Canto valenciano

Coñécese como '''cant valencià d'estil** ou **cant del valencià'* (en valenciano, *canto valenciano de estilo* ou *canto do valenciano*) un conxunto de cancións e músicas de diversas zonas do País Valenciano, principalmente no rural, enmarcadas dentro da súa tradición oral e interpretadas individualmente por músicos coñecidos como *cantantes,* normalmente no contexto de situacións sociais e festivas. Podemos dividir o corpus do xénero en dúas ramas principais:

- *Cant d'estil* : é unha música de quenda ou de baile que se canta acompañada de instrumentos de corda, entre eles a guitarra e o *guitarró* valenciano. Polas súas características ten relación cos fandangos, xénero que se estende por gran parte do sur de Europa e América e que chega no País Valenciano ata a Plana de Castelló.

*- Albaes* : é unha canción exclusiva do territorio valenciano que se interpretaba nas quendas nocturnas e adoita ir acompañada de *dolçaina* e *tabalet*, ou con outros instrumentos de vento e percusión.

O *cant valencià* esténdese principalmente pola zona costeira valenciana, aproximadamente entre a Plana de Castelló ao norte e a Marina ao sur, e algúns estudosos tamén inclúen o Alacantí no seu territorio. Polo oeste podemos atopar a música até comarcas como Los Serranos, a Hoya de Buñol e a Canal de Navarrés, xa castelanizadas. O territorio coincide aproximadamente con zonas que tradicionalmente desenvolveron unha agricultura extensiva de regadío e coa antiga diocese medieval de València. O núcleo duro do xénero, con todo, é a Horta de València e a Ribera del Xúcar, coa cidade de Valencia como principal eixo de produción de cantantes e innovacións.

## Características 
O *cant valencià* é un xénero virtuoso que se canta *l'aire*, é dicir, cun ritmo libre que está baixo o control do intérprete e que adoita ser independente do acompañamento instrumental, que mantén un patrón rítmico marcado e constante ao longo da peza, xerando así un contraste entre a sección vocal e a instrumental. A música divídese segundo as frases ou *terços* do *cantador*, sobre os que os instrumentos modulan unha serie de funcións tonais.

A melodía da canción tamén está suxeita ao criterio do *cantante*, presentando moitas veces numerosos melismas, floreos e adornos vocais, sobre todo cara ao final do *terç.* O conxunto de trazos persoais e adornos do cantante, que determinan o debuxo melódico na súa interpretación, é o que se coñece como *estil*. Neste sentido, o cant valencià ten vínculos con outros repertorios da zona mediterránea como o flamenco, no que os cantantes tamén adoitan desenvolver marcas persoais á hora de cantar.

Dentro do xénero podemos diferenciar dous métodos interpretativos:

- *Cant pla* : é a forma de canto máis antiga, de maior sinxeleza técnica.

- *Cant requintat*: é unha técnica que eleva a voz a un rexistro alto e luminoso, afondando en melismas e florecementos segundo o estilo ou tradición do cantante ou zona. Polo tanto, require unha técnica vocal completa por parte do intérprete. Este estilo xorde en parte grazas á figura de Evaristo Payà, que desenvolveu amplamente a técnica no canto valenciano, e isto é o que se impuxo ata os nosos días.

O ritmo de acompañamento adoita ser de tipo ternario, presenta varias variantes alternas e é tocado polas cordas, sobre todo guitarra e *guitarró* valenciano, que o manteñen constante. Adoitan haber introducións e interludios instrumentais, que se manteñen ata o comezo ou o final do primeiro *terç* do cantante, e nalgunhas zonas son interpretados por instrumentos de banda de vento, especialmente na Plana de Castelló.

Entre as formas máis destacadas do xénero do estilo de canto están *l'u i el dos, l'u i el dotze* e *l'u.* Os dous primeiros son exclusivamente valencianos, mentres que o terceiro procede do grupo dos fandangos, que o vincula con outras tradicións musicais da Península Ibérica, de Europa e mesmo de América. Estes estilos pódense dividir segundo dous criterios principais, o número de *terços* e funcións tonais ou segundo o ton e o tipo melódico básico. Tamén existen formas específicas que se clasifican segundo as súas áreas de pertenza comarcal ou local, como a *riberenca* e a *alacantina*. As *albaes*, pola súa banda, caracterízanse polo regreso instrumental e a presenza de dous cantantes, un dos cales comeza a canción e o outro a remata.

No que respecta ao texto das pezas, cómpre destacar a figura do *versador*, paralela á do *cantador* e que se encargaba de ditarlle de oído os versos líricos improvisados que debía incluír na interpretación. Neste sentido podemos englobar a diversidade de letras do *cant d'estil* en catro categorías principais segundo a súa temática destacada: as de louvanza a unha figura relixiosa, política ou civil; a crítica, que pode dirixir a súa sátira a persoas así como a situacións ou acontecementos sociais; as descritivas, nas que se fai fincapé no retrato do momento ou dos individuos presentes; e as conmemorativas, centradas na celebración da identidade, tanto a nivel persoal como individual e colectivo, nas que a miúdo se reforza o sentido de valencianidade do colectivo social.

## Historia 
Os primeiros testemuños escritos modernos do xénero tal e como o coñecemos aparecen na segunda metade do século XIX, cando nun principio era interpretado en ocasións festivas ou faladoiros como *guitarraes* ou *cantaes e nits d'albaes* por cantantes que na súa maioría se movían nun nivel local ou comarcal. Aínda que houbo especialistas do canto, era coñecido e profesado a diario pola maioría da xente. É a partir do último terzo do século XIX cando aparecen cantores que recibirán cartos polas súas actuacións, profesionalizándose parcialmente e comezando a ser coñecidos nun territorio máis amplo. Nesta difusión tamén contribuíu a intervención dos cantantes nos coñecidos como *quadros de balls i cants populars valencians,* que buscaban mostrar e promover o folclore musical valenciano máis aló do propio territorio.

Carabina e Maravilla destacarán nesta primeira xeración de *cantadors* recoñecidos, que serán dos primeiros en dedicarse a ela dun xeito máis ou menos profesional. A segunda xeración de cantantes xurdirá a comezos do século XX, e terá como principal expoñente a Evaristet ou Evaristo Payà, coñecido como *Rei del Cant Valencià*, o que contribuirá en parte a establecer o virtuosismo que caracterizará o xénero grazas á súa grandeza técnica. A partir da década de 1920 aparecerá unha terceira xeración, con Xiquet de Bétera, considerado o mellor *cantante* de todos os tempos, como nome destacado. Durante a posguerra, a pesar do contexto social e cultural que será moi prexudicial para o mundo do canto, abrirase unha cuarta xeración, entre as que se atopa o Xiquet de Mislata, figura fundamental no seu traballo no ensino e transmisión do *cant valencià*.

Despois da quinta xeración de cantantes, situada nos anos 60 e principios dos 70, apreciaranse os efectos negativos da transformación social e económica do País Valenciano na tradición do *cant valencià*, que terá que facer fronte á falta de espazos de programación e á ausencia de apoio institucional. Porén, a aparición de escolas que se encargarán de ensinar o xénero de forma habitual a principios de século provocará o xurdimento dunha nova xeración de *cantadors* que se mantén a día de hoxe, con figuras como Pep Gimeno  Botifarra , Xavier de Bétera, Jonatan Penalba, Carles Dénia e Miquel Gil, así como a creación de espazos e eventos dedicados á interpretación e difusión desta música.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* *Antologia del cant valencià d'estil (1915-1996).* Fonoteca de Materials de la Generalitat Valenciana.
* *El cant valencià''. Associació d'Estudis del Cant Valencià.
* ''El cant d'estil. La cançó tradicional''. Al Tall: cultura i música tradicionals d'arrel mediterrània. Biblioteca Virtual Joan Lluís Vives.
* *El U; el U y el dotze/ Faeneta del Grao y Chiquet de Paterna con Rondalla.* Museu de la Música.
* Casares Rodicio, Emilio. *Diccionario de la Música Valenciana*. Edita Iberautor Promociones Culturales S.R.L., 2006. Colabora Institut Valencià de la Música. Pàgina 327. Volum I, 
* Llopis Ivars, Quico. ''«Música d'un poble»*. Societat Lírica i Musical de Benissa, 09-04-2019.
* Pitarch Alfonso, Carles. *En torno al «Cant valencià d'estil»: investigaciones y proyectos.'' Revista Transcultural de Música, ISSN-e 1697-0101. 1997.