Trípoli, Libia

**Trípoli** (en árabe: **طرابلس Ṭarābulus**) é a capital de Libia. É a maior cidade, o principal porto marítimo e o maior centro comercial e manufacturador do país. Tamén é a sede do Goberno Nacional e da Universidade Al-Fateh.

Coñecida historicamente como **Trípoli de Occidente**, está situada no noroeste de Libia, na beira do deserto, nun punto de terra rochosa que se proxecta cara ao Mar Mediterráneo e forma unha baía. Trípoli fundouse no século VII a.C. polos fenicios, que lle deron o nome líbico-bérbere **Oyat** (púnico 𐤅𐤉𐤏𐤕, wyʿt),  antes de pasar ás mans dos gobernantes gregos de Cirenaica como Oea (Lingua grega antiga Οἴα, Oía). Hai moitos sitios de importancia arqueolóxica en Trípoli. *Trípoli* tamén pode referirse ao Distrito de Trípoli.

## Nome
No mundo árabe, Trípoli tamén se coñece como "Trípoli de Occidente" (en ), para distinguila de Trípoli, Líbano, coñecida en árabe como  (en ), que significa "Trípoli do Levante". É chamada cariñosamente "A Serea do Mediterráneo" (en ), describindo as súas augas turquesas e os seus edificios encalados.

O nome deriva do grego antigo Trípolis (), de , tres cidades referíndose a Oea, Sabratha e Leptis Magna. A cidade de Oea foi a única das tres que sobreviviu á antigüidade, e pasou a coñecerse como Trípoli, dentro dunha rexión máis ampla coñecida como Tripolitania. A veciña Sabratha era ás veces chamada polos mariñeiros "Vella Trípoli".

## Historia
### Oea e Tripolitania
A cidade fundouse no século VII a.C. polos fenicios, que lle deron o nome líbico-bérber de Oyat (púnico: 𐤅𐤉𐤏𐤕, *wyʿt*),

Segundo al-Baladhuri, Trípoli foi, a diferenza do norte de África occidental, tomada polos musulmáns moi cedo despois da Alexandría, no ano 22 da Hijra, é dicir, entre o 30 de novembro de 642 e o 18 de novembro de 643 d.C. Tras a conquista, Trípoli foi gobernada por dinastías con base no Cairo, Exipto (primeiro os fatimís, os Banu Khazrun e, máis tarde, os mamelucos) e Kairuan en Ifriqiya (as dinastías árabes fihrís, muhallabids e aghlábid). Durante algún tempo formou parte do califato almohade bérbere, do reino hafsí e dos Banu Thabit.

### Séculos XVI a XIX
thumb|left|Mapa histórico de Trípoli por Piri Reis

En 1510, a cidade foi conquistada por Pedro Navarro, conde de Oliveto para España. En 1530, foi asignada xunto con Malta aos Cabaleiros de San Xoán, que foran expulsados ​​polos turcos otománs da súa fortaleza na illa de Rodas. Ao atoparse en territorio hostil, os cabaleiros reforzaron as murallas da cidade e construíron defensas. Aínda que construídas sobre edificios máis antigos (posiblemente incluíndo un baño público romano), moitas das primeiras estruturas defensivas do castelo de Trípoli (ou "Assaraya al-Hamra", *é dicir*, o "Castelo Vermello") atribúense aos cabaleiros de San Xoán.

Despois de combater previamente a piratería desde a súa base en Rodas, os cabaleiros recibiron o control da cidade para evitar que fose reconquistada polos piratas berberiscos. Os trastornos que os piratas causaron ás rutas marítimas cristiás no Mediterráneo foran un dos principais incentivos para a conquista española da cidade.

[thumb|Trípoli, 1675, mapa de [John Seller ]]

Os cabaleiros ocuparon a cidade ata o Asedio de Trípoli en 1551 e a súa rendición aos otománs, liderados polo comandante turco musulmán Turgut Reis. Turgut Reis serviu como paxá de Trípoli. Durante o seu reinado, adornou e construíu a cidade, converténdoa nunha das cidades máis impresionantes da costa norteafricana. Turgut foi enterrado en Trípoli despois da súa morte en 1565. O seu corpo foi levado desde Malta, onde caera durante o asedio otomán da illa, a unha tumba na Mesquita de Sidi Darghut que edificara preto do seu palacio en Trípoli. O palacio desapareceu desde entón (supostamente estaba situado entre a chamada "prisión otomá" e o Arco de Marco Aurelio), pero a mesquita, xunto coa súa tumba, aínda se mantén en pé, preto da porta Bab Al-Bahr.

Tras a captura polos turcos otománs, Trípoli volveu converterse nunha base de operacións para os piratas berberiscos. Un dos varios intentos occidentais de desaloxalos de novo foi un ataque da Royal Navy baixo o mando de John Narborough en 1675, do cal sobreviviu un vívido relato dunha testemuña ocular. 
[thumb|Buques holandeses fronte a Trípoli por [Reinier Nooms, ca.1650]] 

O dominio otomán efectivo durante este período (1551–1711) foi a miúdo obstaculizado polo corpo local de xanízaros. Destinados a funcionar como executores da administración local, o capitán dos xanizarios e os seus compinches eran a miúdo os gobernantes "de facto".

En 1711, Ahmed Karamanli, un oficial xanízaro de orixe turca, matou o gobernador otomán, o "Paxá", e estableceuse como gobernante da rexión de Tripolitania. En 1714, afirmara unha especie de semiindependencia do sultán otomán, anunciando a dinastía Karamanli. Esperábase que os paxas de Trípoli pagasen un imposto tributario regular ao sultán, pero en todos os demais aspectos eran gobernantes dun reino independente. Esta orde de cousas continuou baixo o goberno dos seus descendentes, acompañada da piratería e a extorsión descaradas ata 1835, cando o Imperio Otomán aproveitou unha loita interna e restableceu a súa autoridade.

A provincia otomá (*vilayet*) de Trípoli (incluíndo o *sanjak* dependente de Cirenaica) estendíase ao longo da costa sur do Mediterráneo entre Tunisia ao oeste e Exipto ao leste. Ademais da propia cidade, a área incluía Cirenaica (a meseta de Barca), a cadea de oasis na depresión de Aujila, Fezzan e os oasis de Ghadames e Ghat, separados por terreos areosos e pedregosos. Unha fonte chinesa do século XVI mencionaba Trípoli e describía os seus produtos agrícolas e téxtiles.

### Guerras Berbericas (1801 - 1815)
[thumb|upright|O USS *Philadelphia*, fragata pesada da [Armada dos Estados Unidos, ardendo na Segunda Batalla do Porto de Trípoli durante a Primeira Guerra Berberica en 1804]]

A principios do século XIX, a rexencia de Trípoli, debido ás súas prácticas piratas, estivo dúas veces involucrada na guerra cos Estados Unidos. En maio de 1801, o paxá esixiu un aumento do tributo (83.000 dólares) que o goberno dos Estados Unidos levaba pagando desde 1796 para a protección do seu comercio contra a piratería en virtude do Tratado con Trípoli de 1796. A demanda foi rexeitada polo terceiro presidente Thomas Jefferson, eenviou unha forza naval desde os Estados Unidos para bloquear Trípoli.

A Primeira Guerra Berberisca (1801–1805) prolongouse durante catro anos. En 1803, os soldados tripolitanos capturaron a fragata pesada da Armada dos Estados Unidos *Philadelphia* e levaron ao seu comandante, o capitán William Bainbridge, e a toda a tripulación como prisioneiros. Isto foi despois de que o *Philadelphia* encallase cando o capitán intentou navegar demasiado preto do porto de Trípoli. Despois de varias horas encallado e de lanchas de artillería tripolitanas disparando contra o *Philadelphia*, aínda que ningúnha alcanzou ao *Philadelphia*, o capitán Bainbridge tomou a decisión de renderse. O *Philadelphia* volveuse máis tarde contra os estadounidenses e ancorarono no porto de Trípoli como unha batería de artillería mentres os seus oficiais e a tripulación estaban prisioneiros en Trípoli. Ao ano seguinte, o tenente da Armada dos Estados Unidos Stephen Decatur liderou un audaz ataque nocturno exitoso para recuperar e queimar o buque de guerra en lugar de velo permanecer en mans inimigas. Os homes de Decatur prenderon lume ao "Philadelphia" e escaparon.

Un incidente notable na guerra foi a expedición emprendida polo cónsul diplomático William Eaton co obxectivo de substituír o paxa por un irmán maior que vivía no exilio, que prometera acceder a todos os desexos dos Estados Unidos. Eaton, á fronte dunha forza mixta de soldados, mariñeiros e marines estadounidenses, xunto con mercenarios gregos, árabes e turcos que sumaban aproximadamente 500 efectivos, marchou a través do deserto exipcio/libio desde Alexandría, Exipto e coa axuda de tres buques de guerra estadounidenses, tivo éxito na capturando Derna. Pouco despois, o 3 de xuño de 1805, asinouse a paz. O paxá puxo fin ás súas esixencias e recibiu 60.000 dólares como rescate polos prisioneiros do "Filadelfia" ao abeiro do Tratado con Trípoli de 1805.

En 1815, como consecuencia de novos ultraxes e debido á humillación da derrota anterior, os capitáns Bainbridge e Stephen Decatur, á fronte dun escuadrón estadounidense, visitaron de novo Trípoli e obrigaron ao paxá a cumprir as esixencias dos Estados Unidos. Véxase Segunda Guerra Berberisca.

### Época otomá tardía (1835–1912)
[thumb|[Época otomá|Torre do reloxo otomá na medina vella de Trípoli]]

En 1835, os otománs aproveitaron unha guerra civil local para reafirmar a súa autoridade directa. Despois desa data, Trípoli estivo baixo o control directo da Sublime Porta. As rebelións de 1842 e 1844 non tiveron éxito. Despois da ocupación francesa de Tunisia (1881), os otománs aumentaron considerablemente a súa gornición en Trípoli.

### Época italiana (1912–1947)
thumb|Escudo de armas usado de 1919 a 1947

Italia afirmara durante moito tempo que Trípoli estaba dentro da súa zona de influencia e que Italia tiña dereito a preservar a orde dentro do estado. Co pretexto de protexer os seus propios cidadáns que vivían en Trípoli do goberno otomán, declarou a guerra aos otománs o 29 de setembro de 1911 e anunciou a súa intención de anexar Trípoli. O 1 de outubro de 1911, librouse unha batalla naval en Prevesa, Grecia, e tres barcos otománs foron destruídos.

[miniatura|[Colonos italianos en Libia|Colonos italianos e libios indíxenas en Trípoli, década de 1930]]

Mediante o Guerra Ítalo-Turca, a soberanía italiana sobre a Tripolitania e a Cirenaica foi recoñecida polos otománs, aínda que ao califa se lle permitiu exercer a autoridade relixiosa. Italia concedeu oficialmente a autonomía despois da guerra, pero ocupou gradualmente a rexión. Administrada orixinalmente como parte dunha única colonia, Trípoli e a súa provincia circundante foron unha colonia independente desde o 26 de xuño de 1927 ata o 3 de decembro de 1934, cando todas as posesións italianas no norte de África se fusionaron nunha soa colonia. En 1930 tiña 108.240 habitantes, incluídos 39.096 italianos.

Trípoli experimentou unha enorme mellora arquitectónica e urbanística baixo o dominio italiano: o primeiro que fixeron os italianos foi crear a principios da década de 1920 un sistema de sumidoiros (do que ata entón carecían) e un hospital moderno.

Na costa da provincia construíuse en 1937-1938 unha sección da Litoranea Balbia, unha estrada que ía desde a fronteira con Trípoli e Tunisia ata a fronteira de Exipto. A matrícula do coche para a provincia italiana de Trípoli era "TL".

[thumb|*Fiera internazionale di Tripoli* ([Feira Internacional de Trípoli) en 1939]]

Ademais, en 1927, os italianos fundaron a Feira Internacional de Trípoli, co obxectivo de promover a economía de Trípoli. Esta é a feira comercial máis antiga de África. A chamada *Fiera internazionale di Tripoli* foi unha das principais "Feiras" internacionais do mundo colonial na década de 1930, e foi promovida internacionalmente xunto co Gran Premio de Trípoli como un escaparate da Libia italiana.

Os italianos crearon o Gran Premio de Trípoli, un evento internacional de carreiras de automobilismo que se celebrou por primeira vez en 1925 nun circuíto de carreiras nos arredores de Trípoli. O Gran Premio de Trípoli disputouse ata 1940. O primeiro aeroporto de Libia, a Base Aérea de Mellaha, foi construída pola Forza Aérea Italiana en 1923 preto do circuíto de carreiras de Trípoli. O aeroporto chámase actualmente Aeroporto Internacional de Mitiga.

Trípoli incluso tiña unha estación de tren con algunhas pequenas conexións ferroviarias con cidades próximas, cando en agosto de 1941 os italianos comezaron a construír unha nova vía férrea de 1040 km. (cun ​​ancho de vía de 1435 mm, como o que se usa en Exipto e Tunisia) entre Trípoli e Bengasi. Pero a guerra detivo a construción ao ano seguinte.

Trípoli estivo controlada por Italia ata 1943, cando as provincias de Tripolitania e Cirenaica foron capturadas polas forzas aliadas. A cidade caeu en mans das tropas do Oitavo Exército británico o 23 de xaneiro de 1943. Trípoli foi gobernada polos británicos ata a independencia en 1951. Segundo os termos do tratado de paz de 1947 cos Aliados, Italia renunciou a todas as reclamacións sobre Libia.

### Era de Gadafi (1969–2011)
O coronel Muammar Gaddafi converteuse en líder de Libia o 1 de setembro de 1969 tras un golpe de estado exitoso.

O 15 de abril de 1986, o presidente dos EE.UU. Ronald Reagan ordenou importantes bombardeos, denominados Operación El Dorado Canyon, contra Trípoli e Bengasi, nos que morreron 45 militares e membros do goberno libios, así como 15 civís. Este ataque produciuse tras a interceptación por parte dos Estados Unidos de mensaxes télex da embaixada de Libia en Berlín Oriental que suxerían a participación do líder libio Muamar o Gadafi nun atentado con bomba o 5 de abril na discoteca La Belle de Berlín Occidental, unha discoteca frecuentada por militares estadounidenses. Entre as presuntas vítimas mortais do ataque de represalia dos Estados Unidos do 15 de abril estaba a filla adoptiva de Gadafi, Hana o Gadafi.

As sancións das Nacións Unidas contra Libia impostas en abril de 1992 en virtude da Resolución 748 do Consello de Seguridade levantáronse en setembro de 2003, o que aumentou o tráfico a través do porto de Trípoli e a través dos aeroportos de Libia. Este levantamento da resolución tivo un impacto positivo na economía da cidade, permitindo a entrada de máis mercadorías na cidade.

### Guerra civil Libia (2011)
thumb|Liñas da fronte durante a Batalla de Trípoli (20–28 de agosto de 2011)

En febreiro e marzo de 2011, Trípoli foi testemuña de intensas protestas antigobernamentais e respostas violentas do goberno que resultaron en centos de mortos e feridos. A Praza Verde da cidade foi o escenario dalgunhas das protestas. As protestas anti-Gadafi foron finalmente esmagadas, e Trípoli foi o escenario de manifestacións pro-Gadafi.

As defensas da cidade leais a Gadafi incluían o cuartel xeral militar en Bab al-Aziziyah (onde se atopaba a residencia principal de Gadafi) e o Aeroporto Internacional de Mitiga. Neste último, o 13 de marzo, Ali Atiyya, un coronel da Forza Aérea Libia, desertou e uniuse á revolución.

A finais de febreiro, as forzas rebeldes tomaron o control de Zawiya, unha cidade aproximadamente 50 km. ao oeste de Trípoli, aumentando así a ameaza para as forzas pro-Gadafi na capital. Durante a posterior batalla de Zawiya, as forzas lealistas asediaron a cidade e finalmente a recuperaron o 10 de marzo.

Cando comezou a intervención militar de 2011 en Libia o 19 de marzo para impor unha zona de exclusión aérea da ONU sobre o país, a cidade volveu ser atacada por aire. Foi a segunda vez que Trípoli foi bombardeada desde os ataques aéreos estadounidenses de 1986 e a segunda vez desde o ataque aéreo de 1986 que bombardeou Bab al-Azizia, o complexo fortemente fortificado de Gadafi.

En xullo e agosto, as comunidades revolucionarias libias en liña publicaron chíos e actualizacións sobre os ataques dos combatentes rebeldes a vehículos e puntos de control progubernamentais. Nun deses ataques, Saif al-Islam Gaddafi e Abdullah Senussi foron obxectivos. Non obstante, o goberno negou calquera actividade revolucionaria dentro da capital. Varios meses despois do levantamento inicial, as forzas rebeldes nas Montañas Nafusa avanzaron cara á costa, retomaron Zawiya e chegaron a Trípoli o 21 de agosto. O 21 de agosto, a simbólica Praza Verde, inmediatamente renomeada como Praza dos Mártires polos rebeldes, foi tomada baixo control rebelde e os carteis pro-Gadafi foron arrincados e queimados.

Durante un discurso de radio o 1 de setembro, Gadafi declarou que a capital da Gran Jamahiriya Árabe Libia Popular Socialista fora trasladada de Trípoli a Sirte, despois de que os rebeldes tomasen o control de Trípoli.

En agosto e setembro de 2014, os grupos armados islamistas ampliaron o seu control do centro de Trípoli. O parlamento da Cámara de Representantes estableceu operacións nun transbordador grego en Tobruk. Un parlamento rival do Novo Congreso Nacional Xeral continuou a operar en Trípoli.

### Acontecementos recentes
Os enfrontamentos de Trípoli de 2022 e os enfrontamentos de Trípoli de 2023 continuaron a causar trastornos na cidade.

## Xeografía
thumb|Imaxe de satélite do centro de Trípoli thumb|Vista dun satélite de Trípoli

Trípoli atópase no extremo occidental de Libia, preto da fronteira con Tunisia, no continente africano. Máis de mil quilómetros separan Trípoli da segunda cidade máis grande de Libia, Bengasi. Os oasis costeiros alternan con zonas areosas e lagoas ao longo das costas de Tripolitania durante máis de 300 km.. A cidade atópase a uns 70 quilómetros ao norte das montañas Nafusa, a fonte de ríos estacionais como Wadi Mejenin, que ten unha presa para recoller os fluxos de auga estacionais.

### División administrativa
Ata 2007, a "Sha'biyah" incluía a cidade, os seus suburbios e os seus arredores inmediatos. Nos sistemas administrativos máis antigos e ao longo da historia, existía unha provincia ("muhafazah"), un estado ("wilayah") ou unha cidade-estado cunha área moito maior (aínda que non con límites constantes), que ás veces se denomina erroneamente Trípoli, pero que debería chamarse Tripolitania.

Como distrito, Trípoli limita cos seguintes distritos:
* Murqub – leste
* Jabal al Gharbi – sur
* Jafara – suroeste
* Zawiya – oeste

### Clima
Trípoli ten un clima semiárido cálido (Köppen: *BSh*) con veráns cálidos e secos, prolongados e invernos suaves relativamente húmidos. Aínda que practicamente sen choiva, os veráns son cálidos e húmidos con temperaturas que a miúdo superan os 38&nbsp;°C, as temperaturas medias de xullo están entre 22º e 33&nbsp;°C. En decembro, as temperaturas alcanzaron niveis tan baixos como 0&nbsp;°C, pero a media mantense entre 9º e 18&nbsp;°C. A precipitación media anual é inferior a 400 mm.. Houbo neves nos últimos anos.

As precipitacións poden ser moi irregulares. As épicas inundacións de 1945 deixaron Trípoli baixo a auga durante varios días, pero dous anos despois unha seca sen precedentes causou a perda de miles de cabezas de gando. A escaseza de precipitacións reflíctese sen dúbida na ausencia de ríos ou regatos permanentes na cidade, como ocorre en todo o país. A asignación de auga limitada considérase de suficiente importancia como para xustificar a existencia da Secretaría de Presas e Recursos Hídricos, e danar unha fonte de auga pode ser penalizado cunha multa elevada ou prisión.

O Gran río artificial, unha rede de tubaxes que transportan auga desde o deserto ata as cidades costeiras, abastece Trípoli coa súa auga. O gran proxecto foi iniciado por Gadafi en 1982.

A Praza dos Mártires, situada preto da beiramar, está chea de palmeiras, a planta máis abundante utilizada para a paisaxística da cidade. O Zoolóxico de Trípoli, situado ao sur do centro da cidade, é unha gran reserva de plantas, árbores e espazos verdes abertos e foi o maior zoolóxico do país. O zoolóxico viuse obrigado a pechar por razóns de seguridade debido á Guerra Civil Libia, con moitos animais cada vez máis traumatizados e angustiados. Tras o derrocamento de Muamar o Gadafi, a BBC publicou unha curtametraxe informativa que detallaba os problemas aos que se enfrontaba o zoolóxico, desde a falta de cartos para alimentar os animais ata un sistema de seguridade fráxil. Os animais, segundo a BBC, estaban recuperándose lentamente e volvendo á normalidade.

## Galería

Ficheiro:Naga Mosque Interior Tripoli Libya.JPG|A mesquita An-Naga é unha reconstrución de 1610 dunha mesquita do século X, con capiteis romanos orixinais ricamente decorados que coroan o bosque de columnas na súa sala con varias cúpulas.
Ficheiro:LA CATTEDRALE DI TRIPOLI 1960.jpg|A antiga Catedral de Trípoli (agora mesquita) e o antigo centro FIAT (Praza de Alxeria) durante a década de 1960
Ficheiro:Tripoli Castle Libya interior.jpg|Un corredor na antiga Trípoli
Ficheiro:Tripoli Panorama.jpg|Unha vista do horizonte de Trípoli desde o Corinthia Hotel Tripoli
Ficheiro:Ancient castle - panoramio.jpg|O antigo Castelo Vermello
Ficheiro:Palazzo Reale di Tripoli.jpg|Antigo Palacio Real de Trípoli
Ficheiro:Tripoli Beach Park Libya.JPG|Praia de Trípoli
Ficheiro:Emhemmed Elmgharief Street Tripoli.jpg|Rúa Istiqlal no centro de Trípoli

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
### Ligazóns externas 
* Páxina Oficial de Trípoli