Linguas atapascanas

As **linguas atapascanas** é o nome dun grupo de linguas indíxenas, faladas polas tribos coñecidas como *atapascas* ou *atabascas*, localizados en dous grupos principais, un no sur de Norteamérica, e o outro no noroeste do continente; e entón designase así tamén á súa familia lingüística. A familia atapascana é unha das maiores familias lingüísticas de América do Norte, polo número de idiomas que agrupa e o número dos seus falantes —a familia uto-azteca, que se estende por México ten máis parlantes—. En tamaño de territorio, só as linguas álxicas cobren unha maior área.

A verba *atapascano* provén do nome cree, *aðapaskāw* (*onde hai plantas unhas tras outras*), en referencia ao lago Athabasca, no Canadá. O nome púxollo Albert Gallatin na súa clasificación de 1836 sobre as linguas do norte de América, escribindo explicitamente que fora unha denominación arbitraria.

## Linguas 
As 31 linguas atapascanas do norte fálanse no interior de Alasca e o noroeste do Canadá, no Iukón dos Territorios do Noroeste, así como nas provincias canadenses de Columbia Británica, Alberta, Saskatchewan e Manitoba. Varios idiomas atapascanos son idioma oficial nos Territorios do Noroeste, entre elas a lingua chipewyan, o dogrib, o idioma gwich'in e o slave.

As sete linguas atapascanas da costa do Pacífico son faladas no sur de Oregón e o norte de California. Illadas das linguas da costa e das do norte, as seis linguas do sur, incluíndo aos diferentes grupos apache e navagho, son faladas no suroeste americano e na parte noroeste de México.

O eyak e as linguas atapascanas forman unha agrupación xenética chamada *atapascano-eyak*. A lingua tlingit está algo relacionada con este grupo, formando a agrupación de linguas na-dené (tamén coñecidas como atapascano-eyak-tlingit).

### Clasificación 
#### División xeral 
A familia de linguas atapascanas ten tres principais agrupamentos xeográficos: o Norte, a Costa do Pacífico, e o Sur. Discútese se as linguas da Costa do Pacífico forman realmente unha agrupación xenética válida. O grupo setentrional é particularmente problemático, moito máis que o sur, onde as linguas son moitos máis homoxéneas. Non están definidos ben os subgrupos, agás as do Sur, polo que o modelo de clasificación pode ser incorrecto.

A continuación móstrase un esbozo de clasificación de Keren Rice de 1999.
# Alasca Sur
# Alasca-Yukón Central
# Canadá Noroeste
# Tsetsaut
# Columbia Británica Central
# Sarsi
# Kwalhioqua-Tlatskanai
# Atapascano da Costa do Pacífico
# Apache

As ramas 1 e 7 son o grupo do Norte. 
Kwalhioqua-Tlatskanai considerouse parte da Costa do Pacífico, pero unha recente revisión por parte de Krauss non a atopa próxima a esas linguas.

Unha clasificación diferente, formulada por Jeff Leer, é a seguinte (Tuttle & Hargus 2004:72-74):

# Alasca (Ahtna, Dena’ina, Deg Hit’an, Koyukon, Kolchan, Tanana Baixo, Tanacross, Tanana Alto, Gwich’in, hän)
# Yukón (Tsetsaut, N. Tutchone, S. Tutchone, Tagish, Tahltan, Kaska, Sekani, Dunneza)
# Columbia Británica (Babine-Witsuwit’en, Dakelh, Chilcotin)
# Este (Dene Suline, Slave, Dogrib)
# Sur (Tsuut’ina, Apache, Costa do Pacífico)

#### Atapascano meridional 
* *Subgrupo Alasca sur*
: 1. Ahtna
: 2. dena'ina (tamén chamada tanaina)

* *Alaska Central – Subgrupo Yukón*
: 3. Deg Hit’an (tamén chamada ingalik, deg xinag) 
: 4. Holikachuk (tamén chamada innoko)
: 5. Koyukon 
: 6. Kolchan (tamén chamada kuskokwim alto)
: 7. Tanana Baixo (tamén chamado tanana)
: 8. Tanacross
: 9. Tanana alto
: 10. Tutchone sur
: 11. Tutchone norte
: 12. Gwich’in (tamén chamada kutchin) 
: 13. Hän (tamén chamada han)

* *Subgrupo Canadá Noroeste*
: A. Tahltan-Tagish-Kaska
:: 14. Tagish
:: 15. Tahltan
:: 16. Kaska
: 17. Sekani
: 18. Dunneza (tamén chamada beaver)
: B. Slave-Hare (slave norte e sur)
:: 19. Slave
:: 20. Mountain
:: 21. Bearlake
:: 22. Hare
: 23. Dogrib
: 24. Dene Suline (tamén coñecidas como lingua chipewyan)

* *Subgrupo tsetsaut*
: 25. Tsetsaut

* *Subgrupo Columbia Británica Central*
: 26. Babine 
: 27. Dakelh 
: 28. Chilcotin (tamén chamada como tsilhqot’in)
: 29. Nicola (tamén chamada stuwix)

* *Subgrupo sarsi*
: 30. Tsuut’ina (tamén chamada sarcee, sarsi, tsuu t’ina)

* *Subgrupo kwalhioqua-clatskanie*
: 31. Kwalhioqua-Clatskanie (tamén kwalhioqua-tlatskanie)

#### Atapascano da Costa do Pacífico 
* *Subgrupo atapascano de California*
: 32. Hupa (tamén chamada hoopa-chilula)
: 33. Mattole-Bear River
: 34. Eel River

* *Subgrupo atapascano de Oregón*
: 35. Upper Umpqua
: 36. Rogue River (tamén chamada tututni)
: 37. Galice-Applegate
: 38. Tolowa

#### Atapascano meridional (tamén coñecido como apache) 
* *Subgrupo apache das chairas*

: 39. Apache das chairas (tamén denominada kiowa-apache)

* *Subgrupo apache occidental*
: A. Chiricahua-mescalero
:: 40. Lingua chiricahua
:: 41. Lingua mescalero
: 42. Lingua navagho (tamén chamada dinébizaad)
: 43. Apache occidental (tamén coñecida como apache colloteiro (de *coyote*)

* *Subgrupo apache este*
: 44. Jicarilla
: 45. Lipán

### Lista xeográfica 
Debaixo segue unha lista coas linguas atapascanas e a súa localización xeográfica.

* Alasca: ahtna, deg hit’an, dena’ina, gwich’in, hän, holikachuk, kolchan, koyukon, tanana baixo, tanacross, tsetsaut, tanana alto
* Yukón: gwich'in, hän, kaska, mountain, tagish, tutchone norte, tutchone sur, tanana alto
* Territorios do Noroeste: bearlake, dene suline, dogrib, gwich’in, hare, mountain, slave
* Nunavut: dene suline
* Columbia Británica: babine, bearlake, beaver, chilcotin, dakelh, hare, kaska, mountain, nicola, sekani, slave, tagish, tahltan, tsetsaut
* Alberta: beaver, dene suline, slave, tsuut’ina
* Saskatchewan: dene uline
* Washington: chilcotin, kwalhioqua-clatskanie (willapa, suwal), nicola
* Oregón: applegate, clatskanie, galice, rogue river (chasta costa, euchre creek, tututni, coquille alto), tolowa, umpqua alto
* Norte de California: eel river, hupa, mattole-bear river, tolowa
* Utah: navagho
* Colorado: jicarilla, navagho
* Arizona: chiricahua, navagho, apache occidental
* Novo México: chiricahua, mescalero, jicarilla, lipán, navagho
* Texas: mescalero, lipán
* Oklahoma: chiricahua, jicarilla, apache das chairas
* Noroeste de México: chiricahua, lipán, navagho

## Proto-atapascano 
### Fonoloxía 
Unha reconstrución recente do proto-atabascano consta de 40 consoantes (Cook 1981; Krauss & Golla 1981; Krauss & Leer 1981; Cook & Rice 1989), segundo se detalla a continuación:

|}

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Bibliografía sobre a lingua atapascana en inglés 
* Páxina do Centro das Linguas Nativas de Alaska 
* Centro das Linguas Nativas de Yukón