Artródiros

Os **artródiros** (*Arthrodira*) son unha orde de peixes acoirazados pertencente á clase dos placodermos, que predominou no período devoniano e se extinguiu a finais deste, sobrevivindo ao redor de 50 millóns de anos e habitando en moitos nichos ecolóxicos mariños.

## Etimoloxía 
O termo do latín científico *Arthrodira* componse dos elementos *arthro-*, derivado do grego antigo ἄρθρον *árthron*, 'articulación', 'xoga', e *-dira*, tirado do grego δειρή *deiré*, 'pescozo', coa terminación en *-a* para indicar substantivo neutro plural. O significado é, pois, *os de pescozo articulado*.

A pronuncia do ditongo -ει- é /i/, polo que se transcribe en latín como *-i-* (breve). Por iso, segundo as normas da prosodia latina, o acento tónico recae na vogal da sílaba anterior, neste caso no "*o*" de *arthro-*, polo que resulta unha voz proparoxítona (esdrúxula), sendo por tanto a súa pronuncia en galego **artródiros**.

## Características 
miniatura|240px|Reconstrucíón dunha especie de *Dunkleosteus*.
miniatura|240px|Reconstrución de *Rolfosteus canningensis*.

Os artródiros tiñan unha armadura que rodeaba o corpo, incliuíndo a cabeza. A boca podía ter unha grande apertura. Carecían de dentes diferenciados; como todos os placodermos utilizaban os bordos dunhas placas óseas afiadas para cortaren as súas presas.

As concas oculares estaban protexidas por un annel óseo, unha característica compartida polas aves e algúns ictiosauros.

Artródiros primitivos, tales como os do xénero *Arctolepis*, eran peixes de estrutura aplanada.

O maior membro do grupo, *Dunkleosteus*, foi un verdadeiro superdepredador do período devoniano, alcanzando entre 6 e 9 m de lonxitude. En contraste, o *Rolfosteus*, de longo nariz, medía só uns 15&nbsp;cm.

Hai unha idea falsa común de que os artródiros (xunto con todos os outros placodermos) eran lentos habitantes dos fondos mariños que foron excluídos por peixes máis avanzados. Porén, durante o seu apoxeo, os artródiros foron unha das ordes de peixes máis diversos e numéricamente exitosos.

Pero a pesar do seu éxito, os artródiros foron un dos moitos grupos eliminados polas catástrofes ambientais da extinción do Devoniano superior, o que permitiu que outros peixes, como os tiburóns, se diversificaran nos nichos ecolóxicos vacantes durante o período carbonífero.

## Clasificación sistemática 
### Orde ***Arthrodira*** 
miniatura|240px|Fósil de *Eastmanosteus calliaspis*.
miniatura|240px|*Coccosteus*.
miniatura|240px|Reconstrución de *Heterosteus ingens*, do Devoniano medio de Estonia.
miniatura|240px|Reconstrución de *Yiminaspis shenme*.
* Clado ***Aspinothoracidi***
** Superfamilia *Dinichthyloidea*
*** Familia *Dinichthyidae*
*** Familia *Trematosteidae*
*** Familia *Rachiosteidae*
*** Familia *Hadrosteidae*
*** Familia *Titanichthyidae*
*** Familia *Bungartiidae*
*** Familia *Selenosteidae*
*** Familia Mylostomatidae
* '*Infraorde basal *Actinolepina'''*
** Familia *Actinolepidae*
* *'Suborde *Phlyctaenioidei*'*
** Familia basal *Holonematidae*
* *'Infraorde *Phlyctaeniina*'*
** Familia *Groenlandaspididae*
** Familia *Phlyctaeniidae*
* *'Suborde *Brachythoraci*'
** Familia basal *Heterosteidae*
** '*Infraorde *Coccosteina'''*
*** Superfamilia *Buchanosteoidea*
**** Familia *Buchanosteidae*
*** Superfamila *Gemuendenaspoidea*
**** Familia *Gemuendenaspidae*
*** Superfamilia *Homosteoidea*
**** Familia *Homosteiidae*
*** Superfamilia *Brachydeiroidea*
**** Familia *Brachydeiridae*
*** Superfamilia *Coccosteoidea*
**** Familia *Pholidosteidae*
**** Familia *Coccosteidae*
**** Familia *Plourdostenidae*
**** Familia *Torosteidae*
**** Familia *Incisoscutidae*
**** Familia *Camuropiscidae*
**** Familia *Dunkleosteidae*

### Xéneros *incertae sedis* 
* *Antarctolepis*
* *Aspidichthys* - incluíndo *Anomalichthys, Aspidophorus*
* *Atlantidosteus*
* *Callognathus*
* *Copanognathus*
* *Glyptaspis*
* *Golshanichthys*
* *Grazosteus*
* *Hollardosteus*
* *Laurentaspis*
* *Machaerognathus*
* *Murmur* - incluíndo *Euptychaspis, Ptychaspis*
* *Overtonaspis*
* *Phylactaenium*
* *Prescottaspis*
* *Qataraspis*
* *Taemasosteus*
* *Taunaspis*
* *Timanosteus*
* *Trachosteus*
* *Wheathillaspis*

## Filoxenia 
O seguinte cladograma está baseado en Dupret *et al.* (2009).
Para fontes, véxase Haaramo (2005).
{{Clade | style=font-size:100%;line-height:100%
| label1=***Ichthyosauria***
| 1={{clade
   |1=*Lunaspis broilii*
   |2=*Eurycaraspis incilis*
   |label3=***Arthrodira***
   |3={{clade
      |1=*Yujiangolepis liujingensis* |barbegin1=red
      |2={{clade
         |1=*Antarctaspis mcmurdoensis* |bar1=red
         |2={{clade
            |label1=*Wuttagoonaspidae''
            |1=
            |2= }} }} }} }} }}

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Haaramo, Mikko (2005): Mikko's Phylogeny Archive: †Arthrodira. Versión de 2005-NOV-15. †Arthrodira Consultada o 24/10/2012.
* Dupret, V.; Zhu, M. I. N.; Wang, J. N. Q. (2009): "The morphology ofYujiangolepis liujingensis(Placodermi, Arthrodira) from the Pragian of Guangxi (south China) and its phylogenetic significance". *Zoological Journal of the Linnean Society* **157**: 70. [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1096-3642.2009.00519.x/abstract?systemMessage=Wiley+Online+Library+will+be+disrupted+on+27+October+from+10%3A00-12%3A00+BST+%2805%3A00-07%3A00+EDT%29+for+essential+maintenance ] Consultada o 24/10/2012.
* Long, John A. (1996): *The Rise of Fishes: 500 Million Years of Evolution*. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-5438-5
* Sepkoski, Jack (2002): "A compendium of fossil marine animal genera" (Placodermi entry). *Bulletins of American Paleontology* **364**: 560.

### Outros artigos 
* Placodermos

### Ligazóns externas 
* Placodermos inventan el viviparismo y serpientes reinventan el huevo Exoticmadrid.com  Consultada o 24/10/2012.
* La fertilización interna data de hace 400 millones de años Diario *La Voz de Galicia*, 14/7/2009. Consultada o 24/10/2012.