Armadillos

A dos **dasipódidos** (*Dasypodidae*) é unha familia de mamíferos placentarios, a única da orde dos cingulados, que comprende animais americanos coñecidos comunmente como **armadillos**, caracterizados por posuíren unha coiraza dorsal formada por placas xustapostas, ordenadas polo xeral en filas transversais, pola súa cola bastante longa e as extremidades curtas.

## Nomes comúns 
Os integrantes desta familia reciben diversos nomes, sendo o máis común o de **armadillo**; tamén son chamados (ás veces dependendo da especie) **quirquincho** (do quechua *kirkinchu* no Perú, Bolivia, Arxentina e Chile), **cusuco** (en Nicaragua, Costa Rica, O Salvador e Honduras), **mulita** (na Arxentina e o Uruguai), tatú (**tatú**, tatú carreta) en Paraguai e o Uruguai, **peludo** (na Arxentina, Chile e o Uruguai), **tatú**, **piche** (na Arxentina, Chile, Paraguai e o Brasil), **cachicamo** (en Colombia e Venezuela) e **jerre-jerre** na costa caribeña de Colombia. Os nomes usados en portugués son tatu e armadilho.

## Características 
[miniatura|240x240px|Quirquincho ou pichi, armadillo da especie *[Zaedyus pichiy* na península Valdés.]]

Os armadillos son mamíferos moi fáciles de recoñecer, distinguibles por teren unha armadura formada por placas óseas cubertas por escudos córneos que lles serven como protección, e que nalgúns xéneros permiten ao animal enrolarse en forma de bóla. Externamente parécense un pouco aos pangolíns, mamíferos de África e Asia cubertos de enormes escamas ou placas, e que teñen hábitos similares. Esta é a razón pola cal foron clasificados na mesma orde no pasado, pero actualmente é claro que non están emparentados, pertencendo os armadillos á superorde dos xenartros (e orde dos cingulados) moi afastados filoxeneticamente, dos pangolíns, que están hoxe clasificados na orde dos folidotos.

Os armadillos separáronse moi pouco do plan ancestral mammaliano e son un grupo moi antigo, xa diferenciado no paleoceno. (*Dasypus novemcinctus*), a única que chega até os Estados Unidos desde o sur. Esta especie e *Cabassous centralis* son as únicas que teñen unha área de distribución que se estende fóra de América do Sur, onde habitan todas as especies da familia e, segundo o rexistro fósil coñecido, son o lugar de orixe.

## Bioloxía e ecoloxía 
Os armadillos son nocturnos e cavadores. Son insectívoros omnívoros e necrófagos propios da zona tropical de Centroamérica e Suramérica.

## Relacións dos armadillos co home 
[miniatura|240x240px|No mapa de [Alonso de Ovalle de 1646 o **quirquincho** aparece practicamente como un ser fabuloso, acompañado de homes con colas e monstros mariños.]]
A súa casca é usada para a elaboración de charangos, os cales teñen un gran valor comercial.
[miniatura|240px|*[Priodontes maximus*.]]
En Tabasco (México) o armadillo de nove bandas coñécense como *"jueche"* e adoitaba utilizarse para consumo humano ata que se declarou en perigo de extinción.

En Centroamérica, este armadillo é coñecido como *cusuco*. A pesar de que no Salvador relaciónase coa lepra (posto que a pel do seu bandullo parece contela) é consumido por algúns dos seus habitantes, especialmente na cidade de San Alejos, Departamento de San Miguel. O cusuco tamén se consome polo menos en Honduras e Nicaragua.

A súa carne utilízase para consumo humano e dado o seu sabor e concoñécese como o "sete carnes", pois a súa carne aseméllase ás de pito, coello e porco. Os campesiños adoitan desosar o animal e preparar a carne dentro da casca para consumila asada, frita ou guisada. Despois de fritila na casca, mastígase de maneira semellante ao chicharrón ou coiro do porco.

A casca e a cola son utilizadas para prácticas medicinais tradicionais. Estas déixanse torrar e móense até quedar en po, o cal férvese en auga, e este "caldo" bébeno as mulleres "primeirizas" (primeiro embarazo), co que curan as molestias que este causa. Segundo moitos campesiños, a asma cúrase bebendo sangue de armadillo recentemente degolado e, para disimular o mal sabor, pásase cun grolo de augardente.

O armadillo pode ser portador de certos microorganismos que producen no home enfermidades como o Mycobacterium leprae, bacteria causante da lepra. Así mesmo, considéraselle reservorio de protozoos flaxelados da especie *Trypanosoma cruzi*, que causa nos humanos, especialmente en nenos, unha doenza moi grave chamada enfermidade de Chagas.

Dada a importancia sanitaria antedita, en Venezuela lexíslase desde 1982 para vedar a caza desta especie, ademais do *Priodontes maximus*, que é o armadillo xigante, e do *Dasypus sabanicola* ou cachicamo sabanero, o máis común en Venezuela.

En Europa, os Estados Unidos de América, México e Venezuela fanse estudos cos armadillos a fin de encontrar medicamentos para tratar, ademais das enfermidades citadas, outras como a leishmaniose e a febre amarela.

Existe unha cidade que debe o seu nome a este animal, Ayutuxtepeque, que significa "outeiro de armadillos ou cusucos".

## Taxonomía 
### Descrición 
A familia foi descrita en 1821 polo naturalista inglés John Edward Gray, no seu traballo "On the naturel arrangement of vertebrose animal", publicado en *London Med. Repos*., **15**: 296-310.

### Etimoloxías 
O nome científico da familia, *Dasypodidae*, fórmase, como é habitual, sobre a base do xenitivo do nome do seu xénero tipo, neste caso *Dasypus*, engadínolle a desinencia do latín científico *´-idae* (tirado do grego antigo είδος *eídos*, "semellante"), propia dos nomes das familias de animais).

En canto ao nome do xénero, *Dasypus*, é unha adaptación do neoloxismo do grego antigo δασύπους *dasýpous* (literalmente "o de pés peludos", construído polo primeiro elemento *dasy-* (tirado do grego δασύς *dasýs*, "denso, mesto, peludo"), e o segundo elemento *-pus* (do grego πούς *poús*, "pé, pata").

### Clasificación 
A familia dos dasipódidos subdivídese en tres subfamilias, con nove xéneros actuais e numerosos xéneros extintos.

**Nota:** na relación exposta a continuación indícanse só os xéneros e as especies actualmente viventes.

[miniatura|220px|*[Dasypus hybridus*.]]
[miniatura|220px|*[Dasypus septemcinctus* taxidermizado.]]
[miniatura|220x220px|*[Chlamyphorus truncatus*, o pichiciego.]]
[miniatura|220px|*[Euphractus sexcinctus*.]]
[miniatura|220px|*[Tolypeutes matacus*.]]
miniatura|220px|*Tolypeutes matacus* enrolado.

'*Subfamilia *Dasypodinae'''*
* *Dasypus*
** *Dasypus novemcinctus*
** *Dasypus septemcinctus*
** *Dasypus hybridus*
** *Dasypus sabanicola*
** *Dasypus yepesi*
** *Dasypus kappleri*
** *Dasypus pilosus*
*'Subfamilia *Euphractinae*'*
* *Calyptophractus*
** *Calyptophractus retusus*
* *Chaetophractus*
** *Chaetophractus vellerosus*
** *Chaetophractus villosus*
** *Chaetophractus nationi*
* *Chlamyphorus*
** *Chlamyphorus truncatus*
* *Euphractus*
** *Euphractus sexcinctus*
* *Zaedyus*
** *Zaedyus pichiy*
*'Subfamilia *Tolypeutinae*'*
* *Cabassous*
** *Cabassous chacoensis*
** *Cabassous tatouay*
** *Cabassous unicinctus*
** *Cabassous centralis*
* *Priodontes*
** *Priodontes maximus*
* *Tolypeutes*
** *Tolypeutes tricinctus*
** *Tolypeutes matacus*

### Filoxenia 
Relacións filoxenéticas dos dasipódidos, segundo Delsuc *et al*. 2003.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Kowalski, Kazimierz (1981): *Mamíferos. Manual de teriología*. Madrid: H. Blume Ediciones. ISBN 84-7214-229-9, pp.&nbsp;338–340.
* McKenna, Malcolm C. & Bell, Susan K. (1997): *Classification of Mammals Above the Species Level*. Nova York: Columbia University Press. ISBN 0-231-11013-8.
* Nowak, Ronald M. (1999): *Walker's Mammals of the World*. 6ª ed. Baltimore, Maryland, EE. UU.: The Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-5789-8.
* VV. AA. (1968): *Enciclopedia Salvat de las ciencias. Tomo 6. Animales vertebrados*. Pamplona: Salvat, S. A. de Ediciones, pp.&nbsp;86–88.
* Wilson, D. E. & Reeder, D. M., eds. (2005): *Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference*, 3rd ed. Baltimore, Maryland, USA: The Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8221-0.

### Outros artigos 
* Mamíferos
* Desdentados
* Cingulados

### Ligazóns externas 
* *Dasypodidae* Gray, 1821  en Fossilworks. 
* *Dasypodidae* na ADW. Con abundantísima información, imaxes e bibliografía 
* *Dasypodidae* na EOL.
* Especies de dasipódidos na *Lista vermella* da UICN. Versión 2015-4. 
* *Dasypus* en Nahuatlahtolli. *Nauatl. coſa que ſuena bien, aſsi como campana &c. o hombre ladino''. Información sobre o nome do xénero , con citas en náhuatl e castelán.