Origami

O **origami** (折り紙) é a arte de orixe xaponesa do pregado do papel. Significa literalmente "Pregar" (oru, 折る) "Papel" (kami, 紙). En galego coñécese tamén como papiroflexia.

A través do tempo esta arte tivo outros nomes. Nos primeiros séculos da súa existencia chamábaselle *Kami*, homónimo da palabra empregada para *espíritos dos deuses*, polo significado que se creara para o papel. Séculos despois tomou o nome de Orikata, que se traduce por *exercicios de dobrado*. Non foi ata 1880 que apareceu a palabra Origami a partir das raíces *Oru* e *Kami*, antes mencionadas. Nun dos centros importantes para o xénero do origami en España, pola súa influencia musulmá, foi onde asignaron o vocábulo papiroflexia á arte xeométrica de facer pregados para conseguir figuras de papel.

## Arte milenaria pouco coñecida 
Esta tradición milenaria oriental, que se mantivo por xeracións, coñeceuse en Occidente desde hai séculos, pero actualmente poucas persoas saben exactamente o que é, os seus comezos e que beneficios trae practicala.

Sábese moi pouco acerca da arte de realizar figuras de papel, o origami. Esta é unha palabra que non escoitamos con frecuencia no noso contorno, e tan só circula a idea de que é unha moda, unha maneira máis de decoración con enxeño e orixinalidade.

## En que consiste 
O origami defínese como *a arte educativa na cal as persoas desenvolven a súa expresión artística e intelectual*. Tamén hai quen di que é *a esencia que se esconde tras os dedos daqueles que pregan papeis para dar nacemento a innumerábeis figuras*. Segundo Vicente Solozano *a papiroflexia é unha ciencia expresada cos dedos*.

Partindo dunha base inicial (cadrados e rectángulos xeralmente) obtéñense figuras que poden ir dende modelos sinxelos ata pregados de gran complexidade. Os suxeitos preferidos para modelar son animais e outros elementos da natureza (flores, árbores etc).

Non se debe confundir pregar papel con rachar ou cortar papel, é dicir o '*origami* co *kirigami* e o *maquigami*, xa que son técnicas totalmente distintas. O *kirigami* é a técnica de cortar papel debuxado, empregando tesoiras. O termo deriva das palabras xaponesas *kiru* (cortar) e *kami* (papel). O maquigami é a arte e técnica de traballar o papel rachando, dobrando, enrugando etc, unicamente coas mans. O termo procede dos vocábulos quechua *maqui* (man) e *kami* (papel). Estas técnicas permiten e promoven o traballo en grupo, o desenvolvemento da creatividade, a integración de áreas e teñen ademais unha forte influencia no desenvolvemento da intelixencia emocional dos nenos ao influír positivamente na súa autoestima. É preciso aclarar que tanto o origami como o kirigami e o maquigami teñen beneficios e metas comúns, pero as técnicas difiren.

## Historia 
O origami ten dúas rutas de desenvolvemento e evolución: por unha parte está Xapón, e por outra a chegada do origami a Occidente.

### O Origami no Xapón 
As primeiras figuras do Origami remóntanse no Xapón ao Período Heian. A figura considerada máis antiga é a da bolboreta. Este pregado empregábase en vodas xintoístas, nas que se realizaban unha bolboreta femia e outra macho, que se introducían en dúas botellas de *sake*; durante a cerimonia mesturábase o contido das dúas botellas nunha soa, ofrecéndolla aos noivos como símbolo de amor eterno.

O primeiro practicante do origami foi a Corte Imperial, que comezou empregándoo como recreación e pasatempo, logo como tradición cerimonial e máis tarde para dobrar cartas e poemas dunha forma delicada e significativa. A elección do papel e a forma de pregado teñen que ser acordes ao contido da nota, xa que eran decisivos para a consideración do remitente e influían na súa posición, tanto dentro da Corte do Emperador como para conseguir a atención dunha dama. A descrición da forma extraordinaria, delicada e tradicional dos pregados aparece aproximadamente no ano 1000 no libro **Historia do Príncipe Genji**, de **Murasahi Sikibu**.

No Período Kamakura, os Noshis pasan a ser, ademais dunha ofrenda relixiosa, regalos que se intercambian os guerreiros samurai, como símbolo de boa fortuna.

Co paso do tempo, tanto ricos coma pobres comezaron a facer pregados de papel (elemento que se converteu en fácil e barato de conseguir), que empregaban desde para rituais da vida cotiá como para a arquitectura. O *Kami*, como se chamaba orixinalmente o *Origami*, evolucionou no Período Muromachi, e converteuse nunha nova tradición que os pais transmiten aos fillos, ensinándolles a facer figuras milenarias como o "tzuru" (grou), o "yakko" (guerreiro xaponés) e o "sambo" (caixa de comida).

O furor desta técnica ten lugar no Período Edo, considerado o máis importante, xa que despois de longos disturbios internos e loitas de poder, nesta época reinou a paz e orde. Aparecen entón as escolas de etiqueta social, onde se ensinaba a cerimonia do té, posturas das flores segundo as ideas do zen, poesía, realización de felicitacións con pregado artístico e realización dos *noshis* entre outras actividades. Neste período, no que a burguesía exerceu unha grande influencia sobre a arte e a literatura, a artesanía viviu un momento de florecemento.

A popular peza de teatro *Chûshingura* espertou unha grande afección a facer monicreques empregando papel pregado. Así mesmo apareceu a finais do século XVIII unha das primeiras representacións de papiroflexia, o libro titulado *Chûshingura Orikata*, escrito por un sacerdote que mostra en xilografía as figuras pregadas apropiadas para a peza de teatro antes mencionada. Destaca do desenvolvemento da vida cultural nesta época o feito de que por vez primeira establécense normas e indicacións de pregado para as figuras de papel máis coñecidas; pasa así o *Origami* de ser unha tradición oral a empezar a divulgarse de forma escrita. No ano 1797 o sacerdote anteriormente citado publica *Sembatzuru Orikata* ou, en galego, "O pregado dos mil grous"". Entre 1845 e 1850 aparece a colección de pregados máis importante no origami xaponés: Kan No Mado *A Fiestra en pleno Inverno*, escrita probabelmente por Adachi Katsuyuki. Os modelos do Kan No Mado son moi interesantes, destacando por exemplo as bolboretas macho e femia, diversos *noshis* pregados, a libélula, a grúa (ave imperial, símbolo de 1000 anos de vida), a tartaruga (alegoría, lonxevidade, 1000 anos de vida), a ra (regreso do amor e éxito profesional), o mono e, sobre todo, figuras humanas: o pallaso bailando, o loitador na area, diversas indicacións para o pregado de bonecos, o emperador, a emperatriz, e as damas de honra , entre outros. Pode que este manuscrito fora realizado para a festividade das rapazas, ou festividade dos bonecos, celebrada o 3 de marzo; trátase esta dunha cerimonia de purificación, onde todas as impurezas eran transmitidas aos bonecos de papel e logo tiradas ao río. Tamén para a festividade dos rapaces, que tiña lugar o 5 de maio, voábanse papaventos, e facíanse carpas de papel (que simbolizaban a tenacidade, perserverancia, dignidade e longa vida). Outras festas destacadas onde se empregaba a papiroflexia son: a festa da flor da cerdeira (do amor e do guerreiro), da ameixeira (para a xustiza e a esperanza), do aprendiz, da flor de loto, ...

Tradicións máis recentes, como a que se celebra cada 6 de agosto, recorda os 75.000 mortos que a bomba atómica causou en Hiroshima, facendo *lanternas de papel* que poñen a flotar en ríos, lagoas e lagos.

### O Origami en Occidente 
O origami chegou a Occidente cando xa rematara a Ruta da Seda do leste próximo. O papel fixo a súa aparición cando Marco Polo levou o origami no século XIII, pero non foi ben recibido polos europeos. En Occidente preferíase empregar o pergamiño para empapelar. O papel non durou máis que o pergameo pero finalmente foi aceptado debido ás súas vantaxes: era máis fácil de manipular e máis barato. O invento da prensa axudaría tamén máis tarde á súa aceptación.

miniatura|200px|Un exemplo de Origami modular.

As orixes do Origami en Occidente tamén se remontan á Invasión Árabe no século VIII, cando se trasladaban prisioneiros chineses á Samarcanda (ano 751). Destes prisioneiros aprenderon a facer e dobrar papel, comezando por figuras simples como animais. Desde que a relixión musulmá prohibiu a representación do ser humano ou de formas animais na arte (debido á crenza da idolatría das imaxes), as súas investigacións en papiroflexia orientáronse ao estudo de formas xeométricas e ao estudo matemático de patróns lineais que quedan ao dobrar o papel. A máxima expresión desta actividade foron os *edificios de arquitectura mourisca*, xa que para o seu deseño empregáronse estes mesmos patróns.

Como máxima expresión desta actividade foron os *edificios de arquitectura mourisca*, na cal utilizaron eses mesmos patróns no seu deseño. Existen actualmente unha infinidade de teoremas e principios relacionados co dobrado de papel, moitos dos cales desenvolveron novos conceptos de matemática aplicada como por exemplo na topografía. Despois de que os árabes foran expulsados de España durante a Reconquista, os españois quedaron cos deseños e desenvolvementos, incorporando formas que representen a natureza.

E como foi o encontro entre Oriente e Occidente?. Hai uns 100 anos tiveron lugar cambios decisivos no Xapón, xa que os americanos querían estender o seu comercio para a Asia e necesitaban concesións e socios nesta rexión. Baixo a ameaza de empregar as armas obrigaron aos xaponeses a abrir os seus portos. Xapón reabriu as súas portas ao mundo no ano 1854 polo comodoro norteamericano Perry, despois de séculos de illamento. Todos estes acontecementos sociais e culturais repercutiron de xeito significativa no Origami Clásico (o Orikata), nacendo así o Origami Moderno. No Origami Clásico recortábase, pegábase e pintábase. Para o Origami "as tesoiras son tabú", "a pintura débese evitar" e "a utilización do pegamento é impensábel". A forma pura, lograda soamente mediante o pregado, debe responder de si mesma. Non existe outro elemento de configuración que o material na súa estrutura, debuxo ou cor. Así os mestres xaponeses crearon as novas normas para o origami moderno.

Na Exposición Universal de París en 1878, durante o Período Meixí, fusiónanse os coñecementos orientais e occidentais, creando así un só origami, un só idioma, o cal evolucionara illadamente. A finais do século XIX, Friedrich Fröbel, incorpora e desenvolve o origami nas súas técnicas de ensino a nivel escolar, sendo adoptado axiña nos xardíns infantís xaponeses pola utilidade no preescolar para ensinar as figuras xeométricas, entre outros beneficios que brinda o origami na educación. Por esta época, un vendedor europeo levou a Toquio papel de cores, descoñecido aló, e tivo unha ampla acollida que fixo que o origami mellorara a súa calidade na realización dos modelos.

En América do Sur introduciu o origami na década de 1930 o escritor español Miguel de Unamuno, pioneiro no mundo da ciencia, e que tomaba en serio o facer "paxaros de papel", publicando varios libros de pregado, entre eles o ensaio "Amor e Pedagoxía", onde fala do origami no apéndice. Tamén os arxentinos Vicente Solorzano Sagredo e Ligia Montoya practicaron a papiroflexia dándolle grande importancia a esta arte de pregados e figuras inimaxinábeis. Durante esta mesma década, os educadores impuxeron que os estudantes nas súas creacións mostraran orixinalidade e creatividade, polo tanto, o origami foi rexeitado por faltar nos requisitos anteriores, mais asegurado o paperfolding pola súa historia milenaria, recobrou a súa popularidade unha vez máis grazas ao revolucionario do Origami do século XX: Akira Yoshizawa -o xenio do origami, quen realizou máis de 50.000 traballos e hoxe en día crea novos modelos prodixiosos- foi quen desenvolveu as novas formas de sobrevivir aos modelos tradicionais restablecendo o origami como forma de arte creativa, poñéndolle énfase na sensibilidade da forma e exactitude no plano a traballar. Os feitos e o renacemento que sufriu o origami ocorreu no Período Tashio.

Traballando nas ideas que axudaron a seguir en pé o origami, a mediados do Período Showa, Yoshizawa, coñece a Sam Randlett e para a década de 1950 crearon un código internacional para representar as dobreces que compuñan as figuras para poder ser realizadas, as cales son as que actualmente se utilizan como ferramenta para o desenvolvemento dos pregados. A partir deste sistema de liñas, a publicación de libros aumentou considerabelmente, inicialmente no Xapón con Isao Honda e logo en Inglaterra con Robert Harbin. Isto fixo que a xente comezara a agruparse e en 1958 creouse FOCA ("Friends of Origami Center of América", actualmente *Origami USA*), en 1967 a British Origami Society e así desenvolvéronse grupos en todos os países como Francia (1978) e España (1981). Actualmente existen autores de renome mundial como Kunihiko Kasahara e Tomoko Fuse no Xapón, Robert Lang e John Montroll nos Estados Unidos, Vicente Palacios en España, Peter Budai en Hungría (que publicou o seu primeiro libro aos 12 anos, actualmente ten 17). Á parte diso hai moitos origamistas, que aínda que non publicaron moito son moi coñecidos no mundo de origami, como Jeremy Shafer, Tom Hull e Mette Pederson nos Estados Unidos, Joseph Wu (quen manexa a páxina web mundial de origami, http://www.origami.vancouver.bc.ca ) no Canadá; Alfredo Giunta en Italia, Marteen Van Gelder nos Países Baixos e outros moitos que farían unha lista interminábel. Co paso do tempo, a papiroflexia pasou axiña ao esquecemento, mais seguía latente nas súas raíces, podéndose ver a maneira de como se volveu a recordar este preciosa arte reanudando a tradición do noshi colocándoo nun regalo recordando que o obsequiar este pregado, segundo a tradición xaponesa, é de boa sorte para quen a recibe.

Actualmente o origami está no Período Heisei, o cal é a etapa dun cambio de concepción acerca do origami. En anos anteriores tratábase como unha artesanía, agora como unha arte que se está considerando entre as afeccións intelectuais e científicas.

En Colombia estanse dando os primeiros pasos, existiron grupos illados e ditáronse cursos nos que a resposta dos participantes ao finalizalos é moi pobre. Nos últimos anos publicáronse artigos divulgativos en revistas e periódicos e apenas están chegando ás librarías e bibliotecas os primeiros libros especializados. Xa se realizaron oito (1997 a 2004) Encontros Colombianos de Origamistas e houbo moito interese dos participantes. A actividade principal é encontrar os origamistas ocultos en Colombia, xa que se sabe que existen moitos polo que se ve reflectido na actualidade, é dicir, hipoteticamente saen do nada as figuras, mais todas foron feitas por mans até agora descoñecidas.

Como podemos observar, o origami oferécenos a imaxinación e o papel necesario para elaborar o pensado e o inimaxinábel porque desde unha pequena grúa até un elegante cisne, desde unha tenra pelota até a esfera máis complexa, desde un gracioso sombreiro samurai até un sombreiro que, segundo como foi deseñado e é construído, pode ser graduado á cabeza de quen queira poñelo.

O anterior e moitas máis marabillas pódense encontrar explorando o origami; se se propón reunir os miles de figuras que existen, poderíase armar o noso mundo en papel, é dicir, todo o que constitúe o medio que nos rodea e no cal vivimos: Fauna e flora de todos os continentes, a vida urbana, ferramentas da nosa cotiánidade, até podemos incluír os nosos amigos de antano, os dinosauros e os amigos míticos como os dragóns, é máis, podemos complementalo con estrelas e outros astros que imiten o cosmos que nos ten a flote polo infinito. Coa papiroflexia pódese soñar e gozar dese sono materializándoo en papel, é invención e aplicación.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 

### Ligazóns externas 
* Páxina da Asociación Española de Papiroflexia (español)
* Leccións de papiroflexia  (español).
* Centro de Difusión do Origami (italiano).