Illa Kanton

miniatura|300px|Proxección orográfica centrada na Illa Kanton

**Illa Kanton** (tamén coñecida como **Canton** ou **Abariringa**), anteriormente coñecida como **Illa Mary**, **Illa de Mary Balcout** ou **Illa Swallow**, é a illa máis grande, a máis setentrional e en 2020, a única illa habitada das Illas Fénix, na República de Kiribati. É un atol situado no Océano Pacífico Sur aproximadamente a medio camiño entre Hawaii e Fidxi, unha localización que outrora a fixo vantaxosa como escala aérea. A illa ten unha lonxitude de 33&nbsp;km., é unha estreita franxa de terra arredor dunha lagoa, unha superficie de 40 km². O veciño máis próximo de Cantón é a deshabitada Illa Enderbury, 63 km ao oeste-suroeste. A capital de Kiribati, Tarawa Sur, atópase a 1.765 km ao oeste. En 2015, a poboación era de 20 habitantes, fronte aos 61 habitantes do ano 2000. A única aldea da illa, Tebaronga, está situada no punto noroeste, debaixo da pista de aterraxe.

Kiribati declarou a Área Protexida das Illas Phoenix en 2006, e o parque ampliouse en 2008. A reserva mariña de 425.300 km² contén oito atois de coral, incluído Canton. Debido a que está habitada, a xestión da illa de Canton descríbese no Plan de Sostibilidade do Uso dos Recursos de Cantón (KRUSP), que abrangue un radio de 22 km. arredor do atol. Máis do 50 % da illa e da lagoa están protexidas nunha zona de conservación.

## Historia e características 
Kanton foi descuberta varias veces por barcos baleeiros estadounidenses, dos cales o primeiro foi anterior a 1820. Na década de 1850, Gran Bretaña reclamou a súa soberanía sobre a illa. Kanton recibiu o nome do navío baleeiro "Canton", o cal ancorou na illa o 4 de marzo de 1854.

O reclamo oficial británico comezou o 6 de agosto de 1936. Realizáronse visitas anuais á illa, e o 31 de agosto de 1937 emprazáronse 2 estacións de radio.

O 8 de xullo de 1937, Kanton foi o sitio dun eclipse solar total, e a illa foi ocupada por un breve período de tempo por científicos estadounidenses e neozelandeses, membros dunha expedición da *National Geographic Society*. O líder desta expedición foi o astrónomo Samuel Alfred Mitchell.

A pesar da reclamación británica, sete estadounidenses desembarcaron na illa o 7 de marzo de 1938. Ambas as nacións continuaron a ocupación da illa ata abril de 1939, cando Washington e Londres acordaron unha ocupación conxunta por outros 50 anos, conformando o condominio internacional das illas Kanton e Enderbury.

A aeroliña internacional estadounidense Pan American World Airways chegou á illa o 18 de maio de 1939 para construír instalacións para voos a Nova Zelandia. Este servizo comezou o 12 de xullo de 1940 co hidroavión Boeing 314 Clipper. O 4 de decembro de 1941, realizouse o primeiro e último voo civil antes da guerra con destino a Nova Caledonia.

Durante a segunda guerra mundial, a mariña dos Estados Unidos construíu unha pista de aterraxe no lugar; así, Kanton converteuse en punto de escala para o Servizo de Transporte Aéreo da Mariña entre Australia e Nova Zelandia. Tamén se utilizou como punto de ataque ás Illas Gilbert, ocupadas polo Xapón.

Logo da guerra, en novembro de 1946, Pan Am restableceu os servizos de voo entre Australia e Nova Zelandia vía Kanton con avións Douglas DC-4. O servizo continuou ata 1958, cando o DC-4 foi substituído polo Douglas DC-7C.

En 1960, unha estación de seguimento foi construída para o proxecto Mercurio. Foi utilizada durante novembro de 1965. O abandono pola NASA da illa fixo que se convertese nunha cidade pantasma. O aeroporto foi deixado a mans dun encargado, para que puidese ser utilizado en urxencias. 1968 marcou o final da presenza estadounidense na illa, o aeródromo foi abandonado e o encargado foi retirado. Os británicos tamén finalizaron a súa presenza, pechando a súa oficina de correos.

Tras a independencia e recoñecemento da soberanía de Kiribati, a oficina de correos foi reaberta, coa recolocación dunhas poucas persoas dos atois máis poboados das Illas Gilbert na illa.

## Xeografía, flora e fauna
### Flora e fauna de Canton
Canton describiuse como tendo a forma dunha gran costeleta de porco. Desde os seus puntos noroeste a sueste hai unha distancia de 14,5 km, mentres que o bordo terrestre varía en anchura de 50-600 m. e 1,5-7 m. en elevación. A esquina sueste da illa coñécese como "Punta Pirámide". As únicas entradas á lagoa están no lado oeste, e a canle principal presenta correntes de 6-8 nós m/s. A lagoa en si está chea de vida mariña, albergando 153 especies diferentes de peixes, incluíndo atún, tiburón, arraias e anguías. Unha estrada sen asfaltar rodea a illa, aínda que o seu estado actual de conservación é incerto. O Aeroporto da Illa de Canton (IATA: CIS, ICAO: PCIS) atópase na esquina noroeste da illa, pero actualmente carece de servizo comercial regular. O número do Índice Portuario Mundial da Illa de Cantón é 56025.

miniatura|esquerda|Entrada á lagoa da Illa de Kanton. O sitio da aldea está á esquerda.

Gran parte da superficie terrestre de Canton é coral espido, escasamente cuberto de herbas e herba baixa, atópanse árbores e arbustos preto do sitio da aldea. Segundo a obra de Edwin H. Bryan, *American Polynesia and the Hawaiian Chain*, Canton posuía en 1941 un total de doce especies de vexetación autóctonas, incluíndo herbas baixas e herbas en acios, unha espesa masa de arbustos *Scaevola* no lado sur da illa (2-3 m de altura), algúns arbustos *Suriana* preto da entrada da lagoa, árbores de heliotropo (*Heliotropium foertherianum*) e *kou* (*Cordia subcordata*) e palmeiras *Cocos*. Geoffrey Buddle, da expedición neozelandesa para a eclipse solar de 1937, informou de 23 especies de aves en Canton, xunto con... Ratas polinesias, lagartos, cangrexos ermitáns e tartarugas. Atopáronse dúas especies de arañas na illa.
[thumb|upright=0.75|left|Corais *Hydnophora rigida* en Kanton, parte da [Área Protexida das Illas Fénix]]

Non hai auga doce en Canton, agás a auga de choiva capturada en cisternas; Pan American World Airways tiña unha gran planta de destilación desalación na illa cando operaba alí durante as décadas de 1940 e 1950. As precipitacións son escasas, cunha media de 221–914 mm. entre 1938 e 1953, aínda que informes posteriores suxiren un clima máis húmido nos últimos anos.

## Notas 
## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*History of the island
*Atoll Research Bulletin No. 41, Canton Island
*USS Kukui's Trip to Kanton, 2007. Contains several large color photos of the island.
*Phoenix Islands website. Contains information on Canton and the other Phoenix Islands.
**National Geographic* article on the Phoenix Islands, including information on Canton. 
*A HAM operator's trip to Kanton in 1999, including description of the island, village and islanders.