Literatura do Antigo Exipto

[miniatura|dereita|*[O escriba sentado*, exposto no Museo do Louvre, París.]]

A **literatura do Antigo Exipto** considérase xa consolidada no Imperio Antigo, a comezos do III milenio a. C. Os primeiros textos son os das pirámides e as mastabas e consisten en fórmulas funerarias (himnos, rituais, frases máxicas) referidas ás imaxes que decoran as paredes. Hai textos médicos (diagnósticos coas súas curas) e biográficos, como a biografía de Uni. Os textos literarios exipcios son en xeral moi breves en extensión.

## Imperio Antigo (2778-2250) 
O primeiro documento literario propiamente dito pertence á literatura sapiencial (xénero moi grato aos exipcios). É a *Sabedoría de Ptahotep*, unha defensa da modestia e a xustiza, o gosto pola vida sinxela e tranquila inzada de máximas e dirixida á alta sociedade, consellos didácticos e reflexións morais con mesmo alusións polémicas ao poder político e ao que denomina a súa "xerarquía paternalista". Data da VI dinastía (arredor do ano 2300 a.C.). Outros destes textos son os de Imhotep e Hardedef, mesmo un atribuído ao fillo do faraón Kheops.

Un subxénero de tipo político que aparece máis tarde é o dos consellos para o bo goberno. Destacan o *Ensinamento par Merikare*, da X dinastía, que é lúcido e escéptico, e o *Ensinanzas para Amenemhat I*, texto apócrifo escrito após a morte deste faraón (asasinado no 1972 a.C.), máis íntimo e submiso.

## Imperio Medio (2160-1580) 
Atópanse sobre todo dous tipos de textos: os políticos e os narrativos. Entre os primeiros, un texto "profético" de Neferty con ocasión da ascensión ao trono de Amenemhet I, fundador da XII dinastía, e *Instrución de Amenemhet I ao fillo Sesostris I*, obra de Khety que sintetiza a amarga experiencia dun mundo no que quen fai o ben non recolle o ben. Khety tamén escribiu unha *Sátira dos oficios*, eloxio dos escribas e sátira das demais profesións.

Na narrativa, a brillante *Historia de Sinuhé*, todo un clásico. Nela, o protagonista foxe a Siria á morte de Amenemhet I. O *Relato dun náufrago* está cheo de elementos fantásticos. No *Diálogo do suicida coa súa alma* prodúcese un debate filosófico de ton melancólico. No *Conto do campesiño litigante* pídenlle xustiza ao visir nove veces consecutivas, utilizando cada vez fórmulas e argumentos diferentes que divirten extraordinariamente ao señor. As *Narracións do papiro Westcar* son unha colección de historias marabillosas do pasado, contadas por quenda polos príncipes en presenza de Kheops. A narrativa deste período usa unha linguaxe florida e exquisita e ten certa debilidade polas expresións raras e os desenlaces sorprendentes.

## Imperio Novo (1580-950) 
Durante o reinado da XVIII dinastía a literatura decaeu e centrouse en textos cortesáns e de tipo sapiencial e relixioso. Destacan, no primeiro grupo, os *Praceres da caza*, o *Faraón deportista* e os contos de *Kheops e os magos*, e no segundo, a instrución do Sacerdote de Ptahotep, os himnos a Amón e a Atón. *O ensino de Any* ten carácter moral.

O período correspondente ás dinastías XIX e XX (que comeza con Horemheb e está marcado polos ramésidas) viu certa apertura nas relacións sociais, unha maior difusión da escrita e maiores contactos coas culturas asiáticas. Este é o segundo gran período da literatura exipcia. Apareceron novos xéneros literarios e novas formas expresivas. Comeza a se manifestar un espírito enciclopédico, que promove a recollida e catalogación de misceláneas literarias nas que se inclúen cartas, cantos e breves exhortacións. No *Panfleto de Hori* un escriba búrlase doutro facéndolle preguntas capciosas que poñen en evidencia a ignorancia deste. As narracións máis destacadas son a *Disputa entre Horus e Seth*, na que os dous irmás aspiran a gobernar Exipto e o segundo representa os derrotados hicsos, *As dúas irmás*, sobre as desventuras dunha muller que recorda a Xosé e a muller de Putifar, *Verdade e mentira*, que prefigura algúns elementos das *Mil e unha noites* e *O príncipe predestinado, de carácter erótico. con efecto, áchanse moitos textos de carácter amoroso, algúns ternos e delicados, idílicos, e sempre sensuais.

## Época tardía (950-332) 
Un dos textos máis célebres é a *Viaxe de Unamon*, sobre un funcionario tebano enviado ao Líbano. Rexorden as "sabedorías" (agora escritas en demótico), como *O ensino de Amenemopes'', que ten 30 capítulos. Un xénero novo son os recitados agrupados en ciclos inspirados na nostalxia polo glorioso pasado. Estes recitados xiran arredor de dous heroes arquetípicos: Khamuas, fillo de Ramsés II e o faraón Pedubast; o primeiro é un excelente escritor e o segundo o valente defensor de Exipto. Prodúcense igualmente textos relixiosos, rituais e funerarios, así como representacións teatrais sagradas e biografías e autobiografías laudatorias.

O declive da literatura exipcia prodúcese coincidindo coa escisión entre demótico e hierático. O primeiro pretende usar a lingua popular e ten como referencia os feitos da actualidade; o segundo recorre a formas arcaizantes e pretende facer revivir o pasado.