Doenza

[miniatura|"A rapaza enferma", de [Michael Ancher, 1882, Galería Nacional de Dinamarca ]]
Unha **doenza** ou **enfermidade** é unha condición anómala particular que afecta negativamente á estrutura ou función de todo ou parte dun organismo e que non se debe directamente a ningunha lesión externa. A miúdo é interpretada como unha **condición médica** asociada a uns síntomas e sinais específicos. Pode ser causada por factores procedentes dunhas fontes externas, como as enfermidades infecciosas, e poden causar dor, disfunción, malestar, problemas sociais ou a morte á persoa aflixida. No senso máis amplo, tamén se inclúen feridas, discapacidades, desordes, síndromes, infeccións, síntomas illados, desviación do comportamento, e variacións atípicas de estruturas e funcións, mentres que noutros contextos e para outros propósitos son consideradas noutras categorías. As doenzas adoitan afectar ás persoas non só fisicamente, senón tamén emocionalmente, xa que poden alterar a perspectiva da vida e a personalidade das persoas.

Existen catro tipos principais de doenzas: doenzas patóxenas, doenzas de discapacidade, doenzas hereditarias e doenzas psicolóxicas. Tamén poden ser clasificadas como transmisibles e non transmisibles. A doenza máis común do mundo é doenza das enxivas que afecta a 3 de cada 4 persoas. A doenza máis mortal do mundo é a doenza isquémica do corazón (obstrución da circulación do sangue), seguida polas cerebrovasculares e as infeccións das vías respiratorias.

A morte causada por unha doenza é chamada morte por causas naturais. O estudo das doenzas denomínase patoloxía, mentres que a medicina é un corpus do coñecemento máis amplo, abranguendo tanto o coñecemento das enfermidades como o seu tratamento.

## Terminoloxía 
### Conceptos 
En moitos casos, termos como "enfermidade", "trastorno", "morbilidade", "malestar" e "doenza" utilízanse indistintamente; con todo, hai situacións nas que se considera preferible utilizar termos específicos.

;Enfermidade
O termo "enfermidade" refírese, en termos xerais, a calquera afección que impida o funcionamento normal do organismo. Por este motivo, as enfermidades asócianse coa disfunción dos procesos homeostáticos normais do organismo. Polo xeral, o termo utilízase para referirse especificamente ás enfermidades infecciosas, que son enfermidades clinicamente evidentes que se producen pola presenza de axentes microbianos patóxenos, entre os que se inclúen virus, bacterias, fungos, protozoos, organismos multicelulares e proteínas aberrantes coñecidas como prións. Unha infección ou colonización que non produce nin producirá unha deterioración clinicamente evidente do funcionamento normal, como a presenza da bacterias e fermentos normais no intestino, ou dun virus pasaxeiro (en), non se considera unha enfermidade. Pola contra, unha infección que é asintomática durante o seu período de incubación, pero que se espera que produza síntomas máis adiante, adoita considerarse unha enfermidade. As enfermidades non infecciosas son todas as demais enfermidades, incluídas a maioría das formas de cancro, enfermidades cardíacas e enfermidades xenéticas.
;Enfermidade adquirida
Unha enfermidade adquirida é aquela que se inicia nalgún momento da vida, a diferenza das enfermidades que xa están presentes ao nacer, que se denominan "enfermidades conxénitas". O termo "adquirida" podería dar a entender que se trata dunha enfermidade "contaxiosa", pero simplemente significa que se contraeu nalgún momento despois do nacemento. Tamén podería dar a entender que se trata dunha enfermidade secundaria, pero as enfermidades adquiridas poden ser primarias.
;Enfermidade aguda
:Unha enfermidade aguda é aquela de natureza breve (aguda); o termo ás veces tamén connota unha natureza fulminante
;Afección crónica ou enfermidade crónica
: Unha enfermidade crónica é aquela que persiste no tempo, a miúdo durante polo menos seis meses, pero tamén pode incluír enfermidades que se espera que duren toda a vida.
;Trastorno conxénito ou enfermidade conxénita
: Un trastorno conxénito é aquel que está presente ao nacer. A miúdo trátase dunha enfermidade ou trastorno xenético e pode ser hereditario. Tamén pode ser o resultado dunha infección de transmisión vertical da nai, como o VIH/SIDA.
;Enfermidade xenética
:Un trastorno xenético ou enfermidade é causado por unha ou máis mutacións xenéticas. A miúdo é hereditario, pero algunhas mutacións son aleatorias e ''*.
;Enfermidade hereditaria ou transmitida por herdanza
:Unha enfermidade hereditaria é un tipo de enfermidade xenética causada por mutacións xenéticas que son hereditarias (e poden transmitirse de pais a fillos).
;Enfermidade iatroxénica
:Unha enfermidade ou afección iatroxénica é aquela causada por unha intervención médica, xa sexa como efecto secundario dun tratamento ou como resultado involuntario.

;Enfermidade idiopática
: Unha enfermidade idiopática ten unha causa ou orixe descoñecida. A medida que a ciencia médica avanzou, moitas enfermidades con causas totalmente descoñecidas viron explicados algúns aspectos da súa orixe e, por tanto, deixaron de ser idiopáticas. Por exemplo, cando se descubriron os xermes, sóubose que eran unha causa de infección, pero non se estableceu unha relación entre xermes e enfermidades concretas. Noutro exemplo, sábese que a autoinmunidade é a causa dalgunhas formas de diabetes mellitus tipo 1, aínda que aínda non se comprenden as vías moleculares específicas polas que actúa. Tamén é común saber que certos factores están asociados con certas enfermidades; con todo, a asociación non implica necesariamente causalidade. Por exemplo, un terceiro factor podería estar a causar tanto a enfermidade como o fenómeno asociado.
;Enfermidade incurable
:Enfermidade que non se pode curar. As enfermidades incurables non son necesariamente enfermidades terminais e, en ocasións, os síntomas dunha enfermidade pódense tratar o suficiente como para que esta teña pouco ou ningún impacto na calidade de vida da persoa doente.

;Enfermidade primaria
: Unha enfermidade primaria é unha enfermidade que se debe á causa raíz da enfermidade, a diferenza da enfermidade secundaria, que é unha secuela ou complicación causada pola enfermidade primaria. Por exemplo, un arrefriado común é unha enfermidade primaria, mentres que a rinite é unha posible enfermidade secundaria ou secuela. Un médico debe determinar que enfermidade primaria, un arrefriado ou unha infección bacteriana, está a causar a rinite secundaria dun paciente á hora de decidir si recetar ou non antibióticos.
;Enfermidade secundaria
:Unha enfermidade secundaria é unha enfermidade que é unha secuela ou complicación dunha enfermidade causal previa, que se denomina enfermidade primaria ou simplemente causa subxacente (causa raíz). Por exemplo, unha infección bacteriana pode ser primaria, na que unha persoa sa exponse ás bacterias e inféctase, ou pode ser secundaria a unha causa primaria, que predispon ao organismo á infección. Por exemplo, unha infección virosa primaria que debilita o sistema inmunitario podería provocar unha infección bacteriana secundaria. Do mesmo xeito, unha queimadura primaria que crea unha ferida aberta podería proporcionar un punto de entrada para as bacterias e provocar unha infección bacteriana secundaria.
;Enfermidade terminal
:Unha enfermidade terminal é aquela que se espera que teña como resultado inevitable a morte. Anteriormente, a sida era unha enfermidade terminal; agora é incurable, pero se pode controlar indefinidamente con medicamentos.
;doenza
: Os termos *doenza* e *malestar* utilízanse xeralmente como sinónimos de *enfermidade*; con todo, o termo *enfermidade* utilízase ocasionalmente para referirse especificamente á experiencia persoal e subxectiva do paciente con respecto á súa doenza. Neste modelo, é posible que unha persoa teña unha enfermidade sen estar enferma (ter unha afección médica obxectivamente definible, pero asintomática, como unha infección subclínica, ou ter unha discapacidade física clinicamente evidente pero non sentirse enferma nin angustiada por iso), e estar "enferma" sen ter unha "enfermidade" (como cando unha persoa obxectivamente sa percibe unha experiencia normal como unha afección médica, ou medicaliza unha situación que non é unha enfermidade na súa vida; por exemplo, unha persoa que sente mal como resultado da vergoña e que interpreta eses sentimentos como unha enfermidade en lugar de emocións normais). Os síntomas da enfermidade a miúdo non son o resultado directo da infección, senón un conxunto de respostas evolucionadas —comportamento de enfermidade do corpo— que axudan a eliminar a infección e promover a recuperación. Entre estes aspectos da enfermidade pódense incluír o letargo, a depresión, a perda de apetito, a somnolencia, a hiperalgesia e a incapacidade para concentrarse.
;Trastorno  
:Un trastorno é unha anomalía ou alteración funcional que pode presentar ou non signos e síntomas específicos. Os trastornos médicos pódense clasificar en trastornos mentais, trastornos físicos (en), trastornos xenéticos, trastornos emocionais e conductuales e trastornos funcionais. O termo *trastorno* adoita considerarse máis neutro e menos estigmatizante que os termos *enfermidade* ou *doenza*, polo que se prefire utilizalo en determinadas circunstancias. En saúde mental, o termo "trastorno mental" utilízase como unha forma de recoñecer a complexa interacción dos factores biolóxicos, sociais e psicolóxicos nas afeccións psiquiátricas; con todo, o termo «trastorno» tamén se utiliza en moitas outras áreas do medicamento, principalmente para identificar trastornos físicos que non están causados por organismos infecciosos, como os trastornos metabólicos.
;Doenza ou problema de saúde
:Unha *afección médica* ou *condición de saúde* é un concepto amplo que inclúe todas as enfermidades, lesións, trastornos ou condicións non patolóxicas que normalmente reciben tratamento médico, como o embarazo ou o parto. Aínda que o termo *afección médica* adoita incluír as enfermidades mentais, nalgúns contextos utilízase especificamente para referirse a calquera enfermidade, lesión ou doenza, "excepto" as enfermidades mentais. O *Manual diagnóstico e estadístico dos trastornos mentais* (DSM), o manual psiquiátrico amplamente utilizado que define todos os trastornos mentais, utiliza o termo «afección médica xeral» para referirse a todas as enfermidades, doenzas e lesións, excepto os trastornos mentais. Este uso tamén é habitual na literatura psiquiátrica. Algunhas pólizas de seguro médico tamén definen unha «afección médica» como calquera doenza, lesión ou enfermidade, excepto as enfermidades psiquiátricas.
:Ao ser máis neutral en canto ao valor que termos como "enfermidade", as persoas con problemas de saúde que non consideran prexudiciais ás veces prefiren o termo *afección médica*. Con todo, ao salientar a natureza médica da afección, este termo ás veces é rexeitado, por exemplo, polos defensores do movemento polos dereitos das persoas con autismo (en).
:O termo *afección médica* tamén é sinónimo de *estado médico*, nese caso describe o estado actual dun paciente individual desde un punto de vista médico. Este uso aparece en declaracións que describen a un paciente como "en estado crítico", por exemplo.
;
A **morbilidade** (do latín morbidus  " enfermo, insalubre " ) é un estado enfermo, unha discapacidade ou unha mala saúde debido a calquera causa O termo pode referirse á existencia de calquera tipo de enfermidade ou ao grao en que o estado de saúde #afecto ao paciente. Entre os pacientes gravemente enfermos, o nivel de morbilidade mídese a miúdo mediante sistemas de puntuación da UCI. A comorbilidade, ou enfermidade coexistente, é a presenza simultánea de dúas ou máis afeccións médicas, como a esquizofrenia e o abuso de substancias.

:En epidemioloxía e ciencia actuarial, o termo *morbilidade* (tamén "taxa de morbilidade" ou "frecuencia de morbilidade") pode referirse á taxa de incidencia dunha enfermidade ou afección médica, ou á porcentaxe de persoas que padecen unha determinada afección nun período de tempo determinado (por exemplo, o 20 % das persoas contraerá gripe nun ano). Esta medida de enfermidade contrástase coa taxa de mortalidade dunha afección, que é a proporción de persoas que falecen durante un intervalo de tempo determinado. As taxas de morbilidade utilízanse en profesións actuariais, como os seguros médicos, os seguros de vida e os seguros de coidados a longo prazo, para determinar as primas que se cobran aos clientes. As taxas de morbilidade axudan ás aseguradoras a predicir a probabilidade de que un asegurado contraia ou desenvolva calquera número de enfermidades específicas.
; Patoloxía
*Patoloxía* (plural "patoloxías") é sinónimo de "enfermidade". A palabra *patoloxía* tamén ten ese sentido, no que é comunmente utilizada polos médicos na literatura médica, aínda que algúns editores prefiren reservar *patoloxía* para as súas outras acepcións. Ás veces, un lixeiro matiz connotativo fai que se prefira *patoloxía*, que implican "algún proceso fisiopatolóxico [aínda pouco analizado]", en lugar de "enfermidade", que implica "unha entidade patolóxica específica definida por criterios diagnósticos xa cumpridos". Isto é difícil de cuantificar denotativamente, pero explica por que a sinonimia cognitiva (en) non é invariable.
;Síndrome
:Unha *síndrome* é a asociación de varios signos e síntomas ou outras características que adoitan presentarse xuntos, independentemente de se se coñece a causa. Sábese que algunhas síndromes, como a síndrome de Down, teñen unha única causa (un cromosoma adicional ao nacer). Sábese que outras, como a síndrome de Parkinson, teñen múltiples causas posibles. A síndrome coronaria aguda, por exemplo, non é unha enfermidade en si mesma, senón a manifestación de calquera de varias enfermidades, incluído o infarto de miocardio secundario á unha doenza arterial coronaria. Con todo, noutras síndromes, a causa é descoñecida. A miúdo séguese utilizando o nome familiar da síndrome mesmo despois de que se atopou a causa subxacente ou cando hai varias causas primarias posibles. Exemplos do primeiro tipo mencionado son a síndrome de Turner e a síndrome de DiGeorge, que seguen denominándose a miúdo co nome de "síndrome", a pesar de que tamén poden considerarse entidades patolóxicas e non só conxuntos de signos e síntomas.

;Predoenza
:**Predoenza** é unha fase subclínica ou prodrómica que precede a unha enfermidade. A prediabetes e a prehipertensión son exemplos comúns. Con todo, a nosoloxía ou epistemoloxía da predoenza é controvertida, xa que de cando en cando existe unha liña clara que diferencia unha preocupación lexítima polo estado subclínico ou premonitorio e a sobremedicalización impulsada por conflitos de intereses (por exemplo, por parte dos fabricantes de produtos farmacéuticos) ou a desmedicalización (por exemplo, por parte das aseguradoras médicas e de discapacidade). Identificar a predoenza lexítima pode dar lugar a medidas preventivas útiles, como motivar á persoa a realizar unha cantidade saudable de exercicio físico. con todo, etiquetar a unha persoa sa cunha noción infundada de predoenza  pode dar lugar a un tratamento excesivo, como tomar medicamentos que só axudan ás persoas con doenzas graves ou pagar por tratamentos cunha mala relación de custo beneficio.
:Unha revisión propuxo tres criterios para a predisposición á doenza:
:* un alto risco de progresión cara á doenza que fai que un sexa "moito máis propenso a desenvolvela" que outros; por exemplo, unha condición precancerosa case con toda seguridade converterase en cancro co tempo
:* posibilidade de actuar para reducir o risco; por exemplo, a extirpación do tecido precanceroso evita que se converta nun cancro potencialmente mortal
:* beneficio que compensa o dano de calquera intervención realizada: a extirpación do tecido precanceroso prevén o cancro e, por tanto, prevén unha posible morte por cancro.
### Tipos segundo o sistema corporal 
;Mental
:Enfermidade mental é unha etiqueta ampla e xenérica para unha categoría de enfermidades que poden incluír inestabilidade afectiva ou emocional, desregulación conductual, disfunción cognitiva ou deterioración. Entre as enfermidades específicas coñecidas como enfermidades mentais inclúense a depresión maior, os trastornos de ansiedade xeneralizados, a esquizofrenia e o trastorno por déficit de atención con hiperactividade, por nomear algunhas. As enfermidades mentais poden ter unha orixe biolóxica (por exemplo, anatómico, químico ou xenético) ou psicolóxico (por exemplo, trauma ou conflito). Poden afectar á capacidade da persoa afectada para traballar ou estudar e poden prexudicar as relacións interpersoais.
;Orgánico
:Unha enfermidade orgánica é aquela causada por un cambio físico ou fisiolóxico nalgún tecido ou órgano do corpo. O termo ás veces exclúe as infeccións. Utilízase comunmente en contraposición aos trastornos mentais. Inclúe os trastornos emocionais e conductuais se se deben a cambios nas estruturas físicas ou no funcionamento do corpo (como despois dun accidente cerebrovascular ou unha lesión cerebral traumática; enfermidade cerebral orgánica é un termo anticuado para estes casos), pero non se se deben a problemas psicosociais.
### Etapas 
Nunha enfermidade infecciosa, o período de incubación é o tempo que transcorre entre a infección e a aparición dos síntomas. O período de latencia (en) é o tempo que transcorre entre a infección e a capacidade da enfermidade para propagarse a outra persoa, que pode preceder, seguir ou ser simultáneo á aparición dos síntomas. Algúns virus tamén presentan unha fase de latencia, denominada latencia viral, na que o virus permanece oculto no organismo nun estado inactivo. Por exemplo, o virus varicela-zóster causa varicela na fase aguda; tras a recuperación da varicela, o virus pode permanecer latente nas células nerviosas durante moitos anos e, máis tarde, causar herpes zóster (culebrilla).

## Definición e termos relacionados 
O concepto de doenza é unha aproximación que orienta sobre o tipo de problema de saúde en cuestión, e axuda no seu entendemento. Toda doenza ten un compoñente conceptual que a categoriza, e proporciona un punto de referencia para identificar que pode ter en común ou diferenciarse unha entidade nosolóxica doutra.

### Diferenza entre doenza e outros termos 
Por definición, existe unha soa doenza, pero a caracterización e identificación de variados procesos e estados diferentes da saúde levou á discriminación dun universo de entidades distintas (entidades nosolóxicas), moitas delas entendidas estritamente como enfermidades pero outras non (*cf.'' síndrome, entidade clínica e trastorno). Deste xeito, as enfermidades e procesos sucedáneos e análogos, son entendidas como categorías determinadas pola mente humana.

### Fitopatoloxía e medicina veterinaria 
As enfermidades que afectan ás plantas concirnen á fitopatoloxía, e as patoloxías que afectan ós animais son dominio da ciencia veterinaria. A doenza humana é o núcleo organizador da ciencia médica, pois gran parte do coñecemento médico está orientado cara a enfermidade e a súa solución.

### Patoloxía humana e nosoloxía 
Estritamente, as doenzas son obxecto de estudo da patoloxía (do grego παθος: 'afección', 'sufrimento'), póla da medicina que investiga as características propias de cada entidade, os seus compoñentes e o proceso que desenvolven, en relación coa evidencia morfofisiolóxica que se imprime na bioloxía do organismo enfermo. Porén, é a nosoloxía a disciplina encargada de gobernar a definición e clasificación das diversas doenzas segundo unha normativa baseada na caracterización e identificación dos compoñentes e funcións que definen cada entidade nosolóxica como algo único e discernible do resto. Así, son estudadas nun contexto máis amplo, comparativo e sistemático, dentro dun esquema global da patoloxía.

### Nomenclatura 
Para denominar unha doenza, como regra xeral, especifícase a parte do corpo afectada, seguida dun sufixo que indica a etiopatoxenia do problema de saúde.

Exemplos:
* tendinite: tendón (estrutura anatómica lesionada) + "-ite" (indica proceso inflamatorio).
* artrose: articulación (estrutura anatómica lesionada) + "-ose" (indica proceso dexenerativo).
* osteoma: óso (estrutura anatómica afectada) + "-oma" (indica que se desenvolveu unha masa ou tumor).

Algunhas enfermidades levan o nome de quen as descubriu ou describiu por vez primeira; son os denominados epónimos, como é o caso da doenza de Alzheimer e a doenza de Parkinson

Aínda que coloquialmente se emprega moito nese senso, a palabra patoloxía non é sinónimo de 'enfermidade', xa que fai referencia a unha disciplina, e non ó nome das enfermidades.

## Definición de doente 
[dereita|miniatura|200px|«Ekstatische Jungfrau Katharina Emmerich» de [Gabriel von Max (1885).]]
Un doente é un ser humano que padece unha enfermidade, sexa consciente ou non do seu estado. Joan Riehl-Sisca define o *rol do doente* como «a posición que asume unha persoa cando se sente enferma». A forma na que un individuo percibe a saúde e a enfermidade é un fenómeno complexo e particular de como este reacciona en conxunto e se enfronta á situación en diferentes dimensións da súa personalidade. Así, cada persoa vivirá a experiencia de saúde-enfermidade de xeito diferente e isto condicionará o significado que lle dea a tales experiencias.

En 2019 a Organización Mundial da Saúde (OMS) estableceu o día 17 de setembro como o *Día Mundial da Seguridade do Paciente*, co obxectivo de concienciar á sociedade e mellorar a seguridade do paciente e reducir os danos causados durante o tratamento .

### Experiencia da enfermidade 
A experiencia da enfermidade é a vivencia dun proceso que implica cambios ou modificacións dun estado previo. Divídese en cinco etapas:
# Fase I, na que se experimenta o síntoma.
# Fase II, na que se asume o papel de doente.
# Fase III, na que se toma contacto co axente de saúde.
# Fase IV, na que o doente se fai dependente do servizo de saúde.
# Fase V, na que ten lugar a rehabilitación, recuperación ou aceptación do estado de enfermidade se este é crónico.

### Conduta de enfermidade 
En xeral, as «persoas enfermas» actúan dunha forma especial fronte o seu estado; os sociólogos médicos chaman *conduta de enfermidade* a tal modificación na actitude. A conduta de enfermidade implica como o doente controla o seu organismo, define e interpreta os seus síntomas, adopta accións e fai uso do sistema sanitario. Existe unha gran variabilidade na forma na que as persoas reaccionan fronte á enfermidade, tanto a propia como a allea. Porén, a manifestación da conduta de enfermidade pode usarse para controlar as adversidades da vida. A conduta de enfermidade pode converterse en anómala cando é desproporcionada respecto ó problema e a persoa persiste no papel de doente.

## Exemplos 
[miniatura|[Enfermaría|Enfermeira atendendo a un doente de COVID-19 na UCI.]]

Como exemplos de enfermidades poden citarse:
* Varíola
* Pneumonía
* Acondroplasia
* Escarlatina
* Malaria ou paludismo
* Peste e peste negra
* Lepra
* SIDA
* Cancro
* Esquizofrenia
* Alzhéimer
* Párkinson
* Bronquite: enfermidade inflamatoria dos bronquios por bacterias (comporta dificultade ó respirar);
* Asma: estreitamento temporal dos condutos respiratorios (déficit de osíxeno);
* Tuberculose: enfermidade contaxiosa por bacterias que destrúen o tecido dos pulmóns;
* Arrefriado e gripe: infeccións moi contaxiosas das vías respiratorias.
* COVID-19: enfermidade infecciosa respiratoria causada polo virus SARS-CoV-2, declarada pandemia en 2020.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* McKeown T. *The origins of human disease*. Oxford: Basil Blackweil; 1988. (Tradución o español en: Barcelona: Editorial Crítica; 1990.)
* Arnal M. Enfermedad. En: Álvarez JL. El Almanaque del léxico etimología. 
* Chuaqui B, Duarte I, González S, Rosenberg H. Manual de Patología general, conceptos básicos. Un Cat Chile. 
* Dahlke R. La enfermedad como símbolo. Manual de los síntomas psicosomáticos, su simbolismo, su interpretación y su tratamiento. Barcelona: Robin Book; 2002. ISBN 84-7927-544-8 (en alemán *Kranhheit als Symbol*. 2000).
* Diccionario de Medicina Océano-Mosby. Barcelona: Mosby; 1996. ISBN 84-494-0368-5
* Farreras Valentí P, Rozman C, et al. Medicina Interna (14.ª edición). Madrid: Ed. Harcourt; 2000. ISBN 84-8174-357-7.
* Muths C. *Zur Philosophie der Krankheit*. Revista Treff-Räume espacio time. 1997:3(3). (En español: Filosofía de la enfermedad. Acerca de la Historia y la Filosofía del significado de enfermedad y salud a través de toda la historia.)
* Peña A. Medicina y Filosofía: abordaje filosófico de algunos problemas de la Medicina actual. An Fac Med. 2004:65(1):65-72. 
* Peña A, Paco O. El concepto general de enfermedad. Revisión, crítica y propuesta. Primera parte. An Fac Med. 2002; 63(3). 
* Peña A, Paco O. El concepto general de enfermedad. Revisión, crítica y propuesta. Segunda parte: Carencias y defectos en los intentos de lograr una definición más general de la enfermedad. An Fac Med. 2002; 63(4).
* Peña A, Paco O. El concepto general de enfermedad. Revisión, crítica y propuesta. Tercera parte: Un modelo teórico de enfermedad. An Fac Med. 2003; 64(1).
* Viesca TC, Aranda CA, Ramos de Viesca M. Antecedentes para la clasificación de las enfermedades en la medicina nahuatl prehispánica. México: Estudios de cultura nahuatl; vol 30, n.º 30.

### Ligazóns externas 
* Health Topics, MedlinePlus descricións de doenzas, con acceso a artigos actuais de investigación. 
* OMIM Información sobre os xenes que causan doenzas no Online Mendelian Inheritance in Man 
* CTD Base de datos toxicoxenómica comparativa. 
* NLM Base de datos US National Library of Medicine. 
* Health Topics A-Z 
* The Merck Manual 
* Report: *The global burden of disease* da Organización Mundial da Saúde (WHO), 2004 
* Free online health-risk assessment da Washington University de St Louis.