Katakana

miniatura|250px|Evolución do katakana a partir do kanji.
O **katakana** (片仮名; カタカナ) é un dos dous silabarios empregados na escrita xaponesa xunto co hiragana. Tamén se acostuma empregar *katakana* para se referir a calquera dos caracteres do devandito silabario. Dos dous silabarios é o máis antigo. Provén da simplificación de caracteres máis complexos de orixe chinesa que chegaron antes do comezo do illamento cultural xaponés, que se mantivo inflexíbel ata a fin da Era Edo.

Estes caracteres, ao contrario que os kanji, non teñen ningún valor conceptual, senón unicamente fonético. Graficamente, amosan unha forma angulosa e xeométrica.

O silabario katakana consta de 46 caracteres que representan sílabas formadas por unha consoante e unha vogal, ou ben unha única vogal. A única consoante que pode ir soa é o 'n'.

Usos do katakana:
* O katakana emprégase para escribir palabras tomadas doutras linguas (principalmente do inglés en tempos recentes) así como en onomatopeas. 
* Tamén se utiliza o katakana para resaltar unha palabra concreta, sendo nese sentido equivalente ás nosas comiñas ou á escrita itálica.
* Finalmente escríbense en katakana os nomes de animais en textos científicos, mentres que noutros textos eses mesmos nomes se escriben en kanji ou hiragana.

Realmente os dous silabarios son equivalentes, aínda que cada un ten distintos usos. No alfabeto latino hai algo parecido coas maiúsculas e minúsculas, no sentido de que as grafías e os usos son distintos.

## Caracteres katakana básicos 
    A       I        U      E       O
 A ア (a)   イ (i)   ウ (u)   エ (e)   オ (o)
 K カ (ka)  キ (ki)  ク (ku)  ケ (ke)  コ (ko)
 S サ (sa)  シ (shi) ス (su)  セ (se)  ソ (so)
 T タ (ta)  チ (chi) ツ (tsu) テ (te)  ト (to)
 N ナ (na)  ニ (ni)  ヌ (nu)  ネ (ne)  ノ (no)
 H ハ (ha)  ヒ (hi)  フ (fu)  ヘ (he)  ホ (ho)
 M マ (ma)  ミ (mi)  ム (mu)  メ (me)  モ (mo)
 Y ヤ (ya)          ユ (yu)          ヨ (yo)
 R ラ (ra)  リ (ri)  ル (ru)  レ (re)  ロ (ro)
 W ワ (wa)                          ヲ (wo)
 N ン (n)

Anteriormente existían outros dous caracteres katakana:
 ヰ (wi)
 ヱ (we)
Porén, caíron en desuso e xa non se utilizan.

Algúns caracteres katakana teñen certas semellanzas, como ocorre con *so* (ソ) e *n* (ン), *shi* (シ) e *tsu* (ツ), ‘‘u’’ (ウ) e *wa* (ワ). Outros, como *he* (ヘ) e *mo* (モ), parécense aos equivalentes en hiragana ( へ e も respectivamente).

O *r* en xaponés sempre é suave, pronúnciase como en *caro*, xamais como en *carro*.

## Formación de novos sons mediante de sonorización 
Existe un acento diacrítico en xaponés chamado nigori, e serve para formar consoantes sonoras ou *impuras* (caso da G, Z, D e B) ou a *medio impura* P.
No primeiro caso, o das consoantes sonoras, emprégase o *dakuten* (゛) (濁点), que se representa con dous trazos diagonais curtos na parte superior dereita do carácter.
Para formar o son P, emprégase o *handakuten* (半濁点) (゜), que ten forma de círculo e se escribe tamén na parte superior dereita do carácter.

 G ガ (ga)  ギ (gi)  グ (gu)  ゲ (ge)  ゴ (go)
 Z ザ (za)  ジ (ji)  ズ (zu)  ゼ (ze)  ゾ (zo)
 D ダ (da)  ヂ (ji)  ヅ (zu)  デ (de)  ド (do)
 B バ (ba)  ビ (bi)  ブ (bu)  ベ (be)  ボ (bo)
 P パ (pa)  ピ (pi)  プ (pu)  ペ (pe)  ポ (po)

Máis sobre pronunciación: 'z' e 'j' son como en inglés. 'ge' e 'gi' pronúncianse 'gue', 'gui'.

## Ditongos 
Por outra banda, cando unha sílaba se une con *ya*, *yu* ou *yo*, pódense formar ditongos. Neste caso o segundo kana (*ya*, *yu, yo*) escribirase máis pequeno do habitual.
   IA        IU        IO
 K キャ (kya) キュ (kyu) キョ (kyo)
 S シャ (sha) シュ (shu) ショ (sho)
 T チャ (cha) チュ (chu) チョ (cho)
 N ニャ (nya) ニュ (nyu) ニョ (nyo)
 H ヒャ (hya) ヒュ (hyu) ヒョ (hyo)
 M ミャ (mya) ミュ (myu) ミョ (myo)
 R リャ (rya) リュ (ryu) リョ (ryo)

 G ギャ (gya) ギュ (gyu) ギョ (gyo)
 X ジャ (ja)  ジュ (ju)  ジョ (jo)
 B ビャ (bya) ビュ (byu) ビョ (byo)
 P ピャ (pya) ピュ (pyu) ピョ (pyo)

A pronuncia deste *e* é como a do *i* en "cumio" ou ***quio**sco* (kyo). Outro exemplo é o *u* nalgunhas palabras inglesas en que soa como *yu*: ***hu**ge* (hyu).

## Consoantes dobres ou xeminadas 
As consoantes dobres fórmanse escribindo un 'tsu' pequeno (ッ) diante da consoante en cuestión. Nun principio só se dobraban as consoantes *k*, *s*, *t*, *p* (igual que ocorre no hiragana).
Nas linguas europeas, e particularmente en inglés, hai moitas palabras que acaban nunha consoante que se pronuncia de xeito brusco. A escrita xaponesa está formada por sílabas de tipo "consoante-vogal", e a adaptación destes sons consonánticos finais provoca que se poidan dobrar consoantes como *b*, *d*, *f*, *g* e *h*.
Exemplos: ペット (*petto*, do inglés *pet*, mascota), カッパ (*kappa*, do español *capa*), ベッド (*beddo*, do inglés *bed*, cama), バッグ (*baggu*, do inglés *bag*, bolsa), マッハ (*mahha*, do alemán *Mach*).
A pronunciación é: *pet-to*, *kap-pa*, *bede-do*, *bag-gu*, *mah-ten*, é dicir, a consoante soa dúas veces.
En canto ás consoantes nasais ('m', 'n'), dóbranse escribindo ン diante.
Ao igual que en galego, o 'n' ん pronúnciase 'm' diante de 'p' ou 'b'. Exemplo: ナンバー (*nambaa*, do inglés *number*, número).

## Vogais longas 
En katakana represéntanse as vogais longas mediante un guión largo (ー na escrita horizontal, ｜ na escrita vertical).

Se a palabra é xaponesa, tamén se poden formar as vogais longas de xeito análogo a como se fai en hiragana.

Exemplos:
* ミスター (*misutaa*, mister)
* スーパーマーケット (*suupaamaaketto*, do inglés *supermarket*, supermercado)
* ショーイチ ou ben ショウイチ (Shōichi, aínda que normalmente se escribiría en kanji ou hiragana).

## Observacións sobre o katakana 
### Transcrición de rōmaji a katakana 
Ante todo cabe recalcar que as palabras estranxeiras se escriben en katakana de xeito fonético, respectando a pronunciación orixinal. Isto é ás veces difícil dado que o xaponés ten un sistema silábico que é de tipo consoante + vogal (CV), sendo o *n* (ン) a única consoante que pode ir soa. As consecuencias son que os grupos de consoantes (como en *e**str**año*) así como as consoantes finais (*mata**r***) e certas sílabas (como ***cí*** en *ácido*) só se poden aproximar.

Para transcribir unha consoante soa ou seguida doutra consoante, escóllese o carácter que teña o valor da consoante + ou. Isto é así porque en xaponés o *u* pronúnciase debilmente. Porén, como *tu* e *du* non existen en xaponés, o *t* e o *d* soltos transcríbense como *to* e *do* respectivamente. Exemplos: キス (*kisu*, do inglés *kiss*, bico) e ヒント (*hinto*, do inglés *hint*, pista). Se se pronuncia esa consoante de xeito brusco ou acentuada, entón pasará a ser unha consoante dobre en katakana. Exemplo: ベッド (*beddo*, do inglés *bed*, cama).

Os sons que non existen en xaponés substituiranse polos que máis se lles parezan. 
* O *l* substitúese por *r*. Exemplo: ラウラ (Laura).
* O *j* castelán substitúese por *h*. Exemplo: ホセ (José).
* O son *θ* (*th* en inglés *thin*, correspondente ao *z* en galego) substitúese por *s*, e *ð* (*th* en inglés *then*) substitúese por *z*.
* O *v* acostúmase a substituír por *b*. Exemplo: ボイス (*boisu*, do inglés *voice*, voz).

### Novos sons incorporados ao xaponés mediante estranxeirismos 
En xeral, son estranxeirismos as palabras que comezan por "P" e en menor medida as que conteñen un "P" simple (porén, o dobre "P" non é raro en xaponés). Tamén son estranxeirismos todas as palabras que conteñen un son de recente incorporación.

Sílabas de recente incorporación ao katakana:
* Sílabas *ti* (ティ) e *di* (ディ). Fórmanse mediante o carácter *te* ou *de* máis un *i* pequeno. Exemplo: ビルディング (*birudingu*, do inglés *building*, edificio).
* Sílabas *tu* (トゥ) e *du* (ドゥ). Fórmanse mediante o carácter *to* ou *do* máis un *u* pequeno. Exemplo: トゥール (*tūru*, de *tour*).
* Sílabas *tsa* (ツァ), *tsi* (ツィ), *tse* (ツェ) e *tso* (ツォ). No xaponés tradicional a única sílaba en TS é *tsu* (ツ). Para formar estes novos sons non hai máis que engadir un carácter pequeno para a vogal correspondente. Exemplo: イルパラッツォ (*Iruparattso*, ou Ilpalazzo, un personaxe do manga Excel Saga).
* Sílabas *fa* (ファ), *fi* (フィ), *fe* (フェ) e *fo* (フォ). No xaponés tradicional a única sílaba en F é *fu* (フ). Para formar estes novos sons non hai máis que engadir un carácter pequeno para a vogal correspondente. Exemplo: オックスフォード (*Okkusufōdo*, Oxford).
* Sílabas *wi* (ウィ) e *we* (ウェ). As sílabas tradicionais *wi* e *we* xa non se empregan en xaponés, en lugar delas escríbese un ‘‘u’’ máis un *i* ou un *e* pequeno. Exemplo: ウィキペディア (Wikipedia).
* Sílabas *va* (ヴァ), *vi* (ヴィ), *vu* (ヴ), *ve* (ヴェ) e *vo* (ヴォ). O carácter *vu* é simplemente un carácter ‘‘u’’ con nigori. Para formar os demais sons non hai máis que engadir un carácter pequeno para a vogal correspondente. Exemplos: デジャ·ヴ (déjà vu), ラヴェンダー (*ravendaa*, do inglés *lavender*, lavanda).

Incluso se viu o uso de "スィ" (o seu + i pequeno) para representar o son "se" nalgunhas palabras estranxeiras como "merci" (メルスィ, grazas en francés). A forma tradicional "メルシ" (*merushi*) é, así e todo, tres veces máis común (Google).

Ditongos:
* Os ditongos tamén poden acabar en *e*. Na escrita isto represéntase coa habitual sílaba en *i* (*ki*, *shi* etc.) máis un *e* pequeno. Exemplos: チェ (che)、シェ (she)、ジェ (je).
* Os ditongos con *ti* e *di* son posíbeis: escríbese *te* ou *de* máis un pequeno carácter *ya*, *yu*, *i* ou *yo*. Exemplo: デューティ・フリー (dyūti furii, duty free).

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* furigana
* hiragana
* kanji
* romaji