Lingua franca nova

A **lingua franca nova** (ou LFN) é unha lingua artificial creada polo doutor C. George Boeree da Universidade de Shippensburg, en Pensilvania. Baséase no francés, o italiano, o portugués, o español e o catalán. Ten unha ortografía fonética e escríbese mediante 21 letras do alfabeto latino, aínda que tamén pode escribirse con letras do alfabeto cirílico.

A súa gramática é a dun crioulo latino, moi simplificado, pero é tan expresiva como unha lingua natural.

## Historia 
C. George Boeree comezou a traballar nela en 1965. O seu obxectivo era crear unha lingua internacional que fose simple e similar aos idiomas crioulos. Tiña en mente a lingua franca, un pidgin utilizado na contorna Mediterránea desde o século XIV até ben entrado o XIX. Baseouse en 5 linguas neolatinas xa próximas entre se (o francés, o italiano, o portugués, o español e o catalán; este último por unha razón de neutralidade.) A LFN fixo a súa aparición en Internet en 1998.

Bjorn Madsen iniciou un grupo en Yahoo! en 2002. Stefan Fisahn creou tamén un wiki dedicado a esta lingua en 2005 (que figuran a continuación). Presentacións e outros textos están dispoñibles en 12 linguas. Atópanse tamén varios dicionarios, un tutorial e distintos textos (orixinais e traducións).
Unha das diferenzas máis importantes desta lingua é o papel que tiveron e teñen os falantes. A comunidade contribuíu significativamente á evolución da lingua. Stefan Fisahn creou en 2005 un wiki para a lingua que hoxe conta con máis de 1300 páxinas e 13.000 edicións.

Existe unha revista mensual chamada Orizones Nova (Novos horizontes) de interese xeral, esta foi publicada por David McLeod en 2006 até finais de 2007.

Introducións á lingua e gramáticas hai dispoñibles en 12 idiomas, aínda que non todas son boas traducións, por iso os membros da súa comunidade aconsellan estudalo principalmente en Inglés ou Español.

O dicionario máis completo (LFN - Inglés) foi confeccionado por Simon Davies, e ten preto de 10,000 entradas. Tamén é posible atopar pequenos dicionarios en diferentes linguas que son de boa calidade.

## Gramática 
A gramática de lingua franca nova (elefen) é unha simplificación da gramática común das linguas romances española, francesa, italiana, catalá e portuguesa. Parécese á dos crioulos das linguas romances como o haitiano, o caboverdiano, o papiamento e o chabacano.

### Características xerais 
# Ten un número limitado de fonemas. Soa similar ao italiano ou ao español.
# Escríbese como se pronuncia. Ningún neno ten que pasar anos aprendendo irregularidades.
# Ten unha gramática totalmente regular, como todos os crioulos do mundo.
# Ten un sistema limitado e totalmente regular de afixos produtivos para crear novas palabras.
# Ten regras ben definidas para a orde das palabras, en harmonía con moitos idiomas importantes.
# Ten unha lista de palabras totalmente baseadas en linguas  románicas modernas. Estes idiomas están moi estendidos, son moi influentes e contribuíron á maior parte do vocabulario do inglés.
# Está deseñado para aceptar con naturalidade os neoloxismos técnicos latinos e gregos, o “estándar mundial” de facto.
# Está deseñado para ser relativamente “natural” para os que estean familiarizados coas linguas  románicas, sen ser moito máis difícil para os demais.

### Substantivos 
Os substantivos adoitan ser introducidos por determinantes, e poden ir seguidos de adxectivos e de grupos prposicionais, para crear un grupo nominal.

### Plural 
Engádese -s ao substantivo para formar o plural. Se o substantivo en singular termina en consoante, engádese -es. A terminación do plural non modifica a acentuación da palabra:
* gato, gatos – gato, gatos
* om, omes – home, homes

Os adxectivos, que modifican a un substantivo, non cambian en plural. Pero se os empregamos como substantivos, débese engadir a marca de plural cando sexa necesario:
* la bones, la males, e la feas – os bos, as malas e as feas
* multe belas – moi bonitos/bonitas

### Xénero 
Os substantivos non adoitan indicar o seu xénero. Para distinguilos, utilízanse os adxectivos mas e  fema:
* un cavalo mas – un cabalo
* un cavalo fema – un cabalo

### Pronomes persoais 
* me – eu, o meu, me
* tu – ti, che, o seu, vostede
* el – el, ela, iso, lle, a, o (unha persoa)
* lo – el, ela, iso, lle, a, o (unha cousa)
* nos – nós, nos
* vos – vós, vostedes, as súas
* los – eles, elas, lles, as, os, os seus

## Comunidade 
Segundo o dicionario de lingua franca nova, un elefenista é un partidario ou falante do idioma.

A súa comunidade de falantes activos é duns 100, mentres que se calcula en 200 aqueles que o poden comprender aínda que non falar correctamente.

Entre os elefenistas máis importantes destacan:
* C. George  Boeree, creador do idioma e principal editor da Wikipedia en  lingua franca nova. Morreu en 2021.
* Simon Davies, un dos principais  desenvolvedores do idioma. É tamén o principal tradutor a este idioma e o autor do primeiro libro publicado en lingua franca nova.
* Vicente Costalago, é o iniciador da Wikipedia en lingua franca e autor de moitos persoais e artigos alí. Escribiu numerosas obras neste idioma, como a primeira novela orixinal ou o *Disionario de  mitolojia clasica*.
* Daniel Alegretti, tradutor do primeiro texto escrito na lingua, *Colinas como elefantes branca*.
* Jean-Claude  Caraco, quen escribiu baixo o pseudónimo "Sunido", foi un dos principais escritores neste idioma. Morreu en 2015.
* Harri  Savolainen foi quen traduciu *La fem joven veni de sua amor* e * Wini-la-Pu* a  elefen. Tamén creou o "dialecto" lingwa franka moderna.
* Guido Crufio, autor de moitas poesías orixinais.
* Patrick Chevin, tradutor de poesías francesas dos séculos  XIV ao  XX e creador do dialecto "elefanto".
* Dave MacLeod, tradutor de Sun  Tzu e de "Orizones Nova".
* Brian Mansberger, autor do libro *Encontra la familia*.

## Literatura 
Desde a súa creación, a  lingua franca  nova ten unha literatura composta por textos orixinais e traducidos.​
### Literatura traducida 
O primeiro texto traducido foi *Colinas como elefantes blanca*, de Ernest Hemingway traducido por Daniel Alegrett en 1999. É un exemplo de lingua franca nova antiga​:

:*La colinas tra la vale de la Ebro eseva longa e blanca. Esta parte no ave ombra e no arbores, e la stasion eseva entra du linias de ferovia su la sol. Prosima contra un lado de la stasion, aveva la ombra tepida de la construida e un cortina, fada de cordas de granos de bambu, pendente tra la porta abrida a en la beveria, per mantenir la moscas a estra. La american e la fia ce le acompaniava, sentava se a un tabla su la ombra, estra la construida. Eseva multe calda, e la tren rapida da Barselona venira en cuatrodes minutos. El parava se en esta stasion entra dudes minutos e partiva a Madrid*.

* *La cade de la Casa de Usor*, de Edgar Allan Poe; traducido por Simon Davies, 2008
* *Jigante egoiste*, de Oscar Wilde; traducido por Simon Davies, 2008
* *La prinse peti*, de Antoine de Saint Exupéry; traducido por Simon Davies, 2009
* *Alisia en la pais de mervelias*, de Lewis Carroll; traducido por Simon Davies, 2010
* *Un canta de natal*, de Charles Dickens; traducido por Simon Davies, 2010
* *Leteras de la tera*, de Mark Twain; traducido por George Boeree, 2010.
* *Re Lear*, de William Shakespeare; traducido por George Boeree, 2014/2016.
* *Eneida*, de Vergilio; traducido por Simon Davies.

En 2008 apareceron outras traducións, "Bocragonia" (o poema "Jabberwocky" de Lewis Carroll) e *La cade de la Casa de Usor*, traducido por Simon Davies. Este elenista traduciu outras obras como *Alisia en la pais de mervelias*, traducida en 2010 e publicada en 2012, o que a converteu na primeira publicación en papel nesta lingua.

Velaquí un extracto de *Alisia en la pais de mervelias*, un exemplo da lingua case no seu estadio final:
:*“A acel dirije,” la Gato dise, brandante se pedeta destra, “un Xapor abita: e a acel dirije,” brandante la otra pedeta, “un Lepre de Marto. Visita la un o la otra, como tu desira: ambos es fol.”*
:*“Ma me no vole pasa entre persones fol,” Alisia comenta.*
:*“O! tu no pote evita lo,” la Gato dise: “asi, tota de nos es fol. Me es fol. Tu es fol.”*
:*“Como tu sabe ce me es fol?” Alisia dise.*
:*“Sin duta tu es,” la Gato dise, “car si no, tu no ta veni asi.”*

Simon Davies tamén traduciu *La prinse peti*, de Antoine de Saint Exupéry, en 2009. Nun principio, este texto foi traducido por outra persoa pero, despois de descubrir que non se trataba dunha tradución do orixinal, senón a partir do inglés, Simon Davies decidiu volver traducilo desde o principio.

Entre 2013 e 2014 Simon Davies tamén traduciu *Tra la miror, e lo cual Alisia trova a ultra*.

En 2014 C. G. Boeree traduciu *La trajedia de re Lear*, de William Shakespeare, sendo a primeira obra teatral traducida a lingua franca nova.

En 2018 Simon Davies traduciu *Un  studia en  scarlata* e o 29 de abril de 2019 acabou a tradución do primeiro libro da *Eneida*.
: *Me canta armas e la om ci, de la costas de Troia, escluida par fortuna, ia veni la prima a Italia e la bordas Lavinian, multe lansada sur la teras e la profonda par la fortia de la altas, su la coleria memoriosa de Juno savaje; multe ance en gera el ia sufri, asta fundi un site e introdui dios a Latio, de do es la popla Latina, la padres de Alba Longa, e la murones de Roma alta*.

O 22 de xuño de 2019 publicouse a tradución de Vicente Costalago do *Evanjelio de San Marco*, baseándose para iso nas versións en inglés e en castelán da Biblia vaticana. É o terceiro texto completo da Biblia traducido a este idioma, sendo a Segunda Epístola de San Xoán o segundo, traducido polo mesmo autor en 2008; e o  Eclesiastés o primeiro, traducido por Dave  MacLeod en 2006. Traducíronse fragmentos doutras partes da Biblia, como partes dos Evanxeos de San Lucas e de San Xoán.

O 10 de novembro de 2019, Vicente  Costalago traduciu o primeiro capítulo do *Quixote* e o 22 de febreiro de 2020, acabou a tradución do *Evanjelio de San Mateo*.

### Literatura orixinal 
A maior parte da literatura en lingua franca nova é literatura traducida.

A literatura orixinal está formada principalmente por poesía, sendo  Guido  Crufio o  elefenista que máis poesías orixinais escribiu neste idioma. Caben destacar as súas poesías *Lingua franca  nova (un  poesia)* e * Druid la dragon*.

A primeira novela orixinal escrita neste idioma é *La  xerca  per  Pahoa*, publicada en maio de 2020 por Vicente  Costalago. Nela, nárranse as aventuras de Joan, que saíu do seu reino para buscar a espada  Pahoa, coa cal podía demostrar que era o único herdeiro do reino de Lincuo. A segunda obra orixinal publicada é *La marcia nonconoseda*, do mesmo autor.

### Literatura para nenos 
197px|right|thumb|*La crea de la mundo*, un conto para nenos.
Aínda que a literatura desta lingua ten poucos libros, existes varios para nenos, entre os que se atopan:
* *Encontra la familia*
* *Fables de Esopo*
* *Frate Jaco*
* *Senerela*

En 2020, Vicente Costalago escribiu varios libros para nenos, como *Naras per enfantes*, con contos tradicionais; *Nos conose la mundo*, cunha presentación sobre España; *Ci es ci?*, con biografías sobres persoas famosas e un libro sobre animais.

### Outras obras 
Outras obras, quizais non literarias, son a gramática, o dicionario do idioma e a revista *Orizones Nova*. Tamén existe un dicionario de mitoloxía clásica creado por Vicente Costalago e publicado en liña en maio de 2019.

En 2006,  C. G.  Boeree empezou a traducir o seu libro *A  istoria de  psicolojia*, o cal acabou en 2019.

Outros libros de texto son *Leteratur  romanica e  elefen* publicado por Vicente  Costalago en 2020 quen o 12 de marzo de 2020 tamén publicou *Istoria de Europa* e o 16 de marzo do mesmo ano publicou *Cultur  clasica*. Todos estes libros foron revisados por  Simon Davies.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en lingua franca nova
### Bibliografía 
* 
### Ligazóns externas 
* Introdución en galego
* Lingua franca nova
* Lingua franca nova - Wiki
* Lingua franca nova - Yahoo 
* Lingua franca nova - Facebook
* Lingua franca nova - Disionario
* Lingua franca nova - Omniglot