Guerras dos Castores

[miniatura|dereita|250px|*Batalla de Champlain cos iroqueses, Ticonderoga, xullo, 1609*, unha ilustración de [Jean Leon Gerome Ferris.]]
As **guerras dos Castores** (en ), tamén coñecidas como **guerras iroquesas** ou **guerras franco-iroquesas**, son a denominación dunha serie de conflitos librados na segunda metade do século XVII no noroeste de Norteamérica. Alentados e armados polos seus socios comerciais ingleses e neerlandeses, os iroqueses tentaron expandir o seu territorio ó redor da rexión dos Grandes Lagos e monopolizar o comercio de peles que fornecía devandito produto ós mercados de Europa. Durante os conflitos enfrontaríanse as tribos da Confederación Iroquesa contra os colonos franceses e os seus aliados, principalmente pobos de fala algonquina.

As guerras foron extremadamente sanguinarias e considéranse un dos episodios máis sanguentos da historia de América do Norte. A ampliación do territorio iroqués significou un reaxuste na xeografía étnica de Norteamérica, destruíndo grandes confederacións tribais como os huróns, neutrais, erie e conestoga, empuxando ás tribos orientais ó oeste do río Mississippi. O territorio do Ohio e a península inferior de Míchigan foron practicamente desposuídos dos seus pobos orixinarios, que fuxiron en calidade de refuxiados ó oeste. Non moito despois, ditas rexións foron repoboadas polos mesmos pobos, aínda que en xeral como repúblicas" indíxenas, no canto de homoxéneas e discretas "tribos".

As sociedades algonquina e iroquesas víronse profundamente afectadas por estes enfrontamentos. O conflito diminuíu a súa intensidade cando os iroqueses perderon ós seus aliados neerlandeses na colonia dos Novos Países Baixos, e co crecente desexo francés de ter ós iroqueses como aliados contra a invasión inglesa. Posteriormente, os iroqueses converteríanse en socios comerciais dos británicos, converténdose nun compoñente crucial da súa ulterior expansión empregando as conquistas iroquesas como unha pretensión sobre o Vello Noroeste.

## Orixes 
esquerda|miniatura|250x250px|Territorio dos laurencianos ó redor de 1535.
Cando Champlain visitou a rexión en 1622 dicía que a guerra entre as tribos levaba aproximadamente uns cincuenta anos, o que indicaría tamén que a Confederación Iroquesa se fundou en 1570 ou antes. Descoñécese a data exacta, pero si se sabe que era unha alianza político-militar entre as tribos dos mohawk, seneca, cayuga, oneida e onondaga. Todas estas tribos tiñan distintos dialectos pero dunha mesma lingua comprensible entre si. Esta unión trouxo unha gran paz para ditas tribos e deulles unha poderosa forza militar coa que enfrontar ás agrupacións rivais, algunhas delas aínda meirandes e populosas. Obviamente non todas as tribos de linguas iroquesas quedaron dentro da confederación, e é máis, algunhas volvéronse os seus principais rivais, como os huróns. Os outros rivais da confederación eran as tribos da familia algonquina. Co tempo, o seu modelo de goberno sería imitado por outras tribos, como os cherokees. Uns trinta anos despois nacería a Confederación Hurón para enfrontalos. Esta incluía catro tribos ben organizadas en varios clans máis pequenos. O seu goberno común encargábase de facer respectar a lei e coordinar o actuar das tribos.

### Organización da Confederación 
A base das Cinco Nacións eran as familias nucleares, que se agrupaban en clans ou *gens* emparentados por liña materna (érase membro do clan da nai, non do pai). Estes xefes de paz e guerra podían ser removidos dos seus cargos segundo dispuxese o consello e debían responder ás anciás do clan polas súas accións. Ofender a un membro do clan equivalía a gañar a animadversión de todos. Así, nos consellos tribais incluían ós xefes de paz e guerra de cada clan máis os representantes da fratría no seu conxunto.

Cada tribo compúñase de varios clans; os mohawk e oneida de tres cada un (alcumados lobo, oso e tartaruga para cada tribo), os cayuga de dez (garza, lobo, píllara, falcón, becacina cabra, cervo, pelota, tartaruga e dous alcumados oso) e os onondaga e seneca de nove cada un (os primeiros dividíanse en lobo, tartaruga, becacina cabra, aguia, castor, cervo, oso, falcón e anguía e os segundos en tartaruga, lobo, oso, castor, garza, becacina cabra, cervo, falcón e anguía). Todos estes clans estaban agrupados en fratrías de primeira e segunda categorías. Os mohawk, seneca e onondaga eran chamados «Irmáns maiores» e os oneida e cayugas «Irmáns menores». O Gran Consello compúñase de 50 xefes ou sachem distribuídos en: 9 mohawk, 9 oneida, 14 onondaga, 8 seneca e 10 cayuga. O Consello era precedido por un «primeiro entre iguais», cargo que adoitaba ocupar un onondaga, tribo gardiá do lume sacro da Confederación. En total uns 8&nbsp;000 laurencianos contra o ano 1500 (as diversas estimacións van do cinco a dez milleiros no momento de chegar Cartier). Cartier escribiu que os estadaconeses estaban en guerra con outra tribo coñecida como os tudomanos, que destruíran un dos seus fortes o ano anterior, o que orixinou 200 mortos. Na súa segunda viaxe (1541-1542) Cartier volveu visitar a zona e aínda existían estes pobos, con todo, en 1603 volveron os galos e para ese entón os iroqueses do val desapareceran e o lugar era habitado por innu (*montagnais*) e algonquinos. Os innu eran cazadores-recolectores que ocupaban un enorme territorio para a súa escasa poboación. Cazaban caribús con lanzas, arcos e frechas, lixeiramente similares ós inuits. A súa poboación dependía moito das oscilacións naturais das súas presas, se medraban en número eles tamén; en caso contrario pasaban fame, o que era adoito. As guerras e políticas continentais distraéronos da colonización francesa no val de San Lourenzo até comezos do século XVII. Cando os franceses regresaron, sorprendéronse ó atopar que os sitios de Stadacona e Hochelaga foran abandonados e destruídos por un inimigo descoñecido.
miniatura|250x250px|Debuxo que amosa o asedio francés dun forte iroqués.
A tradición oral iroquesa, recollida nas *Relations des Jésuites da Nouvelle-France*, fala dunha guerra entre os iroqueses mohawk e unha alianza dos conestoga e algonquinos nalgún momento entre 1580 e 1600. Así, cando os franceses reapareceron na escena en 1603, o val de San Lourenzo xa fora testemuña de xeracións de sanguenta guerra ó estilo feudal. De feito, cando Samuel de Champlain desembarcou en Tadoussac, el e a súa pequena compañía de aventureiros franceses foron inmediatamente contratados polos innu, algonquinos e huróns para axudarlles a atacar os seus inimigos.

Antes de 1603, Champlain formara xa unha alianza ofensiva contra os iroqueses. A súa razón era comercial, pois os indios canadenses eran a fonte de peletaría dos franceses, e os iroqueses interferían no comercio. O primeiro encontro foi unha batalla en 1609, librada por iniciativa de Champlain. El escribiu: *Non chegara con outra intención que a de facer a guerra.* O 30 de xullo Champlain combateu acompañado dos seus aliados algonquinos nunha batalla campal contra 300 iroqueses, principalmente mohawk, ás beiras do lago Champlain. O mesmo Champlain matou a dous xefes iroqueses e feriu a un terceiro cun arcabuz. Mentres os innu e algonquinos tomaron o control da área quitada ós iroqueses, os huróns foron alentados polos franceses a expandir o seu territorio máis cara ó oeste. Para aquela incursión, os huróns aliáronse cos algonquinos e xuntos concentraron 300 guerreiros.

### Competencia neerlandesa 
En 1610, os neerlandeses estabeleceron un posto comercial no bordo do territorio iroqués, no val do río Hudson, dándolles acceso directo ós mercados europeos, eliminando a súa necesidade de dependencia dos franceses e as tribos que funcionaban como intermediarios no comercio de mercadorías. O novo posto ofrecíalles valiosas ferramentas que os iroqueses poderían recibir en troques de peles de animais. Así empezou a caza a grande escala de peles iroquesa.

Neste momento o conflito comezou a medrar axiña entre os iroqueses e os indios apoiados polos franceses. Os iroqueses habitaban a rexión da actual Nova York, ó sur do lago Ontario e ó oeste do río Hudson. As terras iroquesas comprendían unha illa étnica, rodeada por todos lados por nacións de fala algonquina, incluíndo os shawnee, ó oeste do territorio do Ohio, así como polas confederacións hurón e neutral, de fala iroquesa, que vivían na beira sur do lago Hurón e a beira occidental do lago Ontario, respectivamente, e que non eran parte da Confederación Iroquesa.

Para 1610 a 1615, mentres aínda estaban en conflito cos seus veciños setentrionais (huróns, innu e algonquinos), os mohawk atacaron ós conestoga, con apoio dos neerlandeses que crían que os franceses apoiaban a estes últimos. Os mohicanos entón comezaron a cobrar tributo ós neerlandeses para cruzar polas súas terras o que levou ós mohawk a declararlles a guerra. Pero aquilo afectou negativamente o comercio neerlandés e estes arranxaron unha tregua en 1613. Catro anos despois estalou un novo conflito entre mohicanos e mohawk que obrigou ós neerlandeses a abandonar Fort Nassau, preto da actual Albany, en 1618 logrando estabelecer finalmente unha nova paz ese mesmo ano.

Os colonos europeos trouxeron unha primeira epidemia de varíola que afectou fortemente Nova Inglaterra entre 1617 e 1619, matando até a nove de cada dez indios das rexións costeiras. Posteriormente, entre 1633 e 1634 unha segunda epidemia, aínda peor, estendeuse ó interior, cara ós Grandes Lagos. Os colonos puritanos viron isto como un agasallo divino ó facer desaparecer as tribos hostís.

### Os conflitos comezan 
A paz entre mohawk e mohicanos non durou moito e en 1624 reiniciouse a guerra cunha ofensiva dos primeiros, nesta ocasión os neerlandeses non foron quen de frear o conflito. Ese mesmo ano, os algonquinos atacaban á Confederación. Os huróns tamén daban grande importancia ó papel político das mulleres na súa sociedade.

Inicialmente, a guerra practicada pola Confederación era igual en táctica e armamento á dos seus veciños. Usaban arcos, frechas, escudos e armaduras corporais ata que en 1609 Champlain introduciu entre os algonquinos arcabuces con chave de mecha, quedando un cuarto de século en desvantaxe por carecer delas. A única solución que atoparon era finxir retiradas para atraer ós algonquinos a emboscadas. Forzándoos un combate corpo a corpo antes que puidesen usar os seus armas de fogo. Así, os escudos e arcos empezaron a volverse secundarios fronte a cravas e lanzas. Isto obrigou ós iroqueses a manterse á defensiva, tratando de reter os seus territorios de cazaría. Cara a 1630 as súas tácticas baseábanse en buscar certa protección para os seus tiradores para emboscar en bosques mediante guerrillas, usando en tal caso porteiros e mosqueteiros, ou combater con cravas, *tomahawk* e primitivas armaduras en campo aberto. Cunha boa organización política que coordinaba a súa eficiente produción agrícola, os iroqueses podían mobilizar exércitos de campaña moito maiores que a maioría dos seus veciños, especialmente os innu, que eran cazadores recolectores. Para 1641 os neerlandeses comezan a venderlles armas. As Cinco Nacións modernizan a súa forma de guerrear, realizan asaltos a fortalezas e disparan polas fendas. En campo aberto cargan sobre os seus inimigos e disparan a curta distancia, póndoos en fuga. En 1647, os huróns formaban unha lúa crecente fronte ós iroqueses; cando os guerreiros da Confederación atacaban, os huróns tirábanse ó chan e cando os iroqueses estaban a recargar os seus mosquetes, disparaban os propios. Así, os iroqueses preferiron atacar dende as beiras dos ríos os convois de canoas huronas, roubando as peles para comprar máis armas de fogo, adquirindo unha superioridade decisiva. Tras a introdución do arcabuz cara a 1640, os iroqueses dedicáronse a emboscadas e atacar canoas con longas liñas de tiradores, obrigando ós seus inimigos a abandonar a idea de combates corpo a corpo e tratar de compensar o seu atraso material e táctico fronte á Confederación. Pero para 1664 os ingleses empezaron a vender á Confederación numerosas armas para que se impuxese ós aliados dos franceses. As machadas e cravas foron desprazadas por tiradores ocultos entre os bosques, os seus inimigos estaban máis interesados en combates corpo a corpo en campo aberto. Os iroqueses sempre tentaban estender a súa liña de batalla o máximo posible e que cada unidade axudase a envolver ós seus inimigos, o que lles obrigaba a mobilizar grandes continxentes. Segundo o testemuño do misioneiro xesuíta Jacques Bruyas, a Confederación non pasaba de ter 2&nbsp;000 guerreiros durante dita centuria.]]
As poboacións de castores en territorio iroqués, fonte das súas peles, empezou a declinar a fins dos anos 1630, a diferenza das terras dos seus veciños máis pequenos. En 1636, trescentos iroqueses penetraron polo val de Richelieu pero a tropa foi emboscada polos innu preto dunha aldea mohawk, resultaron vinte e oito iroqueses mortos e cinco prisioneiros. Na primavera de 1637, unha partida de algonquinos e innu tentaron invadir territorio mohawk pero foron vencidos, os seus líderes mortos e os sobreviventes volveron en desorde ás súas terras. Unha ofensiva iroquesa acabaría por expulsar ós algonquinos e innu máis ó norte, forzándose ós primeiros a fuxir do val de Ottawa e os segundos a Quebec. Un ano despois cincocentos guerreiros huróns preparáronse para asaltar unha vila seneca, pero os iroqueses decatáronse, prepararon os seus defensas e lanzaron un ataque preventivo, dando morte a douscentos huróns e capturando a un centenar; os seneca gañaran unha breve guerra. Ese mesmo ano de 1635 ambas as confederacións pactaron a paz.

En 1636, os huróns atacaron ós iroqueses con éxito, facéndose dun prisioneiro.

Na primavera de 1638 os huróns contraatacaron con axuda algonquina. Unha expedición de tres centenares de guerreiros entrou polo val de Trent ou de Ottawa en territorio iroqués. Sorpresivamente atopáronse con cen iroqueses que detectaron ós seus exploradores e capturaron a un. O prisioneiro mentiu asegurando que a partida aliada era inferior en número. Os iroqueses construíron confiadamente un pequeno forte pero foron rodeados sen demora. En vinganza, o cativo foi esnaquizado. A maioría dos asediados empezou a preparar a fuga, pero o seu líder, o oneida Ononkwaia, negouse e chamou a loitar. Resultaron setenta ou oitenta mortos, oito prisioneiros –levados a Huronia para morrer torturados– e catro ou cinco sobreviventes que lograron fuxir. Os huróns lanzaron máis incursións e tomaron un centenar de cativos.

Os wenro serviran como un Estado colchón entre iroqueses e neutrais e erie,  estas dúas últimas confederacións eran máis grandes e poderosas que as Cinco Nacións, o que impedira a súa expansión ó oeste até entón, levándolles a centrarse no norte. Os wenro foron abandonados á súa sorte polos seus aliados e os seus territorios tomados polos iroqueses. Eran apenas 1&nbsp;200 a 2&nbsp;000, quizais 3&nbsp;000 como moito. Os seneca lideraron unha campaña en que a maioría dos wenro foron mortos ou capturados. Preto de 600 sobreviventes famentos pediron permiso para refuxiarse na vila hurona de Ossossané, aínda que serían capturados na posterior conquista de Huronia. Os últimos grupos de wenro que resistían foron vencidos ó leste do río Niágara en 1643, debendo fuxir cos neutrais.

### Relacións cos franceses 
miniatura|250x250px|Mapa das tribos da rexión dos Grandes Lagos entre 1630 e 1650.
En 1641, os 700 mohawk viaxaron a Trois-Rivières, en Nova Francia, a propor a paz cos franceses e as súas tribos aliadas, e pediron ós franceses que creasen un posto comercial en Iroquesia. O gobernador Charles de Montmagny rexeitou a proposta, xa que supuxese o abandono dos seus aliados huróns. A guerra comezou formalmente a principios dos anos 1640 con ataques iroqueses ás aldeas huronas fronteirizas ó longo do río San Lourenzo, coa intención de perturbar o seu comercio cos franceses. A interrupción chegou a tal nivel que os franceses pediron ás tribos negociar xuntos un tratado co que pór fin á guerra. Dous líderes iroqueses, Deganaweida e Koiseaton, viaxaron a Nova Francia para tomar parte nas negociacións. Os franceses estiveron de acordo coa maioría das demandas iroquesas, entre elas a concesión de dereitos de tráfico en Nova Francia. No verán seguinte, unha frota iroquesa de oitenta canoas cargadas de peles navegou ós dominios franceses con intención de vendelas. Ó chegar, os franceses negáronse a comprar as peles, e no seu lugar díxose ós iroqueses que llas vendesen ós huróns, que actuarían como intermediarios. Os iroqueses estaban indignados e a guerra renovouse.

Os iroqueses utilizaron os anos inmediatos que seguiron en fortalecer a súa confederación traballando máis estreitamente xuntos baixo un liderado central efectivo. Aínda que o funcionamento dos seus gobernos segue sendo en gran medida descoñecido, nos anos 1660 o cinco nacións iroquesas deixaron de loitar entre si. Chegaron a ser capaces de coordinar plans económicos e militares entre as cinco tribos, fortalecendo con iso os seus intentos de conseguir un goberno máis avanzado que o das tribos dos arredores, cun control máis descentralizado.

Aínda que estas incursións non foron de ningún xeito constantes, cando se producían eran terribles para os habitantes de Nova Francia, e inicialmente os colonos sentían impotentes para evitalos. Algúns dos heroes franco-canadenses do folclore popular foron persoas que resistiron este tipo de ataques, como Dollard des Ormeaux, que morreu en maio de 1660, mentres facía fronte a unha forza de ataque iroquesa en Long Sault, na confluencia do río San Lourenzo e Ottawa. Segundo a lenda, logrou salvar Montreal co seu sacrificio. Outro heroe (heroína neste caso) foi Madeleine de Verchères, que en 1692, con 14 anos, levou a defensa da granxa da súa familia contra un ataque iroqués. Os franceses negáronse a facer a paz cos iroqueses, xa que cada vez víanos máis como peóns de neerlandeses e ingleses.

### Derrota dos huróns 
Os huróns estaban debilitados pola derrota de 1635 ante os seneca, pero especialmente polas pestes que entre 1637 e 1641 habían decimado a súa poboación, eliminado moitos dos seus líderes e quitáronlles a súa vantaxe numérica. Cara a 1615 os huróns podían conter facilmente a expansión dos seus inimigos, pero para 1640 a súa poboación reduciuse a 10.000. Baseándose no número de familias, co apoio dos tionontaté ou petunes podían duplicar esa cifra. A Confederación Hurona constituíase das tribos attignawantan, arendarhonon, ataronchronnon, atahontaenrat e attigneenongnahac.

Os huróns non eran sectarios. En 1615 comezou o traballo de misioneiros cando convidaron o pai Joseph Lle Caron a visitalos, el permaneceu un ano con eles. Seguíronlle os sacerdotes Guillaume Poulain en 1622, Nicholas Viel en 1625 e Jacques Da Roche Daillion en 1626-1628. As xesuítas sumáronselles con Brebeuf en 1626 e as súas misións serían moi exitosas até a súa destrución en 1650. Os misioneiros tentaron converter ós neutrais enviando huróns neófitos, pero foron rexeitados ata que en 1643 cen embaixadores neutrais pediron a instalación dunha misión pero xamais de fixo.
miniatura|251x251px|Expansión da confederación entre 1638 e 1711.
En 1639 os huróns queimaron vivos a 113 iroqueses. Un ano despois a Confederación Iroquesa respondeu con grandes ataques e os huróns deberon facer a paz cos tionontaté para enfrontar ó seu inimigo común.

Os dirixentes iroqueses, cunha continua subministración de armas de fogo, pensaban máis estratexicamente e decidiron eliminar a ameaza que representaba Huronia. Primeiro emboscaron cortaron o comercio entre Quebec e Huronia. En 1642 once canoas huronas foron emboscadas no río Ottawa por mohawk e oneida. Só cen tripulantes logran arribar a Montreal. Mentres tanto, o pai Isaac Jogues e dous compañeiros foron capturados cos iroqueses. El esperaba convertelos e lograr a paz. Finalmente, sería liberado en xullo de 1646 tras haberse integrado a un clan mohawk, pero foi asasinado o 18 de outubro cando outro clan convidoulle a cear.

En 1647 unha tropa de setecentos ou oitocentos iroqueses, con trescentos arcabuces, lanzaron unha nova expedición. Durante a campaña, unha compañía onondaga é vencida e o seu xefe morto, pero os aondironnon, tribo hurona, son dispersados. En 1648 os neerlandeses decidiron vender armas directamente á Confederación e non a través de comerciantes, alcanzando a ter máis de catrocentas. O 4 de xullo o pai Antonio Daniel oficiaba a misa na misión de Saint-Joseph II, antes chamada Teanaostaiac, cando os iroqueses atacaron. A maioría das súas 2.000 habitantes, incluído o sacerdote, foron mortos. Os poucos sobreviventes fuxiron ós bosques e o lugar foi queimado. Ese mesmo día foi atacada a misión de Saint-Michel. Os huróns quedaron desmoralizados e cando as xesuítas chamáronlles a mobilizar os seus guerreiros para defenderse non fixeron caso. En consecuencia, os huróns das rexións máis orientais migraron ó oeste, máis de 3.000 refuxiáronse en Sainte-Marie.

Para usar as súas novas armas, no inverno de 1648-1649 1.000 mohawk e seneca infiltráronse nos bosques huróns en pequenos grupos e pasaron o inverno na área de Haliburton. Pouco despois reuníronse e lanzaron unha feroz ofensiva en que dúas aldeas huronas, especificamente attigneenongnahac, son destruídas e mataron a miles en pleno corazón de Huronia. O 1 de maio quince vilas huronas foron queimadas e os últimos resistentes decidiron atrincheirarse en Sainte-Marie. Unha primeira tropa de douscentos iroqueses foi emboscada por trescentos huróns cando ían contra a misión, debendo volver a Saint-Ignace. Tras isto, as Cinco Nacións reuniron un exército de 2&nbsp;000 guerreiros, o que produciu unha das maiores batallas entre indíxenas de Angloamérica. O 16 de xuño ese exército atacou a misión e só cento cincuenta huróns mal armados enfrontáronos. Tras todo un día de loita, vinte huróns tomados prisioneiros foron executados sumariamente.
esquerda|miniatura|350x350px|Éxodo dos huróns tras a súa derrota.
As enfermidades europeas fixeron estragos entre os iroqueses e os seus veciños nos anos anteriores á guerra, e as súas poboacións diminuíran drasticamente. Para remediar o problema, e para substituír a perda de guerreiros, os iroqueses traballaron para integrar a moitos dos seus inimigos capturados nas súas propias tribos. Traballouse diligentemente para manter ós seus inimigos capturados felices, o que incluía convidar os xesuítas ó seu territorio para mostrar ós que se converteron ó cristianismo. Un sacerdote lembraba: «Polo que podo ver, é o plan dos iroqueses capturar a todo os huróns... matar ós seus xefes... e co resto formar unha nación e un país». As xesuítas traballaron rápido entre os iroqueses, convertendo a moitos ó catolicismo, un papel que desempeñaría unha importante función nos anos seguintes.

Os huróns sobreviventes foron absorbidos ou dispersados en 1649-1650, calcúlase que até sete mil puideron ser feitos prisioneiros e integrados logo á Confederación Iroquesa.

A principios dos anos 1650, os iroqueses comezaron a atacar os franceses. Algunhas das nacións iroquesas, en particular os oneida e onondaga, tiveron relacións pacíficas cos colonos, pero estaban baixo o control dos mohawk, a nación máis forte da Confederación, e mostrábanse hostís á presenza francesa. Despois dun errado tratado de paz arbitrado polo xefe Canaqueese, partidas de iroqueses mobilizáronse cara ó norte, a Nova Francia, ó longo da conca do lago Champlain e o río Richelieu, atacando e bloqueando Montreal. Normalmente lanzaron incursións en granxas ou asentamentos illados movéndose de maneira rápida e silenciosa polos bosques, e armados cun tomahawk e un coitelo de escalpar atacaban ós habitantes. En moitos casos, os prisioneiros eran levados á terra natal iroquesa e incorporados ás nacións.

### Derrota dos tionontaté 
A sorte dos tionontaté foi similar. O seu territorio chamábase Petunia. Estes sufriran graves perdas polas epidemias, dende 1616 a 1640 pasaran de oito a tres mil. O resto dos tionontaté rendeuse e foron absorbidos. Uns 1&nbsp;000 tionontaté con algúns huróns, erie e neutrais fuxiron en canoas até a illa Mackinac, onde pasaron o inverno de 1649-1650. Pero en 1651 os iroqueses seguíronos e continuaron a súa fuga á actual localización de Green Bay. Dende aí, en 1652, continuaron vagando en calidade de refuxiados até 1701, cando se estableceron entre as actuais cidades de Detroit e Cleveland, converténdose nunha nova confederación étnica: os *wyandot.* Nun dos enfrontamentos, en maio de 1660, o xefe hurón Anahotaha foi rodeado no «salto longo» (*Long Sault*) do río Ottawa con dezasete milicianos franceses de Sieur Dolard, seis algonquinos de Mitameg e corenta huróns por setecentos iroqueses. Morren todos menos cinco franceses e catro huróns que son capturados. En 1615 eran dez a vinte mil e bordeaban o doce mil en 1640. En 1641 ou 1643, os neutrais aliáronse cos ottawa e concentrado 2.000 guerreiros; tomaron a vila fortificada de Assistaeronon, defendida por novecentas lanzas e que pertencía a mascouten ou musketoon, a *Nation du* feu. A vila caeu ó décimo día de asedio. Unhas oitocentas mulleres e nenos son capturados, setenta defensores queimados vivos e os anciáns abandonados para que morresen de fame.
[esquerda|miniatura|250x250px|[:en:Iroquois settlement of the north shore of Lake Ontario|Asentamentos iroqueses establecidos entre 1665 e 1670 ó norte do lago Ontario, tras conquistar devandito territorio. Coa Gran Paz de Montreal serían abandonados e a comarca ocupada polos mississauga (1701).

Nas aldeas de Ganneious (oneida), Kente, Kentsio, Ganaraske (cayuga), Ganatsekwyagon, Teiaiagon e Quinaouatoua (seneca) viviron ó redor de 5.000 persoas en total, as que pasarían a ser coñecidas como *Iroquois du Nord*.]]
Con todo, os primeiros sinais do conflito viñan dalgún tempo atrás, en 1648 trescentos iroqueses, a maioría seneca, destruíron a vila neutral de Aondironon. Os iroqueses estaban encabezados esta vez por senecas e onondagas. A finais de ano xa expulsaran completamente ós neutrais das súas terras, matando ou asimilando a miles deles.

### Derrota dos erie 
Os erie eran a outra aglomeración tribal que detiña a expansión iroquesa. Vivían ó sueste do lago homónimo e tamén eran unha confederación cunha poboación cara a 1650 de dez a doce mil acodes (as estimacións varían moito, entre o catro e quince milleiros pero isto débese a que en 1651 gran número de neutrais e huróns refuxiáronse con eles). Tiñan de tres ou catro mil guerreiros. Trinta embaixadores erie foron enviados á capital seneca, Sonontouan, para acordar a paz. Desafortunadamente, houbo un incidente e un erie asasino a un seneca; en resposta todos os embaixadores foron masacrados con excepción de cinco. Isto motivou ós cayuga, oneida e onondaga a apoiar a nova campaña. Aparentemente 3.000 a 4.000 indios tentaron defendela.

Un novo ataque iroqués nese mesmo ano foi menos exitoso grazas á mobilización de 2.000 a 3.000 guerreiros erie.

### Derrota dos conestoga 
miniatura|200x200px|Mapa do territorio conestoga orixinal.
Coas tribos do norte e oeste destruídas, os iroqueses dirixiron a súa atención cara ó sur, cara ós conestoga ou *susquehannock.* Xa no inverno de 1652, 1.000 guerreiros iroqueses lanzaran unha exitosa incursión contra os conestoga e derrotáronos nunha gran batalla campal. Os iroqueses tiveron 130 mortos e o pobo inimigo de Atrakwaye foi destruído. Segundo unha estimación do arqueólogo Barry C. Kent os conestoga puideron ser uns 5&nbsp;200 a 6&nbsp;500 de crer un informe dunha xesuíta que afirmaba que dita tribo tiña en 1647 1&nbsp;300 lanzas. O ataque foi tan devastador que esta puido verse reducida a só 2.000 ó 3.000 almas segundo Kent. Este ataque custo un número descoñecido de vidas e entre cincocentos e seiscentos prisioneiros que foron asimilados ós iroqueses. O ano 1660 trouxo o cenit do poder militar iroqués, poder que utilizarían nas décadas posteriores. Para 1661 comeza unha guerra contra os seneca, onondaga e cayuga, aumentando a intensidade do conflito. Os mohawk mantivéronse á marxe, ocupados cos mohicanos e ottawa, e os oneida estaban dedicados a combater cos piscataway. Isto continuou até 1674, cando os ingleses cambiaron a súa política india negociando a paz cos iroqueses e rompendo a súa alianza cos conestoga. En 1675 as milicias de Virxinia e Maryland capturaron e executaron ós xefes conestoga, temendo o poder que chegaran a ter e aproveitando que a tribo estaba debilitada por unha fame negra. Inicialmente as autoridades inglesas forzaron ós piscataway e mattawomen (tribos de lingua algonquina) a recibir nos seus reservas ós conestoga vencidos. Comeza unha guerra entre ambos un ano despois e os colonos terminan por atacar e expulsar ós conestoga. Estes últimos deciden unirse ós iroqueses en 1676 e dedicarse a asaltar a ambas as tribos algonquinas até asinarse a paz en 1680. Os conestoga que lograron escapar dos seus inimigos eran apenas cincuenta homes adultos en 1698, é dicir, uns douscentos ó douscentos cincuenta acodes. Tras o sometemento dos conestoga, o val de Susquehanna converteuse nun coto de caza onde as Cinco Nacións permitían incursionar a shawnee, lenape, conoy, nanticoke, munsee, tutelo, saponi e conestoga.

Respecto dos lenape ou delaware, enfrontaron ós iroqueses nas guerras Esopus en 1659-1660 e 1663-1664 nas que acabaron vencidos e o seu capital, Minisink, destruída ó final das mesmas por mohawk e seneca. Ademais, até 1661 os conestoga arrasaran numerosas aldeas lenape até sometelos pero ese ano a peste debilito ós vencedores e as Cinco Nacións aproveitaron para impor un tributo ós conestoga (1675) e lenape (1677).

Despois da derrota dos tionontaté, erie e neutrais, o pulo do Cinco Nacións caeu lentamente sobre os ottawa dende os anos 1660. Producíronse varias razias en 1661 e 1662 contra os abnakis, aliados dos franceses. Este perigo no corazón de Nova Francia foi un importante factor para que a Coroa francesa decidise cambiar o goberno do Canadá. Creouse unha pequena forza militar para contrarrestar os ataques iroqueses, formada por franceses, huróns e algonquinos. Ó trasladarse ó campo foron atacados polos iroqueses. Só vinte e nove dos franceses sobreviviron e escaparon. Cinco foron capturados e torturados até a morte polos iroqueses en represalia polo ataque. A pesar da súa vitoria, a batalla provocou un alto número de baixas nos iroqueses, o que levou a algúns dos seus dirixentes a considerar facer a paz cos franceses.

A marea da guerra en Nova Francia chegou a mediados dos anos 1660, coa chegada dun pequeno continxente de tropas regulares dende Francia, o uniformado de marrón rexemento Carignan-Salières, o primeiro grupo de soldados profesionais que puxo pé no que hoxe é chan canadense. A administración de Nova Francia cambiou neste período a súa política cara ós seus aliados indios, principalmente a través da venda directa de armas e outras formas de apoio militar directo. En 1664, os aliados neerlandeses dos iroqueses perderon o control dos Novos Países Baixos en favor das colonias inglesas do sur. O apoio europeo ós iroqueses minguou nos anos inmediatos á derrota neerlandesa. Coa axuda europea cortada, os iroqueses pediron a paz, proposta coa que Francia estivo de acordo.

En 1669-1670 os mohawk e oneida eran as tribos menos numerosas produto das guerras e fames negras, ó momento que estaban próximos a desaparecer. Foi grazas á axuda dos mohawk católicos de Caughnawaga que puideron incrementar a súa poboación cos anos. Isto permitiu ó pai Jacques Bruyas bautizar a decenas de oneida.

### Territorios do Ohio e Illinois 
miniatura|La Salle, explorador do Vello Noroeste. Negociou tratados antiiroqueses coas tribos dos Grandes Lagos.
Unha vez estableceuse a paz cos franceses, os iroqueses levaron as súas conquistas ó oeste nun intento de facerse co control das terras entre os algonquinos e os franceses. Como resultado da expansión iroquesa e a súa guerra coa Confederación Anishinaabeg, as nacións do leste, como os lakota, víronse empuxadas a cruzar o Misisipi cara ás Grandes Chairas, adoptando a vida nómade que os faría coñecidos máis tarde. Outros refuxiados alagaron a área dos Grandes Lagos, resultando en conflitos coas nacións existentes. No territorio do Ohio, os shawnee e os miami eran as tribos dominantes. Os iroqueses velozmente invadiron as posesións shawnee no centro de Ohio, obrigándoos a fuxir ó territorio miami. Os miami eran unha tribo poderosa, e reuniron nunha confederación ós seus aliados, incluídos os veciños potawatomi, que habitaban a moderna Míchigan, e os illiniwek, que habitaban Illinois. Aínda así, a maioría dos combates foron entre a Confederación Anishinaabeg e a Confederación Iroquesa. Os primeiros enfrontamentos sucederon como incursións de pequenas partidas dalgunhas decenas de oneida en territorio do clan amikwa, parte da Confederación Anishinaabeg en 1656 e 1661. Sen armas de fogo, as tribos algonquinas atopábanse nunha grave desvantaxe. A pesar do seu maior número, non puideron resistir ós iroqueses. Varias tribos fuxiron máis aló do oeste do río Misisipi, deixando a maior parte de Indiana, Ohio, o sur de Ohio e de Míchigan despoboadas, aínda que quedaron no lugar algunhas forzas militares anishinaabe, que se numeraban en miles ó norte dos lagos Hurón e Superior, e que se mostrarían decisivas para facer retroceder ás avanzadas iroquesas. No oeste do Misisipi, empezaron a armarse grupos de entre os pobos desprazados para tentar recuperar os seus fogares.

Ás terras dos illinois chegáronlle miles de refuxiados que fuxían do avance iroqués. En 1655 os fox, sauk, kicapoo, miami e mascouten empezan a premer ós illinois e shawnee.

No verán 1680, tras dous anos de inactividade na zona, unha forza de 1.000 iroqueses invadiu territorio illinois para arruinar o tratado comercial entre estes e os franceses. Toman a vila de Tamaroa, matando e capturando ós seus seiscentos habitantes. As tribos algonquinas responden mobilizando 3.000 lanzas, 1.200 dos illinois. En setembro os seneca lideraron un novo continxente de cincocentos a seiscentos guerreiros, pero os illinois decatáronse e mobilizaron igual forza, aínda que peor armada, pois moi poucos tiñan mosquetes. Os illinois pediron axuda a Henri de Tonti e René Robert Cavelier de La Salle. Tonty marchou a axudalos con cen franceses pero foron vencidos en batalla. A expedición iroquesa contou con axuda shawnee e miami, resultando na destrución de varias aldeas e a captura de 700 a 1.200 persoas. Catro anos despois os miami, powatomi e illinois detiveran exitosamente a expansión iroquesa ó oeste. Despois disto, René Robert Cavelier de La Salle negociou un tratado coas tribos miami e illinois. Ese mesmo ano, Francia levantou a prohibición de venda de armas ás tribos nativas. Rapidamente distribuíronse ás tribos algonquinas, diminuíndo a vantaxe dos iroqueses sobre os seus inimigos. As defensas francesas quedaban moi debilitadas, apenas 1.000 milicianos contra 2.500 iroqueses ben armados polos ingleses. Tamén pediu ó rei catrocentos soldados para acabar cos cayuga e seneca. En agosto os embaixadores iroqueses negociaron un acordo de paz. Durante a tempada os ojibwa e fox vencen nunha batalla campal ós iroqueses na que perden centenares de guerreiros. A guerra entre franceses e iroqueses renovouse en 1683 despois de que o gobernador tentase enriquecerse aplicando un agresivo comercio de peles no oeste, o que afectaba á actividade iroquesa na zona. Esta vez a guerra durou dez anos e foi máis sanguenta que a primeira vez.

A inicios de 1684, douscentos cayuga e seneca atacaron ós kaskaskia. Capturaron sete canoas cargadas de peles e mosquetes e a catorce comerciantes franceses. En resposta, e para facer sentir seguros ós seus aliados, os franceses fundaron o forte St. Louis na zona. O gobernador recentemente chegado, Joseph-Antoine Lle Febvre de Várrea, concentrou 1.200 regulares, milicianos e indios auxiliares en Montreal para axudar ós defensores. Avanzou cara ó forte Frontenac e ó val de Ohio, pero a peste de influenza obrigounos a retroceder. En resposta, a Confederación Illinois declaráballe guerra ás Cinco Nacións, conflito que duraría un lustro. Aínda que unha gran parte da rexión estaba despoboada, os iroqueses foron incapaces de establecer unha presenza permanente. A súa propia tribo carecía de recursos humanos para colonizar a área. Tras estes reveses, e despois de que as tribos locais conseguisen armas de fogo, o breve control iroqués da rexión se esfumó e os antigos habitantes volveron.

En 1687, armados con armas de fogo polos franceses, os ojibwa e algonquinos tomaron a ofensiva. Tres anos despois vencían nunha serie de batallas sobre canoas nos lagos Sainte-Claire e Erie, expulsándoos e permitindo a recuperación dalgúns territorios. A incursión ía ó mando do marqués, contaba con 1.200 a 1.600 soldados franceses e 400 colonos canadenses e uníronselle como auxiliares 983 huróns, ottawa, chippewa, missisauga, miami, Illinois, innu, amikwa e outros. Durante a campaña, o marqués cometeu o erro de debilitar as súas forzas deixando catrocentos corenta europeos en Irondequoit, a beiras do Ontario. Cando atacaba territorio seneca foi emboscado por seiscentos a oitocentos guerreiros e derrotado. O marqués consideraba que se necesitaban 1.000 soldados para destruír á Confederación Iroquesa. Con todo, en 1688 unha peste de vexigas mataba a 1.000 dos 11.000 soldados e colonos da rexión. No verán de 1690 centos de guerreiros iroqueses viaxaban á illa A Motte para reunirse cos ingleses para aliarse contra os franceses, pero unha peste azouto á Confederación e provocou centenares de vítimas.

Durante a guerra do rei Guillerme, os franceses instaron os indios a atacar os asentamentos coloniais ingleses da mesma forma que os ingleses o facían cos iroqueses. Un dos máis notables destes ataques en 1690 foi o masacre de Schenectady, na provincia de Nova York, en Salmon Falls (Novo Hamphsire) e en Portland (Maine). Do mesmo xeito que nas incursións iroquesas, os habitantes foron asasinados indiscriminadamente ou feitos prisioneiros. Estas realizáronas tres partidas, cada unha de douscentos soldados e indios adestrados para *a petite guerre* e só serviron para unir ás divididas colonias inglesas. En outubro o ataque inglés contra Quebec era vencido por 39 barcos e 2.000 milicianos ó mando de Frontenac. A forza inglesa retirouse deixando trinta mortos no campo de batalla, pero 1.000 morreron por unha epidemia de vexigas que lles afecto. Na primavera de 1691 1.000 iroqueses polo val de St. Lawrence, arrasando todas as granxas entre Montreal e o río Richelieu. Isto non impediu ós aliados seguir atacando até 1692 ós indios aliados de Francia, especialmente ó redor de St. Francis. En 1693 os indios do leste de Wabanaki acordaron a paz, pero os do oeste seguiron en pé de guerra, dando argumentos para unha feroz incursión en 1696. O conde de Frontenac queimou un forte oneida e tomou trinta prisioneiros. O Tratado de Rijswijk do 20 de setembro de 1697 puxo fin ás hostilidades anglo-francesas, pero os choques tribais continuaron.

O tratado de paz, a Gran Paz de Montreal, foi asinado en 1701 por 39 xefes indios, os franceses e os ingleses. No tratado, os iroqueses aceptaban parar ós merodeadores e a permitir ós refuxiados volver do leste á rexión dos Grandes Lagos. Os shawnee recuperaron o control do territorio do Ohio e a parte baixa do río Allegheny. A tribo miami volveu controlar a moderna Indiana e o noroeste de Ohio. Os potawatomi volveron a Míchigan, e os illiniwek a Illinois.

## Consecuencias 
miniatura|300x300px|Territorios de cazaría de castores cedidos polos iroqueses segundo o Tratado de Nanfan (1701), asinado entre a Confederación e os británicos.
A través de diversos tratados europeos, o control inglés sobre os iroqueses e os seus territorios, recoñecido durante a guerra, terminara. Debido a isto, os ingleses esaxeraron a extensión dos dominios iroqueses no oeste como un medio de disputar aos franceses o control de Illinois e Ohio.
[esquerda|miniatura|220x220px|Territorio orixinal dos tuscarora. Foron expulsados das súas terras tras a súa derrota na *[guerra tuscarora* (22 de setembro de 1711-8 de xuño de 1713). En consecuencia, desapareceu toda resistencia indíxena á expansión británica en Carolina do Norte até a guerra cherokee, e os tuscarora incorporáronse á *Haudenosaunee*.

O custo demográfico para as tribos nativas destas guerras foi enorme, ao que se suman as migracións forzadas e as vítimas causadas polas epidemias. Por exemplo, os neutrais sufriron a morte de 9.000 dos seus integrantes por consecuencias directas das guerras até 1651, os hurones pola súa banda outros 10.000 e os tionontaté 8.000 mentres que os erie a 18.000 até 1658. Ademais, en 1645 mohicanos e mohawk axudaron aos holandeses na súa campaña contra os wappinger e munsee (lenapes), morrendo 1.600 en total. Os sobreviventes eran usualmente expulsados ou integrados dentro dos propios iroqueses que desexaban compensar as altas baixas que sufrían por estes conflitos. Ao redor de 20.000 indíxenas víronse desprazados polas conquistas.

Tradicionalmente estimouse a poboación das tribos iroquesas cara ó ano 1660 en 2.500 mohawk, 5.000 seneca e 1.500 para cada unha das tribos menores (cayuga, oneida e onondagas).

En última instancia o achegue dos tuscarora, expulsados das súas terras natais nas Carolinas tras a súa derrota ante os colonos brancos e refuxiados entre os iroqueses dos que se volveron a Sexta Nación en 1722 Os tuscarora distribuíanse en sete clans alcumados lobo, oso, tartaruga, castor, cervo, anguía e agachadiza. pero en 1693 migraron ao Canadá e o milleiro de mingo (cazadores seneca e cayuga mestizados con neutrais, huróns e erie) que migrou cara a Ohio sen permiso da confederación cara a 1730-1740 e que dende entón se mantiveron independentes e mestizándose con lenape e shawnee. Pasaron a chamarse os seneca do Sandusky a finais do século XVIII, fundíndose con cayuga que venderon as súas terras e wyandot e lenape dispersos polas guerras. Polo Indian Removal Act, os wyandot de Ohio e os seneca de Sandusky foron trasladados á actual Kansas en 1832. Novas migracións producíronse en 1774, cando as milicias virxinianas atacaron ós iroqueses, gañando unha breve guerra e obrigando a moitos seneca e cayuga a refuxiarse cos shawnee, lenape e mingo.

Durante a revolución estadounidense a Confederación tento manterse neutral, pois habían faccións moi fortes a favor de ambos os bandos (mohawk á cabeza dos lealistas e oneida dos revolucionarios) e non se desexaba un conflito interno. En 1777 os principais xefes garantes da paz (todos onondaga, centro do Seis Nacións) morreron nunha epidemia e ambas as faccións empezaron a apoderarse de territorios de Iroquia. Os tuscarora seguiron aos oneida e os seneca e cayuga aos mohawk. Os onondaga dividíronse en neutrais, lealistas e rebeldes. Iníciase unha guerra civil que permite aos estadounideses enviar unha devastadora expedición de castigo ás súas terras en 1779. Os indios retíranse para evitar o combate pero os seus cultivos e pobos son queimados. Despois diso, os iroqueses foxen a miserables campamentos de refuxiados no extremos leste e oeste dos seus territorios, onde os aliados de cada bando dábanlles protección. Para 1783 perderan parte importante da súa poboación por fame, enfermidades, a guerra civil e a desintegración da súa Confederación. Moitos fuxiron a terras no Canadá que os ingleses lles ofreceron en compensación por apoialos na derrota. Outros quedaron e mostráronse indómitos aos revolucionarios por algúns anos máis.
[esquerda|miniatura|300x300px|Posesións europeas en [1702, ao comezar a guerra da raíña Ana.]]
En canto ao número de guerreiros iroqueses pois a inicios da súa grande expansión militar considerábase que podía mobilizar máis de 3.000 todas as tribos á vez, outros falan de 4.000 a 5.000; a guerra constante causou un gran número de mortes e desercións reducindo o seu número a 2.250 en 1689 e 1.230 en 1698. Con todo, antes das guerras e pestes, cara a 1595 os cronistas din que os iroqueses podían congregar 8.000 lanzas. Na práctica, xamais mobilizaron máis de 2.000 guerreiros á vez. Aínda que a diminución foi compensada polo acceso a armas de fogo o enfraquecemento vivido pola confederación será clave no desenvolvemento posterior dos feitos e o fin das súas conquistas. Finalmente, a poboación iroquesa estabilizouse ao redor dos 10.000 individuos, uns quinto guerreiros, manténdose así durante gran parte do século XVIII. Cifra importante en comparación con outras grandes etnias (cinco tribos civilizadas) durante dita centuria os cherokees eran ó redor de doce a catorce mil persoas, aínda que algúns padróns falan de vinte milleiros (catro a seis mil lanzas), os chickasaw apenas dous a seis mil, os choctaw quince a vinte mil, os muskogui e seminolas vinte mil (seis mil lanzas), e os síux entre doce e vinte e catro mil (tres ó catro mil guerreiros).

Á vez do enfraquecemento das nacións indíxenas sumouse como outra consecuencia indirecta o desenvolvemento e expansión das colonias europeas en América do Norte aínda que de modo moi distinto segundo a metrópole. Mentres que o modelo de colonización francés foi dun tipo "integrador" buscando evangelizar e cooperar cos indios dispersando aos seus colonos converténdoos en cazadores ou comerciantes o inglés era de ocupar as terras indíxenas (independente do método usado) e fundar nelas as súas colonias, concentrando á súa xente en granxas e cidades.
[miniatura|220x220px|Mapa da Rebelión de Pontiac (1763-1766). Poden apreciarse as novas localizacións das tribos e as novas agrupacións, xurdidas na rexión despois das expulsións polas guerras iroquesas e a súa repoblamiento tras a [Gran Paz de Montreal.]]
Deste xeito rapidamente os colonos ingleses pasaron a superar en número aos seus rivais galos buscando así compensar a súa desvantaxe estratéxica fronte ás colonias españolas e francesas. Ademais mentres os británicos enviaban ás súas minorías relixiosas xunto delincuentes, vagabundos e aventureiros a poboar esas colonias os franceses só permitiron a católicos converterse en colonos impedíndollo a grupos como os hugonotes por medo a rebelións. As cifras sinalan que deste xeito por cada colono francés chegado a América os británicos enviaban a catro e por cada soldado galo chegaban dez ingleses. Esta disparidade seria unha das claves na imposición final do dominio británico durante a guerra franco-india (1754-1763). Actualmente, a poboación iroquesa nos Estados Unidos, segundo o censo de 2010, sumaba 42.461 sen mestura e 38.541 con mestura con calquera outra raza. En total 81.002 descendentes. No censo anterior, do 2000, serían 80.822 en total e 45.217 sen mestizaxe. No Canadá habería outros 45.000 aproximadamente, segundo cifras de 1995. Ao redor de 125.000 almas.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Anderson, Karen L. (1991). 
* Barr, Daniel P. (2006). 
* Benn, Carl (1998). 
* Bowne, Eric E. (2005). 
* Calloway, Colin G. (1994). 
* Fenton, William N. (1998). 
* Frentzos, Christos G. & Antonio S. Thompson (2014). 
* Funk, Arville L. (1964). 
* Gallay, Alan (2015). 
* Grumet, Robert Steven (1996). 
* Hagen, Terrence (2013). 
* Henriksen, Georg (2009). 
* Hine, Robert V. e Faragher, John Mack (2000). 
* Hodge, Frederick Webb (1907). 
* Hodge, Frederick Webb (1910). 
* Hodge, Frederick Webb (2003). 
* Kerber, Jordan E. (2007). 
* Lupold, Harry Forrest e Haddad, Gladys (1988). 
* Jennings, Francis (1984). 
* Jennings, Francis (2000). 
* Johansen, Bruce E. (2006). 
* Johnson, Michael (2003). 
* Jones, Eric E. (2008). 
* Onofrio, Jay (1995). 
* Purvis, Thomas L. (1999). 
* Ricky, Donald B. (1998).    
* Ricky, Donald B. (1999). 
* Ricky, Donald B. (2009). 
* Riley, John L. (2013). 
* Ring, Trudy; Noelle Watson & Paul Schellinger (2013). 
* Schmalz, Peter S. (1991). 
* Salvucci, Claudio R. e Anthony P. Schiavo, Jr. (2003). 
* Salvucci, Claudio R. e Anthony P. Schiavo, Jr. (2003). 
* Schmalz, Peter S. (1991). 
* Sturtevant, William C. (1978).    
* Timothy Shannon (2008). 
* Thompson, Maurice (1898). 
* Trigger, Bruce G. (1986). 
* Trigger, Bruce G. (1987). 
* Wallace, Paula W. (2007). 
* Warrick, Gary (2008). 

### Ligazóns externas 
* Liña de tempo das Guerra iroquesas (1533-1650)