Xosé Filgueira Valverde

**Xosé Fernando Filgueira Valverde**, nado en Pontevedra o 28 de outubro de 1906 e finado na mesma vila o 13 de setembro de 1996, foi un historiador, arqueólogo, antropólogo e escritor polígrafo galego, de abundante produción literaria e humanística.

Cofundou o Seminario de Estudos Galegos, dirixiu o Instituto Padre Sarmiento e o Museo de Pontevedra. Presidiu o Consello da Cultura Galega e foi membro da Real Academia Galega. Persoa de fonda cultura humanista e de obra extensa e divulgativa nunha época na que as institucións que hoxe cumpren esa función non a cumprían ou non existían.

Adicóuselle o Día das Letras Galegas de 2015 polo seu traballo divulgativo a prol da lingua e da cultura galega. Trátase dunha figura que suscita controversia e ao mesmo tempo resulta un persoeiro fundamental no decorrer da cultura e literatura galegas ao longo do século XX.

## Traxectoria 
[miniatura|esquerda|Xosé Fernando fotografado, aínda de [bebé, no colo da nai.]]
Naceu na praza do Peirao de Pontevedra. Foi fillo de José María Filgueira Martínez (Mourente, 1871-1938), médico en Pontevedra, e Araceli Valverde Yaquero (Ugíjar, Granada, 1870-1946).

Estudou o bacharelato de man de Antón Losada Diéguez. No outono de 1922 comezou os estudos de Filosofía e Letras en Santiago de Compostela. Desde moi novo estivo involucrado en toda sorte de proxectos culturais. Con 17 anos de idade, o 12 de outubro de 1923, na casa da infancia de Rosalía de Castro en Ortoño, xunto con Fermín Bouza Brey, Wenceslao Requejo Buet, Xosé Pena e Pena, Lois Tobío Fernández, Ramón Martínez López, Manoel Magariños Negreira, Francisco Romero de Lema e Alberte Vidán Freiría, fundou a terceira grande institución da época de preguerra (tras as Irmandades da Fala, 1916, e o Grupo Nós, 1920), o Seminario de Estudos Galegos, onde dirixiría a sección de Historia da Literatura ata o seu desmantelamento, en 1936. Colaborou en *A Nosa Terra* e en *El Pueblo Gallego*. En 1935 comezou a organizar unha escolma da poesía galega de todos os tempos para conmemorar o centenario do nacemento de Rosalía de Castro. Proxéctanse en total nove volumes, e comeza con dous volumes adicados aos autores vivos, desde Noriega Varela e Cabanillas, até os máis novos como Celso Emilio ou Carvalho Calero. Reparte unha enquisa ás persoas que quere incluír na escolma, preguntando polos datos do autor, a súa formación, obra, poética, linguaxe, bibliografía e unhas preguntas xerais sobre a propia escolma.
miniatura|200px|X.F. Filgueira aos 17 anos.
Licenciouse en Dereito na Universidade de Santiago de Compostela en 1927 e doutorouse en Filosofía e Letras na Universidade Central de Madrid, coa tese "La Cantiga CIII: noción del tiempo y gozo eterno en la narrativa medieval" dirixida por Armando Cotarelo Valledor, defendida o 15 de novembro de 1935 ante un tribunal constituído polo propio Cotarelo, Juan Hurtado y Jiménez de la Serna, Américo Castro Quesada e Ángel González Palencia. En 1959 diplomouse en Psicoloxía, tamén na USC.

Comezou a súa traxectoria pública en 1928, como secretario da Xunta Provincial de Pontevedra do Padroado Nacional de Turismo, que presidía Daniel de la Sota.

Foi profesor axudante de literatura no Instituto de Ensino Medio de Pontevedra en 1928, conseguindo a cátedra en 1933. Dous anos máis tarde gaña por oposición a cátedra da mesma especialidade do Instituto Jaime Balmes de Barcelona, para pasar ao de Melilla e, o mesmo ano, ó de Lugo, onde toma posesión da praza o 8 de novembro, vila na que coñeceu a María Teresa Iglesias de Oscáriz (1908-1995), filla dun médico, coma el, coa que casou o 15 de agosto de 1938 e con quen tería cinco fillos: Araceli, José Fernando, María Teresa, Pilar e Ángeles.
[miniatura|225px|[Manuel Lesteiro López|Manuel Lesteiro, Claudio Losada, Álvaro das Casas e Filgueira Valverde cos Ultreya en Noia, retrato en *Vida Gallega*, 1932.]]
miniatura|esquerda|225px|O profesor Filgueira foi o grande impulsor do Museo de Pontevedra.
En 1940 volveu a Pontevedra, ó instituto, que logo se chamaría Instituto Sánchez Cantón, do que sería director desde 1946 até a xubilación, en 1976. Desde ese 1940 tamén foi cronista oficial da provincia de Pontevedra.

Participou na creación do Museo Provincial de Pontevedra en 1927, do que foi secretario ata 1942, ano no que se converteu no director, mantendo a colaboración ata a fin dos seus días.

Foi proclamado correspondente da Real Academia Galega en 1925 e recibido como académico de número o 27 de xullo de 1941 en sesión extraordinaria celebrada na Universidade de Santiago, sucedendo na cadeira a Casto Sampedro y Folgar. O seu discurso de ingreso foi *Da épica na Galicia medieval*, respondido por Ramón Otero Pedrayo.

Participou sempre do galeguismo, sendo membro desde os comezos do Partido Galeguista. En maio de 1935 encabezou un grupo de militantes deste partido en Pontevedra que abandonan o partido como protesta pola política de pactos coa esquerda, organizando a Dereita Galeguista.

Ocupou cargos públicos no franquismo, como director do Instituto de Lugo ou presidente do Tribunal Tutelar de Menores de Pontevedra ata 1967.

### Alcaldía (1959-1968) 
O 24 de maio de 1959 finou Luis Suárez-Llanos Menacho, presidente da Deputación de Pontevedra. O alcalde de Pontevedra, Prudencio Landín Carrasco, pasou a ocupar ese cargo, deixando baleira a cadeira no concello, que ocupou, en funcións, José Luis Peláez Casalderrey. O nomeamento de Filgueira como novo alcalde asinouse o 27 de outubro de 1959 polo Ministro da Gobernación Camilo Alonso Vega, a proposta do gobernador civil Rafael Fernández Martínez. Filgueira pronunciou o discurso de toma de posesión o 10 de novembro de 1959

### Despois de 1968 
esquerda|miniatura|Casa natal de Filgueira Valverde.

Foi procurador en Cortes ata 1971 e Conselleiro provincial de Belas Artes en 1969. De 1971 a 1981 dirixiu o Instituto Padre Sarmiento de Estudos Galegos. Formou parte do primeiro padroado do Instituto da Lingua Galega. Tamén chegou a dirixir a Casa Museo Rosalía de Castro.

No eido académico foi, amais, membro correspondente da Real Academia de Belas Artes de San Fernando, nomeado o 28 de xuño de 1971, membro numerario da Real Academia da Historia desde 1980 (co discurso "Ideas y sistema de la historia de Fray Martín Sarmiento" contestado por Antonio Blanco Freijeiro) e membro honorario da Real Academia Galega de Belas Artes desde 1990.

Xa na democracia, no primeiro goberno de Xerardo Fernández Albor, en xaneiro de 1982, foi nomeado Conselleiro Adxunto ó Presidente para a Cultura e, en decembro do mesmo ano, Conselleiro de Cultura, ata 1983. Dende 1990, e por dous mandatos, foi Presidente do Consello da Cultura Galega e en 1995 foi nomeado xuíz protector da Fundación Manuel Ventura Figueroa.

Xosé Filgueira Valverde faleceu na casa familiar da rúa Arcebispo Malvar de Pontevedra o 13 de setembro de 1996, a piques de cumprir os 90 anos de idade.

## Obra 
Ten unha obra moi extensa, tanto científica coma literaria, fundamentalmente divulgativa, que supera os trescentos títulos entre libros e folletos, máis de mil artigos en xornais e revistas e máis de 1.600 conferencias, en galego e en castelán.

### Obra en galego 
A primeira obra narrativa foi a recolleita de narracións breves: *Os nenos*, en 1925, recollida despois en *Quintana Viva* (Galaxia, 1971). Como articulista publicou numerosas colaboracións en diferentes medios, quedando recollidos 616 artigos na serie *Adral*, de nove volumes, editada entre 1979 e 1996.

#### Ensaio 
[miniatura|215px|Conferencia do cabodano de [Valentín Paz-Andrade|Paz-Andrade.]]
* *A eirexa pre-románica de Francelos* (1929), Publicacións do Seminario de Estudos Galegos. Revista Nós, n.º 62, 15 de febreiro de 1929.
* *O baldaquino en Galicia denantes do arte barroco*, con Xosé Ramón Fernández-Oxea, en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos*, T. V, 1930.
* *Lago González. Arcebispo galego* (1934), 40 p, Pontevedra.
* *Da épica na Galicia medieval*, discurso de ingreso na RAG en 1941.

* *Con Rosalía de Castro no seu fogar* / *Con Rosalía de Castro en su hogar* (1974). Patronato. Ed. bilingüe.
* *Adral* (1979), Sada, Ediciós do Castro, 410 pp.
* *A poesía medieval galego-portuguesa fóra dos seus lindeiros* (1980).
* *Segundo Adral* (1981), Sada, Ediciós do Castro, 458 pp.
* *Sétimo Adral* (1992), Sada, Ediciós do Castro, 346 pp.
* *Estudios sobre lírica medieval: traballos dispersos (1925-1987)*, 1992, Galaxia, ISBN 84-7154-789-9.
* *Octavo Adral* (1994), Sada, Ediciós do Castro, 254 pp.
* *Noveno Adral* (1996), Sada, Ediciós do Castro, 249 pp.
* *Arredor do libro: artigos de bibliografía* (1996), Santiago, Xunta, ISBN 84-453-1847-0.

#### Dicionarios 
[miniatura|200px|Cuberta de *O vigairo*, deseño de [Camilo Díaz Baliño|Camilo Díaz]]
* *Vocabulario popular galego-castelán*, con Tobío Fernandes, Magariños Negreira e Cordal Carús (1926-1928), Vigo. Publicado por entregas en *El Pueblo Gallego*.

#### Narrativa 
* *Os nenos*, ilustrado por L. Pintos e cuberta e contracuberta de Castelao (1925), *Lar*.
* *O vigairo: ensaio simbólico, orixinal e inédito*, con portada de Camilo Díaz Baliño (1927), 22 p., *Lar*.
* *Quintana viva*, inclúe *Os nenos*, con ilustracións de L. Pintos, Seoane, Sesto, Castelao e Torres (1971), Galaxia, ISBN 84-7154-004-5.

#### Teatro 
* *Agromar. Farsa pra rapaces* (1936), asinado baixo o pseudónimo *J. Acuña*.
* *Aucto de Santa María* [*Aucto de como Santa María foi levada aos ceos pra a festa da nosa señora en agosto (refeito con testos dos séculos XIII e XIV)*], Grial, n.º 25 (1969).

Algunhas das obras poéticas da Filgueira Valverde foron musicalizadas. O compositor ponteareán Rogelio Groba, realizou tres cantatas sobre textos seus: *Cantigas de mar* (1981-1982), *Anxos de Compostela* (1989 e outra versión en 2004) e *Cantata de Maio* (1989).

#### Edicións 
* *Cancioneiriño de Compostela* (1932), antoloxía poética, *Nós*, n.os: 103 e 104.
* *Martín Sarmiento (1695-1772): Epistolario do P. Sarmiento* (1945), con M.ª Xesús Fortes Alén, CCG.
* *Cancioneiriño novo de Compostela* (1969), Pombal, Edicións Castelos, Vigo.
* *Afonso X e Galicia e unha escolma de cántigas* (1980), Real Academia Galega.
* *Armando Cotarelo Valledor (1879-1950)*, 1984, Real Academia Galega.
* *Antón Losada Diéguez*. Escolma. Publicacións da Real Academia Galega. 1985.
* *Enrique Campo* (1989), Deputación de Pontevedra.
* *Álvaro Cunqueiro* (1991), Publicacións da Real Academia Galega, A Coruña, 71 p.
* *Antoloxía do conto galego de medo* (1996), Galaxia, ISBN 84-8288-035-7.
* *Os poetas galegos (1936). Antoloxía consultada* (2008), Deputación de Pontevedra, ISBN 978-84-95632-36-4.
[miniatura|300px|Páxina de miniaturas que ilustra a [Cantigas de Santa María|Cantiga 103 (códice escurialense). Filgueira Valverde analizouna polo miúdo na súa tese de doutoramento.]]

### Obra en castelán 
#### Ensaio 
* *Guía de Pontevedra* (1931), edición de Xerardo Álvarez Gallego.
* *La Cantiga CIII: noción del tiempo y gozo eterno en la narrativa medieval* (1936), Instituto de Estudios Regionales, USC. Tese de doutoramento defendida en Madrid o 15 de novembro de 1935.
* *Formas paródicas en la lírica medieval gallega* (1947), AAEPC, Madrid.
* "La lírica medieval gallega y portuguesa" no vol. I de *Historia General de las Literaturas Hispánicas* de Díaz-Plaja (1949). Ed. Barna, Barcelona.
* *El libro de Santiago*, con debuxos de J. Sesto (1948), Editorial Nacional.
* *Cervantes en nuestro camino* (1949), Revista de la Obra de Protección de Menores, 29 p.
* *Santiago de Compostela. Guía de sus monumentos e itinerarios* (1950), Porto y Cía. Editores.
* *La artesanía en Galicia* (1953), Ediciones Galicia, Centro Gallego de Buenos Aires.
* *Tierras Hispánicas. Compostela, la ciudad del Apostol* (1954).

* *Camoens, conmemoración del centenario de "Os Lusiadas"* (1958).
* *Pontevedra y el mar, textos para la antología de una tradición* (1963).
* *Pontevedra, la tierra y sus gentes* (prólogo), con Gerardo González Martín (ep.) (1967).
* *La ascendencia pontevedresa de Camoens* (1968). Editado por *Tipografía del Hogar Provincial*, Pontevedra. 38 páxinas.
* *El viaje a Galicia de Urrabieta Vierge (1880)* (1969). Colección "Obradoiro" XI, Bibliófilos Gallegos.
* *Guía breve del Museo de Pontevedra* (1970), Fundación Pedro Barrié de la Maza, Conde de Fenosa.
* *Historias de Compostela* (1970), Bibliófilos Gallegos, Biblioteca de Galicia XII.
* *Adiciones a la "Carta Arqueológica de la Provincia de Pontevedra". Inventario de localidades con hallazgos paleolíticos*, con Alfredo García Alén (1975), en *El Museo de Pontevedra* n.º XXIX.
* *Los canteros gallegos* (1976), Asociación de Amigos de los Pazos, ISBN 84-400-1573-9.
* *Galicia* (1976), colectiva, canda Ángel Cabo Alonso, José Luis Varela e Chamoso Lamas. Noguer, Barcelona. Publicaciones de la Fund. Juan March. Colecc. Tierras de España.
* *Sobre lírica medieval gallega y sus perduraciones* (1977), Bello, Valencia.
* *Manuel Ventura Figueroa, Arzobispo de Laodicea, Patriarca de las Indias, Gobernador del Consejo de Castilla* (1978), 32 p.
* *Sargadelos* (1978), Cuadernos del seminario de estudios cerámicos de Sargadelos, Ediciós do Castro, ISBN 84-85134-80-X.
* *El almirante pontevedrés Sarmiento de Gamboa: descubridor, cronista, poeta* (1980), 49 p.
* *Ideas y sistema de la historia en Fray Martín Sarmiento* (1981) discurso contestado por Antonio Blanco Freijeiro.
* *Baldaquinos Gallegos*, con José Ramón y Fernández-Oxea (1987), Fundación Barrié, ISBN 84-85728-57-2.
* .
* *La escultura gallega, el centenario de Francisco Asorey* (1991), ISBN 84-88051-09-3.
* *La Basílica de Santa María de Pontevedra* (1992), Fundación Pedro Barrié de la Maza, ISBN 84-87819-14-1.
* *Camoens* (1993), Xunta de Galicia, Santiago de Compostela, ISBN 84-453-0641-3.
* *Compostela, camino y estela* (1993), Alsa, Oviedo, ISBN 84-604-6362-1.
* *Fray Martín Sarmiento (1695-1772)* (1994), Fundación Pedro Barrié de la Maza, ISBN 84-87819-65-6.

#### Edicións 
* *Cancionero Musical de Galicia*, recollido por Casto Sampedro y Folgar, dous tomos (1942).

## Recoñecementos 
[miniatura|dereita|Rúa Filgueira Valverde, na [A Eiriña, Pontevedra|Eiriña, Pontevedra.]]

dereita|miniatura|Tumba de Filgueira Valverde en Mourente.
Foi amplamente recoñecido con premios, como a Cruz de Honra de San Raimundo de Pañafort (1961), a Gran Cruz da Orde do Mérito Civil (1964), a Medalla de Ouro da Cidade de Pontevedra (1969), o Premio da Deputación da Coruña (1973), a Medalla de Ouro da Provincia de Pontevedra (1977), a Medalla de Ouro ao Mérito nas Belas Artes (1980), a Medalla Castelao (1984), o Premio Otero Pedrayo (1986), o Premio Fernández-Latorre (1989), o Premio Trasalba (1990) da Fundación Otero Pedrayo. Foi nomeado Galego Egrexio pola Fundación Premios da Crítica (1995), doutor honoris causa polas universidades de Santiago de Compostela e Vigo (ámbalas dúas en 1996). Déronlle o Premio das Artes e das Letras de Galicia (1996). Foille outorgado o Premio Nacional de Historia de España, de xeito colectivo, por *España: Reflexiones sobre el ser de España* (1998). Días despois do seu pasamento o Centro Superior Bibliográfico de Galicia pasou a denominarse *Centro Superior Bibliográfico de Galicia Xosé Fernando Filgueira Valverde*, e en 2007 foi nomeado Fillo Predilecto da Provincia de Pontevedra.

Levan o seu nome rúas en Pontevedra, Santiago de Compostela, Monforte de Lemos e Pastoriza (Arteixo) e a Fundación Filgueira Valverde foi clasificada, en 1984, como de interese galego.

### Día das Letras Galegas 2015 e controversia 
O 5 de xullo de 2014 foi escollido pola Real Academia Galega como autor a homenaxear no Día das Letras Galegas do ano 2015, cos avais de Francisco Díaz-Fierros, Pegerto Saavedra, Ramón Villares e Xosé Ramón Barreiro.

Os outros propostos foron Ricardo Carvalho Calero (apoiado por Manuel González González, Francisco Fernández Rei e Euloxio Ruibal), Celestino Fernández de la Vega (promovido por Rosario Álvarez Blanco, Andrés Fernández-Albalat e Andrés Torres Queiruga), Manuel María (defendido por Margarita Ledo Andión, Darío Xohán Cabana, Fina Casalderrey e Xosé Luís Regueira Fernández) e Xela Arias (defendida por Ramón Lorenzo, Antón Santamarina e Xosé Fernández Ferreiro).

A decisión final resultou polémica e recibiu críticas da Mesa pola Normalización Lingüística Fran Alonso, Bernardo Máiz e Suso de Toro, e mesmo provocou que a comisión executiva da Academia publicase unha nota na que afirmaba que “non tivo máis papel na elección da figura para as Letras Galegas 2015 cá que sinala o Regulamento de Réxime Interno da RAG, isto é, dar trámite ao Plenario das propostas recibidas”.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
*  (2015): *Xosé Filgueira Valverde. O intelectual, galeguista, o profesor, o investigador*. Ir Indo, 80 p..http://www.farodevigo.es/portada-pontevedra/2015/04/22/libro-santos-filgueira/1225301.html
*  (2015): *Xosé Filgueira Valverde. Biografía intelectual*.http://www.xerais.gal/libro.php?id=4115069 Edicións Xerais, 296 p. ISBN 978-84-9914-833-5
*  (2015): *Filgueira Valverde y Faro de Vigo, El hombre que más sabía de Galicia*, ISBN 978-84-606-8044-4.
*  (1997): "Filgueira Valverde na nosa memoria" en *Homenaxe a Xosé Filgueira Valverde*. *El Museo de Pontevedra*, n.º LI.http://www.depontevedra.es/?1,611,2,228 
*  (2015): *Xosé Filgueira Valverde, O noso Adral*, 136 pp., *La Voz de Galicia*, ISBN 978-84-9757-289-7.
* : *Ó Dr. Filgueira Valverde nos seus noventa anos (1906-1996). Bibliografía. Traballos. Eloxios*, Caixa de Pontevedra.http://ecx.images-amazon.com/images/I/71z3jCEAvgL._SL1500_.jpg
*  (2015): ''A poesía oculta de Filgueira Valverde. Guerra Civil, literatura franquista e galeguismo n' O Gaiteiro de Lugo*, 128 pp., Baía, ISBN 978-84-9995-161-4.https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/filgueira-valverde-quixo-desfacerse-da-autoria-poemas-franquistas-atribuiullos-noriega-varela/20150408224605036388.html
*  (1976): *Filgueira Valverde. Publicaciones. Conferencias. Curriculum. Homenaje de sus discípulos*.http://ecx.images-amazon.com/images/I/71yQiURVsbL._SL1500_.jpg Pontevedra.
*  *et al.*: artigo "Filgueira Valverde, Xosé Fernando" en *Gran Enciclopedia Galega Silverio Cañada*.
*  (2015): *Filgueira Valverde. Crónica de una alcaldía (1959-1968)*, 352 pp., Concello de Pontevedra e *Faro de Vigo*, D.L.: PO 314-2015.
*  (1996): "José Filgueira Valverde 1906-1996" *Revista de la Sociedad Española de Estudios Medievales* 6, UM.
* 
*  (1958): "Galicia a través de sus hombres: José Filgueira Valverde". *El Pueblo Gallego*, 14, 17, 18 e 19 de decembro de 1958.
*  (2015) *Biobibliografía de Xosé Fernando Filgueira Valverde* 28 pp.
* AAVV (2006): "Filgueira Valverde, Xosé Fernando (1906-1996)" en *Enciclopedia Universal Micronet* En DVD. Micronet, San Sebastián de los Reyes.
* AAVV (2007): *Xosé Filgueira Valverde. 1906-1996. Un século de Galicia *, Museo de Pontevedra, ISBN 978-84-95632-34-0:
:* "Cronobiografía", de Xosé Carlos Valle Pérez;
:* "Personalidade do profesor pontevedrés", de Francisco Fernández del Riego;
:* "Filgueira Valverde e o Partido Galeguista", de Xosé Ramón Barreiro Fernández;
:* "D. Xosé Filgueira Valverde e a lírica galego-portuguesa", de Mercedes Brea;
:* "Filgueira Valverde e as letras: notas para entender o seu discurso erudito e crítico", de Alonso Montero;
:* "Contribución de Filgueira Valverde ao ámbito da creación literaria", de Xosé Ramón Fandiño;
:* "A música como fundamento da identidade na obra de Xosé Filgueira Valverde", de Carlos Villanueva;
:* "O profesor Filgueira Valverde e a arqueoloxía", de Antonio de la Peña Santos;
* AAVV (2015). *Boletín da Real Academia Galega*. Número 376, 2015 

### Outros artigos 
* Neotrobadorismo
* Galería de imaxes de Xosé Filgueira Valverde

### Ligazóns externas 
* Fundación Filgueira Valverde
* Especial Letras Galegas 2015 Consello da Cultura Galega.
* Persoeiros do Museo de Pontevedra 
* 20px *Contextualizando a Filgueira Valverde'' Documental de  (participan: Carlos Reigosa, Alonso Montero, Francisco Fernández Rei, Xusto Beramendi, Lourenzo Fernández Prieto, Víctor Freixanes, Ramón Villares, Inma López Silva, Henrique Monteagudo, Pegerto Saavedra, Carlos Valle, Francisco Díaz-Fierros, Xosé R. Fandiño, Antón Lopo, Luis Cochón, Xabier Fortes, Xosé Fortes...)
* . "José Filgueira Valverde (1906-1996)"  Asociación Hispánica de Literatura Medieval.
* ; "Xosé Filgueira Valverde"  Álbum da JAE, CCG.
*  (2015): Biografía de Xosé Filgueira Valverde 27 pp., Consello da Cultura Galega.
* . MCN biografias.com Micronet .
* Xosé F. Filgueira Valverde. IES Sánchez Cantón