termo «ciencia das ideas», baseandose en dous elementos: (1) as sensacións que experimentan as persoas ao interactuar co mundo material; e (2) as ideas que se forman nas súas mentes por mor desas sensacións. Tracy concibiu a «ideoloxía» como unha filosofía liberal que defendería a liberdade individual, a propiedade, o mercado libre e os límites constitucionais ao poder político do Estado. Sostén que, entre estes aspectos, «ideoloxía» é o termo máis xenérico, xa que a «ciencia das ideas» tamén abarca o estudo da súa expresión e dedución. Tracy reaccionou ante a fase terrorista da revolución (durante o réxime napoleónico, de 1799 a 1815, no marco das guerras napoleónicas) tentando elaborar un sistema racional de ideas co que contrarrestar os impulsos irracionais da turba que case o destruíron.

Unha fonte temperá posterior para o significado case orixinal de "ideoloxía" é a obra de Hippolyte Taine sobre o Antigo Réxime, *As orixes da Francia contemporánea* (*Les Origines de la France Contemporaine*), volume I (1875). Describe a "ideoloxía" como algo semellante ao ensino de filosofía a través do método socrático, aínda que sen ampliar o vocabulario máis alá do que o lector xeral xa posuía e sen os exemplos de observación que a ciencia práctica requiriría. Taine identifícaa non só con Tracy, senón tamén co seu medio, e inclúe a Condillac como un dos seus precursores.

Napoleón Bonaparte (1769–1821) chegou a considerar a «ideoloxía» como un termo despectivo, que adoitaba lanzar contra os seus adversarios liberais no «Instituto de Francia» de Tracy. Segundo a reconstrución histórica de Karl Mannheim sobre os cambios no significado de «ideoloxía», o significado moderno da palabra xurdiu cando Napoleón utilizouna para describir aos seus opoñentes como «os ideólogos».. A obra principal de Tracy, *Os elementos da ideoloxía* (, publicada entre 1804 e 1815), traduciuse pronto ás principais linguas europeas.

No século posterior ás formulacións de Tracy, o termo «ideoloxía» oscilou entre connotacións positivas e negativas. Cando os gobernos posnapoleónicos adoptaron unha postura reaccionaria, o concepto influíu nos pensadores italianos, españois e rusos que comezaran a autodenominarse «liberais» e que tentaron reavivar a actividade revolucionaria a principios da década de 1820, incluídas as sociedades dos carbonarios en Francia e Italia e os decembristas en Rusia. Karl Marx (1818-1883) adoptou o sentido negativo do termo que lle daba Napoleón, utilizándoo nos seus escritos, nos que nunha ocasión describiu a Tracy como un *fischblütige Bourgeoisdoktrinär* (un *doutrinario burgués de sangue de peixe*). Desde entón, o termo perdeu parte da súa connotación pexorativa (a rutina do eufemismo), e converteuse nun termo neutro na análise das diferentes opinións políticas e puntos de vista dos grupos sociais. Aínda que Marx situou o termo no contexto da loita de clases e a dominación, outros consideraban que era un elemento indispensable do funcionamento institucional e da integración social.

En paralelo ás ideas rusas postsoviéticas sobre as monoideoloxías de (por exemplo) o monoteísmo, Walter Brueggemann (1933-2025) analizou a «extensión ideolóxica» en contextos históricos relixiosos e políticos.
## Definicións e análises
Existen moitos tipos diferentes de ideoloxías, entre elas as políticas, as sociais, as epistemolóxicas e as éticas. As análises recentes tenden a postular que a «ideoloxía» é un «sistema coherente de ideas» que se basea nuns poucos supostos básicos sobre a realidade que poden ter ou non unha base factual. A través deste sistema, as ideas convértense en patróns coherentes e repetitivos mediante as eleccións subxectivas continuas que realizan as persoas. Estas ideas serven como semente ao redor da cal crece o pensamento posterior. A crenza nunha ideoloxía pode ir desde a aceptación pasiva até a defensa fervente. Definicións, como as de Manfred Steger (en) e Paul James (en), fan fincapé tanto na cuestión dos patróns como nas afirmacións continxentes sobre a verdade. Escribiron: "As ideoloxías son conxuntos estruturados de ideas e conceptos imbuídos de normas, que inclúen representacións particulares das relacións de poder. Estes mapas conceptuais axudan ás persoas a orientarse na complexidade do seu universo político e transmiten afirmacións sobre a verdade social".

Nas obras de George Walford e Harold Walsby leváronse a cabo estudos sobre o concepto de ideoloxía en si mesmo (máis que sobre ideoloxías concretas) baixo o nome de «ideoloxía sistemática», nos que se tenta explorar as relacións entre a ideoloxía e os sistemas sociais. David W. Minar describe seis formas diferentes nas que se utilizou a palabra «ideoloxía»:
# Como un conxunto de determinadas ideas con certo tipo de «contido», normalmente normativo;
# Como a «forma ou estrutura lóxica interna» que as ideas teñen dentro dun conxunto;
# Polo papel que desempeñan as ideas na «interacción social humana»;
# Polo papel que desempeñan as ideas na «estrutura dunha organización»;
# Como significado, cuxo propósito é a «persuasión»; e
# Como o «locus» da interacción social.

## Socioloxía e ideoloxía 
[miniatura|upright|Ideoloxías enfrontadas: [Ronald Reagan dá un discurso flanqueado por bandeiras fronte ó muro de Berlín, 1987. A porta de Brandeburgo, á súa vez, lémbranos o uso da Arte para xustificar a construción do Estado, coma neste caso Prusia-Alemaña]]
Falamos de ideoloxía cando unha idea determinada é amplamente compartida conscientemente por un grupo social nunha sociedade. Ás veces é un trazo fortemente identitario, de forma similar á relixión, a nación, a clase social, o sexo... Ademais os membros do grupo ideolóxico admiten ou non que determinado individuo pertence ó grupo segundo comparta ou non certos presupostos ideolóxicos básicos.

A ideoloxía interpreta e xustifica os actos persoais ou colectivos dos grupos ou clases sociais, a cuxos intereses serve, e explica a realidade dunha forma asumible e tranquilizadora para que poida manterse a interpretación ou xustificación previa tal como estaba no imaxinario individual e colectivo, independentemente da circunstancia real. Do estudo da ideoloxía encárgase a socioloxía do coñecemento, cuxo presuposto básico é que as maneiras de ver o mundo varían socialmente dunha sociedade a outra e dentro de sectores diferentes da mesma sociedade.

## Concepto marxista de ideoloxía 
[miniatura|150px|[Karl Marx postula que a ideoloxía dominante dunha sociedade é parte integrante da súa superestrutura.]]
Tal coma o materialismo histórico define o concepto, a **ideoloxía** forma parte da superestrutura, xunto co sistema político, a relixión, a arte e o campo xurídico. Segundo a interpretación clásica, está determinada polas condicións materiais das relacións de produción ou estrutura económica e social e o reflexo que produce é denominado "falsa conciencia".

O papel da ideoloxía, segundo esa concepción marxista da historia, é actuar de lubricante para manter fluídas as relacións sociais, proporcionando o mínimo consenso social necesario mediante a xustificación do predominio das clases dominantes e do poder político.

Entre os marxistas que se dedicaron ó estudo da ideoloxía, ou fixeron comentarios significativos sobre o tema, están Marx e Engels, Lukács, Althusser, Gramsci, Theodor Adorno e, máis recentemente, Slavoj Žižek.

Malia que comunmente adoita falarse dunha teoría da ideoloxía homoxénea do marxismo, ligada ó esquema base-superestrutura, existen numerosas variacións teóricas que tratan este tema. Algúns analistas da teoría da ideoloxía marxista, por exemplo Terry Eagleton, chegaron a afirmar que nos escritos do propio Marx existen teorías diferentes sobre o punto.

Durante a etapa stalinista da URSS, o marxismo quedou reducido ó materialismo dialéctico (ou *diamat*) e á chamada *concepción materialista da historia*. Estas doutrinas, codificadas e pouco cuestionables, eran ensinadas academicamente, cunha sección mesma na Academia de Ciencias. Para os marxistas occidentais, e especialmente para os historiadores de orientación non ortodoxa, que adoita chamarse *marxiana*, sobre todo en Francia e Inglaterra (máis ou menos ligados á renovación historiográfica de mediados do século XX que supuxo a Escola de Annales), é imposible explicar a historia dun xeito tan determinista. Desde ese punto de vista, adoitan atoparse na historiografía interpretacións da ideoloxía no sentido que a inadecuación da **ideoloxía dominante** a novas condicións ou a aparición de **ideoloxías alternativas** que entran en competencia con ela, produce unha crise ideolóxica. Así adoita admitirse que, aínda que desde un punto de vista marxista clásico adoita herético, cando unha ideoloxía dominante non cumpre eficazmente a súa función fai aumentar a tensión social (loita de clases) que contribúe á crise dun modo de produción e a súa transición ó seguinte.

## O século das ideoloxías 
Foi unha expresión do filósofo Jean Pierre Faye (1998). O termo Ideoloxía, reservado no século XIX ó debate intelectual , convértese no século XX no vehículo de grandes movementos sociais e de pensamento, sobre o soporte de grandes masas que son adoutrinadas polos novos medios de comunicación, a propaganda, a violencia e a represión. No período de entreguerras as ideoloxías políticas enfrontadas son fascismo e comunismo fundamentalmente, aínda que do século XIX sobreviviran o liberalismo na súa versión democrática (fronte ó que ambos se definen), o conservadorismo, o socialismo democrático, o anarquismo e os nacionalismos. Feminismo, pacifismo, ecoloxismo e os movementos pola igualdade racial e o recoñecemento da identidade sexual son ideoloxías non estritamente políticas, con forte vocación transformadora da sociedade. O mundo relixioso semella estar ausente da maior parte das novas visións do mundo (en alemán Weltsanschauung) ata a fin do século XX, cando André Malraux profetizou pouco antes de morrer (1976): *o século XXI será relixioso ou non será*. É cedo para confirmalo, pero desde aquela o cristianismo integrista, tanto católico como protestante e o fundamentalismo islámico renováronse (personalizados en Xoán Paulo II, Ronald Reagan e o Ayatollah Khomeini) e encontraron acomodo na xustificación ideolóxica de todo tipo de intereses, tanto nos países desenvolvidos (onde vai máis alá do interclasismo da Democracia cristiá de posguerra) coma nos subdesenvolvidos (onde substitúe ó tercermundismo dominante no período da descolonización ou á teoloxía da liberación dos anos 1970). O mesmo ocorre co nacionalismo hindú. O europeísmo ou movemento europeo entrou nunha clara crise ideolóxica da que é síntoma a incapacidade de definición dos valores e as fronteiras continentais nos debates da Constitución (2005).

### O pensamento feble 
Por outra parte, desde as décadas de 1980 e 1990, o concepto de ideoloxía sofre unha desvalorización pola súa inadecuación a novos paradigmas intelectuais emerxentes, coma o deconstrutivismo (Jacques Derrida), ou o máis xenericamente chamado posmodernidade, que propoñen un pensamento feble (Gianni Vattimo), en certo modo unha ideoloxía flexible e acomodable ás situacións de cambio desconcertante que ocorren no período de final de século e milenio (especialmente a caída do muro de Berlín). Nese contexto cultural enténdese a formulación do concepto da terceira vía (Anthony Giddens), unha adaptación á globalización e o liberalismo económico triunfante desde posicións socialdemócratas (o laborismo británico de Tony Blair ou mesmo a presidencia de Bill Clinton) que na práctica é unha aproximación a moitas concepcións do conservadorismo.

## Uso pexorativo do termo 
En moitas ocasións úsase o concepto **ideoloxía** para desprestixiar a un sistema de pensamento ou concepción do mundo (ou mesmo a un autor ou un texto, dicindo deles que están ideoloxizados). A diferenza dunha máis neutral **toma de posición** que exprese o punto de vista presente dunha persoa ou un grupo, ante unha situación nova, despois de ter avaliado as distintas opcións existentes. Este uso pexorativo de ideoloxía enténdea coma un discurso que
* posúe un conxunto de solucións pre-establecidas para os problemas que quixera superar. 
* é **dogmática**, producindo no enfrontamento partidista (posicións políticas ou relixiosas). 
* acompáñase do **proselitismo** e, en graos extremos, do **adoutrinamento**.
 
Ideoloxía é, por tanto, **o froito do pensamento sometido ó prexuízo.**

### Dogmatismo das ideoloxías 
As ideoloxías ven o mundo coma algo estático. Á por este feito que calquera ideoloxía se ve a si mesma coma a depositaria das ideas que poden resolver calquera problema da sociedade, xa sexa presente ou futuro.

Isto converte á ideoloxía nun dogmatismo, pois péchase ideas dos demais como posible fonte de solucións ós problemas que se formulan no día a día.

### Ideoloxías camiño ó Totalitarismo 
En casos extremos, unha ideoloxía pode levar a negar a posibilidade de disentir, dando por verdade irrefutable os seus postulados.

Chegados a este punto de considerar a ideoloxía como verdade irrefutable,ábrese o camiño ó totalitarismo (que tamén podería dar paso a unha Teocracia). Calquera que disinta pasa a ser un problema para a sociedade, pois vai contra a verdade dogmática que proclama a ideoloxía.

### Ideoloxía como paradoxo 
Se a mellor definición é a máis simple, daquela poderiamos sentenciar: IDEOLOXÍA, dise do discurso que se refire a si mesmo dicindo "eu non son ideoloxía". Coma en todo hai graos, algúns discursos resúmense en: "todos os discursos son ideoloxía menos este".

Mesmo o prexuízo pode entenderse (en termos evolucionistas) coma unha conduta adaptativa. Pois ben, teremos que supoñer que a ideoloxía (entendida pexorativamente) é unha **resposta adaptativa**: permite a existencia dos seres humanos en sociedades homoxeneizantes, que necesitan un máximo de comportamentos unitarios e un mínimo de discrepancia.

As ideoloxías non se escriben en letras de bronce, son tan cambiantes coma calquera fenómeno histórico. Non pode facerse pensamento sen ideoloxía, sería coma a pomba de Kant, que cre que voaría máis facilmente se a privaran do aire que a frea.

Os mesmos conceptos clásicos e convencionais de liberdade e de individuo entendidos desde a conceptulización do liberalismo son construcións ideolóxicas da sociedade de mercado que tende a establecer o capitalismo, desde que nace nas cidades medievais ata que se impón na Revolución Industrial. As mesmas ideoloxías que se fan chamar "da liberdade" (liberalismo, democracia representativa) son tan ideolóxicas e queren impoñer un concepto do ser humano e das relacións sociais e económicas tanto coma a escolástica foi a ideoloxía do feudalismo ou o pensamento grecorromano o foi di escravismo. Ningún relato, discurso ou toma de posición pode prescindir de elementos ideolóxicos. Nin sequera a ciencia se libra disto (Thomas Kuhn) aínda que represente un fenomenal avance na historia das ideas xusto porque o único que di de si mesma é que non establece verdades fixas e só pretende achegarse de forma provisional á realidade (Karl Popper).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Capdevilla, Néstor. *El concepto de ideología*. Buenos Aires: Nueva Visión. 2006
* Eagleton, T. *Ideología: Una introducción*. Barcelona: Paidós. 10. C. Geertz. 2000.
* 
* Horkheimer, Max. *La función de las ideologías*. Taurus.
* Laclau, Ernesto. *Política e ideología en la teoría marxista*. Siglo XXI.
* Lenk, Kurt. *El concepto de ideología*. Amorrortu.
* Minogue, Kenneth. *La teoría pura de la ideología*. Grupo Editor Latinoamericano. 1988
* Quintanilla, Miguel A. *Ideología y ciencia*. Fernando Torres.
* 
* Therborn, Göran. *La ideología del poder y el poder de la ideología*. Siglo XXI. 
* Žižek, S. *Ideología: Un mapa de la cuestión*.
### Outros artigos
* Civilización
### Ligazóns externas 
* Ideology Study Guide