Caza de baleas en Galicia

[miniatura|[Cee visto dende Corcubión.En Cee, na enseada de Caneliñas, funcionou durante moitos anos unha factoría baleeira.]] 
[miniatura|Caza de baleas en [Países Baixos|Holanda.Gravado do século XVI.]]
[miniatura|Imaxe da caza de baleas no [século XVIII. (Das viaxes de James Cook).]]

A **caza de baleas en Galicia** debeu comezar, como nas outras costas atlánticas europeas e do Pacífico, en tempos inmemoriais, na máis remota antigüidade. Os primeiros rexistros desta actividade remóntanse polo menos ao ano 3000 a.C. Durante moito tempo xa se pensara que esta caza era de orixe prehistórica, aínda que sen ningunha proba real até que recentemente varias pinturas rupestres en Francia e España foron recoñecidas como representando escenas deste tipo de caza.

En Galicia non se conta con documentos históricos relacionados coa caza de cetáceos até o século XIII, pero é razoábel pensar que xa se practicaba varios séculos antes. A dicir de Valdés Hansen, as baleas, especialmente a balea franca, foi unha especie máis de pesca para os mariñeiros galegos. Durante sete séculos, Galicia foi un país de baleeiros, e dos que fan historia. A caza e comercialiación de cetáceos para o seu uso na fabricación de produtos importantes, desde o aceite que alimentaba a iluminación anterior á chegada da electricidade, até as barbas requiridas para pezas de vestir de luxo en Cataluña ou as *baleas* de paraugas e parasois, até a comercialización da carne e de produtos usados en farmacia e cosmética, tivo grande incidencia no desenvolvemento urbano de toda Galicia. Non só lle deu proxección exterior e renome mundial, senón que tamén contribuíu ao crecemento económico e de poboación de toda a súa franxa atlántica, e mesmo hai portos galegos que naceron da actividade baeeira, como o de Burela (Lugo) ou o de Suevos (Punta Langosteira).

Inicialmente limitábase á captura de animais na costa, pero co paso dos séculos, a técnica de caza comezou a mellorar, usándose pequenas embarcacións en mar aberto para asustaren os cetáceos con ruído e levalos á costa. Esta forma de cacería usábase para capturar especies de cetáceos relativamente pequenas, como caldeiróns, belugas, narvais e toniñas.

## Idade Media 
[miniatura|[Cabo Prior, onde estaba a granxa da Reparada.]]

Aínda que pouco se sabe do fidalgo Pedro Fernández de Andrade, II Señor de Pontedeume, Ferrol e Vilalba entre 1397 e 1407, si que é ben coñecida a usurpación que fixo da granxa da Reparada (posteriormente coñecida como de Covas, Ferrol) que era dominio dos monxes de Sobrado. Esta granxa incrementara moito a súa importancia desde que, en 1286, o rei Sancho IV de Castela, *O Bravo*, lle concedera ao mosteiro de Sobrado o décimo da baleaxe (a *pesca da balea*) que se matase no porto de Prioiro, que pertencía á granxa.

Dado que o couto da Reparada lindaba con Ferrol, que era señorío dos Andrade, estes sempre trataron de ampliar os seus dominios coas propiedades da granxa. Ante a usurpación de Pedro Fernández de Andrade, o rei Xoán I de Castela obrigouno a que lle devolvese a granxa aos monxes. Porén, os seus descendentes sempre fixeron intentos para apoderarse dela ou, polo menos, da súa mellor parte, o porto e o monte de Prioiro. Os monxes de Sobrado, cansos de loitaren cos Andrade, acabaron cedéndolles o referido porto, que aínda posuían a comezos do século XIX, cando se aboliron os dereitos señoriais.

O porto de Prioiro era un dos máis importantes que había na Idade Media no norte da Península Ibérica para a matanza e despezamento de baleas que se capturaban nas costas galegas, aínda que é de supoñer que non fose o único. O seu maior desenvolvemento alcanzouse nos séculos XIII e XIV, e eran, principalmente mariñeiros biscaíños e guipuscoanos os que se encargaban das faenas, xa que eran os máis famosos cazadores de baleas francas do golfo de Biscaia, até o punto que esta especie, *Eubalaena glacialis*, se coñece tamén en distintas linguas como balea vasca ou balea dos vascos. 
 
A caza, daquela aínda artesanal, aproveitaba a migración das mandas de baleas francas que pasaban polo mar Cantábrico desde as súas zonas de alimentación, no Atlántico norte, entre os meses de outubro a marzo, cara ás zonas de reprodución, en augas cálidas meridionais. A frota baleeira, integrada por unha chalupa principal (bote con cuberta e dous paus) e outras auxiliares, tiña o aparello preparado para saír ao mar tan pronto como o atalaieiro lles dese aviso de *balea á vista*. As chalupas galegas medían entre 6 e 8,5 m de eslora e portaban dous paus, coas súas correspondentes velas; a tripulación compoñíase de 46 ou 47 homes. O animal era suxeitado cun arpón de ferro, lanzado á man e, para esgotalo, acometíano con *sangradeiras*, semellantes ao arpón, pero coa punta lanceolada, destinadas a desangralo. Ambos os aparellos ían atados a unha *estacha* (cabo de cánabo). Unha vez morta, a balea era trincada (amarrada) entre varias embarcacións e levada a terra para o seu despezamento. Para tal fin usábanse diversos tipos de coitelos e machadas; a graxa ou *saín* fundíase xeralmente na mesma praia ou nas súas proximidades, en grandes caldeiros, para despois envasala en toneis para a súa comercialización. Co paso do tempo, e a mestura das familias dos fomentadores, inicialmente endógamas, con familias galegas, daría orixe a até entón practicamente inexistente burguesía galega.

Na segunda metade do século XIX comeza en Europa a caza industrial de baleas, coa aparición de dúas innovacións técnicas que reactivaron a actividade: a invención do canón lanza arpóns polo noruegués Sven Foyn, e o seu perfeccionamento, o arpón explosivo, e a mellora dos buques con propulsión a vapor e casco metálico. Até entón, a caza fora artesanal, implicando moitos máis riscos.

A finais do século XIX chegan as industrias conserveiras, que en pouco tempo foron substituíndo as de salgadura, que se completou nas primeiras décadas do século XX.

A suma desde dous feitos sentou as bases da *resurrección* da industria baleeira en Galicia.

### O século XX 
En 1924 reimplantouse en Galicia a caza de baleas, con carácter plenamente industrial. Nese ano establecéronse no país dúas compañías baleeiras.

Unha delas foi a Compañía Ballenera Española, creada en 1914 con capital noruegués, aínda que non comezou a súa actividade até a fin da primeira guerra mundial. Os seus inicios foron na zona do estreito de Xibraltar, abrindo a que chegaría a ser famosa factoría de Caneliñas, na parroquia da Ameixenda (Cee) en 1924.
[miniatura|[Praia de Barra, ao fondo da enseada do mesmo nome.]]

O outra foi a Sociedad Anónima Corona, con sede en Vigo e asociada a outra compañía norueguesa, que obtivo autorización para a caza de balea en decembro de 1923 e o ano seguinte comezou a súa actividade en Cangas, co buque-factoría *Alfonso XIII*, que fondeaba na enseada de Barra e na ría de Aldán; este buque era abastecido polas capturas dos barcos *Corona I*, *Corona II*, *Corona III* e *Corona IV*.

Debido á crise provocada pola guerra civil española e a segunda guerra mundial a industria baleeira galega estivo parada. Pero nos anos 1950 reaparece a caza de cetáceos, sendo Galicia o único lugar de España onde se practicou esta actividade neses tempos. En 1945 a empresa Industrias Balleneras (IBSA) restaura a factoría de Caneliñas, e en 1955 nace a empresa Balea C. B., participada a partes iguais por Massó Hermanos, Barreras e IBSA. A súa factoría, que estivo activa até 1985, foi instalada no lugar de Balea (Cangas), aproveitando material da desmantelada factoría de Benzú (Ceuta).

Estas compañías tiñan tres factorías en terra: Morás (Xove), Caneliñas (Cee) e Balea (Cangas), que eran abastecidas por até cinco barcos baleeiros: *Lobeira*, *Carrumeiro*, *Ibsa I*, *Ibsa II* (que foron afundidos con explosivos nun atentado no porto de Marín en 1980) e *Ibsa III*.

Os operarios das baleeiras estaban moi ben remunerados. O seu salario fixo podíase incrementar en 8000 pesetas por cada exemplar cazado, todo un luxo para a época. Das baleas e cachalotes aproveitábase todo, como do porco. Os traballadores incluso vendían as vísceras para exquisiteces gastronómicas, ou o aceite, que a RENFE utilizaba como combustíbel e como engraxante de máquinas ferroviarias. Algúns opinan que a carne de balea era un manxar exquisito, cun sabor que semellaba o da carne de tenreira.

A última factoría baleeira de Galicia (e, por tanto, de España), a de Caneliñas, pechouse en 1985.

Non sen razón queixábase Valdés Hansen de que o último barco de IBSA sexa hoxe un museo flotante en Noruega onde, a diferenza de Galicia, «si se preocuparon de salvalo do despezamento para recuperar, rehabilitar e difundir» a singular e rica historia dunha industria de vital importancia económica e social para o litoral atlántico do norte de España. «Aquí pecamos de non valorar e esquecer un oficio tradicional durante séculos», lamenta o historiador, que anhela que, a semellanza doutros lugares do mundo, se recupere o patrimonio industrial das vellas factorías baleeiras da Costa da Morte ou do Morrazo que aínda resisten, a duras penas, o paso do tempo.

### Toponimia 
Na costa de Galicia, concretamente nas Rías Baixas hai tres lugares con nome de Balea:
* Balea, lugar da parroquia de Darbo, no concello de Cangas, na comarca do Morrazo.
* Balea, lugar da parroquia de San Vicente do Grove, no concello do Grove, na comarca do Salnés.
* Balea Marítima, lugar da parroquia de San Vicente do Grove, no concello do Grove, na comarca do Salnés.

Amais, na parroquia de Baredo (Baiona) existen os microtopónimos de Balea e Punta Balea.

### As baleas na literatura 
* Anxos Sumai (2007): *Así nacen as baleas*. 2ª ed. Vigo: Editorial Galaxia. Narrativa. Colección: *Literaria*, 168 páx. ISBN 978-84-9865-022-8.

### As baleas na literatura popular 
#### Refraneiro
* *A balea é un animal de moita chea* 
* *Balea!, levanta a pata e mea* 
* *Balea no mar, a pescar* 
#### Cantigueiro 
* ''Alá no medio do mar/ sospiraba unha 'ballena'/ e nos sospiros decía:/ quen ten amores ten pena*  
* *Eu teño cinco xustillos/ todos cinco 'emballenados',/ tamén teño cinco amores,/ catro viven engañados*  

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Tobío Fernández, L. (1927): "Aportazón ó estudo da historia da pesca da balea nas costas da Galiza", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* I, 89-93.
* Penas Patiño, X. M. e Piñeiro Seage, A. (1989): *Cetáceos, focas e tartarugas mariñas das costas ibéricas*. Santiago: Xunta de Galicia. Consellería de Pesca, Dirección Xeral de Formación e Promoción Social Pesqueira. ISBN 84-453-0072-5. 
* Schokkenbroek, Joost C. A. (2008): *Trying-out: An Anatomy of Dutch Whaling and Sealing in the Nineteenth Century, 1815-1885.* Amsterdam: Aksant Academic Publishers. ISBN 978-90-5260-283-7.
* Tönnesen, J. N. & Arne Odd Johnsen (1982): *The history of modern Whaling.* Londres: C. Hurst & Co. ISBN 978-0-905838-23-6; Canberra: Australian National University Press. ISBN 978-0-7081-0749-2; Berleley: University of California Press. ISBN 0-520-03973-4.
* Valdés Hansen, F. (2010): *Los balleneros en Galicia (siglos XIII al XX)*. A Coruña: Fundación Barrié de la Maza. ISBN 978-84-95892-78-2.
*Lage-Seara A. (2022): "A Mariña, un puerto de Ballenas", Mundiario.

### Outros artigos 
* Cetáceos
* Balea
* Caza de baleas
* Comisión Baleeira Internacional

### Ligazóns externas 
* A caza de baleas no Cantábrico *(en varios idiomas, entre eles o galego*)
* Web do instituto de investigación dos cetáceos sitio web do Bottlenose Dolphin Research Institute .
* Web da CEMMA Coordinadora para o Estudo dos Mamíferos Mariños.
* En defensa dos Mamíferos Mariños SGHN.
* Web da Asociación Delphis. Investigación, divulgación y conservación de animales marinos. . 
* Web da *International Whaling Commission*. .
* Museo Provincial do Mar San Cibrao, Lieiro, Cervo (Lugo). 
* Páxina web do museo Massó.
* Greenpeace: :Action against Spanish Whaler Ibsa III (GP04RD) 
* Hundimiento provocado de dos balleneros en Marín Diario *El País* (España), 29-04-1980 .
* Treinta años de los hundimientos. *La Voz de Galicia*, 23-05-2010 .
* Un ballenero de museo que emigró de Galicia *Faro de Vigo'', 15-01-2012 .