Intervención estranxeira na guerra civil española

A **intervención estranxeira na guerra civil española** é o relato do papel que desempeñaron na guerra civil española os diversos países que interviñeron en favor dun dos dous bandos enfrontados. A Alemaña nazi, a Italia fascista e o Portugal corporativista posicionáronse en favor do bando sublevado, mentres que a Unión Soviética e México situáronse en favor do bando republicano. Reino Unido, Francia e Estados Unidos seguiron unha política de «non intervención».

Segundo Enrique Moradiellos, tanto as testemuñas e protagonistas da época (dun ou doutro bando ou máis ou menos neutrais) como as fontes históricas e as análises posteriores coincidiron maiormente nese aspecto. A intervención exterior (en forma armas, municións e combatentes ou mediante apoio financeiro, diplomático ou loxístico) foi un aspecto relevante do conflito e tivo grande importancia tanto no desenvolvemento como no desenlace.

Cando o golpe militar de xullo de 1936 devén nunha verdadeira guerra civil, ambos bandos optan por recorrer á demanda de axuda estranxeira porque carecían dos elementos e equipamentos bélicos necesarios para un combate prolongado e de envergadura. Por iso tivo unha importancia crucial e vital a decisión da Alemaña nazi e da Italia fascista de interviren en apoio das tropas de Franco, o que salvou unha situación moi grave. Isto permitiulle a Franco retomar a iniciativa estratéxica e emprender a ofensiva militar cunha seguridade, vigor e contundencia que xa nunca abandonaría. Do mesmo xeito e con igual carácter crucial e vital, a decisión soviética de acudir en auxilio material da República en outubro de 1936 permitiu a resistencia de Madrid fronte o asedio franquista. Ademais, sostivo con posterioridade a estratexia defensiva do bando gobernamental até a súa caída máis de dous anos despois.

## A dimensión internacional da guerra civil española 
A «guerra de España» (como a chamou a prensa internacional) tivo unha repercusión inmediata nas complicadas relacións internacionais da segunda metade da década de 1930. En Europa existía unha pugna política, diplomática, ideolóxica e estratéxica a tres bandas entre as potencias democráticas (Reino Unido e Francia), as potencias fascistas (a Alemaña nazi e a Italia fascista) e a Unión Soviética. O «asunto español», xa que logo, foi enfocado por cada Estado europeo desde os seus intereses concretos. Francia e Reino Unido vían que a «guerra de España» podía complicar aínda máis o difícil xogo estratéxico que se desenvolvía a escala europea. Polo tanto, o principal obxectivo da diplomacia deses países foi procurar o illamento do conflito español. A esa táctica obedeceu a primeira das grandes medidas internacionais: o acordo xeral sobre a Non Intervención.

Porén, os réximes fascistas europeos (Alemaña e Italia) e o Portugal salazarista apoiaron desde o principio o bando sublevado, mentres que desde outubro de 1936 a República obtivo o apoio da URSS e das Brigadas Internacionais (tamén recibiu o apoio case simbólico de México). O apoio internacional aos dous bandos foi vital nos primeiros meses. A axuda italo-xermana permitiu que o bando sublevado trasladase o Exército de África á Península a finais de xullo de 1936. Pola súa parte, a axuda soviética contribuíu de modo decisivo á defensa republicana de Madrid en novembro de 1936.

A axuda italiana e alemá que recibiu o bando sublevado incrementouse notabelmente a partir de outubro de 1936, cando comezaron a chegar ao bando republicano a axuda soviética e as primeiras Brigadas Internacionais. A partir dese momento, que coincidiu co inicio da batalla de Madrid, a guerra internacionalizouse e con iso gañou en brutalidade e destrución. O territorio español converteuse en campo de probas do novo armamento que estaba a se desenvolver neses anos de rearmamento, previos ao que sería a segunda guerra mundial.

A guerra civil española foi considerada en moitas ocasións como o preámbulo da segunda guerra mundial ou como un episodio da «guerra civil europea» que comezou en 1914 coa primeira guerra mundial e concluíu en 1945 co fin da segunda guerra mundial. A guerra civil española foi na súa orixe un conflito interno, pero nunca puido ser só unha loita entre españois ou entre a revolución e a contrarrevolución. Para moita xente, España converteuse no campo de batalla dun conflito inevitábel con polo menos tres contendentes: o fascismo, o comunismo (ou as revolucións socialista, anarquista ou trotskista) e a democracia. Na guerra civil española combateron decenas de miles de persoas procedentes do estranxeiro.

Hai un aspecto humanitario da dimensión internacional da guerra civil. A maioría das embaixadas e legacións estranxeiras de Madrid e algúns consulados de capitais de provincia deron asilo político a miles de persoas de ambos bandos que se atopaban en perigo de morte.

## A axuda internacional inmediata 
[miniatura|260x260px|Avións italianos [Savoia-Marchetti S.M.79]]
Ante o fracaso do golpe de estado de xullo de 1936 (en canto á toma inmediata do poder), tanto o bando sublevado como o goberno buscaron axuda internacional urxente. O primeiro obtivo axuda rapidamente da Italia fascista e da Alemaña nazi. O mesmo 20 de xullo o xeneral Franco, que se atopaba bloqueado en África e pretendía cruzar o estreito coas tropas coloniais, enviou a Luis Bolín e o marqués de Luca de Tena a Roma a se entrevistaren con Mussolini para que lle proporcionase axuda aérea. O mesmo fixo o xeneral Mola, pola súa banda, que enviou a Antonio Goicoechea, Luis Zunzunegui e Pedro Sáinz Rodríguez. O 30 de xullo aterraban en Nador, no Protectorado español de Marrocos, procedentes de Sardeña nove avións Savoia Marchetti dos 12 concedidos a Franco. Dous deles aterraron por erro en Alxeria, co que o goberno francés soubo que as potencias fascistas estaban a auxiliar o bando sublevado. Mussolini tomou a decisión de responder afirmativamente a petición de axuda do xeneral Franco cando soubo que Hitler ía apoiar a Franco e tras comprobar que Francia e Gran Bretaña non ían intervir.

Aos bombardeiros Savoia-Marchetti S.M.81 o 7 de agosto engadíronse 27 cazas xunto con 5 tanques, 40 metralladoras e 12 canóns, ademais de municións e gasolina. Ademais enviáronse directamente a Mallorca 3 hidroavións e 6 cazas entre o 13 e o 19 de agosto. Así pois, antes de cumprirse o mes do inicio da guerra civil Italia enviara un total de 48 aparellos.

O 23 de xullo chegaron a Berlín outros emisarios de Franco encabezados por Johannes Bernhardt, un comerciante residente en Tetuán e xefe do NSDAP entre a colonia alemá. Entrevistáronse con Adolf Hitler en Bayreuth, quen concedeu inmediatamente a axuda que se lle pedía en avións. Iniciando a *Unternehmen Feuerzauber* (Operación Lume Máxico), aínda que a operación se fixo a través de HISMA, a empresa que serviu de tapadeira. O 26 de xullo (ou o 29 de xullo, segundo Enrique Moradiellos) chegaron a Marrocos os primeiros 20 avións de transporte alemáns Junkers Ju 52, que se podían converter facilmente en bombardeiros, xunto con 6 cazas Heinkel He 51. O 14 de agosto sumáronse outros 6 cazas He 51 e 2 Ju 52 solicitados por Franco. A finais de mes chegaron 7 aparellos máis, o que fixo un total de 41 avións remitidos por Hitler. Xunto cos 48 enviados por Mussolini foron un total de 89 aparellos. 

Con eses avións Franco puido organizar unha ponte aérea coa Península para transportar os lexionarios e os regulares e conseguir a superioridade aérea no estreito de Xibraltar. Así, entre finais de xullo e mediados de outubro de 1936 foron levados á Península máis de 13&nbsp;000 soldados do Exército de África, ademais de 270 toneladas de material. Por tanto a situación de bloqueo en que se atopaba o Exército de África (a principal forza de combate con que contaba o bando sublevado para tomar Madrid, unha vez detidas as columnas do xeneral Mola na serra de Guadarrama) púidose superar grazas á rápida axuda que recibiu o bando sublevado da Alemaña nazi e da Italia fascista.

Pola súa banda, na madrugada do 20 de xullo o goberno republicano de José Giral solicitou por telegrama a axuda de Francia de «armas e avións», ao que o presidente do goberno da Fronte Popular francés, o socialista Léon Blum, accedeu nun principio. Porén, a tormenta política que montou a dereita francesa cando se filtrou a petición á prensa fíxolle desistir o 25 de xullo de facer efectivo os envíos solicitados. Con todo, o factor fundamental no cambio de actitude do goberno francés de Léon Blum foi a posición británica de «neutralidade» no «asunto español». Reino Unido non apoiaría a Francia se esta se vía involucrada nunha guerra con Alemaña polla súa intervención na Guerra de España. Para Francia era vital o apoio británico en caso de guerra, así que o país, politicamente moi dividido, debía actuar de acordo coas posicións británicas. O Comité de Non Intervención foi unha proposta concreta da propia Francia o 1 de agosto de 1936.

Con todo, cando o goberno francés soubo que Italia estaba a enviar avións de combate (e antes de se reunir o Comité de Non Intervención), enviou a partir do 7 e 8 de agosto 13 cazas Dewoitine D.372 (un décimo cuarto avión estrelouse en Francia e foi entregado en novembro) e 6 bombardeiros Potez 540. Había unha particularidade notábel que contrastaba coas remesas italo-xermanas ao inimigo. Os avións tiveron que ser pagados en efectivo e a prezos moi elevados (non a crédito, como o caso italo-xermano). Ademais, foron entregados desarmados, sen acompañamento de pilotos e persoal de mantemento e sen un mínimo equipamento para armas, como miras, dispositivos de disparo ou portabombas.

Para camuflar a operación, a venda fíxose por mediación dunha axencia comercial ao xornalista español Corpus Barga. Pagouse co diñeiro obtido da reserva de ouro española enviada por avión a París e vendida ao Banco de Francia. O prezo foi un 75&nbsp;% superior ao que pagaba o exército francés por eses avións, malia estaren desarmados. O 26 de agosto aterraron en Barcelona outros dous bombardeiros desarmados, un Potez 544 e un Bloch MB.210, camuflados como avións de transporte de Air France. Entre o 5 e o 7 de setembro enviáronse 5 cazas Loire 46, tamén desprovistos de armamento. 

Desarmados non quería dicir —como pensaban en España— que os avións chegasen coas armas desmontadas e gardadas na fuselaxe, ou que ests fosen enviadas por separado por estrada ou por tren. Os cazas viñan sen metralladoras, soportes para as mesmas, caixas e tremoias de municións, mecanismos de tiro e mecanismos de sincronización (para permitir que as metralladoras montadas sobre a fuselaxe puidesen disparar entre as hélices en movemento) e de visores de artillaría. Os bombardeiros viñan á súa vez sen soportes para bombas, miras e armas defensivas. Todas as peticións do goberno español esixindo a entrega destes materiais esenciais foron rexeitadas. Por iso até o 31 de agosto non houbo ningún avión francés operativo. Nesa data entraron en acción os primeiros dous Dewoitine con dúas vellas metralladoras Vickers, inadecuadas para a súa colocación sobre as ás do Dewoitine.

En conclusión, en contra do afirmado pola historiografía franquista e *revisionista*, a intervención francesa non precedeu a italo-xermana nin tivo a súa mesma entidade en volume e calidade durante eses primeiros meses cruciais do conflito (89 avións fronte a 21, desde a sublevación até finais de agosto de 1936). De feito, até o comezo da axuda militar soviética a principios de outubro de 1936, a axuda recibida por Franco de Italia e Alemaña superou moito a recibida pola República doutras procedencias.

Esta conclusión de Enrique Moradiellos baséase en gran medida nas investigacións de Gerald Howson quen afirma que «durante o período do 8 de agosto ao 30 de setembro, durante o cal os republicanos conseguiron 26 avións entregados deste xeito [desarmados, sen medios para instalar as armas e sen pezas de recambio, pilotos adestrados nin artilleiros], os nacionais recibiron de Alemaña e Italia 141 avións militares, completados coas súas armas, municións, recambios, tripulacións adestradas e unha estrutura de mando. Destes, uns 120 estiveron listos para cubrir ao Exército de Franco durante a marcha sobre Madrid. Este feito, en lugar da suposta "mala calidade" dos avións franceses (que en certo sentido eran superiores aos seus equivalentes alemáns e italianos), explica por que a forza aérea republicana activa na zona central fora destruída case por completo cando os rusos entraron en escena a finais de outubro».

## O «Comité de Non Intervención» 
[miniatura|[Léon Blum en 1946]]
Francia e Reino Unido vían que a «guerra de España» podía complicar aínda máis a situación entre os países europeos e levar a unha gran guerra mundial. Por iso, a primeira orientación da diplomacia deses países foi procurar o illamento do conflito español mediante o acordo xeral sobre a non intervención. A este sumáronse 27 países de Europa, aínda que nunca se plasmou nun documento escrito. Como consecuencia diso estabeleceuse o Comité de Non Intervención con sede en Londres.

A «non intervención» estivo determinada pola política británica de «apazugamento» (*appeasement policy*) da Alemaña nazi. A esta viuse arrastrado o goberno da Fronte Popular de Francia, que só contaba co Reino Unido ante unha posible agresión alemá. Ademais en Reino Unido as simpatías do goberno conservador fóronse decantando cara o bando sublevado, ante o temor de que España caese «no caos dalgunha forma de bolxevismo» (en palabras do cónsul británico en Barcelona). Isto deuse especialmente a partir de febreiro de 1938, cando Anthony Eden foi substituído á fronte do Foreign Office por Lord Halifax. O contrario sucedía co Partido Laborista e os sindicatos, ademais de moitos intelectuais, cuxas simpatías estaban co bando republicano.

A animadversión do goberno conservador británico cara a Fronte Popular comezara antes do inicio da guerra debido en gran medida aos «distorsionados» informes e telegramas que enviou a Londres o novo embaixador en Madrid Henry Chilton. En setembro de 1935 este substituíra a sir George Grahame, quen non se deixara arrastrar polos prexuízos ideolóxicos e elaborara uns informes moito máis ponderados que amosaban maior coñecemento da realidade española. Os informes negativos do embaixador Chilton, que coincidían no substancial cos do Servizo de Intelixencia Naval (NIS), sumáronse aos artigos alarmistas que publicaba sobre España a prensa conservadora británica.

Francia, pola súa banda, tentou axudar timidamente á República ao principio. Cobroulle uns 150 millóns de dólares en axuda militar, como avións ou pilotos, entre outros. Porén, tivo que someterse ás directrices do Reino Unido e suspender a axuda. Ademais Francia e Reino Unido tentaron desalentar a participación dos seus cidadáns en apoio da causa republicana. Con todo, moitas persoas deses países foron voluntarias a España integradas ou non nas Brigadas Internacionais, entre elas, André Malraux e George Orwell.

A idea de que os principais países europeos asinasen un acordo de non intervención en España partiu do goberno francés de León Blum. O 30 de xullo o goberno francés descubriu que Italia estaba a axudar o bando sublevado cando dous avións enviados por Mussolini a Franco aterraron por erro na colonia francesa de Alxeria. Francia non podía axudar a República porque iso abriría un gran conflito interno na sociedade francesa e ademais enturbaría as relacións co seu aliado, Reino Unido. A idea do goberno francés era que, polo menos, poderían impedir a axuda ao bando sublevado. Como primeira proba da súa determinación na defensa da «non intervención» o goberno francés pechou a fronteira con España o 13 de agosto. O goberno británico sumouse enseguida ao proxecto, aínda que o mesmo puña ao mesmo nivel o Goberno legal e lexítimo da República e un grupo de militares rebeldes (o bando sublevado).
dereita|miniatura|250x250px|Zonas de control dos catro países do Comité de Non Intervención: Reino Unido (vermello), Francia (azul), Italia (verde) e Alemaña (gris)
A finais de agosto de 1936 os 27 estados europeos (todos menos Suíza) que subscribiron o «Acordo de Non Intervención en España» decidiron «absterse rigorosamente de toda inxerencia, directa ou indirecta, nos asuntos internos dese país» e prohibiron «a exportación... reexportación e o tránsito a España, posesións españolas ou zona española de Marrocos, de toda clase de armas, municións e material de guerra». Para o cumprimento do acordo creouse en Londres o 9 de setembro un Comité de Non Intervención baixo a presidencia do conservador Lord Plymouth. Nel estaban representados todas as principais potencias europeas, incluídas Alemaña, Italia e a Unión Soviética. No caso de Estados Unidos, a influencia do cardeal Mundelain (arcebispo de Chicago preocupado polo avance do nazismo) fixo que a administración Roosevelt contemplase a posibilidade de levantar o embargo á República española. Finalmente, a férrea oposición mostrada a ambos lados do Atlántico pola xerarquía eclesiástica católica, desexosa dunha vitoria franquista, frustrou por completo esa iniciativa.

Porén, a política de «non intervención» converteuse na práctica nunha farsa. Alemaña, Italia e Portugal non suspenderon en absoluto os seus envíos de armas e municións ao bando sublevado. O 28 de agosto, case o mesmo día en que se alcanzaba o acordo de «non intervención», reuníanse en Roma os xefes dos servizos secretos militares de Alemaña, o almirante Wilhelm Canaris, e de Italia, o xeneral Mario Roatta para proseguiren as subministracións de material bélico e as entregas de municións, segundo as peticións de Franco, malia o embargo de armas.

A República denunciou ante a Sociedade de Nacións a intervención das potencias fascistas en favor do bando sublevado, aínda que estas nunca foron amoestadas. A única vitoria republicana neste eido foi o acordo de Nyon (Suíza) do 14 de setembro de 1937 polo que se dispuxeron patrullas navais para localizar uns submarinos descoñecidos (en realidade italianos) que viñan hostigando os barcos que abastecían a República, algúns deles de bandeira británica. Inmediatamente os ataques deses submarinos «pantasmas» cesaron.

### A Armada británica e a «non intervención» 
#### O bloqueo sublevado do Cantábrico 
Durante os dous primeiros meses da guerra a Armada do bando sublevado dominou o Mar Cantábrico e bloqueou o tráfico marítimo que se dirixía aos portos republicanos. Porén, a maioría dos barcos nesa área eran de bandeira británica, polo que contaban coa protección da Royal Navy.  Ademais, o bando sublevado temía as serias consecuencias diplomáticas que podía ter abordalos. Polo tanto, o bloqueo non foi moi efectivo, pois limitouse aos buques doutras nacionalidades. Só nunha ocasión, entre o 16 e o 17 de setembro de 1936, un bou sublevado tentou deter un mercante británico. Este foi escoltado por un destrutor inglés até o límite das augas xurisdicións españolas e de alí a Santander por un submarino republicano.
dereita|miniatura|273x273px|O acoirazado británico *Royal Oak* visto por proa
O bloqueo imposto durante a Campaña do Norte (marzo-outubro de 1937) pola Armada do bando sublevado viuse dificultado pola Royal Navy, que tiña no Mar Cantábrico o cruceiro de batalla *HMS Hood*. Este sería relevado polos acoirazados *HMS Royal Oak* e *HMS Resolution*, o cruceiro *Shropshire* e varios destrutores (*Blanche*, *Brazen*, *Beagle*, *Brilliant* e *Firedrake*) que protexían os mercantes británicos até augas territoriais españolas. Dese xeito chegaban con facilidade víveres (só quedaban tres millas) aos portos republicanos. Unha lei aprobada o 4 de decembro de 1936 polo parlamento británico de maioría conservadora, a *Merchant Shipping (Carriage of Arms to Spain) Act*, prohibía que barcos británicos transportasen material de guerra a España. 

Desde o punto de vista do dereito internacional, non lle estaba recoñecido a ningún dos dous bandos da guerra o dereito de belixerancia, o que lles permitiu deter e rexistrar barcos sospeitosos de levar armas ao inimigo fóra das augas territoriais. Polo tanto, o bloqueo sublevado do Cantábrico era ilegal e o goberno británico actuou en consecuencia para protexer os seus barcos, xa que o tráfico entre o País Vasco e Inglaterra era moi intenso desde finais do século&nbsp;XIX. O ferro de Biscaia era levado ás illas e no retorno os barcos traían carbón de Gales. 

Ademais entre a opinión pública británica había unha corrente de simpatía cara os vascos que se viu acrecentada pola actuación do goberno vasco nos primeiros meses da guerra impedindo a persecución relixiosa e a violencia que se desatou no resto da zona republicana. Os terríbeis bombardeos de Durango e de Gernika conmocionaron á sociedade británica, mesmo aos sectores máis profranquistas. O ministro de asuntos exteriores Anthony Eden dixo na Cámara dos Comúns o 20 de abril de 1937: «Se tivese que elixir en España, creo que o Goberno vasco correspondería máis ao noso sistema que o de Franco ou a República». A decisión británica de non recoñecer o bloqueo sublevado viuse reforzada cando o 2 de abril de 1937 o goberno francés fixo unha declaración no mesmo sentido.
esquerda|miniatura|250x250px|Cruceiro sublevado *Almirante Cervera*
Produciuse unha crise o 6 de abril cando o cruceiro *Almirante Cervera* tentou impedir o paso ao porto de Bilbao do mercante británico *Thorpehall*. A situación provocou a rápida intervención do destrutor británico *Brazen*, ao que pronto se sumaron os destrutores *Brilliant* e *Blanche*. Vivíronse momentos de gran tensión entre o *Almirante Cervera* e os tres destrutores, pero finalmente o buque sublevado retirouse e deixoulle o paso libre ao *Thorpehall*. O goberno británico, reunido o día seguinte, reafirmou a súa política de non recoñecemento do bloqueo sublevado. Porén, realizou unha concesión ao advertir aos armadores británicos dos perigos que podían correr os seus barcos na costa vasca. A cinco mercantes recomendóuselles fondearen en Saint-Jean-de Luz, na costa francesa, e non seguisen até Bilbao.

O 13 de abril o lehendakari José Antonio Aguirre comunicou a Londres que os cinco mercantes non correrían perigo se penetraban en augas xurisdicionais españolas. Serían protexidos polos bous vascos e as baterías costeiras, e ademais o porto de Bilbao fora limpado de minas. A noite do 19 de abril un dos cinco mercantes, o *Seven Seas Spray*, cunha carga de 3600 toneladas de alimentos, creu nestas garantías e partiu de Saint-Jean-de Luz. Entrou a mañá seguinte no porto de Bibao, aclamado pola multitude e o seu capitán foi agasallado polo goberno vasco. O 22 de abril outros tres mercantes británicos (*Macgregor*, *Hamsterley* e *Stanbrook*) saíron ao mar, pero foron detidos polo cruceiro *Almirante Cervera*. Isto motivou a intervención do *Hood* e dun destrutor que lle comunicaron que non tiñan dereito «a pararen barcos británicos fóra das augas territoriais». Vivíronse momentos de gran tensión con intercambios de mensaxes cada vez máis agresivas. Finalmente o *Almirante Cervera* retirouse e os tres mercantes ingleses, cargados con 8000 toneladas de alimentos, entraron na ría de Bilbao escoltados por dous bous vascos e de novo aclamados pola multitude. A partir de entón os mercantes británicos entraron con regularidade en Bilbao e tamén en Santander. As poucas veces que tentaron ser detidos pola mariña sublevada interviñeron buques británicos e chegaron a porto.

Os buques da Royal Navy non só contribuíron a aliviar o bloqueo naval que padecía Biscaia. Tamén protexeron os barcos que evacuaron miles de refuxiados cando era inminente a caída de Bilbao. A decisión do goberno británico foi anunciada o 30 de maio, aínda que xa a finais de abril, tras o bombardeo de Gernika do 26 de abril que arrepiou a opinión pública británica, protexeu un barco con 4000 nenos vascos que foron acollidos en Inglaterra. O 5 de maio protexeron outros dous barcos con nenos que ían ser acollidos en Francia por militantes da CXT. Neste último caso o *Royal Oak* e o destrutor *Faulknor* enfrontáronse ao *Almirante Cervera* que pretendía conducilos a un porto sublevado e que tivo que desistir do seu intento.

#### O incidente do destrutor *Hunter* 
O 20 de abril de 1937, en plena ofensiva de Biscaia, púxose en marcha a patrulla de control naval do Comité de Non Intervención. Buques de guerra británicos, franceses, alemáns e italianos despregáronse arredor das costas españolas. Isto aumentou o risco de que fosen atacados pola aviación ou a mariña de guerra dos bandos contendentes ao seren confundidos con unidades navais inimigas. Foi o caso do destrutor británico *Hunter*, aínda que as consecuencias do incidente foron moito menos graves que os do mercante armado italiano *Barletta* ou o do cruceiro alemán .

No caso do *Hunter* non era a primeira vez que era atacado un buque da mariña de guerra británica. O acoirazado *Royal Oak* fora bombardeado pola aviación republicana á altura de Punta Europa (Xibraltar) o 3 de febreiro de 1937 ao ser confundido co cruceiro sublevado *Canarias*. O 13 de febreiro os destrutores *Havock* e *Gipsy* foran bombardeados á altura do cabo Tenez por un Ju 52 da aviación alemá ao servizo do bando sublevado. Malia levaren claramente pintadas as cores da bandeira británica, probabelmente foron confundidos con destrutores republicanos que eran do mesmo modelo. Moito máis grave foi o incidente do *Hunter*, pois o 13 de maio de 1937 a unhas cantas millas ao sur de Almería chocou cunha mina fondeada polo bando sublevado. Oito membros da dotación morreron e nove resultaron feridos. Foron socorridos polo acoirazado republicano *Jaime I* e logo trasladados a Xibraltar por barcos británicos, xunto co barco que foi remolcado. O Almirantado británico presentou unha enérxica protesta ante Franco e pediu unha indemnización, pero o bando sublevado negou a súa responsabilidade e dixo que a mina era republicana. Con todo, abandonaron inmediatamente a campaña de minado, polo que o *Hunter* foi o único buque de guerra avariado por unha mina fóra do límite das tres millas.

#### Os afundimentos dos mercantes *Endymion* e *Alcira* 
O último día de xaneiro e os primeiros días de febreiro de 1938 foron afundidos dous mercantes británicos, o que causou unha grave crise entre o goberno británico e o goberno sublevado de Burgos. O 31 de xaneiro o submarino *Sanjurjo* torpedeou e afundiu o mercante *Endymion* cando transportaba carbón de Xibraltar a Cartaxena. Morreron 12 membros da tripulación e un observador do Comité de Non Intervención que ía a bordo. Era o primeiro ataque que se producía dende a sinatura dos acordos da conferencia de Nyon o setembro do ano anterior. A protesta británica provocou que o bando sublevado relevase o comandante do *Sanjurjo*, o capitán de corveta Pedro Suances, e que de acordo con Italia se retirasen os catro submarinos «lexionarios» que viñan colaborando co bloqueo sublevado do tráfico mercante. 

A crise agravouse só catro días despois cando un hidroavión alemán Heinkel He 59 afundiu o mercante *Alcira*, que tamén transportaba carbón e que así mesmo levaba a bordo un observador do Comité de Non Intervención. Sucedeu a vinte millas de Barcelona, aínda que o mando sublevado alegou que se atopaba en augas xurisdicionais. O piloto alemán dixo que o confundira cun mercante republicano, malia que o *Alcira* levaba moi visíbel a bandeira británica. O goberno británico protestou de novo e reproduciuse na Cámara dos Comúns o intenso debate que tivera lugar poucos días antes con motivo do afundimento do *Endymion*. Para evitar maiores problemas co Reino Unido ordenóuselle á aviación alemá e italiana con base en Mallorca que os seus bombardeos se dirixisen contra barcos que estivesen dentro das augas xurisdicionais e, sobre todo, contra os portos.

Como os buques británicos constituían a inmensa maioría dos mercantes que comerciaban coa España republicana, estes continuaron a ser bombardeados case a diario nos mesmos portos ou cando estaban preto deles. De novo produciuse un intenso debate no parlamento británico no que a oposición laborista e liberal atacou o goberno conservador por non actuar. Porén, este respondeu que se o facía arriscábase a desencadear unha guerra xeneralizada en Europa. O primeiro ministro Neville Chamberlain escribiu:

Finalmente o 26 de xullo de 1938 Chamberlain anunciou á Cámara dos Comúns que Franco lle asegurou que non se atacarían mercantes británicos no mar e que os evitarían nos portos dentro do posíbel. De feito, designáronse algúns portos específicos sen instalacións militares nos que puidesen atracar.

#### A rendición de Menorca 
A única intervención británica na guerra produciuse con motivo da rendición de Menorca ao bando sublevado para impedir que esta illa estratéxica puidese caer baixo dominio italiano ou alemán. Esta ameaza motivou que o goberno británico aceptase a proposta do xefe franquista da Rexión Aérea das Baleares, o capitán de fragata Fernando Sartorius y Díaz de Mendoza, Conde de San Luis. Este previamente recibira a aprobación de Franco para que un barco da *Royal Navy* o trasladase a Maó e negociar alí a rendición da illa a cambio de que as autoridades civís e militares republicanas puidesen abandonala baixo protección británica. O goberno británico puxo en marcha a operación sen informar o embaixador republicano en Londres Pablo de Azcárate. Cando se decatou, Azcárate presentou unha protesta formal por prestar un buque británico a un «emisario das autoridades rebeldes españolas». 

Así, a mañá do 7 de febreiro arribaba ao porto de Maó o cruceiro *Devonshire* co conde de San Luis a bordo. Entrevistouse co gobernador republicano, o capitán de corveta Luís González de Ubieta, que acababa de ser nomeado tras ser substituído como xefe da frota republicana polo tamén capitán de corveta Miguel Buiza. O conde ameazou con bombardear a illa se non se rendía e Ubieta contestoulle que a defendería mentres non recibise ordes contrarias dos seus superiores. Ubieta non conseguiu contactar co goberno de Negrín, polo que consultou co xefe da frota Miguel Buiza, quen lle dixo que el sabería resolver o problema «coa súa probada bonhomía e lealdade». Así, tomou a única decisión posíbel ante o illamento de Menorca tras a caída de Cataluña: a rendición. Na decisión tamén influíu a sublevación da gornición de Ciutadella, no outro lado da illa, a noite do 7 ao 8 de febreiro. Ás 5 da madrugada do 9 de febreiro o *Devonshire* partiu de Maó cara Marsella con 452 persoas refuxiadas, mentres que outras 70 foron evacuadas nunha embarcación menor. A tarde do día 8 houbera un bombardeo italiano que provocou a protesta inmediata do conde de San Luis á base de Palma, malia non recibir resposta. 

Tras a marcha do *Devonshire* Menorca foi ocupada polo bando sublevado sen que participase ningún continxente italiano nin alemán. A intervención británica deu lugar a un acalorado debate na Cámara dos Comúns o 13 de febreiro. A oposición laborista acusou o goberno conservador de Neville Chamberlain de comprometer ao Reino Unido en favor de Franco, aínda que a noticia de que se evacuaron tantas persoas, incluídos os mandos republicanos, acougou os ánimos. O día seguinte o representante oficioso de Franco en Londres, o Duque de Alba, fixo chegar ao secretario do Foreign Office Lord Halifax «a gratitude do Generalísimo e do goberno nacional» por colaborar en «reconquistar Menorca».

#### A saída de España do coronel Casado 
Produciuse unha segunda e última intervención da mariña británica durante a ofensiva final. O 30 de marzo de 1939 o destrutor *Galatea* recolleu no porto de Gandía o coronel Casado, quen dirixira o golpe de estado contra o goberno de Juan Negrín a principios de marzo. Foi substituído por un Consello Nacional de Defensa presidido polo xeneral Miaja, pero Casado era o home forte. Este contactara co cónsul inglés en Valencia a posibilidade de que o goberno británico lle facilitase a saída de España a el e ás persoas comprometidas no Consello Nacional de Defensa. As «negociacións» cos representantes de Franco para obter unha «paz honrosa» fracasaran estrepitosamente porque Franco, como sostivera sempre, só aceptaba a rendición incondicional do exército da República. O cónsul contactou co seu goberno pero este en principio mostrouse reticente. Porén, cando Casado e os seus acompañantes (164 homes, 20 mulleres e 4 nenos) se presentaron o 29 de marzo en Gandía —porto frecuentado polos buques británicos por estaba rexentado por unha empresa desa nacionalidade—, permitíuselles subir a bordo do destrutor *Galatea*. Mentres unha compañía de infantes de mariña desembarcados do cruceiro *Sussex* garantía a seguridade do embarque. A mañá do día 30 de marzo partía de Gandía o *Galatea* que trasladou os seus hóspedes ao buque hospital *Maine*. Este levounos a Marsella, onde chegaron o 3 de abril ás 6.30 horas, dous días despois de facerse público o último parte da guerra civil española, asinado polo xeneral Franco.

## A intervención estranxeira en favor do bando sublevado 
miniatura|405x405px|Cartel de propaganda republicano denunciando a intervención italiana
As axudas en homes ao bando sublevado materializáronse na Lexión Cóndor alemá (uns 6000 homes) e o Corpo di Truppe Volontarie italiano (un máximo de 40&nbsp;000), máis un continxente de combatentes portugueses, os Viriatos. Para que non houbese dúbida do seu compromiso coa causa do bando sublevado, o 18 de novembro de 1936, en plena batalla de Madrid, Italia e Alemaña recoñeceron oficialmente a Franco e a Xunta Técnica do Estado como o goberno lexítimo de España. Nomearon embaixadores a Roberto Cantalupo e a Wilhelm von Faupel, respectivamente, quen presentaron as súas cartas credenciais en Burgos.

Os combatentes alemáns, italianos e portugueses eran en realidade soldados regulares que recibían unha paga no seu país de orixe, aínda que a propaganda do bando sublevado sempre os presentou como «voluntarios». Os voluntarios xenuínos que combateron no bando sublevado foron uns mil ou mil cincocentos homes. Entre eles destacou a Brigada Irlandesa do xeneral Eoin O'Duffy, integrada por uns 700 efectivos que viñeran combater a España para libraren «a batalla da cristiandade contra o comunismo». Porén, só participaron na batalla do Xarama e uns meses despois volveron a Irlanda. Pola súa parte, entre 300 e 500 franceses da ultradereitista Croix-de-Feu constituíron o batallón Jeanne d'Arc.

Tamén hai que contar entre os estranxeiros que participaron no bando sublevado os miles de marroquís do Protectorado de Marrocos que foron enrolados de forma intensiva nas tropas de Regulares do Exército de África a cambio dunha paga.

En canto a armamento, segundo Julio Aróstegui, o bando sublevado recibiu de Italia e de Alemaña 1359 avións, 260 carros de combate, 1730 canóns, fusís, e municións. Doutra banda, a compañía Texaco vendeu gasolina de forma barata e constante a Franco. De igual maneira, Ford forneceu ao longo da guerra entre 12&nbsp;000 e 15&nbsp;000 camións ao bando sublevado, moitos máis que os vendidos por Italia ou Alemaña (que apenas chegaban en conxunto aos 5000).

Os motivos que induciron a Hitler e a Mussolini a apoiar o bando sublevado, aínda que disfrazados de anticomunismo, eran políticos e estratéxicos. Ambos estimaron que o rápido envío a Marrocos dunha axuda aérea militar limitada e encuberta podería nun principio dar a vitoria a Franco e alterar cun baixo custo e risco o equilibrio estratéxico europeo-occidental. Iso daríase na medida en que un réxime democrático e pro-francés como era a República fose substituído por outro afín ao Terceiro Reich e á Italia fascista ou, como mínimo, por outro réxime estritamente neutral. Desa maneira, favorecería a viabilidade dos respectivos plans expansionistas en Europa central e no Mediterráneo.

### A Alemaña nazi 
[miniatura|250x250px|Entrada das tropas do [Emilio Mola|xeneral Mola en Donostia o 12 de setembro de 1936. O desfile estivo encabezado polas bandeiras *nacionais* xunto coas da Italia fascista e a Alemaña nazi, as dúas potencias que apoiaban o bando sublevado]]
A razón principal da axuda da Alemaña nazi a Franco, como demostraron as investigacións do historiador español Ángel Viñas, foi que Hitler considerou que a vitoria do bando sublevado favorecería os intereses da política exterior de Alemaña. Na guerra europea que ía estalar en Europa nos próximos anos (que para Hitler era *inevitábel*), con Francia como un dos seus inimigos a bater, sería mellor contar en España cun goberno favorábel encabezado por militares anticomunistas. O goberno republicano reforzaría os seus vínculos con Francia (e co seu aliado o Reino Unido) e coa Unión Soviética (inimigo estratéxico e ideolóxico do Terceiro Reich) o que dificultaría o expansionismo nazi no leste de Europa. Hitler díxolle a Wilhelm von Faupel, o primeiro encargado de negocios do Reich ante Franco, en novembro de 1936:

Na decisión de Hitler tamén contaron outros dous factores, o ideolóxico e o militar. Hermann Göring, o *número dous* do Terceiro Reich e xefe da Luftwaffe, declarou ante o Tribunal de Núremberg en 1945 que el apoiara a intervención en España a favor de Franco:

Canto ao primeiro motivo alegado por Göring, o nazismo lanzou dende o primeiro momento a campaña propagandística, controlada por Joseph Goebbels, de que a guerra de España era unha confrontación entre «fascistas» e «marxistas», e responsabilizou a Unión Soviética e ao «comunismo internacional» de causar a guerra. Respecto ao segundo motivo, o nazismo despregou na zona sublevada a Lexión Cóndor, cuxos integrantes foron moi ben pagos.

#### A Lexión Cóndor 
[miniatura|250x250px|Oficial alemán da [Lexión Cóndor pasando revista aos cadetes da academia de infantaría do bando sublevado en Ávila]]
En novembro de 1936 Hitler, ao mesmo tempo que recoñecía oficialmente a Franco, ordenou o envío dunha unidade aérea completa que constituiría unha unidade autónoma dentro do exército sublevado. Contaría cos seus propios xefes e oficiais comandados polo xeneral Hugo von Sperrle (logo substituído polo tamén xeneral da Luftwaffe Wolfram von Richthofen). Estaba integrada inicialmente por cadro escuadrillas de cazas Heinkel 51 e catro de bombardeiros Junkers Ju 52. Ademais a Lexión Cóndor contaba cun batallón de 48 tanques e outro de 60 canóns antiaéreos. Estaba formada por uns 5500 homes aos que se foi relevando con frecuencia unha vez adquiriran a experiencia bélica que buscaban, polo que por España pasaron uns 19&nbsp;000 efectivos. Así a guerra civil española foi un campo de probas da Luftwaffe, nos que ensaiou as armas e tácticas que logo empregaría na Segunda Guerra Mundial. Probáronse os cazas Messerschmitt Bf 109 e Junkers Ju 87 A/B e os bombardeiros Junkers Ju 52 e Heinkel He 111 e estreáronse en España as tácticas de bombardeo sobre cidades. Aínda que non foi o único, o máis famoso foi o bombardeo de Gernika. Picasso representouno no seu cadro *Guernica*, exposto no pavillón español da Exposición Universal de París de 1937.

A Lexión Cóndor permaneceu en España durante toda a guerra e participou desde novembro de 1936 en todas as batallas importantes cuns 620 avións. Perderon a vida en combate 371 dos seus membros. Acabada a guerra, tras participar no desfile da Vitoria de Madrid o 19 de maio de 1939 baixo a presidencia de Franco, a Lexión Cóndor fixo o seu último desfile oficial en España o 22 de maio. As tropas foron trasladadas a Alemaña por transatlánticos e recibidas no porto de Hamburgo por Hermann Göring.

Viaxaban 5136 oficiais e soldados cunhas 700 toneladas de equipo e a maior parte dos avións que quedaban. Desde a súa chegada a España reivindicaran a destrución de 386 avións inimigos (313 deles en combate aéreo) coa perda de 232 dos seus, dos cales só 72 foron destruídos pola acción inimiga. Os avións da Lexión Cóndor lanzaran unhas 21&nbsp;000 toneladas de bombas, co que contribuíron en gran medida á vitoria final do bando sublevado.

#### A Armada alemá 
[miniatura|[Kriegsmarine|Mariños da Alemaña nazi forman no porto de Málaga cara 1938]]
En canto Hitler decidiu axudar ao bando sublevado, a armada alemá enviou á zona do estreito de Xibraltar unha pequena frota encabezada polo acoirazado *Admiral Graf Spee*. Integrada por dous cruceiros e catro destrutores, o seu fin era protexer os mercantes «especiais» que transportaban material de guerra, aínda que recibiron ordes de evitar incidentes. Para dirixir e encubrir o movemento de mercantes cara a España sublevada creouse o departamento de viaxes de barcos (*Schiffahrtsabteilung*) dentro do Estado Maior (*Sonderstab* *W*), encargado da axuda ao bando sublevado. Formouse a mañá do 26 de xullo de 1936, despois de que Hitler así o decidise a noite anterior.

O primeiro mercante con material de guerra e avións, o *Usaramo*, que chegou a Cádiz o 6 de agosto, non foi detido pola frota republicana que bloqueaba o estreito. Porén, os seguintes, o *Kamerún* e o *Wigbert*, foron detidos, aínda que conseguiron descargar en Lisboa. O material de guerra chegou ás tropas sublevadas a través de Portugal. Case ao mesmo tempo o *Girgenti* chegaba á Coruña con 1767 toneladas de fusís e municións, cos cales se solucionaron os problemas do Exército do Norte comandado polo xeneral Emilio Mola. O cónsul inglés en Sevilla comunicou ao goberno británico o notábel incremento de movementos de barcos alemáns nos portos de Sevilla, Cádiz e Huelva, 228 en 1936 e 449 en 1937 (fronte os 171 de antes da guerra).
esquerda|miniatura|O *Admiral Graf Spee* en 1936
O caso do mercante *Palos* demostrou até que punto a *Kriegsmarine* alemá estaba disposta a protexer os envíos. O 20 de novembro de 1936 dito mercante foi detido polo bou *Bizkaia* das forzas navais do goberno vasco e conducido ao porto de Bilbao. No rexistro das súas adegas atopouse celuloide preparado para ser empregado na manufactura de proxectís de artillaría e máquinas de comunicación telefónica. A detención produciuse a cinco millas da costa, fóra das tres millas internacionalmente recoñecidas (España insistía en que o límite das súas augas xurisdicionais eran cinco millas). O goberno alemán, xa que logo, reclamou a carga confiscada negando que fose material de guerra (o 29 de novembro o buque saíu de Bilbao escoltado polo cruceiro *Könisberg*). Ao non ser atendida a súa esixencia, como represalia o 1 de xaneiro de 1937 o acoirazado *Admiral Graf Spee* secuestrou á altura de Almería o vapor *Aragón*. Dous días despois o *Königsberg* secuestrou o mercante *Marta Junquera* á altura do cabo de Ajo. Como a carga do *Palos* seguiu sen ser devolta, Alemaña cedeu os barcos ao bando sublevado despois de liberar a tripulación.

A política naval da mariña de guerra alemá concretouse en protexer os *Sonderschiffe* (eufemismo utilizado para referirse aos barcos que transportaban material de guerra). Porén, tamén se dedicou a transmitir información ao bando sublevado sobre os movementos da frota republicana e dos barcos que levaban material de guerra a portos republicanos. Así mesmo, abasteceu a Armada sublevada de canóns para os barcos e as baterías de costa, municións e material de transmisións e artillaría antiaérea, e forneceu técnicos e instrutores para ensinar o seu manexo. O xefe da frota alemá en augas españolas, o contraalmirante Rolf Carls, escribiu que iniciarían «a participación oculta pero activa das forzas navais alemás» en favor da causa sublevada.
miniatura|250x250px|Submarino alemán U-33 cara a 1937.
Por mor da presión do bando sublevado a Kriegsmarine deu un paso máis. A finais de 1936 organizou a Operación Úrsula, que consistía no envío secreto ao Mediterráneo de dous submarinos, U-33 e U-34, para atacaren buques de guerra republicanos e mercantes. O U-33 e o U-34, que saíran de Alemaña o 21 de novembro de 1936, realizaron cinco ataques pero fallaron por «problemas de inexperiencia e dificultades cos torpedos». Porén, por pura casualidade, o U-34 afundiu o submarino republicano C-3 á altura de Málaga. Tras o ocorrido a Operación Úrsula foi suspendida o 10 de decembro e a responsabilidade de realizar unha campaña submarina en augas españolas pasou á Mariña italiana.
miniatura|250x250px|Un hidroavión He 59 finlandés
Tamén houbo unha importante actividade aeronaval alemá desde a chegada a finais de 1936 dunha escuadrilla de hidroavións Heinkel He 59 que estableceu a súa base en Pollença (Mallorca). Dende alí dedicouse a fustrigar o tráfico comercial e nalgunha ocasión atacou barcos de guerra republicanos. A noite do 23 ao 24 de maio de 1937 foi alcanzado o acoirazado Jaime I.

Cando en marzo de 1937 entrou en vigor o plan de control do Comité de Non Intervención os *Sonderschiffe* («barcos especiais») que enviaba o *Schiffahrtsabteilung* («departamento de viaxes de barcos») adoptaron o pavillón de Panamá para eludilo. Pasaron a chamarse *Acme*, *Balboa*, *Colón*, *Golfo de Darién* e *Golfo de Panamá*. Dese xeito tamén se evitou ter que empregar buques de guerra para protexer os mercantes.

Os cruceiros achegados por Alemaña non interviñeron, agás no bombardeo de Almería polo *Admiral Scheer* o 31 de maio de 1937. Este efectuouse en represalia polo ataque aéreo que sufrira o 28 de maio de 1937 o acoirazado de peto *Deutschland* en Eivisa. O ataque probablemente fora efectuado por tripulacións rusas, sen ter coñecemento del o mando republicano. Porén, o escándalo internacional que provocou fixo que a República dixese que fora un erro e que se trataba de avións republicanos que crían atacar o cruceiro pesado *Canarias*. 

O bombardeo de Almería, que se produciu abertamente, exhibindo o pavillón alemán, chegou a ser considerado como un posíbel motivo para que a República declarase a guerra a Alemaña. Foi a posición defendida polo coronel Rojo e Indalecio Prieto, quen procuraban a xeralización do conflito a toda Europa. Porén, finalmente impúxose a postura contraria de Negrín e Azaña.

### A Italia fascista 
dereita|miniatura|220x220px|Avance de tanquetas italianas do CTV durante a batalla de Guadalaxara
Coma no caso da Alemaña nazi, a razón principal da axuda italiana ao bando sublevado tamén estivo directamente relacionada coa política exterior. Mussolini quería construír un imperio no Mediterráneo e pensaba que gañando un aliado na súa parte occidental debilitaría a posición militar de Francia e do Reino Unido, ademais de ter fácil acceso ao estratéxico arquipélago das Baleares. Tamén, coma os nazis, utilizou o anticomunismo na súa propaganda para xustificar a intervención na guerra civil española. Nun despacho remitido a Berlín polo embaixador alemán en Roma a finais de decembro de 1936 expúñanse estas prioridades políticas e estratéxicas de Mussolini: 
Segundo Michael Alpert, na decisión de Mussolini tamén contou, ademais de reforzar o prestixio do fascismo, «o temor constante italiano a que un goberno español de esquerdas permitise o paso de tropas coloniais francesas polo seu territorio en caso dun conflito entre Francia e Italia». Italia tamén interveu na contenda española coa intención de anexionar as Baleares e o enclave norteafricano de Ceuta, e tamén coa idea de crear un estado cliente en España.

Desde o comezo da guerra, a Italia fascista converteu Mallorca nunha gran base aeronaval desde a que desenvolveu todo o seu esforzo de guerra contra a República. Malia non se tratar unha ocupación militar *de iure*, as bandeiras italianas chegaron a ondear sobre a illa. En terra houbo persoal militar italiano con uniformes do Exército italiano e dependían da estrutura orgánica das forzas armadas italianas.

#### O *Corpo di Truppe Volontarie* (CTV) e a Aviación Lexionaria 
miniatura|Monumento do cemiterio de italianos do porto de El Escudo, fotografado en 1967.
miniatura|Entrada ao monumento do cemiterio de italianos do porto de El Escudo, fotografado en 1967
Italia foi o país que enviou o maior continxente de combatentes estranxeiros dos que loitaron no bando sublevado. Desde finais de xullo de 1936 xa había oficiais italianos que pilotaban os Savoia S.M.81 e os cazas Fiat CR.32 encadrados na Lexión Estranxeira. En agosto transformáronse na *Aviazione Legionaria*, coa base principal en Mallorca. A partir de decembro de 1936 despregouse en España unha unidade militar completa, o *Corpo di Truppe Volontarie* (CTV). Foi comandada polo xeneral Mario Roatta até o desastre da batalla de Guadalaxara en marzo de 1937, e despois polos xenerais Ettore Bastico, Mario Berti e Gastone Gambara. O CTV estaba integrado por 40&nbsp;000 homes que foron sendo relevados. Así, por España pasaron 72&nbsp;775 efectivos: 43&nbsp;129 do exército italiano e 29&nbsp;646 da milicia fascista. A estes hai que engadir os 5699 que pasaron pola *Aviazione Legionaria*, polo que a cifra total de combatentes foi moi superior á participación alemá e ás Brigadas Internacionais.

O CTV e a *Aviazione Legionaria* combateron até o final da guerra. Porén, a finais de 1938, polas mesmas datas en que as Brigadas Internacionais deixaban España, Mussolini retirou a cuarta parte do CTV, uns 10&nbsp;000 homes. Foron despedidos en Cádiz polos xenerais Queipo de Llano e Millán Astray e recibidos en Nápoles polo rei de Italia Vítor Manuel III.

#### A Armada italiana 
Os primeiros seis meses da guerra chegaron aos portos sublevados uns 50 mercantes italianos con material de guerra. O primeiro, o *Emilio Morandi*, chegou a inicios de agosto de 1936 co combustíbel especial que necesitaban os bombardeiros S.M.81 chegados o 30 de xullo. Segundo informaron os cónsules ingleses ao seu goberno, en 1937 chegaron aos portos de Sevilla, Cádiz e Huelva 183 mercantes italianos (fronte os 73 de antes da guerra). Na ruta que seguían os mercantes, a illa de Mallorca foi unha escala estratéxica, especialmente despois de fracasar o intento de reconquista polo bando republicano en agosto de 1936. Para asegurar o dominio da illa, entre agosto e novembro de 1936 estivo ancorado na baía de Palma o cruceiro *Fiume*.

Ao mesmo tempo que Italia e Alemaña subscribían o Pacto de Non Intervención, reuníronse en dúas ocasións o almirante Canaris, xefe do servizo de información alemán, co seu homólogo italiano o xeneral Mario Roatta, para planificaren as misións de ambas mariñas de guerra na súa axuda ao bando sublevado.

En canto empezou a chegar en outubro de 1936 material de guerra da Unión Soviética á República, despregouse na canle de Sicilia unha escuadra italiana composta por 8 cruceiros e 3 flotillas de destrutores. Dita escuadra vixiaba os movementos dos barcos que se dirixían a portos republicanos. Tamén se puxo en marcha un plan secreto para que 4 submarinos italianos atacasen eses barcos (tamén os de bandeira mexicana e española) e a armada republicana. O xefe da misión naval italiana en España, o capitán de navío Giovanni Remedio Ferreti, e o xefe do Estado Maior da Armada sublevada, o vicealmirante Cervera, acordaron que a bordo de cada un deles iría un oficial da Armada española. Porén, ningún dos catro era de submarinos, para que no caso de que fose capturado o submarino fose presentado como o seu comandante. 

Os catro submarinos *Naiade*, *Topazio*, *Antonio Sciesa* e *Torricelli* saíron á mar a primeira quincena de novembro e dirixíronse a Cartaxena, o principal porto de entrada da axuda bélica soviética. A acción destes submarinos coordinouse cos dous submarinos alemáns da tamén secreta Operación Úrsula, que se relevarían na vixilancia das costas españolas. Os submarinos italianos, a diferenza dos alemáns, conseguiron un notábel éxito cando o 22 de novembro o *Torricelli* torpedeou o cruceiro republicano *Miguel de Cervantes* no porto de Cartaxena causándolle graves danos. Deixouno fóra de servizo durante ano e medio (até abril de 1938) xa que no dique seco da base de Cartaxena non collía un cruceiro. As autoridades republicanas culparon do ataque a «unha frota estranxeira», mentres que o bando sublevado dixo que o realizou o submarino español B-5 que se pasou ao seu bando. O Comité de Non Intervención non abriu ningunha investigación. Aínda que máis tarde afundiron un mercante español e avariaron outro, o seu maior éxito foi que o ataque ao *Miguel de Cervantes* paralizou a frota republicana que evitaba saír do porto.

Tras comprobar que o ataque ao *Miguel de Cervantes* non tivera consecuencias internacionais, a Armada italiana incrementou de forma notábel a súa presenza en augas españolas. Así, a mediados de febreiro de 1937 había 13 cruceiros, 22 destrutores, 2 lanchas torpedeiras, 7 buques auxiliares e 42 submarinos que desempeñaran misións na guerra española. O 6 de decembro de 1936 creouse o *Ufficcio Spagna* para coordinar o esforzo italiano en España, que incluíu o despregamento dos 48&nbsp;000 soldados do CTV. Dito continxente empezou a ser desembarcado en Cádiz ese mesmo mes.

### O Portugal *salazarista* 
[miniatura|[António de Oliveira Salazar|Oliveira Salazar cara 1940]]
Aínda que foi menos aireada, a axuda do Portugal de Oliveira Salazar ao bando sublevado tamén tivo importancia, sobre todo nos primeiros meses da guerra. Portugal permitiu aos militares rebeldes utilizaren as súas estradas, ferrocarrís e portos para comunicar a zona norte con Andalucía. Ademais, devolveu á zona sublevada os republicanos que fuxían da represión. Despois Portugal constituíu unha base de operacións para a compra de armas e foi un firme aliado do bando sublevado na «farsa» da «non intervención», a quen sempre defendeu ante o Comité de Non Intervención e na Sociedade de Nacións. Nunha visita a Londres do ministro portugués de exteriores Armindo Monteiro ao seu homólogo británico Anthony Eden, Monteiro deixoulle claro a este que o perigo o constituían os «roxos», non Italia ou Alemaña:

O bando sublevado puido contar tamén cuns 10&nbsp;000 «voluntarios» portugueses, Os Viriatos, que en realidade recibían un salario dende Portugal. O país permitiu o paso de subministracións alemás polos seus portos, co que violou o acordo de «non intervención» que subscribira.

### Voluntarios internacionais 
#### A Brigada Irlandesa 
A Brigada Irlandesa, organizada e mandada polo xeneral «protofascista» Eoin O'Duffy e integrada por 700 católicos dispostos a loitar «do lado das forzas cristiás», chegou á España franquista a finais de 1936. Foi a única forza organizada composta integramente de voluntarios que se uniu ao bando sublevado.

Integrouse na Lexión Estranxeira formando a XV Bandeira. Participou na batalla do Xarama e nunha fracasada operación de distracción previa á Batalla de Guadalaxara. Nestes combates morreron unha decena de homes, algúns por «lume amigo», e varios máis foron feridos. Con todo, a moral e a disciplina dos membros da brigada fóronse deteriorando, polo que o 13 de abril de 1937 Franco disolveuna. Na decisión tamén puido influír a negativa de O'Duffy a combater na Fronte Vasca porque non quería loitar contra outros católicos (o Euzko Gudarostea). A Brigada volveu a Irlanda en xuño de 1937.

Á iniciativa do xeneral O’Duffy responderan o IRA e o Partido Comunista de Irlanda coa formación da columna Connolly das Brigadas Internacionais, integrada por uns 200 voluntarios que combateron ao lado da República española.

#### Requetés Rusos Brancos 
Houbo militares rusos tsaristas do antigo Movemento Branco (asentados en España e Francia tras a «emigración branca») que se sumaron ao carlismo, ao que eran moi afíns (así como para continuar a contrarrevolución internacional e a cruzada contra o bolxevismo). Na súa gran maioría pertencían á Unión Militar Rusa (organización militar de veteranos do Exército Imperial Ruso para apoio mutuo no exilio), aínda que tamén había recrutas doutras organizacións ou por iniciativa individual. Moitos tiveron que cruzar a fronteira de Francia cara España e terminaron integrándose nas unidades militares dos requetés carlistas, sen maior autonomía. Isto debeuse a que houbo problemas financeiros para enviar destacamentos rusos propios, de 1000 soldados, baixo a bandeira do Rexemento Kornilov, así como outra oferta de integrar 800 oficiais experimentados ao exército de Franco (pois non había diñeiro para pagar as viaxes de rusos a España). Terminaron sendo parte maiormente do *Tercio Doña María de Molina*.

Julián Casanova defende que a intervención alemá e italiana foi decisiva para a vitoria dos militares sublevados contra a República. Para apoiar a súa tese cita o comentario que lle fixo Hitler a Galeazzo Ciano, ministro de Asuntos Exteriores italiano e xenro de Mussolini en setembro de 1940, tres meses despois de derrotar a Francia:

Esa mesma tese deféndea Michael Alpert. Afirma que «a abundancia de material de que dispuxo o Xeneralísimo [Franco], sobre todo de aviación e de artillaría de grandes calibres» que obtivo da axuda italiana e alemá foi «a maior causa da derrota da República». Cita ao xeneral Rojo, quen en marzo de 1938, tras a caída da fronte de Aragón, escribía:

Enrique Moradiellos tamén lle concede un carácter crucial á axuda de Italia e Alemaña.

Moradiellos achega dous testemuños para sustentar a súa tese. O primeiro é un informe confidencial elaborado para o seu goberno polo agregado militar británico en España a finais de 1938 no que se dicía: «É case superfluo recapitular as razóns [da vitoria do xeneral Franco]. Estas son, en primeiro lugar, a persistente superioridade material durante toda a guerra das forzas nacionalistas en terra e no aire, e, en segundo lugar, a superior calidade de todos os seus cadros até hai nove meses ou posiblemente un ano». O segundo é outro informe remitido a Berlín tras a ocupación de Cataluña en febreiro de 1939 polo embaixador alemán ante Franco, Eberhard von Stohrer: «a explicación da decisiva vitoria de Franco reside na mellor moral das tropas que loitan pola causa nacionalista, así como na súa gran superioridade no aire e na súa mellor artillaría e outro material de guerra».

O historiador militar José García Rodríguez, xeneral de brigada retirado do Exército do Aire, é categórico:

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*