Lousame

**Lousame** é un concello galego situado no suroeste da provincia da Coruña, pertencente á comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2020) ten 3.268 habitantes (1.624 homes e 1.644 mulleres). O xentilicio é .

É un concello principalmente agrario. Abrangue sete parroquias con 75 núcleos de poboación.

## Etimoloxía 
O nome de Lousame consérvase dende a época romana. Provén da palabra latina *lausia*, que corresponde ás lousas que tanto abundan no concello.

## Xeografía 
O concello ten unha superficie de 93&nbsp;km², e abrangue 7 parroquias. Limita ao norte co concello de Brión, ao sur con Boiro e Rianxo, ao leste con Rois e Dodro e ao oeste con Porto do Son. É un territorio cun relevo abrupto, con fortes contrastes entre o fondo dos vales (20 msnm) e cumios de altitude media (monte Iroite, de 685 m, e a Muralla, de 674 m). A estación meteorolóxica de Lousame é a que recolleu máis pluviosidade de toda Galicia nos anos consecutivos de 2017-2022.

## Historia 
Nos terreos ocupados polo concello consérvanse restos prehistóricos (mámoas), da Idade de Bronce (petróglifo de Lesende) e da época castrexa. De feito, no propio escudo do concello aparecen reflectidos sete castros (Coto do Castro, Castro de Comparada, Castro de Servia, Castelo de Fruíme, Castelo de San Lourenzo, Castro de Berrimes e Castro do Lourido).

Da época da romanización consérvase o topónimo do concello, procedente da palabra celtolatina *lausia*, que corresponde aos xistos ou lousas que tanto abundan nesa parroquia (montes de Aldeagrande, Seoane e Cruído).

Na Idade Media fundouse o mosteiro de Toxos Outos, na beira dereita do río de San Xusto. No tombo de san Xusto, do século XII, aparece reflectida moita documentación da época medieval. No século XVII o mosteiro foi anexionado ao de Sobrado dos Monxes, converténdose en priorado do mesmo. Xa coa desamortización de Mendizábal desintegrouse por completo, converténdose na igrexa parroquial de San Xusto de Toxos Outos e perdendo a autonomía xurisdicional que tivera na Idade Media.

Entre 1730 e 1777 viviu na aldea de Fruíme Diego Antonio Cernadas de Castro, escritor e defensor de Galicia, que exerceu o cargo de cura nesta aldea, aínda que neste época a parroquia de Fruíme non era de Lousame.

O concello de Lousame conformouse como tal en 1836, cando tiña 3.514 habitantes. Foi anexionada a parroquia de San Martiño de Fruíme (que pertencía ao concello de Boiro) e a de San Xoán de Camboño (Porto do Son). Amais, a parroquia de Santa María de Roo, que pertencía á xurisdición de San Xusto, pasou ao concello de Noia.

Durante a segunda metade do século XIX chegou a haber 5 fábricas de papel en Lousame na ribeira de varios ríos. A máis importante foi a de Diego Fontán, na ribeira do río Vilacova.

A casa consistorial está na aldea de Portobravo desde a década de 1950, se ben ata entón estivera no lugar de Cruído. Nesa época acadouse o período de máxima poboación (6.555 habitantes) debido ao auxe das explotacións mineiras de Finx.

## Poboación 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:bar       value:rgb(1,0.75,0.4)

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:50 bottom:20 top:20 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:7000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:white

PlotData=
  color:bar width:20 align:left
  bar:1900 from:0 till:5543
  bar:1910 from:0 till:5477
  bar:1920 from:0 till:5500
  bar:1930 from:0 till:5857
  bar:1940 from:0 till:6214
  bar:1950 from:0 till:6555
  bar:1960 from:0 till:6004
  bar:1970 from:0 till:5361
  bar:1981 from:0 till:4661
  bar:1991 from:0 till:4275
  bar:2001 from:0 till:4117
  bar:2009 from:0 till:3687
  bar:2014 from:0 till:3513

PlotData=
  bar:1900 at: 5543 fontsize:S text:5.543 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 5477 fontsize:S text:5.477 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 5500 fontsize:S text:5.500 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 5857 fontsize:S text:5.857 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 6214 fontsize:S text:6.214 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 6555 fontsize:S text:6.555 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 6004 fontsize:S text:6.004 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 5361 fontsize:S text:5.361 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 4661 fontsize:S text:4.661 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 4275 fontsize:S text:4.275 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 4117 fontsize:S text:4.117 shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 3687 fontsize:S text:3.687 shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 3513 fontsize:S text:3.513 shift:(-10,5)

## Patrimonio 
### Mosteiro de San Xusto de Toxos Outos 
### Minas de Finx 
### Fábrica de papel de Fontán 
Chegou a haber cinco fábricas de papel á beira dos ríos Vilacoba e San Xusto, sendo a máis importante a fundada en 1863 polo matemático e xeógrafo Domingo Fontán. Estaba situada na ribeira esquerda do Vilacoba, á altura do lugar do Castro. O edificio, de planta rectangular, tiña cuberta a dúas augas e gran cantidade de fiestras dispostas de xeito rítmico. Esta arquitectura era funcional, pois as fiestras servían para ventilar o interior para o secado do papel. Había dous niveis de catorce fiestras, tendo o corpo máis baixo catro aberturas máis grandes. A auga chegaba a través dunha canle de pedra de lonxitude considerable e con moita capacidade, que recollía a auga río arriba.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:San Xusto. Lousame. Galicia 1.jpg|Igrexa de San Xusto
Ficheiro:San Xusto. Lousame. Galicia 2.jpg|Antiga casa parroquial de San Xusto. Hoxe albergue.
Ficheiro:Río_San_Xusto._San_Xusto._Lousame._Galicia_20.jpg|Río San Xusto
Ficheiro:Fervenza en toxosoutos.jpg|Fervenza en Toxos Outos
Ficheiro:Moasdosmuíños.jpg|Moas dos muíños en Toxos Outos
Ficheiro:Restosdomosteiro.jpg|Restos do antigo mosteiro en Toxos Outos

## Parroquias 
## Lugares de Lousame 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Lousame vexa: Lugares de Lousame.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* , Clodio (2014): *Concello de Lousame. Patrimonio arqueolóxico, histórico, artístico e arquitectónico,* Ed. Toxosoutos - Concello de Lousame, 

### Outros artigos 
* Eleccións municipais en Lousame