Epistemoloxía

A **epistemoloxía** (do grego, *ἐπιστήμη* (epistéme), "coñecemento"; *λόγος* (logos) , "teoría") é a rama da filosofía que examina a natureza, a orixe e os límites do coñecemento. Tamén chamada **teoría do coñecemento**, explora diferentes tipos de coñecemento, como o coñecemento proposicional sobre os feitos, o coñecemento práctico en forma de habilidades e o coñecemento por familiaridade como familiaridade a través da experiencia. Os epistemólogos estudan os conceptos de crenza, verdade e xustificación para comprender a natureza do coñecemento. Para descubrir como xorde o coñecemento, investigan as fontes de xustificación, como a percepción, a introspección, a memoria, a razón e o testemuño.

A escola do escepticismo cuestiona a capacidade humana para alcanzar o coñecemento, mentres que o falibilismo afirma que o coñecemento nunca é certo. Os empiristas sosteñen que todo coñecemento provén da experiencia sensorial, mentres que os racionalistas cren que algúns coñecementos non dependen dela. Os coherencialistas sosteñen que unha crenza está xustificada se é coherente con outras crenzas. Os fundacionalistas, pola contra, sosteñen que a xustificación das crenzas básicas non depende doutras crenzas. O internalismo e o externalismo debaten se a xustificación está determinada unicamente polos estados mentais ou tamén por circunstancias externas.

Hai ramas separadas da epistemoloxía que se centran no coñecemento en campos específicos, como o coñecemento científico, matemático, moral e relixioso. A epistemoloxía naturalizada baséase en métodos e descubrimentos empíricos, mentres que a epistemoloxía formal utiliza ferramentas formais da lóxica. A epistemoloxía social investiga o aspecto comunitario do coñecemento, e a epistemoloxía histórica examina as súas condicións históricas. A epistemoloxía está estreitamente relacionada coa psicoloxía, que infere as crenzas das persoas a partir das súas palabras e accións, mentres que a epistemoloxía estuda as normas que rexen a avaliación das crenzas. Tamén se cruza con campos como a teoría da decisión, a educación e a antropoloxía.

As primeiras reflexións sobre a natureza, as fontes e o alcance do coñecemento atópanse na filosofía grega antiga, na filosofía india e na filosofía chinesa. A relación entre a razón e a fe foi un tema central na época medieval. A era moderna caracterizouse polas perspectivas contrapostas do empirismo e o racionalismo. Os epistemólogos do século XX examinaron os compoñentes, a estrutura e o valor do coñecemento, á vez que integraban os coñecementos das ciencias naturais e a lingüística.
## Definición 
A epistemoloxía é o estudo filosófico do coñecemento e conceptos relacionados, como a xustificación. Tamén se denomina «teoría do coñecemento». examina a natureza e os tipos de coñecemento. Ademais, investiga as fontes do coñecemento, como percepción, inferencia e testemuño, para comprender como se crea o coñecemento. Outro conxunto de preguntas refírese ao alcance e os límites do coñecemento, abordando o que as persoas poden e non poden saber. Os conceptos centrais da epistemoloxía inclúen crenza, verdade, evidencia e razón. Como unha das principais ramas da filosofía, a epistemoloxía sitúase xunto a campos como a ética, a lóxica e a metafísica. O termo tamén pode referirse a posicións específicas de filósofos dentro desta rama, como na epistemoloxía de Platón e a epistemoloxía de Immanuel Kant.

A epistemoloxía explora como as persoas deben adquirir crenzas. Determina que crenzas ou formas de adquisición de crenzas cumpren cos estándar ou obxectivos epistémicos do coñecemento e cales non, proporcionando así unha avaliación das crenzas. Os campos da psicoloxía e a socioloxía cognitiva tamén se interesan polas crenzas e os procesos cognitivos relacionados, pero os examinan desde unha perspectiva diferente. A diferenza da epistemoloxía, estudan as crenzas que as persoas teñen realmente e como as adquiren, en lugar de examinar as normas avaliativas destes procesos. Neste sentido, a epistemoloxía é unha disciplina normativa, mentres que a psicoloxía e a sociología cognitiva son disciplinas descritivas. A epistemoloxía é relevante para moitas disciplinas descritivas e normativas, como outras ramas da filosofía e as ciencias, xa que explora os principios que lles permiten alcanzar o coñecemento.

A palabra "epistemoloxía" provén dos termos do grego antigo  (, que significa «coñecemento» ou «comprensión») e  (, que significa «estudo de» ou «razón»), literalmente, o estudo do coñecemento. A pesar das súas raíces antigas, a palabra en si mesmo non se acuñou até o século XIX para designar este campo como unha rama distinta da filosofía.
## Conceptos centrais
Os epistemólogos examinan varios conceptos fundamentais para comprender a súa esencia e baséanse neles para formular teorías. Diversos desacordos epistemolóxicos teñen a súa orixe en disputas sobre a natureza e a función destes conceptos, como as controversias ao redor da definición do coñecemento e o papel da xustificación nel.
### Coñecemento 
O coñecemento é unha conciencia, familiaridade, comprensión ou habilidade. As súas diversas formas implican un éxito cognitivo a través do cal unha persoa establece un contacto epistémico coa realidade. Os epistemólogos adoitan entender o coñecemento como un aspecto dos individuos, xeralmente como un estado mental cognitivo que lles axuda a comprender, interpretar e interactuar co mundo. Aínda que este sentido básico é de especial interese para os epistemólogos, o termo tamén ten outros significados. Por exemplo, a epistemoloxía dos grupos examina o coñecemento como unha característica dun grupo de persoas que comparten ideas. O termo tamén pode referirse á información almacenada en documentos e computadores.

O coñecemento contrasta coa ignorancia, que a miúdo se define simplemente como a ausencia de coñecemento. O coñecemento adoita ir acompañado de ignorancia, xa que as persoas de cando en cando teñen un coñecemento completo dun campo, o que lles obriga a basearse en información incompleta ou incerta á hora de tomar decisións. Aínda que moitas formas de ignorancia poden mitigarse mediante a educación e a investigación, certos límites da comprensión humana dan lugar a unha ignorancia inevitable. Algunhas limitacións son inherentes ás propias facultades cognitivas humanas, como a incapacidade de coñecer feitos demasiado complexos para que a mente humana poida concibilos. Outros dependen de circunstancias externas cando non existe acceso á información pertinente.

Os epistemólogos discrepan sobre canto saben as persoas, por exemplo, se as crenzas falibles poden considerarse coñecemento ou se se require unha certeza absoluta. A postura máis estrita adóptana os escépticos radicais, que sosteñen que non existe ningún tipo de coñecemento.
#### Tipos 
[miniatura|150px|alt=Fotografía en branco e negro dun home con traxe escuro, camisa branca e gravata|[Bertrand Russell orixinou a distinción entre coñecemento proposicional e coñecemento por coñecemento.]]

Os epistemólogos distinguen entre diferentes tipos de coñecemento. O seu principal interese é o coñecemento dos feitos, o que se denomina *coñecemento proposicional*. É un coñecemento teórico que pode expresarse en oracións declarativas utilizando unha cláusula con «que», como «Ravi sabe que os canguros saltan». Por esta razón, tamén se denomina «coñecemento de que». Os epistemólogos adoitan entendelo como unha relación entre un coñecedor e unha proposición coñecida, no caso anterior entre a persoa Ravi e a proposición «os canguros saltan». Debido á súa natureza teórica, adóitase considerar que só as criaturas con mentes moi desenvolvidas, como os seres humanos, posúen coñecemento proposicional.

O coñecemento proposicional contrasta co coñecemento non proposicional en forma de coñecemento práctico e coñecemento por familiaridade. O saber facer é unha habilidade ou destreza práctica, como saber ler ou preparar lasaña. Polo xeral, está vinculado a un obxectivo específico e non se domina de maneira abstracta sen unha práctica concreta. Coñecer algo por familiaridade significa ter unha familiaridade inmediata ou conciencia diso, normalmente como resultado dun contacto experiencial directo. Algúns exemplos son "familiaridade coa cidade de Perth", "coñecer o sabor da tsampa" e "coñecer persoalmente a Teresa Abelleira".

## Historia e características 
O sentido da palabra *epistéme* é mellor comprendido se se compara co seu oposto, *δόξα* (dóxa), segundo Platón. *Dóxa* significa "opinión", "maneira de ver", "parecer", "crenza" etc., sendo o seu significado próximo a sentido común; esa opinión ten a connotación de coñecemento falso, ou baseado en algo falso, mal-construído, inconsistente etc. Así, a *dóxa* é aquel tipo de coñecemento van, vago, inútil, que expresa non a verdade, senón determinado punto de vista parcial e máis comprometido coa subxectividade de quen emite ese punto de vista que coa verdade do asunto do cal trata.

Contraposta á dóxa, a epistéme é o coñecemento, o logos, o enunciado comprometido co verdadeiro, e non cun punto de vista subxectivo e parcial (o cal, para Platón, era moi próximo da mentira). Este termo foi introducido por filósofos alemáns dentro da denominada *Erkenntnistheorie* ou teoría do coñecemento.

O Coñecemento é unha crenza da que estamos seguros,e ademais, podemos demostrar. O coñecemento divídese en grupos:

* O **coñecemento teórico**: tamén denominado episteme, é o conxunto de todas aquelas informacións que describen e explican o mundo natural e social que nos rodea. Este coñecemento consiste en describir, explicar e predicir unha realidade, isto é, analizar o que ocorre, determinar o porqué e utilizar estes coñecementos para anticipar unha realidade futura. 
* O **coñecemento práctico**: é un saber actuar no mundo que nos fornecen as normas para vivir e ser felices.

O problema do coñecemento, xa que é unha crenza verdadeira, é que presenta algunhas dificultades á hora de recoñecer, o que é ou non verdadeiro. A verdade é un feito xustificable, esta ten dous sentidos.

* **Verdade de feitos**: tipo de verdade demostrable que se confunde coa realidade. A verdade de feitos pode ser auténtica, se explica os feitos do mundo tal e como son realmente, ou aparentes, se explica como aparece ou se manifesta na realidade. 
* **Verdade de proposición**: tipo de verdade que non só se atribúe á realidade, senón, sobre todo, ás afirmacións que facemos sobre ela. As verdades de proposición poden ser de dous tipos: empíricas e formais.

A verdade de proposición empírica é a que afirma algo dos feitos e acontecementos do mundo. A verdade como correspondencia considera que unha proposición é verdadeira cando hai unha adecuación entre o que a proposición expresa e a realidade á que se refire. A verdade como suceso considera que unha proposición é verdadeira cando é útil e, polo tanto, conduce ao suceso. Por outra parte se atopa a verdade das proposicións formais que non afirman nada a respecto da realidade. É un tipo verdade de coherencia, que considera que unha proposición é verdadeira se non entra en contradición co resto das proposicións aceitas.

A epistemoloxía tamén estuda os criterios para recoñecer e estar seguros da verdade: a evidencia, sentimento que temos de seguranza da verdade tan claro, que non existe dúbida; e tamén a intersubxectividade, que defende a idea de que as nosas crenzas ten de ser aceptadas por calquera suxeito racional se queremos que sexan admitidas como verdadeiras e que constitúan coñecemento.

### Posturas 
Ante a posibilidade do coñecemento existen diferentes actitudes que son as seguintes:

* Dogmatismo; actitude filosófica defendida por Descartes segundo a cal podemos adquirir coñecementos seguros e universais, e ter absoluta certeza diso. 
* Escepticismo; actitude filosófica oposta ao dogmatismo a cal dúbida de que sexa posible un coñecemento firme e seguro. Esta postura foi defendida por Pirro.
* Criticismo; actitude filosófica intermedia entre o dogmatismo e o escepticismo, que admite a posibilidade de atopar a verdade, mais esta verdade non é definitiva senón que é unha verdade criticable, esta postura foi defendida por Immanuel Kant.
* Relativismo; actitude filosófica defendida polos sofistas que nega a existencia dunha verdade absoluta e defende a idea de que cada individuo posúe a súa propia verdade. Esta verdade depende do espazo e o tempo.
* Perspectivismo; actitude filosófica que defende a existencia dunha verdade absoluta mais pensa que ningún de nós podemos chegar a ela senón que chegamos a unha pequena parte. Cada ser humano ten unha visión da verdade. Esta postura desenvolveuna Friedrich Nietzsche.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
*Ayer, Alfred Jules. 1936. *Language, Truth, and Logic*.
*BonJour, Laurence. 2002. *Epistemology: Classic Problems and Contemporary Responses*. Lanham, MD: Rowman & Littlefield.
*
*Bovens, Luc & Hartmann, Stephan. 2003. *Bayesian Epistemology*. Oxford: Oxford University Press.
*Butchvarov, Panayot. 1970. *The Concept of Knowledge*. Evanston, Northwestern University Press.
*
*Cohen, Stewart. 1999. "Contextualism, Skepticism, and Reasons", in Tomberlin 1999.
*Dancy, Jonathan. 1991. *An Introduction to Contemporary Epistemology* (Second Edition). John Wiley & Sons. 
*
*DeRose, Keith. 1999. "Contextualism: An Explanation and Defense", in Greco and Sosa 1999.
*Descartes, Rene. 1641. *Meditations on First Philosophy*
*Feldman, Richard. 1999. "Contextualism and Skepticism", in Tomberlin 1999, pp.&nbsp;91–114.
*Gettier, Edmund. 1963. "Is Justified True Belief Knowledge?", *Analysis*, Vol. 23, pp.&nbsp;121–23. Online text.
*Greco, J. & Sosa, E. 1999. *Blackwell Guide to Epistemology*, Blackwell Publishing.
*Harris, Errol E. 1970. *Hypothesis And Perception*, George Allen and Unwin, Londres, Reprinted 2002 Routledge, Londres.
*
*Hay, Clare. 2008. *The Theory of Knowledge: A Coursebook*, The Lutterworth Press, Cambridge. 
*Hawthorne, John. 2005. "The Case for Closure", *Contemporary Debates in Epistemology*, Peter Sosa and Matthias Steup (ed.): 26–43.
*Hendricks, Vincent F. 2006. *Mainstream and Formal Epistemology*, Nova York: Cambridge University Press.
*Kant, Immanuel. 1781. *Critique of Pure Reason*.
*Keeton, Morris T. 1962. "Empiricism", in *Dictionary of Philosophy*, Dagobert D. Runes (ed.), Littlefield, Adams, and Company, Totowa, NJ, pp.&nbsp;89–90.
*Kierkegaard, Søren. 1844. *Philosophical Fragments*.
*Kirkham, Richard. 1984. "Does the Gettier Problem Rest on a Mistake?" *Mind*, 93.
*Klein, Peter. 1981. *Certainty: a Refutation of Skepticism*, Minneapolis, MN: University of Minnesota Press.
*Kyburg, H.E. 1961. *Probability and the Logic of Rational Belief*, Middletown, CT: Wesleyan University Press.
*Korzybski, Alfred. 1994 (1933). *Science and Sanity: An Introduction to Non-Aristotelian Systems and General Semantics*, Fifth Edition. Ft. Worth, TX: Institute of General Semantics.
*
*Morin, Edgar. 1986. *La Méthode, Tome 3, La Connaissance de la connaissance* (Method, 3rd volume : The knowledge of knowledge)
*Morton, Adam. 2002. *A Guide Through the Theory of Knowledge* (Third Edition) Oxford: Blackwell Publishing. 
*Nelson, Quee. 2007. *The Slightest Philosophy*, Indianapolis, IN: Dog Ear Publishing, 296 pages.
*Niiniluoto, Ilkka. 2002. *Critical Scientific Realism*, Oxford: Oxford Univ. Press.
*Plato. *Meno*.
*Popper, Karl R. 1972. *Objective Knowledge: An Evolutionary Approach*, Oxford: Oxford Univ. Press.
*Preyer, G./Siebelt, F./Ulfig, A. 1994. *Language, Mind and Epistemology*, Dordrecht: Kluwer Academic Publishers.
*Rand, Ayn. 1979. *Introduction to Objectivist Epistemology*, Nova York: Meridian.
*Russell, Bertrand. 1912. *The Problems of Philosophy*, Nova York: Oxford University Press.
*Russell, Bertrand. 1940. *An Inquiry into Meaning and Truth*, Nottingham: Spokesman Books.
*Santayana, George. 1923. *Scepticism and Animal Faith*, Nova York: Charles Scribner's Sons – Londres: Constable and Co.
*Spir, African. 1877. *Denken und Wirklichkeit: Versuch einer Erneuerung der kritischen Philosophie* (Thought and Reality: Attempt at a Renewal of Critical Philosophy), (Second Edition) Leipzig: J. G. Findel.
*
*Steup, Matthias. 2005. "Knowledge and Skepticism", *Contemporary Debates in Epistemology*, Peter Sosa and Matthias Steup (eds.): 1–13.
*Tomberlin, James (ed.). 1999. *Philosophical Perspectives 13, Epistemology*, Blackwell Publishing.
*
*Wittgenstein, Ludwig. 1922. *Tractatus Logico-Philosophicus*, Frank P. Ramsey and C.K. Ogden (trns.), Dover. Online text.

### Outros artigos 
* Filosofía
* Filosofía da ciencia
* Karl Popper
### Ligazón externas 
* Teoría do coñecemento na *web* do Dr. Ramon Alcoberro. 
* Artigo sobre a teoría do coñecemento en Filoxarxa.