Lucas Cranach o Vello

**Lucas Cranach o Vello** (en alemán, **Lucas Cranach der Ältere**), nado en Kronach en 1472 e finado en Weimar o 16 de outubro de 1553, foi un artista alemán, pintor e deseñador de gravados en xilografía. Foi o pai do tamén pintor Lucas Cranach o Mozo (1515-1586).

## Traxectoria 
### Educación e comezos 
Cranach naceu en Kronach, na Alta Franconia, e aprendeu a pintar grazas ao seu pai. Non é posible facer un seguimento dos seus familiares e predecesores.

Descoñécese o obradoiro onde tomou clases de pintura, aínda que se supón que coñeceu o mestre de pintura alemán Matthias Grünewald que lle ofreceu algo de educación. Grünewald traballou en Bamberg e en Aschaffenburg, e Bamberg era a capital da diocese onde vivía Cranach.

A primeira referencia escrita da súa existencia é na cidade alemá de Wittenberg no ano 1504, cando o príncipe do lugar lle deu un certo salario polo seu traballo. Sábese ademais que posuía unha casa en Gotha e que Barbara Brengebier foi a súa esposa.

### Carreira 
A primeira evidencia dos traballos artísticos de Lucas Cranach provén dunha pintura datada en 1504. Nesa época abordou diversas tarefas: decoración de interiores, pinturas de altar e retratos, deseños para gravados en madeira (xilografía) e en placas de bronce. Nos seus primeiros anos tivo emprego de oficial dedicado a pintar as paredes dos palacios de Coburgo e Locha, debido en parte á sona que tiña de meticuloso e de realista. Os motivos pintados eran escenas de caza e pastorís.

Antes de 1508 chegou a pintar diversas pezas de altar para o castelo de Wittenberg competindo cos seus contemporáneos Alberto Durero, Hans Burgkmair e outros; o duque e o seu irmán Xoán foron retratados por el en diversas ocasións tanto en pintura como en xilografías. A gran reputación lograda por Cranach fixo que en 1509 viaxase a Holanda ao servizo do emperador Maximiliano I e de Carlos V. Ata 1508 Cranach non comezou a asinar as súas obras, e cando o facía puña as súas iniciais e debuxaba unha serpe alada como anagrama (*Kleinodo*).

Nesas datas Cranach realizou unha xilografía de Venus e Cupido, actualmente no Museo Británico, e tamén a súa coñecida *Venus e Cupido* (1509), a tamaño natural, en que combina a influencia do renacemento italiano coa relixión e a moral do humanismo alemán, sendo a primeira pintura de Venus espida realizada por un artista do norte de Europa. Esta obra é a primeira de numerosas realizadas por Cranach con Venus como protagonista, moitas veces acompañada de Cupido.
[miniatura|*Venus e Cupido* ([Pintura ó óleo|óleo sobre lenzo, 213×102&nbsp;cm) de 1509. Ermitage, San Petersburgo]]

Algún tempo despois o duque concedeulle o monopolio das salas de medicina da cidade de Wittenberg, e deulle a concesión e o privilexio da edición de Biblias. As prensas de Cranach foron usadas por Martiño Lutero. O seu establecemento de farmacia permaneceu aberto durante séculos e só foi suspendido por mor dun incendio acontecido en 1871.

A especialidade de Lucas Cranach o Vello foron os retratos, as escenas relixiosas de mediano formato aptas para domicilios particulares e, sobre todo, os temas de mitoloxía que daban pé a incluír espidos femininos. Cranach impuxo na arte un canon feminino moi peculiar, estilizado e de aspecto xuvenil, con ollos en forma de améndoa, seos miúdos e pernas longas. 

Cranach o Vello organizou un activo obradoiro, onde se realizaron múltiples pinturas relixiosas e mitolóxicas que repetían uns modelos fixos con lixeiras variantes. O anagrama da serpe alada incluíase en todas elas, máis como selo do taller que como garantía de autoría. Os dous fillos de Cranach, Lucas Cranach o Mozo e Hans Cranach (falecido prematuramente), colaboraron no obradoiro. En sinal de loito pola morte de Hans en 1537, o anagrama familiar modificouse, dispondo as ás da serpe cara a abaixo. Iso supón unha pista cronolóxica que permite diferenciar as obras realizadas antes e despois de tal data.

As obras de maior calidade da familia Cranach son as da primeira época, especialmente as anteriores aos anos en que ambos os fillos empezaron a colaborar. As de 1508-20 son relativamente escasas no mercado e acadan altos prezos. Aínda que Cranach o Vello foi moi prolífico, mantivo un nivel de calidade alto, cunha execución moi esmerada que requiría múltiples capas de pintura ao óleo aplicadas en finas veladuras. A partir da masificación do traballo no taller, as obras delatan unha execución máis esquemática, unha cor menos variada e un debuxo de contornos máis rectos.

### Defensa do luteranismo e exilio 
[miniatura|150x237px|Retrato de [Martiño Lutero pintado por Cranach (1529, Galería Uffizi).]]
Dunha fe relixiosa inicialmente católica, Cranach o Vello pasou a apoiar ferventemente o luteranismo, promovendo cos seus retratos e gravados a fama internacional de Martín Lutero e Philipp Melanchthon. Nalgúns gravados, Cranach pareceu ridiculizar o papa e a Casa de Habsburgo. Por mor da derrota das tropas protestantes ante Carlos V na batalla de Mühlberg (1547), o elector Xoán Federico I de Saxonia foi apresado e enviado ao exilio a Weimar, e Cranach acompañouno. En tales circunstancias o pintor faleceu no ano 1553.

## Controversia en 2008 
Un espido feminino que representa unha Venus, que porta unha gargantilla e se cobre só cunha gasa transparente que leva nunha man, foi rexeitado pola compañía que administra o metro de Londres, porque podería ferir e ofender a sensibilidade dos usuarios do metro, especialmente os de cultura non europea pouco afeitos ás representacións de espidos. A pintura ía servir para anunciar a próxima exposición dedicada ao pintor renacentista alemán na Royal Academy. A exposición celebrouse do 8 de marzo ao 8 de xuño de 2008.

## Obras 
Lucas Cranach e o seu equipo elaboraron preto de 5000 obras de arte, das cales só se conservan unhas mil. O número total de obras é descoñecido, xa que non se emprendeu ningunha investigación para contalas.

## Pinturas 
### Retratos 

Lucas Cranach the Elder - Duke Henry the Pious - Google Art Project.jpg|*Duque Henrique o Pío*, 1514
Lucas Cranach d. Ä. 038.jpg|*Catarina de Mecklenburg*, 1514
Lucas Cranach d.Ä. - Bildnis einer jungen Frau (Galleria degli Uffizi).jpg|*Sibila*, 1530s
1516 Emilia.jpg|*Emilia*, c. 1535
Ficheiro:Lucas Cranach d.Ä. - Porträt eines sächsischen Prinzen.jpg|*Retrato dun príncipe saxón* (posiblemente marido de Isabel de Hesse), c. 1517
Ficheiro:Lucas Cranach d. Ä. 052.jpg|*Retrato dunha princesa saxoa* (posiblemente a nora de Xurxo de Saxonia, Isabel de Hesse), c. 1517
Ficheiro:Lucas Cranach d. Ä. 044.jpg|*Xoán Federico I*, 1531
Ficheiro:Lucas Cranach d. Ä. 040.jpg|*Sibila de Cleves*, esposa de Xoán Federico I, 1526
Ficheiro:LucasCranachtheElderCuspinian.jpg|*Johannes Cuspinian*, 1502
Ficheiro:Lucas Cranach d. Ä. 036.jpg|Esposa de Johannes Cuspinian, 1502
Ficheiro:Lucas Cranach d.Ä. - Bildnis des Lukas Spielhausen.jpg|*Lukas Spielhausen*, 1532, Metropolitan Museum of Art
Ficheiro:Lucas Cranach il Vecchio (Kronach, 1472 – Weimar, 16 ottobre 1553) - Ritratto di un uomo con berretto di pelliccia (1510 circa) dimensioni 29 x 31.5 cm - Gemäldegalerie, Berlin.jpg|*Retrato dun home*, 1510, Gemäldegalerie, Berlín

### Relixión, mitoloxía, alegorías 

Ficheiro:Lucas Cranach d.Ä. - Das Martyrium der Heiligen Barbara.jpg|*O martirio de Santa Bárbara*, 1510, Metropolitan Museum of Art
Ficheiro:Cranach, Lucas, d.Ä. - Die Heilige Dorothea - c. 1530.jpg|*Dorotea*, c. 1530
Ficheiro:Lucas Cranach d. Ä. - Judith Victorious - WGA05720.jpg|*Xudit coa cabeza de Holofernes*, 1530
Ficheiro:Lucas Cranach d.Ä. - Simson bezwingt den Löwen.jpg|*Loita de Sansón co león*, 1525
Ficheiro:Lucas Cranach d.Ä. - Phyllis und Aristotle (1530).jpg|*Filis e Aristóteles*, 1530
Ficheiro:Gerechtigkeit-1537.jpg|*Xustiza*, 1537
Ficheiro:Bemberg_fondation_Toulouse_-_Les_amoureux_-_Lucas_Cranach_l'Ancien.jpg|*Amantes*, Fundación Bemberg, Toulouse
Ficheiro:Cranach Eve.jpg|*Eva*, Museo Nacional, Wrocław
Ficheiro:Lucas_Cranach_d._Ä._062.jpg|*A ninfa da fonte* (Museo Thyssen-Bornemisza, Madrid).
Ficheiro:Lucas_Cranach_d._Ä._071.jpg|*Venus espida* empregada como propaganda nun cartel e censurada.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*Brinkmann, Bodo *et al.* (2007) *Lucas Cranach* Royal Academy of Arts, Londres, 
*
*Friedländer, Max J.e Rosenberg, Jakob (1978) *The Paintings of Lucas Cranach* Tabard Press, Nova York 
*Heydenreich, Gunnar (2007) *Lucas Cranach the Elder: Painting materials, techniques and workshop practice*, Amsterdam University Press, 
*Koerner, Joseph Leo (2004) *The reformation of the image* University of Chicago Press, Chicago, 
*Moser, Peter (2005) *Lucas Cranach: His Life, His World, His Pictures* (traducido do alemán por Kenneth Wynne) Babenberg Verlag, Bamberg, Alemaña, 
*Nikulin, N (1976) *Lucas Cranach*, Masters Of World Painting, Aurora Art Publishers,  Leningrado
*
*Posse, Hans (1942) *Lucas Cranach d. ä.* A. Schroll & Co., Vienna OCLC 773554 
*Ruhmer, Eberhard (1963) *Cranach* (traducido do alemán por Joan Spencer) Phaidon, Londres, OCLC 1107030
*Schade, Werner (1980) *Cranach, a Family of Master Painters* (traducido do alemán por  Helen Sebba) Putnam, Nova York, 
*Sören Fischer (2017): *Gesetz und Gnade: Wolfgang Krodel d. Ä., Lucas Cranach d. Ä. und die Erlösung des Menschen im Bild der Reformation*, Kleine Schriften der Städtischen Sammlungen Kamenz, Band 8, Kamenz 2017, 
*Stepanov, Alexander (1997) *Lucas Cranach the Elder, 1472–1553* Parkstone, Bournemouth, Inglaterra, 

### Ligazóns externas 
*cranach.net Containing more than 15000 images and 6000 research documents, collaborative project by about 60 international art historians
* Cranach Digital Archive (cda) Containing images and research information, collaborative project by 26 international galleries
*Fifteenth- to eighteenth-century European paintings: France, Central Europe, the Netherlands, Spain, and Great Britain, a collection catalog fully available online as a PDF, which contains material on Lucas Cranach the Elder (cat. no. 9)
**Prints & People: A Social History of Printed Pictures*, an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF), which contains material on Lucas Cranach the Elder (see index)
* Discussion of *Portrait of Martin Luther* by Janina Ramirez and Peter Stanford: Art Detective Podcast, 26 de abril de 2017 
*Cranach map of Palestine, 1508 or 1515. Eran Laor Cartographic Collection, the National Library of Israel
*