Fonoloxía

A **fonoloxía** (ás veces chamada co innecesario anglicismo **fonémica**) é a disciplina da Lingüística que estuda a función da materia fónica como constituínte dun sistema lingüístico; estuda os fonemas como unidades sonoras mínimas capaces de diferenciaren significados. A fonoloxía persegue o coñecemento e determinación dos sons puramente funcionais nas distintas linguas.

Tanto a fonoloxía como a fonética teñen como obxecto de estudo os aspectos sonoros do signo lingüístico e o nome das dúas deriva da palabra grega *phonos* ("voz" ou "son"). A fonoloxía estuda os sons desde o punto de vista da lingua, do sistema, da forma. Para a fonoloxía o son é unha unidade de lingua virtual, relevante e significativa que posúe un valor determinado. As unidades da fonoloxía, os fonemas, son abstractas, son sons inmateriais que son recoñecidos no seo dunha comunidade de fala.

:Por exemplo, nas palabras *vai* e *avó* as consoantes son distintas do punto de vista articulatorio e das características físicas, pois aínda que as dúas son bilabiais e sonoras, a primeira é oclusiva e a segunda fricativa. Son foneticamente dous sons diferentes. Malia todo, desde o punto de vista do sistema do galego esta diferenza non é distintiva e polo tanto ambas as dúas realizacións realizan un único fonema desde o punto de vista da fonoloxía. Noutros idiomas a distinción si podería ser pertinente. Así, por exemplo, a distinción entre e aberto e fechado é estudada pola fonoloxía en galego, pois hai palabras como presa (apuro e barraxe) que se diferencian por ese fonema, pero non o é en español, onde só é obxecto de descrición fonética.

Porén, ambas as dúas disciplinas están interconectadas, porque sen a fonoloxía non se podería descubrir o verdadeiramente sistemático da lingua e sen a fonética a fonoloxía non se podería ter desenvolvido. En canto a Fonética se ocupa de todas as variacións e de todas as posibilidades que ofrece a materia fónica, a fonoloxía ocúpase dos sons que posúen un valor diferenciador de significados.

A fonoloxía utiliza procedementos de estudo propiamente lingüísticos, como poden ser a conmutación ou estudo das relacións paradigmáticas e sintagmáticas na distinción de oposición e contraste.

## Os fonemas 
A fonoloxía estuda as unidades ideais que os falantes cren pronunciar ou ouvir e que reciben o nome de fonemas. Os fonemas son unidades funcionais constituídas por un conxunto de trazos relevantes, mentres que os sons realmente producidos van acompañados de trazos irrelevantes. En consecuencia, distínguense fonema e halófonos, ou posíbeis realizacións na fala.

A clasificación máis inmediata dos fonemas é entre vogais e consoantes, se ben nestas tamén se inclúen ás veces as líquidas e as glotais.

### Os alófonos 
Os alófonos pódense dar en distribución complementar ou libre. Os alófonos en distribución complementar son os que aparecen sempre en determinados contextos e non noutros: onde aparece unha variante non pode aparecer outra. Por exemplo, en galego o *b* oclusivo ([b]) dáse despois dunha pausa ou dunha nasal. O *b* fricativo ([β])aparece en todos os demais casos. Hai complementación entre unhas realizacións e outras, estoutras valen para uns casos e aqueloutras para outros.

Os alófonos en distribución libre non se exclúen, senón que na mesma posición se poden dar dúas realizacións: non hai complementariedade, senón superposición. É o caso da abertura das vogais, que pode variar moito.

As diferenzas fonolóxicas permiten que nunha lingua determinada se poidan distinguir significados. Os dous b de *vai* e *avó* non manteñen unha oposición distintiva, pero si /p/ e /b/ en todos os casos, aínda que estes fonemas en árabe son só alófonos e se confunden, como sucede co /l/ e o /r/ nalgunhas linguas asiáticas.

### Os trazos 
Un trazo diferencial é a diferenza mínima que opón dous fonemas. Os exemplos inclúen a abertura para as vogais ou a localización (labial, dental) nas consoantes. Os trazos son os constituíntes dos fonemas, de maneira que un fonema é un conxunto de trazos pertinentes pronunciados simultaneamente. O fonema non ten realidade concreta en si mesmo mais si ten un valor práctico porque é a unidade que o falante identifica, e non os trazos.

## Transcrición fonolóxica 
A transcrición fonolóxica é a representación dos valores dos fonemas nunha lingua dada, descartando os halófonos. O alfabeto máis estendido a nivel mundial é o Alfabeto Fonético Internacional, ou AFI, cuxa primeira versión apareceu en 1888 auspiciada pola *International Phonetic Association* ("Asociación Fonética Internacional" ou IPA, siglas que tamén se usan para se referiren ao alfabeto mesmo). Para o galego usouse até hai pouco unha adaptación do alfabeto fonético da *Revista de Filología Española*. Os fonemas transcríbense entre barras inclinadas.

## Notas