Estilo manuelino

[miniatura| [Mosteiro dos Xerónimos de Belén, o exemplo máis emblemático da arquitectura manuelina, encargado polo rei Manuel I pouco despois de que Vasco da Gama regresase da India, en 1502, a Santa María de Belén, Lisboa.]]
O **estilo manuelino**, tamén chamado **gótico portugués tardío, flamíxero** ou ***flamejante***, é un estilo decorativo e escultórico aplicado á arquitectura e ao mobiliario que se desenvolveu no reinado de D. Manuel I e continuou até despois da súa morte, aínda que xa existía dende o reinado do rei Xoán II. Trátase dunha variación portuguesa do gótico tardío, así como da arte luso-mourisca ou arte mudéxar, marcada por unha sistematización dos seus propios grandes motivos iconográficos, simbolizando o poder real. Posteriormente incorporou ornamentación do Renacemento italiano. O termo "manuelino" foi creado por Francisco Adolfo Varnhagen na súa *Noticia histórica e descritiva do mosteiro de Belém* de 1842.

O estilo desenvolveuse nun momento propicio da economía portuguesa e deixou pegada por todo o territorio portugués e mesmo fóra de Portugal.

## Características 
esquerda|miniatura|300x300px|Columna no claustro do mosteiro dos Xerónimos.
A característica dominante do manuelino é a exuberancia das formas e unha forte interpretación naturalista-simbólica de temas orixinais, eruditos ou tradicionais. A xanela, tanto nos edificios relixiosos como seculares, é un dos elementos arquitectónicos onde mellor se pode obvervar este estilo. Estes motivos aparecen en construcións, picotas (pelourinhos), túmulos ou mesmo pezas artísticas, como en ourivaría, das que a Custodia de Belém é un exemplo.

O conxunto decorativo dun elemento escultórico manuelino preséntase case sempre como un discurso de pedra, onde se cruzan diversos elementos e referencias (*pansemiose*, "todos os significados"), como a simboloxía cristiá, a alquimia, a tradición popular etc. O contexto pode ser moralizador, alegórico, xocoso (ao sinalar defectos humanos ou detalles obscenos, como a referencia sexual nunha gárgola no exterior da capela de São Nicolau, en Guimarães), esotérico ou, simplemente, propagandístico en relación a ao poder imperial de D. Manuel I. Nótese que esta simboloxía tamén está moi ligada á heráldica.

Os motivos máis frecuentes da arquitectura manuelina son a esfera armilar, conferida como lema por D. Xoán II ao seu curmán e cuñado, o futuro rei D. Manuel I, interpretado posteriormente como signo dun plan divino para o reinado de D. Manuel, a Cruz da Orde de Cristo e elementos naturalistas: corais, algas, alcachofas, piñas, animais varios e elementos fantásticos: Ouroboros, sereas, gárgolas.

### Simbolismo 
miniatura| Iluminación da época manuelina do Livro 3 Místicos, Torre do Tombo.
O *discurso* artístico presente neste estilo aínda que comezou a construírse antes do reinado de D. Manuel, tivo unha influencia considerábel na propia personalidade do monarca, das súas aspiracións no contexto mundial, en particular no proxecto dunha cruzada que unificaría o mundo cristián occidental co mítico reino cristián oriental do Preste Xoán, converténdoo no "Rei dos mares" (e, de feito, así o designaron varios autores estranxeiros). Dese tempo son as exploracións de Tristão da Cunha e Joan da Nova e a embaixada de Miguel da Silva en Roma.

O estilo manuelino transmite en boa medida estas aspiracións mesiánicas dun rei cuxo ascenso ao poder foi, cando menos, insólito, tras a morte seguida doutros herdeiros directos ao trono (como o príncipe D. Afonso e o seu irmán, D. Diogo, asasinado). Porén, dende a interpretación dada á expresión *Spera Mundi*, na esfera armilar, que lle foi concedida como lema, até a interpretación do seu propio nome, Emanuel ("Deus connosco", en hebreo), dada pola súa nai cando naceu, despois dun longo e penoso parto que só rematou cando pasaba a procesión do Corpus na rúa, había varios “sinais” que indicaban que este rei fora “Escollido” para grandes feitos. A propia concepción política deste rei, influenciada polo seu mentor Diogo Rebelo e polo joaquinismo, faríalle crer que estaba destinado a fundar o Quinto Imperio da Profecía de Daniel.

Estas referencias mesiánicas e apocalípticas tamén están presentes na pintura (como nos frescos das Casas Pintadas, en Évora e na *Aparición de Cristo á Virxe* de Jorge Afonso). Un claro exemplo aparece tamén na representación do rei e da raíña D. María, en primeiro plano, no cadro *Fons Vitae*, pertencente á Misericordia do Porto, dun pintor anónimo pero segundo algúns de Colijn de Coter, nunha escena da crucifixión e onde o sangue de Cristo desemboca nun xigantesco Graal.

### Principais autores 
No Norte de Portugal, os principais autores deste estilo, procedentes da Galiza ou Biscaia, foron Tomé de Tolosa, Francisco Fial e Pêro Galego, que participaron na creación da igrexa matriz de Caminha, ademais de João de Vargas e João de Parmenes, que traballou xunto co portugués João Lopes na sé catedral de Lamego. O cántabro Juan de Castillo (João de Castilho), responsábel da galilea e do presbiterio da catedral de Braga, tamén deixou pegada no mosteiro dos Xerónimos, destacando a figura de Diogo Boitaca, creador do mosteiro de Xesús en Setúbal. O centro de Portugal conta tamén coa notable obra de Mateus Fernandes, ben representada no portal das Capelas Imperfeitas, no mosteiro de Batalha.

Aínda se fala dun *manuelino de segunda xeración*, tras o repunte económico de Portugal, como consecuencia dos descubrimentos. Castillo, Boitaca e os irmáns Francisco e Diogo de Arruda, que proxectaron a Torre de Belém, son os seus principais representantes.

Tamén están os nomes de Manuel Pires, João Favacho, Pêro e Filipe Rodrigues, Álvaro Rodrigues, André Pires, João Dias, Diogo Pires, o Moço, entre outros.

## A arquitectura manuelina 
[esquerda|miniatura|[Torre de Belén|Torre de Belém en Lisboa, iniciada en 1514 durante o reinado de Manuel I de Portugal (1495-1521), con Francisco de Arruda como arquitecto.|200x200px]]
Esta tendencia artística era coñecida, no seu momento, como a variante portuguesa da arquitectura *ad modum Yspaniae* (de estilo hispánico) que, á súa vez, se incluía na corrente arquitectónica "ao moderno" —expresión empregada para o gótico tardío onde existía tamén a variante, por exemplo, *ao modo tudesco* ou *alemán* na entón nova arquitectura nórdica. Esta corrente opoñíase á arquitectura *á antiga vía* ou *ao romano*.

En xeral, pouco muda en relación coa estrutura formal do gótico e plateresco alemáns. O alzado interior das igrexas mantense mediante a orientación leste-oeste, a planta, os sistemas de soporte e cubrición, o cálculo de proporcións. As naves da mesma altura, influencia das igrexa-salón alemás, de cinco tramos, ausencia de cruceiro e cabeceiras rectangulares son as principais características diferenciais. A pesar de ser esencialmente ornamental, o manuelino tamén se caracteriza pola aplicación de determinadas fórmulas técnicas da época, como as bóvedas con nervios polinervados a partir de ménsulas.

Na compoñente civil destacan os pazos, como o Pazo de D. Manuel, en Évora, e *solares* rurais, como a Solar de Sempre Noiva, en Arraiolos, todas elas de planta rectangular. E na tipoloxía militar, a principal referencia é o baluarte do Restelo, a Torre de Belén. Un dos primeiros baluartes de artillaría do país, rompendo coa tradición do torreón, a súa planta rectangular solápase cunha base poliédrica, que penetra no río Texo. A forma rectangular da planta oponse á decoración esculpida curvilínea.

## Escultura e motivos ornamentais 
[dereita|miniatura| A fiestra do Capítulo [Convento de Cristo|do Convento de Cristo en Tomar é unha das obras máis referidas neste estilo.]]
Os motivos másis importantes da arquitectura manuelina son:

* **Símbolos nacionais** :
** A esfera armilar ("*a esfera dos matemáticos* " conferida como lema por D. Xoán II ao seu curmán e cuñado, D. Manuel (futuro rei D. Manuel I), quen, tendo escrito no meridiano " *Sphera Mundi* " - Esfera do Mundo - foi interpretado posteriormente como signo dun deseño divino para o reinado de D. Manuel que se presenta nos motivos artísticos do estilo como " *Esperança do Mundo*", como tamén podería ser interpretada a expresión alí inscrita). Ás veces amosaba tamén no Zodíaco as siglas latinas do lema ou *motto* persoal deste rei: *Manuel Orbis Rex Est* (*MORE*) ou *Manuel Rex Orbis Est* (*MROE*);
** A Cruz da Orde de Cristo ;
** Escudo nacional.

* **Elementos naturalistas** :
** Corais ;
** Algas ;
** Guizeiras (axóuxeres);
** Árbores secas. Tamén aparecen no gótico tardío de Europa Central, empregando o termo "*astwerk* " para describir o seu uso. Son, polo tanto, un elemento característico do tardo-gótico e remiten á estética franciscana, cun carácter marcadamente naturalista e austero. Por outra banda, é un elemento que foi empregado polos detractores do gótico que consideraban o estilo bárbaro e primitivo -estéril como unha árbore seca. As súas raíces e troncos nodosos teñen unha notable presenza no Mosteiro de Alcobaça, na fiestra do Capítulo de Tomar, sobre o busto traseiro; na Igrexa de Vilar de Frades ou no Paço de Sintra ;
** Alcachofas (símbolo de rexeneración e resurrección -por iso se queiman nas festas de San Xoán á espera de que volvan reverdecer e florecer);
** Follas de loureiro, como no Claustro de D. Xoán I, no Mosteiro de Batalha;
** Granadas, milgrandeiras (como nas portas laterais da Igrexa Matriz da Golegã -símbolo de fertilidade, pola gran cantidade de sementes que conteñen);
** Follas de hedra;
** Piñas (fertilidade e/ou inmortalidade -algunhas veces interpretadas como mazarocas ou espigas de millo)- son visíbeis, por exemplo, no portal da Igrexa Matriz da Golegã;
** Caracois ou cunchas de nautilos (como na Igrexa de Vestiaria, en Alcobaça ; ou na entrada das Capelas Imperfectas, no Mosteiro de Batalha, simbolizando quizais a lentitude da obra);
** Animais diversos;
** *Putti* (meniños).
* **Elementos fantásticos** :
** Ouroboros (a serpe que morde a súa propia cola: símbolo do Universo: a unión do principio e do fin);
** Sereas (motivo de arte profano, quizais fosen unha referencia a varias palabras semellantes e á simboloxía asociada: *serán*, ou a época na que se producía o ciclo produtivo do cardado da la, *serenata*, ritual de cortexo ligado ao pecado da carne, como en *serrallo*, etc.);
** Monstros (principalmente gárgolas, pero tamén outros como dragóns e animais coa boca aberta, que devoran o seu propio corpo);
** Orellas (cabezas cunhas orellas infrecuentemente grandes, como no posto de Santa Cruz de Coímbra);
** Animais que realizan accións humanas, nunha perspectiva carnavalesca, como tocar instrumentos musicais.
* **Simboloxía cristiá** :
** Acios de uvas e sarmentos (relacionados coa "*Viña do Señor* " e coa Eucaristía ), como en Luz de Tavira;
** Agnus Dei;
** Querubíns.
* **Outros motivos** :
** As cordas e cabos entrelazados, a miúdo facendo nós, como na Catedral de Viseu, na Torre de Belém ou na Casa dos Alpoins, en Coímbra;
** Redes;
** Cintos con grandes fibelas, como no Coro do Convento de Cristo, en Tomar;
** Medias esferas, como na Igrexa da Conceição, en Beja;
** Pináculos cónicos ou cogullos con cogomelos de diferentes formas;
** columnas retorcidas (como no portal da Igrexa Matriz da Golegã ou na Sé da Guarda);
** Cadeas ou correntes, como na arquivolta do portal principal da Casa de Sub-Ripas, en Coímbra;
** Bustos de personaxes históricos;
** Cabezas de bebés ou infantes (nenos);
** Deseños finos, semellantes aos da prata da coroa de Castela da época;
** Referencias á cestería.

Ficheiro:Abóbada dos nós.jpg|Bóveda de nós, na Catedral de Viseu, de João de Castilho.
Ficheiro:Anjos no portal das Capelas imperfeitas.jpg|Detalle do portal das Capelas Imperfectas, de Mateus Fernandes.
Ficheiro:Cruz de Cristo Capitel Batalha.jpg|Capitel, no Claustro de D. Xoán I, no Mosteiro de Batalha, onde é visible un dos motivos emblemáticos do estilo manuelino: a Cruz de Cristo.
Ficheiro:Colunas (pormenor)6.JPG|Detalle dunha columna no Mosteiro dos Xerónimos.
Ficheiro:Coluna torsa - Sé da Guarda.jpg|Columnas retorcidas, propias do estilo manuelino, na Sé da Guarda .
Ficheiro:Felatio, Igreja de Nossa senhora da Oliveira.jpg|Detalle da Torre da Colexiada da Oliveira, en Guimarães, onde se asocia unha gárgola ás cordas talladas.
Ficheiro:Esfera armilar Batalha.jpg|Esfera armilar como elemento ornamental, no Claustro de D. Xoám I, no Mosteiro de Batalha,
Ficheiro:Romãs.jpg|As granadas, símbolo de fertilidade, na porta lateral da Igrexa Matriz da Golegã .
Ficheiro:Caracol Batalha.jpg|Caracol tallado no portal de Capelas Imperfeitas, no Mosteiro de Batalha.
Ficheiro:Dragão mordendo a cauda.jpg|Dragón mordendo a súa propia cola. Posible referencia a Ouroboros.
Ficheiro:Pormenor_V.jpg|Palácio Real en Évora.
Ficheiro:Iglesia_de_San_Julián,_Setúbal,_Portugal,_2012-05-11,_DD_01.JPG|Portal da igrexa de São Julião, Setúbal
Ficheiro:Palácio_nacional_de_sintra_(41151046032).jpg|Portal con cabos de barco no Palácio Nacional de Sintra
Ficheiro:P8062924w_(7826003130).jpg|Mosteiro de Santa Cruz, Coímbra

## Obras principais 
dereita|miniatura|Interior da Igrexa dos Xerónimos.
dereita|miniatura|Claustro, Mosteiro dos Xerónimos.
miniatura| Igrexa Matriz da Golegã, cuxo portal é un dos máis característicos do estilo manuelino.
[miniatura| Santa María a Maior, en [Pontevedra, con influencias manuelinas, é un exemplo do estilo fóra de Portugal]]
Entre as obras máis salientables do manuelino, temos que mencionar:

* No **norte de Portugal**, onde está presente desde o inicio do século XVI e onde son características dominantes a decoración ao estilo "flamejante" e as Igrexas divididas en tres naves:
** Pelourinho de Arcos de Valdevez;
** Igrexa Matriz de Caminha;
** Capela Principal da Sé de Braga;
** Casa e Capela dos Coimbras, en Braga;
** Igrexa Matriz de Vila do Conde;
** Igrexa Matriz de Freixo de Espada à Cinta;
** Mosteiro de Leça do Balio (pía bautismal).
* No **centro de Portugal**:
** Igrexa do Mosteiro de Santa Cruz de Coímbra; (túmulos, igrexa, claustro);
** Sé Nova de Coímbra, (pía bautismal);
** Capela de São Miguel, Universidade de Coímbra;
** Sé da Guarda, piares torsos no interior e entrada lateral;
** Convento de Cristo de Tomar, onde sobresae a xanela do Capítulo;
** Igrexa de San Xoán Bautista de Tomar;
** Igrexa Matriz da Golegã;
** Cruceiro do Cartaxo;
** Determinadas partes do Mosteiro de Santa Maria da Vitória (ou da Batalha) (Patrimonio da Humanidade da UNESCO);
** O arco triunfal da Igrexa de Nossa Senhora do Pópulo, en Caldas da Rainha;
** A *Sala dos Brasões* e xanelas no Pazo Real de Sintra;
** Quinta de Ribafria, en Sintra;
** Mosteiro dos Xerónimos, en Lisboa (Patrimonio da Humanidade da UNESCO);
** Torre de Belém, en Lisboa (Patrimonio da Humanidade da UNESCO);
** Convento da Madre de Deus, Lisboa;
** Igrexa da Conceição Velha, Lisboa;
** Portal da Igrexa da Madalena, Lisboa;
** Capela dos Xerónimos, Lisboa;
** Hospital Real de Todos-os-Santos, Lisboa (destruído no Terremoto de 1755);
** Igrexa do antigo Mosteiro de Jesus, en Setúbal;
** Entrada lateral da Igrexa de S. Julião, Setúbal.
* No **Sur de Portugal**:
** Igrexa de São Francisco, en Évora;
** Convento dos Loios, Évora;
** Pazo de D. Manuel I, Évora;
** Castelo de Évora-monte, concello de Estremoz;
** Igrexa Matriz de Viana do Alentejo;
** Igrexa Matriz do Torrão, Alcácer do Sal;
** Ermida de Nossa Senhora das Salvas, Sines;
** Igrexa Matriz de Moura;
** Igrexa Matriz de Monchique, nunha das mais características variantes locais do estilo;
** Igrexa Matriz da Luz de Tavira - Tavira, Algarve;
** Igrexa Matriz de Odiáxere, ben característica do chamado *Manuelino de Lagos;*
** Igrexa da Misericórdia de Loulé;
* Nas **Rexións Autónomas**:
** Sé do Funchal, no Funchal (Madeira);
** Quinta das Cruzes, no Funchal (Madeira);
** Igrexa Matriz de Ponta Delgada (Azores);
** Xanela da Câmara Municipal da Ribeira Grande, São Miguel, Açores;
* O Estilo tamén se fai notar **fora de Portugal**, en antigas colonias e prazas fortes:
** No actual **Marrocos**:
*** Cisterna Portuguesa e Igrexa da Assunção de Mazagão (actual El-Jadida) (Patrimonio da Humanidade da UNESCO);
*** Antiga Catedral de Safim (actual Safi).
** En **Cabo Verde**:
*** Pelourinho e outros elementos da antiga Ribeira Grande (patrimonio da Humanidade da UNESCO).
** En **Mozambique**:
*** Capela de Nossa Senhora do Baluarte, na Illa de Mozambique (Patrimonio da Humanidade da UNESCO);
*** Palácio de São Paulo, na Illa de Mozambique (patrimonio da Humanidade da UNESCO).
** No Estado da **India portuguesa**, na actual **India**:
*** Igrexa do Priorado do Rosário, en Goa (patrimonio da Humanidade da UNESCO);
*** Igrexa de São Francisco, en Goa (patrimonio da Humanidade da UNESCO);
*** Fortaleza de Diu.
** No **Omán**:
*** Partes da Fortaleza de al-Jalali, en Mascate;
*** Forte de Caçapo, na península de Moçandão (Musandán).
** No **Irán**:
*** Cisternas da fortaleza da antiga Ormuz;
*** Fortaleza de Queixome (Qeshm).
** En **Bahrain**:
*** ruínas da capela do forte de Qala'at al-Bahrain.
* Dunha forma mais esporádica, tamén aparece en partes do reino de Castela e antigas colonias onde exerceran frades-arquitectos portugueses, como no caso de México:
** no reino da **Galiza**:
*** Basílica de Santa María Maior de Pontevedra 
** en **Castela**:
*** Igrexa de Santa Maria Madalena e Paços do Concelho, en Olivenza.
*** Igrexa de Almonaster la Real;
*** Pelouro de Ceclavín;
*** Palacete de Espriella, en Llanes;
*** interior da Catedral de Las Palmas.
** En **México**:
*** Igrexa da Concepción, en Texcoco.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Renacemento en Portugal
* Mosteiro dos Xerónimos
* Torre de Belén
* Estilo neomanuelino

### Ligazóns externas 
* Arte Manuelina, "Imagens da Arte Portuguesa- Manuelino, um Estilo" (Extracto de Programa), RTP, 1985