Chrysopidae

Os **crisopos** ou **crisopas**  son insectos da grande familia **Chrysopidae** da orde dos neuropteros. Hai aproximadamente 85 xéneros e (que difiren entre fontes) 1300-2000 especies neste grupo xeneralizado. Os membros dos xéneros *Chrysopa* e *Chrysoperla* son moi comúns en América e Europa; son moi similares  e moitas das súas especies foron trasladadas dun xénero ao outro unha e outra vez, e na literatura non científica raramente se pode confiar na *asignación a Chrysopa* e *Chrysoperla.* Os individuos da familia son coñecidos no Brasil polos nomes comúns **bicho-lixeiro**, **bicho-lixeiro-verde** e **bicho-da-fortuna** (estado de Minas Xerais); en inglés o seu nome común é ***lacewings*** ou ***green lacewings*** (ás de encaixe verdes)

## Descrición e ecoloxía 
esquerda|miniatura| Foto macro de *Apertochrysa edwardsi* de Austins Ferry, Tasmania, Australia
Os crisopos son insectos delicados cunha envergadura de 6 a 65 mm, aínda que as formas máis grandes son as tropicais. Caracterízanse por un amplo campo costal na venación das ás, que inclúe as veas cruzadas. Os corpos adoitan ser de cor verde brillante a pardo verdoso e os ollos compostos son claramente dourados en moitas especies. As ás adoitan ser translúcidas cunha lixeira iridescencia; algúns teñen unhas ás verdes ou un patrón de ás marrón nublado. O nome *stinkflies* (*insectos cheirentos* ou *moscas que feden*) é usado en inglés nalgúns sitios principalmente para especies de *Chrysopa* pero tamén para outras (por exemplo *Cunctochrysa*) refírese á súa capacidade para liberar a vontade un mal cheiro desde as glándulas protorácicas.

Os adultos teñen órganos timpánicos na base das ás anteriores, o que lles permite escoitar ben. Algúns *Chrysopa* mostran un comportamento evasivo cando escoitan as chamadas de ultrasóns dun morcego : cando están en voo, pechan as ás (facendo máis pequena a súa sinatura ecolocacional) e caen ao chan. Os encaixes verdes tamén usan o substrato ou as vibracións do corpo como forma de comunicación entre eles, especialmente durante o cortexo. As especies morfolóxicas case idénticas poden ás veces separarse máis facilmente en función dos seus sinais de apareamento. Por exemplo, a *Chrysoperla mediterranea* do sur de Europa ten un aspecto case idéntico ao seu parente do norte *C. carnea* (crisopo verde común ), pero as súas "cancións" de cortexo son moi diferentes; os individuos dunha especie non reaccionarán ás vibracións da outra.
miniatura|Crisopa coas ás despregadas
[dereita|miniatura| Larva de especie descoñecida (de [Letonia) camuflada con grans de area]]
Os adultos son crepusculares ou nocturnos. Aliméntanse de pole, néctar e melada suplementados con ácaros, pulgóns e outros pequenos artrópodos, e algúns, especialmente *Chrysopa*, son principalmente depredadores. Outros aliméntanse case exclusivamente de néctar e substancias similares e teñen levedos simbióticos no seu tracto dixestivo para axudar a descompoñer os alimentos en nutrientes. 

As larvas teñen unha protuberancia prominente no tórax con forma de "xiba", e outras son máis gordas con sedas longas que se proxectan para fóra dos lados. Estas sedas recollen restos de comida -os tegumentos baleiros dos pulgóns, sobre todo- que proporcionan camuflaxe das aves.
esquerda|miniatura| Ovos de especies descoñecidas, Mainzer Sand (Renania-Palatinado, Alemaña)
[thumb | left | **Partes e apéndices da cabeza**.  1. [pronoto | Pronoto (coraza do pescozo) 2. Vertex ou vértice  3. Ollo composto 4. Antena 5. Palpus maxillaris 6. Sonda maxilar  7. Clípeo]] 
[esquerda|miniatura|Características físicas da especie * [Chrysoperla mediterranea *, representativa de todos os crisopos.
A =  **Cabeza** 
B = **Tórax**
C = **Abdome**

*1 = Antena
*2 = Ollo composto
*3 = Pata dianteira
*4 = Pata central
*5 = Pata traseira
*6 = Ás
]]
[dereita|miniatura| Larva de *Chrysoperla carnea* ) ou quizais *C. mediterranea* alimentándose dun [Áfidos|pulgón]]
Os ovos deposítanse pola noite, individualmente ou en pequenos grupos; unha femia produce uns 100-200 ovos. Os ovos colócanse nas plantas, normalmente onde os pulgóns están presentes en cantidades próximas. Cada ovo está colgado nun tallo delgado aproximadamente 1&nbsp;cm de lonxitude, normalmente na parte inferior dunha folla. Inmediatamente despois da eclosión, as larvas mudan e despois arrastran polo tallo do ovo para alimentarse. Son depredadores voraces, atacan a maioría dos insectos de tamaño adecuado, especialmente os de corpo brando (pulgóns, eirugas e outras larvas de insectos, ovos de insectos e tamén con altas densidades de poboación). As larvas tamén poden morder aos humanos ocasionalmente, posiblemente por agresión ou fame. Por iso, as larvas coñécense coloquialmente como en inglés como "león dos pulgóns " (*aphidlions*) ou "lobo dos pulgóns", semellantes aos antionóns relacionados. Os seus sentidos están debilmente desenvolvidos, agás que son moi sensibles ao tacto. Paseando de xeito azaroso, as larvas balancean a cabeza dun lado ao outro e, cando golpean un potencial obxecto de presa, a larva agárrao. Os seus maxilares son ocos, o que permite inxectar unha secreción dixestiva na presa; por exemplo, os órganos dun pulgón poden disolverse por iso en 90 segundos. Dependendo das condicións ambientais, a pupación que se produce nun casulo leva aproximadamente 1-3 semanas; especies de rexións temperadas normalmente invernan como prepupa, aínda que a *C. carnea* inverna como adultos recentemente eclosionados.

### Uso no control biolóxico de pragas 
Aínda que dependendo das especies e das condicións ambientais, algúns encaixes verdes só consumirán aproximadamente 150 presas en toda a súa vida, noutros casos comeranse 100 pulgóns nunha mesma semana. Así, en varios países, crízanse millóns de tan voraces crisópidos como axentes de control biolóxico de pragas de insectos e ácaros na agricultura e xardíns. Distribúense como ovos, xa que como se indicou anteriormente, son moi agresivos e caníbales en lugares confinados; os ovos eclosionan no campo. O seu rendemento é variable; así, hai interese en máis investigacións para mellorar o uso dos crisopos verdes como control biolóxico de pragas. As especies que até agora atraeron un estudo máis amplo e están máis ou menos dispoñíbeis como ovos de cría en catividade para depositar para incubar en cultivos de plantas infestadas con pragas son varios membros de *Chrysoperla* e *Mallada signatus*. Son un depredador natural do barrenador de millo europeo, unha bolboreta que lle custa á industria agrícola estadounidense máis de 1.000 millóns de dólares anuais en perdas de cultivos e control da poboación.

Os xardineiros poden atraer os crisopos e, polo tanto, asegurar unha subministración constante de larvas, usando certas plantas compañeiras e tolerando as malas herbas beneficiosas. Os *Chrysopidae* son atraídos principalmente por *Asteraceae -* por exemplo, c*oreopsis, cosmos,* xirasoles ( *Helianthus* ) e dente de león ( *Taraxacum* ) - e *Apiaceae* coma o o aneto ( *Anethum* ) ou a anxélica ( *Angelica* ).

## Sistemática e taxonomía 
dereita|miniatura|*Chrysopa* sp.
Durante moito tempo, os crisopos verdes foron considerados parentes próximos dos *Dilaridae* e *Hemerobiidae.* e colocáronse na superfamilia *Hemerobioidea*. Pero esta agrupación non parece natural, e erra de xeito significativo polas supostas larvas plesiomorfas dos supostos hemerobioides. Hoxe en día, os Hemerobioidea adoitan considerarse monotípicos, só contendo cordóns marróns; os crisopos verdes parecen estar moi relacionados cos osmílidos ( Osmylidae ), que teñen larvas moito máis avanzadas que se asemellan superficialmente ás dos spongillaflies ( Sisyridae ) cos que os spongillaflies foron antigamente ligados. Así, a superfamilia Osmyloidea - tamén monotípica tras a retirada de alí dos esponxosos - é o parente vivo máis próximo dos crisopos verdes; algúns taxóns mesozoicos situáronse en familias aínda máis próximas aos Chrysopidae ( Ascalochrysidae e Mesochrysopidae ) e uníronse con estes á superfamilia Chrysopoidea.

### Xéneros seleccionados 
dereita|miniatura|*Paleochrysopa monteilsensis* holotipo Á
&nbsp;
Os xéneros vivos de *Chrysopidae* divídense nunha subfamilia moi grande e dúas máis pequenas; algúns xéneros aínda non están sólidamente asignados a ningún destes:
dereita|miniatura|*Nothancyla verreauxi* (Apochrysinae)
**Subfamilia Apochrysinae** Handlirsch, 1908

* Apochrysa (Incluíndo *Anapochrysa*, *Lauraya*, *Nacaura*, *Oligochrysa*, *Synthochrysa*)
* *Domenechus*
* *Joguina* – Inclúe *Lainius*
* *Loyola* (Incluíndo *Claverina*)
* *Nobilinus*
* *Nothancyla*
* *Pimachrysa*

**Subfamilia Chrysopinae**

* Case 60 xéneros.

dereita|miniatura|*Nothochrysa fulviceps* (Nothochrysinae)
**Subfamilia Nothochrysinae** Navas, 1910

* *Asthenochrysa*
* *Dictyochrysa*
* *Hypochrysa*
* *Kimochrysa*
* *Nothochrysa* McLachlan, 1868
* *Pamochrysa*
* *Triplochrysa*
****Incertae sedis***

* *Cladochrysa*
* *Maculatae*
* *Sinochrysa* Yang, 1992 (Nothochrysinae?)
* *Tibetochrysa* Yang, 1988 (Chrysopinae?)
* *Tolmeron*
* *Xanthochrysa* Yang & Yang, 1991 (Chrysopinae?)
* *Yunchrysopa* Yang & Wang, 1994 (Chrysopinae?)

En comparación con outros neuropteros, que teñen un rexistro fósil extenso, ás veces extremadamente abundante, non se coñecen moitos fósiles de crisopos, e estes xeralmente non están ben estudados.  Os seus parentes prehistóricos mencionados anteriormente, con todo, indican que polo menos a radiación basal das *Chrysopoidea* debeu de ocorrer xa no Xurásico, se non antes.

**† subfamilia Limaiinae Martins-Neto e Vulcano 1988**

* †Aberrantochrysa Khramov 2018 Khasurty, Rusia, Aptian
* †Araripechrysa Martins-Neto e Vulcano 1988 Crato Formación, Brasil, Aptian
* †Baisochrysa Makarkin 1997 Karabastau Formación, Kazakhstan, Callovian/Oxfordian Zaza Formación, Rusia, Aptian
* †Drakochrysa Yang e Hong 1990 Laiyang Formación, China, Aptian
* †Limaia Martins-Neto e Vulcano 1988 Crato Formación, Brasil, Aptian
* †Mesypochrysa Martynov 1927 Daohugou, China, Callovian, Karabastau Formación, Kazakhstan, Callovian/Oxfordian, Durlston Formación, Reino Unido, Berriasian, Yixian Formación, China, Aptian Dzun-Bain Formación, Mongolia, Aptian, Khasurty, Zaza Formación, Rusia, Aptian
* †Parabaisochrysa Lu et al. 2018 burmese amber, Myanmar, Cenomanian
* †Protochrysa Willmann E Brooks 1991 Kamloops Grupo, Canadá, Formación de Pel, Dinamarca, Ypresian

## Na cultura popular 
No Brasil son chamados bichos-lixeiros, non polo peso mais porque na fase larval os *Chrysopidae* acumulan lixo no seu corpo. Tamén son chamados bichos da fortuna, posibelmente pola súa función de control biolóxico ao seren 'inimigos naturais de pragas' como as do pulgón.

Nas serie de novelas de Harry Potter, os crisopos son un compoñente da poción multixugo ou polissuco.
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Novo, T. R. (2002): Posibilidades para estender o uso do crisopo australiano en control biolóxico. *Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae* 48 (Suplemento 2): 209–216. PDF fulltext
* Winterton, S. L. & Brooks, S. J. (2002): *Phylogeny do apochrysine verde lacewings (Neuroptera: Chrysopidae: Apochrysinae). *Annals of Entomological Society of America' 95(1): 16–28. doi:10.1603/0013-8746(2002)095[0016:POTAGL]2.0.CO;2 PDF fulltext
* Brooks, S. J. & Barnard. P. C. (1990): *The green lacewings of the world: a generic review (Neuroptera: Chrysopidae). Bulletin of the British Museum of Natural History (Entomology) *59(2): 117–286.
* Penny, N. D.; Adams, P. A.; Stange, L. A. (1997):* Species Catalog of the Neuroptera, Megaloptera, and Raphidioptera of America North of Mexico. Proceedings of the California Academy of Sciences* 50(3): 39–114.
* Tauber, C. A. (2004): *A systematic review of the genus Leucochrysa (Neuroptera: Chrysopidae) in the United States. Annals of the Entomological Society of America* 97(6): 1129–1158. doi:10.1603/0013-8746(2004)097[1129:ASROTG]2.0.CO;2 
* Winterton, S. L. (1995): *A new genus and species of Apochrysinae (Neuroptera: Chrysopidae) from Australia, with a checklist of Australian Chrysopidae. Journal of the Australian Entomological Society *34(2): 139–145. doi:10.1111/j.1440-6055.1995.tb01306.x
* Engel, Michael S. & Grimaldi, David Un. (2007): *Neuropterid fauna from Dominican and Mexican amber* (Neuropterida, Megaloptera, Neuroptera). *Museo americano Novitates* **3587**: 1–58. PDF fulltext

### Ligazóns externas 
* Chrysopidae: fotografías e información
* UniProt Taxonomy Taxonomía, en inglés.
* Crisopos de Florida no IFAS, Universidade de Florida (en inglés)
* Especies de Chrysopidae Asociados al cultivo de la yuca *Manihot esculenta* Crantz, CIAT (en castelán)
* Brooks S. J. Familia Chrysopidae (en inglés)
* Taxonomía y registros de Chrysopidae (Insecta: Neuroptera) en el estado de Morelos, México (en castelán)
* [Unha especie nova do xénero *Telenomus* (Hymenoptera: Scelionidae) parasitoide(https://gl.wikipedia.org/wiki/parasitoide) de posturas de Chrysopidae (Neuroptera) en Mendoza, Arxentina] (en castelán)
* CRISOPA: insecto benéfico para el control de pulgones. Publicaciones INIA Quilamapu (en castelán)