As Cruces, Sobrado

**As Cruces** é un lugar do concello coruñés de Sobrado, que forma parte de dúas parroquias: Cumbraos e Grixalba.

No censo de 1887, en Cumbraos e Grixalba contaba 43 e 25 habitantes de feito respectivamente, 68 en total; e 43 e 28 habitantes de dereito, 71 en total.

Xa nos últimos anos do século XX e segundo o padrón municipal, en 1999 tiña 40 habitantes en Cumbraos e 54 en Grixalba, 94 en total; mentres no ano 2000 en Cumbraos tiña 41 e en Grixalba 56, en total 97.

## Feira 
[300px|esquerda|miniatura|As Cruces na *[Carta Xeométrica de Galiza* de Domingo Fontán (1845).]]
[miniatura|Feira das Cruces en [1943.]]
As Cruces tiña unha importante feira que se celebraba o día 13 de cada mes. Era unha das feiras antigas de Galiza e, igual ca outras feiras galegas, a súa data no calendario remóntaa a unha época en que a superstición do número 13 debía ser allea á cultura galega. A ela viñan xentes de longas distancias, coma os ferreiros do val do Eo. Dispuña de todo tipo de gado (bovino, porcino, ovino, cabrún, cabalar, mular, avícola) e comestíbeis (froitas, ovos, queixos, pan, manteiga etc.), á parte de teas, ferraxes e outras mercadorías.

Deste xeito, figura por exemplo no Catastro de Ensenada (1752) ou na *Descripcion economica del Reyno de Galicia* de Lucas Labrada (1804). Aparece tamén nos principais dicionarios xeográficos españois do século XIX, isto é, no *Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal* de Sebastián Miñano (1826), no *Diccionario geográfico universal* (1831) e no *Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar* de Pascual Madoz (1845).

[miniatura|Vista aérea das Cruces un día de feira ([13 de marzo de 1985).]]
Así mesmo, o lugar das Cruces aparece como feira na *Carta Xeométrica de Galiza* de Domingo Fontán, tanto na minuta manuscrita de 1834 como na edición gravada de 1845. O propio Fontán divisou a «feira das Cruces» o 14 de setembro de 1822 desde unha das «penas cónicas» dos montes do Bocelo.

Fala da importancia desta ancestral feira o feito de o seu posterior esmorecemento contribuír ó declive dos camiños históricos que se dirixían cara a alí. Adicionalmente, a feira tornouse tan multitudinaria que cumpriu realizar unha segunda o día 27 de cada mes. Por outra banda, a feira tamén deu o paso á tradición oral, achándose nalgunha lenda como a procedente de Pedrouzos recolleita polo Seminario de Estudos Galegos, e á literatura, sendo mencionada en *Terra brava. Contos da solaina* (1955) de Ánxel Fole.

En decembro de 1951 o alcalde estabeleceu que a feira do 27 pasase a se celebrar en Sobrado. Isto non gostou ós veciños das Cruces, que o 28 de maio de 1954 solicitaron ó ministro da gobernación a revogación do traslado, aínda que sen éxito.

A feira deixou de se celebrar a comezos do século XXI. Para a rememorar, o 13 de agosto de 2019 celebrouse unha nova edición.

## Vías de comunicación 
As Cruces foi desde antigo un considerábel nó de comunicacións, a través do cal se distribuían os camiños na zona e onde se conformaba unha importante encrucillada de camiños de longo percorrido. Isto é corroborado pola toponimia e a cartografía histórica.

[miniatura|As Cruces na *[Carta geométrica de Galicia con el trazado de ferro-carriles y carreteras kilometradas* (1917).]]
Actualmente é atravesada pola AC-231, a súa principal vía de comunicación. Esta estrada comunica o lugar en dirección ó norte con Teixeiro (Curtis) e A Castellana (Aranga), onde parte da N-VI, mentres en dirección ó sur con Sobrado, onde conecta coa AC-934 que prosegue até As Corredoiras. O seu paso polas Cruces estaba pensado desde o final do século XIX e durante o principio do XX. Foi construída seguindo o trazado do camiño real que conectaba Sobrado con Ponte Aranga e desde 1909 até aproximadamente 1916 realizouse o tramo Teixeiro-Sobrado.

A seguinte vía en importancia é a DP-8001, que inicia o seu percorrido directamente nas Cruces, na propia AC-231. Noutras dúas fases realizadas nos anos seguintes tamén se ampliou o resto da estrada.

Outro importante e antigo camiño de longa distancia que pasaba tamén polas Cruces era o que ía de Betanzos a Portomarín. Desde Filgueira de Barranca e tras discorrer polas igrexas de Xabriño e Santaia (nas parroquias de Fisteus e Curtis), chegaba ás Cruces pola liña de cumios do monte da Corda, para proseguir cara ós montes do Corno do Boi. Era o camiño principal da comarca ―Présaras―. Precisamente, José Crame, o primeiro enxeñeiro xefe a cargo do camiño real de Galiza á Coruña, a primitiva N-VI, propuxo entre 1762 e 1763 que este se executase do porto de Padornelo a Portomarín e de alí á Coruña, co obxectivo de aproveitar infraestruturas e evitar puntos de difícil acceso. Foi substituído sen explicación ningunha xa que a intención da coroa era que o camiño fose máis ó norte.

Quer o camiño de Betanzos a Portomarín, quer o camiño de Compostela a Ribadeo, que se cruzaban nas Cruces, terían orixe romana. Deste xeito, segundo algúns autores tamén pasaría polo lugar unha controvertida calzada romana de carácter militar: a vía XX, tamén chamada *per loca maritima*, do Itinerario de Antonino. Así mesmo, outra vía transversal procedente da zona de Iria Flavia conectaría nas Cruces coa XX proseguindo cara á costa norte. En realidade non remataba na Penalba, senón que continuaba para se dirixir cara a Lugo.

No lugar de Toar en San Breixo de Parga (Guitiriz), o Camiño do Norte galla para se dirixir unha variante ás Cruces e a outra a Sobrado. Así, o antigo camiño que chega ás Cruces, oficializado en 2014, faino após pasar polas parroquias guitiricenses de San Breixo de Parga, Parga, Vilar e as Negradas e tamén pola de Grixalba. Xa nas Cruces, vólvese dividir en dous gallos, un cara a Sobrado e o outro cara a Boimil (Boimorto) pola Ciadella e Vilariño (Vilasantar). Ámbolos tramos únense de novo coa variante de Sobrado procedente de Toar.

O Camiño chega ás Cruces tras atravesar a parroquia de Grixalba pola DP-8001, mais desviándose polos lugares de Paraños, O Coto e Suavila. O trazado histórico evitaba estes lugares, axustándose máis á lóxica dos camiños de longo percorrido, mais nalgúns puntos está perdido. Este treito é sinalado coma «trazado con vestixios históricos». Adicionalmente, tamén existía antano outra ruta que accedía a Grixalba polo lugar de Codesoso do Monte no canto de pola futura DP-8001 e que procedía de Paradela, na contigua parroquia de Foxado (Curtis). O concello de Curtis, malia ter proposto e sinalizado o Camiño de Santiago polo seu territorio municipal, non ten en conta esta variante.

Unha vez nas Cruces, antigamente os peregrinos decidían se se dirixir cara ó mosteiro de Sobrado ou cara ó santuario de San Pedro de Mezonzo. Para a segunda escolla proseguían cara á Ciadella, onde existía un hospital de peregrinos xunto á referida capela do monte da Corda.

## Galería de imaxes 
### Cartografía 
## Lugares e parroquias 
### Lugares de Cumbraos 
### Lugares de Grixalba 
### Parroquias de Sobrado 
## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* A Roda de Espiño