Teherán

**Tehran** (;  ) é a cidade máis grande da provincia de Teherán e a capital de Irán. Cuns 9 millóns de habitantes na cidade e uns 16 millóns na área metropolitana do Gran Teherán, Teherán é a cidade máis poboada de Irán e da Asia Occidental, e ten a segunda maior área metropolitana do Oriente Próximo, despois do Cairo. Ocupa o posto 24 do mundo por poboación das áreas metropolitanas.

Na época clásica, parte do territorio do actual Teherán estaba ocupada por Rhages, unha destacada cidade Media destruída nas invasións medievais árabe, turca e mongol. A moderna Ray é unha zona urbana absorbida actualmente pola área metropolitana do Gran Teherán. 

Teherán foi escollida por primeira vez como capital de Irán por Agha Mohammad Khan da dinastía Qajar en 1786, debido á súa proximidade aos territorios de Irán no Cáucaso, entón separados. de Irán nas guerras ruso-iranianas, para evitar as faccións rivalizantes das dinastías iranianas anteriormente gobernantes. A capital foi trasladada varias veces ao longo da historia, e Teherán é a 32ª capital nacional de Persia. A demolición e reconstrución a grande escala comezou na década de 1920, e Teherán foi destino de migracións masivas procedentes de todo Irán desde o século XX.

Teherán alberga numerosos lugares históricos, como os complexos reais de Golestán, Sa'dabad e Niavaran, onde se asentaron as dúas últimas dinastías do antigo Estado Imperial de Irán. Entre os monumentos máis famosos de Teherán atópase a Torre Azadi, un monumento conmemorativo construído baixo o reinado do xa Mohammad Reza Pahlavi da dinastía Pahlavi en 1971 para celebrar o 2, 500 aniversario da fundación do Estado Imperial de Irán, e a Torre Milad, a sexta torre autoportante máis alta do mundo, terminada en 2007, e a Ponte Tabiat, terminada en 2014.

A maioría da poboación é persa, e aproximadamente o 99% entende e fala a lingua persa, pero en Teherán viven grandes poboacións doutros grupos etnolingüísticos que falan persa, xa que a maioría das minorías están persianizadas e asimiladas.

Teherán conta cun aeroporto internacional (Aeroporto Imam Khomeini), un aeroporto nacional (Aeroporto de Mehrabad), unha estación central de ferrocarril, un sistema de tránsito rápido, Metro de Teherán, un sistema de tránsito rápido de autobuses, trolebuses, e unha ampla rede de autovías.

Os plans para trasladar a capital de Irán de Teherán a outra zona, debido á contaminación do aire e aos terremotos, aínda non recibiron a aprobación. Unha enquisa realizada en 2016 en 230 cidades de todo o mundo realizada pola consultora Mercer clasificou a Teherán no posto 203 en calidade de vida. Segundo o índice global de cidades de destino de 2016, Teherán atópase entre os dez destinos turísticos de máis rápido crecemento.

O concello declarou o 6 de outubro como día de Teherán en 2016, celebrando o día de 1907 no que a cidade se converteu oficialmente na capital de Irán.

## Etimoloxía 
Existen varias teorías sobre a orixe do nome da cidade de Teherán.

O lingüista iraniano Ahmad Kasravi, nun artigo "Shemiran-Teherán", suxeriu que Teherán e Kehran significan "o lugar cálido", e "Shemiran" significa "o lugar fresco". Enumerou cidades coa mesma base e sufixo e estudou os compoñentes da palabra nas antigas linguas iranianas, e chegou á conclusión de que Teherán e Keherán significaban o mesmo en diferentes familias lingüísticas iranianas, xa que a constante "t" e "k" están preto entre si en tales linguas. Tamén achegou probas de que as cidades chamadas "Shemiran" eran máis frías que as chamadas "Teherán" ou "Kehran". Considerou outras teorías da etimoloxía popular que non consideraban a historia antiga das linguas iranianas, como a teoría "Tirgan" e a teoría "Tahran".

Segundo outra teoría, "Teherán" deriva de Tiran/Tirgan, "a morada do deus Tir", o equivalente zoroastriano de Hermes. A antiga cidade parta de Tirán tiña unha veciña, Mehran ("morada de Mehr/Mithra", o anxo xusticeiro do sol zoroastriano). Ambas eran meras aldeas nos suburbios da gran cidade de Ray/Rhages. Mehran aínda existe como un distrito residencial no Gran Teherán, así como Ray, que forma os suburbios do sur de Teherán.

O sitio web oficial da Cidade de Teherán di que "Teherán" provén das palabras persas "Tah" que significa "fin" ou "fondo", e "Ran" que significa "ladeira [montaña]", literalmente, o fondo da montaña (ته کوه). Dada a posición de Teherán ao pé das montañas Alborz, isto parece plausible.

## Historia 
Os restos arqueolóxicos da antiga cidade de Ray suxiren que o asentamento en Teherán remóntase a máis de 8.000 anos.
### Orixes 
Teherán atópase na rexión histórica de Media. ( *Māda*) no noroeste de Irán. Na época do Imperio Medo, parte da actual Teherán era un suburbio da importante cidade meda de Rhages. ( ). Na *Videvdat* de Avesta (i, 15), Rhages menciónase como o duodécimo lugar sagrado creado por Ohrmazd. Nas inscricións persas antigas, Rhages aparece como provincia (Bistun 2, 10-18). Desde Rhages, Darío I enviou reforzos ao seu pai Hystaspes, que estaba a sufocar unha rebelión en Partia (Bistun 3, 1-10). aínda que os historiadores modernos en xeral sitúan o nacemento de Zoroastro na provincia de Khorasán.

O monte Damavand, o pico máis alto de Irán, que está situado preto de Teherán, é un lugar importante no *Šāhnāme* do poeta persa Ferdowsi, un poema épico iraniano baseado na antigas lendas de Irán. Aparece nas épicas como a terra natal do protoplasto Keyumars, o lugar de nacemento do rei Manuchehr, o lugar onde o rei Fereydun atou ao dragón demonio Aždahāk (Bivarasp), e o lugar onde Arash disparou a súa frecha.

Os turcos oguz invadiron Rhages en 1035 e de novo en 1042, pero a cidade foi recuperada baixo os selxúcidas e os anushtiginidos.
[miniatura|upright|esquerda|Retrato do gobernante da dinastía Qajar [Agha Mohammad Khan, no museo V&A de Londres.]]
O xa Abbas II residiu tamén en varias ocasións en Teherán e fíxose construír unha residencia chamada *Chāhār bāgh*. O xa Suleiman fixo construír unha secretaría imperial (*Divān Khāneh*) no centro da cidade (*Chenārestān*). É neste lugar onde o embaixador do sultán otomán Ahmet III reuniuse en 1721 co xa Sultán Hosein, último rei da dinastía safávida antes da invasión afgá. Ao final do século XVIII, Teherán non era máis que unha pequena cidade provincial pero tomara xa importancia para os soberanos iranianos.

En 1722, as tropas de Mir Mahmoud Hotaki invadiron Isfahán e Irán entrou nun período de problemas que sufriron tanto Teherán como a súa rexión.

A principios do século XVIII, Karim Khan da dinastía Zand mandou construír un palacio e unha oficina do goberno en Teherán, posiblemente para declarar a cidade a súa capital; pero máis tarde trasladou o seu goberno a Xiraz. Finalmente, o rei Qajar Agha Mohammad Khan escolleu Teherán como capital de Irán en 1786.

A elección da súa capital por parte de Agha Mohammad Khan baseouse nunha preocupación similar polo control do norte e do sur de Irán. Pero será o seu sucesor, o xa Fath Ali o verdadeiro construtor da capital. No Arg (barrio real), manda construír un conxunto palaciano, o Golestán, e no sueste, xunto ao bazar, unha primeira gran mesquita para a cidade. Co seu sucesor, o xa Mohammed (1835-1848), Teherán reborda os seus muros con residencias reais e principescas sempre cara ao norte, buscando o clima máis fresco das montañas Elburz e mellores augas dos seus torrentes. Esta dirección será unha tendencia permanente no futuro crecemento da capital. O primeiro plan de desenvolvemento de Teherán, de 1855, facía fincapé na estrutura espacial tradicional.
miniatura|upright|Mapa de Teherán en 1857
Despois de 50 anos de goberno Qajar, a cidade apenas tiña máis de 80.000 habitantes. Teherán tiña 19,79 quilómetros cadrados e multiplicouse por máis de catro, puxo en marcha obras para o abastecemento de auga, amplos e rectilíneos viais e grandes prazas (*Tupkhaneh*), co fin de facer de Teherán unha cidade a altura dos tempos.
[center|miniatura|441x441px|O [Xardín Nacional, Teherán|praza do desfile a mediados do século XIX, representando ao exército imperial con seu monarca absoluto no centro.]]

### Época moderna tardía 
[miniatura|upright|esquerda|pintura do [Triunfo de Teherán: Sardar Asad II e Sepahdar A'zam conquistaron Teherán en xullo de 1909]]
A crecente conciencia dos dereitos civís deu lugar á Revolución Constitucional e á primeira constitución de Irán en 1906. O 2 de xuño de 1907, o Parlamento aprobou unha lei sobre o goberno local coñecida como *Baladie* (lei municipal), na que se detallaban cuestións como o papel dos consellos dentro da cidade, as cualificacións dos membros, o proceso electoral e os requisitos para ter dereito a voto. O entón monarca Qajar Mohammad Ali Shah aboliu a constitución e bombardeou o parlamento coa axuda da Brigada Cosaca controlada por Rusia o 23 de xuño de 1908. A continuación, as forzas revolucionarias de Ali-Qoli Khan (Sardar Asade II) e Mohammad Vali Khan (Sepahdar A'zam) tomaron a cidade o 13 de xullo de 1909. Como resultado, o monarca foi exiliado e substituído polo seu fillo Ahmad, e restableceuse o parlamento.
upright|miniatura|Vista aérea de Teherán en 1925
Tras a primeira guerra mundial, a asemblea constituínte elixiu a Reza Shah da dinastía Pahlavi como novo monarca, quen suspendeu inmediatamente a lei municipal de 1907, substituíndo os concellos descentralizados e autónomos por unha planificación centralistas de goberno.. Varios edificios antigos, como partes do Palacio Golestán, Tekye Dowlat e Praza Tupkhane, foron substituídos por edificios modernos influídos pola arquitectura clásica iraniana, en particular os edificios do Banco Nacional, a xefatura de policía, a oficina de telégrafos e a academia militar.

Os cambios na trama urbana comezaron coa lei de ampliación de rúas de 1933, que serviu de marco para os cambios no resto das cidades. O Gran Bazar dividiuse á metade e moitos edificios históricos foron demolidos e substituídos por amplas avenidas rectas, e a textura tradicional da cidade substituíuse por interseccións de rúas cruciformes que creaban grandes rotondas nos principais espazos públicos, como o bazar.

Nun intento de crear unha rede que facilitase o transporte dentro da cidade, en 1937 demoléronse a antiga cidadela e as murallas, que foron substituídas por anchas rúas que atravesaban o tecido urbano. O novo plano de Teherán en 1937 estaba moi influído polos modelos modernistas de zonificación e redes de cuadrículas..
[miniatura|upright|A [Torre Azadi construíuse en 1971]].O monumento máis famoso de Teherán, a Torre Azadi, construíuse por orde do xa en 1971. Foi deseñada por Hossein Amanat, un arquitecto cuxo deseño gañou un concurso, combinando elementos da arquitectura sasánida clásica coa arquitectura posclásica iraniana. Anteriormente coñecida como *Torre Shahyad*, construíuse para conmemorar a 2.500 aniversario do Estado Imperial de Irán.

Durante a guerra iraniano-iraquí de 1980 a 1988, Teherán foi branco repetido de ataques aéreos e de mísiles scud.

A Torre Milad de 435 metros de altura, un dos proxectos de desenvolvemento propostos do Irán pre-revolucionario, terminouse en 2007, e converteuse nun famoso punto de referencia de Teherán. A ponte Tabiat é unha pasarela peonil de 270 metros,
 formado por varios distritos como Zafaraniyeh, Jordán, Elahiyeh, Pasdaran, Kamranieh, Ajodanieh, Farmanieh, Darrous, Niavaran, Jamaran, Aghdasieh, Mahmoodieh, Velenjak, Qeytarieh, Ozgol e Ekhtiarieh. Mentres que o centro da cidade alberga ministerios e sedes gobernamentais, os centros comerciais sitúanse máis ao norte.
### Clima 
[miniatura|upright|Análise da sustentabilidade urbana da área metropolitana de Teherán, utilizando o método dos "Círculos de sustentabilidade" do Programa de Cidades do [Pacto Mundial das Nacións Unidas|Pacto mundial da ONU]]
A maior parte de Teherán ten un clima semiárido frío (*BSk*, segundo a clasificación climática de Köppen), cun clima mediterráneo limítrofe (*Csa*) na zona norte da cidade, con veráns calorosos e secos e invernos frescos e chuviosos.  O clima de Teherán está definido en gran medida pola súa situación xeográfica, coas impoñentes montañas Alborz ao norte e o deserto central do país ao sur.

Como a cidade ten unha gran área, con diferenzas significativas de elevación entre varios distritos, o clima adoita ser máis fresco no norte montañoso que na parte sur plana de Teherán. Por exemplo, a rúa Valiasr de 17,3 km vai desde a estación de ferrocarril de Teherán que esta 1.117 m de altitude sobre o nivel do mar no sur da cidade ata a Praza Tajrish que esta a 1.712,6 m de altitude sobre o nivel do mar  no norte. Con todo, a elevación pode chegar mesmo a os 2000 m no barrio de Velenjak, no norte de Teherán. A escasa textura, a existencia de antigos xardíns, hortos, espazos verdes ao longo das estradas e a falta de actividades industriais no norte da cidade contribuíron a que o aire das zonas setentrionais sexa de 2 a 3 graos centígrados máis fresco que o das zonas meridionais da cidade. As correntes de aire teñen un grande efecto no clima de Teherán. O vento predominante que sopra do oeste fai que o oeste de Teherán estea sempre exposto ao aire fresco. Aínda que este vento trae fume e contaminación das zonas industriais occidentais, o seu forte vento saca o aire contaminado de Teherán Outras correntes de aire que sopran na zona de Teherán son:

# Brisa do Tochal: Co rápido arrefriado da cordilleira de Alborz pola noite, fórmase un centro local de alta presión no monte Tochal, e esta corrente fría flúe montaña abaixo debido ao seu peso e alta presión; así, unha suave brisa sopra cara á cidade desde o norte pola noite.

## Deporte 
Teherán foi a sede dos Xogos Asiáticos de 1974.

É a sede de dous equipos de fútbol que disputan a Primeira División do país: o Esteghlal FC, fundado en 1945, e o Persépolis FC, en 1963.

## Educación 
### Universidades da provincia de Teherán 
## Administración 
miniatura|500px|

A área metropolitana de Teherán abrangue varios departamentos, ou *Shahrestān*, da Provincia de Teherán, a maior parte da cidade está no departamento de Teherán pero tamén se estende polos de Eslamshahr, Rey e Shemiranat.

O departamento de Teherán limita co Departamento de Shemiranat ao norte, co de Damavand ao leste, cos de Eslamshahr, Pakdasht e Ray ao sur e cos de Karaj e Shahriar ao oeste.

O concello de Teherán (*Shahrdāri*) está dividido en 22 distritos (*Mantaghe*) que dispoñen de cadanseu centro administrativo. Ao mesmo tempo divídese en 112 barrios (*nāhiye*).

## Cidades irmandadas 
*  A Habana
*  Pretoria
*  Caracas
*  A Paz
*  Pequín
*  Minsk
*  Dushanbe
*  Seúl

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía
* Emerson, Charles. *1913: In Search of the World Before the Great War* (2013) compara Teherán con 20 grandes cidades do mundo; pp 309–24.

### Outros artigos 
* Imperio Aqueménida