O loureiro na cultura popular galega

miniatura|300px|O deus Apolo, coroado de loureiro
Na **cultura popular galega**, o **loureiro** ten tres grandes aplicacións: como planta medicinal, como condimento e como protector contra as tormentas, os meigallos e outras desgrazas. Este último aspecto é o que se desenvolve neste artigo.

Tamén é fonte de numerosos topónimos galegos.

## O loureiro, protector 
Na antiga Roma o loureiro estaba dedicado ó deus Apolo e os emperadores coroábanse cunha coroa de loureiro . Tamén se pensaba que del emanaban certos efluvios que atemperaban o ambiente, outra razón para plantar loureiros ó redor das casas.

De feito, o loureiro é árbore de folla perenne, que nunca seca, o que o converte en símbolo da supervivencia. Quizais sexa consecuencia desta crenza o costume galego de colocar no máis alto da casa acabada de construír, un ramo de loureiro como desexo de protección e ventura para a vivenda e os seus habitantes. Este ramo de loureiro, que xa pasa a designarse simplemente como *o ramo*, dá nome tamén ó convite ou *albaroque* que se fai ó rematar a obra da casa.

miniatura|300px|O loureiro considérase protector contra o raio.
300px|miniatura|Follas secas de loureiro.
É ancestral a crenza de que onde medrara un loureiro non caería un raio . Moi estendida tivo que estar esta crenza cando tivo que ser prohibida por Martiño de Dumio no século VI na súa obra *De correctione rusticorum*, onde condenou como superstición pagá rodear as casas con loureiros.

En todo caso, estas prohibicións eclesiásticas non acabaron coa crenza no poder protector do loureiro. Quizais por iso é costume xeral, segundo di Eladio Rodríguez González, colgar ramas nas casas e nas cortes, como medida precautoria contra calquera enfermidade ou desgraza na xente ou no gando, ou queimar follas de loureiro bendito o domingo de Ramos durante as tormentas, para protexerse da treboada e conxurar o raio.

Para abenzoar as leiras e garantir unha boa colleita, espetábanse nos lindes pólas de loureiro ou de oliveira benditas. Así por exemplo, por Betanzos tiñan o costume de mollar unha póla destas árbores na pía de auga bendita e asperxer con ela as beiras da leira, deixándoa logo espetada no centro.

Para agoirar a felicidade no matrimonio, en Villarente (Lugo) é costume botar loureiro no camiño entre a casa da noiva e a igrexa.

En Celanova (Ourense) recorren ó seguinte ritual para curar a *decipla*: débese bendecir ó enfermo cun ramallo de loureiro que teña treinta follas, á vez que se recita un ensalmo.; e na Arnoia pasan pola cara do enfermo nove follas de loureiro, de unha en unha.

Como xa se dixo, o loureiro tamén se usou como protector do gando, ó que se lle ataba ó pescozo un ramo de loureiro bendito o Domingo de Ramos; ou ben atar ó pescozo da vaca a corda coa que se atara o rampo de loureiro bendito. Tamén, na corte, queimaban nunha tixola un corno de carneiro, loureiro bendito e xofre. Tense rexistrado como tratamento tradicional contra a mamite das vacas o recurso ós *fumazos* ou *fumaghes* producidos ó queimar loureiro, oliveira, bieiteiro e allo, e dirixindo o fume directamente sobre o ubre enfermo.

### O loureiro contra o mal do aire 
Pero o loureiro tamén se utiliza en diversos rituais contra o mal do aire, particularmente contra o *aire de defunto* ou *aire de morto*.

En xeral, o fume do loureiro é especialmente protector e purificador de malas presenzas. Cando o campesiño galego sospeitaba que algunha *mala cousa* lle entrara na casa, queimaba pólas de loureiro e esparexía o fume na casa ou na corte (porque tamén había que protexer o gando). En Cangas (Pontevedra), para protexer a familia do mal de ollo, queimaban nunha tella un pouco de romeu, lavanda, loureiro *que mire ó mar* e tres dentes de allo, coa que percorrían sufumigando a casa toda, coas portas e ventás pechadas, para rematar asperxendo tódalas paredes cun ramallo de oliveira mentres recitaban un ensalmo.

Mariño Ferro recolleu como, en Pontevedra capital, realizaban este ritual para curar un meniño enfermo polo mal de ollo.: dous rapaces virxes, un meniño e unha meniña, debían saír das súas casas cara a casa do enfermo levando unha póla de loureiro. Durante o camiño non podían falar con ninguén e debían entrar os dous á par na casa. Unha vez na casa, pousaban o loureiro no chan da habitación do enfermo e prendíanlle lume, e o rapaz collía o meniño enfermo en brazos e pasábao sobre o fume á vez que rezaba esta oración: *Loureiro que fuches nado/ e non fuches prantado,/ sácalle o aire*.

En Mourente (parroquia do concello de Pontevedra) afuman ó meniño enfermo con follas de loureiro postas sobre unhas brasas. Logo cómpre recoller toda a cinsa e botala, ás doce da noite, nun río ou nunha fonte que nunca seque.

Tamén existen medidas preventivas contra o *aire de morto*. En Loureses (Os Blancos, Ourense) colocaban ó lado do corpo dos mortos, durante o velorio, un caldeiro con auga bendita e unha rama de loureiro para protexer os visitantes do *aire de defunto*; estes adoitaban asperxer unha pouca auga bendita sobre o corpo. Outro costume relacionado con esta medida de protección era, ó regreso do velorio, pasar a roupa que vistira o asistente por riba do lume para purificarse co fume, lume no que se adoitaba queimar follas de loureiro. En Santa Comba (A Coruña)) facían este ritual durante o regreso, nunha encrucillada: queimaban unhas pólas de loureiro e saltaban por riba do fume. Tamén en Sanxenxo (Pontevedra), cun loureiro que colleran ás doce da noite no adro da igrexa, ou ben na beira dun camiño polo que pasara o viático.

## Na literatura popular 
; Cantigueiro
* *A aldeia da Atalaia/ rodeada de loureiros/ non a pasean casados/ que a pasean solteiros*.
* *Aparta, loureiro verde,/ deixa clarea-la lúa;/ se non vexo á miña nena/ non vexo cousa ningunha*.
* *Arrimácheste ó loureiro/ por lle dar gusto ó corpiño:/ agora estás na gaiola,/ ten pacencia, paxariño*.
* *Arrimeime a ti, loureiro,/ coidando que eras calado./ Loureiro, lengoareteiro,/ lévalo lengoaretado*.
* *Cando a iauga volva arriba/ e o loureiro dea uvas,/ tamén han de ter fuxía/ as nenas das pernas rubias*.
* *Desgraciado do loureiro/ que está ó pé do camiño,/ cada persoa que pasa/ tíralle o seu ramiño*.
* *Esta casa está faiada,/ faiadiña de loureiro;/ que por moitos anos vivan/ os señores que están dentro*.
* *Eu arrimeime ó loureiro/ pensando que era calado:/ loureiro langoreteiro,/ todo o tras avergoñado*.
* *Eu ben vin esta-lo cuco,/ por debaixo dun loureiro,/ eu non me caso contigo,/ demonio de lacaceiro*.
* *Loureiro, verde loureiro,/ loureiro da folla ancha,/ canta rapaza se perde/ pola moita confianza!*.
* ''Non te encostes ao loureiro/ qu'é verde e pode quebrar;/ encóstate ao meu peitiño/ que te pode asegurar*.
* *O loureiro bate, bate,/ coa folliña no balcón;/ tamén os meus ollos baten,/ nena, no teu corazón*.
* *O loureiro é florido,/ bota follas ó tellado,/ non te gabes que me deixas/ que nunca fuches rogado*.
* *O melro canta na viña,/ o reiseñol no loureiro,/ os cregos cantan na igrexa/ serven a Dios por diñeiro*.
* *Paxariños que andades cantando/ polas ramas dos loureiros/ e subidos polos ameneiros/ a tomar as raíñas de sol*.
* *Ramos de loureiro verde/ botan follas ó desdén;/ palabra de casamento/ non lla días a ninguén*.
* *Subinme ó loureiro verde/ e cortei unha polastra;/ ó amor que ha de ser firme/ unha palabra lle basta*.
* *Teño unha casa no monte,/ nun pinar, antre loureiros,/ teño paz e teño amores,/ estou vivindo no ceo*. 
* *Teño unha casiña branca,/ na Mariña, antre loureiros,/ teño paz e teño amores,/ estou vivindo no ceo*. 
* *Tes o loureiro á porta,/ tes a sombra regalada,/ es delgada de cintura,/ tu de fea non tes nada*.

## O loureiro, símbolo identificativo dos furanchos 
miniatura|300px|Un ramallo de loureiro á porta dun furancho.
Os furanchos, esas adegas particulares que abren as portas ó público para vende-lo viño excedente, identifícanse tradicionalmente colocando un ramallo de loureiro á porta. Este ramo pasou a da-lo propio nome de *loureiros* a estes locais.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* BOUZA BREY, Fermín (1929): "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 153-204.
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* MARIÑO FERRO, Xosé Ramón (1985): *La medicina popular interpretada* I. Xerais, Vigo.
* RISCO, Vicente (1962): "Etnografía: cultura espiritual", en *Historia de Galiza*, tomo I, dirixida por Ramón Otero Pedrayo. Ed. Nós, Buenos Aires.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio (1958-1961): *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*. Galaxia, Vigo.
* RODRÍGUEZ LÓPEZ, Jesús: *Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares'', 1910 [ed. facsímile Maxtor 2001].