Grandes Lagos, América do Norte

Os **Grandes Lagos**, tamén chamados **Grandes Lagos de América do Norte**, son unha serie de cinco grandes lagos de auga doce interconectados que se estenden ao longo da fronteira entre Canadá e os Estados Unidos. Os cinco lagos son o Superior, o Michigan, o Huron, o Erie, e o Ontario (aínda que hidroloxicamente o Michigan e o Hurón son unha soa masa de auga; están unidos polo estreito de Mackinac). A vía navegable dos Grandes Lagos permite viaxar e transportar mercadorías por auga entre os lagos. Os lagos conéctanse co océano Atlántico a través do río San Lourenzo, e coa conca do río Mississippi a través da vía navegable do Illinois.

Os Grandes Lagos son o maior grupo de lagos de auga doce da Terra por superficie total e o segundo por volume total. Conteñen o 21 % da auga doce superficial do mundo por volume. A superficie total é de 244 106 km2, e o volume total (medido no nivel de baixamar) é de 22 671 km3, un pouco menos que o volume do lago Baikal (23 615 km3, 22-23 % da superficie de auga doce do mundo). Debido ás súas características mariñas, como ondas ondulantes, ventos sostidos, fortes correntes, grandes profundidades e horizontes afastados, os cinco Grandes Lagos foron chamados durante moito tempo mares interiores. Segundo como se mida, por superficie, o lago Superior ou o lago Michigan-Huron é o segundo lago máis grande do mundo e o lago de auga doce máis grande. O lago Michigan é o lago máis grande, por superficie, que se atopa na súa totalidade dentro dun país, Estados Unidos.

Os Grandes Lagos comezaron a formarse ao final do Último Período Glacial fai uns 14 000 anos, cando as capas de xeo en retroceso deixaron ao descuberto as concas que escavaran na terra, que logo se encheron de auga de desxeo. Os lagos foron unha fonte importante para o transporte, a migración, o comercio e a pesca, e serven de hábitat a moitas especies acuáticas nunha rexión con moita biodiversidade. A rexión circundante chámase rexión dos Grandes Lagos, que inclúe a megalópole dos Grandes Lagos. As principais cidades da rexión inclúen, no lado estadounidense, de leste a oeste, Búfalo, Cleveland, Detroit, Chicago, e Milwaukee; e, no lado canadense, Toronto, Hamilton e Mississauga.

A bacía hidrográfica dos Grandes Lagos e do Río San Lourenzo é o maior reservorio de auga doce do mundo. A rexión dos Grandes Lagos-San Lourenzo é unha zona densamente habitada na América do Norte, onde o centro económico e ademais o 40% da poboación canadense están concentradas, e onde innúmeras grandes cidades canadenses e norteamericanas están localizadas.

## Xeografía
miniatura|upright|Un mapa da conca dos Grandes Lagos que mostra as cinco subconcas. De esquerda a dereita son: Superior (maxenta); Michigan (ciano); Huron (verde); Erie (amarelo); Ontario (vermello).
Aínda que os cinco lagos atópanse en concas separadas, forman un único corpo de auga doce, interconectado naturalmente, dentro da conca dos Grandes Lagos. Como unha cadea de lagos e ríos, conectan o interior centro-oriental de América do Norte co océano Atlántico. Desde o interior até a desembocadura no río San Lourenzo, a auga flúe desde o lago Superior até o lago Hurón e o lago Michigan, cara ao sur até o lago Erie e, finalmente, cara ao norte até o lago Ontario. Os lagos drenan unha gran conca hidrográfica a través de moitos ríos e conteñen aproximadamente 35 000 illas. Así mesmo tamén hai varios miles de lagos máis pequenos, dentro da conca, a miúdo chamados «lagos interiores».

A superficie do cinco lagos principais combinados é aproximadamente igual ao tamaño do Reino Unido, mentres que a superficie de toda a conca (os lagos e a terra que drenan) é aproximadamente do tamaño do Reino Unido e Francia xuntos. O lago Michigan é o único dos Grandes Lagos que se atopa integramente dentro dos Estados Unidos; os demais forman unha fronteira acuática entre os Estados Unidos e o Canadá. Os lagos están divididos entre as xurisdicións da provincia canadense de Ontario e os estados estadounidenses de Míchigan, Wisconsin, Minnesota, Illinois, Indiana, Ohio, Pensilvania e Nova York. Tanto a provincia de Ontario como o estado de Míchigan inclúen nos seus límites partes de catro dos lagos. A provincia de Ontario non limita co lago Míchigan, e o estado de Míchigan non limita co lago Ontario. As xurisdicións de Nova York e Wisconsin esténdense a dous lagos, e cada un dos estados restantes a un dos lagos.

## Os Grandes Lagos 
Os Grandes Lagos da América do Norte son (de oeste a leste seguindo a corrente da auga):

* Lago Superior, é o maior e máis profundo, ten unha lonxitude e unha largura de 563 e 257 quilómetros respectivamente. A súa profundidade media é de 149 metros, podendo alcanzar os 406. Ten un volume de 12.232&nbsp;km³ e un litoral de 4.393&nbsp;km, incluíndo as illas.
* Lago Michigan, é o único dos grandes lagos que está completamente nos Estados Unidos e o segundo de maior volume. A súa superficie é de 57.750&nbsp;km², o que o converte no maior lago pertencente a un único país e o quinto a escala mundial. A súa profundidade máxima é de 281m e o seu volume é de 4.918&nbsp;km³.

miniatura|dereita|400px|Corte lonxitudinal do sistema dos Grandes Lagos.
* Lago Huron, o segundo de maior superficie, incluíndo a baías Xeorxiana e a baía de Saginaw, ocupa unha área de 59.570&nbsp;km² dos que en torno aos 36.001&nbsp;km² pertencen ao Canadá. A conca fluvial do lago ocupa uns 134.000&nbsp;km². Ten unha lonxitude e ancho máximo de 332 e 295&nbsp;km respectivamente. A súa profundidade máxima é de 229 metros.
* Lago Erie, é o de menor volume dos Grandes Lagos, a súa lonxitude é de 388&nbsp;km, o seu ancho de 92 e a súa superficie de 25.700&nbsp;km². A súa profundidade media é de 19 metros e a máxima é de 64 m, porén toda a súa zona occidental atópase a menos de 20 metros, cunha media de tan so 13 metros. O seu volume total é de 488&nbsp;km³.
* Lago Ontario, é o de menor superficie con 18.960&nbsp;km², porén ten maior volume que o Eire xa que posúe 1.639 metros cúbicos. Atópase no extremo oriental do sistema dos Grandes Lagos. Polo seu tamaño ocupa o posto número 13 a escala mundial, e ten unha costa de 1.146 quilómetros. A súa lonxitude é de 311&nbsp;km e o seu ancho de 86. A súa profundidade media é de 86 m e a máxima de 244, a terceira maior do sistema dos Grandes Lagos.
### Batimetría 
Como as superficies dos lagos Superior, Hurón, Míchigan e Erie teñen aproximadamente a mesma elevación sobre o nivel do mar, mentres que o lago Ontario é significativamente máis baixo, e debido a que a escarpadura do Niágara impide toda navegación natural, os catro lagos superiores denomínanse comunmente os «grandes lagos superiores». Esta designación non é universal. Os que viven na beira do lago Superior adoitan referirse a todos os demais lagos como «os lagos inferiores», porque están máis ao sur. Os mariñeiros dos buques de carga a granel que trasladan cargamentos desde o lago Superior e o norte do lago Míchigan e o lago Hurón a portos do lago Erie ou Ontario adoitan referirse a este último como os lagos inferiores e aos lagos Míchigan, Hurón e Superior como os lagos superiores. Isto correspóndese con pensar nos lagos Erie e Ontario como «no sur» e nos demais como «no norte». Os barcos que navegan cara ao norte polo lago Míchigan considéranse «ascendentes», aínda que naveguen cara á súa corrente efluente.

upright=1.8|miniatura|esquerda|Perfil do sistema dos Grandes Lagos

### Principais vías fluviais de conexión
miniatura|upright|Chicago, no lago Míchigan, atópase na parte occidental da megalópole dos lagos e é o lugar onde se atopa a vía fluvial que une os lagos co val do río Mississippi.

* Os sistemas do río Chicago e do río Calumet conectan a conca dos Grandes Lagos co sistema do río Mississippi a través de alteracións e canles artificiais.
* O río St. Marys, incluídas as esclusas Soo, conecta o lago Superior co lago Hurón, a través do canle Norte.
* O estreito de Mackinac conecta o lago Míchigan co lago Hurón (hidroloxicamente son un só lago).
* O río St. Clair conecta o lago Hurón co lago St. Clair.
* O río Detroit conecta o lago St. Clair co lago Erie.
* O río Niágara, incluídas as cataratas do Niágara, conecta o lago Erie co lago Ontario.
* A canle Welland, que rodea o río Niágara, conecta o lago Erie co lago Ontario.
* O río San Lourenzo e a vía marítima do San Lourenzo conectan o lago Ontario co golfo de San Lourenzo, que á súa vez conecta co océano Atlántico.
### Lago Míchigan–Huron
miniatura|upright|Lago Míchigan-Huron co norte orientado á dereita; tomada o 14 de abril de 2022, durante a Expedición 67 da Estación Espacial Internacional.  está na parte superior dereita e Saginaw Bay está á esquerda.
Os lagos Huron e Míchigan considéranse ás veces un só lago, chamado lago Míchigan-Huron, porque son unha masa de auga hidroloxicamente conectada polo estreito de Mackinac. Os estreitos teñen 8 km de ancho e o fluxo entre Míchigan e Huron con frecuencia inverte a dirección.
### Grandes baías e masas de auga importantes relacionadas
* Lago Nipigon, considerado ás veces o sexto lago do sistema, conecta co lago Superior polo río Nipigon, está rodeado por formacións tipo soleira de rochas ígneas, máficas e ultramáficas de centos de metros de altura. O lago atópase na fendidura de Nipigon, un brazo errado da tripla unión (centrada baixo o lago Superior) no evento do sistema de fallas do centro do continente, estimado fai 1100 millóns de anos.
* Green Bay é un brazo do lago Michigan ao longo da costa sur da península superior de Michigan e a costa este de Wisconsin. Está separada do resto do lago pola península de Door en Wisconsin, a península de Garden en Michigan e a cadea de illas entre elas, todas elas formadas pola escarpa do Niágara.
* O lago Winnebago, conectase a baía de Green Bay polo río Fox, forma parte da vía fluvial Fox-Wisconsin e dun sistema máis amplo de lagos de Wisconsin coñecido como grupo de lagos Winnebago.
* A baía Grand Traverse é un brazo do lago Míchigan na costa oeste de Míchigan e é un dos portos naturais máis grandes dos Grandes Lagos. A baía está dividida en brazos este e oeste pola península Old Mission. A baía ten unha illa principal, Power Island. O seu nome derívase da travesía da baía por Jacques Marquette desde Norwood até Northport e que el chamou *La Grande Traversee*.
* A baía Grand Traverse é un brazo do lago Míchigan na costa oeste de Míchigan e é un dos portos naturais máis grandes dos Grandes Lagos. A baía está dividida en brazos este e oeste pola península Old Mission. A baía ten unha illa principal, Power Island. O seu nome derívase da travesía da baía por Jacques Marquette desde Norwood até Northport e que el chamou *La Grande Traversee*.
* A baía Georgiana é un brazo do lago Hurón, que se estende cara ao nordés desde o lago, completamente dentro de Ontario. A baía, xunto coas súas estreitas extensións occidentais do canle do Norte e o estreito de Mississagi, está separada do resto do lago pola península de Bruce, a Illa Manitoulin e a Illa Cockburn, todas elas formadas pola Escarpa do Niágara.
*O lago Nipissing, conectado á baía Xeorxiana polo río French, contén dous tubos volcánicos, que son as illas Manitou e a baía Callander. Estas tubaxes formáronse por unha violenta erupción supersónica de orixe profunda. O lago atópase na fosa tectónica de Ottawa-Bonnechere, unha falla tectónica mesozoica que se formou fai 175 millóns de anos.
* Lago Simcoe, conectado á baía Xeorxiana polo río Severn, forma parte da vía navegable Trent-Severn, unha ruta da canle que atravesa o sur de Ontario entre os lagos Ontario e Huron.
* O lago St. Clair, conecta co lago Huron ao norte polo río St. Clair e co lago Erie ao sur polo río Detroit. Aínda que ten unha superficie 17 veces menor que a do lago Ontario de cando en cando inclúese nas listas dos Grandes Lagos, Ocasionalmente fanse propostas para o seu recoñecemento oficial como Gran Lago, o que afectaría á súa inclusión en proxectos de investigación científica designados como relacionados con «Os Grandes Lagos».
* Saginaw Bay, unha extensión do lago Hurón na península inferior de Michigan, alimentada polo Saginaw e outros ríos, ten o maior zona húmida de auga doce contiguo dos Estados Unidos.

miniatura|upright|Área ocupada polo sistema dos Grandes Lagos.
O Washa Washa, que en moitas partes do seu curso demarca a mesma fronteira internacional, é o colector destes lagos interconectados e flúe polo Quebec e a través da Península de Gaspesia ata o océano Atlántico. Un sexto lago, o máis pequeno St. Clair, tamén forma parte do sistema. Atópase entre o Hurón e o Erie, pero non é oficialmente un dos Grandes Lagos.

### Illas 
Dispersas ao longo dos Grandes Lagos hai aproximadamente 35.000 illas. A máis grande delas é a Illa Manitoulin no Lago Huron, a illa máis grande en calquera corpo interior de auga no mundo. A segunda illa máis grande é a Illa Royale no Lago Superior. Estas dúas illas son o suficientemente grandes como para conter varios lagos en si mesmas - por exemplo, o Lago Manitou da Illa Manitoulin é o lago máis grande do mundo situado dentro dunha illa de auga doce. Algúns destes lagos mesmo teñen as súas propias illas, como a illa do tesouro no lago Mindemoya na illa Manitoulin.
### Penínsulas
[miniatura|upright|[Toronto no lago Ontario atópase na sección oriental da Megalópole dos Grandes Lagos]]
Os Grandes Lagos tamén teñen varias penínsulas entre eles, incluíndo a Península de Door, as Penínsulas de Míchigan, e a Península de Ontario. Algunhas destas penínsulas mesmo conteñen penínsulas máis pequenas, como as penínsulas de Bruce, Keweenaw, Leelanau, Niágara e The Thumb. Os centros de poboación das penínsulas inclúen Grand Rapids, Flint, e Detroit en Míchigan, xunto con London, Hamilton, Brantford, e Toronto en Ontario.

### Conexión co océano 
O Canle de San Lourenzo e a Great Lakes Waterway (Ruta Fluvial dos Grandes Lagos) conectan os Grandes Lagos mediante buques o mar aberto. Porén o paso de amplos buques portacontedores oceánicos, que non se axustan o ancho das esclusas nestas rutas, limita o transporte de contedores nos lagos. A maioría do comercio dos Grandes Lagos é de material a granel, os barcos cargueiros de tamaño Seawaymax ou de menos tamaño pódense mover ao longo da totalidade dos lagos ata o Atlántico. Os buques máis grandes limítanse a navegar polos lagos por si mesmos, e só as barcazas poden acceder ao sistema Illinois Waterway que proporciona acceso ao golfo de México. Malia o seu gran tamaño, grandes sectores dos Grandes Lagos conxélanse no inverno, interrompendo máis dun envío entre xaneiro e marzo. Algúns crebaxeos sucan os lagos, mantendo as vías de navegación abertas durante a maior parte do inverno.

Os Grandes Lagos tamén están conectados pola canle ata o golfo de México a través do río Illinois (desde o río Chicago) e o río Mississippi. Unha pista alternativa é a través do río de Illinois (desde Chicago), do Mississippi, do Ohio, e logo a través do Tennessee-Tombigbee (combinación dunha serie de ríos, lagos e canles), á baía de Mobile e o Golfo. O tráfico de remolcadores comerciais e barcazas é intenso nestes cursos de auga.

Os barcos dedicados o turismo tamén poden entrar ou saír dos Grandes Lagos a través do canle de Erie e o río Hudson ata Nova York. A canle de Erie conéctase aos Grandes Lagos no extremo leste do lago Erie (en Buffalo, Nova York) e no lado sur do lago Ontario (en Oswego, Nova York).

### Niveis de auga 
Os lagos alimentábanse orixinalmente tanto das precipitacións como da auga de desxeo dos glaciares, que xa non existen. Na actualidade, só ao redor do 1 % do volume anual é auga «nova», procedente de ríos, precipitacións e mananciais subterráneos que desembocan nos lagos. No período postglacial, a evaporación e a drenaxe equilibráronse en xeral, o que fixo que os niveis dos lagos sexan relativamente constantes. se a auga se distribuíse uniformemente sobre a superficie terrestre de todo o continente ían alcanzar unha profundidade de 1,5 metros. A fonte dos niveis de auga nos lagos está ligada ao que quedaba por glaciares que se derreteron cando os lagos tomaron a súa forma actual. Isto equilíbrase coa evaporación e a drenaxe, polo que o nivel dos lagos é historicamente constante. Aínda que historicamente os niveis do lago foron preservados, o intensivo crecemento da poboación humana só comezou na rexión no século XX e continúa na actualidade.

As saídas a través da Canle Sanitaria e de Navegación de Chicago están máis que compensadas polas entradas artificiais a través dos desvíos do río Ogoki e do lago Long/río Kenogami. Observouse unha flutuación nos niveis de auga nos lagos desde que comezaron os rexistros en 1918. O nivel de auga do lago Míchigan-Huron mantívose bastante constante durante o século XX. Os niveis recentes dos lagos inclúen niveis mínimos históricos en 2013 nos lagos Superior, Erie e Míchigan-Huron, seguido de niveis récord en 2020 nos mesmos lagos. O nivel da auga no lago Ontario mantívose relativamente constante no mesmo período de tempo, roldando o nivel medio histórico.  Os niveis dos lagos vense afectados principalmente polos cambios meteorolóxicos e climatolóxicos rexionais. As saídas dos lagos Superior e Ontario están reguladas, mentres que as dos lagos Míchigan-Huron e Erie non o están en absoluto. Ontario é o que está máis regulado, coa súa saída controlada pola presa de Moses-Saunders, o que explica os seus niveis históricos constantes.

## Etimoloxía
[miniatura|upright|Mapa francés de 1675, publicado pouco antes da viaxe do veleiro *[:en:Le Griffon|Le Griffon*. O lago Míchigan pasa a chamarse lago Illinois (o cambio de nome rexístrase por primeira vez en 1681).), e o lago Ontario recibe o nome de lago Frontenac, en honra a o entón gobernador de Nova Francia.]]
[miniatura|upright|Lagos Superior, Míchigan, Huron e Erie, fotografados desde o satélite [Sentinel-3B en xuño do 2022, o lago Ontario non é visible nesta imaxe.]]
;Lago Erie
: Da tribo Erie, unha forma abreviada da palabra iroquesa  'longa cola'.
;Lago Huron
: Nomeado así polos habitantes da zona, os wyandot (ou «Huróns»), polos primeiros exploradores franceses.. Os wyandot referíanse orixinalmente ao lago co nome de , unha palabra que se traduciu de diversas formas como «mar de auga doce», «lago dos furóns» ou simplemente «lago». 
;Lago Michigan
: Da palabra ojibwa , que significa «gran auga» ou «gran lago».
;Lago Ontario
: Da palabra wyandot , «lago de augas brillantes».
;Lago Superior
: Tradución ao inglés do termo francés  «lago superior», en referencia á súa posición ao norte do lago Hurón. Os indíxenas ojibwa chámano  (do ojibwa  «grande, amplo, enorme»;  «auga, lago, mar»). Popularizado na transliteración de influencia francesa como «Gitchigumi», como na canción de 1976 de Gordon Lightfoot, "The Wreck of the 'Edmund Fitzgerald'", ou «Gitchee Gumee», como no poema épico de Henry Wadsworth Longfellow, de 1855, "The Song of Hiawatha").

## Estatísticas
Os Grandes Lagos conteñen o 21 % da auga doce superficial do mundo: 22 810 km3, ou 6,0×1015 galóns estadounidenses, é dicir, 6 cuadrillóns de galóns estadounidenses (2,3×1016 litros). Os lagos conteñen ao redor do 84 % da auga doce superficial de Norteamérica; Se a auga se distribuíse uniformemente por toda a superficie terrestre do continente, alcanzaría unha profundidade de 1,5 metros. Esta auga é suficiente para cubrir os 48 estados contiguos de EE. UU. a unha profundidade uniforme de 29 m. Aínda que os lagos conteñen unha gran porcentaxe da auga doce do mundo, os Grandes Lagos fornecen só unha pequena parte da auga potable de EE. UU. a nivel nacional..

A superficie total dos lagos é de aproximadamente 244.100 km2, case do mesmo tamaño que o Reino Unido e maior que os estados estadounidenses de Nova York, Nova Jersey, Connecticut, Rhode Island, Massachusetts, Vermont e Nova Hampshire xuntos. A costa dos Grandes Lagos mide aproximadamente 16 900 km., Atravesar a beira de todos os lagos cubriría unha distancia aproximadamente equivalente a percorrer a metade do mundo polo ecuador..
## Xeoloxía
miniatura|right|upright|Diagrama da formación dos Grandes Lagos
[miniatura|upright|O [mar de Champlain: a mellor evidencia deste antigo mar é a vasta chaira de arxila depositada ao longo dos ríos río Ottawa e río San Lourenzo ]]
Estímase que a xeoloxía fundacional que creou as condicións que configuran os actuais Grandes Lagos superiores foi creada hai entre 1,1 e 1,2 millóns de anos, cando dous placas tectónicas previamente fusionadas separáronse crearon a falla dos Grandes Lagos, que cruzou a zona tectónica dos Grandes Lagos. Formouse un val que proporcionou unha conca que finalmente se converteu no actual lago Superior. Cando se formou unha segunda falla, a falla de San Lourenzo, fai aproximadamente 570 millóns de anos, Debido á natureza irregular da erosión glaciar, algúns outeiros máis altos convertéronse en illas dos Grandes Lagos. A escarpa do Niágara segue o contorno dos Grandes Lagos entre Nova York e Wisconsin. A terra situada debaixo dos glaciares "rebotou" ao quedar ao descuberto. Dado que os glaciares cubriron algunhas zonas durante máis tempo que outras, este rebote glacial produciuse a diferentes velocidades.

## Clima
Os Grandes Lagos teñen un clima continental húmido, cunha clasificación climática de Köppen Dfa (nas zonas meridionais) e Dfb (nas zonas setentrionais). con influencias variables de masas de aire procedentes doutras rexións, incluíndo sistemas árticos secos e fríos, masas de aire tépedo do Pacífico procedentes do oeste e sistemas tropicais cálidos e húmidos procedentes do sur e do Golfo de México. Os lagos teñen un efecto moderador sobre o clima; tamén poden aumentar as precipitacións totais e producir neves de efecto lago. poden causar danos en amplas zonas forestais e romper cristais en edificios urbanos. Estas tormentas prodúcense principalmente durante a noite e, en ocasións, os sistemas inclúen pequenos tornados, pero o máis habitual é que se trate de ventos en liña recta acompañados de intensos raios.
## Ecoloxía
Historicamente, os Grandes Lagos, ademais da súa ecoloxía lacustre, estaban rodeados por diversas ecorrexións forestais (excepto nunha zona relativamente pequena do sueste do lago Míchigan, onde ocasionalmente se introducían sabanas ou pradarías). A talla, a urbanización e os usos agrícolas cambiaron esa relación. A principios do século XXI, as costas do lago Superior están cubertas de bosques nun 91 %, as do lago Hurón nun 68 %, as do lago Ontario nun 49 %, as do lago Michigan nun 41 % e as do lago Erie, onde a talla e a urbanización foron máis intensas, nun 21 %. Algúns destes bosques son de segundo ou terceiro crecemento (é dicir, foron tallados anteriormente, o que cambiou a súa composición). Documentouse a extinción de polo menos 13 especies de fauna silvestre desde a chegada dos europeos, e moitas máis están ameazadas ou en perigo de extinción. Mentres tanto, tamén se introduciron especies exóticas e invasoras.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía
* 
* 
* 
* 
*  (an illustrated children's book about the Great Lakes and their environment).
* 
*  (rastrexa o cambio medioambiental na rexión desde a última glaciación.)

### Ligazóns externas 
* lascataratasdelniagara.com 
* Rexión dos grandes Lagos de América