Esferas de pedra de Costa Rica

As **esferas de pedra de Costa Rica** son unha variedade de máis de 300 petroesferas en Costa Rica, no delta do Diquís e na Illa do Caño. Localmente, tamén se coñecen como **bólas de piedra** (literalmente **bólas de pedra**). As esferas son comunmente atribuídas á extinta cultura Diquís, e ás veces denomínanse **Esferas do Diquís**. Son as esculturas de pedra máis coñecidas da zona istmocolombiana.

Pénsase que foron colocados en liñas ao longo do achegamento ás casas dos xefes, pero o seu significado exacto segue sendo incerto.

As **Escavacións Arqueolóxicas de Palma Sur** son unha serie de escavacións dun xacemento situado na parte sur do país, coñecido como o Delta do Diquís, e centráronse nun xacemento coñecido como "Finca 6". Os achados arqueolóxicos remóntanse ao período de Aguas Buenas (300–800 EC) e ao período Chiriquí (800–1550 d.C.).

En xuño de 2014, os asentamentos do cacicado precolombiano con esferas de pedra do Diquís foron engadidos á lista da UNESCO do Patrimonio da Humanidade. En xullo de 2014, aprobouse un proxecto, que fora proposto en 2011, para declarar as esferas un símbolo nacional do país.

Segundo a hipótese dalgúns arqueólogos, as esferas poderían representar sistemas solares ou simplemente estar inspiradas en varias etapas do sol e da lúa vista a simple vista, incluídos o nacemento e posta do sol e medias lúas.

## Descrición
thumb|Varias esferas de pedra do Diquís expostas no Museo Nacional de Costa Rica. Para efectos de comparación, a imaxe da parede mostra o diámetro da esfera de pedra máis grande rexistrada, 2,66 m.

As esferas varían de tamaño desde uns poucos centímetros ata máis de 2 m. de diámetro e pesan ata 15 toneladas. A maioría está esculpida a partir de gabro,

## Historia posterior ao contacto
thumb|Vista do sitio arqueolóxico Leira 6.
As esferas descubríronse na década de 1930 cando a United Fruit Company estaba despexando a selva para as plantacións de plátanos. Moitas esferas tamén acabaron como decoración do céspede para moitos cidadáns ricos. do Museo Peabody na Universidade de Harvard. En 1948, el e a súa muller intentaron escavar un xacemento arqueolóxico non relacionado na rexión norte de Costa Rica. En San José coñeceu a Doris Stone, que dirixía o grupo cara á rexión do Delta do Diquís, no suroeste ("Val do Diquís"  refírese ao val do baixo Río Grande de Térraba, incluíndo as cidades do Cantón de Osa de Porto Cortés, Palmar Norte, e Sierpe) e proporcionoulles valiosos sitios de escavación e contactos persoais. Os achados de Lothrop publicáronse en *Arqueoloxía do Delta do Diquís, Costa Rica 1963*.

En 2010, o investigador da Universidade de Kansas John Hoopes visitou o sitio das Esferas de Pedra para avaliar a súa elixibilidade para a protección como Patrimonio da Humanidade da Unesco.

## Antecedentes históricos
thumb|left|Restos da ocupación da UFCO en Palmar Sur

Antes da chegada da Compañía Bananera de Costa Rica, unha sucursal da United Fruit Company, e das plantacións de plátanos na década de 1930, nesta zona había unha densa vexetación. Os recursos dispoñibles para os habitantes precolombianos nesta chaira aluvial consistían en recursos fluviais e oceánicos, incluíndo bosques de mangleiral situados nos ríos Terraba e Sierpe.

Os ricos solos aluviais desta rexión facilitaron a agricultura dende a década de 1930. A United Fruit Company dominaba esta rexión do sur con plantacións de plátanos xa nos anos 20 en Parrita e Quepos. A UFCO entrou en Palmar Sur na década de 1930 baixo o nome de Compañía Bananera de Costa Rica nun esforzo por evitar a lexislatura antimonopolio. Hoxe aínda hai campos agrícolas en toda a paisaxe que son propiedade de cooperativas e consisten en plantacións de plátano, banana e palma.

## Primeiros investigadores da rexión
thumb|Esfera de pedra precolombiana, situada na Universidade de Costa Rica como símbolo da tradición e da sabedoría antiga.
[thumb|Esferas de pedra dos Diquís expostas no [Museo do Jade Marco Fidel Tristán Castro|Museo do Xade.]]

A investigación científica na chaira aluvial, particularmente nas propiedades da United Fruit Company, comezou na década de 1940 co traballo de Doris Zemurray Stone e Samuel Lothrop. O traballo de Lothrop centrouse na escavación nun puñado de xacementos, sendo un deles a Leira 4. O seu traballo tiña como obxectivo documentar todos os xacementos arqueolóxicos que conteñan esferas de pedra "in situ", rexistrar o número de esferas e as súas dimensións e elaborar mapas detallados que ilustrasen tanto ordenación como as aliñacións.

Despois do traballo de Lothrop e Stone, a investigación na zona tivo un parón durante case cincuenta anos. Na década de 1990, Claude Baudez e un equipo de investigadores propuxéronse establecer unha cronoloxía cerámica da rexión observando o cambio nos estilos cerámicos ao longo do tempo. Isto conseguiuse examinando as cunetas de drenaxe que foron cortadas na paisaxe pola UFCO. A investigación realizada por Ifigenia Quintanilla, baixo a dirección do MNCR de 1991 a 1996 realizouse na comarca baixo o proxecto "Home e Medio Ambiente en Sierpe-Terraba" centrado nos patróns de asentamento, secuencias ocupacionais e recursos empregados. na comarca.

Francisco Corrales e Adrian Badilla, arqueólogos do Museo Nacional de Costa Rica, levan a cabo investigacións continuas na rexión desde 2002. As súas investigacións comezaron en 2002 e centráronse en catro xacementos arqueolóxicos da rexión que conteñen esferas de pedra e dos que forman un "circuíto". Estes sitios inclúen Grijalba, Batambal, El Silencio e "Finca 6". O propósito do proxecto era avaliar a importancia cultural dos sitios, protexer o patrimonio cultural, ademais de iniciar investigacións e estudos nos xacementos. Corrales e Badilla elaboraron un folleto titulado *El Paisaje Cultural del Delta del Diquís* que ofrece unha rápida visión xeral da historia do Delta do Diquís, a historia das plantacións de banano e do UFCO, o medio natural, os xacementos arqueolóxicos da rexión e a importancia da rexión de Diquís como Patrimonio da Humanidade da UNESCO. Continuou a investigación na rexión de Corrales e Badilla centrándose na arqueoloxía e na estrutura política precolombiana no Delta do Diquís. A énfase da investigación estivo nos xefes e os seus indicadores arqueolóxicos asociados. Os seus obxectivos eran estudar os xacementos arqueolóxicos que conteñen esferas de pedra na subrexión de Diquís para coñecer a configuración da comunidade, as áreas de actividade, as secuencias de ocupación e o rexistro da arquitectura monumental.

## Investigación actual
[thumb|Esfera de pedra feita pola [cultura Diquís no patio do Museo Nacional de Costa Rica.]]
A investigación está en curso no xacemento "Finca 6" baixo a dirección de arqueólogos do Museo Nacional de Costa Rica. A primeira tempada de campo na que se levaron a cabo escavacións arqueolóxicas foi en 2005. Os obxectivos desta tempada de campo incluíron definir a zona na que se localizaron dous túmulos, aliñacións de esferas e varias escavacións asociadas ao túmulo 2. En 2007, acometeuse a segunda tempada de campo, centrándose nas escavacións arqueolóxicas do túmulo 1. Durante esta tempada de campo, descubriuse "in situ" unha esfera de pedra en asociación co túmulo.

## Turismo
O turismo arqueolóxico é un concepto que aínda é relativamente novo en Costa Rica. Ata a data, o monumento nacional de Guayabo de Turrialba é principalmente o único sitio arqueolóxico aberto ao turismo. O turismo a menor escala está a producirse no lugar da Leira 6 e está aberto aos visitantes que pagan unha taxa nominal para percorrer a exposición do museo e despois percorrer os terreos, vendo algúns dos sitios de descubrimento. Xa non é necesario ter cita previa. Os plans futuros do MNCR son abrir o sitio ao turismo a maior escala e incluír outros sitios próximos na rexión.

## Identidade cultural
As esferas de pedra son consideradas como un símbolo nacional

## Arte e arquitectura
As esferas de pedra foron a inspiración para escultores, como Ibo Bonilla e Jorge Jiménez Deredia. Ademais, os seus símbolos utilizáronse por algúns arquitectos.

**Galería: Diquís esferas de pedra na arte**

Ficheiro:MNCR 03.jpg|Esfera de pedra de Diquís dentro dunha estrutura esférica de vidro e aceiro na entrada principal do Museo Nacional de Costa Rica.
Ficheiro:Flor de la Vida- Ibo Bonilla.jpg|Escultura de aceiro de Ibo Bonilla, con  é a máis alta de Costa Rica
Ficheiro:Diquis Stone Spheres Plaza de la Justicia 06 2023 4148.jpg|Disposición arquitectónico-escultórica na Praza da Xustiza, San José, de Ibo Bonilla.
Ficheiro:Diquis Stone Spheres Asamblea Legislativa CRI 06 2023 4127.jpg|Esferas de pedra do Diquis na entrada principal do novo edificio da Asemblea Lexislativa de Costa Rica, San José
Ficheiro:Diquis Stone Spheres Corte Suprema CRI 06 2023 4166.jpg|Esferas de pedra do Diquís diante do Tribunal Supremo de Xustiza de Costa Rica, San José

## Mitos
Numerosos mitos rodean as pedras, como que proviñan da Atlántida, ou que foron feitas como tales pola natureza. Algunhas lendas locais afirman que os habitantes nativos tiñan acceso a unha poción capaz de suavizar a rocha. A calcaria, por exemplo, pódese disolver mediante solucións ácidas obtidas das plantas. A investigación dirixida por Joseph Davidovits do Geopolymer Institute en Francia ofreceuse para apoiar esta hipótese. Non obstante, a maioría das esferas foron creadas a partir de gabro, unha rocha ígnea resistente aos ácidos.

Na cosmogonía dos bribri, que comparten os cabecares e outros grupos ancestrais americanos, as esferas de pedra son "as balas de canón de Tara". Tara ou Tlatchque, o deus do trono, utilizaba unha cerbatana xigante para dispararlles as bólas aos Serkes, deuses dos ventos e dos furacáns, co fin de expulsalos destas terras.

Afirmouse que as esferas son perfectas, ou moi case perfectas en redondez, aínda que se sabe que algunhas esferas varían máis de 5 cm de diámetro. Ademais, as pedras foron danadas e erosionadas co paso dos anos, polo que é imposible coñecer con exactitude a súa forma orixinal. Unha revisión da forma en que Lothrop mediron as pedras revela que as afirmacións de precisión débense a interpretacións erróneas dos métodos utilizados na súa medición. Aínda que Lothrop publicou táboas de diámetros de bólas con cifras con tres cifras decimais, estas cifras eran en realidade medias de medidas tomadas con cintas que non eran tan precisas.

## Notas
## Véxase tamén
### Outros artigos
* Patrimonio da Humanidade en Costa Rica
### Ligazóns externas
* Videos of the four archaelogical sites of the Diquis Stone Spheres from Museo Nacional de Costa Rica
* Stone Spheres, Diquis Delta, Costa Rica  from Landmarks Foundation
* Costa Rican Stone Spheres a website by archaeologist Tim McGuinness, Ph.D.