Proporción (arquitectura)

450px|dereita|Ordes clásicas

A **proporción** considera as relacións equilibradas entre os elementos dunha obra arquitectónica, as relacións xeométricas entre eles, e coa totalidade. É un concepto ligado ao de escala, que considera as relacións de tamaño dun obxecto con respecto á contorna e con outros obxectos.

Os elementos dun edificio son os volumes, os espazos cheos e baleiros, as estruturas e os elementos que a forman, e os detalles arquitectónicos que definen o espazo arquitectónico segundo unha unidade de medida. A relación entre as partes individuais é métrica e réxese en orixe pola xeometría euclidiana, a través dun *módulo* ou figuras como o círculo, o cadrado ou o triángulo.

Deste estudo das relacións deriva a proporción harmónica e a sección dourada da Grecia clásica onde as arquitecturas dos templos seguen regras precisas. Os romanos, dos que a maior referencia que chegou a nós é a de Vitruvio, estenderon esa concepción que influíu toda a arquitectura posterior, da Idade Media á arquitectura de hoxe en día, con variantes e innovacións renacentistas, barrocas e posteriores. No século XX varios arquitectos consideran fundamental a modulación; Le Corbusier proxectaba en base ao seu *Le Modulor*, que retoma un tema xa tratado por Leonardo da Vinci e Dürer, considerando o home como unha "medida" da creación ou máis modernamente como un "metro" do ambiente construído. Outras escolas incorporan o tema das proporcións modulares ás súas obras en base á funcionalidade e a estandarización dos perfís metálicos e as novas tipoloxías construtivas que permitiron.

## Arquitectura grega 
[miniatura| A fachada oeste do [Partenón]]
A proporción na arquitectura alcanza a súa primeira teorización e valor na arquitectura grega, e está intimamente relacionada coa filosofía, as matemáticas e a música da Antigüidade clásica.

O termo grego ἀναλογία (analoxía) pode indicar a simetría entendida no seu sentido xeométrico, pero identificouse sobre todo co seu sentido da proporción e orde (oposta ao caos, ao confuso) na busca da semellanza que está por riba dos conceptos análogos, en particular na construción de templos. Para a harmonización do templo adoptaron o opistodomos, coa función de facer o edificio sagrado perfecto e harmónico (só en poucas ocasións se usaba como lugar cuberto para ofrendas). Ademais, a *analoxía* está directamente ligada á *comensurabilidade* (é dicir, co feito de que se poida medir un obxecto) dunha parte do templo con respecto ás súas outras partes e respecto ao templo en si. Por esta razón, nos templos gregos adopta o módulo, que representa o diámetro base das columnas, que se multiplica e dá como medida doutra parte do templo (por exemplo, a altura da columna na orde dórica tiña que estar entre seis e sete *módulos* ).

## Arquitectura romana 
Cicerón trasladou o concepto de *analoxía* grego ao de proporción. Vitruvio, no terceiro libro do seu tratado *De Architectura*, escribe que ningún templo pode ser proxectado sen estar baseado na simetría e na proporción, tal como analogamente está formado o corpo humano e os seus membros.

Relaciona o templo dórico cun home pola súa *grandeza* e compara as outras dúas ordes principais, a xónica e a corintia, respectivamente coa muller e a nena, en relación ás súas características.

Os escritos de Vitruvio tiveron unha importancia fundamental  abarcando desde a enxeñaría e urbanismo aos postulados modulares sobre o corpo humano recuperados no Renacemento por Leonardo da Vinci. Vitruvio explica que a composición nace da simetría, esta da proporción e a proporción da razón (cociente, porción = división). Distingue entre *raciocinatio*, a parte intelectual da arquitectura, e *fabrica*, a parte práctica.

A arquitectura está composta por "ordinatio", "dispositio", "euritmia", "simetría", "decoración" e "distributio". A composición do corpo humano leva á composición de bases, capiteis, columnas en xeral. A *compositio* inclúe a proporción vinculada ao seu aspecto musical, no sentido pitagórico de harmonía cosmolóxica, tomando como unidade de referencia o módulo establecido ao determinar o ancho do templo (*ordinatio*). Vincula o concepto grego dos seis tons que naturalmente pode emitir o corpo humano, en grego «symphoniai», coas proporcións aplicadas ás ordes e ás proporcións construtivas.
miniatura|Interior do Panteón, pintado no s.&nbsp;XVIII por Panini. Mesmo sendo póstumo a Vitruvio, o seu excelente estado de conservación acháganos directamente a importancia dos seus principios construtivos
Resalta o concepto de euritmia (do grego 'eurythmia') como o aspecto rítmico fermoso e agradábel resultante da disposición das partes, da correspondencia entre altura e ancho e coa lonxitude, de xeito que o conxunto ten as proporcións. Isto non só será referido a templos; nas vivendas os espazos de cada habitación están suxeitos a razóns, o ancho dun cuarto está determinado pola razón da contigua e da principal. Así, o ancho do *tablinum* dependerá da dimensión do ancho da *aurícula* e pode ser 2/3, 1/2 ou 1/3, dependendo de se é máis pequeno ou maior o *atrium.* Porén, o concepto de euritmia é superior ao da mera proporcionalidade, e advirte que hai que atender con intelixencia á natureza do lugar, ao uso e ao aspecto externo do edificio, sendo necesario quitar ou engadir algo ás proporcións previamente establecidas, e mesmo facendo correccións ópticas *para que a vista nada ache de menos.*

Vitruvio influíu en obras de todo tipo, tanto en vida como postumamente, desde edificios como o Panteón de Agripa até a disposición de asentamentos en todo o Imperio Romano, incluídos castros galaicorromanos coma o de Viladonga, cuxas rúas seguen as disposicións vitruvianas.

## Arquitectura medieval
[miniatura| Proporcións *ad triangulum* e *ad quadratum* da fachada da [igrexa de Sant'Alessandro (Lucca)]]
A arquitectura medieval mantén moitos dos principios de Vitruvio, os arquitectos seguen a manter discusións sobre diversos aspectos da súa obra e a proxectar obras, en especial os templos, cos principios de simetría. A "Ordinatio" vitruviana significa tamaño axeitado, modulación e proporción. É a ordenación das partes con respecto a un módulo, que xorde como unha división da parte principal do templo, a fachada. Unha das inscricións do plano de San Gall, no século IX, alude a este concepto: *"Ordine quas isto constituisse decet".* Isidoro de Sevilla cita os principios de Vitruvio, dicindo que grazas ao arquitecto un edificio pode ter mérito pola súa *elegancia, proporcións e simetría.*

Moitas ordenacións urbanas medievais xiran arredor da catedral ou igrexa, que adoitaban ter simetría axial. Algúns edificios recuperan progresivamente os principios vitruvianos, parcialmente abandonados lapós a caída do imperio romano, e no románico e no gótico xorden novas maneiras de reproducir as arquitecturas modulares, en función das tipoloxías construtivas, e mesmo incorporan novos capiteis con distintas proporcionalidades ás columnas. 
miniatura| Estrutura basilical gótica
Paulatinamente vanse recibindo influencias orientais, a través de Bizancio, da cultura xudía e da arquitectura árabe coa súa particular concepción da xeometría e os elementos modulares, en parte derivada do seu *aniconismo* na arte relixiosa.

## Arquitectura renacentista
O Renacemento busca a súa inspiración nunha interpretación propia da arte clásica, en particular na súa vertente arquitectónica, que se consideraba modelo perfecto das Belas Artes. Ao mesmo tempo, a pintura gañou un prestixio inédito e a escultura recuperou os canons da AntigüIdade. Produciu innovacións en diferentes esferas: tanto nos medios de produción (técnicas de construción e materiais construtivos) como na linguaxe arquitectónica, que se plasmaron nunha adecuada e completa teorización. Neste tempo a obra de Vitruvio toma un novo auxe teórico e de aplicación práctica. Un dato importante na definición da espacialidade do Renacemento é a incorporación da perspectiva como instrumento do proxecto arquitectónico e a noción de deseño como forma de coñecemento.

A principal ruptura co espazo medieval prodúcese no momento en que os arquitectos do Renacemento pasan a deseñar nos seus edificios un desenvolvemento no que as regras do deseño son facilmente asimilables polos usuarios do mesmo. A partir dunha análise obxectiva do espazo, presidido por un certo sentido empírico, chegan a conclusións que imporán o propio ritmo do edificio e a súa contorna.

O dominio da linguaxe clásica, para facer chegar estes efectos útiles nos edificios, fai posible o estudo da perspectiva. Como resultado, xorde unha arquitectura inserida nun "espazo perspectivo", integralmente aprehendido polo observador e cuxas relacións proporcionais se mostran de forma analítica e obxectiva.

## Arquitectura barroca 
O termo Barroco, derivado do portugués *barru*, (perla de forma diferente ou irregular), utilizouse nun primeiro momento de forma despectiva para indicar a desproporción, a falta de regularidade e de orde do novo estilo. A característica principal da arquitectura barroca foi a utilización de composicións baseadas en puntos, curvas, elipses e espirais, así como figuras policéntricas complexas compostas de motivos que se intercalaban unhas coas outras.

No barroco hai un cambio radical na forma de entender a cidade. O espírito da "cidade-estado" pechada do Renacemento dá paso á concepción de capitais relacionadas cos proto-estados. Os elementos formais gañan forza fronte ao carácter humanístico da polis grega. A cidade barroca vese como a imaxe do seu gobernante, cuxa importancia en ocasións se mide polo seu tamaño e número de habitantes.

A planificación centralizada da cidade ideal do Renacemento oponse á visión da capital barroca, máis dinámica e aberta aos seus propios límites, e ao mesmo tempo un punto de referencia para todo o territorio. Durante o Renacemento, a cidade pechouse en si mesma, física e sensibelmente, xa que habitar limitábase case exclusivamente ao que acontecía dentro das murallas. A menor escala, os espazos públicos eran raros e os privados moi frecuentes. O proceso de urbanización barroca foi o motor da configuración da cidade no seu conxunto. Así, a cidade comeza a formar parte da paisaxe e faise con ela. O exterior está integrado no interior como un membro máis do espazo. O que antes era unha planta pechada agora "ábrese" para producir un vínculo entre o artificial e o natural, provocando puntos de encontro entre o mundo da cidade e o mundo natural do xardín e da paisaxe.

En boa parte de Europa deuse un barroco menos rupturista cos canons e as proporcións clásicas, o que se chamou clasicismo barroco.

## Arquitectura moderna 
miniatura|Xanelas da Escola de Chicago, as *Chicago Windows*
Nas seguintes épocas o concepto de proporción mudou de varios xeitos nos estilos neoclásico e ecléctico, chegando ao movemento moderno. A escola de Chicago xorde logo dun grande incendio que obriga a reconstruír a cidade, e dá a oportunidade de facer diversas innovacións. Emprega estruturas resistentes ao lume, pechamentos non portantes, que permitían abrir grandes ocos nas fachadas, dotando os edificios de moita luminosidade interior coas *Chicago Windows* que constaban dun módulo central cadrado fixo e dous módulos laterais rectangulares. En tanto arquitectura funcional (Louis Sullivan foi o autor da famosa frase *"A forma segue á función"* ) primaba os elementos construtivos fronte á decoración, que progresivamente desaparece dos edificios. Malia a desornamentación, os edificios organizábanse en tres niveis ao xeito dos pazos renacentistas do século XV: As plantas baixas (un ou dous andares) recubríanse con muros de perpiaño basto, as plantas intermedias ordenábanse mediante grandes pilastras verticais e as máis elevadas contaban cunha gran cornixa voada sobre a fachada. Esta composición daba ao edificio un aspecto de columna clásica, seguindo paralelamente as súas tres partes: baseamento, fuste e capitel.

Porén, a Exposición Colombiana Universal de Chicago, é proxectada de acordo aos canons clásicos, o que paradoxalmente fixo que se volvese a pór de moda o clasicismo. Tanto Sullivan como Frank Lloyd Wright consideran equivocado ese novo camiño.

O racionalismo refírese tamén á proporción, con Mies van der Rohe estudando as relacións entre os elementos e os detalles construtivos dos seus rañaceos. Le Corbusier co Modulor elabora proporcións humanas e usa o número dourado para o deseño dos seus edificios en Europa e Asia.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Rudolf Wittkower, *Principios arquitectónicos na era do humanismo*, Londres, 1949; tr. el. Renato Pedio, *Principios arquitectónicos na era do humanismo*, Turín, Giulio Einaudi Editore, 1964.