Muralla de Lugo

A **muralla de Lugo** é unha fortificación que data do Imperio Romano situada na cidade de Lugo, en Galicia, sendo a única muralla destas características que se conserva no mundo. Comezou a súa construción probablemente contra o ano 260, ao medrar a importancia de Lucus Augusti como centro de comunicacións e comercial do norte peninsular. A devandita construción delongouse ata a época de Constantino, rematando sobre o ano 325. Xa no século XX, concretamente en 1921, quedou catalogada como Monumento Nacional, e case oitenta anos máis tarde, o 30 de novembro de 2000, a UNESCO declarouna Patrimonio da Humanidade.

O perímetro da muralla, que forma unha elipse imperfecta, é de 2.266 m e a súa altura varía entre os 8 sendo unha das fortificacións máis grandes do seu tempo. A área que circunscribe é de 33,4 hectáreas. Sobre a muralla o camiño de ronda varía entre os 4,5 e os 7 m de largo. Na parte exterior da muralla un foxo con forma de V podía encherse de auga en caso de perigo. En orixe tiña 85 torres, das que se conservan 71 (sesenta de planta circular e once de planta cuadrangular), e a súa función era defensiva. O certo é que o paso do tempo fixo desaparecer a metade superior en case toda a súa extensión e, na parte que queda en pé, tamén houbo profundas transformacións.

Inicialmente a muralla tiña cinco portas, mais posteriormente abríronse outras cinco. Dende o século XVI xurdiron voces reclamando a reconstrución, e existen textos que falan de "*torres con dous ou tres pisos, grosos vidros brancos nas fiestras das torres e mesmo vestixios de madeiros de cuberta e chemineas"*. Hoxe a torre da Mosqueira é a única mostra daquela descrición.

O 6 de outubro de 2007, a Muralla irmandouse coa Gran Muralla Chinesa, nunha cerimonia presidida polo alcalde de Lugo, Xosé Clemente López Orozco, e o embaixador chinés, Qui Xiaoqi.

## Historia 
miniatura|220px|Cidade Vella dende o alto da muralla.

Aínda que os romanos fundaron un campamento ao redor do ano 25 a. C., Parece ser que nesta época a muralla non tiña a altura que se coñece hoxe en día senón que estaba coroada por 85 grandes torres con grandes xanelas, e desta coroación hoxe en día só se conserva unha destas torres parcialmente, a coñecida como A Mosqueira, que deixou o arquitecto Alejo Andrade Yáñez na reforma xeral feita cara o 1837.

Semella ademais que a muralla tiña ameas entre as torres e estaba rodeada por foxos duns 20 m de largo e 4-5 m de fondo, complicando aínda máis a tarefa nunha suposta invasión da cidade. Co paso dos séculos pouco a pouco as torres fóronse deteriorando, sendo eliminadas na reforma de Andrade.

## Descrición 
[miniatura|Obra de [Modesto Brocos, *Defensa de Lugo*, que ilustra a estratexia urdida polos habitantes de Lugo ante o asedio das tropas de Almanzor.]]
### Dimensións 
A muralla rodea todo o recinto histórico da cidade, o que é coñecido como *casco vello*, ou *centro*, polos lucenses. Así pois ten un perímetro total de 2.266 m de circunferencias, abarcando un espazo interior de 0,34&nbsp;km2 (o que supón por exemplo un pouco menos ca Cidade do Vaticano). O grosor medio dos seus muros é 4,20 m, podendo chegar ata os 7 m nalgúns puntos. A súa altura oscila entre os 8 m e os 12 m, conservándose os restos dunha das antigas 85 torres, da que quedan dúas fiestras de medio punto de 1,15 m de largo e 1,43 m de alto unha e 1,53 m a outra. A lonxitude dos muros entre as antigas torres varía entre os 8,80 m e os 16,40 m.

### Materiais 
miniatura|A Mosqueira, cos restos das antigas xanelas.
A muralla foi construída con laxas de lousa e bloques de granito. As lousas forman o armazón exterior da muralla e os bloques de granito foron empregados sobre todo para reforzar as torres que franqueaban as portas. O núcleo da estrutura é un morteiro fabricado con terra, pedra solta e cantos, e cementado con auga.

### Tramos 
O trazado da construción defensiva é aínda hoxe un misterio. Ninguén acerta a entender por que deixaron fóra importantes núcleos residenciais da antiga cidade á vez que protexía zonas deshabitadas. En xeral a muralla esténdese por unha orografía irregular, máis alta ao noroeste e en descenso cara ao sueste. A forma é cuadrangular, con vértices suavizados. Do trazado podemos destacar ademais estes tramos:

#### Torre da Mosqueira 
Neste tramo atópanse os únicos restos que quedan das antigas torres da muralla, a Mosqueira. Consiste en dous arcos de medio punto. Estas xanelas, que na antigüidade estaban en tódolos cubos, e ademais de varios pisos de altura, servían para favorecer un maior campo visual, o que permitía controlar os foxos e manter contacto visual coas torres adxacentes. As escaleiras máis próximas para acceder a este tramo son as do Campo Castelo.

#### Paseo dos Cóengos 
Denomínase así o tramo da muralla que vai dende a porta de Santiago ou Pexigo ata a porta Miñá. As tres torres deste tramo foron derrubadas en 1882 para facer un paseo máis amplo, de 7,70 m de largo e 150 m de longo. A denominación deste tramo vén a raíz dos paseos que frecuentaban os sacerdotes nesta zona antes de acudiren á catedral. Este tramo tamén é denominado coma o *paseo de Inverno*.

### Accesos 
O paseo superior da muralla é totalmente recorrible, sendo moi frecuentado por tódolos lucenses, o que supón que a muralla sexa unha rúa máis da cidade. Este paseo peonil consta de diversos accesos, todos eles construídos a partir do século XVII, aínda que existen rastros de dezaseis antigos accesos, que parece ser que se utilizaban antes da construción dos actuais accesos. O primeiro deles foi achado en 1962, totalmente cegado por desperdicios e terra. Coa posta en marcha do Plan Integral da Muralla se rehabilitaron. Hoxe estímase que había unha escaleira por cada torre.

Sábese ademais que as escaleiras non chegaban á altura do chan. Para acceder ao primeiro chanzo había que utilizar escadas móbiles. Isto permitía, en caso de necesidade, illar a muralla retirándoas. Os accesos que podemos atopar hoxe en día son:

* Rampla da porta de Santiago (accesible por persoas con mobilidade reducida, á beira da porta de Santiago). 
* Escaleira de Campo Castelo.
* Escaleira da praza do Cantiño (a carón da porta de San Pedro).
* Escaleira da porta da Estación.
* Escaleira da porta Falsa.
* Escaleira da porta Nova.
* Escaleira da porta Miñá (accesible para persoas con mobilidade reducida, por rampla). 
  
A estrutura defensiva que conformaba a muralla estaba formada polo foxo, a propia muralla e o *intervallum*. Con todo cómpre destacar que o primeiro elemento defensivo era a propia contorna e orografía que rodeaban a cidade.

* O *foxo*. 
Estaba sito a uns 5 metros das torres e tiña unha anchura de 20 metros e unha profundidade de 4-5. Na actualidade só quedan vestixios do mesmo, sendo documentado en 1987 mediante diferentes estudos arqueolóxicos. Comprobouse que non era un foxo continuo, senón que estaba formado por diversos tramos independentes con encontros axustados. Tiñan no fondo unha serie de canles cuxa finalidade está sen definir.

* O *intervallum*. 
Constituía o espazo entre o paramento da muralla e as edificacións urbanas, sendo a última defensa posible. Percorría toda a lonxitude da mesma, como un paseo de rolda inferior, e servía para a intendencia da defensa. Co paso do tempo este espazo foi sendo ocupado por edificacións. A mediados do século XX había máis de 30 edificios *encostados á muralla.

#### Porta Miñá 
É a máis antiga, de orixe romana con toda certeza, sendo a que se conserva con menos modificacións. Era a porta que daba saída á estrada que ía ao Miño, cara a Iria Flavia (Padrón). Tamén é coñecida como *porta do Carme* (xa que se atopa en fronte da capela que dá nome a este céntrico barrio lucense). Tamén foi chamada *Minei* ou *Mineana*, por ser a saída habitual cara o río Miño.

Seguindo os canons de Vitruvio, a obra está formada por unha bóveda de canón e un arco de medio punto, protexida exteriormente por dúas torres con perpiaños de granito e laxe, ademais ten un recinto destinado ao corpo de garda a nivel do adarve, que se comunicaba con outras dúas torres interiores de base rectangular que conformaban a contraporta. Ata o século XIX utilizouse o oco que correspondería á maquinaria que subía e baixaba a reixa de ferro, como capela dedicada a san Ramón, que desapareceu en 1873. A porta ía ser derrubada para construír unha nova porta no seu lugar en 1870, mais debido a dificultades económicas ao final librouse da demolición. A porta ten 3,65 m de largo.

#### Porta de Santiago 
Tamén coñecida como do *Pexigo* ou *Pexigu* (en latín: *Posticu* ou *Porticu*). As súas dimensións son 4,15 m de largo e 5,50 m de alto (6,90 m ata o adarve). Foi unha porta particular dos cóengos para acceder ás súas hortas ata 1589. En tempos de pestes era a porta que permanecía aberta  e tiña unha ponte levadiza.

Foi ensanchada en 1759 polo bispo Izquierdo y Tavira para que puidesen pasar carruaxes, sendo decorada na súa parte interior (xa que era considerada unha porta de saída) cunha imaxe do Apóstolo Santiago, patrón de Galicia e co escudo de armas do propio bispo. podéndose ver os alicerces da muralla e o revoco do paramento con morteiro de cal.

#### Porta de San Pedro 
Por esta porta entraban as calzadas XIX e XX procedentes de Asturica Augusta (actual Astorga) e Bracara Augusta (actual cidade de Braga). Sita no lugar dunha porta romana, era denominada na Idade Media como *porta de Sancti Petri*. É por onde entra o Camiño de Santiago na súa variante do Camiño Primitivo. Tamén foi coñecida como porta Toletana, non se sabe se recibe ese nome por ir á Tolda ou polos mercadores casteláns que chegaban á cidade.

Está situada nunha vagada e mide 3,70 m de largo e 4,85 m de alto, sendo a altura ata o adarve nese punto de 10,80 m. Está constituída por unha bóveda de medio canón e un arco faxón. Foi modificada en 1781, pasando a posuír un corpo interior de garda semellante ao da porta Miñá, que adoita atoparse elevada e de difícil acceso, que en ocasións se utilizaba como porta falsa para poder entrar ou saír en caso de asedio. As sete poternas da Muralla de Lugo (que se atopan sempre colocadas preto dunha torre, para facilitaren a súa defensa) son:

#### Porta falsa 
Para o urbanismo romano unha porta *falsa* era a que se emprazaba ao xeito dunha poterna. Esta porta, pola súa situación, máis semellante á das poternas da muralla que a das portas principais, recibiu este nome cando por necesidades de comunicación foi ampliada no século XVIII. O nome que recibe lembra aínda a súa forma orixinal. A súa localización preto da torre coincide coa das outras seis poternas da muralla. Consérvase en bo estado.

#### Poterna de Barras 
Sita en fronte da actual Delegación de Fomento, esta poterna comunicaba o que hoxe se coñece como Camiño das Estántigas cos camiños exteriores da cidade que accedían ao campo de Marte e ao seu templo dende o oeste. Na actualidade está habilitada e reformada en lenzo exterior da muralla e dá entrada a un habitáculo abovedado que garda un transformador da compañía eléctrica. Seguramente esta habitación permitía a existencia dun corpo de garda para a protección da poterna. É a mellor conservada na actualidade.

#### Poterna do Hospital 
Sita en fronte do Hospital de Santa María, esta poterna comunicaba un decumano da zona norte da cidade cun dos camiños que accedían á ribeira do río Miño e a actual zona de San Lázaro. Na actualidade atópase tapiada no lenzo exterior da muralla pero aínda se observa o arco de medio punto que forma.

#### Poterna de Recatelo 
Situada preto da rúa Vilalba, en fronte ao barrio de Recatelo. Esta poterna comunicaba un cardo da cidade e o barrio sur fóra das murallas que hoxe recibe o nome de barrio de Recatelo. Na actualidade atópase tapiada no lenzo exterior da muralla pero aínda se observa o arco de medio punto que formaba. No século XIX aínda debía de estar en uso xa que nos planos desta época se grafía a rúa interior que dende a actual rúa Cregos accedía á poterna.

#### Poterna da Chanca 
Situada en fronte do *Convento de las Hermanitas*, esta poterna comunicaba o camiño que procedía dende a ponte romana sobre o río Chanca co decumano máximo no interior da cidade. Na actualidade atópase tapiada no lenzo exterior da muralla pero aínda é observable o arco de medio punto que formaba. No século XIX debía de estar en uso xa que nos planos desta época se grafía a rúa interior que dende a actual rúa Progreso accedía á poterna e ao camiño cara ao río Chanca. Existe memoria histórica da súa utilización ata principios do século XX.

#### Poterna da Estación 
Situada na actual porta da Estación, accedíase a ela por un decumano da cidade e permitía a saída á zona leste que non foi edificada. No século XIX aínda debía de estar en uso xa que nos planos desta época se grafía a rúa interior que dende a actual praza de San Domingos accedía á poterna e ao camiño cara ao río Chanca. Foi substituída pola porta da Estación no ano 1875.

#### Poterna da Xunta 
Situada en fronte da actual Delegación da Xunta de Galicia. No século XIX estaba aínda en uso, xa que nos planos desta época se grafía a poterna que dende o actual canellón do Pazo de San Marcos accedía ao camiño cara ao exterior da cidade. Das sete poternas orixinais da muralla é a única que aparece derrubada, xunto á actual porta Falsa, tamén en mal estado, no plano debuxado por Coello de Portugal en 1861.

## Galería de imaxes 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Jesús Varela Villamor, ‎Lugo (Provincia). Deputación Provincial de Lugo. *50 años en la muralla de Lugo*
* Adolfo de Abel Vilela. Ava, 1974. *Origen de las edificaciones adosadas a la muralla de Lugo*. ISBN 978-84-400-7416-4
* Adolfo de Abel Vilela. Deputación Provincial de Lugo. A muralla romana de Lugo na documentación dos séculos XVI ao XX. 
* A.Vilela, E.Alcorta, F. Arias, C. Carreño, J. López de Rego. Concello de Lugo, 2004 *La muralla de Lugo: patrimonio de la humanidad*. ISBN 978-84-96403-02-4
* Ulises Sarry. Fundación Caixa Galicia e El Progreso. *La Cerca lejana: episodios y crónicas de la muralla de Lugo*
* Enrique Alcorta Irastorza, *"Escavación arqueolóxica en área no inmoble nº 106 da rolda da Muralla, Lugo"*. Actuacións Arqueolóxicas. Ano 2006. Consellería de Cultura. (pags. 141 -142). ISBN 978-84-453-4612-9
* R. de Mesonero, ‎G. Gironella, ‎V. Castelló et al 1850. *Semanario pintoresco español, Volúmenes 15-16*

### Outros artigos 
* Luc-en-Diois
* Historia de Lugo

### Ligazóns externas 
* Cámara web da CRTVG, porta do bispo Odoario coa torre da catedral ao fondo.
* Artigo sobre a muralla de Lugo en turgalicia.es
* *La muralla de Lugo*, vídeo de Isaac Moreno Gallo sobre a arquitectura, datación e función da Porta Miñá