Lingua waray-waray

dereita|miniatura|Escudo das provincias de Leyte e Samar, áreas onde é falada a lingua waray-waray.|260x260px
A lingua **waray-waray**, **visaya de Leyte** ou **samareño** é unha lingua que pertence á familia lingüística austronesia, dentro da rama occidental malaio-polinesia e no grupo visayo, escrita en alfabeto latino (antigamente empregábase o alfabeto baybayin). É falada por arredor de tres millóns de persoas nas provincias de Samar, Samar do Norte, Samar Oriental, e en certos lugares de Leyte e Biliran, en Filipinas. Déuselle o código ISO 639-2 *war*, pero non ten un código de dúas letras ISO 639-1, para a representación mediante códigos dos nomes das linguas. Debido ao contacto coa lingua castelá conta con numerosas achegas léxicas deste idioma. O nome desta lingua ven da palabra  "waray" a cal é frecuentemente escoitada polos non falantes e que significa "ningún", "nada" ou "non". A lingua **waray-waray** é falada polas persoas waray da illa de Samar, na maior parte de Leyte e nalgunhas zonas da illa de Biliran, mais con variacións dialécticas. Estas son faladas nalgunhas partes de Masbate, particularmente na illa de Ticao, que está próxima da illa de Samar. Entre estas variantes atópanse o Waray-Waray Sorsogon e o Masbate Sorsogon, clasificadas dentro da lingua waray-waray pero chamadas Bisakol porque se asemellan ás linguas Visaya e Bicolano.

## Gramática 
### Pronomes 
### Os verbos copulativos waray
O waray-waray, coma outras linguas filipinas, non ten un equivalente exacto para o verbo copulativo *ser*. En tagalo, por exemplo, a frase "*Siya ay maganda*" (Ela é fermosa) ten a palabra *ay, *que ao contrario da crenza popular, non funciona como un verbo copulativo atributivo predicindo *maganda* (fermosa), e para o seu suxeito *Siya* (el ou ela). A función do *ay* no tagalo é preferiblemente o de marcador de inversión da frase, o que é considerado como unha forma literaria, pouco común no tagalo falado. A mesma frase pode ser dita coma *Maganda siya*, co mesmo significado.

A lingua waray-waray en comparación ao tagalo pode expresar "Ela é fermosa" coma "*Mahosay hiya*" ou ben algunhas veces "*Mahosay iton hiya*" (*iton* funcionando coma un artigo definido de *hiya*, ela), pois o waray-waray non ten un verbo copulativo de tempo presente. Coma nas outras linguas filipinas, os atributos son usualmente representados cun predicado inicial e non teñen un verbo copulativo. Coma por exemplo na orde desta frase en galego.

"Este é un can" traducida ao waray:

: *Ayam ini.*

O predicado *Ayam* (can) é colocado antes do suxeito *ini* (este); obsérvase que non está presente ningún verbo copulativo. Outro exemplo:

: *Amo ito an balay han Winaray o Binisaya nga Lineyte-Samarnon nga Wikipedia.*
: *Asya it an balay han Winaray o Binisaya nga Lineyte-Samarnon nga Wikipedia.*

En galego: "Esta é a Wikipedia Waray/Leyte-Samar Visayan". O predicado *Amo ini* está mal traducido como "Este aquí" pero o resto da frase cambia de suxeito, marcada pola partícula *an*. A palabra *amo* non é apenas usada en Leyte Waray-Waray. En Samar, *asya* (este) emprégase coma artigo posesivo .

A pesar do debate en relación co verbo copulativo en waray-waray, hai estruturas gramaticais coma *magin* (ser), *an magin/an magigin* (será ou tornará), e *an nagin* (tornouse) do mesmo xeito que o galego fai uso dos verbos copulativos:

: Makuri **magin** estudyante. ([É] difícil **ser** un estudante.)
: Ako **it magigin** presidente! (Eu **podo ser** o presidente!)
: Ako **an nagin** presidente. (Eu **volvinme** presidente.)

### Existencial
### Modal
### Palabras interrogativas
*Waray de Leyte (Winaray nga pan Leyte)

*Waray de Samar (Winaray nga pan Samar)

## Diverxencias de ortografía
Canto á *Sanghiran San Binisaya ha Samar ug Leyte* (Academia da Lingua Visaya de Samar e Leyte), formulou e recomendou o emprego dunhas determinadas normas ortográficas, pero finalmente nunca chegaron a ser amplamente difundidas e por tanto non hai unha ortografía oficial xeralmente aceptada. En efecto, hai dúas formas de escribir a mesma palabra (polo xeral limitadas só a diferenzas nas vogais), tales coma:
* *diri* ou *dire* ("non")
* *hira* ou *hier* ("a eles")
* *maupay* ou *mabaysay* ("bo")
* *guinhatag* ou *ginhatag* ("deu")
* *direcho* ou *diritso* ("dereito [adiante]")
* *ciudad* ou *syudad* ("cidade")
* *espejo* ou *espeho* ("espello")

## Uso
O waray-waray é unha das dez linguas rexionais recoñecidas oficialmente en Filipinas, usada no goberno local e regulada pola **Comisión da Lingua Filipina **(en waray: *Komisyon ha Yinaknan nga Filipino)*. É falada especialmente na rexión das Visayas Orientais, coma tamén nalgunhas partes de Mindanao, Masbate, Sorsogon e Manila, lugares onde teñen emigrado os waraies. Hai un número pequeno de filipinos fora do país, especialmente nos Estados Unidos, que falan esta lingua. O waray-waray é bastante usado na radio e na televisión. Un bo exemplo é a versión rexional do programa de noticias filipino TV Patrol para Visayas Orientais, da TV Patrol Tacloban, que transmite en waray-waray. Hai tamén unha canle rexional que emite os seus programas en waray-waray, o An Aton Channel operado polo DYVL. Con todo, é raro ver medios impresos nesta lingua xa que moitos dos xornais rexionais publícanse en lingua inglesa. O waray-waray tamén é usado nas celebracións da eucaristía ou en misas da Igrexa Católica na rexión. Tamén hai á venda Biblias publicadas nesta lingua.

Hoxe en día moitos falantes defenden o emprego do waray-waray.

## Sons
A lingua waray ten dezaseis consoantes: . E tres vogais principais: *a* , *i* , e *u* .  e .

### Os Números 
Só se empregan os números do un ó dez en waray-waray. De once en diante, a pesar de existiren na lingua nativa, empréganse actualmente só os números en castelán.

### Algunhas palabras e frases comúns
Abaixo algúns exemplos en lingua waray falada no centro de Tacloban e nas súas áreas máis próximas:
* Bo día (medio día/tarde/noite): *Maupay nga aga (udto/kulop/gab-i)*
* Bo día: *Maupay nga adlaw*
* Vostede pode entender Waray?: *Nakakaintindi/Nasabut ka/Nakaichindi ka hin Winaray?* (*hin* ou *hito*)
* Grazas: *Salamat*
* Eu ámote: *Hinihigugma ko ikaw* ou *Ginhihigugma ko ikaw* ou *Pina-ura ta ikaw*
* Non me importa: *Baga saho* ou *Waray ko labot* ou *baga labot ko*
* De onde é vostede?: *Taga diin ka?* ou *Taga nga-in ka?* ou *Taga ha-in ka?*
* Canto é isto? : *Tag pira ini?*
* Eu non che entendo o que dis: *Diri ako nakakaintindi/Nakaichindi ou *Di ak Naabat*
* Eu non sei: *Diri ako maaram* ou *Ambot*
* O que: *Ano*
* Quen: *Hin-o*
* Onde: *Hain*
* Cando (futuro): *San-o*
* Cando (pretérito): *Kakan-o*
* Por que: *Kay-ano*
* Como: *Gin-aano?*
* Si: *Oo*
* Non: *Dire* ou *Diri*
* Alí: *Adto* ou *Didto* ou *Ngad-to*
* Aquí: *Didi* ou *Nganhi*
* Fronte ou en fronte: *Atubang* ou *Atubangan*
* Noite: *Gab-i*
* Día: *Adlaw*
* Nada: *Waray*
* Bo: *Maupay*
* Meniño: *Lalaki*
* Meniña: *Babayi*
* Gay/home homosexual: *Bayot*
* Lesbiana: *Tomboi* / *Lesbyana*
* Quen é vostede?: *Hin-o ka?*
* Eu son un amigo: *Sangkay ak.*
* Eu estou perdido aquí: *Nawawara ak didi.*
* Talvez: *Kunta* ou *Bangin*
* Como está vostede: *Kumusta* ou *Kumusta ka*

### Outras palabras comúns
*Fermoso: *Mahusay*
*Feo: *Mapurot * / *Maraksut*
*Mesa: *Lamesa*
*Coller: *Kutsara*
*Garfo: *Tinidor*
*Abrir, aberto: *Abre* / *Abrido*
*Abridor (de latas): *Abridor* / *Kankiri*

#### Termos técnicos
* Aceiro: *Puthaw*
* Coche: *Awto* / *Sarakyan* / *Kotchi*
* Avión: *Edro* / *Eroplano*
* Aeroporto: *Paluparan* / *Erport*

#### Termos astronómicos
* Terra: *Kalibutan*
* Lúa: *Bulan*. Indonesio: *Bulan*
* Sol: *Sudang*
* Estrela: *Bituon*. Indonesio: *Bintang*

#### Termos naturais
* Vento: *Hangin*. Indonesio: *Angin*
* Fogo: *Kalayo*
* Terra: *Tuna*. Indonesio: *Tanah*
* Auga: *Tubig*
* Natureza: *Libong*
* Montaña: *Bukid*. Indonesio: *Bukit*
* Fervenza: *Bbangon*
* Mar: *Dagat*
* Mar aberto: *Llawud*
* Océano: *Kalawdan*. Indonesio: *Laut* i.e. ka-laut-an
* Illa: *Puro* / *Isla*. Indonesio: *Pulau*
* Arquipélago: *Kapuruan*. Indonesio: *Kepulauan*
* Río: *Salug* / *Tubig*
* Lago: *Danaw*. Indonesio: *Danau*

#### Recunchos da casa
* Casa: *Balay*
* Salón: *Kwarto* / *Sulod*
* Cuarto: *Sulod-katurugan*
* Cociña: *Kusina*
* Cociña ao aire libre: *Abuhan*
* Comedor: *Kaunan*
* Ducha: *Kubeta* / *Kasilyas* / *Karigu-an*
* Sala de estar: *Sala*

#### Membros da familia
* Pais: *Tigurang* / *Kag-anak*
* Pai: *Amay* / *Tatay* / *Papa*
* Nai: *Iroy* / *Nanay* / *Mama*
* Fillo / Filla: *Anak*
* Irmán: *Bugto nga lalaki*
* Irmá: *Bugto nga babayi*
* Avós: *Apoy* / *Lolo* (home)  /  *Lola* (muller)
* Primo: *Patod*
* Sobriño / Sobriña: *Umangkon*
* Xenro / Nora: *Umagad*
* Cuñado / Cuñada: *Bayaw* (home)  /  *Hipag* (muller)
* Sogro / Sogra: *Ugangan*

#### Palabras de moda
* Pantalóns texanos: *Saruwal*
* Roupa: *Bado* / *Duros*
* Cinto: *Paha*

#### Comida
* Pan: *Tinapay*
* Arroz: *Kan-on* / *Luto*
* Costeleta: *Sura*
* Café: *Kape*
* Vinagre: *Suoy*
* Salsa: *Toyo*

#### Animais
* Can: *Ayam* / *Inu* / Ido
* Gato: *Uding* / *Misai*
* Rato: *Yatut*
* Crocodilo: *Buaya*
* Paxaro: *Tamsi*
* Cobra: *Halas*
* Búfalo : *Karabaw*
* Caranguexo: *Masag*
* Langosta: *Tapusok*
* Cabra: *Kanding*
* Cabalo: *Kabayo*
* Porco: *Baboy''

### Préstamos no waray-waray
#### Palabras comúns en waray-waray, a súa orixe estranxeira e significado en galego
##### Español
*Abandonada (español: Abandonado/a): abandonado
*Abaniko (español: Abanico): abano
*Abriha (español: Abrir, Filipino: Abrihin): abrir
*Abrelata (español: Abrelatas): abridor de latas
*Abril (español: Abril): abril
*Abogado (español: Abogado): avogado
*Aborido (español: Aburrido): aburrido (usado en tagalo como 'ansioso, confuso')
*Akasya (español: Acacia): acacia
*Aksidente (español: Accidente): accidente
*Adurnuha (español: Adornar, Filipino: Adurnuhan): decorar
*Agrabiyado (español: Agraviado): agraviado
*Aginaldo (español: Aguinaldo): regalo de Nadal
*Agosto (español: Agosto): agosto
*Ahensiya (español Agencia): axencia
*Ahente (español: Agente): axente
*Alahas (español: Alhaja): alfaia, xoia
*Alambre (español Alambre): arame, fío
*Alkansiya (español: Alcancía): cofre
*Alpilir (español: Alfiler): alfinete
*Alsaha (español: Alzar, Filipino: Alsahin) alzar
*Ambisyoso (español: Ambicioso): ambicioso
*Ambisyon (español: Ambición): ambición
*Arbularyo (español: Herbolario): herboristería
*Arina (español: Harina): fariña
*Arkitekto (español: Arquitecto): arquitecto
*Armado (español: Armado): armado
*Arnibal (español: Almíbar): almibre, xarope
*Artista (español: Artista): artista (usado coma 'actor/actriz')
*Ariyos (español: Arreos): atavío
*Asintado (español: Asentado): asentado
*Asero (español: Acero): aceiro
*Asno (español: Asno): asno
*Asoge (español: Azogue): azougue, mercurio
*Asosasyon (español: Asociación): asociación
*Asukar (español: Azúcar): azucre
*Asul (español: Azul): azul
*Asyatiko (español: Asiático): asiático
*Intyendeha (español: Atender): atender
*Atrasado (español: Atrasado): marca mal a hora do reloxo , para atrás (usado coma 'máis tarde')
*Ayuda (español: Ayudar, Filipino: Ayudahan): axudar
*Banyo/Kasilyas (español: Baño): bañeira
*Baraha (español: Baraja): baralla
*Baratilyo (español: Baratillo): mercado barateiro
*Barato (español: Barato): barato
*Barbero (español: Barbero): barbeiro
*Barbula (español: Válvula): válvula
*Bareta (español: Bar): bar
*Bagahe (español: Bagaje): bagaxe
*Baho (español: Vaho): vapor (usado en waray-waray coma 'mal cheiro')
*Bintana (español: Ventana): fiestra
*Bintilador (español: Ventilador): ventilador
*Birhen (españo: Virgen): virxe
*Bisagra (español: Bisagra): bisagra
*Bisikleta (español: Bicicleta): bicicleta
*Bisitaha (español: Visitar): visitar
*Botika/Botica/Parmasya/Farmacia: farmacia
*Conbensido (españoll: Convencido): convencido
*Demanda (español: Demanda): demanda
*Demokrasiya (español: Democracia): democracia
*Demonyo (español: Demonio): demonio, demo, espírito maligno
*Dentista (español: Dentista): dentista
*Departamento (español: Departamento): departamento, escritorio
*Depensa (español: Defensa): defensa
*Deposito (español: Depósito): encher (o tanque de combustible), depositar (diñeiro)
*Desisyon (español: Decisión): decisión
*Diyos/a (español: Dios/a): deus/deusa
*Doble (español: Doble): dobre, duplo
*Doktor/a (español: Doctor/a): doutor/a, médico/a
*Don (español: Don): señor (usado en waray-waray para nomear un home rico)
*Donya (español: Doña): señora (usado para nomear unha muller rica)
*Dos (español: Dos): dous
*Dose (español: Doce): doce
*Dosena (español: Docena): ducia
*Drama (español: Drama): drama
*Droga (español: Droga): droga
*Hugador (español: Jugador): xogo (usado en waray-waray coma 'apostador')
*Huygo (español: Juego): xogo (usado coma 'aposta')
*Kabayo (español: Caballo): cabalo
*Karsonsilyo/Carsoncillo (español: Calzoncillo): calzóns (usado coma 'pantalóns curtos')
*Marigoso (español: Amargoso): amargo
*Padi (español: Padre): pai (usado coma título para un sacerdote Católico Romano)

##### Portugués
*Porta: Porta (porta)
*Morto: Morto (fantasma)

##### Nahuatl
*Achuete (Nahuatl: *Achiotl*; Español mexicano: *Achiote*): sementes de anato (Bixa orellana) de cor avermellada
*Kakao/Kakaw (Cacao) (Nahuatl: *Cacahuatl*): cacao
*Sayote (Nahuatl: *Chayotli*; Español mexicano: *Chayote*): un cabazo mexicano
*Tiyangge (Nahuatl: *Tianquiztli*; Español mexicano: *Tianguis*): unha feira
*Tsokolate (Nahuatl: *Xocolatl*): chocolate

##### Chinés
*Bakya (Chinés Fukien, orixe ): sandalias de madeira
*Bihon: vermicelli (feito de fariña de arroz, orixe )
*Bitsin (Chinés Fukien: Bi chhin, orixe ): glutamato monosódico
*Jueteng (Chinés Fukien): xogo de números ilegal
*Lumpia (Chinés Fukien, orixe ): roliño de primavera

##### Inglés
* Basket: basket (cesto)
* Basketbol: basketball (baloncesto)
* Basketbolan: cancha de baloncesto
* Baysikol: bicycle (bicicleta)
* Bilib: believe, envy (crer, dar envexa)
* Bilyar: billiard (billar)
* Bilyaran: billiard hall (salón de billar)
* Chiki: check (verificar)
* Dyip: jeep (coche todo terreo)
* Elementarya: elementary (educación básica)
* Ekonomiks: economics (economía)
* Eksport: export (exportar)
* Ekspres: express (expreso)
* Erkon: air con (aire acondicionado)
* Grado: grade (grao)
* Groseri: grocery (froitaría)
* Hayskul: High School (escola)
* Iskor: score (puntuación)
* Iskrin: screen (tea)
* Ispiker: speaker (falante)
* Keyk: cake (torta)
* Kostumer/Kustomer: customer (cliente)
* Kompyuter: computer (ordenador)
* Kondisyoner: conditioner (acondicionador)
* Kontrol: control (control)
* Krim: cream (crema)
* Kukis: cookies (biscoito)
* Lider: leader (líder)
* Losyon: lotion (loción)
* Manedyer: manager (xerente)
* Masol: muscle (músculo)
* Makroekonomiks: macroeconomics (macroeconomía)
* Maikroekonomiks: microeconomics (microeconomía)
* Isparkol: sparkle (brillar)
* Traysikol: tricycle (triciclo)
* Pidikab: pedicab (triciclo)

##### Cebuano
*Bana (cebuano: Bana): marido

##### Persa
*Saruwal (Persa: Sarwal): jeans, pantalóns texanos

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía
* Dictionary English Waray-Waray/Tagalog (2005) by Tomas A. Abuyen, National Book Store, 494 pp., ISBN 9710865293.

### Outros artigos 
* Wikipedia en waray-waray
*Lingua cebuana

### Ligazóns externas 
*Waray explicado (Tutorial Online)