Ruda

A **ruda de xardín** ou **arruda** (***Ruta graveolens***), chamada simplemente **ruda**, é unha especie herbácea da familia Rutaceae, nativa do sur de Europa. Adóitase cultivar como planta ornamental e de xardín, en especial polas súas follas azuladas e pola súa tolerancia a solos secos e á calor. Tamén se cultiva coma herba medicinal e condimento.

En Galiza non aparece espontánea, si a súa semellante ruda brava ou de montaña (*Ruta montana*), porén ten sido cultivada dende hai séculos, coma planta de horta e xardín.

## Características 
miniatura|240px|Espécime de ruda de xardín.
Planta herbácea que chega a arbusto perenne de até setenta centímetros ou máis, de base leñosa e con pequenas flores amarelas en corimbo, que despide un cheiro forte e ten propiedades medicinais. O talo áchase moi ramificado, pode vivir varios anos, por mor a esta lonxevidade o talo pode tornarse lígneo.

As follas son semiperennes, de cor verde glauca, azulada, son alternas compostas por varios segmentos dos cales os laterais son alongados e o terminal ovalado ou abrancazado, de consistencia algo carnosa. As flores, forman franzas e teñen entre catro e cinco pétalos, sendo dunha cor amarela viva. O froito é unha especie de cápsula con cinco lóbulos. A planta enteira ten un recendo característico difícil de confundir con outros. O sabor das follas ten un lixeiro proído, mais este fica enmascarado polo intenso recendo que bota.

## Historia 
Na Biblia aparece mencionada (Lucas 11:42-43) esta planta como *peganon* (πηγανον) este nome se continúa a empregar no grego moderno coma *apiganos* (απήγανος). Na taxonomía botánica actual *Peganum* denota un xénero moi afastado da arruda, denominado Zygophyllaceae.

## Usos 
miniatura|240px|Flores da arruda.
miniatura|240px|Froitos e sementes

### Culinario 
A ruda emprégase na cociña polo seu lixeiro toque entre proído e agre, aínda que o seu aroma é empregado en diferentes mollos ou mesturas alcólicas (a grappa italiana por exemplo ou a augardente de herbas galega). Emprégase moito en Etiopía para dar sabor ao café e na mestura de especies denominada berbere. Emprégase tamén nalgúns lugares de Italia para elaborar un mollo de tomate especial feito de olivas e alcaparras (en conxunción coa maiorana, o levístico e o alfábega).

Existen certos riscos de cociñar con arruda por mor á súa forte toxicidade.

### Medicinal 
En calquera caso débense empregar desta planta as follas frescas (acabadas de cortar); as secas son un pobre substituto. A arruda é unha planta con gran contido de vitamina C e por esta razón se considera antiescorbútica, con todo non é tan apropiada como a do limoeiro. Acostúmanse empregar en infusións como emenagoga, é dicir para provocar ou para deter a menstruación.

Cómpre usar en pequenas cantidades por mor á súa toxicidade.

* Amenorrea. 
* Espasmos gastrointestinais. 
* Parasitose. 
* varices ou hedras, hemorroides. 
* Por vía externa, para tratar a vitilixe e a leucodermia.
* Excelente para calmar a dor de ouvidos (otalxia).
* Dores estomacais (gastralxias).

;Contraindicacións:

Embarazo, lactación.

### Etnografía 
A ruda adoita empregarse coma unha das Herbas de San Xoán por se considerar máxica e para afastar os maos espíritos.

Xoán Sobreira Salgado na súa obra de 1790 *Vegetables de Galicia* achéganos un poema popular no que aparece a ruda:

*Tende-la ruda,

*tende-la sarja,

*tende-la herva,

*da frecha na casa.

## Fitofototoxicidade 
right|200px|miniatura|Bóchegas producidas polo efecto da ruda na pel e a exposición ao sol.
Aínda que serve para repeler insectos, cando se aplica a ruda sobre a pel pódese producir un efecto fotoirritante nalgúns casos. Contén varios aceites esenciais e alcaloides que poden causar extrema sensibilidade aos raios ultravioletas, coa aparición de bóchegas e lesións na pel.

## Taxonomía 
*Ruta graveolens* foi descrita por Carl von Linné e publicada en *Species Plantarum 1: 383*, aló polo ano 1753.
;Sinonimia:
* *Ruta hortensis* Mill.
* *Ruta divaricata* Ten.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
# Gleason, H. A. 1968. The Choripetalous Dicotyledoneae. vol. 2. 655 pp.&nbsp;In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S. (ed. 3). New York Botanical Garden, Nova York.
# Gleason, H. A. & A. Cronquist. 1991. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–lxxv, 1–910. New York Botanical Garden, Bronx.
# Hokche, O., P. E. Berry & O. Huber. 2008. Nuev. Cat. Fl. Vas. Venezuela 1–860. Fundación Instituto Botánico de Venezuela, Caracas, Venezuela.
# Jørgensen, P. M. & C. Ulloa Ulloa. 1994. Seed plants of the high Andes of Ecuador---A checklist. AAU Rep. 34: 1–443.
# Jørgensen, P. M. & S. León-Yánez. (eds.) 1999. Catalogue of the vascular plants of Ecuador. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 75: i–viii, 1–1181. 
# Marticorena, C. & M. Quezada. 1985. Catálogo de la Flora Vascular de Chile. Gayana, Bot. 42: 1–157.
# Munz, P. A. & D. D. Keck. 1959. Cal. Fl. 1–1681. University of California Press, Berkeley.
# Radford, A. E., H. E. Ahles & C. R. Bell. 1968. Man. Vasc. Fl. Carolinas i–lxi, 1–1183. University of North Carolina Press, Chapel Hill.
# Rusby, H. H. 1893. On the collections of Mr. Miguel Bang in Bolivia. Mem. Torrey Bot. Club 3(3): 1–67. 
# Scoggan, H. J. 1978. Dicotyledoneae (Saururaceae to Violaceae). 3: 547–1115. In Fl. Canada. National Museums of Canada, Ottawa.
# Small, J. K. 1933. Man. S.E. Fl. i–xxii, 1–1554. Publicado polo autor, Nova York.

### Ligazóns externas