José Emilio Pacheco

**José Emilio Pacheco Berny**, nado na Cidade de México o 30 de xuño de 1939 e finado no mesmo lugar o 26 de xaneiro de 2014, foi un destacado escritor mexicano que publicou poesía, crónica, novela, conto, ensaio, crítica literaria e tradución.

Está considerado integrante da chamada *xeración do cincuenta* *ou de medio século*, na que tamén se inclúe a Juan Vicente Melo, Inés Arredondo, Juan García Ponce, Huberto Batis, Sergio Pitol, José de la Colina, Salvador Elizondo, Carlos Monsiváis, entre outros. Compartiu a perspectiva cosmopolita que caracteriza os literatos desa xeración, e os temas que abordou nos seus textos van desde a historia e o tempo cíclico, os universos da infancia e do fantástico, até a cidade e a morte. A escritura de Pacheco distínguese por un constante cuestionamiento sobre a vida no mundo moderno, sobre a literatura e a súa propia produción artística, así como polo uso dunha linguaxe sen rebuscamentos, accesible.

## Traxectoria 
Comezou a escribir na adolescencia, época na que publicaba en revistas estudantís e periódicos como *Proa* (da Escola Preparatoria, Centro Universitario, México, 1955), *Diario de Yucatán*, *Diario del Sureste* (ambos de Mérida, 1956-1958); as estudantís *Índice* (1957) e *Letras Nuevas*, a primeira Facultade de Dereito e a segunda da de Filosofía e Letras da UNAM.

Pacheco ingresou na carreira de Dereito na Universidade Autónoma de México, pero abandonouna aos 19 anos para dedicarse á escritura. Participou en diversas revistas e suplementos culturais, como *México en la Cultura*, *Siempre*!, *Diálogos*, *Revista Mexicana de Literatura*, *Diorama de la Cultura*, *Ramas Nuevas*, suplemento de *Estaciones*, onde traballou con Monsiváis. A súa consolidación como escritor plasmouse nas súas publicacións na Cultura en México, de Fernando Benítez, “o seu guía, amigo e mestre”. Consideraba a literatura como algo dinámico e cambiante, o cal o levou a revisar e reescribir as súas propias obras, nun afán de autocrítica. A súa idea acerca da reescrita inclúe un diálogo cos textos anteriores (de autores modernos como Jorge Luís Borges, Ernesto Cardeal, e clásicos, como Catulo)  e cos seus propios lectores. Como explicou Oviedo, “a súa obra é, en certa maneira, unha antoloxía formada pola reescritura das súas lecturas –un novo texto que se sobreimprime noutros textos preexistentes”. Neles aparece de maneira constante o tema do paso do tempo e da repetición da historia; tamén son usuais os universos da infancia e do fantástico.

Os textos fantásticos distínguense “porque nun universo ficticio cognoscible e manipulable para os personaxes” ocorre un feito insólito que non é posible explicar; así, en «Tenga para que se entretenga» (do volume *O principio del placer*) atopamos a unha nai (Olga) e ao seu fillo (Rafael) no Bosque de Chapultepec en 1943 e de súpeto, sucede o insólito: "Rafael entretíñase en obstaculizar cunha poliña o paso dun caracol. Nese instante abriuse un rectángulo de madeira oculto baixo a herba rala do cerro e apareceu un home […] saíu do subterráneo, foi cara a Olga, tendeulle un xornal dobrado e unha rosa cun alfinete:  -Teña para que se entreteña. Teña para que a prenda". A orixe do personaxe misterioso e as súas razóns para presentarse ante a muller e o neno non son explicadas de maneira definitiva por ningunha lei (nin a do mundo ficticio en que habitan os personaxes, nin mediante as leis dun universo marabilloso).

*Morirás lejos* “recrea a persecución de séculos que sufriron os xudeus até o holocausto”, e nas batallas no deserto atópanse os temas da destrución da cidade e a infancia como un pasado en que o personaxe descobre tanto o amor como o desengano.

### A columna *Inventario* 
En relación directa co tema da historia áchase a crónica, xénero híbrido, “a metade de camiño entre a ficción e os feitos” onde Pacheco “atopou a expresión ideal e propia para contar o vasto horizonte dunha época e dunha sociedade determinada”. A columna *Inventario* do suplemento *Diorama de la Cultura* do xornal *Excélsior*, dirixido por Xulio Scherer, desempeñou un papel importante na creación e difusión das crónicas de Pacheco; unha relevancia similar tivo a revista *Proceso*, proxecto ao cal foi convidado o mesmo Scherer en 1976. Alí “Pacheco empezou unha nova etapa do seu traballo de xornalismo cultural, publicando notas, traducións, artigos e crónicas”. O escritor mantivo dita columna por varias décadas, na cal fixo revisións bibliográficas no seu particular estilo. Non se limitou á revisión de autores mexicanos, aínda que fixo revisións temáticas temporais (por ano, como 1914, 1938 e 1950, por períodos como a Revolución mexicana ou autores que traduciu, como Eliot).

A primeira aparición de *Inventario* foi o 5 de agosto de 1973 na páxina 16 da sección *Diorama*. Nese medio alternou a súa aparición coa de *Baulmundo* de Gustavo Sainz, do español José de la Colina e o uruguaio Danubio Torres Fierro. Tras ausentarse seis meses, Pacheco reiníciaa o 1 de xuño de 1975 cun artigo sobre Óscar Wilde e Alfred Douglas. Despois da destitución da mesa directiva de *Excélsior* ocorrida ao ano seguinte, apoiou a Scherer e levou a súa columna á revista *Proceso*, onde apareceu desde o primeiro número en novembro de 1976 (onde escribiu sobre Saul Bellow) até a súa morte en 2014 (a última foi sobre o entón recente falecemento de Juan Gelman).

O accidente que sufriu previo á súa morte ocorreu no seu estudo a noite do venres 24 de xaneiro logo de terminar a súa columna. Quedou pendente a publicación de volumes temáticos coas preto de 7.000 columnas, por suxestión de Vicente Leñero, dada a negativa de Pacheco de reunilos nun só volume. *Inventario* recibiu o Premio Nacional de Xornalismo en Divulgación Cultural de 1980, que o escritor evitou recoller por propia man do entón presidente José López Portillo: "José Emilio escondeuse, fixo crer que estaba fóra de México e pediume, xa que ao galardón agregábase un diploma para o medio que o publicaba, se podía ir recollelo á cerimonia de Los Pinos. E si fun".
* Doutor honoris causa da Universidade Autónoma de Sinaloa (16 de novembro de 1979)
* Premio Nacional de Xornalismo de México 1980 por Divulgación Cultural
* Premio Malcolm Lowry 1991 por traxectoria (Ensaio literario)
* Premio Nacional de Ciencias e Artes na área de Lingüística e Literatura 1992
* Premio José Asunción Silva ao mellor libro de poemas en español publicado entre 1990 e 1995
* Premio Mazatlán de Literatura 1999
* Premio Iberoamericano de Letras José Donoso 2001
* Premio Internacional Octavio Paz de Poesía e Ensaio 2003
* Premio de Poesía Iberoamericana Ramón López Velarde 2003
* Premio Internacional Alfonso Reyes 2004
* Premio Iberoamericano de Poesía Pablo Neruda 2004
* Premio Internacional de Poesía Federico García Lorca 2005
* Membro honorario da Academia Mexicana da Lingua (23 de maio de 2006)
* Premio Reina Sofía de Poesía Iberoamericana 2009
* Medalla 1808, outorgada polo goberno do Distrito Federal (25 de xuño de 2009)
* Medalla de Ouro de Belas Artes, outorgada da Secretaría de Educación Pública de México (28 de xuño de 2009)
* Premio Cervantes 2009
* *Doutoramento honoris causa* pola Universidade Autónoma de Nuevo León (11 de setembro de 2009)
* *Doutoramento honoris causa* pola Universidade Autónoma de Campeche (3 de marzo de 2010)
* *Doutoramento honoris causa* pola Universidade Nacional Autónoma de México (23 de setembro de 2010)
* Premio Alfonso Reyes 2011, do Colexio de México

## Recintos co seu nome 
* A Casa de la Palabra José Emilio Pacheco, en Azcapotzalco, Cidade de México; inaugurada polo escritor o 26 de novembro de 2006.
* O Centro Integral para o Desenvolvemento “José Emilio Pacheco”, na colonia Nova Atzacoalco, Cidade de México;  inaugurado por Pacheco o 15 de decembro de 2011.
* A Casa do Poeta José Emilio Pacheco, en Tlalnepantla, Estado de México.
* Fondo de cultura José Emilio Pacheco, en Tuxtla Gutiérrez, Chiapas.
* Centro da cultura e as artes  "José Emilio Pacheco", en Tlalnepantla, Estado de México.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* *José Emilio Pacheco: perspectivas críticas* / Hugo J Verani, 2006
* *Ensoñación cósmica: poética de* El reposo de fuego*, de José Emilio Pacheco* / Betina Bahía Diwan, 2004
* *Dilemas de la poesía de fin de siglo: José Emilio Pacheco y Jaime Sáenz* / Elizabeth Pérez, 2001
* *José Emilio Pacheco: poeta y cuentista posmoderno* / José de Jesús Ramos, 1992
* *El papel del lector en la novela mexicana contemporánea: José Emilio Pacheco* / Magda Graniela-Rodríguez, 1991
* *José Emilio Pacheco: poética y poesía del prosaísmo* / Daniel Torres, 1990
* *La hoguera y el viento: José Emilio Pacheco ante la crítica* / Hugo J Verani, 1987
* *José Emilio Pacheco* / Luis Antonio de Villena, 1986
* *Ficción e historia: la narrativa de José Emilio Pacheco* / Yvette Jiménez de Báez, 1979
* Ruiz Álvaro e Edith Negrín (coord.), *Pasión por la palabra*. Homenaje a José Emilio (coord.) México,  UNAM/UAM , 2013
* Karl Kohut (ed.), *Literatura mexicana hoy. Del 68 al ocaso de la revolución*. Madrid, Vervuert, 1995.
* Rafael Olea Franco,*En el reino fantástico de los aparecidos: Roa Bárcena, Fuentes y Pacheco*. México, Colegio de México, 2004.
* Manuel Fernández Perera (coord.) *La literatura mexicana del siglo XX*. México, FCE, 2008.

;En inglés
* *Modern Spanish American poets*. Second series / María Antonia Salgado, 2004
* *José Emilio Pacheco and the poets of the shadows* / Ronald J Friis, 2001
* *Out of the volcano: portraits of contemporary Mexican artists* / Margaret Sayers Peden, 1991
* *Tradition and renewal: essays on twentieth-century Latin American literature and culture* / Merlin H Forster, 1975
* *The turning tides: the poetry of José Emilio Pacheco* / Mary Kathryn Docter, 1991
* *Time in the poetry of José Emilio Pacheco: images, themes, poetics* / Judith Roman Topletz, 1983