Takalik Abaj

O **Parque Arqueolóxico Nacional Takalik Abaj** (''Tak'alik Ab'aj* , antes denominado **Abaj Takalik**, escrito *'''Tak'alik A'baj' *** segundo a ortografía da Academia de Linguas Maias de Guatemala) é un xacemento arqueolóxico precolombiano en Guatemala. Antigamente era coñecido como **Abaj Takalik**, o seu antigo nome puido ser **Kooja*'. É un dos varios sitios de Mesoamérica con características tanto da cultura olmeca como da maia. O sitio floreceu nos períodos Preclásico e Clásico, desde o século IX a.C. ata polo menos o século X d.C., e foi un importante centro de comercio, comerciando con Kaminaljuyu e Chocolá. As investigacións revelaron que é un dos maiores sitios con monumentos esculpidos na chaira costeira do Pacífico. As esculturas de estilo olmeca inclúen unha posible cabeza colosal, petróglifos e outros. O sitio ten unha das maiores concentracións de escultura de estilo olmeca fóra do Golfo de México, e declarouse Patrimonio da Humanidade en 2023 debido á súa longa historia de ocupación. 

Takalik Abaj é representativo do primeiro florecemento da cultura maia que ocorrera arredor do ano 400 a. C. O sitio inclúe unha tumba real maia e exemplos de inscricións xeroglíficas maias que se atopan entre as máis antigas da rexión maia. Continúan as escavacións no sitio, a monumental arquitectura e a persistente tradición de escultura nunha variedade de estilos suxiren que o sitio tivo certa importancia.

Os achados no sitio indican contacto coa distante metrópole de Teotihuacan no Val de México e implican que Takalik Abaj foi conquistada por ela ou polos seus aliados. Takalik Abaj estaba ligado ás rutas comerciais maias de longa distancia que mudaron co tempo, pero permitiron á cidade participar nunha rede comercial que incluía as terras altas guatemaltecas e a chaira costeira do Pacífico desde México ata O Salvador.

Takalik Abaj era unha cidade considerable coa principal arquitectura agrupada en catro grupos principais repartidos en nove terrazas. Aínda que algunhas destas eran características naturais, outras eran construcións artificiais que requirían un enorme investimento en man de obra e materiais. O sitio contaba cun sofisticado sistema de drenaxe de auga e unha gran cantidade de monumentos esculpidos.

## Etimoloxía
''Tak'alik Ab'aj'' significa "pedra fita" na lingua maia kʼiche' local, combinando o adxectivo ''tak'alik* que significa "en pé" e o substantivo *abäj* que significa "pedra" ou "rocha". Inicialmente chamouse *Abaj Takalik* pola arqueóloga estadounidense Suzanna Miles, usando a orde de palabras en español. Isto era gramaticalmente incorrecto en kʼicheʼ; o goberno guatemalteco corrixiuno oficialmente a *Tak'alik Ab'aj'*. O antropólogo Ruud Van Akkeren propuxo que o nome antigo da cidade era Kooja, o nome dunha das liñaxes de elite de maior rango do Mam maia; *Kooja* significa "halo lunar".

## Localización
left|thumb|350px|alt=Takalik Abaj está situado no medio da área maia meridional. A masa terrestre limita co océano Pacífico ao suroeste, o golfo de México ao noroeste e o océano Atlántico ao leste, con Takalik Abaj preto do océano Pacífico.|Takalik Abaj en relación co corazón olmeca

O sitio atópase no suroeste de Guatemala, a uns 45 km da fronteira co estado mexicano de Chiapas e a 40 km do océano Pacífico.

Takalik Abaj atópase no norte dos municipio de El Asintal, no extremo norte do Departamento de Retalhuleu, a uns 190 km da Cidade de Guatemala. O sitio atópase entre cinco plantacións de café nos contrafortes máis baixos das montañas da Serra Madre, as plantacións de Santa Margarita, San Isidro Piedra Parada, Buenos Aires, San Elías e Dolores. Takalik Abaj aséntase sobre unha crista que vai de norte a sur, descendendo en dirección sur. Esta crista limita ao oeste co río Nimá e ao leste co río Ixchayá, ambos os dous que baixan desde as Terras Altas Guatemaltecas. O Ixchayá flúe nun profundo barranco, pero hai un punto de paso axeitado preto do sitio. A situación de Takalik Abaj neste punto de paso probablemente foi importante na fundación da cidade, xa que canalizaba importantes rutas comerciais a través do sitio e controlaba o acceso a elas.

[thumb|right|alt=Unha área despexada de terra espida chea de cascallos, con zonas elevadas á esquerda e á dereita e cuberta con metal corrugado sostido por postes de madeira|Escavacións do [xogo de pelota mesoamericano|xogo de pelota do Preclásico Medio en Takalik Abaj]]

Takalik Abaj atópase a unha altitude de aproximadamente 600 m sobre o nivel do mar nunha ecorrexión clasificada como bosque húmido subtropical. A temperatura varía normalmente entre 21 e 25 C e o índice de evapotranspiración potencial ten unha media de 0,45. A zona recibe precipitacións anuais elevadas, que varían entre 2136 e 4372 mm, cunha precipitación media anual de 3284 mr.  A vexetación local inclúe a Pascua de Montaña (*Pogonopus speciosus*), Chichique (*Aspidosperma megalocarpon*), Tepecaulote (*Luehea speciosa*), o caulote ou olmo antillano (*Guazuma ulmifolia*), Hormigo (*Platymiscium dimorphandrum*), decro mexicano (*Cedrela odorata*), Breadnut (*Brosimum alicastrum*), Tamarind (*Tamarindus indica*) e Papaturria (*Coccoloba montana'').

Unha estrada, denominada 6W, pasa polo sitio e vai 30 km desde a cidade de Retalhuleu ata Colomba Costa Cuca no departamento de Quetzaltenango. Hai algúns indicios nas crónicas indíxenas de que os habitantes do sitio puideron ser os Yoc Cancheb, unha rama do maia Mam.

## Historia
O sitio tivo unha longa e continua historia de asentamentos, cun período de ocupación principal que se estendeu desde o Preclásico Medio ata o Posclásico. A ocupación máis antiga coñecida en Takalik Abaj data de finais do Preclásico Inferior, . Non obstante, non foi ata o Preclásico Medio-Tardío que comezou o seu primeiro florecemento real cun aumento notable nas construcións arquitectónicas.

### Historia moderna
O primeiro relato publicado apareceu en 1888, escrito por Gustav Bruhl. O etnólogo e naturalista alemán Karl Sapper describiu a Estela 1 en 1894 despois de vela xunto á estrada pola que viaxaba.

Walter Lehmann comezou o estudo das esculturas de Takalik Abaj na década de 1920. Designouse oficialmente como Patrimonio da Humanidade pola UNESCO en 2023 baixo o nome de "Parque Arqueolóxico Nacional Tak'alik Ab'aj".

## Notas 
### Referencias 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* http://www.mcd.gob.gt
* http://www.patrimonio.260mb.org
* Historia y Galería de Fotos