Lagomorfos

A dos **lagomorfos** (*Lagomorpha*) é unha orde de mamíferos placentarios, da magnorde dos boreoeuterios, superorde dos euarcontogliros e clado dos gliros (que integran xunto cos roedores). 

Inclúe dúas familias con especies viventes, a dos lepóridos (coellos e lebres), e a dos ocotónidos picas). 

Ademais, comprende tamén a familia monotípica dos proláxidos, cuxa única especie, *Prolagus sardus*, semellanta a unha pica (e que por iso moitos autores inclúena na familia dos ocotónidos), extinguiuse no século XVIII. 

Até principios do século XX, dadas as numeross semellanzas morfolóxicas, considerábanse como roedores, pero existen considerábeis diferenzas para separaren ambas as ordes.

Os fósiles máis antigos encontrados de lagomorfos remóntanse a hai 65 millóns de anos, en Mongolia.

## Taxonomía 
[miniatura|240px|*[Lepus europaeus*.]]
[miniatura|240px|*[Lepus granatiensiss*.]]
[miniatura|240px|*[Sylvilagus palustris*.]]

### Descrición 
A orde foi descrita en 1855 polo naturalista alemán Johann Friedrich von Brandt. 

### Etimoloxía 
O nome científico *Lagomorpha* está formado polos elementos do latín científico *lago-* e *-morpha*. O primeiro deles está tirado da raíz do nome do grego antigo λαγώς *lagṓs*, 'lebre', e o segundo da raíz μορφ- do substantivo do grego antigo μορφή, *morphḗ* forma, 
coa adición so sufixo do latín científico *-a*, indicando neutro plural. Literalmente: 'os que teñen forma de lebre'.

### Sinónimos 
Ademais de polo nome actualmente válido, a orde coñeceuse tamén polos sinónimos:
* * † Eurolagus* (López Martínez, 1977)
* * † Hsiuannania* (Xu, 1976)
* * † Hypsimylus* (Zhai, 1977)
* * † Lushilagus* (Li, 1965)
* * † Shamolagus* (Burke, 1941)

## Características 
### Forma do corpo, dimensións e semellanzas e diferenzas principais cos roedores 
[miniatura|240px|*[Ochotona alpina*.]]
[miniatura|240px|*[Ochotona hyperborea*.]]
miniatura|esquerda|250px|Cranio dunha lebre. Obsérvese o amplo diastema.

Os lagomorfos son animais de tamaño de pequeno a mediano que, en moitos aspectos, se parecen a roedores grandes. A lonxitude do seu corpo varía entre os 10 e os 75 cm, e o seu peso oscila entre os 100 g e os 6 kg; a cola é moi curta, ou mesmo rudimentaria ou ausente.

##### Hábitat 
Os lagomorfos ocupan unha gran diversidade de hábitats, desde bosques tropicais até a tundra ártica. introduciu o *Myxoma virus*, causanta da mixomatose, enfermidade que afecta aos coellos e se caracteriza  por tumefaccións na pel e nas membranas mucosas, particularmente en cabeza e xenitais, e que logo adoita  evolucionar a conxuntivite aguda e, ás veces cegueira. O coello vólvese apático, perde o apetito e desenvolve febre. Nos casos típicos en que o animal non posúe resistencia, a muerte acontece en trece días de media. A forma de transmisión á a pulga e outros artrópodos chuchadores de sangue en Europa e, en Australia a través de mosquitos.    

miniatura|250px|Cabeza de coello afectado de mixomatose.

A enfermidade descubriuse no Uruguai a finais do século XIX, en coellos importados do xénero *Sylvilagus*. Posteriormente estendeuse polas poboaciones suramericanas de coellos silvestres. Porén, esta era unha cepa menos virulenta que a que se introduciu en Australia en 1950, e que reduciu a poboación drasticamente (de seiscientos millóns a cen millóns en dous anos). Durante décadas científicos de Gran Bretaña, Alemaña e Francia buscaron un remedio contra a praga en que se converteran os coellos como consecuencia de haber dezmado ou extinguido aos seus depredadores naturais e de haber promovido a súa crianza ao ser unha fonte importante de carne e pelo; foi o médico francés Paul-Félix Armand-Delille o que creeu encontrar a solución. Introduciu artificialmente en Francia en 1952 uns cantos coellos inoculados co virus produtor da mixomatose que rapidamente se estendeu polo continente europeo de forma natural, e decimou a poboación francesa en dous anos (90&nbsp;% de mortalidade). A mixomatose (xunto coa pneumonía hemorraxicovírica), é a causante do declive do coello na Península Ibérica, o que causou a decadencia de animaies emblemáticos, até o punto de que da aguia imperial ibérica se perderon o 70&nbsp;% dos niños e o lince ibérico encontrouse sen o seu sustento básico. Existe unha vacina do vector vírico para coellos domésticos, pero en Europa exemplares silvestres desvolveron inmunidade e se extinguen paulatinamente.

## Evolución e filoxenia 
miniatura|esquerda|240px|*Palaeolagus haydeni*, do oligoceno de Norteamérica.

Os fósiles máis antigos de animais con aspecto de lebre ou de coello remóntanse ao paleoceno, hai uns 60 millóns de anos, e encontrárosen na China. 

Os representantes deste xénero chinés (*Mimotona*) comparten as características dos coellos. Porén, presentan unha serie doutras características que os identifican como unha rama lateral temperá dun coello, cun antepasado común. Pouco despois encontráronse outros fósiles en Norteamérica.

As afinidades filoxenéticas dos lagomorfos son controvertidas, aínda que probas recentes suxiren que poden estar relacionados cos roedores. No cladograma aquí exposto indícanse as relacións filoxenéticas dos gliros, que mostra a separación dos roedores dos lagomorfos, e a destes dos ocotónidos e os lepóridos. Porén, algúns autores tamén suxeriron como parentes máis achegados, entre outros, os marsupiais, insectívoros, primates, artiodáctilos e outros grupos de ungulados.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Kingdon, Jonathan & M. Hoffmann (eds.) (2015): *The Kingdon Field Guide to African Mammals.  Volume V: Carnivores, Pangolins, Equids and Rhinoceroses*. Segunda edición. Londres: Bloomsbury Publishing. Bloomsbury Natural History. ISBN 978-1-4729-1236-7.
* Kowalski, Kazimierz (1981): *Mamíferos. Manual de teriología*. Madrid: H. Blume Ediciones. ISBN 84-7214-229-9.
* Walker, E. (1975): *Mammals of the World*. 2 Vols. Sixth edition. Baltimore, Maryland, USA e Londres Reino Unido: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-5789-8.
* Wilson, D. E. & Reeder, D. M., editors (2005): *Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference*, 3rd ed. Baltimore, Maryland, USA: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8221-0.

### Outros artigos 
* Mamíferos
* Gliros
* Lepóridos
* Ocotónidos
* Roedores

### Ligazóns externas 
* Lagomorpha. Hares, pikas, and rabbits na ADW. 
* Lagomorpha na EOL.
* Lagomorpha no NCBI.
* Natural History Collections: Introduction to Lagomorphs .