Planeamento lingüístico

En sociolingüística, **a planificación lingüística** (tamén coñecida como **enxeñería lingüística**) é un esforzo deliberado para influír na función, estrutura ou adquisición de linguas ou variedades lingüísticas dentro dunha comunidade de fala. Robert L. Cooper (1989) define a planificación lingüística como *"a actividade de preparar unha ortografía, gramática e dicionario normativos para a orientación de escritores e falantes nunha comunidade de fala non homoxénea"* (p. 8). Xunto coa ideoloxía lingüística e as prácticas lingüísticas, a planificación lingüística forma parte da política lingüística, unha tipoloxía extraída da teoría de Bernard Spolsky. Segundo Spolsky, a **xestión lingüística** é un termo máis preciso que a planificación lingüística. A xestión lingüística defínese como *"o esforzo explícito e observable de alguén ou algún grupo que ten ou reclama autoridade sobre os participantes no dominio para modificar as súas prácticas ou crenzas"* (p. 4)  A planificación lingüística adoita asociarse coa planificación do goberno, pero tamén é usado por unha variedade de organizacións non gobernamentais, como organizacións de base e individuos. Os obxectivos desta planificación varían. Unha mellor comunicación a través da asimilación dunha única lingua dominante pode traer beneficios económicos ás minorías pero tamén se percibe que facilita o seu dominio político. Implica o establecemento de reguladores lingüísticos, como axencias formais ou informais, comités, sociedades ou academias para deseñar ou desenvolver novas estruturas para satisfacer as necesidades contemporáneas.

## Ideoloxía da lingua 
Catro ideoloxías lingüísticas xerais teñen o propósito de explicar as motivacións e decisións: 

* Internacionalización: a adopción dunha lingua non indíxena como medio de comunicación máis amplo, como lingua oficial ou nun dominio determinado, como o uso do inglés na India, Singapur, Filipinas, Papúa-Nova Guinea ou Suráfrica.

* Asimilación lingüística: a crenza de que cada membro dunha sociedade, independentemente da súa lingua nativa, debe aprender e utilizar a lingua dominante da sociedade na que vive. Un exemplo é o movemento só en inglés (*English-only*) dalgúns residentes dos Estados Unidos.

* Pluralismo lingüístico: o recoñecemento e apoio de moitas linguas dentro dunha mesma sociedade. Os exemplos inclúen a coexistencia de francés, alemán, italiano e romanche en Suíza; e o estado oficial compartido do inglés, o malayo, o tamil e o chinés mandarín en Singapur. A coexistencia de moitas linguas pode non xurdir necesariamente dunha ideoloxía lingüística consciente senón da relativa eficiencia de comunicarse nunha lingua compartida.

* Vernacularización: restauración e desenvolvemento dunha lingua indíxena, xunto coa súa adopción polo Estado como lingua oficial. Os exemplos inclúen o hebreo no estado de Israel e o quechua no Perú .

## Obxectivos 
Recoñecéronse once obxectivos de planificación lingüística (Nahir 2003): 

# Purificación da lingua: prescrición de normas de uso para preservar a "pureza lingüística", protexer a lingua das influencias estranxeiras e protexerse contra a desviación da lingua percibida desde dentro.
# Renacemento da lingua o intento de restablecer ao uso común unha lingua que ten poucos ou ningún falantes nativos 
# Reforma lingüística: cambio deliberado en aspectos específicos da lingua ou elementos extralingüísticos, como a gramática e a ortografía, para facilitar o uso.
# Normalización: intento de gañar prestixio para unha lingua ou dialecto rexional, desenvolvéndoo como a lingua estándar escollida dunha rexión.
# Difusión da lingua: intento de aumentar o número de falantes dunha lingua
# Modernización léxica: acuñación ou adaptación de palabras
# Unificación terminolóxica: desenvolvemento de terminoloxías unificadas, principalmente en dominios técnicos
# Simplificación estilística: simplificación do uso da lingua no léxico, gramática e estilo. Iso inclúe cambiar o uso da lingua en contextos sociais e formais.
# Comunicación interlingüística: facilitación da comunicación lingüística entre membros de distintas comunidades de fala
# Mantemento da lingua: preservación da lingua nativa dun grupo como primeira ou segunda lingua onde as presións ameazan ou provocan un descenso no status da lingua.
# Normalización de códigos auxiliares: estandarización de aspectos marxinais e auxiliares da linguaxe, como signos para xordos, topónimos ou regras de transliteración e transcrición.

## Tipos 
A planificación lingüística dividiuse en tres tipos:

### Planificación do status 
A planificación do status é a asignación ou reasignación dunha lingua ou dialecto a dominios funcionais dentro dunha sociedade, afectando así o status ou a posición dunha lingua.

#### Status da lingua 
O **status lingüístico** é distinto, aínda que está entrelazado, co **prestixio** e **a función lingüística**. O status lingüístico é a posición (ou posición) dada dunha lingua fronte a outras linguas. Unha lingua adquire status segundo o cumprimento de catro atributos, descritos en 1968 por dous autores diferentes, Heinz Kloss e William Stewart. Tanto Kloss como Stewart estipularon catro calidades dunha lingua que determinan o seu status. Os seus respectivos marcos difiren lixeiramente, pero enfatizan catro atributos comúns:

# Orixe da lingua: se unha determinada lingua é indíxena ou importada á comunidade de fala
# Grao de estandarización: o grao de desenvolvemento dun conxunto formal de normas que definen o uso "correcto".
# Estatuto xurídico
## Única lingua oficial (p. ex. francés en Francia e turco en Turquía)
## Lingua oficial común (p. ex inglés e afrikáans en Suráfrica ; francés, alemán, italiano e romanche en Suíza)
## Lingua oficial rexional (p. ex. igbo en Nixeria; Marathi en Maharashtra, India)
## Lingua promovida: carece de status oficial a nivel nacional ou rexional, pero é promovida e ás veces usada polas autoridades públicas para funcións específicas (p. ex. castelán en Novo México ; Pidgin de África Occidental (inglés en Camerún)
## Lingua tolerada: nin promovida nin prohibida; recoñecida pero ignorada (p. ex. Linguas nativas americanas nos Estados Unidos na actualidade)
## Lingua prohibida: desaconsellada por sancións ou restricións oficiais (p. ex. galego, éuscaro e catalán durante o franquismo en España; macedonio en Grecia; linguas indíxenas americanas durante a era dos internados)
# Vitalidade: a proporción, ou porcentaxe, de usuarios dunha lingua con respecto a outra variable, como a poboación total. Kloss e Stewart distinguen seis clases de distribución estatística. Non obstante, trazan a liña entre as clases en diferentes porcentaxes. Segundo Kloss, a primeira clase, o nivel máis alto de vitalidade, está delimitada por un 90% ou máis de falantes. As cinco clases restantes en orde decrecente son 70-89%, 40-69%, 20-39%, 3-19% e menos do 3%. Stewart define que as seis clases están determinadas polas seguintes porcentaxes de falantes: 75%, 50%, 25%, 10%, 5% e menos do 5%.

En conxunto, a orixe, o grao de normalización, o estatuto xurídico e a vitalidade expresan o status dunha lingua.

William Stewart describe dez dominios funcionais na planificación lingüística:

# Oficial: unha lingua oficial "funciona como unha lingua legalmente apropiada para todos os fins representativos política e culturalmente a nivel nacional". A función oficial dunha lingua adoita especificarse nunha constitución .
# Provincial: unha lingua provincial funciona como lingua oficial para unha área xeográfica menor que un Estado-nación, normalmente unha provincia ou rexión (p. ex. francés en Quebec) 
# Comunicación máis ampla: unha lingua de comunicación máis ampla pode ser oficial ou provincial, pero o máis importante é que funciona como un medio de comunicación a través das fronteiras lingüísticas dentro dunha nación (p. ex. hindi na India; Lingua suahili en África Oriental)  As actividades de planificación do corpus adoitan xorden como resultado das crenzas sobre a adecuación da forma dunha lingua para cumprir as funcións desexadas.  A diferenza da planificación do status, que é realizada maioritariamente por administradores e políticos, a planificación do corpus é xeralmente o traballo de persoas con maior coñecementos lingüísticos.  O uso da escritura nunha comunidade de fala pode ter efectos socioculturais duradeiros, que inclúen a transmisión máis sinxela de material a través das xeracións, a comunicación cun maior número de persoas e un estándar co que se adoita comparar variedades de linguas faladas. O lingüista Charles A. Ferguson fixo dúas observacións fundamentais sobre os resultados da adopción dun sistema de escritura. En primeiro lugar, o uso da escritura engade outra forma da lingua ao repertorio da comunidade. Aínda que a lingua escrita adoita considerarse secundaria á falada, o vocabulario, as estruturas gramaticais e as estruturas fonolóxicas dunha lingua adoitan adoptar características na forma escrita que son distintas da forma falada. En segundo lugar, o uso da escritura adoita levar á crenza popular de que a lingua escrita é a lingua "real" e que a fala é unha corrupción da mesma. A linguaxe escrita é vista como máis conservadora, mentres que a forma falada é máis susceptible ao cambio de lingua. Áreas reliquias illadas da lingua falada poden ser menos innovadoras que a forma escrita, ou a lingua escrita pode estar baseada nunha variedade diverxente da lingua falada.

Un exemplo de guión orixinal inclúe o desenvolvemento da escritura armenia no 405 d. C. por San Mesrop Mashtots. Aínda que a escritura foi modelada seguindo o alfabeto grego, distinguía o armenio dos alfabetos grego e siríaco dos pobos veciños. Así mesmo, a principios do século XIX, Sequoyah (do pobo cherokee) deseñou unha ortografía para a lingua cherokee no sueste dos actuais Estados Unidos. Emprega algúns caracteres latinos pero tamén introduce outros novos.

#### Normalización 
O proceso de estandarización adoita implicar unha variedade dunha lingua que prima sobre outros dialectos sociais e rexionais dunha lingua. Outro enfoque, onde os dialectos son mutuamente intelixibles, é introducir unha forma escrita polifonémica que pretende representar todos os dialectos dunha lingua de forma adecuada pero sen unha forma falada estándar. Se se escolle un dialecto, pasa a ser percibido como supradialectal e a "mellor" forma da lingua. 

A elección da lingua estándar ten importantes consecuencias sociais, xa que beneficia aos falantes cuxo dialecto falado e escrito se axuste máis ao estándar elixido. O estándar elixido é xeralmente falado polo grupo social máis poderoso dentro da sociedade, e imponse a outros grupos como a forma de emular, facendo que a norma estándar sexa necesaria para a mobilidade socioeconómica. Na práctica, a normalización implica en xeral aumentar a uniformidade da norma, así como a codificación da norma.

A historia do inglés ofrece un exemplo de estandarización durante un período prolongado, sen unha planificación lingüística formalmente recoñecida. O proceso de estandarización comezou cando William Caxton introduciu a imprenta en Inglaterra en 1476. Isto foi seguido pola adopción do dialecto de Midlands do sueste, falado en Londres, como lingua impresa. Debido ao uso do dialecto para fins administrativos, gobernamentais, comerciais e literarios, afianzouse como a máis prestixiosa variedade do inglés. Despois do desenvolvemento das gramáticas e dos dicionarios no século XVIII, o auxe do capitalismo, a industrialización, a urbanización e a educación de masas levaron á difusión deste dialecto como norma cultural para a lingua inglesa.

#### Modernización 
A modernización prodúcese cando unha lingua necesita ampliar os seus recursos para cumprir funcións. A modernización prodúcese a miúdo cando unha lingua sofre un cambio de status, como cando un país obtén a independencia dunha potencia colonial ou cando se produce un cambio na política de educación lingüística.  A principal forza na modernización é a expansión do léxico, que permite que a lingua discuta temas nos dominios semánticos modernos. Os planificadores lingüísticos xeralmente elaboran novas listas e glosarios para describir novos termos técnicos, pero tamén é necesario asegurarse de que os novos termos sexan utilizados de forma consistente polos sectores adecuados dentro da sociedade. Aínda que algunhas linguas, como o xaponés e o húngaro, experimentaron unha rápida expansión léxica para satisfacer as demandas da modernización, outras linguas, como o hindi e o árabe, non o lograron. Esta expansión é axudada polo uso de novos termos en libros de texto e publicacións profesionais. As cuestións do purismo lingüístico adoitan desempeñar un papel importante na expansión léxica, pero o vocabulario técnico pode ser eficaz dentro dunha lingua, independentemente de que proceda do propio proceso de formación de palabras da lingua ou dun amplo préstamo doutra lingua. 

A planificación da adquisición adoita integrarse nun proceso de planificación lingüística máis amplo no que se avalían os estados das linguas, se revisan os corpus e finalmente se introducen os cambios na sociedade a nivel nacional, estatal ou local a través dos sistemas educativos, que van dende as escolas primarias até as universidades.  Este proceso de cambio pode supoñer unha alteración no formato dos libros de texto do alumnado, un cambio nos métodos de ensino dunha lingua oficial ou o desenvolvemento dun programa lingüístico bilingüe, só por citar algúns. Por exemplo, se un goberno opta por elevar o nivel de status dunha determinada lingua ou cambiar o seu nivel de prestixio, pode establecer unha lei que obrigue aos profesores a ensinar só nesta lingua ou que os libros de texto se escriban utilizando só a escritura desta lingua. Isto, á súa vez, apoiaría a elevación do status da lingua ou podería aumentar o seu prestixio. Deste xeito, a planificación da adquisición utilízase a miúdo para promover a revitalización lingüística, que pode cambiar o estado dunha lingua ou revertir un cambio lingüístico, ou para promover o purismo lingüístico. 

# Elixir as linguas que se deben ensinar dentro do currículo.
# Determinar a cantidade e calidade da formación do profesorado.
# Implicar as comunidades locais.
# Determinar que materiais se empregarán e como se incorporarán ao temario.
# Establecer un sistema de avaliación local e estatal para supervisar o progreso.
# Para determinar os custos financeiros.

#### Problemas 
Aínda que a planificación de adquisicións pode ser útil para os gobernos, hai problemas que deben ser considerados. Mesmo cun sistema sólido de avaliación e avaliación, os efectos dos métodos de planificación nunca poden ser certos; os gobernos deben considerar os efectos sobre outros aspectos da planificación estatal, como a planificación económica e política. Algúns cambios de adquisición propostos tamén poderían ser demasiado drásticos ou instituírse de súpeto sen unha planificación e organización adecuadas. A planificación da adquisición tamén pode ser un esgotamento financeiro, polo que é esencial unha planificación adecuada e a concienciación dos recursos financeiros. Polo tanto, é importante que os obxectivos do goberno sexan organizados e planificados con coidado. Elixir a lingua de ensino que sería máis beneficiosa para unha comunicación eficaz a nivel local e estatal require unha planificación reflexiva e está rodeada de debate. Algúns estados prefiren ensinar só na lingua oficial, pero algúns pretenden fomentar a diversidade lingüística e, polo tanto, social, fomentando o ensino en varias linguas (nativas). O uso dunha única lingua de ensino apoia a unidade e a homoxeneidade nacional mentres que a incorporación de diferentes linguas pode axudar aos estudantes a aprender mellor ao ofrecer perspectivas alternativas.

#### Organizacións non gobernamentais 
Ademais do sector educativo, hai sectores ou organizacións non gobernamentais que inciden significativamente na adquisición da lingua, como a Académie Française de Francia ou a RAE, entre outras academias de castelán (ASALE). Estas organizacións adoitan escribir os seus propios dicionarios e gramáticas, afectando así aos materiais aos que están expostos os estudantes nas escolas. Aínda que estas organizacións non teñen o poder oficial, inflúen nas decisións de planificación do goberno, como os materiais educativos, que afectan á adquisición. Durante e despois da colonización, os irlandeses competiran con ingleses e escoceses; o movemento para restaurar a lingua gañou impulso despois da Guerra de Independencia irlandesa. A Liga Gaélica foi fundada para promover a adquisición de irlandés nas escolas e "desanglicizar" Irlanda.

## Estudo de caso: o quechua no Perú 
### Planificación do status 
A historia da planificación lingüística do Perú comeza no século XVI coa colonización hispánica. Cando os conquistadores casteláns chegaron ao Perú, o quechua serviu como lingua de comunicación máis ampla, lingua franca, entre españois e nativos peruanos. Co paso dos anos, os casteláns afirmaban a superioridade da lingua castelá; como resultado, o castelán gañou prestixio, tomando o relevo como lingua de comunicación máis ampla e lingua dominante do Perú. En 1975, baixo a dirección do presidente Juan Velasco Alvarado, o goberno revolucionario do Perú declarou o quechua lingua oficial do Estado peruano, "co-igual co español". Catro anos despois, a lei foi revertida.

Cando o quechua se converteu en lingua oficial no Perú en 1975, a introdución da lingua nos dominios educativos e gobernamentais fixo imprescindible ter unha lingua escrita estándar. A tarefa de adoptar un sistema de escritura resultou ser un punto de discusión entre os lingüistas peruanos. Aínda que a maioría aceptaron usar o alfabeto latino, os lingüistas non estaban de acordo sobre como representar o sistema fonolóxico do quechua, especialmente no que respecta ao sistema vocálico. Representantes da Academia Peruana da Lingua Quechua e do Instituto de Verán de Lingüística quixeron representar os alófonos das vogais /i/ e /u/ con letras separadas  e , o que crea un aparente sistema de cinco vogais. Argumentaron que isto facilita a aprendizaxe do idioma para persoas que xa están familiarizadas co castelán escrito. Porén, outros lingüistas peruanos argumentaron que un sistema de tres vogais era máis fiel á fonoloxía do quechua. Despois de anos de debate e desacordo, en 1985 os lingüistas peruanos propuxeron o alfabeto pan-quechua como unha representación precisa da lingua, e este foi adoptado nos programas de educación intercultural bilingüe e nos libros de texto. Porén, a Academia Peruana e o SIL negáronse a adoptalo e continuaron propoñendo novos alfabetos, deixando o asunto sen resolver. O sistema educativo do Perú baséase no castelán, lingua oficial do país. A pesar do seu baixo prestixio, o quechua aínda é falado por millóns de indíxenas peruanos, unha gran parte dos cales son bilingües en quechua e castelán. Hai un desexo de preservar a singularidade do quechua como lingua con atributos propios e representacións da cultura. Algúns argumentan que promover un programa de alfabetización diverso dálle aos estudantes perspectivas diversas sobre a vida, que só poderían mellorar a súa experiencia educativa. Antes de 1975, o Perú tiña programas de educación bilingüe, pero o quechua non se ensinaba como materia nas escolas primarias e secundarias. Despois da reforma educativa de 1975, o quechua e o castelán tiñan posición en programas bilingües, pero só en comunidades de fala restrinxida. Estes programas experimentais foron entón cancelados debido a un cambio na planificación do goberno, pero de novo restablecidos en 1996. Mesmo cos programas nacionais de educación intercultural bilingüe, os profesores das escolas locais e os membros da comunidade adoitan prefiren usar o castelán, o apoio desestabilizador para a educación bilingüe. Isto subliña a importancia do apoio comunitario como obxectivo para o sector educativo, como se mencionou anteriormente. Algúns cren que, debido ao maior prestixio nacional do castelán, é máis beneficioso social e economicamente aprender esa lingua. É dubidoso se estes programas educativos beneficiarán á educación ou elevarán o status do quechua.

## Notas 

## Véxase tamén 
* Linguaxe de xénero neutro
* Adquisición da linguaxe
* Política lingüística
* Dinamización lingüística
* Dereitos lingüísticos
* Interlingüística
* Normalización (sociolingüística)
* Normalización lingüística

### Bibliografía 
* Bastardas-Boada, Albert. "Language planning and language ecology: Towards a theoretical integration." 2000.
* Cobarrubius, Juan & Joshua Fishman, eds. *Progress in Language Planning: International Perspective*. A Haia: Mouton, 1983.
* Cooper, R. L. *Language Planning and Social Change*. Nova York: Cambridge University Press, 1989.
* Hult, F.M., & Johnson, D.C. (eds.) (2015). *Research Methods in Language Policy and Planning: A Practical Guide.* Malden, MA: Wiley-Blackwell .
* Kadochnikov, Denis (2016). *Languages, Regional Conflicts and Economic Development: Russia.* en: Ginsburgh, V., Weber, S. (Eds.). *The Palgrave Handbook of Economics and Language*. Londres: Palgrave Macmillan. pp. 538-580. ; ISBN&nbsp;978-1-137-32505-1
* Rubin, Joan, Björn H. Jernudd, Jyotirindra Das Gupta, Joshua A. Fishman e Charles A. Ferguson, eds. *Language Planning Processes*. A Haia: Mouton Publishers, 1977.
* 
* Silva, Diego B. (2019). Language policy in Oceania. *Alfa, Rev. Linguíst.* 63 (2).

#### Revistas relevantes 
* *Current Issues in Language Planning* (Routledge) Páxina principal-
* *Language Policy* (Springer) Páxina principal
* *Language Problems and Language Planning.* Páxina principal

### Ligazóns externas 
* Artigos sobre planificación lingüística en África Occidental (Journal of West African Languages)