open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fala dos mariñeiros de Cromarty

A **fala dos mariñeiros de Cromarty** é un pequeno dialecto en vías de extinción do scots dórico.

## Distribución
En Cromarty, unha viliña de pouco máis de 700 habitantes, coexisten no mesmo espazo os tres dialectos dóricos (os outros dous son a fala dos labregos de Cromarty e a fala dos vilegos de Cromarty), o inglés e, ademais, ao ser Cromarty unha vila da área municipal da Terra Alta, co gaélico escocés a un nivel teórico e escolar.

A fala dos mariñeiros de Cromarty é coñecida unicamente por dous usuarios, os irmáns octoxenarios Robert Hogg e Gordon Hogg. Fálana entre si e tamén con xente que non domina esta fala, pero que poden chegar a entendela.

## Historia
A fala dos mariñeiros naceu como especialización, fundamentalmente léxica, do dialecto dórico dentro da comunidade da vila dedicada á pesca. A razón de por que nesta pequena vila situada ao norte de Inverness se ten acadado un elevado grao de especialización lingüística hai que buscala no illamento: Cromarty está completamente illada por terra de calquera outro falante de dórico, que chegaron aquí por mar.

A fala dos mariñeiros comezou a decaer co devecer da industria do peixe da vila.

## Características
Algunhas particularidades dos dialectos de Cromarty:
* Cando unha consoante oclusiva velar precede un /u:/, a vogal central muda a /i:/. Exemplos: *geed* (esc. *gud*, g. *bo*), *skeel* (esc. *school*, g. *escola*)
* Cando unha vogal tónica /o:/ é seguida de /r/, ditonga. Exemplos: *fyoord* (esc. *ford*, g. *achado*), *myoor* (esc. *moor*, g. *nevarada*).
* O ditongo inicial /wi/ muda a /wu/. Exemplos: *wusker* (esc. *whisker*, g. *brisa*), *wutch* (esc. *witch*, g. *meiga*)
* O grupo consonántico inicial /kn/ muda a /kr/. Exemplos: *kree* (esc. *knee*, g. *xeonllo*), *krife* (esc. *knife*, g. *coitelo*)
* Variabilidade nas aspiracións iniciais. Exemplos: *oos* (esc. *hoose*, g. *casa*), *hile-oos* (esc. *ail-hoose*, gl. *cervexaría*).

## Notas
## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*Cántiga popular na fala dos mariñeiros de Cromarty
Dialecto suletino

dereita|330px|miniatura|Extensión dos dialectos do éuscaro.
O **suletino** ou zuberera é un dialecto da lingua éuscara particular que se fala en Sola (Zuberoa, Xiberoa ou Soule, a máis pequena das sete provincias vascas históricas, situada ao nordeste do histórico País Vasco, en Francia). Ten varias particularidades lingüísticas e fonéticas que o fan singular. A súa fonética estivo marcadamente influenciada polo gascón. Por exemplo, o **e** pronúnciase **i** e o **o**, **u** cando preceden a unha vogal. O **ü** (acentuado) pronúnciase como o **u** francés, aínda que se pode converter en **i** por disimilación vocálica (ex: *gaü*, 'noite' > *gaia*, 'a noite'). Este **ü** é característica única da fonética suletina con respecto do resto das variedades. Tamén posúe sibilantes sonoras, característica compartida co antigo dialecto roncalés, xa extinto.

O suletino tamén ten particularidades léxicas e na declinación.

Actualmente, máis do 60 % dos 16.000 suletinos son vascófonos, pero a diminución do número dos que o falan entre os mozos e a falta de empregos poden ser a longo prazo un risco para o mantemento da lingua en Zuberoa. Con todo, o traballo efectuado polas asociacións culturais nas que moitos mozos están implicados permite que o dialecto se manteña a pesar da estandarización da lingua co batua, que non parece estar influíndo na desaparición do suletino. A arraigada tradición do teatro popular utilizouse nestes últimos anos como unha forma de cohesionar ás comunidades (pastorais e mascaradas), que sofren un preocupante descenso demográfico. As obras represéntanse en éuscaro e convértense en actos de reafirmación da identidade suletina.

Seguen a publicarse obras na forma literaria desta variedade, sendo os escritores mais soados Itxaro Borda e o académico e dramaturgo Jean Louis Davant. Os músicos Niko Etxart e o grupo Guk, entre moitos outros, cantan en éuscaro suletino. Posúe unha rica tradición lírica de gran prestixio entre os vascos, recompilada e dada a coñecer no País Vasco español a partir dos anos 60 e 70.

## Véxase tamén 
* Dialecto arabés 
* Dialecto biscaíño 
* Dialecto guipuscoano 
* Éuscaro batua 
* Dialecto alto-navarro 
* Dialecto labortano 
* Dialecto baixo-navarro 
* Dialecto roncalés
* Cantar de Bereterretxe
Río Gobela

O **Gobela** é un río de Biscaia, España. 
Nace en Barrika e desemboca na ría do Nervión-Ibaizabal (a ría de Bilbao), entre Leioa e Erandio logo de 9 Km.

É un río moi contaminado, debido á abundancia de industria na súa contorna, e a que atravesa zonas moi poboadas.

## Curso actual e afluentes 
Nace no monte Gañes, en Barrika. Na súa cabeceira recibe o nome de arroio **Genabarri**, ata que na veiga de Urko, en Sopelana, recibe as augas dos arroios Lemosas e Saitu.

En Getxo recibe os regatos Martiartu e Bolue. Na desembocadura deste último atópase a zona húmida de Bolue, un dos espazos naturais de máis interese faunístico da localidade.

O seu último tramo adquire forma de ría. Desde o século XIX, recibe ao arroio Udondo, para desembocar pouco despois na ría do Ibaizabal-Nervión.

Recibe ademais augas pluviais recollidas polos sistemas artificiais de colectores das rúas de Sopelana, Getxo Leioa. A súa canle atópase soterrado en parte do seu percorrido.

## Historia 
Durante séculos desembocaba máis cerca do Abra, fronte a Portugalete, contribuíndo a formar unha barra de area na boca da ría, que cambiaba de altura e posición dependendo das mareas. Esta barra diminuía o calado de partes da ría, e dificultaba sensiblemente o paso de grandes barcos. Por iso, xa no século XVII dábanse instrucións aos barcos para soltar lastre na parte dereita da ría, co fin de afianzar o leito.

A mediados do século XIX, Máximo de Aguirre, propietario dos areais de Lamiako, promoveu as obras que cambiaron o curso do río, desviándoo por un tramo chairo e paralelo ao do Nervión, ata atoparse co arroio Udondo, e canalizando a súa actual desembocadura, no límite entre Leioa e Erandio.

## Fontes 
* Ríos de Biscaia, Deputación Foral de Biscaia. 
* Xeografía de Sopelana, Concello de Sopelana.
### Ligazóns externas 
* Imaxe do Gobela ao seu paso por Getxo, Euskal Irrati Telebista.
Lamiako

**Lamiako**, é un barrio do municipio biscaíño de Leioa. Limita co río Nervión, Areeta de Getxo, Astrabudúa de Erandio e con outros barrios de Leioa.

## Características
Posiblemente sexa o barrio máis pobre da localidade e o máis industrializado, pero actualmente está nunha profunda remodelación. Na actualidade estanse substituíndo gran número de vivendas antigas por grandes bloques de edificios e planéase desprazar toda a industria da zona.

A súa estratéxica localización, a escasos 5 minutos andando do centro de Areeta, con parada de metro no centro do barrio, e acceso rápido á autoestrada A-8 fan que este barrio teña posibilidades de converterse nunha zona residencial de nivel económico medio-alto no curto prazo.

O nome de Lamiako deriva do vocábulo lamia (lugar de lamias).

As lamias son personaxes da mitoloxía vasca. Mulleres fermosas de longas melenas louras e pés de pato que realizaban actos de bruxería co diaño.

As festas de Lamiako son o último fin de semana de maio e teñen como prato forte Lamiako Maskarada (o último venres de maio ás 22:30 xunto á igrexa).
Salsa biscaíña

A **salsa biscaíña** é unha salsa moi versátil empregada na gastronomía vasca. Emprégase xeralmente na preparación de peixes, a maioría das veces bacallau. É posible atopar, no entanto, empregos da mesma en preparados de carnes e/ou verduras.

## Características
Os seus ingredientes son: a polpa duns pementos chouriceiros previamente hidratados en auga quente (non se recomenda o emprego de ñoras) e a cebola todo iso finamente picado. Frítense nunha tixola (ou nunha cazola de barro) cun pouco de aceite (hai receitas que empregan manteiga de porco) e líganse empregando fariña con fumet ou un fondo, segundo o uso final que se lle queira dar. O contido adóitase pasar por un chinés varias veces e o sobrante machúcase cun morteiro e incorpórase  posteriormente.

Algunhas receitas inclúen salsa de tomate e os expertos discuten acerca da tradición de facer isto ou non, xeralmente inclúese o tomate nas receitas elaboradas fóra de España. Un truco moi mencionado polos cociñeiros é o emprego de galletas maría co obxecto de aumentar a ligazón final da salsa.

## Usos
Existen moitos pratos aos que se lle engade esta salsa, pero quizais o máis coñecido con peixe sexa o bacallau á biscaíña. Con porco un dos pratos máis mencionados son as "Mans de porco con salsa biscaíña".
Marmitako

O **marmitako** ou **marmitaco** (no País Vasco) e **sorropotún**, **marmita** ou **marmite** (en Cantabria) é un prato baseado no atún ou no bonito do norte, cuxa orixe parece estar nos *arrantzales* (pescadores) vascos e cántabros. Trátase dun guiso de atún con patacas, cebola, pemento e tomate. Sérvese quente nunha cazola de barro.

## Nome 
Marmitako en vasco literalmente quere dicir "da marmita" (a  é unha pota de metal con tapa) e débese a que antigamente era un dos poucos aveños de cociña que levaban a bordo. O seu nome castelán (*marmita*) ou francés (*marmite*) dan nome ao prato no oriente de Cantabria, coñecéndose como *sorropotún* no occidente.

## Costumes 
Na actualidade é un prato moi apreciado, en parte pola difusión que ten a cociña vasca en xeral, en parte porque é unha das formas máis coñecida de preparar o atún, que ao ser peixe azul, valórase moito nas recentes tendencias nutricionais. É un dos pratos estrela dos concursos gastronómicos de calquera festa vasca e cántabra, en especial das localidades costeiras. Como con outros pratos típicos, cada localidade, ata cada cociñeiro, reclama para si a *auténtica* receita do guiso aínda que admite multitude de variantes pero mantendo sempre os ingredientes principais.
Intxaursaltsa

O **intxaursaltsa** é unha sobremesa típica do País Vasco (España). O significado en éuscaro é *salsa de noces*.
A súa aparencia é parecida a unha crema; unha sobremesa cremosa.

### Ingredientes
Os seus ingredientes principais son:

* Leite 
* Noces 
* Azucre 
* Canela
Piperrada

**Piperrada**, acompañante gastronómico de orixe vasca que se serve xeralmente con carnes e peixe. O nome procede de *piperra*, unha palabra en éuscaro que significa pemento.

Baséase en dourar en cazolas diferentes verduras ou hortalizas. Estas poden variar pero o pemento non debe faltar. Algunhas das que se utilizan son:

* Pemento verde 
* Pemento vermello 
* Cebola 
* Tomate

Tamén se pode preparar como primeiro prato engadindo á cazoliña un ovo para que calle.
Pastel vasco

miniatura|Pastel vasco.

O **pastel vasco** (en éuscaro: *biskotxa* ) é unha sobremesa de orixe vasca-francés, coñecida en Francia como ***gateau basque***.

O pastel vasco naceu como un pastel ao que se lle puña unha tapa, pero hoxe en día existen algunhas versións en que xa non se lles pon.

Consta dunha masa de pasta de fariña, manteiga e ovos que se enche xeralmente de crema pasteleira, aínda que tamén os hai recheos de albaricoques ou dalgunha froita.

Á versión francesa adóitaselle pór unha capa de marmelada ou algunha confeitura.
Pantxineta

A **pantxineta** é unha sobremesa típica do País Vasco.

## Características
Trátase dun pastel ou pasteliños que se prepara con masa follada e énchese con crema feita de ovo, fariña e azucre. Despois métese todo no forno empoado con améndoa. Recoméndase comelo morno.

Os seus ingredientes principais son:  fariña, manteiga, ovos, azucre e  leite.
Sukalki

O **sukalki** é un prato típico do País Vasco. É un ragú de carne de guisar.
É un prato completo que se pode consumir como *prato único* polo seu alto nivel calórico.

## Ingredientes
Os seus ingredientes son:

* Carne de guisar 
* Cebola 
* Cenoria 
* Pemento choricero 
* Chícharos
* Pataca 
* Caldo de carne 
* Allo
Porrusalda

**Porrusalda** ou **purrusalda** é un prato típico do País Vasco. O significado en éuscaro é *mollo de allo porro*. A súa presentación é parecida á dun estufado; un prato caldoso con anacos grandes que se serve quente.

## Características
A porrusalda ten como ingrediente principal o allo porro (é o que lle dá o nome) e adicionalmente pode engadirse: cenorias, patacas, allos, cebolas. Orixinariamente para lle dar sabor ao caldo botábaselle unha raspa de peixe ao cociñalo. Existen rexións onde se lle bota costela ou bacallau (Bacallau en salgadura) en "faragullas", ou unha cabeza de pescada como se fai na Rioxa.

## Véxase tamén
### Outros artigos 
* Gastronomía do País Vasco
* Allo porro
Torradas de crema

As **torradas de crema** son unha sobremesa típica do País Vasco.
Trátase dunha especie de crema pasteleira fritida que se serve espolvoreada con azucre glass ou canela.

Recoméndase comelas quentes.

## Ingredientes
Os seus ingredientes principais son:

* Fariña
* Manteiga de porco
* Ovos
* Azucre
* Leite
Morgan Freeman

**Morgan Freeman**, nado en Memphis (Tennessee) o 1 de xuño de 1937, é un actor e director de cinema estadounidense.

## Traxectoria 
Freeman, desde os seus inicios no cine demostrou un extraordinario talento como actor, conferíndolle aos seus personaxes unha caracterización moi crible dentro do xénero dramático. Famosas son as súas actuacións nos filmes *Cadea perpetua* e *Amistad*. A actuación de Freeman brindou ás películas onde participa unha gran solidez e gran consistencia.

En 1997, Freeman, xunto a Lori McCreary, fundou a produtora Revelations Entertainment.

Tras catro candidaturas, gañou o Oscar ó mellor actor secundario, pola súa actuación na película de Clint Eastwood *Million Dollar Baby*, o 27 de febreiro de 2005, na 77ª edición dos Premios Oscar.

## Filmografía 
miniatura|Morgan Freeman en Cannes, 2005

## Premios 
### Oscars 
### Globos de Ouro 
* 2003 Recibe o Globo de Cristal pola súa contribución ó mundo do cine no Festival Internacional de cine de Karlovy.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Revelations Entertainment, produtora cofundada por Morgan Freeman 
* Entrevista a Morgan Freeman
Mungo Park

miniatura|dereita|Mungo Park
**Mungo Park**, nado en Selkirkshire o 10 de setembro de 1771 e finado en 1806, foi un explorador escocés.

## Traxectoria 
### Exploracións 
Ao finalizar os seus estudos de medicina, fíxose cirurxián. Apaixonado polas viaxes, ofreceuse como voluntario á Sociedade Africana de Londres para atopar as fontes do río Níxer. Nesa época, da mesma xeito que o Nilo en África Oriental, o principal enigma xeográfico da África Occidental era o curso do Níxer. Un río que, debido ao relevo, nace por centos de quilómetros da costa pero fai unha volta de 4.000&nbsp;km polo interior, antes de alcanzar o golfo de Guinea. Os xeógrafos europeos só sabían deste gran río o que dixera Plinio o Vello acerca del, ademais de Idrisi e León o Africano. Agora ben, este último complicara as cousas afirmando que o Níxer fluía cara ao oeste. As hipóteses máis fantasiosas chocaban entre elas.

Mungo Park propuxo reemprender as exploracións de Houghton e partiu o 22 de maio de 1795 cara a Gambia. O 21 de xuño de 1795 alcanzou a desembocadura de Gambia e remontou o río ata o posto comercial de Pisania (actual Karantaba). Aprendeu o dialecto local grazas ao médico do posto e empezou o seu periplo por esas terras en decembro de 1795. Atravesou o leito do Senegal, visitou Moullé, Bondou e Kaarta, e foi detido e feito prisioneiro polos mouros durante catro meses, sendo tratado como escravo polo seu líder Ali. Conseguiu escapar só polo deserto, sen case nada para beber ou comer.

### O río Níxer 
Logo de tres semanas de sufrimentos, chegou á cidade de Sego, onde ao fin puido ver o río Níxer. Remontou 110&nbsp;km de río, pero sentíndose esgotado e enfermo decidiu volver a Segu. Informado polos indíxenas, decatouse de que a cidade caera en mans de Ali, o seu antigo carcereiro. Decidiu entón dirixirse á cidade de Kamalia. Empezara a estación das choivas, e a viaxe fíxose máis penosa aínda que no deserto. Chegou esgotado a Kamalia e debateuse varios días entre a vida e a morte. Xa recuperado, uniuse a unha caravana de escravos que seguía a costa.

### O seu tráxico final 
Seis meses despois, de volta xa no Reino Unido, publicou o relato da súa viaxe. En 1803, a petición do seu goberno, aceptou dirixir unha nova expedición ao río Níxer. Partiu o 30 de xaneiro de 1805 cara a Gorée, e despois cara a Bamaco. Construíu un barco para remontar o Níxer. A enfermidade e as emboscadas dos indíxenas decimaron a expedición (perdeu a 33 dos seus compañeiros). A pesar das dificultades, remontou 1600&nbsp;km polo curso do Níxer, antes de ser atacado polos Haussa. A piques de afogar, retirouse cara ao río onde afogou xunto co resto dos seus compañeiros en Busa (Nixeria). Un guía e un carrexador sobreviventes informaron do seu tráxico final.
Pastel de escarapote

O **pastel de cabracho** ou **pastel de escarapote** é un prato que se debe a Juan Mari Arzak, que consiste nunha especie de puré elaborado coa carne semigraxa e preparada do escarapote de pedra (*peixe escorpión* cuxo nome científico é *Scorpaena Scrofa*).

## Receita 
A carne do escarapote cócese nun caldo de peixe durante uns minutos (algunhas receitas trátano ao vapor). Sexa como sexa o escarapote é un peixe de espiñas velenosas e o seu veleno desactívase mediante a cocción. A pesar de ser un peixe con aparencia vermella, a súa carne é branca e fina. Algunhas receitas empregan pescada no canto de escarapote. Tras esta operación de cocido, mígase e quítanse as espiñas, mestúrase con salsa de tomate, nata e ovo, ademais dalgunhas verduras cocidas: cenoria, apio etc. Con todo iso fórmase unha masa e ponse ao forno.

## Notas
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Receita, segundo a Biblioteca Fillos de Galicia.
Meixóns á bilbaína

**Meixóns á bilbaína** é un prato típico do País Vasco, e unha das formas máis comúns de preparar os meixóns. Está preparado con meixóns, allo e pemento chile. Cocíñanse nunha cazola de barro e cun garfo de madeira. Tradicionalmente comese directamente da cazola de barro e empregando o garfo de madeira.

Este prato prepárase tamén con *gulas*, sucedáneo do meixón.

## Véxase tamén
### Outros artigos
*Gastronomía do País Vasco
Pintxo

[dereita|miniatura|250px|Típico *pintxo* de [champiñóns.]]

Un ***pintxo*** é unha pequena rebanda de pan sobre a que se coloca unha pequena ración de comida. É un prato típico da gastronomía vasca que se adoita tomar como aperitivo acompañado normalmente dun vaso de viño tinto (chamado *txikito*) ou de cervexa (chamado *zurito*). É moi común nas tabernas do País Vasco e Navarra e en territorios limítrofes de Cantabria, A Rioxa e nalgunhas zonas de Burgos, como Miranda de Ebro. Con outras características fíxose popular noutras zonas da Península Ibérica como Galicia, xa co nome de petisco.

Os ingredientes a colocar sobre o pan poden ser practicamente calquera, pero moitas veces son os máis habituais na cociña vasca: peixes (especialmente pescada, bacallau, anchoas, gulas...), tortilla de patacas, pementos recheos, croquetas etc.

O máis habitual adoita ser coller un mesmo o *pintxo*, que se sitúa en bandexas sobre a barra do bar, e comelo de pé mentres se charla cos amigos e bebe o citado *zurito* ou *txikito*.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Petisco
*Tapa

### Ligazóns externas 
*Rutas de petiscos por San Sebastián
Leite callado

O **leite callado**, **leite preso** ou **callada** é unha sobremesa láctea elaborada de dúas posíbeis maneiras, a partir dos microorganismos do leite ou a partir de lévedo (dun animal lactante ou de cardo).

## Características
A primeira maneira de obtelo, máis habitual nos usos gandeiros tradicionais galegos, consiste en deixar unha pota de leite a carón da cociña para que fermente cos seus propios microorganismos, baixo o efecto dunha temperatura morniña.

A segunda maneira consiste en obter o callado do leite polo efecto dun fermento (callo) extraído do estómago dun *animal en período de lactación* ou un tipo de cardo.

No País Vasco é coñecida como *gatzatua* ou *mamia* e na zona norte de Navarra como *gaztanbera*.

Trátase dun produto similar en contidos nutritivos ao leite. 

Se se lle escorre o soro ao leite preso obtense requeixo.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas
*Forma de elaborar callada e valor nutricional 
*Leite callado ao xeito tradicional galego
Goxua

**Goxua** é unha sobremesa típica do País Vasco. A tradución do nome ao galego seria *doce (adxectivo)*
A elaboración deste depende moito da rexión. Xeralmente elabórase con:

* Nata 
* Biscoito 
* Crema pasteleira 
* Caramelo líquido

Bótase sobre unha base de biscoito unha capa de crema pasteleira, logo unha de nata e bótaselle caramelo por riba.

Hai dous xeitos de servilo: en cuncas individuais coma se fose unha crema ou unha callada, ou en forma de pastel para logo partilo en porcións.
Chistorra

miniatura|dereita|Anacos de chistorra.
A **chistorra** é un tipo de embutido de orixe aragonesa e navarra elaborado con carne picada fresca procedente de carne de porco (pode ser tamén unha mestura de carnes de porco e vacún) e que contén ademais algo de graxa, engádeselle allo, sal e pemento (este adóitalle dar unha cor vermella característico) así como herbas aromáticas (xeralmente perexil). Adóitase tomar frita ou asada.

## Características 
A chistorra caracterízase por ser un embutido que adoita curar moi pouco tempo (estabilízase só durante 24 horas entre os 2º e 8º Centígrados), sendo ademais a carne embutida en tripa natural ou de plástico. O produto curado adoita ser bastante máis delgado que un chourizo, non chegando a exceder un diámetro de 25&nbsp;mm e os 40&nbsp;cm de lonxitude (existen casos nos que chega ao metro de lonxitude). Está elaborado probablemente na súa orixe histórico cos restos menos agradables dunha matanza que, en Guipúscoa, quizais por razóns climáticas ou económicas, realizábase pouco antes da chegada do inverno. Nalgunhas localidades (Lodosa) denomínase **birika**, en éuscaro birika significa pulmón, xa que o ingrediente principal eran os pulmóns do porco. Nalgunhas localidades da provincia de León prepárase a **Chistorra de León**, elaborada con maiores cantidades de carne de vacún. Hoxe en día acostuma venderse fresco, pero cada vez máis se atopa envasada ao baleiro en calquera dos supermercados españois.

## Preparación 
A chistorra adóitase comer asada ou frita, xeralmente acompaña a outros pratos, un dos máis populares é un prato con ovo frito e patacas (*Ovos rotos con chistorra e patacas*). Adoita fritirse enteira, pero servirse en pequenos anacos como unha tapa (*tapa de chistorra*) usualmente acompañada de cervexa ou viño (chacolí). Ás veces pode ser un elemento moi típico dos bocadillos (*bocadillo de chistorra*), outra variante que aparece nalgunhas pastelerías (zona de produtos salgados) é un croissant cun anaco de chistorra como recheo (*croissant preñado*). Con ovos tómase tortilla con chistorra.

## Costumes 
O 21 de decembro en Donostia é o día de San Tomé, durante este día por toda a cidade pódense ver postos de produtos artesanais entre os que destacan, por ser a comida típica do día, o tallo, a chistorra (ou txistorra, en éuscaro) e a sidra como acompañamento habitual.

## Véxase tamén
Canutillos de Bilbao

Os **canutillos de Bilbao** son unha sobremesa típica do País Vasco.
## Características
Coa masa follada fanse uns canos abertos polos dous lados. Énchense de crema pasteleira e empoanse con azucre glacé. Sérvense quentes e adóitanse acompañar cunha crema líquida ou unha crema de chocolate. Recoméndase comelos mornos.

## Ingredientes
Os seus ingredientes principais son a masa follada e crema pasteleira.

## Véxase tamén
### Outros artigos
*Cannoli: variante siciliana similar.
Chacolí

miniatura|300px|Acios de uva para a elaboración do chacolí, nun camiño entre Getaria e Zarautz 
O **chacolí**  (do éuscaro *txakolin*) é unha bebida alcohólica producida a partir de uvas verdes, o que provoca unha certa acidez. As variedades cultivadas son a *Hondarribi zuri* e a *Hondarribi beltza* (esta última moito menos estendida). Lixeiramente carbonatado, cunha gradación alcohólica duns 10'5-12º vol. A maior produción céntrase no País Vasco, especialmente nas adegas das localidades costeiras de Getaria e Zarautz, ambas as pertencentes á Denominación de Orixe *Getariako Txakolina*.

## Produción
A produción é principalmente de viño branco, aínda que en menor cantidade tamén se producen rosados e tintos. A cor do viño branco é amarelo pálido; en nariz denota intensos aromas a cítricos, herbas e flores; en boca é fresco, lixeiramente acedo e fácil de beber, ten que servirse fresco.

Outrora o chacolí era producido en casaríos ou casas de campo de xeito artesanal, antes de consumilo escanciábase como se lle fai á sidra natural actualmente, isto é debido a que antigamente non se filtraba nin clarificaba. 
Nos últimos anos varias adegas empezaron a estudar e mellorar a súa elaboración para conseguir mellor gusto e aromas, obtendo viños cun sabor moi satisfactorio.

A súa produción non é moi ampla e é consumido principalmente no País Vasco, A Rioxa, Navarra e Miranda de Ebro estendéndose aos poucos a outras zonas grazas á restauración, aínda que antigamente tamén era producido en zonas de Cantabria e Burgos.

## Denominacións
* Bizkaiko Txakolina: Denominación de Biscaia. Principalmente en Bakio e Balmaseda. 
*Getariako Txakolina: Denominación de Getaria (Guipúscoa). Principalmente en Getaria, Zarautz e Aia. 
*Arabako Txakolina: Denominación de Álava. No Vale de Ayala. 
*Costa de Cantabria: Indicación Xeográfica onde o chacolí de Cantabria está incluído.
*Val de Mena: Produtor de chacolí desde hai séculos pero aínda sen Denominación de Orixe Cualificada

## Notas
## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*Chacolí de Álava 
*Chacolí de Biscaia 
*Chacolí do Getaria 
*Tenda oficial das DOs de Euskadi
Txoko

**Txoko** (palabra vasca que significa *recuncho* ou *sitio pequeno*) é o nome que reciben os locais sedes de sociedades gastronómicas, que poden ser tamén recreativas ou deportivas, creadas no País Vasco. Nalgúns lugares do país, principalmente en Guipúscoa, coñéceselles tamén co nome de *sociedades*. En Navarra tamén lles chaman "peñas" e participan activamente na organización das festas, as de Pamplona coñécense como *peñas sanfermineras*.

Estas sociedades están compostas por socios que moitas veces pertencen a unha mesma cuadrilla, e utilízanse para realizar ceas e comidas, ben entre os socios, ben entre un socio e os seus invitados.

Normalmente págase unha cota que serve para liquidar os gastos comúns e logo cada socio paga o gasto que el realiza. Os socios adoitan ser homes, ata datas recentes as mulleres tiñan prohibido o paso ás sociedades (aínda queda algunha nas que non poden entrar como a Sociedade Gaztelubide de Donostia). De todos os xeitos é común que non poidan entrar na cociña.

## Características
Unha característica básica dos txokos é que son os propios socios os que cociñan. Realízase desde a compra no mercado, ou se obtén a materia prima dalgunha outra forma, caza, pesca, recolección... ata a recollida final dos utensilios utilizados (algunhas veces hai un servizo de limpeza). Como se pode supor a parte máis importante de calquera txoko é a cociña.

É moi común que logo da comida, ou mentres come, cántese en grupo. A afección que existe no País Vasco ao cantar xuntos é moi grande, de tal forma que é moi habitual atopar cuadrillas de todas as idades que cantan nas sobremesas e nas propias comidas, ou cando van de bares.

## Explicación sociolóxica
A sociedade vasca é matriarcal. Na casa, no casarío, ou nas casa dos *arrantzales* (pescadores) a que leva o peso da rutina diaria é a muller. O home, aínda sendo o cabeza de familia e figurando socialmente como tal, asume un papel pasivo na organización das tarefas do fogar, ata nos casaríos onde a produción gandeira e agrícola é importante. Segundo contan os txokos, as sociedades, servían para que os homes puidésense "escapar" da casa e do control da muller, de aí a prohibición de entrada a estas. Isto xa non é así, o acceso da muller ao traballo fóra do fogar e o súa cualificación, xunto cunha educación destinada á igualdade entre sexos fixo que na actualidade todo aquilo sexa xa recordos.

## Outros txokos
Nalgunhas casas grandes adoitan destinar un sitio, normalmente un soto ou semisoto, a realizar reunións cos amigos. Ese lugar adoita ter unha cociña e unha ampla mesa e desígnase, por analoxía, txoko.

## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*Sociedade Gaztelubide 
*Sociedade Unión Artesá
Galería de imaxes da Illa de Arousa

**Galería de imaxes** do concello da Illa de Arousa na provincia de Pontevedra.

## A Illa de Arousa 

Vista completa|centro|700px
centro|700px

Ficheiro:Long bridge Rias Baixas.jpg|Ponte da Illa de Arousa.
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.30.jpg|Casa do concello.
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.01.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.06.jpg
Ficheiro:A Illa de Arousa.Galicia.17.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.27.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.28.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.29.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.31.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.36.jpg|Campanario da igrexa.
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.38.jpg|O pobo de Arousa a Sor Aurora. Escultura de César Lombera.
Ficheiro:A Illa de Arousa.Galicia.40.jpg|O pobo de Arousa a Sor Aurora. Escultura de César Lombera.
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.41.jpg|Rúa.
Ficheiro:Faro da Illa de Arousa (26-07-08).jpg|Faro.
Ficheiro:Veleiro entre bateas, xunto á Illa de Arousa (26-07-2008).jpg|Veleiro entre bateas.
Ficheiro:A Illa de Arousa.Galicia.01.jpg
Ficheiro:Caída do sol na Illa de Arousa, Galiza.jpg|Caída do sol.
Ficheiro:Desde A Illa de Arousa, Galiza.jpg|Preto do solpor.
Ficheiro:Illa Arousa Mariscadores 02-05.JPG
Ficheiro:Illa Arousa Mariscadores 02-06.JPG

### Vista panorámica 

Ficheiro:Vista_da_Illa_de_Arousa_dende_O_Cristo.jpg
Ficheiro:Vista_panorámica_da_Illa_de_Arousa_dende_O_Cristo.jpg
Ficheiro:Vista_panorámica_da_Illa_de_Arousa_dende_O_Cristo_(2).jpg

### Pesca

Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.15.jpg|Descargando mexillón
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.20.jpg|Descargando mexillón
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.18.jpg|Descargando mexillón
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.19.jpg|Descargando mexillón
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.03.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.04.jpg
Ficheiro:A Illa de Arousa.Galicia.13.jpg|Nasas
Ficheiro:A Illa de Arousa.Galicia.25.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.33.jpg

### Portos

Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.32.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.24.jpg
Ficheiro:A Illa de Arousa.Galicia.12.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.10.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.11.jpg
Ficheiro:A Illa de Arousa.Galicia.14.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.23.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.22.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.21.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.35.jpg

### Costa

Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.02.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.05.jpg
Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.09.jpg
Ficheiro:A Illa de Arousa.Galicia.16.jpg
Ficheiro:Faro_da_Illa_de_Arousa_(26-07-08).jpg

### Praia de Bao

Ficheiro:A_Illa_de_Arousa.Galicia.08.jpg
Ficheiro:Illa de Arousa.Galicia.46.jpg
Ficheiro:Illa_de_Arousa.Galicia.47.jpg
Ficheiro:Illa_de_Arousa.Galicia.48.jpg
Ficheiro:Praia de Bao. A Illa de Arousa.1.jpg
Ficheiro:Praia de Bao. A Illa de Arousa.2.jpg
Ficheiro:

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Galería de imaxes de Galicia
*Lugares da Illa de Arousa
*Eleccións municipais na Illa de Arousa
Harri-jasotze

miniatura|*Harri-jasotzaile* en acción.
***Harri-jasotze*** (voz composta do éuscaro *harri*, pedra e *jaso*, levantar) é o nome que recibe a modalidade de levantamento de pedra propia do deporte rural vasco. Os que practican este deporte son chamados **harri-jasotzaile**.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Departamento de Cultura do País Vasco
Manuel Outeiriño

**Xosé Manuel Outeiriño Gallego**, nado en Ourense o 10 de outubro de 1962, é un poeta e ensaísta galego.

## Traxectoria 
Profesor da Facultade de Ciencias da Comunicación da USC. Pertence ao consello de redacción da revista *A Trabe de Ouro*, onde ten publicado máis de corenta artigos e traducións.

## Obra 
### Poesía 
* *Depósito de espantos*. Positivas, 1994.
* *Letras vencidas*. Noitarenga, 1999.
* *É*. Galaxia, 2005.
* *Do amado amodo*. Galaxia, 2018.
### Ensaio 
* Edición póstuma de *Las Tinieblas de Occidente: Ensayo de una valoración de la civilización europea* de Vicente Risco, Sotelo Blanco, 1990.

### Tradución 
#### Ao galego 
* *Unha viaxe sentimental por Francia e Italia*, de Laurence Sterne, Sotelo Blanco , 1993. 
* *Os papeis de Aspern*, de Henry James, Sotelo Blanco, 1995.
* *Corazón da escuridade* de Joseph Conrad, Positivas, 1997.
* *A cura en Troia*, de Seamus Heaney, Xerais, 1998.
* *Signos e outros poemas*, de Derek Walcott, A Trabe de Ouro, 1999.
* *A galaxia Gutenberg. A creación do home tipográfico*, de Marshall McLuhan, USC, 2011.
* *Globalización e imperialismo cultural*, Galaxia, 2011.
* *Semiótica. Textos selectos*, de Charles S. Peirce, Universidade de Santiago, 2015.
* *As mulleres e os días*, de Gabriel Ferrater, Chan da Pólvora, 2022.

#### Ao castelán 
* *Con pólvora y magnolias*, de Xosé Luís Méndez Ferrín, Hiperión, 1994.
* *Poesía fundamental: 1976-2005*, de Xosé Luís Méndez Ferrín, Calambur, 2011. Con Eloísa Otero.
* *Contra Maquilero*, de Xosé Luís Méndez Ferrín, La Habana, Artes y Letras. Con Eloísa Otero.

### Obras colectivas 
* *150 Cantares para Rosalía de Castro* (2015, libro electrónico).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
### Ligazóns externas 
* Páxina autor Galaxia
Escudo do País Vasco

O **escudo** oficial do País Vasco esta formado por catro cuarteis, que representan os tres territorios históricos do País Vasco (Áraba, Guipúscoa e Biscaia). O último cuartel estaba composto polo escudo vermello de Navarra, pero a petición da Deputación Foral de Navarra, o Tribunal Constitucional ordenou a súa retirada, e agora só aparece o fondo vermello.

O escudo do País Vasco foi creado tras a constitución da Comunidade Autónoma, posto que as tres provincias vascas nunca constituíran unha entidade conxunta, polo que non existía ningún escudo histórico que utilizar.

## Orixe 
En 1936, o Goberno Vasco presidido polo seu primeiro lehendakari, José Antonio Aguirre, adoptou un escudo coas armas das tres provincias de Euskadi e as de Navarra. Este escudo, do mesmo xeito có resto das institucións autonómicas, desapareceu tras a vitoria franquista na Guerra Civil.

En 1978, trala fin da ditadura franquista, recuperouse o escudo republicano cunha serie de modificacións:

* No de **Guipúscoa**, polo Estatuto Vasco de 1936, en sinal de fraternidade cara a Navarra, suprimíranse os doce canóns concedidos o 28 de febreiro de 1513 pola raíña Xoana en memoria dos canóns tomados polos guipuscoanos nas vitorias da Velate e Elizondo sobre as tropas da coalición francoagramontesa, que culminaron na conquista de Navarra polas tropas castelás. Tamén se suprimiu a figura real. Anulado o Estatuto pola ditadura, por acordo das Xuntas Xerais en 1977, a proposta de José Antonio Ayestaran Lecuona, reiterouse a retirada dos canóns permanecendo, coma no caso dos lobos de Biscaia, cando a súa supresión supoña un grave prexuízo.
* No de **Navarra**, en 1986, a petición da Deputación Foral de Navarra, o Tribunal Constitucional ordenou, con votos particulares, a súa retirada, e agora só aparece o fondo vermello do escudo.
* No de **Biscaia**, en 1986 suprimíronse os lobos das armas da familia Haro nesta provincia.
* O de **Áraba** non sufriu cambios, aínda que no seu cuartel do escudo vasco non consta o lema *En aumento de la justicia contra malhechores* ("En aumento da xustiza contra malfeitores").

O Goberno Vasco normalizou en 1991 as cores utilizadas no escudo.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Escudos e bandeiras vascas 
* Escudo de Guipúscoa
Masa follada

[miniatura|[Empanadillas de masa follada de atún.]]
O **follado**, **masa follada** ou **masa de follado**, é unha masa crocante que se elabora con fariña, unha graxa (manteiga, manteiga de porco ou margarina), auga e sal. É crocante e a súa textura é un dos seus grandes atractivos.

## Elaboración 
Para conseguir a textura final prepárase unha masa de fariña, auga e sal e esténdese. Sobre ela esténdese a graxa que se empregue (empaste) e dóbrase sobre si mesma varias veces. A repetición de devandita operación fai que vaian quedando finas láminas impermeabilizadas pola graxa empregada. Estas reteñen o vapor que se xera coa auga da masa durante a cocción e devanditas láminas sepáranse como as follas dun libro.

Probablemente a forma máis antiga de elaboración, que aínda se emprega en países árabes ou en Grecia, fóra o formar a masa mediante a adición de láminas moi finas de masa, previamente estendidas unha a unha. A graxa empregada nesta preparación pode ser máis líquida, aceite, posto que a manteiga de porco, empregada antigamente en España, non era admisíbel para os musulmáns.

## Notas
Movimento das Forças Armadas

[miniatura|283x283px|*MFA - Rumo à liberdade, Viva o 25 de Abril*, pintura mural no [Porto, Portugal|Porto, 1974.]]
O **Movimento das Forças Armadas** ou **MFA** foi unha organización constituída dentro do exército portugués durante a ditadura de Salazar, que tivo un papel destacado no comezo da Terceira República Portuguesa. Estaba formada na súa maioría por oficiais de baixa gradación. Foi responsable do golpe militar coñecido como a Revolución dos Caraveis, que terminou có Estado Novo en Portugal o 25 de abril de 1974.

## Historia 
Comezou en 1973 como un movemento de mozos oficiais que estiveran loitando na Guerra Colonial de África. O MFA estaba constituído por militares de ideas esquerdistas. Os motivos que movían ós membros deste grupo de militares eran o desexo de liberdade democrática e o descontento pola política seguida polo goberno en relación á Guerra Colonial. Os seus principais obxectivos eran o fin da guerra sucia, a retirada das colonias de África, eleccións libres e a supresión da policía política portuguesa, a PIDE.

A súa acción máis relevante foi a do golpe de estado da Revolución dos Caraveis. O 25 de abril de 1974, o MFA tomou os puntos estratéxicos do país e o réxime salazarista derrumbouse. As tropas foron comandadas no terreo por diversos capitáns, entre os cales un dos máis importantes foi Salgueiro Maia, que comandou ás tropas que viñan da escola de cabalaría de Santarém. No cuartel de Pontinha, as operacións eran dirixidas polo brigadista Otelo Saraiva de Carvalho.

Durante o coñecido como Proceso Revolucionario en Curso, o MFA tivo un importante papel na vida política portuguesa.

## Notas
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Revolución dos Caraveis
* *Grândola, Vila Morena*

### Ligazóns externas 
* Programa do Movimento das Forças Armadas Portuguesas  (*en portugués*)
Salgueiro Maia

**Fernando José Salgueiro Maia** "O Pichita", nado en Castelo de Vide o 1 de xullo de 1944 e finado en Santarém o 4 de abril de 1992 foi un militar portugués, un dos capitáns que lideraron as forzas militares durante a Revolución dos caraveis, a cal determinou o final da ditadura salazarista.

## Traxectoria 
Foi fillo do ferroviario Francisco da Luz Maia e de Francisca Silvéria Salgueiro. Foi á escola primaria de São Torcato, Coruche, para máis tarde trasladarse a Tomar e Leiria para rematar os seus estudos secundarios.

En 1964 ingresa na academia militar de Lisboa, e dous anos despois preséntase na Escola Pratica de Cavalaria (EPC). En 1968 estaba integrado na 9ª compañía de Comandos, na parte norte de Mozambique, loitando en plena Guerra colonial portuguesa. A súa participación valeulle o ascenso a capitán en 1970.

O mes de xullo seguinte embarca rumbo a Guinea, regresando a Portugal en 1973. A estas alturas inícianse as reunións clandestinas do Movimento das Forças Armadas, e Salgueiro Maia, como Delegado de Cavalaria, integra a Comissão Coordenadora do Movimento. O 16 de marzo de 1974 prodúcese o Levantamento das Caldas, que antece ao mítico 25 de abril no que se forzou a rendición de Marcelo Caetano. Así se reflicte na historia da EPC:

Despois do triunfo da revolución, non aceptou posto político ningún e continuou a súa carreira militar. O 25 de novembro de 1975 é transferido ás Azores, para volver a Santarém en 1979, onde comandou o Presídio Militar de Santa Margarida. En 1984 regresa ao EPC. En 1989 foille diagnosticada unha doenza que pronto se traduciu en cancro. Foi intervido cirurxicamente en 1991, pero irremediabelmente morre o 4 de abril de 1992 vítima da enfermidade.

## Notas
## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*Sitio oficial da Escola Prática de Cavalaria
Seamus Heaney

**Seamus Heaney**, nado o 13 de abril de 1939 en Derry (Irlanda do Norte) e finado en Dublín o 30 de agosto de 2013  foi un escritor irlandés. En 1995 foi galardoado co Premio Nobel de Literatura.

## Traxectoria 
En 1957 marchou a Belfast para estudar literatura na Queen’s University, onde impartiu clases entre 1966 e 1972 antes de dedicarse plenamente á literatura. Heaney, católico irlandés, afectado pola violencia entre católicos e protestantes no Ulster, decidiu trasladarse a Dublín en 1972. No Carysfort College desta cidade impartiu clases entre 1975 e 1980. Obtivo unha cátedra na Universidade Harvard (Massachusetts) en 1984, e entre 1989 e 1994 foi catedrático de Poesía na Universidade de Oxford (Inglaterra).

No ano 2000 foi investido Doutor *Honoris causa* pola Universidade da Coruña.

## Obra 
A poesía de Heaney, desde os seus comezos en  *Death of a naturalist* (1966), estivo ancorada nos contextos físicos e rurais da súa infancia. A medida que se desenvolve a súa obra, eses escenarios convértense no foco dunha busca arqueolóxica dos mitos e historias que contribuíron a configurar a violenta situación política de Irlanda do Norte, que só tratou abertamente en *North* (1975). A obra de Heaney mostra unha gran flexibilidade rítmica, pero é sobre todo a intensidade do seu linguaxe, que contrasta co silencio da xentes que describe, o que a fixo famosa. Outros libros seus son: *Door into the Dark* (1969), *Wintering Out* (1972), *Traballo de campo* (1979) (traducido ao galego por Vicente Araguas en 1996), *Station Island* (1984), *The Haw Lantern* (1987), *Seeing Things* (1991), *The Spirit Level* (1996, premio Whitbread), *Electric Light* (2001). Seamus publicou en 2000 unha tradución ao inglés moderno do poema épico anglosaxón *Beowulf* que se converteu nun best-séller no Reino Unido e nos Estados Unidos, e pola que recibiu novamente o premio Whitbread. En galego tamén está traducida a obra  teatral *A cura en Troia: versión do Filoctetes de Sófocles*.

Tamén escribiu diversos ensaios de crítica literaria: *Preoccupations: Selected Prose 1968–1978* (1980) e *The Government of the Tongue* (1988). Recibiu o Premio Nobel de Literatura en 1995.

## Notas
Marcelo Caetano

**Marcelo das Neves Alves Caetano**, nado en Lisboa o 17 de agosto de 1906 e finado no Río de Xaneiro (Brasil) o 26 de outubro de 1980, foi un político, profesor e historiador portugués; último primeiro ministro da etapa do Estado Novo.

## Traxectoria 
Licenciouse en Dereito pola Universidade de Lisboa, e douturouse en 1931. Comezou a súa carreira política en 1940, ocupando algúns cargos importantes no Estado Novo. Foi Comisario Nacional da Mocidade Portuguesa, ministro das Colonias e presidente da Cámara Corporativa.

Sempre ligado aos círculos políticos da dereita, apoiou a ditadura salazarista. En 1934 presentou o proxecto de Código Administrativo (que regula todos os aspectos da administración autárquica: o orgánico, o financeiro, o persoal e o contencioso) que foi aprobado ese mesmo ano. Presidiu a comisión que revisou o Código e publicou un novo en 1939.

En 1937, publica a primeira edición do seu Manual de Dereito Administrativo que, na súa vida, coñecería dez edicións (a última en 1973), todas diferentes e melloradas. Exerceu cargos políticos destacados no Estado Novo (ministro das Colonias, presidente da Cámara Corporativa e ministro da Presidencia ata 1958, cando unha importante crise política provoca a súa destitución por parte de Salazar).

Tras xurar non volver á vida política e tido pedido a súa exclusión do Consello de Estado, do que era titular vitalicio, non explica nas súas memorias por que razón, en 1968, á altura da destitución de Salazar, volveu a ese mesmo Consello e acabou por ser nomeado presidente do Consello de Ministros. Con todo, os seus méritos de intelectual e profesor de Dereito non son escurecidos polo seu desempeño das actividades políticas e gobernamentais. Foi o creador do moderno Dereito Administrativo Portugués, cuxa disciplina sistematizó e ordenou; influenciou a varias xeracións de xuristas e tamén de gobernantes. Foi profesor de Dereito Constitucional e tamén aquí deixou a mesma influencia aos vindeiros (estudáronse, por primeira vez desde un punto de vista xurídico e sistemático, os problemas dos fins e funcións do Estado, da lexitimidade dos gobernantes, dos sistemas de goberno etc.).

Foi tamén un historiador do Dereito, especialmente da Idade Media portuguesa; os seus estudos sobre as Cortes de 1254 e 1385 continúan sendo referencia. Ademais, o seu pasatempo de historiador revélase en cada manual das disciplinas dogmáticas en que son constantes as referencias históricas e eruditas sobre cada asunto. Morreu pouco tempo antes de ser publicado o primeiro e único volume da súa Historia do Dereito Portugués (que abarca desde antes da fundación da nacionalidade ata o final do reinado de Xoán II, en 1495)) e sen desexos de regresar xamais a Portugal no exilio no Brasil, logo da Revolución dos Caraveis que lle retirou todo dereito a pensións de xubilación.
Juan de Jaso

miniatura|Castelo de Xabier.

**Juan de Jaso** ou **Juan de Jatso**, nado en Saint-Jean-Pied-de-Port (meiriñado de Ultrapuertos) en 1515 e finado en San-Cian (China) o 2 de decembro de 1552, foi un xurista navarro.

## Traxectoria 
Foi Presidente do Real Consello de Navarra. De liñaxe agramontés, mantívose fiel aos reis de Navarra Catarina de Foix e Xoán III de Albret cando Navarra foi conquistada. Trasladouse a Boloña a estudar, sendo Doutor en Decretos por aquela Universidade en 1470. Desde 1476 foi Presidente do Real Consello de Navarra e, xa que logo, un dos cargos máis importantes do reino cando se produce a invasión polas tropas castelán-aragonesas. Mantívose fiel aos reis de Navarra, partindo ao exilio ao Bearn con toda a familia. O castelo e domicilio familiar en Xabier foi demolido en 1517 por orde do Cardeal Cisneros. Casou con María Azpilcueta, de liñaxe importante no Baztán. Tiña como posesión o castelo de Xabier e posteriormente o palacio de Azpilcueta en 1502, trala morte do seu pai.

[esquerda|miniatura|[Azpilcueta, orixe de María Azpilcueta, a esposa de Juan de Jaso.]]

Foron pais de seis fillos: María de Jasso Azpilcueta. Magdalena de Jasso Azpilcueta (cara a 1485- 1533), monxa Clarisa Descalza en Gandia. Ana de Jasso Azpilcueta, nacida cara a 1492; abandonou o castelo cara a 1513. Casou con Diego de Ezpeleta, señor de Leire. Miguel de Jasso Azpilcueta, máis comunmente como Miguel de Azpilcueta (cara a 1495-11-11-1542). Señor de Xabier. En 1521 participou no intento de reconquistar o reino. Loitando contra o capitán Ignacio de Loyola cando se atrincheirou no castelo de Pamplona. Posteriormente foi apresado en 1522 no castelo de Maya. Foi condenado a matar, pero finalmente tralo perdón de 1524 de Carlos I volveu ao castelo de Xabier. En 1527 casou con Isabel de Goñi e Peralta (falecida en 1561) e tiveron dous fillos: Miguel (1528-1557) e Ana de Jasso. Juan Azpilcueta ou Azpilicueta e Jaso (cara a 1497-?) coñecido como o *capitán Azpilcueta*. Loitou como o seu irmán contra os invasores. Casou en 1528 con Juana Arbizu Sarria e, tras enviuvar, con Lucía de Aguirre, e deste matrimonio naceron Jerónima e Francisco de Azpilcueta. Francisco de Jasso Azpilcueta Atondo e Aznáres de Javier (o que sería Francisco de Javier), único nacido no castelo de Xabier o 7 de abril de 1506. Sería importante misioneiro coa orde dos Xesuítas a partir de 1540, viaxando coa coroa de Portugal.