Cidade de México

A **Cidade de México** (oficialmente e en castelán **Ciudad de México** (, antigamente chamada **Distrito Federal**; en ) é a capital e cidade máis poboada dos Estados Unidos Mexicanos. Con case 9 millóns de habitantes no ano 2016 e unha área metropolitana de máis de 22 millóns de persoas, é unha das urbes máis grandes de América Latina e do mundo.

Sitúase no centro da república, sobre o altiplano mexicano a uns 2.600 metros de altitude, no leito do que foi un lago e rodeada de volcáns, sobre todo ao sueste, os Popocatépetl (5.452 m) e Iztaccíhuatl (5.286 m).

Na cidade atópanse catro dos 34 sitios Patrimonio da Humanidade cos que conta o país: o Centro Histórico, Xochimilco, o Campus Central da Cidade Universitaria da UNAM e a Casa e estudio de Luis Barragán.

## Topónimo 
*Cidade de México*, antigamente *Distrito Federal* é un topónimo de orixe náhuatl cuxo significado é discutido. Deriva do vocábulo náhuatl Mēxihco , que designaba a capital dos mexicas, a antiga *México-Tenochtitlán*. De acordo con Bernardino de Sahagún, o vocábulo significaría 'o embigo da lúa', suxestión que logo fixeron súa Cecilio Robelo, Alfonso Caso e Gutierre Tibón e que se popularizou a través dos libros de texto gratuítos. Con todo, esta hipótese non é sustentable porque a morfoloxía do náhuatl non admite unha derivación do topónimo a partir das voces propostas. Clavijero suxeriu que o topónimo debía interpretarse como '[no] lugar de Mexihtli', é dicir, de Huitzilopochtli, pois Mexihtli era un dos seus nomes alternativos. No mesmo texto, Clavijero engade como nota que creu por algún tempo que o vocábulo significaba 'No centro do maguey', pero que a través do coñecemento da historia dos mexicas chegou á conclusión de que o topónimo se refire ao deus tutelar dos aztecas.

Outros pobos indíxenas asentáronse no Val de México, como os otomís, os mazahuas, os mixtecos, e por iso a cidade ten o nome de:
* **Mönda** en lingua otomí
* **Bonrro** en lingua mazahua
* '''Ñuu K'oyo'* en lingua mixteca.

## Historia 
### Época precolombiana 
[miniatura|240px|Fundación de México-Tenochtitlán. *[Códice Durán*, s. XVI.]]
Os indicios máis antigos de ocupación humana no territorio da Cidade de México son os da "*Mujer del Peñón*" e outros atopados en San Bartolo Atepehuacan (Gustavo A. Madeiro), e críase que correspondían ao período Cenolítico Inferior (9500-7000&nbsp;a.&nbsp;C.). Con todo, recentes estudos sitúan a súa antigüidade en 12&nbsp;700 anos, e a súa orixe, polo seu ADN mitocondrial, como asiático.

Durante o primeiros tres milenios antes de nosa era, baixo o influxo ou á sombra da cultura olmeca, desenvolvéronse aquí varias poboacións importantes como Cuicuilco. No final do Preclásico, a hexemonía cuicuilca cedía ante o apoxeo de Teotihuacán, localizada ao nordés do lago de Texcoco. Durante o Clásico, esa cidade foi un núcleo que concentrou a maior parte dos poboadores da conca lacustre, quedando Azcapotzalco como un dos seus satélites na ribeira poñente, ocupado por pobos de ascendencia otomiana. No oriente do lago, o cerro da Estrela foi a sede dun pequeno pobo teotihuacano.

Cara ao século VIII comezou a decadencia de Teotihuacan. Algúns dos seus habitantes trasladáronse á ribeira do lago de Texcoco, onde fundaron poboacións como Culhuacán, Coyoacán e Copilco. A zona foi destino das migracións dos teochichimecas durante os séculos VIII e XIII, pobos que orixinarían as culturas tolteca e mexica. Estes últimos chegaron cara ao século XIV para establecerse primeiro nas beiras do lago.

Debido á súa orixe mitolóxica, non hai consenso científico sobre a data da fundación da cidade de México-Tenochtitlán, pero puido ocorrer a inicios do século XIV. Fontes do século XVI que fixeron correlacións dos antigos calendarios cos occidentais situárona en 1325 -2 casa na conta calendárica mexica- ou en 1345, nun illote no centro da zona lacustre. Algúns anos máis tarde unha fracción dos mexicas que migraban desde o norte do país fundarían a cidade de México-Tlatelolco noutro illote ao noroeste. a cal foi dominada polos mexicas, que crearon un imperio nun territorio de preto de 300&nbsp;000 quilómetros cadrados. Como parte desta expansión, Tenochtitlan conquistou a outra cidade de orixe mexica de Tlatelolco en 1473, que dada a súa proximidade, uníronse nunha soa zona urbana. Ao momento da chegada dos españois, México-Tenochtitlan era unha das urbes máis grandes do mundo antigo contando, baseado en estimacións modernas, cunhas 300.000 persoas.

### Conquista española
[miniatura|esquerda|En 1521, soldados españois liderados por [Hernán Cortés invadiron o Imperio Azteca e ocuparon e saquearon a súa capital, Tenochtitlán.]]

Tras o desembarque en Veracruz, o explorador español Hernán Cortés avanzou sobre Tenochtitlan coa axuda doutros pobos nativos, chegando á capital azteca o 8 de novembro de 1519. Cortés e os seus homes marcharon ao longo da calzada que conducía á cidade de Iztapalapa e o gobernante da cidade, Moctezuma II, saudou as españois; trocaron presentes, pero a amizade non durou moito tempo. Cortés puxo a Moctezuma baixo prisión domiciliaria, na esperanza de gobernar a través da autoridade del.

As tensións aumentaron, até que na noite do 30 de xuño de 1520 - durante unha loita coñecida como "*La Noche Triste*" - os aztecas levantáronse contra a invasión española e conseguiron capturar e expulsar os europeos e os seus aliados tlaxcaltecas. Cortés reagrupou as súas forzas en Tlaxcala. Os aztecas pensaron que os españois marcharan permanentemente e elixiron un novo rei, Cuitláhuac, pero morreu pronto. O seguinte rei foi Cuauhtémoc.

Cortés comezou logo o cerco de Tenochtitlan en maio de 1521. Durante tres meses, a cidade sufriu coa falta de comida e auga, así como a propagación da varíola traída polos europeos. Cuauhtémoc rendeuse en agosto de 1521.

Aínda que os españois preservasen o formato básico das rúas de Tenochtitlán, construíron igrexas católicas sobre os antigos templos aztecas e reivindicaron os palacios imperiais para eles.

O Imperio Español procurou manter os indios separados dos españois, mais como o Zócolo era un centro comercial importante para os indios, eles eran unha presenza constante na área central da cidade, o que facía que a rigorosa segregación étnica non fose cumprida. O Zócolo tamén era o escenario de grandes celebracións, tamén como de execucións. A praza tamén foi o lugar de dúas grandes rebelións no século XVII, unha en 1624 e outra en 1692.

A cidade medrou, así como a súa poboación, o que deixou cada vez menos espazo para as augas do lago. Como a profundidade da auga do lago oscilaba, a Cidade de México estaba suxeita a inundacións periódicas. Un gran proxecto de infraestrutura fixo que miles de indios fosen postos en réxime de traballo forzado para evitar novas inundacións. As enchentes non só eran un inconveniente, se non tamén un perigo para a saúde, unha vez que durante os períodos de cheas o lixo da xente contaminaba as rúas da cidade. Coa drenaxe da área, a poboación de mosquitos caeu, así como a frecuencia de doenzas. No entanto, a drenaxe dos pantanos tamén mudou o *hábitat* para peixes e aves e as áreas de acceso para os cultivos dos indios preto da capital.

No século XVI, houbo unha proliferación de igrexas, moitas das cales aínda poden ser vistas no centro histórico da capital mexicana.

O concepto de nobreza floreceu en Nova España dunha forma non vista noutras partes de América. Os españois encontraron unha sociedade na cal o concepto de nobreza era parecido ó europeo, o que fixo que os conquistadores respectasen e ampliasen a orde de nobreza indíxena. Os séculos que seguiron, un título nobre en México non significaba gran poder político. O concepto de nobreza en México non era político, mais si social e conservador, con base no mérito da familia. A maioría desas familias probaron o seu valor, facendo fortunas na Nova España fóra da propia cidade e, axiña, investindo as súas rendas na capital, coa construción de novas igrexas, institucións de caridade e casas palacio extravagantes. A manía de construír a residencia máis opulenta posíbel atinxiu o seu auxe na última metade do século XVIII. Moitos destes palacios aínda poden ser atopados, o que fixo que Alexander von Humboldt dese o alcume de "cidade de palacios" á capital mexicana. As seguintes décadas foron seguidas por varios disturbios, ó mesmo tempo en que diferentes faccións pelexaban polo control de México.

A Batalla da Cidade de México, parte da Guerra Mexicano-Americana, refírese á serie de enfrontamentos ocorridos entre o 8 e o 15 de setembro de 1847, nos arredores da cidade. Inclúense as principais accións nas batallas de Molino del Rey e Chapultepec, culminando na caída da Cidade de México. O Exército dos Estados Unidos, baixo o mando de Winfield Scott, tivo un grande éxito que terminou coa guerra. A invasión estadounidense do Distrito Federal mexicano foi rexeitada por primeira vez durante a Batalla de Churubusco, o 8 de agosto, cando o batallón de San Patricio, que estaba composto principalmente por irlandeses católicos e inmigrantes alemáns, mais tamén por canadenses, ingleses, franceses, italianos, polacos, escoceses, españois, suízos e mexicanos, loitou pola causa mexicana repelendo os ataques estadounidense. Despois da vitoria do Batallón de San Patricio, a Guerra Mexicano-Americana rematou despois de que os Estados Unidos levase máis unidades de combate a México, o que resultou na captura da Cidade de México e Veracruz pola 1ª, 2ª, 3ª e 4ª Divisións do Exército dos Estados Unidos. A invasión culminou coa toma do Castelo de Chapultepec, na propia cidade.

Durante esta batalla, o 13 de setembro, a 4ª División, baixo o comando de John A. Quitman, liderou o ataque contra Chapultepec e tomou o castelo. Os futuros xenerais confederados George E. Pickett e James Longstreet participaron no ataque. Na defensa mexicana serviron os cadetes máis tarde inmortalizados como *Los Niños Héroes* ("Os Nenos Heroes"). As forzas mexicanas marcharon de Chapultepec e retiráronse á cidade. Os ataques ás garitas de Belén e San Cosme viñeron despois. O Tratado de Guadalupe Hidalgo foi asinado no que é hoxe o extremo norte da cidade.

### Revolución Mexicana e período contemporáneo 
[miniatura|[Francisco Villa e Emiliano Zapata entran na Cidade de México (1914).]]
Conflitos como a Guerra Mexicano-Americana, a Intervención Francesa e a Guerra da Reforma deixaron a cidade relativamente sen danos, especialmente durante o goberno do presidente Porfirio Díaz. Durante este período, a capital mexicana desenvolveu unha moderna infraestrutura, como estradas, escolas, alén de sistemas de comunicación e transporte. No entanto, o réxime concentrou recursos na cidade, mentres o resto do país quedaba na pobreza.

O rápido desenvolvemento levou á Revolución Mexicana.

As forzas zapatistas, que estaban baseadas no estado veciño de Morelos, tiñan puntos fortes no extremo sur do Distrito Federal, que incluía Xochimilco, Tlalpan, Tláhuac e Milpa Alta para loitar contra os réximes de Victoriano Huerta e Venustiano Carranza. Tralo asasinato de Carranza e un curto mandato de Adolfo de la Huerta, Álvaro Obregón tomou o poder. Despois, disposto a ser reelixido, foi asasinado por José de León Toral, un católico devoto, nun restaurante preto do parque La Bombilla, en San Ángel, en 1928. Plutarco Elías Calles substituíu a Obregón e culminou a Revolución Mexicana.

A partir do inicio do século XX, desenvolvéronse novos planos urbanísticos e a cidade creceu aínda máis. O 19 de setembro de 1985, no entanto, a cidade foi arrasada por un forte terremoto de magnitude 8,1 na escala de Richter. Aínda que este sismo non fose tan mortal ou destrutivo como moitos sismos semellantes noutras partes de Asia e de América Latina, probou ser un desastre político para o goberno unipartidista que comandaba México hai anos. O goberno foi paralizado pola súa propia burocracia e corrupción, forzando os cidadáns comúns a crear e dirixir os seus propios esforzos de rescate para reconstruír gran parte das construcións destruídas.

## Xeografía 
A Cidade de México atópase no Val de México, onde estaba a conca endorreica do mesmo nome; As súas coordenadas extremas son o norte 34; ao sur 54 de latitude norte; leste 25; oeste 54 lonxitude oeste. Ata a creación do Estado de Morelos en 1869, foi, historicamente, un enclave dentro do Estado de México. Hoxe está semi rodeada ao norte, leste e oeste polo Estado de México, e ao sur limita co citado Morelos.

## Política e goberno 
### División administrativa 
O 5 de febreiro de 2016, a cidade trocou de nome, de Distrito Federal a Cidade de México, agora é unha nova entidade federal do país e deixou de ser un territorio federal.

No ano 2018, as delegacións da Cidade de México, serán chamadas concellos.

## Economía 
[miniatura|250px|O [centro financeiro de Santa Fe.]]
Na historia moderna do país, Cidade de México é o seu motor económico. A comezos do século XIX caracterizábase pola especialización no sector servizos e por un contorno de claro carácter agrícola. Ao longo do século foise desenvolvendo na cidade un potente sector industrial téxtil e papeleiro, centrándose nese sector as evolucións tecnolóxicas.

Entre as décadas de 1950 e 1980, a Cidade de México chegou a producir o 36% do Produto Interior Bruto nominal do país, porén ao longo dos anos foi perdendo peso específico representando a comezos do século XXI apenas o 25%. Esta mesma progresión seguiuna o número de empregos que producía, pasando de dar traballo ao 45% dos traballadores da industria a aproximadamente o 33% de 1990.

Malia este claro retroceso, o PIB per cápita dos habitantes da Cidade de México segue sendo con diferenza o máis alto do país.

## Trasporte e comunicacións 
[right|220px|miniatura|Acceso do [Aeroporto Internacional da Cidade de México.]]
A cidade de México conta cun aeroporto internacional, que ten conexión coas cidades mexicanas e cidades do Continente Americano, Europa e Asia. É o aeroporto co maior tráfico de América Latina.

## Demografía 
O censo xeral de poboación e vivenda máis recente, realizado polo Instituto Nacional de Estatística e Xeografía, foi en 2020. Os seus resultados mostraron no momento da súa execución que a poboación total da Cidade de México era de 9.209.944 habitantes (o segundo lugar entre as 32 entidades federais, o 1o entre todas as cidades do país), o 52,47% son homes e o 60% son habitantes / km², a idade media é de 35 anos, a porcentaxe de crecemento en comparación co censo de 2010 foi do 0,4%, a taxa de fecundidade é de 0,9; Estas dúas últimas estatísticas son as máis baixas de todas as entidades.

### Linguas 
[miniatura|250px|O [náhuatl, a lingua da antiga cidade de México-Tenochtitlán.]]
Como en todo o país, a lingua dominante e oficial na Cidade de México é o castelán, falado pola maioría dos habitantes, aínda que tamén, como ocorre a nivel nacional, a lexislación local establece a igualdade legal do español coas 68 linguas indíxenas, neste caso 57 das cales están presentes na capital do país.

A lingua náhuatl é a lingua indíxena máis falada na capital do país e a que se falaba predominantemente na época anterior á conquista española. Era unha lingua franca cando a capital mexicana chamábase México-Tenochtitlán. Na actualidade fálase con maior presenza nas demarcacións territoriais dos concellos de Milpa Alta e Xochimilco.

Outra lingua nativa que sobreviviu á conquista e ao proceso de urbanización foi o otomí. Esta lingua aínda é falada por algúns pobos indíxenas da capital na demarcación territorial do concello de Cuajimalpa.

A diversidade étnica na Cidade de México deriva da enorme diversidade lingüística de todo o país. Na Cidade de México fálanse preto de cincuenta e sete linguas indíxenas, entre elas o mixteca (pobo mixteca de Guerrero-Oaxaca-Puebla), zapoteco (Tehuantepec, Oaxaca, Puebla, Guerreiro e Veracruz) e mazahua (pobo mazahua, do Estado de México), entre outras. Estas linguas indíxenas e as súas variantes, a pesar de ser linguas nacionais, chegaron á Cidade de México a través da migración de comunidades indíxenas á capital do país. En consecuencia, a cidade é sinónimo de intercambio cultural e lingüístico. Practicamente todas as linguas indíxenas de México fálanse na Cidade de México.

Hai outras linguas que se falan na Cidade de México. Estas linguas non teñen status de lingua nacional, pero ensínanse e fálanse nas súas comunidades. O inglés é a lingua máis falada e máis estudada despois do castelán; séguenlles francés, alemán, italiano, árabe, chinés, xaponés, catalán, éuscaro, galego, portugués, romaní, ruso, yiddish, quechua e hebreo.

### Relixón
[miniatura|250px|A [Basílica de Santa María de Guadalupe.]]
De acordo co censo de 2020, a maioría dos habitantes da capital son católicos, cun total de 6.988.016 persoas que profesan o catolicismo ese ano, o que representa o 75,9% da poboación. Aínda que para os efectos o censo, este expresa que relixión practican, moitos adoitan dicir que son crentes, o que significa que se consideran seguidores do catolicismo, aínda que non determinan se son practicantes habituais. Tamén hai seguidores do cristianismo evanxélico, do cristianismo pentecostal e de grupos como as Testemuñas de Xehová e os mormóns ou a Igrexa de Xesucristo dos Santos dos Últimos Días.

A Cidade de México concentra a maior poboación islámica e cristiá ortodoxa do país, e a segunda poboación xudía (despois do Estado de México).

## Educación 
A Cidade de México ten universidades e centros de investigación científico-tecnolóxicos, das que cómpre citar:
* Universidade Nacional Autónoma de México
* Instituto Polotécnico Nacional
* Universidade Autónoma da Cidade de México
* Universidade Iberoamericana (UIA)
* Universidade La Salle Cidade de México

## Deporte 
[miniatura|250px|O [Estadio Olímpico Universitario, principal sede dos Xogos Olímpicos de 1968.]]
Como capital do país alberga gran parte das institucións deportivas do Estado, coma o Comité Olímpico Mexicano, a Escola Nacional de Educación Física ou a Escola Nacional de Adestradores Deportivos. Así como as principais instalacións deportivas, coma a Cidade Deportiva da Magdalena Mixiuhca, o Estadio Azteca ou o Estadio Olímpico Universitario.

A Cidade de México foi sede dos Xogos Olímpicos de 1968, converténdose na primeira cidade de Latinoamérica en ser sede olímpica. Tamén albergou distintos eventos internacionais como dous Mundiais de Fútbol en 1970 e 1986, dúas veces os Xogos Panamericanos (1955 e 1975) ou os Xogos Centroamericanos e do Caribe, en tres ocasións (1926, 1954 e 1990).

O deporte máis popular da cidade é o fútbol, existindo varios equipos que compiten na máxima categoría do país, o Club América, o Cruz Azul e o Club Universidad Nacional, máis coñecido como *Pumas de la UNAM''. O Estadio Azteca, casa do Club América, tamén é a sede da Selección de fútbol de México.

Na cidade tamén teñen ampla presenza outros deportes como o fútbol americano, con tres equipos na máxima categoría: as Águilas Blancas do IPN, os Burros Blancos do IPN e os Pumas CU da UNAM, o baloncesto co equipo Gansos Salvajes da UIC ou o automobilismo coa competición NASCAR.

## Galería 

Ficheiro:Sobrevuelos CDMX HJ2A6205 (25514127817).jpg|Centro histórico da Cidade de México.
Ficheiro:Palacio de Bellas Artes, Mexico City, MX.jpg|Palacio de Belas Artes.
Ficheiro:Museo Soumaya Plaza.jpg| Museo Soumaya
Ficheiro:Sobrevuelos CDMX IMG 5982 (39488832615).jpg|Paseo da Reforma
Ficheiro:LA MUJER DORMIDA.jpg|A Muller Durmida.

## Cidades irmandadas 
A cidade forma parte da Unión de Cidades Capitais Iberoamericanas, e ademais conta actualmente con 24 convenios de irmandamento e amizade con cidades de América do Norte, América Latina, Europa e Asia, das cales 15 son capitais:

### Convenios de cooperación específica 
Ten asinados 13 convenios de cooperación específica con 15 cidades de América do Norte, Asia, América Latina e Europa:

### Outros irmandamentos 
Tamén pertence á Unión de Cidades Capitais Iberoamericanas (UCCI), asociación que agrupa outras 29 cidades de Iberoamérica.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* México
* Distrito Federal
* Xogos Olímpicos de 1968

### Ligazóns externas 
* Sitio oficial da cidade .