Ribeira

**Ribeira** é un concello da provincia da Coruña, pertencente á comarca da Barbanza. Segundo o IGE en 2020 tiña 26.848 habitantes (27.778 no 2012, 27.699 no 2011, 27.504 no 2010). O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é «».

## Xeografía 
### Situación 
O concello de Ribeira ocupa o extremo da península do Barbanza, asomándose ás rías de Arousa e de Muros-Noia.

### Orografía e hidrografía 
A maior parte do territorio ocúpano os contrafortes da serra do Barbanza, singularmente o Monte da Curota e o Monte da Cidá, de cuxos 500 m. de alto baixan numerosos regatos encaixados en vales estreitos, como o de Artes.

Merece especial consideración o conxunto formado polo Complexo Dunar de Corrubedo e a Lagoa de Carregal e Vixán, declarado parque natural, e a illa de Sálvora, pertencente á parroquia de Aguiño e o Parque nacional das Illas Atlánticas, en fronte da península do Grove (na península do Salnés).

### Demografía 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:bar       value:rgb(1,0.75,0.4)

ImageSize = width:800 height:300
PlotArea = left:50 bottom:20 top:20 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:30000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:white

PlotData=
  color:bar width:18 align:left
  bar:1900 from:0 till:12218
  bar:1910 from:0 till:14228
  bar:1920 from:0 till:15834
  bar:1930 from:0 till:16870
  bar:1940 from:0 till:18760
  bar:1950 from:0 till:18280
  bar:1960 from:0 till:20697
  bar:1970 from:0 till:21716
  bar:1981 from:0 till:23081
  bar:1991 from:0 till:23255
  bar:2001 from:0 till:26434
  bar:2009 from:0 till:27518
  bar:2014 from:0 till:27565
  bar:2015 from:0 till:27372
  bar:2016 from:0 till:27249
  bar:2017 from:0 till:27159
  bar:2018 from:0 till:27067
  bar:2019 from:0 till:26886
  bar:2020 from:0 till:26848

PlotData=
  bar:1900 at: 12218 fontsize:S text:12.218 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 14228 fontsize:S text:14.228 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 15834 fontsize:S text:15.834 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 16870 fontsize:S text:16.870 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 18760 fontsize:S text:18.760 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 18280 fontsize:S text:18.280 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 20697 fontsize:S text:20.697 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 21716 fontsize:S text:21.716 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 23081 fontsize:S text:23.081 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 23255 fontsize:S text:23.255 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 26434 fontsize:S text:26.434 shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 27518 fontsize:S text:27.518 shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 27565 fontsize:S text:27.565 shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 27372 fontsize:S text:27.372 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 27249 fontsize:S text:27.249 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 27159 fontsize:S text:27.159 shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 27067 fontsize:S text:27.067 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 26886 fontsize:S text:26.886 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 26848 fontsize:S text:26.848 shift:(-10,5)

## Historia 
Como en toda A Barbanza, abundan os restos megalíticos, entre os que cabe mencionar o dolmen de Axeitos. Da idade de bronce é a Pedra das Cabras, petróglifo situado na parroquia de Palmeira.

Da época castrexa destacan dous poboados: o castro do Monte da Cidá e mailo castro de Artes.

Os fomentadores cataláns que chegaron no século XVIII construíron fábricas de salgadura. No século XIX introducíronse as novas técnicas de conservación e envasado en folla de lata, co que as fábricas se reconverteron e deron lugar ás conserveiras actuais.

## Cultura 
### Toponimia 
*Ribeira* é palabra galega procedente do latín RIPARIA, 'franxa de terra que está ao lado dun río, dun lago ou do mar'. Esta forma documentase por vez primeira nun testamento dado en 1387: *Item mando a Sta. Ougea de Ribeira hua libra de cera en huun frolal et outra libra de azeite*. As formas escritas con b son xerais para este topónimo até 1607, cando se documenta a grafía *Santa Eugenia de Riveira*. Desde ese momento, nas mencións (en castelán) a este porto e freguesía, altérnanse formas escritas con b, como no *Diccionario Madoz*, e con v.

*Santa Uxía* fai referencia á santa patroa da parroquia, Santa Uxía de Alexandría. Por outra banda, *Uxía* é a evolución do galego antigo *Ougia*, á súa vez evolución do nome greco-latino *Eugenia*. A igrexa parroquial é citada por primeira vez en 1200, na forma *Sancte Eugenie de Carraria*: "de tota nostra hereditate quantam habemus in villa que uocatur Dayam in concurrencia Sancte Eugenie de Carraria que est in terra Pistomarchos".

O pleno do concello aprobou o 11 de novembro de 1984 unha moción para denominar o concello "Santa Uxía de Riveira", con v, previo informe do cronista oficial Carlos García Bayón. O concello basea nese acto a súa utilización da forma *Riveira* malia que a única forma oficial é Ribeira, tal como aprobou a Comisión de Toponimia da Xunta de Galicia.

O 3 de marzo de 2020 o concello aceptou o topónimo oficial nun acto institucional coa participación do alcalde, Manuel Ruiz, de representantes dos diferentes grupos políticos do concello, do presidente da Real Academia Galega, Víctor F. Freixanes, do secretario xeral de Política Lingüística da Xunta de Galicia, Valentín García, e do director da Comisión de Onomástica e Toponimia da RAG, Antón Santamarina.

### Patrimonio 
#### Patrimonio arqueolóxico 
En Ribeira hai dous castros coñecidos: o castro do Monte da Cidá no alto e o castro do Porto de Baixo na beiramar.

### Festas e celebracións 
Na cidade de Ribeira cobran especial importancia a festa da dorna e as festas do verán.
A festa da Dorna ten lugar entre o 18 e o 24 de xullo. Nese tempo a xente agrúpase en peñas e levan a cabo todo tipo de actividades, como o "Voo sen motor", a "Regata de embarcacións feitas a machada" ou o "Gran prix de carrilanas". A festa conta cun "idioma propio".

### Ribeira na literatura popular 
Na capela de Santo Alberte realízase un rito adiviñatorio co que as mozas intentan saber cando van casar. Para iso lanzan tres anacos de tella e intentan que queden na soleira dunha pequena xanela na ábsida. O casamento queda garantido se o conseguen.

Na mesma capela celébrase a *romaría de Santo Alberto*, na que as esposas dos mariñeiros intentan garantir a pronta volta dos seus homes mediante o rito do "cambio de tella". Consiste en mover unha das tellas desde un dos puntos cardinais ó contrario. Buscan así que os ventos teñan unha dirección favorable.

; Refraneiro
* *Os de Palmeira beben a caña pola cuncha da vieira*.
* *Ronca Corrubedo, mariñeiro ponte quedo*.

; Cantigueiro
* *A criada do cura/ de Corrubedo,/ ao picar a verdura/ picou un dedo*.
* *As rapazas de Ribeira/ cando se van a bañar/ o primeiriño que lavan/ é o pecado mortal*.
* *¡Canto limón pola tina,/ canto limón pola eira!/ Cantas fillas de María/ ten o cura de Palmeira*.
* *Este ano hai moito millo,/ tamén hai moitos carozos./ As rapazas de Palmeira/ arrabean polos mozos*.
* *Maio vaia quen che puxo/ Santa Uxía de Ribeira/ que che había de poñer/ acabador de Palmeira*.
* *Marroguentos de Palmeira,/ pelados de Santa Euxía,/ para cantar e beilar/ vivan os da nosa Ría*.
* *Marroguentos de Palmeira,/ pelados son os da Vila,/ para cantar e beilar/ vivan os de Santa Uxía*.
* *Meu amor está en Palmeira,/ meu esprito en Santa Uxía/, meu corazón en Carreira,/ meu todo en Vilagarcía*.
* *Os de Palmeira son tolos/ que o dixeron os da Puebla,/ repinican as campanas/ para matar a colebra*.
* *Os do Maño son sapiños,/ os de Palmeira forzudos,/ os de Santa Uxía tolos/ e os de Carreira son mulos*.
* *Ribeiriña, ribeiresa,/ anque che son de Ribeira,/ anque che son non me pesa*.

## Economía 
### Infraestruturas 
#### Infraestruturas escolares 
Ademais do IES Leliadoura están en Ribeira o IES Número 1, o CEIP Frións, o CEIP Olveira, o CEIP Heroínas de Sálvora, o CEIP plurilingüe de Artes, o colexio plurilingüe de Carreira e o CIFP de Coroso, a escola infantil dos Cativos, a EI Deán Grande, a EI Municipal de Ribeira, o Colexio Galaxia (concertado), o Colexio Bayón, o Colexio da Milagrosa e os centros de educación especial AMICOS e Ámbar.

## Medios de comunicación 
### Outros 
De Ribeira son coñecidos como actores Quico Cadaval (1960) e Tuto Vázquez (1947-2010), como músicos Antonio Novo Suárez (1970) e Avelino Ares (1975-2018), e en ambas facetas Tonhito de Poi (1969).

## Deporte 
Os principais deportes locais son o fútbol, o remo e o atletismo. De Ribeira é a atleta Ana Peleteiro.

No tocante ó fútbol, merecen mención os seguintes futbolistas:
* José Fernando Bello Amigo (1978)
* José María Bello Amigo (1935-2020)
* Ramón Fernández Sarasquete (1909-1979)
* Joselu Gómez, *Joselu* (1987) (Racing de Ferrol)
* Francisco Javier González Pérez, *Fran* (Deportivo da Coruña)
* José Ramón González Pérez (1968) (Deportivo da Coruña, SD Compostela)
* Andrés Parada Alvite, *Suco* (1938)
* José Manuel Parada Alvite, *Suco II* (1943)
* Herbert Rey Willisch (1987)
e os equipos de fútbol Cidade de Ribeira CF e Atlético de Riveira.

No tocante a deportes marítimos, é importante o Club de Remo Náutico de Riveira. Ademais, ós seus arredores chega o deporte a motor coa celebración do Rally Ribeira-Ría de Arousa dende 2021.

## Galería de imaxes 
## Parroquias 
## Lugares de Ribeira 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Ribeira vexa: Lugares de Ribeira.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* Fermín Bouza-Brey (colector): "Literatura popular da parroquia de Paradela, concello da Estrada, na terra da Ulla", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en *Nós*.
* CASAS, Álvaro das (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en *Nós* 1931.
* GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en *Coloquio de etnografía marítima*, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
* LEMA BOUZAS, Lino (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
*   S. v. *penas dos namorados*.

### Outros artigos 
* Eleccións municipais en Ribeira
* Lugares de Ribeira
* Cidade de Ribeira CF