Hassanía

O **hassanía** (autoglotónimo: **حسانية**) ou árabe hasaní, ao que os seus falantes se refiren tamén como *Kalām Hassan* ou 'fala de Hassan' e *Klem O Bithan*, é un dialécto do árabe magrebí falado no suroeste da rexión do Magreb, entre o sur de Marrocos, o suroeste de Alxeria, o Sáhara Occidental e Mauritania, e tamén en áreas de Malí, Níxer e Senegal, os cales están no Sahel e ten un total de 9 517 400 falantes (2018).

Trátase dun dialecto beduíno que provén do árabe das tribos Beni Hassan, que controlaban a maior parte dos desertos e partes da rexión de Azawad no norte de Malí e o sur de Marrocos entre os séculos XV e XVII. O árabe hasaní estendeuse como unha alternativa ao amazigh, que foi falado polas tribos sanhaga, que habitaran antigamente estas terras, despois do éxodo da tribo Beni Hassan da zona. As variedades dialectais magrebís máis próximos ao hasaní son o árabe libio, o tunisiano e o árabe falado no val de Souf en Alxeria.

É unha das variantes do árabe máis populares, debido ao illamento no que as tribos árabes de Beni Hassan continuaron vivindo nas profundidades do deserto do Sáhara. Como consecuencia de que o Imperio Otomán non chegase a conquistar Marrocos e Mauritania, e debido a que as autoridades coloniais francésa e española estiveron realmente establecidas por só cincuenta anos, houbo poucas influencias externas.

Excluíndo algunhas expresións que proveñen das linguas imazighen e do wólof, o árabe hasaní é unha das variantes contemporáneas máis achegadas ao árabe clásico.

## Clasificación lingüística 
Lingüisticamente, o hassanía é un dialecto árabe beduíno (nómades ou rurais), que se pode diferenciar dos dialectos urbanos; estes dous tipos distínguense por varias características fonéticas e morfolóxicas. O hassanía ten varios puntos en común cos dialectos beduínos falados en Oriente Medio, pero tamén cos do Magreb como:

* A formación do elativo en ausencia dunha forma adxectiva: *aħwaž* “quen ten unha gran necesidade de algo” de məħta:ž “quen está en necesidade” / *axbar* “máis informado” sen o adxectivo correspondente.
* Dúas series de números do 11 ao 19 cun final en -r antes dun nomee pero sen o mesmo no estado illado: *ahdaħš* "once" ~ *ahdaħšərjawm* "once días". O hassanía comparte este trazo coas variantes do Líbano e Siria.

Ademais, fai parte da familia de dialectos árabes occidentais (que inclúe en particular as distintas formas do árabe magrebí), que se diferencian doutros dialectos árabes orientais en varios aspectos.

A pesar da extensión da área xeográfica sobre a que se fala, presenta unha gran uniformidade lingüística. Deste xeito, os falantes do sur de Marrocos poden comunicarse facilmente cos de Mauritania. Se hai diferenzas, é principalmente a nivel léxico (principalmente préstamos de linguas estranxeiras: español no Sáhara Occidental e francés en Mauritania) e algúns trazos fonéticos. Porén, o mesmo non é verdade sobre da relación entre o hassanía e outros dialectos árabes veciños. Isto anotárono os primeiros colonos europeos nos seus manuais e léxicos destinados a soldados e misioneiros.

O mesmo problema xorde para os falantes do árabe marroquí, que teñen dificultades para comunicarse cos saharauís. Debido á súa localización xeográfica, o hasaní converteuse no que se podería chamar un dialecto "fosilizado", cuxa evolución seguiu un curso diferente ao doutros dialectos do árabe. Esta evolución pódese apreciar na estrutura lingüística da variante, especialmente na morfoloxía e as regras de formación das palabras.

## Historia 
O nome hassanía ten a súa orixe na denominación dos Beni Hassan, tribos árabes que impregnaron o seu idioma en moitos pobos da rexión e que mantiñan autoridade sobre case todo o territorio de Mauritania e o Sáhara Occidental nos séculos XV e XVI. A pesar de que é un dialecto claramente occidental, o hassanía é relativamente distante das outras variantes dialectais magrebís do árabe. A súa localización xeográfica fixo que fose influenciado polas linguas zenaga e wolof.

O hassanía ten varios subdialectos, que difiren basicamente nas súas regras fonéticas. Ao mesmo tempo, pertence ao continuo de dialectos orais árabes. Máis dun 90% do vocabulario é de orixe árabe. Con todo, existen ademais palabras de idiomas africanos, do español e do francés neste dialecto. Tradicionalmente, a poesía en hassanía pasouse oralmente durante séculos e considérase, segundo Laroussi Haidar da Universidade de Granada, ás veces máis orixinal que a do árabe clásico. Na actualidade substituíu case totalmente ás linguas imazighen nativas da rexión, con todo, mantén destas o acento e estilo de palabras propias destes dialectos do amazigh, así como un bo número de terminacións.

## Distribución xeográfica 
Hai cerca de dez millóns de falantes de hassanía, os cales están distribuídos da seguinte maneira:

* Alxeria: 4 860 000 (2018)
* Mauritania: 3 560 000 (2017)
* Sáhara Occidental: 424 000 (2018)
* Marrocos: 282 000 (2016)
* Senegal: 196 000 (2017)
* Malí: 123 000 (2014)
* Libia: 49 800 (2016)
* Níxer: 22 600 (2014)

## Descrición lingüística 
### Fonología 
A fonolóxía do hassanía é tan innovadora como conservadora; todas as fonemas do árabe clásico están representadas no dialecto, pero tamén hai moitas fonemas novas. Como noutros dialectos beduínos, o clásico /q/ corresponde principalmente ao dialectal /ɡ/, /dˤ/ e /ðˤ/ fusionouse con /ðˤ/, e os interdentais /θ/ e /ð/ conserváronse. Da mesma maneira que a maioría das variedades árabes magrebís, a letra ج /d͡ʒ/ pronúnciase /ʒ/.

A pesar disto, hai ocasións nas que existe unha dobre correspondencia dun son clásico e a súa contraparte dialectal. Desta maneira, a /q/ clásica represéntase pola /ɡ/ en /ɡbaðˤ/ 'tomar' pero pola /q/ en /mqass/ 'tesoiras'. De modo semellante, /dˤ/ vira en /ðˤ/ en /ðˤəħk/ 'risa', pero /dˤ/ en /mrˤədˤ/ 'estar doente'. Algunhas raíces consonantes mesmo teñen unha dobre aparencia: /θaqiːl/ 'pesado (mentalmente)' vs. /θɡiːl/ 'pesado (materialmente)'. Algunhas das formas "clasificatorias" pódense explicar facilmente como préstamos recentes da linguaxe literaria (como /qaː.nuːn/ 'lei') ou de dialectos sedentarios no caso de conceptos pertencentes a este modo de vida (como /mqass/ 'tesoiras'). Para outros, non existe unha explicación obvia (como en /mrˤədˤ/ 'estar enfermo'). A etimolóxica /ðˤ/ aparece constantemente como /ðˤ/ e nunca como /dˤ/.

Porén, o estado fonémico de /q/ e /dˤ/ así como de /ɡ/ e /ðˤ/ parece ser bastante estable, a diferenza de moitas outras variedades do árabe. De xeito similar, a /ʔ/ clásica na meirande parte dos contextos eliminouse ou virou en /w/ ou /j/ (/ahl/ 'familia' en lugar de /ʔahl/, /wak.kad/ 'insistir' en lugar de /ʔak.kad/ e /jaː.məs/ 'onte' en lugar de /ʔams/). Nalgúns termos literarios, porén, conserváronse claramente: /mət.ʔal.lam/ 'sufrimento (participio)' (clásico /mu.ta.ʔal.lim/).

O dialecto hasaní innovou moitas consonantes a través da difusión da distinción enfático / non enfático. Ademais disto, /rˤ/ e /lˤ/ teñen un estado fonémico claro e /bˤ fˤ ɡˤ mˤ nˤ/ un máis marxinal. Un fonema enfático adicional /zˤ/ adoptouse da lingua amazigh veciña zenaga, cunha serie palatina completa /c ɟ ɲ/ das linguas da familia nixer-congo. Hai falantes que fan a distinción /p/ - /b/ mediante préstamos do francés (e do español no caso do Sáhara Occidental). Con todo, a cantidade de fonemas consonantes no hassanía é de 33 (ou 39 se se contan os casos marxinais).

A nivel fonético, as consonantes clásicas /f/ e /θ/ pronúncianse polo xeral como sonoras [v] (de aquí en diante marcadas como /v/) e [θ̬]. Porén, este último aínda se pronuncia de maneira distinta a /ð/, a diferenciación probablemente estea no número de aire expulsado. En posicións xeminadas (é dicir, nas que hai dúas consonantes idénticas consecutivas) e ao final das palabras, ambas as fonemas son xordas, para algúns falantes /θ/ aparentemente en todas as posicións. A fricativa uvular /ʁ/ tamén se realiza xorda nunha posición xeminada, aínda que non fricativa senón oclusiva: [qː]. Noutras posicións, a /ʁ/ etimolóxica semella estar en libre variación con /q/ (etimolóxica /q/, con todo, varía só con /ɡ/).

As vogais poden ser longas e curtas. As longas son as mesmas que no árabe clásico /aː iː uː/, e as curtas amplían isto nun: /a i ou ə/. Os ditongos clásicos /aj/ e /aw/ poden pronunciarse de moitas maneiras diferentes, as variantes máis comúns son [eːʲ] e [oːʷ], respectivamente. Con todo, as pronuncias como [aj] e [aw] ou [eː] e [oː], existen, mais son menos habituais.

Como na meirande parte dos dialectos do árabe magrebí, as vogais curtas etimolóxicas a maioría das veces elimínanse nas sílabas abertas (agás a terminación do substantivo feminino /-a/): /tak.o teu.biː/> /tə.ktbi/ 'ti (f.) escribes', /ka.ta.ba/> /ka.tab/> /ktəb/ 'el escribiu'. Nas sílabas pechadas restantes, a /a/ dialectal corresponde polo xeral á /a/ clásica, mentres que a /i/ e /ou/ clásicas fusionáronse en /ə/.

Porén, a /j/ morfolóxica está representada por [i] e /w/ por [ou] nunha posición pre-consonante inicial de palabra, o cal non é común: /ou.ɡəft/ 'levanteime' (raíz *wgf*; cf. /ktəbt/ 'escribín', raíz *ktb*), /i.naɡ.ɡaz/ 'descende' (prefixo de suxeito i-; cf. /*jə*.ktəb/ 'escribe', prefixo de suxeito jə-). En certos contextos, esta vogal inicial alóngase, o cal exemplifica o seu estado fonolóxico de vogal: /uːɡ.vu/ 'levantáronse'. Ademais, as vogais curtas /ai/ en sílabas abertas encóntrase en préstamos das linguas amazigh, como /a.raː.ɡaːʒ/ 'home', /i.vuː.kaːn/ 'tenreiros de 1 a 2 anos de idade' e /ou/ en forma pasiva: /ou.ɡaː.bəl/ 'atopouse'.

### Gramática 
Os substantivos definidos determínanse pola presenza do artigo *ël*, o cal está separado destes. Por exemplo: *ël bagra* 'a vaca', *ël ktaab* 'o libro'. Este artigo pódese reducir a unha soa consonante -I en ataque silábico e achégase ao substantivo. A -I final do determinante definido *ël* asimílase ás consonantes dentais iniciais dos substantivos que determina, dando unha consonante xeminada. Por exemplo: *ël salaam* > *ëssalaam* 'o saúdo', *ël raajil* > *ërraajil* 'o home'. A asimilación realízase a favor da consonante inicial do substantivo. O xénero existe no hasaní. Todos os substantivos que terminan en singular co son [a] son femininos. Por exemplo: xaayib > *xaayiba* 'ausente', muslim > *muslima* 'musulmán'. No entanto, o hassanía tamén ten bastantes substantivos que son femininos pero que non terminan en -a.

## Escritura 
O hassanía escríbese normalmente co alfabeto árabe, mais os falantes en Senegal escriben o árabe hassanía co alfabeto latino, como o establece o Decreto 2005-980, 21 de outubro de 2005.

## O hassanía e outros idiomas 
Moitos falantes de árabe hasaní educados tamén practican a diglosia. No Sáhara Occidental é común que se produza este *code-switching* entre o árabe hassanía, o árabe estándar moderno e o castelán, xa que España controlara esta rexión ata o 1975; no resto das territorios de fala hasanía, o francés é o segundo idioma falado.

## Frases de exemplo 
Ëwwël mën saꞌaadët linsaan: graaytu.

A primeira felicidade do home: aprender.

*Wë li gra yëḥraar wë yënḥallu ꞌayniih*.

O que aprende esperta e abre os ollos.

*Wël li bëyn ël gaari wël maahu gaari huwwë li bëyn, ëꞌmë wë ëŝŝaayiv*.

El sabe o que é semellante e o que está agochado.

## Véxase tamén 
* Árabe magrebí
* Árabe #estándar moderno
* Árabe dialectal
* Árabe clásico
* Imraguen
* Beni Hassan

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* "Hassaniya, the Arabic of Mauritania", Ao-Any, Riyadh S. / In: *Linguistics*; vol. 52 (1969), pag. 15 / 1969
* "Hassaniya, the Arabic of Mauritania", Ao-Any, Riyadh S. / In: *Studies in linguistics*; vol. 19 (1968), afl. 1 (mrt), pag. 19 / 1968
* "Hassaniya Arabic (Mali): Poetic and Ethnographic Texts", Heath, Jeffrey; Kaye, Alan S. / In: *Journal of Near Eastern studies*; vol. 65 (2006), afl. 3, pag. 218 (1) / 2006
* "Hassaniya Arabic (Mali): poetic and ethnographic texts", Heath, Jeffrey / Harrassowitz / 2003
* "Hassaniya Arabic (Mali) – English – French dictionary", Heath, Jeffrey / Harrassowitz / 2004

### Ligazóns externas 
* Dicionario Hassanía-Español
* Hassaniya Grammar Lessons