open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ambloplites rupestris

***Ambloplites rupestris*** é unha especie de peixe de auga doce nativo da parte centro-oriental de América do Norte. Este peixe de ollos vermellos pertence á familia Centrarchidae da orde Centrarchiformes e pode distinguirse doutras especies similares polas seis espiñas da súa aleta anal (outras especies da familia teñen só tres).

## Distribución 
miniatura|Distribución nativa e introducida nos Estados Unidos
Son peixes nativos do sistema do río San Lourenzo e os Grandes Lagos, a porción superior e media da cunca do río Mississippi en América do Norte desde Québec a Saskatchewan no norte e cara ao sur ata Missouri e Arcansas, ao sur ata o río Savannah, e cara ao leste ata o estado de Nova York a través de Kentucky e Tennessee á parte norte de Alabama e Xeorxia e a Florida no sur. Tamén se atopou no sistema do río Nueces en  Texas. Unha poboación introducida no río Loira de Francia entre 1904 e 1910 estase automantendo con éxito, pero non se espallou invasivamente, pasados xa máis de cen anos.

## Descrición 
miniatura|esquerda|*A. rupestris* no acuario de Québec
Teñen aspecto similar ao *Micropterus dolomieu*, pero adoitan ser bastante máis pequenos. Características identificativas son as seguintes: as súas dúas aletas dorsais teñen procións unidas por raios brandos e espiñas, boca grande, seis espiñas anais, ollos vermellos e filas de manchas escuras nos laterais do corpo. A coloración do corpo vai de marrón dourado a oliva cun ventre de cor de prateada a branca e teñen a capacidade de cambiar rápido de cor para camuflarse co medio que os rodea. Esta característica camaleónica permítelles prosperar na súa ampla área de distribución.

## Hábitat 
Prefiren lagoas de regatos e ribeiras de lagos claras, rochosas e con vexetación. As ribeiras rochosas dos lagos e encoros do noroeste son un hábitat común para eles. Os seus hábitats favoritos conteñen algo de vexetación con fondos rochosos e augas de frías a cálidas.

## Reprodución 
miniatura|Exemplar capturado no sueste de Michigan.
Están maduros sexualmente aos 2 ou 3 anos de idade. Son polixinandros, e os machos e as femias teñen múltiples parellas durante a estación reprodutora. A desova prodúcese de abril a inicios de xuño en augas cálidas entre 12-15 °C, e as femias poñen de 2.000 a 11.000 ovos. Como resultado, os machos poden facerse moi agresivos cando pretenden defender o seu territorio e atraer e conservar as femias. Non realizan cortexos, así que a femia entra no niño e únese ao macho no seu comportamento circular. Tanto a femia coma o macho liberan simultaneamente os gametos no niño.

## Confusións 
*Ambloplites constellatus* e *Ambloplites ariommus* son parecidos a esta especie, pero considerados especies separadas.
Rafinesque asignou orixinalmente este peixe ao xénero *Bodianus,* que é un xénero de lábridos mariños.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* 
* 
*
*
Próxeno de Atarneo

**Próxeno de Atarneo** (en grego antigo: Πρόξενος ὁ Ἀταρνεύς) foi o titor de Aristóteles despois da morte dos seus pais. Próxeno educou a Aristóteles uns dous anos antes de envialo a Atenas á Academia de Platón. Viviu en Atarneo, unha cidade en Asia Menor.

Próxeno casou coa irmá maior de Aristóteles, Arimnesta, coa que tivo unha filla de nome Hero e un fillo chamado Nicanor. O fillo de Hero, Calístenes de Olinto, converteríase máis tarde nun estudante e colaborador de Aristóteles. Nicanor finalmente casou coa súa curmá Pitias a Nova, filla de Aristóteles.

## Referencias 
* Dióxenes Laercio, *Vida de Aristóteles*. *Traducido por* C.D. *Yonge*.
* Eduard Zeller, *Aristotle and the Earlier Peripatetics* (1897).
Árabe estándar moderno

[miniatura|Bandeira da [Liga Árabe, cuxos estados teñen o árabe estándar moderno como lingua oficial.]]
O **árabe estándar moderno** (MSA; en árabe: اللغة العربية الفصحى latinizado: '''', "a máis elocuente lingua árabe") é unha variante do árabe clásico que se desenvolveu artificialmente a partir do renacemento literario coñecido como Al-Nahda que experimentou o mundo árabe a partir da segunda metade do século XIX. O árabe literario ou estándar moderno xorde do intento realizado especialmente na zona oriental do Máshreq de revitalizar a lingua culta (cuxo nivel caera bastante desde a época clásica) e de evitar a completa fragmentación lingüística dos árabes en comunidades de falantes mutuamente inintelixibles (árabe dialectal).

O árabe estándar moderno é unha versión suavizada, máis sinxela e posta ao día en vocabulario e expresións, do árabe da literatura clásica árabe. Esta versión de árabe culto moderno é a que predomina nos medios de comunicación escritos e falados.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Holes, Clive (2004) Modern Arabic: Structures, Functions, and Varieties Georgetown University Press. ISBN 1-58901-022-1
Only on Earth

***Only on Earth*** é un documental de 2025 dirixido pola directora danesa Robin Petré. O filme documenta unha viaxe ao sur de Galiza, maiormente ao Rosal, unha das zonas máis propensas aos incendios forestais de Europa, onde tanto humanos como animais loitan por facer fronte ao verán máis caloroso e seco rexistrado.

Esta coprodución hispano-danesa foi seleccionada na sección Generation Kplus no 75º Festival Internacional de Cinema de Berlín, onde tivo a súa estrea mundial no 15 de febreiro 2025.

## Resumo 
*Only on Earth explora* unha das rexións máis propensas aos incendios de Europa, de Galiza até o interior de Portugal e a Meseta Central na Península Ibérica, durante un verán de calor e seca extremas (o do ano 2023). O documental, gravado en lingua galega e castelán, segue a catro persoas (un vaqueiro, unha veterinaria, un bombeiro e unha familia de agricultores na primeira liña) que traballan para protexer os seus fogares, as súas tradicións e o seu medio ambiente. Tamén destaca o papel vital dos cabalos salvaxes autóctonos na mitigación dos danos causados polos incendios forestais.

## Aparicións 
* Xan, o bombeiro forestal
* Eva, a veterinaria especializada en cabalos
* Pedro, o rapaz de dez anos que soña con ser gandeiro
* Cristina, labrega que colabora apagando incendios 

## Produción 
A película, dirixida por Robin Petré, está producida por Carles Brugueras, Malene Flindt Pedersen, Signe Skov Thomsen e Marieke van den Bersselaar, baixo os selos de Hansen & Pedersen Film og Fjernsyn e Polar Star Films.

## Estrea 
*Only on Earth* estreouse mundialmente o 15 de febreiro de 2025, como parte do 75º Festival Internacional de Cinema de Berlín, dentro da sección Generation Kplus. Tamén foi seleccionado para competir na sección de Documentais do Festival de Cinema de Londres BFI 2025 polo Premio Grierson ao Mellor Documental e proxectarase o 10 de outubro de 2025.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Incendio forestal
* Incendios en Galiza
* *O que arde*
### Ligazóns externas 
* *Only on Earth* en Hansen & Pedersen
* *Only on Earth* en Berlinale
Javon Jackson

**Javon Anthony Jackson**, nado en Carthage (Missouri) o 16 de xuño de 1965 é un saxofonista tenor e compositor de jazz.

## Traxectoria 
O saxofonista tenor e pedagógo Javon Jackson medrou na cidade de Denver, dirixe actualmente o Jackie McLean Institute of Jazz Studies da Hartt School na Universidade de Hartford, en Connecticut. 

Jackson estableceu relacións con numerosas figuras do jazz na súa carreira como Sonny Rollins e co finado Charlie Hadens. E fixo un loable esforzo por traer a varios artistas e intérpretes para falar cos seus alumnos no Instituto McLean.

Foi así como coñeceu á célebre poeta Nikki Giovanni, e a súa aparición na escola serviu de inspiración para o novo e sentido álbum de Jackson, "The Gospel According to Nikki Giovanni" (O Evanxeo segundo Nikki Giovanni).

Con 23 discos como líder de banda curou unha mistura de tradición e neo-jazz, o seu jazz catalógase como música fusión entre o hard bop con influencias de soul e funk.

Na súa carreira destaca a entrada no cine como actor intérprete de Illinois Jacquet na película Malcolm X de Spike Lee.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* *Zoot Allures*, canción orixinal de Jackson do ano 1996, en youtube
Santuario do Sameiro

O **Santuario da Nosa Señora do Sameiro** (en ), tamén chamado **Santuario do Sameiro** ou **Santuario da Inmaculada Concepción do Monte do Sameiro**, é un santuario mariano localizado en Braga, no Cávado (Rexión Norte).

O santuario foi fundado polo vicario de Braga, o padre Martiño Antonio Pereira da Silva, natural de Semelhe, que en 1869 fixo colocar no cumio do monte unha imaxe da Nosa Señora da Concepción. Este templo constitúe un dos maiores centros de devoción mariana de Portugal, xunto co Santuario de Fátima, na Cova da Iria, e o Santuario da Nai Soberana, en Loulé.

Concluído xa entrado o século XX, destaca no seu interior o altar maior en granito branco puído, ben como o sagrario de prata. Fronte ao edificio érguese unha impoñente e vasta escalinata, que conta no seu cume con dous altos piares: o primeiro deles soporta unha estatua da Virxe María, e o segundo unha do Sagrado Corazón de Xesús.

## Historia 
O 14 de xuño de 1863 púxose a primeira pedra para un monumento en honra da Inmaculada Concepción de María no monte Sameiro, que na actualidade se atopa en Santa Marta das Cortizas (Esporões). Este monumento foi beicido e inaugurado o 28 de agosto de 1869, cunha imaxe de Emidio Carlos Amatucci. Porén, a construción dunha capela non se iniciou até o 31 de agosto de 1873, en conmemoración do Concilio Vaticano Primeiro e o dogma da infalibilidade pontificia. Posteriormente, o 8 de agosto de 1877, establecéronse os estatutos da Confraría da Inmaculada Concepción do Monte Sameiro. Un ano despois, o 7 de agosto de 1878, chegou a Braga a imaxe da Nosa Señora do Sameiro, obra do escultor italiano Eugenio Maccagnani. Non obstante, non chegou a instalarse no interior da capela até o 29 de agosto de 1880, un día despois de ser consagrada.

Tres anos despois, o día 9 de xaneiro, o monumento foi destruído por causas descoñecidas. As teorías varían entre o efecto dun raio, un temporal que afectou a unha estrutura xa precaria, ou un acto de vandalismo. Iniciouse así o proceso de creación dun novo monumento, inaugurado definitivamente o 9 de maio de 1886. O 31 de agosto de 1890 principiou a construción do actual santuario, que o 12 de xuño de 1904 foi coroado por Xosé Macchi, delegado especial do papa Pío X.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*  

### Outros artigos 
* Santuario do Bom Jesus do Monte
Luleå HF/MSSK

O **Luleå HF/MSSK**, comunmente chamado **Luleå HF**, é un equipo profesional feminino de hóckey sobre xeo con sede nas localidades de Luleå e Piteå, que compite na Svenska damhockeyligan (SDHL), a máxima categoría do hóckey sobre xeo feminino sueco.

O Luleå HF/MSSK xoga a maior parte dos seus partidos como local no Coop Norrbotten Arena de Luleå, algúns no LF Arena de Piteå, o resto en Lulebohallen ou noutras localidades do Condado de Norrbotten.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Sitio web
Nicanor (sobriño de Aristóteles)

**Nicanor** (en grego antigo: Νικάνωρ, *Nicánor*) foi o sobriño e xenro de Aristóteles, ademais do seu executor testamentario.

## Biografía 
Foi fillo de Próxeno de Atarneo e Arimneste, a irmá de Aristóteles, sendo por tanto, sobriño do filósofo estaxirita. Tamén virou no seu xenro despois da súa morte, como informa no testamento do filósofo segundo Dióxenes Laercio, tendo como esposa á súa filla Pitias a Nova. Nicanor tamén foi nomeado administrador do patrimonio da súa esposa, herdado do seu defunto pai, e o de Nicómaco, fillo de Aristóteles e a súa amante Herpilis, ata que este alcanzase a maioría de idade. Nicanor morreu pouco tempo despois do matrimonio, sendo executado en 317 a. C. por Casandro. Teofrasto ficou ao cargo dos fillos de Aristóteles.

O feito de que Aristóteles menciona nos seus últimos desexos que os outros executores testamentarios deben coidar de Herpilis, Pitias a Nova e Nicómaco "ata o regreso de Nicanor" indica que este non se atopaba en Calcis no momento do falecemento do filósofo.

Algúns estudosos identifícano co funcionario macedonio Nicanor, mais  outros afirman que son dous individuos diferentes.

## Notas
Herpilis

**Herpilis de Estaxira** (en ) foi unha amante de Aristóteles despois da morte da súa esposa Pitias (Herpilis era posiblemente unha antiga escrava serventa de Pitias). 

## Vida 
Herpilis foi pouco mencionada nas biografías antigas de Aristóteles debido á súa baixa reputación. Crese que foi unha concubina de Hermias de Atarneo.

É descoñecido se Aristóteles e Herpilis casaron nalgún momento, pero tiveron un fillo, chamado Nicómaco, chamado así polo pai de Aristóteles. Nicómaco era moi novo cando Aristóteles escribiu o seu testamento, como se pode ver no feito de que Nicanor, sobriño de Aristóteles pola súa irmá maior Arimneste, foi nomeado titor de Nicómaco ata que este alcanzase a súa maioría de idade. Tamén no seu testamento outorgou a Herpilis numerosas subministracións e posiblemente a súa liberdade.

## Referencias
Lê Ðức Thọ

**Lê Ðức Thọ** (en vietnamita: *Lê Ðức Thọ*, ), nado en Hà Nam o 14 de outubro de 1911 e finado en Hanoi o 13 de outubro de 1990, foi un revolucionario comunista, militar e político vietnamita, galardoado xunto con Henry Kissinger co Premio Nobel da Paz en 1973, mais el rexeitouno.

## Traxectoria 
### Mocidade 
Naceu o 14 de outubro de 1911 na provincia vietnamita de Nam Ha co nome de Phan Đình Khải. En 1930 foi un dos fundadores do Partido Comunista de Indochina. Por isto as forzas coloniais francesas o aprisionaron desde 1930 até 1936, e outra vez entre 1939 e 1944. Desde a súa liberación axudou ao Viet Minh, o movemento vietnamita de liberación nacional contra o colonialismo frances, até que se asinaron os Acordos de Xenebra en 1954. Dende aquel momento liderou o Politburó *Lao Dong* do Partido dos Traballos de Vietnam, que actualmente é o Partido Comunista de Vietnam. Le Duc Tho coordinou a insurxencia comunista contra o goberno do Vietnam do Sur que comezou en 1956.

### Acordos de Paz de París 
A guerra de Vietnam desenvolveuse a partir de 1960 entre guerrilleiros nacionalistas e comunistas en Vietnam do Sur co apoio activo de Vietnam do Norte. En 1964 os Estados Unidos interviñeron no conflito, creando a guerra internacionalmente coñecida de hoxe en día. Entre 1968 e 1973 realizáronse diversas roldas de negociacións entre ambas as partes en París, nalgunhas ocasións publicamente e outras de maneira privada.

Mentres Xuan Thuy foi o representante da República Democrática de Vietnam nas conferencias de París, Le Duc Tho e Henry Kissinger, secretario de estado do Goberno dos Estados Unidos, levaron a cabo unhas conversacións secretas que comezaron en febreiro de 1970 e que permitiron o alto o fogo nos Acordos de París do 27 de xaneiro de 1973. Nestes, aínda que a presenza estadounidense en Vietnam do Sur manteríase, garantíanse eleccións democráticas e libres e a futura reunificación do país.

O 27 de xaneiro é globalmente recoñecido como a data de promulgación dos acordos de paz, pero as negociacións continuaron por necesidade. Porén, os bombardeos continuaron en 1973 en diversas rexións de Vietnam do Norte, violándose desta maneira os acordos de paz de París por ambas as dúas partes. En xuño dese ano Le Duc Tho e Kissinger reuníronse outra vez en París para asinar un comunicado de axuda mutua e para pór en práctica todos os acordos previos.

En 1973 o Instituto Nobel concedeu a Le Duc Tho e a Henry Kissinger o Premio Nobel da Paz *polos esforzos nos acordos de paz que puxeron fin á guerra de Vietnam*. Porén, Le Duc Tho negouse a aceptar o premio argumentando que Vietnam aínda non estaba en paz, pero Kissinger aceptouno e conservouno. Morreu o 13 de outubro de 1990 a causa do cancro, en Hanoi.
El Ataúd

***El Ataud*** foi un periódico editado en Ourense en 1903.
## Historia e características 
Subtitulado *Periódico muerto destinado a hacer entrar en caja a todos los seres humanos*, apareceu en 1903. Periódico satírico-humorístico editado na imprenta de Agustín Moldes.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lista de publicacións impresas da provincia de Ourense
Centro de Supercomputación de Barcelona

O **Centro de Supercomputación de Barcelona** é un centro público de investigación situado en Barcelona, Cataluña. É a sede de MareNostrum, unha supercomputadora baseada en Intel Xeon Platinum de 13,7 petaflops, que tamén inclúe grupos de tecnoloxías emerxentes. En xuño de 2017 ocupou o posto 13º no mundo, despois, ⁣en novembro de 2022, caeu ao posto 88º. Espérase que albergue unha das primeiras computadoras cuánticas de Europa.

## Localización 
O centro está situado na antiga capela Torre Girona, no *Campus Nord* da Universidade Politécnica de Cataluña (UPC), e foi fundada o 1 de abril de 2005. Está xestionado por un consorcio composto polo Ministerio de Ciencia e Innovación (60%), o Goberno de Cataluña (30%) e a UPC (10%).

## Notas
Centro Singular de Investigación en Tecnoloxías Intelixentes

O **Centro Singular de Investigación de Tecnoloxías Intelixentes** (**CiTIUS**) é un centro de investigación situado en Santiago de Compostela, que investiga as tecnoloxías da información e, máis concretamente, as tecnoloxías intelixentes.

O CiTIUS pertence á Rede de Centros Singulares de Investigación (RCSI) da Universidade de Santiago de Compostela, do mesmo xeito que o CiQUS e o CiMUS.

## Historia 
As raíces desta organización están no "Grupo Estratéxico CiTIUS" fundado en 2009, tras o cal se fundou o *Centro Singular de Investigación en Tecnoloxías da Información* en 2010, e en 2012 trasladáronse ás súas instalacións no Campus Vida.

En 2019, decidiuse cambiar o nome a *Centro Singular de Investigación para Tecnoloxías Intelixentes* e centrarse no campo de estudo das tecnoloxías intelixentes, un mercado en continua expansión.

A tecnoloxía desenvolvida neste centro levou á fundación de dúas empresas: Situm Technologies, unha empresa que ofrece localización e posicionamento en interiores a través do teléfono móbil, e Imagames, unha empresa que permite a creación de aplicacións interactivas para facilitar a formación de empregados e como estratexia de mercadotecnia para fidelizar os clientes.

## Investigación 
O CiTIUS céntrase nas seguintes liñas de investigación:

* Aprendizaxe automática
* Computación avanzada
* Saúde electrónica
* Procesamento aproximado
* Robots persoais
* Sensores autónomos
* Tecnoloxías da linguaxe natural
* Visión artificial

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Centro Singular de Investigación en Química Biolóxica e Materiais Moleculares (CIQUS)
* CIMUS
Peio Arreitunandia

**Peio Arreitunandia Quintero**, nado en Carbia (Vila de Cruces) o 24 de xullo de 1974 e finado en Mutriku o 26 de agosto de 2025, foi un ciclista profesional galego.

## Traxectoria 
Fillo de pai vasco e nai galega, naceu en Carbia. Residiu dende a súa xuventude na localidade guipuscoana de Mutriku. Empezou como profesional na tempada de 1999 co equipo Euskaltel-Euskadi.

## Palmarés 
**2001**
*Volta a Palencia  e 3 etapas.

**2003**
* 1 etapa da Volta a Portugal

**2005**
* 1 etapa da Volta a Múrcia
* 1 etapa da Euskal Bizikleta
## Notas
Josep María Gascón

**Josep María Gascón Ramírez**, nado en Amer (provincia de Xirona) en 1974, é un avogado e directivo catalán. Experto en liderado, foi directivo en multinacionais, na administración pública catalá e en diversos consellos de administración.  É ensaísta e poeta e colabora en varios medios. Recibiu varios premios e recoñecementos.

## Traxectoria 
Estudou música na súa vila natal, de forte tradición musical, co mestre Pere Fontàs. Na adolescencia fundou o grupo de rock Punts Suspensius, do que foi letrista da maioría das cancións, plasmando nelas a súa conexión coa poesía. Un accidente de coche deixouno un ano convalecente, período no que profundou na escritura e publicou un libro de poesía. Tras a súa recuperación, o seu rumbo profesional deu un xiro e dedicouse ao mundo do dereito e a empresa.

Traballou como avogado na firma Cuatrecasas e en 2004 converteuse no director fiscal en España e Portugal de Solvay, multinacional belga do sector da química. Tras ocupar diversos cargos directivos, foi director de excelencia e membro do comité de dirección financeira da multinacional belga.

Foi director de estratexia e intelixencia competitiva da Consellería de Empresa da Generalitat de Catalunya. En 2017 volveu ao mundo corporativo como socio de Grant Thornton, ​e en 2019 xunto a Jordi Aspa fundou a súa propia consultora, Vitaes Partners.

Foi presidente do International Advisory Board do World Chemical Summit que se celebra en Fira Barcelona.

Impulsor de diversos emprendementos ou “startups", foi director executivo de Meditech Capital, un proxecto empresarial para o desenvolvemento de dispositivos médicos cardiológicos.​ Foi membro de consellos de administración e consellos asesores de diversas empresas públicas e privadas, como Asabys Partners (anteriormente&nbsp; Sabadell Asabys Health Innovation Investments SCR),​ Acció -Axencia per a Competitivitat de l’Empresa-, MarketAAD,​ Jevnet, Expoquimia, Soccer Science, Albatros e Indresmat, entre outras.

Foi profesor en GBSB Global Business School of Barcelona, e impartiu seminarios e conferencias sobre liderado e xestión do cambio.

Entre 1999 e 2009 foi presidente da Associació Cultural Manaies d’Amer entidade cultural fundada en 1710 e dedicada á preservación e promoción das tradicións culturais vinculadas á Semana Santa.

Colaborou en diversos medios de comunicación: nos faladoiros de *El matí* de Catalunya Ràdio, e como columnista en *Expansión*, *El Economista*, *Diari de Girona*,​"l'Econòmic" de *Avui*, *Jornal de Notícias*, *Russia Today* e *GlobalGeoNews-Fildmedia*.
## Obra 
* *25 poemas y otros versos* (Cat Edicions, 1998)
* *El Viaje. Los cuatro ejes del liderazgo para llegar a la cumbre* (Empresa Activa, 2022)
## Recoñecementos
Recoñecido ao principio da súa carreira co Premio Internacional da Avogacía Iberian Lawyer 40 under Forty (2011), e en 2013 e 2014 como European Young Leader polos think tanks Friends of Europe e Europanova, en 2012 foi nomeado Business Ambassador pola Generalitat de Cataluña.

## Notas
Lucia Ixchíu

**Ana Lucía Ixchíu Hernández**, máis coñecida como **Lucía Ixchíu** ou **Lucía Hernández**, nada en Totonicapán en 1990, é unha muller indíxena quiché guatemalteca, activista feminista, arquitecta, xestora cultural, xornalista comunitaria, cofundadora de *Mujeres en Movimiento y Festivales Solidarios*. Considerada como unha das activistas máis importantes de Centroamérica pola súa defensa do feminismo, a biodiversidade, loita contra a corrupción e a loita polo territorio dos pobos indíxenas.

## Traxectoria 
Prefire utilizar o nome de Lucía Ixchíu e non o de Hernández, co que moitos a chamaban, para salientar a súa procedencia indíxena quiché. Aos trece anos de idade, tomou conciencia do que era ser muller seguindo os pasos da súa avoa Juana. A súa irmá Andrea Ixchíu seguiu os mesmos pasos que Lucía en defensa dos dereitos humanos.

O 4 de outubro de 2012 no Cumio de Alasca, aos vinte e un anos, ante o masacre que o exército de Guatemala cometeu contra o pobo indíxena de Totonicapán, Ixchíu decidiu facerse xornalista e activista comunitaria.

Lucia Ixchíu fundou os Festivais Solidarios por crer na expresión artística como vía de acción. Organizou moitos festivais como o de "Vivas querémonos" (2020), dentro do Día Internacional da Muller, coa participación de moitas artistas guatemaltecas e un encontro virtual con 150 grupos indíxenas, que recolleu no seu momento o xornal *La Hora*.

O Observatorio para a Protección dos Defensores de Dereitos Humanos (OMCT-FIDH) e a UDEFEGUA, denunciou o 22 de setembro de 2020 as ameazas e agresións sufridas por Ixchíu e outras persoas defensoras do territorio indíxena cando realizaban gravacións para un documental no bosque comunitario do Alta, en Totonicapán e atopáronse con taladores ilegais de árbores. A sensación de impunidade e a existencia do clima hostil contra quen defenden os dereitos humanos agudizouse tras o comunicado de prensa da Comisión Interamericana de Dereitos Humanos (CIDH), condenando asasinatos e agresións contra persoas defensoras en Guatemala.

## Notas
Aura Cumes Simón

**Aura Cumes Simón**, nada en Chimaltenango, Guatemala en 1973, é doutora en antropoloxía, investigadora e docente maia-kaqchikel de Guatemala.

## Traxectoria 
Aura Cumes Simón naceu e creceu en Chimaltenango, na rexión central de Guatemala. Os seus pais proviñan de San Juan Comalapa. 

Estudou secretariado e en 1992 comezou a traballar nas ONG. Logo estudou traballo social. En 2002 realizou a mestría en Ciencias Sociais pola FLACSO/Guatemala e posteriormente o doutoramento en Antropoloxía Social polo Centro de Investigacións e Estudos Superiores en Antropoloxía Social (CIESAS) en Cidade de México. Tamén é Diplomada en Estudos de Xénero e Feminismo pola CEIICH/UNAM e a Fundación Guatemala.
**La ideología multicultural en la sociedad guatemalteca*, 2007
**Cosmovisión maya y patriarcado* en ''Miradas en torno al problema colonial ISBN 978-84-460-4850-3, 2019

Tamén é autora de múltiples artigos publicados en distintas revistas nacionais e internacionais.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Entrevista a Aura Cumes. Día Internacional dos Pobos Indíxenas, 2022 Canal 5 TV Maya
American Primeval

***American Primeval*** é unha serie de televisión estadounidense creada e escrita por Mark L. Smith e dirixida por Peter Berg. Está protagonizada por Taylor Kitsch e Betty Gilpin, e está ambientada en 1857 durante a guerra de Utah. Estreouse o 9 de xaneiro de 2025 a través de Netflix.

## Sinopse 
Ambientada en 1857 durante a guerra de Utah, a serie dramatiza a loita para gañar o control do Oeste americano e o violento enfrontamento entre a Igrexa de Xesús Cristo dos Santos dos Últimos Días e as culturas do Territorio de Utah, centrándose nos acontecementos que rodean o masacre de Mountain Meadows. Aínda que está ambientada en feitos históricos reais, a serie é en gran parte ficticia.

## Personaxes 
* Taylor Kitsch como Isaac Reed/Spotted Hawk
* Betty Gilpin como Sara Holloway/Rowell
* Dane DeHaan como Jacob Pratt
* Saura Lightfoot-Leon como Abish Pratt
* Derek Hinkey como Red Feather
* Joe Tippett como James Wolsey
* Jai Courtney como Virgil Cutter
* Preston Mota como Devin Rowell
* Shawnee Pourier como Two Moons
* Shea Whigham como Jim Bridger

## Notas
Derek Hinkey

**Derek Hinkey** é un actor e modelo shoshone, e antigo boxeador profesional. É membro da reserva india paiute e shoshone de Fort McDermitt.

## Traxectoria 
Criado en Reno, Nevada, traballou como bombeiro para a Oficina de Administración de Terras antes de converterse en profesional do boxeo.

### Boxeo 
Como boxeador afeccionado, foi campión de Nevada na categoría de 165 libras durante cinco anos consecutivos e tamén tres veces campión rexional.

É un exboxeador profesional. Fixo o seu debut profesional en South Lake Tahoe, California en 2007 cun KO no primeiro asalto sobre Patrick Sierra. Gañou por KO contra os seus seguintes tres opoñentes antes de sufrir a súa primeira derrota en febreiro de 2008. Na serie, interpreta a Red Feather, o líder do Clan do Lobo, un grupo renegado de guerreiros shoshone. 

Anteriormente tivo papeis secundarios en *Walker: Independence* e en *Horizon: An American Saga – Chapter 1* de Kevin Costner. Tivo un papel nunha serie de televisión do oeste *Django*. En 2024, uniuse ao elenco da terceira tempada da serie de AMC+ *Dark Winds*.

## Vida persoal 
Orixinario do estado de Nevada, viviu en Las Vegas e traballou como modelo. Ten ascendencia nativa americana.

## Filmografía 
## Notas
Lilo & Stitch (filme de 2025)

***Lilo & Stitch*** é un filme estadounidense de 2025 producido por Walt Disney Pictures e Rideback, e distribuído por Walt Disney Studios Motion Pictures. Dirixiuno Dean Fleischer Camp, e é un remake de acción en vivo do filme de animación de 2002 *Lilo & Stitch*, que xerou unha franquía de medios que inclúen secuelas e series de televisión. Está protagonizado por Maia Kealoha como Lilo Pelekai, e o guionista e director orixinal de *Lilo & Stitch*, Chris Sanders, retoma o seu papel como a voz de Stitch, xunto con Sydney Elizebeth Agudong, Billy Magnussen, Hannah Waddingham, Courtney B. Vance, Zach Galifianakis, e os membros do elenco orixinal Amy Hill, Tia Carrere e Jason Scott Lee nos papeis secundarios.

## Personaxes 
* Maia Kealoha como Lilo Pelekai
* Chris Sanders como voz de Stitch
* Sydney Elizebeth Agudong como Nani Pelekai
* Zach Galifianakis como voz e corpo do Dr. Jumba Jookiba
* Billy Magnussen como axente Wendell Pleakley
* Courtney B. Vance como Cobra Bubbles
* Amy Hill como Tūtū
* Tia Carrere como Mrs. Kekoa
* Kaipo Dudoit como David Kawena
* Hannah Waddingham como voz da Gran Conselleira
* Jason Scott Lee como dono do lū'au
* Emery Hookano-Briel como Mertle Edmonds
* David Hekili Kenui Bell (acreditado como David H K Bell) como "Big Hawaiian Dude"

## Notas
Rosalina Tuyuc

**Rosalina Tuyuc Velásquez**, nada en San Juan Comalapa (departamento de Chimaltenango) en 1956, é unha activista dos dereitos humanos guatemalteca. Foi elixida como deputada do Congreso en 1995, pola lista nacional da Fronte Democrática Nova Guatemala e exerceu como vicepresidenta do Congreso durante aquel período. Tuyuc é de orixe maia-kaqchikel.

## Traxectoria 
En xuño de 1982 o exército guatemalteco secuestrou e asasinou o seu pai, Francisco Tuyuc. Tres anos máis tarde, o 24 de maio de 1985, o seu marido padeceu o mesmo destino. En 1988, fundou a Coordinadora Nacional de Viúvas de Guatemala (CONAVIGUA). Dende entón é unha das principais organizacións guatemaltecas de dereitos humanos.

En 1994, Tuyuc foi galardoada pola Orde Nacional da Lexión de Honra francesa polas súas actividades humanitarias. O 6 de xullo de 2004 o presidente Óscar Berger nomeouna presidenta da Comisión Nacional de Resarcimento. En 2011, criticou publicamente a comisión pola súa incapacidade para abordar axeitadamente o dano causado pola guerra.

A fundación pola paz Niwano do Xapón outorgoulle en 2012 o Premio Niwano da Paz a Tuyuc «en recoñecemento ao seu extraordinario e obstinado traballo pola paz como unha valente activista e líder dos dereitos humanos».

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Información biográfica de PeaceWomen
Easy A

***Easy A*** (estilizado como ***easy A***) é un filme estadounidense de 2010 dirixido por Will Gluck, escrito por Bert V. Royal e protagonizado por Emma Stone, Penn Badgley, Amanda Bynes, Thomas Haden Church, Patricia Clarkson, Cam Gigandet, Lisa Kudrow, Malcolm McDowell, Aly Michalka e Stanley Tucci. O guión baseouse parcialmente na novela de 1850 *The Scarlet Letter* de Nathaniel Hawthorne.

Rodado nos estudios de Screen Gems e en Ojai, California, estreouse o 17 de setembro de 2010. Recibiu valoracións positivas en especial á interpretación de Stone, e foi un grande éxito de recadación, conseguindo 75 millóns de dólares en todo o mundo sobre un orzamento de 8 millóns. Stone recibiu un nomeamento aos Globos de Ouro á mellor actriz de comedia ou musical, e o filme gañou o Premio Critics' Choice á mellor comedia. The film is ranked as numberClasificouse no posto 14 na lista de 2021 de *Entertainment Weekly* entre os mellores filmes de instituto. *Easy A* tamén foi a derradeira aparición de Bynes nun filme.

## Personaxes 
* Emma Stone como Olive Penderghast
** Juliette Goglia como Olive de nena
* Penn Badgley como "Woodchuck/Lobster" Todd
** Braeden Lemasters como Todd de neno
* Amanda Bynes como Marianne Bryant
* Dan Byrd como Brandon
* Aly Michalka como Rhiannon Abernathy
* Thomas Haden Church como Mr. Griffith
* Lisa Kudrow como Mrs. Griffith
* Patricia Clarkson como Rosemary Penderghast
* Stanley Tucci como Dill Penderghast
* Cam Gigandet como Micah
* Malcolm McDowell como Director Gibbons
* Mahaley Patel como Nina Howell
* Jake Sandvig como Anson
* Bryce Clyde Jenkins como Chip Penderghast
* Johanna Braddy como Melody Bostic
* Fred Armisen como Pastor Bryant
* Stacey Travis como Mrs. Bryant
* Max Crumm como Pontius
* Yoshi Sudarso como Eric Ling
* Lalaine como Gossipy Girl 

## Notas
Apukunapa Kutimuynin

***Apukunapa Kutimuynin*** (en galego: *O regreso dos deuses*) é un anime peruano creado e dirixido por Omar Vallejos e producido polo Estudio Ninakami. O seu primeiro tráiler revelouse o 28 de maio de 2025 e exhibiuse posteriormente na Expo 2025 Osaka-Kansai.

## Sinopse 
A historia do anime segue a Sisa, unha moza que se ve envolta nun antigo conflito tras o regreso das deidades andinas, quen buscan recuperar o seu lugar no mundo contemporáneo. Coa axuda de Nina, deusa do lume, Sisa deberá impedir unha traxedia que ameaza tanto o mundo espiritual como o terreal. Ao longo do relato, revélanse profundos vínculos entre os personaxes humanos e os deuses: Pedro está conectado con Illapa, deus do raio, mentres que Teresa mantén un lazo con Supay, deus do inframundo. Esta loita épica ten lugar en diversos escenarios do Perú, como Lima e Cajamarca.

## Personaxes 
O elenco principal está conformado por:

* Andrea Carpena como Nina
* Óscar Meza como Illapa
* Daniela Sosa como Sisa
* Gabriel Poémape como Pedro
* André Silva como Inti
* Carlos Segundo como Ancestro
* Miguel Soriano como home de traxe
* Silvia León como muller de traxe
* Anicia Vega como Avoa

## Notas
Sing: Thriller

***Sing: Thriller*** é unha curtametraxe de animación estadounidense de 2024 dirixida e escrita por Garth Jennings. O filme é unha homenaxe á icónica canción "Thriller" de Michael Jackson e está ambientado no mundo da popular serie de filmes *Sing*. Foi producida para Netflix por Illumination Entertainment e estreada exclusivamente en Netflix o 16 de outubro de 2024. O elenco orixinal incluía a Matthew McConaughey como *Buster Moon*, Tori Kelly como *Meena*, Taron Egerton como *Johnny*, Nick Kroll como *Gunter* e Scarlett Johansson como *Ash*.

## Personaxes 
## Notas
Base helicóptero 061 Santiago

A **base helicóptero 061 Santiago** é a base dun dos dous helicópteros medicalizados do 061 en Galicia. Está situada na localidade de Santiago de Compostela, nas inmediacións do Hospital Provincial de Conxo.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Heliportos de Galicia
Heliportos de Galicia

Esta é unha **lista de heliportos e helisuperficies en Galicia**, clasificados por tipo e localización.

## Aeroportos e aeródromos con heliportos
## Heliportos
## Helisuperficies
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Aeroportos de Galicia
Crioulo de Antiga e Barbuda

O **crioulo de Antiga e Barbuda** (cuxo endónimo é *Raa bak* ou ''Aanteegan an' Baabyuudan'') é unha lingua crioula baseada no inglés que xurdiu do contacto entre falantes das linguas kwa e falantes de inglés nas illas de Antiga e Barbuda e nas Antillas Menores. Fálase de forma nativa en Antiga e Barbuda, Saint Kitts e Nevis, Anguila, Montserrat e algunhas aldeas de Dominica. O crioulo de Antiga e Barbuda é a lingua máis falada en dous países independentes e unha das linguas máis faladas no Caribe oriental. A lingua ten aproximadamente 150.000 falantes nativos.

## Notas 
## Véxase tamén
Tatanka Means

**Tatanka Wanbli Sapa Xila Sabe Means**, nado en Chinle o 19 de febreiro de 1985, é un actor e cómico nativo americano. Ten ascendencia oglala lakota, omaha, yankton dakota e navagho. É coñecido polas súas interpretacións en *Killers of the Flower Moon* e na serie de televisión *The Son*.

## Traxectoria 
Tatanka Means é un dos dez fillos do activista Russell Means (oglala lakota) e a súa muller. O seu pai, de mozo, foi un dos líderes influentes do American Indian Movement en 1970 e posteriormente, que levou a cabo grandes protestas para concienciar e educar á maioría dos estadounidenses sobre os problemas dos nativos americanos, as cuestións dos dereitos civís e a demanda da aplicación dos tratados e de ganancias de soberanía por parte das tribos recoñecidas federalmente.

Xa sendo maior, Means tivo unha carreira como actor. Russell Means apareceu en *Tiger Eyes*, interpretando o pai en pantalla do personaxe de Tatanka, que padece unha doenza terminal. Morreu pouco despois de rematar a rodaxe.

O nome completo de Means en lingua lakota, Tatanka Wanbli Sapa Xila Sabe, quere dicir "Aguia Búfalo Negra".

Criouse orixinalmente coa súa nai en Chinle, Arizona, na Nación Navagho, A súa muller, Christine Means, é instrutora de ioga. A parella ten unha filla. Means defende a sobriedade e o non consumo de alcol ou drogas.

## Filmografía 
### Cinema 
### Televisión 
### Videoxogos 
## Notas
Jesús Álvarez Aguado

**Jesús Álvarez Aguado**, nado en Zaragoza o 17 de novembro de 1999, é un futbolista español que xoga no Huesca, da Segunda División. Xoga principalmente como centrocampista defensivo, pero tamén pode ocupar a posición de defensa central.

## Traxectoria 
Formado nas canteiras da UD Montecarlo e do Real Zaragoza, debutou co filial deste o último na Segunda División B o 28 de outubro de 2017, nunha derrota por 2-1 ante o Atlético Saguntino.

En xullo de 2020 fichou polo Calahorra, co que xogou na Segunda B primeiro e logo na nova Primeira Federación, categoría esta última na que militou durante catro anos consecutivos, vestindo ademais as camisetas da Cultural Leonesa e o Ibiza.

O 1 de xullo de 2025 anunciouse a súa fichaxe polo Huesca, da Segunda División. Debutou na categoría de prata o 17 de agosto, saíndo como titular nun empate 1-1 na casa contra o Leganés.

## Notas
Rafel Bauzà

**Rafel Bauzà Sureda**, nado en Sant Llorenç des Cardassar o 31 de xaneiro de 2005, é un futbolista español que xoga de centrocampista no Mirandés, da Segunda División, cedido polo Espanyol.

## Traxectoria 
Nado en Sant Llorenç des Cardassar, nas Illas Baleares, aos nove anos trasladouse a Barcelona onde xogou ao fútbol na Fundación Marcet e na canteira do Sant Andreu. En 2021 ingresou no equipo xuvenil do Espanyol.

O 3 de setembro de 2023 debutou co Espanyol B na Segunda Federación, saíndo como titular nunha derrota por 1-0 contra o Hércules. Debutou co primeiro equipo na Segunda División o 11 de maio de 2024, substituíndo a José Gragera nun empate sen goles ante o Valladolid.

Disputou outros catro partidos co equipo principal durante esa tempada, incluíndo dous na promoción de ascenso na que o seu equipo conseguiu o obxectivo de volver á Primeira División. Xogou o seu primeiro encontro na máxima categoría o 3 de novembro de 2024, saíndo de inicio nun derbi ante o FC Barcelona que rematou en derrota por 3-1.

Para a tempada 2025/26 foi cedido ao Mirandés, da Segunda División.

## Notas
Segunda división española 2025/26

A tempada **2025–26** da **Segunda División** (denominada **LaLiga Hypermotion** por motivos de patrocinio) é a 95ª edición do segundo nivel de competición profesional de fútbol de España. Organizada pola Liga de Fútbol Profesional, deu comezo o 15 de agosto de 2025 e o seu remate está previsto para xuño de 2026, tras a disputa da promoción de ascenso a Primeira División.

## Equipos 
### Ascensos e descensos 
 

 

  

|}

### Equipos e localizacións 
### Información 
### Cambios de adestradores 
## Clasificación 
### Máximos goleadores 
### Tripletes ou máis 
## Véxase tamén 
* Primeira División 2025/26
* Copa do Rei 2025/26

### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Transformador xerativo preadestrado

Un **transformador xerativo pre-adestrado**, do inglés ***generative pre-trained transformer*** (**GPT**), é un tipo de modelo de linguaxe grande (LLM) que é amplamente utilizado en chatbots de intelixencia artificial xerativa. Os GPT están baseados nunha arquitectura de aprendizaxe profunda chamada transformador. Están pre-adestrados en grandes conxuntos de datos de contido non etiquetado, e poden xerar novos contidos. Dende entón, a empresa lanzou moitos modelos GPT máis grandes. O popular chatbot ChatGPT, lanzado a finais de 2022 (usando GPT-3.5), foi seguido por moitos chatbots da competencia que usaron os seus propios modelos "GPT" para xerar texto, como Gemini, DeepSeek ou Claude.

Os GPT úsanse principalmente para xerar texto, pero pódense adestrar para xerar outros tipos de datos. Por exemplo, GPT-4o pode procesar e xerar texto, imaxes e son. Para mellorar o rendemento en tarefas complexas, algúns GPT, como OpenAI o3, dedican máis tempo a analizar o problema antes de xerar unha saída e denomínanse modelos de razoamento. En 2025, lanzouse GPT-5 cun router que selecciona automaticamente se se usa un modelo de razoamento máis rápido ou máis lento en función da tarefa.

## Notas
Toki pona

O **toki pona** (traducible como 'a lingua do ben') é unha lingua artificial e filosófica deseñada para que o seu vocabulario pequeno simplifique a adquisición da lingua. Creouno a tradutora e políglota canadense Sonja Lang co propósito declarado de simplificar os seus pensamentos e a súa comunicación. Os primeiros borradores publicáronse en liña no ano 2001, mentres que a versión completa publicouse no libro de 2014 *Toki Pona: The Language of Good* (denominado  en Toki Pona). Lang tamén publicou un dicionario complementario, o *Toki Pona Dictionary* (denominado ), en xullo de 2021, que describe a lingua tal e como a usa a súa comunidade de falantes. En 2024, publicouse un terceiro libro, unha adaptación en toki pona de *O marabilloso mago de Oz*, escrita en sitelen pona.

## Publicacións
* 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
** 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en toki pona
* Traducións da Biblia a linguas ficticias

### Ligazóns externas
Íñigo Piña

**Íñigo Sebastián Magaña**, máis coñecido como **Íñigo Piña** ou simplemente **Piña**, nado en Murchante o 30 de outubro de 1994, é un futbolista español que xoga como defensa central no Huesca, da Segunda División.

## Traxectoria 
Formado nas canteiras do Murchante e do Tudelano, debutou co primeiro equipo deste último o 13 de outubro de 2013, nunha derrota por 1-0 ante o Toledo, nun partido correspondente á Segunda División B.

Nos seguintes cinco anos pasou polas filas de Osasuna Promesas, Mutilvera, Barco, Formentera e Arandina. En xullo de 2019 fichou polo Zamora CF, co que conseguiu o ascenso á Segunda División B na súa primeira tempada.

En 2023, despois de xogar en Unionistas de Salamanca e  Real Murcia, asinou como novo xogador do Eldense, da Segunda División. Debutou na categoría de prata aos 28 anos, o 13 de agosto, saíndo como titular nunha vitoria por 0-1 sobre o FC Cartagena. Tralo descenso do equipo en 2025, fichou polo Huesca.
## Notas
Yang Mo

**Yang Mo** (en chinés tradicional: 楊沫; en chinés simplificado: 杨沫; en pinyin: *Yáng Mò*), nada o 25 de agosto de 1914 e finada o 11 de decembro de 1995, foi unha escritora chinesa. A súa obra máis coñecida é *Qingchun zhi ge* (en ), adaptada ao cinema en 1959.

## Pseudónimos 
Yang Mo é o pseudónimo principal de Yang Chengye (杨 成业), que tamén empregou os nomes Yang Junmo (杨 君茉) e Xiao Hui (小慧).

## Traxectoria 
Yang Mo naceu o 25 de agosto de 1914 en Beijing, na República da China. O seu pai era un intelectual e fundador dunha universidade privada. A súa terceira irmá, Yang Chengyun, nada en 1920, chegou a ser unha actriz de gran sona polas súas actuacións no teatro, na ópera e no cinema baixo o pseudónimo de Bai Yang.

En 1931 o pai desapareceu tras a quebra dos seus negocios, deixando á familia na ruína. Yang Mo, que estudaba a secundaria, tivo que abandonar o instituto para traballar como profesora de primaria e como libreira. En 1936 afiliouse ao Partido Comunista da China e, ao ano seguinte, viaxou a Hubei para incorporarse á loita contra os xaponeses.

Finou o 11 de decembro de 1995.

## Publicacións 
* *Wei tang ji shi* (1950)
* *Qingchun zhi ge* (1958)
* *Hong hong de Shandan hua* (1978)
* *Dongfang yu xiao* (1980)
* *Bu shi riji de riji* (1980)
* *Yang Mo sanwen xuan* (1981)
* *Dahe yu langhua* (1982)
* *Yang Mo xiaoshuo xuan* (1982)
* *Zibai: wo de riji* (1985)
* *Fang fei zhi ge* (1986)
*  *Yinghua zhi ge* (1990)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
*
Guerra do Sonderbund

A **Guerra do Sonderbund** (en alemán: *Sonderbundskrieg*; en francés: *Guerre du Sonderbund*; en italiano: *Guerra del Sonderbund*) de novembro de 1847 foi unha guerra civil en Suíza, daquela aínda unha confederación de cantóns relativamente pouco cohesionada. Comezou despois de que sete cantóns católicos formasen o Sonderbund ("alianza separada") en 1845 para protexer os seus intereses contra a centralización do poder. A guerra rematou coa derrota do Sonderbund. Como resultado, Suíza emerxeu como un estado federal, pechando o período de "restauración e rexeneración" política no país.

## Historia 
O Sonderbund estaba composto polos cantóns de Lucerna, Friburgo, Valais, Uri, Schwyz, Unterwalden e Zug, todos eles maioritariamente católicos e gobernados por administracións conservadoras. Os cantóns do Tesino e de Soleura, tamén maioritariamente católicos pero con gobernos liberais, non se uniron á alianza.

Despois de que a Dieta federal (*Tagsatzung*) declarase o Sonderbund inconstitucional (outubro de 1847) e ordenase a súa disolución pola forza, o xeneral Guillaume Henri Dufour dirixiu o exército federal de 100.000 homes e derrotou as forzas do Sonderbund baixo o mando de Johann Ulrich von Salis-Soglio nunha campaña que durou só unhas poucas semanas, do 3 ao 29 de novembro, e custou unhas 100 vidas. Dufour ordenou ás súas tropas que atendesen aos feridos, anticipando así a formación da Cruz Vermella, na que el mesmo participou uns anos despois. As principais accións tiveron lugar en Friburgo, Geltwil (12 de novembro), Lunnern, Lucerna, e finalmente en Gisikon (23 de novembro), Meierskappel e Schüpfheim, tras o cal Lucerna capitulou o 24 de novembro. O resto do Sonderbund rendeu sen resistencia armada nas semanas seguintes.

## Notas
Lingua wali

A **lingua wali** (tamén escrita como waale ou waalii) é unha lingua da familia gur falada en Ghana. Fálase principalmente na cidade de Wa e nas súas proximidades, a capital da Rexión Superior Oeste, Ghana. Na rexión do Alto Oeste, hai dous grupos étnicos predominantes, os mole dagbon (75,7%) e os grusi (18,4%). Os wala (16,3%) dos mole dagbon e os sissala (16%) dos grusi son os principais subgrupos da rexión.

Crese que a xente de Wa emigrou do antigo Malí para establecerse no que hoxe é Wa, a parte occidental da Rexión Superior de Ghana.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Dicionario inglés-waalii, publicado por SIL
Lingua guaicura

A **lingua guaicura** ou **waikuri** é unha lingua extinta que se falou no centro e sur do actual estado mexicano de Baixa California Sur (México). É unha lingua mal coñecida, documentada principalmente polo traballo dos misioneiros que cristianizaron a Vella California no século XVII. Posiblemente extinguiuse ao final do século XIX ou a comezos do século XX. Tentouse relacionala co cochimí que se falaba ao norte do territorio guaicura. Porén, non parece haber relación entre ambas as linguas. 

## Historia 
A lingua guaicura foi coñecida polos misioneiros xesuítas que chegaron á Vella California no século XVII. Desafortunadamente, os traballos realizados polas xesuítas entre os indíxenas de California non foi suficientemente completo como para dar un panorama máis amplo das linguas dos californios. Un dos traballos que se coñecen deste primeiro contacto entre europeos e guaicuras é o de Juan Jacobo Baegert, que legou unha lista de palabras en guaicura e unha tradución dalgunhas oracións cristiás. A mediados do século XIX, cando o historiador mexicano Francisco Pimentel escribiu o seu *Cuadro descriptivo y comparativo de las lenguas indígenas de México*, aínda existían algúns falantes de guaicura no territorio de Baixa California.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Karl-Heinz Gursky (1966): "On the Historical Position of Waikuri", *International Journal of American Linguistics*, Vol. 32, No. 1 (Jan., 1966), pp. 41-45.