Montañas Rochosas

As **Montañas Rochosas**, tamén coñecidas como as **Rochosas**, son unha importante cadea montañosa e o maior sistema montañoso de Norteamérica. As Montañas Rochosas esténdense 4 800 quilómetros, distancia en liña recta desde a parte máis setentrional do oeste do Canadá, até Novo México no suroeste dos Estados Unidos. Dependendo das distintas definicións entre Canadá e Estados Unidos, o seu extremo setentrional sitúase ou ben na cordilleira Terminal do norte da Columbia Británica, ao sur do río Liard e ao leste do val da Trincheira ou ben na faldra nororiental da cordillera de Brooks que dan ás costas do mar de Beaufort entre o río Canning e o Río Firth a través da fronteira entre Alasca e Yukón. O seu punto máis meridional atópase cerca do área de Albuquerque adxacente o rift do río Grande e ao norte das montañas Sandia-Manzano. Ao ser a porción máis oriental da cordilleira de América do Norte, as Rochosas distínguense das cordilleiras máis novas, desde o punto de vista tectónico, das Cascade e da Serra Nevada,   situadas máis ao oeste.

As Montañas Rochosas formáronse fai entre 80 e 55 millóns de anos durante a oroxenia Laramida, na que varias placas comezaron a deslizarse por baixo da placa norteamericana. O ángulo de subdución era pouco profundo, o que deu lugar a un amplo cinto de montañas que corría polo oeste de América do Norte. Desde entón, a actividade tectónica e a erosión dos glaciares esculpiron as Rochosas en espectaculares picos e vales. Ao final da última glaciación, os humanos empezaron a habitar a cordilleira. Tras as exploracións da cordilleira por parte de europeos, como sir Alexander Mackenzie, e angloamericanos, como os da expedición de Lewis e Clark, recursos naturais como os minerais e as peles impulsaron a explotación económica inicial das montañas, aínda que a cordilleira en si nunca experimentou unha densa poboación.

A maior parte dos cumes máis altos das Montañas Rochosas atópanse en Colorado, e ese estado ten unha elevación media superior a 2000 m. Os parques públicos e os terreos forestais protexen gran parte da cordilleira, e son destinos turísticos populares, especialmente para sendeirismo, acampada, montañismo, pesca, caza, ciclismo de montaña, motoneve, esquí e snowboard.

## Etimoloxía
[thumb|right|Os cumes da [Cordilleira Teton en Wyoming]]
O nome das montañas é un calco dun nome do algonquiano, concretamente do cree das chairas.   (transcrito orixinalmente ), literalmente «montaña rochosa / alp». A primeira mención do seu nome actual por un europeo foi no diario de Jacques Legardeur de Saint-Pierre en 1752, onde se chamaban «». Outro nome dado ao lugar polos Cree é  .
## Xeografía 
As montañas Rochosas son comunmente definidas como as que se estenden dende o río Liard, no sur de Columbia Británica, cara ao sur até a cabeceira do río Pecos un afluente do río Grande, en Novo México. Outras cordilleiras montañosas continúan máis aló deses dous ríos, pero estas non forman parte das Rochosas aínda que si da cordilleira Americana. A definición dos Estados Unidos das Rochosas, porén, inclúe ás montañas Cabinet e ás Salish de Idaho e Montana, mentres que as súas homólogas do norte do río Kootenai, as montañas Columbia, son consideradas un sistema distinto no Canadá, estendéndose cara ao oeste do gran val denominado fosa das montañas Rochosas, que corre ao longo da Columbia Británica dende o seu comezo no medio do val do río Flathead, ao oeste de Montana, ata a ribeira sur do río Liard. As Rochosas varían no seu ancho dende os 110 aos 480 quilómetros. Tamén ao oeste da fosa das Rochosas, cara ao norte e encarando a cordilleira Muskwa a través do val, está a cordilleira Stikine Ranges e as montañas Omineca do sistema das Interior Mountains da Columbia Británica. Unha pequena zona ao leste de Prince George, na Columbia Británica, no lado oriental do val, a chamada meseta McGregor Plateau, aseméllase ás Rochosas pero é considerada como parte da meseta interior.

O límite oriental das Rochosas está moi por riba das chairas interiores do centro de Norteamérica, e nel inclúense a cordilleira Front de Colorado, a cordilleira Wind River e as montañas Big Horn de Wyoming, as cordilleiras Absaroka-Beartoo e a fronte Rocky Mountain de Montana, e a cordilleira Clark de Alberta. No Canadá os xeógrafos definen tres grupos principais de cordilleiras: as cordilleiras Continental Ranges, as cordilleiras Hart e as cordilleiras Muskwa (as dúas últimas flanquean o río Peace, o único río que atravesa as Rochosas, e son coñecidas colectivamente como as Rochosas do Norte).

[miniatura|[Monte Elbert, o pico máis alto das Rochosas.]]

O límite occidental das Rochosas inclúe serras como a Wasatch, preto de Salt Lake City, e a Bitterroots, ao longo da fronteira entre Idaho e Montana. A Gran Conca e a meseta de Columbia separan esas sub-cordilleiras en distintos sistemas montañosos máis ao oeste, destacando entre elas Sierra Nevada, as cordilleiras Cascade e as montañas Coast. As Rochosas non se estenden dentro do Yukón ou Alasca, ou dentro do interior da Columbia Británica, onde o Sistema das Montañas Rochosas (pero non as montañas Rochosas) inclúen as montañas Columbia, que na súa parte sur son consideradas parte das Rochosas nos Estados Unidos. O Sistema das Montañas Rochosas nos Estados Unidos é unha rexión fisiográfica dese país; no Canadá coñécese como o Sistema do Leste.

As Montañas Rochosas destacan por conter os picos máis altos do centro de Norteamérica. O máis alto é o monte Elbert, localizado en Colorado, con 4.401 metros sobre o nivel do mar. O monte Robson, na Columbia Británica, con 3,954 m é a montaña máis alta das Rochosas canadenses.

A divisoria continental de América está localizada nas Montañas Rochosas e marca a divisoria hidrolóxica do continente americano, que separa, a un lado as concas que desaugan no océano Pacífico, e do outro as que desembocan no Atlántico. Triple Divide Peak (2.440 m), no Parque Nacional dos Glaciares, é así designado porque as augas que caen da montaña tamén van parar, ademais do Atlántico e o Pacífico, á baía de Hudson, no océano Ártico. Máis ao norte, en Alberta, o Athabasca e outros ríos alimentan a conca do Mackenzie, que desemboca no mar de Beaufort, tamén no Ártico.

A poboación humana non é moi densa nas montañas Rochosas, cunha media de catro persoas por quilómetro cadrado e poucas cidades con máis de 50&nbsp;000 habitantes. Porén, a poboación aumentou rapidamente nos estados da zona entre os anos 1950 e 1990. Nese período os habitantes de Montana aumentaron nun 35 %, e os de Utah e Colorado ao redor de 150 %. En varias vilas e comunidades das montañas a súa poboación chegou a dobrarse nos últimos 40 anos. Por exemplo, Jackson Hole, Wyoming, incrementouna un 260 %, pasando de 1244 a 4472 residentes en 40 anos.

Os ríos que corren das Rochosas desaugan en tres océanos diferentes: océano Atlántico, océano Pacífico e océano Ártico. Entre eles, pódense citar:
* Río Arcansas
* Río Athabasca
* Río Colorado
* Río Columbia
* Río Fraser
* Río Liard
* Río Missouri
* Río Peace
* Río Platte
* Río Grande
* Río Saskatchewan
* Río Snake
* Río Yellowstone
* Río Yukon

## Xeoloxía 
miniatura|dereita|Reserva nas Montañas Rochosas.
As rochas das montañas Rochosas formáronse antes de que as propias montañas fosen elevadas por forzas tectónicas. As máis antigas son rochas metamórficas do Precámbrico que formaron o núcleo do continente norteamericano. Tamén hai arxilita sedimentaria da mesma etapa, que se remonta a uns 1700 millóns de anos. Durante o Paleozoico, o oeste de Norteamérica estaba baixo un mar pouco profundo, que depositou moitos quilómetros de calcaria e dolomita.

No sur das montañas Rochosas, preto de onde actualmente está Colorado, esas rochas ancestrais alteráronse pola formación de montañas hai uns 300 millóns de anos, durante o Pensilvaniano. Esta formación conduciu ás antigas montañas Rochosas. Estas consistían principalmente en rochas metamórficas forzadas a elevarse a través de capas de calcaria depositada polo mar. As montañas erosionáronse durante o Paleozoico e o principio do Mesozoico, deixando extensos depósitos de rochas sedimentarias.

Os terranos comezaron a chocar coa marxe occidental de Norteamérica no Misisipiano (hai uns 350 millóns de anos), causando a oroxenia Antler. Durante 270 millóns de anos, os efectos da colisión de placas centráronse moi preto do límite da placa norteamericana, lonxe do oeste da zona das montañas Rochosas. Non foi ata hai 80 millóns de anos cando eses efectos comezaron a afectar ás Rochosas.

As actuais montañas xurdiron co fenómeno que os xeólogos denominan oroxenia Laramide, que tivo lugar entre hai 80 e 55 millóns de anos. Inmediatamente despois da oroxenia Laramide, as Rochosas eran como o Tíbet: unha alta meseta, de probablemente uns 6.000 metros sobre o nivel do mar. Nos últimos 60 millóns de anos a erosión afectou ás rochas máis altas, deixando ao descuberto as rochas máis vellas que se atopaban debaixo, e formando a paisaxe actual das Montañas Rochosas.

Períodos de glaciación sucedéronse dende o Plistoceno (hai 1,8 millóns - 70.000 anos) ata o Holoceno (hai menos de 11.000 anos). As idades de xeo deixaron as súas pegadas nas Rochosas, creando extensas formacións glaciares, como vales e circos glaciares. Episodios glaciares máis recentes son a glaciación Bull Lake que comezou hai uns 150.000 anos, e a glaciación Pinedale que durou ata hai uns 15.000-20.000 anos.
## Ecoloxía e clima 
Os factores medioambientais das Montañas Rochosas son moi variados. As Montañas Rochosas esténdense en latitude entre o río Liard na Columbia Británica (nos 59° N) e o río Grande en Novo México (nos 35° N). As pradarías sitúanse por baixo dos 550 m, mentres que o pico máis alto da cordilleira é o monte Elbert, con 4 400 m. As precipitacións oscilan entre 250 mm ao ano nos vales do sur os 1 500 mm ao ano localmente nos cumes setentrionais. As temperaturas medias de xaneiro poden oscilar entre os  en Prince George, Columbia Británica, ata os  en Trinidad, Colorado.
miniatura|right|As ovellas borrego (como este cordeiro) diminuíron drasticamente desde o asentamento europeo-americano das Montañas Rochosas.

O Servizo Xeolóxico dos Estados Unidos define dez zonas boscosas nas Rochosas. As zonas máis meridionais, cálidas ou secas defínense pola presenza de piñeiros piñoneiros/xenebreiros, pinos ponderosa ou carballos mesturados con piñeiros. Nas zonas máis setentrionais, frías ou húmidas, as zonas defínense pola presenza de abetos de Douglas, especies da cordilleira Cascade (como a cicuta occidental), pinus contorta/álamos temblóns, ou abetos mesturados con piceas. Preto da liña de árbores, as zonas poden consistir en piñeiros brancos (como piñeiro de cortiza branca ou piñeiro bristlecone); ou unha mestura de piñeiro branco, abeto e pícea que aparecen como krummholz en forma de arbustos. Por último, os ríos e canóns poden crear unha zona forestal única nas partes máis áridas da cordilleira.

As Montañas Rochosas son un hábitat importante para unha gran cantidade de fauna coñecida, como lobo, alce das Montañas Rochosas, alce occidental, cervo mulo e cervo de cola branca, antílope americano, cabra das Rochosas, borregos cimarróns, teixugos americanos, osos negros, osos grizzly, coiotes, linces canadenses, pumas norteamericanos e glutóns. As maiores mandas de alces de Norteamérica atópanse nos bosques dos contrafortes de Alberta na Columbia Británica.

Descoñécese o estado da maioría das especies das Montañas Rochosas, debido a que a información é incompleta. A colonización das montañas por parte dos europeos afectou negativamente ás especies autóctonas. Algúns exemplos de especies que diminuíron son o sapo occidental, a troita degolada, o esturión branco, a perdiz coliblanca, o cisne trompetero e o borrego cimarrón.

Na parte estadounidense da cordilleira, os depredadores máis importantes, como os osos pardos e as mandas de lobos, desapareceran das súas áreas de distribución orixinais, pero se recuperaron parcialmente grazas ás medidas de conservación e á reintroducción do lobo en Yellowstone. Outras especies en recuperación son o pigargo de cabeza branca e o falcón peregrino.

As minas abandonadas, cos seus ronseis de residuos mineiros e refugallos tóxicos, salpican a paisaxe das Montañas Rochosas. Un exemplo destacado é o de río Eagl, no centro-norte de Colorado, onde oitenta anos de extracción de zinc contaminaron profundamente o río e as súas beiras. As altas concentracións deste metal transportadas polas crecidas primaverais danaron as poboacións de algas, brión e troitas. Unha análise económica dos efectos da minería neste lugar revelou unha diminución do valor das propiedades, a degradación da calidade da auga e a perda de oportunidades recreativas. A análise tamén revelou que a limpeza do río podería xerar 2,3 millóns de dólares en ingresos adicionais procedentes do turismo recreativo. En 1983, o antigo propietario da mina de zinc foi demandado polo fiscal xeral de Colorado polos 4,8 millóns de dólares que custou a limpeza; cinco anos máis tarde, a recuperación ecolóxica era considerable.

As Montañas Rochosas conteñen varias cuncas sedimentarias ricas en xacementos de metano de carbón. O metano de xacementos de carbón é un gas natural que se orixina no carbón, xa sexa por acción bacteriana ou por exposición a altas temperaturas. O metano de xacementos de carbón fornece o 7 % do gas natural que se consome nos Estados Unidos. As maiores fontes de metano de xacementos de carbón das Montañas Rochosas atópanse na cunca de San Juan, en Novo México e Colorado, e na cunca do río Powder, en Wyoming. Estímase que estas dúas cuncas conteñen 38 billóns de pés cúbicos de gas. O metano de xacementos de carbón pódese recuperar deshidratando o xacemento de carbón e separando o gas da auga, ou inxectando auga para fracturar o carbón e liberar o gas (o que se coñece como fracturación hidráulica).

A agricultura e a silvicultura son industrias importantes. A agricultura inclúe a agricultura de secaño e de regadío e o pastoreo de gando. O gando trasládase con frecuencia entre os pastos de verán de gran altitude e os pastos de inverno de baixa altitude, unha práctica coñecida como "transhumancia".

### Turismo 
Constitúe un destino turístico moi popular, con diversos parques. No inverno, a principal actividade é o esquí en estacións como Aspen, Vail, Keystone, Breckenridge e Copper Mountain no Colorado. No Idaho, Sun Valley e no Utah, Snowbird.

## Notas 
## Véxase tamén
### Bibliografía
* 
* Hamp, Sidford F. (1899), *The treasure of Mushroom Rock: A story of prospecting in the Rocky Mountains*, United States: G. P. Putnam's Sons.
*