Mexillón

O ***Mytilus galloprovincialis***, coñecido vulgarmente en galego como **mexillón**, ou como **mexillón galego**, é unha especie de molusco bivalvo mariño da subclase dos pteriomorfios, orde dos mitílidos, superfamilia dos mitiloideos, familia dos mitílidos e subfamilia dos mitilinos, unha das oito integradas no xénero *Mytilus*. 

É unha especie invasora en moitas partes do mundo (está incluída na *Lista das 100 especies exóticas invasoras máis daniñas do mundo*), e tamén obxecto de culivo intensivo, a denominada  mitilicultura.

## Taxonomía 
### Descrición 
A especie foi descrita en 1819 polo naturalista francés Jean-Baptiste Lamarck, na súa obra *Histoire naturelle des animaux sans vertèbres. Tome sixième, 1re partie*. París.

### Etimoloxía 
Linneo tomou o nome *Mytilus* do latín posclásico *mytilus*, variante do latín clásico *mītulus*, "mexillón", á súa vez derivado do grego helenístico μίτλος *mítlos*, derivado do grego antigo μυτίλoς *mytílos*, co mesmo significado.
 
O epíteto específico, *galloprovincialis*, refírese á provincia do Imperio romano *Gallia Narbonensis*, que comprendía o sueste da Galia.

### Outros nomes populares galegos 
Ademais de **mexillón**, o nome máis empregado, e o recomendado pola Real Academia Galega, e o de **mexillón galego**, utilizado en contextos en que se precisa diferenciar doutras especies de mexillóns, nos portos galegos úsanse numerosísimas denominacións para este molusco, como se pode ver no monumental traballo de Ríos Panisse.

Xa en 1957 Hepper identificou o *M. galloprovincialis* na costa sur de Inglaterra, identificación que foi confirmada por outros autores. No caso concreto do mexillón galego, estudos xenéticos levados a cabo por investigadores das universidades de Santiago e de Vigo a partir de 1970, corroboraron que a especie presente nas nosas costas —coma no resto das costas españolas— era o *M. galloprovincialis* e non *M. edulis*, como se admitía até entón.

#### O complexo *Mytilus edulis* 
Realmente este problema afecta a un grupo de (polo menos) tres taxons de mexillóns estreitamente relacionados, coñecido como "o complexo *Mytilus edulis*". Colectivamente ocupan ambas as costas do Atlántico Norte (incluído o Mediterráneo) e do Pacífico Norte en augas desde temperadas a polares, así como costas de natureza similar do hemisferio sur. A distribución dos taxons compoñentes foi modificada recentemente como resultado da actividade humana (especies invasoras). Estes taxons poden hibridarse entre si, se están presentes na mesma localidade.

O complexo constitúeno:
**Mytilus edulis* (*sensu stricto*): propio do Atlántico Norte.
**Mytilus galloprovincialis*: habita no Mediterráneo, o mar Negro e as costas de Europa occidental. Foi introducido nas do Pacífico Norte temperado, nas de Suráfrica e noutras partes do hemisferio sur. 
**Mytilus planulatus*, o chamado *mexillón azul de Nova Zelandia*, unha liñaxe distintiva nativa do hemisferio sur ao longo da costa sur de Australia, Tasmania e Nova Zelandia. Non confundir con *Perna canaliculus*.
**Mytilus platensis* (sinónimo *M. chilensis*): habitante das augas temperadas e subantárticas de América do Sur e as Illas Kerguelen.
**Mytilus trossulus*: do Pacífico Norte, partes do norte do Atlántico e o mar Báltico.

## Distribución 
miniatura|250px|*M. galloprovincialis* na rexión sublitoral.

É orixinario das costas mediterráneas e do mar Negro, e das do Atlántico, en España, Portugal, norte de Francia, illas Británicas e Noruega. Recentemente esta especie tamén se encontrou no Ártico europeo, incluíndo o norte de Noruega e as illas Svalbard.

Pero estableceuse en numerosos lugares das rexións temperadas de todo o mundo, debido a introducións polos humanos, e tamén a través dos cascos de barcos e ao desaugamento de auga de lastre. Esta difusión tivo un grande impacto sobre as comunidades de mexillóns autóctonos de ditas zonas. Tamén está presente como especie invasora na costa asiática e en todo o Xapón, incluíndo as illas Ryukyu, así como en Corea do Norte, e ao redor de Vladivostok na Federación Rusa.

*Mytilus galloprovincialis* tamén está presente como liñaxe nativa en partes do hemisferio sur. Ademais hai poboacións introducidas recentemente desde o norte pola actividade humana. Estas liñaxes distínguense polos caracteres xenéticos. Non había poboacións orixinais de *Mytilus* en Suráfrica, pero *M. galloprovincialis* foi introducido desde Europa en 1984, e agora é o mexillón intermareal dominante na costa occidental. A súa distribución abrangue unha área desde a fronteira con Namibia até Port Alfred (provincia do Cabo Oriental). *M. galloprovincialis* tamén se encontra en Nova Zelandia, Australia e Suramérica.

## Características 
Este animal alcanza até os 140 mm de lonxitude. É un mexillón de cuncha lisa cunha base lixeiramente máis ampla que a de *Choromytilus meridionalis*, co que adoita confundirse en Suráfrica. A súa cuncha é de cor azulada ou negra, Ás veces presenta bandas amarelas, e son raros os espécimes co exterior da cuncha de cor clara.  

[miniatura|250px|*Piña* de mexillóns na fenda dunha rocha, rodeados de [arneiros, na costa de Camariñas.]]

* Os umbos, dando unha volta cara a abaixo, tenden a facer cóncava a liña basal da cuncha.
* As valvas son máis altas e menos angulares na marxe superior e tenden a crecer máis.
* O bordo do manto é máis escuro, facéndose azul ou púrpura.

A cuncha, globosa, ovoidea, ten as dúas valvas simétricas, sen dentes nos bordos ou só con esbozos deles. En Galicia alcanza os 120 mm de lonxitude, aínda que os exemplares que viven nas rochas da costa, na rexión intermareal, non alcanzan o tamaño dos que viven nas bateas. Poden encontrarse tamén na rexión infralitoral, entre grandes algas e fixados ás pedras, podendo nestes fondos acadar un gran tamaño, e teñen unha forma moi irregular e son máis anchos. Nas costas expostas é  moi abundante, aparecendo en *piñas* nas fendas das rochas; estes espécimes son máis pequenos que os que viven no fondo, e moito máis pequenos que os que se cultivan nas bateas. ou mitilicultura, é o cultivo industrial do mexillón, unha actividade marisqueira dirixida e controlada polo ser humano sobre artefactos flotantes, denominados bateas, fondeados nas augas costeiras. Na actualidade é unha das principais actividades económicas de numerosas poboacións da costa galega, especialmente nas rías Baixas.

## O mexillón de Galicia 
Mexillón de Galicia é a denominación de orixe protexida desta especie en Galicia, que se produce en bateas nun espazo marítimo delimitado nas rías galegas de Ares-Sada, Muros-Noia, Arousa, Pontevedra e Vigo.

### Produción 
A produción de mexillóns de Galicia constitúe o 80 % da produción da acuicultura mariña española. O sector mexilloeiro galego, con máis de 3 300 bateas, xera uns 11&nbsp;500 postos de traballo directos (dos cales 8 500 son fixos) e 7 000 indirectos, e un volume de facturación anual que oscila entre os 120 e os 150 millóns de euros. 

### Xenoma 
O coñecemento do xenoma do mexillón galego permitirá axudar a protexer e mellorar este recurso e outros de natureza similar. Isto poderá valer, entre outras cousas, para domesticar e mellorar este recurso, de momento unha especie salvaxe, e para encontrar respostas ao problema das toxinas que paralizan periodicamente o sector. 

A Consellería de Economía e Industria da Xunta de Galicia concedeu unha axuda para secuenciar o xenoma do mexillón galego a un grupo do Instituto de Investigacións Mariñas (CSIC) de Vigo, e a outro da Universidade de Vigo,, que utilizarán liñas de mexillón criadas no IIM CSIC a partir de mexillóns das rías galegas para illar, extraer e cuantificar o ADN xenómico tanto do núcleo como das mitocondrias, empregando protocolos establecidos nos seus propios laboratorios. 

Investigadores do CSIC e da Universidade de Vigo lograron obter unha primeira versión do xenoma do mexillón galego, que é o primeiro paso para iniciar o estudo dos xenes deste molusco até alcanzar a súa secuenciación e anotación completa; estas primeiras investigacións, publicadas na revista *SCI PLOS ONE*, son froito de 5 anos de traballo conxunto entre o Grupo de Filoxenómica da UVIGO e do Grupo de Inmunoloxía e Xenómica do Instituto de Investigacións Mariñas da cidade viguesa. Así, descubriuse que o xenoma do mexillón galego é moi complexo (consta de 1400-1900 pares de bases), cun alto contido de secuencias repetidas e un elevado número de polimorfismos. En comparación cos xenomas doutros moluscos, identificáronse un maior número de xenes con funcións adaptativas, como a destoxificación e o mantemento de estruturas ciliares.

## Consumo e cultivo do mexillón en Galicia 
### Historia 
Existen referencias relativas á presenza de *Mytilus galloprovincialis* nas costas da Península Ibérica desde hai máis de 100 millóns de anos, como acreditan os fósiles encontrados no Parque Rexional de El Valle y Carrasco e na Rexión de Murcia, e restos de bivalvos poden encontrarse na práctica totalidade dos sedimentos mariños existentes desde o triásico medio até o cuaternario. Destacan, pola súa concentración, os bancos e arrecifes de ruditas do cretáceo inferior e as acumulacións de grandes ostreidos e pectínidos durante o  mioceno superior. Do seu consumo, encontráronse restos procedentes do paleolítico, como os da Cueva de los Aviones ou da Cueva de los Mejillones, descuberta en 1978 no cabo de Palos, onde se identificaron fragmentos de arpóns fabricados con ósos de cervo e dardos, procedentes do ano 4.500 a.C., que eran empregados nos labores pesqueiros e de marisqueo. 

En Galicia, os celtas, no século VIII a.C. xa tiñan o costume de baixar á costa na baixamar para recolectaren mexillóns e outros moluscos das rochas para o seu consumo. Os romanos foron os seus primeiros cultivadores, recolectándoos do medio e transportándoos a criadeiros artificiais. Apicio, gastrónomo romano do século I d.C., preparaba unha receita consistente na elaboración dunha salsa con *garum*, porro picado, comiño, viño de pasas, *Satureja montana* (planta aromática da familia das Lamiaceae), viño e auga, na que introducía os mexillóns para a súa cocción. Máis cerca dos nosos días, o galego Francisco Martínez Motiño, xefe de cociña de Filipe II, que foi rei de España, Sicilia e Sardeña, e que mantivo o cargo até o reinado de Filipe IV, introduciu nos menús da corte o mexillón, que era levado até Castela en barrís procedentes do porto de Aveiro. Xa no século XVIII, o rexedor da Coruña, José Cornide Saavedra, xa dicía do mexillón que «a súa carne, despois da da ostra, é a mellor». Nesta época, o mexillón procedía de parques ou zonas determinadas, suxeitas a un réxime de concesión que ostentaban algunhas familias. encontráronse tamén cerca dos pobos romanizados do século I, como os atopados no castro de Baroña, e subministran informacións de gran valor arqueolóxico. Nese tempo, as poboacións naturais de mexillóns nas rías galegas usábanse principalmente como fertilizante en agricultura e, a escala limitada, como alimento.

O "*Diccionario gallego : el más completo en términos y acepciones de todo lo publicado hasta el día*" de Juan Cuveiro de 1876 di del que é comestíble e de bo gusto. Outro dicionario, o  "*Diccionario Gallego-Castellano*" de Marcial Valladares de 1884 cítao como comestible pero pouco saudábel . 

En 1892 envorca unha dorna de Palmeira por levar unha carga excesiva de mexillón entre San Vicente e Sálvora Tamén se fala dos mexillón en escabeche en 1885. 

En 1903 citase nos menús das cenas de Carnaval en Pontevedra 

En 1907 e 1908 aparecen noticias da súa importancia na alimentación de vilas costeiras como Sanxenxo  e xa para a industria conserveira. 

A primeira batea de Galicia instalouse en 1945 na ría de Arousa, e o seu construtor foi Afonso Ozores Saavedra, perfeccionando experiencias da costa catalá.

A partir de 1946 xeneralizouse o cultivo do mexillón en bateas en Galicia e, ao cabo de poucos anos, a produción aumentou considerabelmente. As primeiras bateas consistían en estruturas cadradas de madeira sustentadas por un flotador central; tamén se usaban antigos barcos pesqueiros restaurados e adaptados, que sostiñan estruturas de madeira das que os (mitilicultores) colgaban cordas de esparto, nas cordas fixaban a *semente* do mexillón, chamada mexilla, e, cando os mexillóns alcanzaban o tamaño comercial, recolectábanos a man ou cunha roda especial. Máis adiante, os antigos barcos foron substituídos por estruturas de madeira cadradas ou rectangulares que soportaban pequenas casetas. A flotación lográbase con flotadores de madeira envoltos en redes de arame e revestidos con cemento. Hoxe en día, quedan unhas poucas bateas antigas, pero a maioría das novas constrúense con madeira de eucalipto.

### O mexillón galego, denominación de orixe protexida 
Desde a súa creación, en 1994, o Consello Regulador do Mexillón de Galicia traballou pola implantación dunha denominación de orixe protexida (DOP) para o Mexillón de Galicia, que a Unión Europea recoñeceu en 2007 como a primeira da súa categoría aplicada a un produto do mar. «A denominación certificou a calidade e a orixe do mexillón galego; dende o principio traballamos tamén na sostenibilidade, pero faltábanos a súa certificación; ese momento chega agora», indicou Francisco Alcalde, o presidente do Consello, un organismo baixo o que se amparan 2 090 bateas, ao redor de dous terzos das que existen nas rías galegas, e 55 empresas que, en 2018, colocaron no mercado 54 millóns de kg de mexillón acreditado. O Consello tamén está traballando na consecución do "selo azul" do Marine Stewardship Council (MSC), a principal etiqueta internacional de xestión ambiental para produtos mariños.                                

A dicir do Jorge Víctor Sueiro, amigo e discípulo de Cunqueiro, e tan bo gastrónomo coma el, os mexillóns son unha espléndida realidade da culinaria galega, base dunha florecente industria de criadeiros e un dos orgullos da cociña popular. Non teñen máis defecto que o seu baixo prezo. Son de todos os xeitos os que, por estaren sempre nos mercados, manteñen uns prezos francamente estables e accesíbeis. Hai mexillóns noutros mares insulares e peninsulares, pero, sen discusión, os de Galicia teñen os maiores méritos, pola sinxela razón de que medran nas augas que mellores condicións ofrecen para iso. Os mexillóns permiten, como case ningunha outra especie de molusco, crustáceo ou peixe, unha longa serie de saborosas preparacións: desde a elemental de abrilos ao vapor, até guisos diversos, tortillas, empanadas, con salsas, ao forno etc.  

### Festas gastronómicas en Galicia 
* Festa do Mexillón, en Lieiro, Cervo (abril)
* Festa do Mexillón, en Cabo de Cruz, Castro, Boiro (16 de agosto)
* Festa do Mexillón, na Illa de Arousa (1º domingo de agosto)
* Festa do Mexillón e do Berberecho, en Vilanova de Arousa (2º domingo de agosto)

## Galería de imaxes 

Vilanova de Arousa.Galicia.41.jpg|Máquina das embarcacións para limpar mexillóns
Vigo Galicia Batea e barco.jpg|Batea mexilloeira e barco auxiliar na ría de Vigo  
A Illa de Arousa.Galicia.19.jpg|Barco disposto a descargar mexillón na Illa de Arousa
Mejillones al vapor.jpg|Prato de mexillóns cocidos ao vapor
Elaboracion conserva de mexillón.JPG|Elaboración de mexillóns en conserva

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Bieler, R., Carter J. G. & Coan E .V. (2010): "Classification of Bivalve families". En: Bouchet P. & Rocroi J.-P. (2010): "Nomenclator of Bivalve Families". *Malacologia* **52** (2): 1-184.
* Bieler, R.; Mikkelsen, P. M.; Collins, T. M.; Glover, E. A.; González, V. L.; Graf, D. L.; Harper, E. M.; Healy, J.; Kawauchi, G. Y.; Sharma, P. P.; Staubach, S.; Strong, E. E.; Taylor, J. D.; Tëmkin, I.; Zardus, J. D.; Clark, S.; Guzmán, A.; McIntyre, E.; Sharp, P. & Giribet, G. (2014): "Investigating the Bivalve Tree of Life – an exemplar-based approach combining molecular and novel morphological characters". *Invertebrate Systematics* **28** (1): 32-115.
* Gosling, E. M. (2003): *Bivalve Molluscs. Biology, Ecology and Culture* PDF. Oxford, UK: EnglandFishing News Books (Blackwell Publishing). ISBN 0-8523-8234-0.
* Ramonell, Rosa (1985): *Guía dos maricos de Galicia*. Vigo: Editorial Galaxia. ISBN 84-7154-506-3, pp. 52-57. 
* Rolán, Emilio e Jorge Otero-Schmitt (1996): *Guía dos moluscos de Galicia*. Vigo: Editorial Galaxia. ISBN 84-8288-072-1, p. 200.
### Outros artigos 
* Pteriomorfios
* Mitílidos (orde)
* Mitílidos
* *Mytilus*
* *Mytilus edulis*
* Mitilicultura
* Lista de bivalvos de Galicia

### Ligazóns externas 
* Consello regulador do mexillón de Galicia
* Ficha en pescaderiascorunesas.es .
* *Mytilus galloprovincialis* na ADW.
* Mediterranean Mussel. *Mytilus galloprovincialis* Lamarck 1819 na EOL.