Liña Ribadeo - Vilaoudriz

miniatura|Ponte da liña en Ribadeo. A vía pasaba por baixo da ponte.

A **liña Ribadeo - Vilaoudriz** foi unha liña de ferrocarril de vía estreita que discorría polo val do río Eo e a ría de Ribadeo levando material e persoas das minas de ferro de Vilaoudriz dende a actual Pontenova até o porto de Ribadeo. Promovida inicialmente pola Sociedad Minera de Villaodriz, ao cabo serviu tamén para o transporte de pasaxeiros. Tiña un percorrido de 33,867 km, e estivo activa entre 1903 e 1965.

## Historia
### Proxecto
A idea de construír esta liña naceu a finais do século XIX da man do bilbaíno Julio Lazúrtegui, que quixo explotar a grande escala as minas de Vilaoudriz e levar o mineral até a costa cantábrica, a máis de 20&nbsp;km. O 17 de marzo de 1900 constituíu a Sociedad Minera de Villaodriz cun capital social de 4 millóns de pesetas, participada pola casa de Sucesores de J. B. Rochet e destacados investidores como Pedro MacMahón Aguirre, Francisco de Arana, José María Besterra, ou o propio Julio de Lazúrtegui.

O 17 de xaneiro de 1901 aprobouse mediante unha Real Orde a construción dunha liña de 750 mm de largo. Cumpridos os trámites administrativos, a concesión da liña outorgouse o 14 de xuño de 1901 por un período de 99 anos, ao amparo da Lei Xeral de Ferrocarrís de 1877 por tres motivos: para poder transportar tráficos doutras compañías, para enlazar co futuro ferrocarril de Ferrol a Xixón, e para prolongar a liña até Lugo e Vilafranca do Bierzo.

En xaneiro de 1901 constituíuse en Bilbao a Sociedad Sola, Garmendia y Cía para atender as empresas contratistas, e estableceron seis tramos para a execución da liña. As obras comezaron no verán dese mesmo ano dividas en dous tramos, ao mando do enxeñeiro de camiños José Ponte e do enxeñeiro industrial Ramón Cortázar. Nas tarefas participaron centos de homes distribuídos en brigadas, dirixidos por capataces e provistos de ferramentas manuais e dinamita.

En 1902 expropiáranse xa todos os terreos necesarios para a construción da liña, incluíndo algunha expropiación forzosa ao negarse os propietarios dos terreos a aceptar a valoración inicial establecida para as propiedades. A finais dese ano rematáranse xa as explanacións e as obras de fábrica necesarias, e comezárase xa a montaxe de raís e travesas

A comezos da década de 1930 a construción do ferrocarril de Ferrol a Xixón avanzaba lentamente, promovida polo Estado. Entre Ribadeo e Vegadeo os trazados de ambas as liñas discorrían paralelos, e a empresa intentou que o Estado aproveitase a infraestrutura existente, así como a estación de Ribadeo e parte do material móbil. Con todo, o Estado non aceptou a proposta. A empresa viuse obrigada a solicitar un segundo anticipo reintegrable, que lle foi denegado alegando que a liña férrea non tería viabilidade mentres non se explotasen as minas.

Coa chegada da guerra civil española diminuíu a subministración de carbón, e en outubro de 1936 as locomotoras pasaron a estar alimentadas con leña de carballo. Esta non foi unha época de crise para a empresa, pois había problemas para o abastecemento de combustible para coches, camións e autobuses. Xa que logo, comezou a ser habitual o transporte de piñas, leña, patacas, fariña, carne, gando, aves de curral e produtos caseiros.

A falta de mantemento das infraestruturas provocou o 28 de decembro de 1937 un derrubamento no túnel número 12, situado no quilómetro 30,300, que paralizou a liña até finais de marzo de 1938. O 15 de xuño de 1942 a Dirección Xeral de Ferrocarrís permitiu de novo o tráfico de viaxeiros, unha vez inspeccionadas as melloras que se levaran a cabo nas infraestruturas. Estes trens circularían os mércores, sábados e domingos, días de feira nalgunhas vilas da contorna. Nesta época a liña estivo interrompida en varias ocasións por mor do mal estado do material móbil e polas obras de construción do ferrocarril de Ferrol a Xixón. En 1952 a División Inspectora e Interventora das Compañías de Ferrocarrís de Vía Estreita aconsellou rescindir o contrato de concesión que tiña a empresa, mais non se chegou a levar a cabo.

Os tráficos de mineral eran moi escasos, chegando a ser nulos en 1956. A media de mercadorías transportadas en 1955, 1957 e 1958 foi de 3.109 toneladas, o que representaba unha media de 8 toneladas diarias. Xa que logo, e tendo en conta a mala situación das infraestruturas, o enxeñeiro encargado da explotación informou o 26 de outubro de 1959 que se dispuña por Decreto a resolución do contrato de concesión do ferrocarril e o levantamento do mesmo ao amparo do disposto no artigo 41 da Lei de 21 de abril de 1949. O último tren circulou o 24 de agosto de 1964. O 15 de xaneiro de 1965 Explotación de Ferrocarriles por el Estado fíxose cargo da liña para o seu desmantelamento, se ben o traspaso oficial non tivo lugar até trece días despois.

## Liña
[dereita|miniatura|Túnel da liña en [Porto de Abaixo, Santalla de Vilausende, Ribadeo|Porto de Abaixo (Santalla de Vilausende).]]

Se ben a liña ten un tramo próximo ó nivel do mar, o desnivel salvado pola liña entre os seus extremos era de aproximadamente 40 metros, estando as estacións de Ribadeo e Vilaoudriz a 40 e 80 msnm respectivamente. Tiña paradas O 62 % da liña eran tramos rectos e o 38 % curvas.. Había trece túneles, cunha lonxitude total de 1,623&nbsp;km, sendo o máis longo deles de 0,261&nbsp;km. Das cinco pontes máis importantes da liña, catro eran metálicas e foron construídas en Zorroza (Biscaia) pola Sociedad Española de Construcciones Metálicas, a 600 pesetas por tonelada. A outra ponte, a máis achegada a Ribadeo, era de fábrica.

[dereita|miniatura|Desembocadura do [Río Grande, ría de Ribadeo|río Grande na ría de Ribadeo. Pódese observar a vía do Ferrocarril da liña Ferrol - Xixón, e á dereita, a ponte da antiga liña Ribadeo - Vilaoudriz, hoxe soporte para o tubo de auga que subministra Ribadeo.]]

A empresa chegou a contar con seis locomotoras de vapor, de modelos diferentes.

Chegaron a usarse case cen vagóns con funil de carga, de 3 m³, que cargaban até 7 toneladas de mineral. Foron fabricados pola firma bilbaína de Mariano del Corral. Algúns deles foron adaptados ao transporte de madeira, procedente da explotación forestal dos bosques da zona. Amais, trala clausura da liña outras unidades foron utilizadas na construción do ferrocarril de Ferrol a Xixón., ou 'Ruta do ferrocarril', asfaltada en parte (a zona próxima á Pontenova), cuns 12&nbsp;km de lonxitude e 6 túneles. Noutros lugares o espazo foi usado pola estrada nacional 640, noutros foi apropiado polos veciños e convertido en terras de labor, prado ou eucaliptal, e noutros converteuse nun camiño: entre a Ría de Abres e Santiso de Abres hai un tramo que é camiño de servidume que se estende máis de 1 quilómetro. Na zona urbana de Ribadeo o trazado aínda é visible na meirande parte ó terse convertido en rúas.
[miniatura|Escultura realizada en [Santiso de Abres con motivo do centenario da posta en marcha do ferrocarril.]]
A conservación das diferentes estruturas construídas é diversa. A estación de Santiso de Abres é na actualidade unha vivenda habitada, aínda que conserva o rótulo e á súa beira, o depósito de auga. A da Pontenova dá acubillo á oficina de Turismo. Os edificios da estación de Ribadeo, moito máis grande, están en ruínas. O cargadoiro de mineral de Ribadeo, coa zona en ponte sobre a ría e os depósitos de mineral, foron reconvertidos nun miradoiro e parque respectivamente.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Ponte do vello ferrocarril sobre o río Grande.jpg|Ponte do vello ferrocarril sobre o río Grande, coa estrada N-642 e a ría de Ribadeo ao fondo
Ficheiro:Maqueta do ferrocarril Ribadeo - Vilaoudriz.JPG|Maqueta do ferrocarril Ribadeo - Vilaoudriz, da familia Sanjurjo (desmontado en 2017)
Ficheiro:N 640 coa antiga liña de ferrocarril Ribadeo Vilaoudriz.jpg|alt=Sobre o km 25 da N-640|Sobre o km 25 da N-640

## Notas