Circo romano

[thumb|300px|O sitio do antigo [Circo Máximo na actual Roma]]
[miniatura|300px|*[Carreira de carros* por Albert Kuhn (1913).]]

O **circo romano** (do latín significa "círculo") é un gran local ao aire libre onde os romanos realizaban espectáculos, con chanzos para os espectadores. Foi unha das instalaciones máis importantes das cidades romanas. Xunto co teatro e mailo anfiteatro, forma a tríade de grandes instalacións destinadas a divertir o pobo. Inspirado nos hipódromos e estadios gregos, porén de medidas moito maiores ca estes, o circo romano estaba destinado a carreiras, espectáculos, e representacións, que conmemoraban os acontecementos do Imperio.

O circo romano é un recinto moi alongado con remates circulares nos extremos, tendo globalmente unha forma oval. No centro, arrodeada de bancadas xeralmente en pedra, estaba a arena (en latín *hārēna*), moi alongada e partida en dous pola espiña (en latín *spina*), un valado baixo e illado coroado de obeliscos, estatuas e outros enfeites semellantes. A espiña formaba sobre a arena dúas vías por onde corrían as bigas e cuadrigas. En cada un dos extremos da espiña había un piar cónico denominado *meta* (en latín *meta*). Os contadores de voltas adoitaban ser ovos de pedra ou estatuetas de golfiños.

Segundo Edward Gibbon, no capítulo XXXI da súa obra *The History of the Decline and Fall of the Roman Empire*, o pobo romano, a principios do século V:

## Deseño arquitectónico
thumb|Plano de Circus Maximus. Este deseño é típico dos circos romanos.
O espazo de actuación do circo romano era normalmente, a pesar do seu nome, un rectángulo oblongo de dúas seccións lineais de pista de carreiras, separadas por unha franxa mediana que estendíase ao longo de aproximadamente dous terzos da pista, unida nun extremo cun tramo semicircular e no outro extremo cunha sección indivisa de pista pechada (na maioría dos casos) por unha distintiva porta de saída coñecidas como *carceres*, creando así un circuíto para as carreiras. O Circus Maximus personifica o deseño.

A franxa mediana central chamábase *espina* e normalmente presentaba columnas ornamentadas, estatuas e obeliscos conmemorativos. Os puntos de inflexión en cada extremo da *espina* adoitaban marcarse por postes cónicos, chamados *metae* (singular: *meta*).

A superficie de actuación do circo estaba normalmente rodeada de asentos ascendentes ao longo dos dous lados rectos e ao redor do extremo curvo, aínda que ás veces había interrupcións nos asentos para facilitar o acceso ao circo ou aos asentos, ou para proporcionar plataformas especiais de observación para dignatarios e funcionarios. Un circo, o de Antinoópolis (Exipto), amosa un espazo diferenciado duns 50 m entre os *carceres* e o inicio do asento ascendente onde aparentemente non hai ningunha estrutura. Isto parece ser unha excepción.

A gran maioría dos circos encaixan na descrición anterior. Os que non presentan dúas variacións diferentes: o de Emerita Augusta (Mérida, España), onde o extremo *carceres* é substituído por un extremo 'recto' lixeiramente curvado unido aos lados rectos dos asentos ascendentes polas esquinas redondeadas dos asentos ascendentes, e uns poucos nos que o extremo *carceres* é substituído por un segundo extremo semicircular para producir unha area de forma ovalada. Estes últimos circos son normalmente pequenos (Nicopolis (Grecia) e Aphrodisias (Turquía)), e probablemente deberían considerarse *estadios*.

Hai edificios similares, chamados *estadio*, que foron utilizados para as competicións de atletismo de estilo grego. Estes edificios tiñan un deseño semellante pero normalmente máis pequenos que os circos; con todo, a distinción non sempre está clara. Un exemplo deste tipo é o Estadio de Domiciano.

## Características comúns
### Datas
A diferenza doutras grandes estruturas romanas, os circos evolucionaron con frecuencia durante longos períodos de tempo a partir dunha simple pista nun campo, pasando por xeracións de estruturas de asentos de madeira (con frecuencia destruídas polo lume ou a podremia), antes de que finalmente comezasen a converterse en pedra. Aínda que os circos como o Circus Maximus (Italia) puideron existir dalgún xeito desde o 500 a.C., os circos foron construídos principalmente durante 400 anos entre o 200 a.C. e o 200 d.C.

### Dimensións
As dimensións comparativas dun circo pódense medir de dúas formas básicas: pola lonxitude da pista e pola capacidade de asentos. Outras dimensións, como as dimensións exteriores da estrutura poden variar considerablemente dependendo da localización, do lugar e das características arquitectónicas específicas.

A medida comparativa máis sinxela dun circo é a lonxitude da súa pista. Esta é a dimensión máis fácil de medir, xa que só require pequenas escavacións en cada extremo da liña central. É moi probable que isto se poida facer aínda cando o circo estea soterrado baixo construcións posteriores. A lonxitude das pistas pode variar desde os 245 m do circo en Gerasa (Xordania), ata os 621 m do Circus Maximus (Italia).

A dimensión comparativa alternativa é a do aforamento. Isto é moito máis complexo de medir xa que require que se restablezan as dimensións da extensión vertical e horizontal orixinal dos asentos inclinados. En moitos casos, a estrutura completa do asento inclinado destruíuse máis aló do punto onde se pode medir, ou polo menos requiriría unha escavación moito máis grande que a necesaria para medir a lonxitude da vía. A capacidade de asentos pode variar desde unhas 15.000 persoas en Gerasa (Xordania) ata as 150.000 (algunhas estimacións o sitúan en 250.000) no Circo Máximo (Italia).

### Orientación
Os circos non parecen ter sido construídos con ningunha orientación especial do compás. Os que están ben identificados pódense atopar cos seus extremos redondos orientados ao redor do compás. Exemplos: N. Gerasa (Xordania); NE. Antinoópolis (Exipto); E. Circo de Maxencio (Italia); SE. Circo Máximo (Italia); S. Tyrus (Líbano); SW. Gortyn (Grecia); W. Circo de Nerón (Italia).

### Localización relativa
Os circos pódense atopar en tres lugares distintos en relación ás cidades ás que pertencen:
* fóra das murallas a unha distancia de ata 1,5&nbsp;km, como en: Gerasa (Xordania) (c300m) e Leptis Magna (Libia) (1,5&nbsp;km).
* simplemente dentro das murallas da cidade, como en: Tesalónica (Grecia).
* dentro das murallas, no corazón da cidade, e parte integrante da estrutura de poder arquitectónico da cidade, como en: Roma, Sirmium (Serbia) e Tarraco (España).

### Cárceres
Os *carceres*, ou portas de saída, tiñan unha forma de planta distintiva, inclinada e lixeiramente curvada, deseñado para compensar o que doutro xeito serían diferenzas significativas nas distancias desde as portas individuais de saída ata o inicio do primeiro tramo de recta no lado dereito da *espina* (visto dende os *carceres*). Os *carceres* deseñáronse para que as carreiras se desenvolvan arredor da *espina* en sentido antihorario.

A forma dos *carceres* parece estar estandarizada en todo o mundo romano. A semellanza de forma entre os *carceres* dos circos de moitos tamaños diferentes suxire que os *carceres* construíronse segundo unha serie de relacións ou fórmulas matemáticas proporcionais. Non está claro cando se construíron os primeiros *carceres* da forma estandarizada, nin se existe evidencia documental da existencia de tales fórmulas.

Algúns dos mellores exemplos de *carceres* pódense atopar en: Gerasa (Xordania) e o Circo de Maxencio (Italia).

## Mellor conservados
Os circos mellor conservados son: Emerita Augusta (España), Cesarea Marítima (costa) (Israel), Circo de Maxencio ( Italia), Gerasa (Xordania), Tyrus (Líbano), Miróbriga (Portugal), Leptis Magna (Libia).

## Circos romanos en Italia 
### Estadio de Domiciano 
Construído en Roma, máis ca un circo é un estadio moi semellante aos gregos. Na actualidade o monumento quedou baixo o subsolo da actual Praza Navona. Poden ollarse restos baixo un dos edificios lindeiros daquela.

## Circos romanos en Hispania 
### Circo romano de Sagunt 
### Circo romano de Mérida 
[miniatura|O [Circo romano de Mérida.]]

O circo romano de Augusta Emerita tiña uns 440&nbsp;m de lonxitude e 115&nbsp;m de largura, era o maior dos edificios dedicados a espectáculos da cidade e, xunto co anfiteatro, era o que gozaba dos favores dun público máis dado a emocións lúdicas fortes que a cultas obras teatrais. Por mor das súas grandes dimensións atopábase fóra do recinto amurallado, par da estrada que ligaba Emerita con Corduba (Córdoba) e Toletum (Toledo). Na actualidade existe un centro de interpretación xunto ao monumento e este é totalmente visitábel. Tiña unha capacidade duns 30.000 espectadores distribuídos nunhas bancadas coa xa clásica división en tres caveas, marcada polas diferentes procedencias sociais dos seus ocupantes.

Data das primeiras décadas do século I d. C. O recinto posúe unha arena central onde se efectuaban as competicións. En medio desta, encóntrase a *spina* dunha lonxitude de 223&nbsp;m e unha largura de 8,5&nbsp;m que no seu día estivo decorada con monólitos e outros motivos. Un dos espectáculos favoritos eran as corridas de bigas (dous cabalos e un carro) e cuadrigas (catro cabalos e un carro). Os condutores dos carros, chamados de aurigas, eran personaxes moi populares; algúns ficaron inmortalizados en pinturas e mosaicos.

### Circo romano de Tarraco 
Construído a finais do século I d. C., seguramente en tempos do emperador Domiciano, tiña capacidade para 25.000 persoas e se mantivo activo até o século V. O circo orixinal tiña aproximadamente 117&nbsp;m de largo por 340&nbsp;m de longo; a arena ou pista tiña 74&nbsp;m de largo. Consérvanse restos dos chanzos en dúas bancadas; téñese identificado tamén unha das bancadas reservadas ás autoridades da cidade e a provincia Tarraconense. Atopáronse dúas lousas sepulcrais de aurigas do circo, as dúas escritas en verso. Na actualidade é parcialmente visitábel xa que parte ficou inmersa na estrutura urbana de Tarragona.

### Circo romano de Calahorra 
O circo romano de Calahorra está "fosilizado" no *Paseo del Mercadal*. Ao final do mesmo atópanse algúns restos, poucos, do que foi o circo; un muro romano de cachotaría e un desaugadoiro. Preto, nos xardíns de Era Alta encontramos un resto de condución da auga do circo romano.

### Circo romano de Toledo 
Construído no século I, o circo de Toledo tiña unha capacidade para aproximadamente 13.000 espectadores. Deixouse de utilizar cando se perdeu a cidade canda a dominación islámica e mudéxar, cando pasou a ser unha necrópole (entre os séculos IX e XV).

### Circo romano de Segóbriga 
De características semellantes ás do Circo romano de Toledo, non se posúe moita información, pois actualmente se encontra en estado de escavación e/ou posta en valor. Seica quedou inacabado.

### Circo romano de Alhambra, Cidade Real 
Descubriuse e escavouse na execución dunha estrada a dita vila. Hoxe en día está soterrado baixo o trazado da estrada N-430 sen que haxa expectativas dunha futura recuperación.

## Lista de circos romanos
Salvo que se indique o contrario, as coordenadas da seguinte lista son dun punto que se atopa dentro do espazo dun circo. Para os restantes circos (aqueles dos que se descoñece a localización detallada) o punto é para unha localización dentro do espazo do núcleo histórico da vila asociada, ou para unha localización dentro do xacemento arqueolóxico asociado. Estes puntos probablemente estean a menos de 1,5 quilómetros do lugar do circo, xa que un circo estivo case sempre a esta distancia da súa cidade asociada.

## Notas 
## Véxase tamén 
* Roland Auget: *Crueldad y civilización: los juegos romanos* (*Cruauté et civilisation: les jeux romains*, 1995).
** Texto español.