Calendario gregoriano

O **calendario gregoriano** é un calendario de orixe europea, actualmente empregado de xeito oficial en case todo o mundo. Recibe o seu nome por ser o seu promotor o papa Gregorio XIII, quen promulgou o seu uso por medio da bula Inter Gravissimas. A partir de 1582 substituíu gradualmente en distintos países ao calendario xuliano, utilizado desde que Xulio César o instaurara no ano 46 a. C. O calendario xuliano era, basicamente, o calendario exipcio, o primeiro calendario solar coñecido que estableceu a duración do ano en 365,25 días.

Había dúas razóns para establecer o calendario gregoriano. A primeira foi que o calendario xuliano asumía incorrectamente que a media do ano solar era exactamente de 365,25 días, unha sobreestimación de algo menos dun día por século. A reforma gregoriana acurtou o ano medio (do calendario) en 0,0075 días para deter a deriva do calendario con respecto aos equinoccios. A segunda viña dada polo feito de que, nos anos transcorridos desde o Primeiro Concilio de Nicea no ano 325 d.C,, o exceso de anos bisestos introducidos polo algoritmo xuliano causara un desfase tal que o equinoccio de primavera estaba ocorrendo antes da súa data nominal do 21 de marzo. Esta data é importante para as igrexas cristiáns porque nela referénciase o cálculo da Pascua. Para restablecer a asociación, a reforma adiantou a data dez días: ao xoves 4 de outubro de 1582 seguiuno o venres 15 de outubro do mesmo ano. Ademais, a reforma tamén alterou o ciclo lunar usado pola Igrexa para calcular a data da Pascua porque as lúas novas astronómicas estaban ocorrendo catro días antes das datas calculadas. Aínda que a reforma introduciu cambios menores, o calendario seguiu baseándose fundamentalmente na mesma teoría xeocéntrica que o seu predecesor.

A reforma foi adoptada inicialmente nos países católicos de Europa e nas súas posesións de ultramar. Durante os tres séculos seguintes, os países protestantes e cristiáns ortodoxos fórono asumindo, aínda que o chamaban o *Calendario mellorado* para evitar referirse ao catolicismo, sendo Grecia o derradeiro país europeo en adoptalo (só para uso civil) en 1923. Durante o século XX, moitos países non occidentais tamén adoptaron o calendario, polo menos para uso civil.

O calendario espaza os anos bisestos para obter un ano medio de 365,2425, aproximando o ano solar de 365,2422 días. A regra para os anos bisestos é:

Baséase na translación da Terra arredor do Sol de 365,2422 días de 24 horas de 60 minutos de 60 segundos métricos. O calendario gregoriano dá un tempo medio para o ano de 365,2425 días; para asegurar un número enteiro de días por ano, engadimos regularmente (97 anos bisestos cada 400 anos) un día bisesto, o 29 de febreiro.

## Descrición
O calendario gregoriano, do mesmo xeito que o calendario xuliano, é un calendario solar con 12 meses de 28 a 31 días cada un. O ano en ambos os calendarios consta de 365 días, cun día bisesto que se engade ao mes de febreiro nos anos bisestos. Os meses e a duración dos mesmos no calendario gregoriano son os mesmos que no calendario xuliano. A única diferenza é que o calendario gregoriano omite un día bisesto en “'tres”' anos centenarios cada 400 anos e deixa o día bisesto sen cambios.

Normalmente, os anos bisestos prodúcense cada catro anos: historicamente, o día bisesto inseríase duplicando o 24 de febreiro; de feito, había dous días con data 24 de febreiro. Con todo, durante moitos anos afíxose a colocar o día extra ao final do mes de febreiro, engadindo un 29 de febreiro como día bisesto. Antes da revisión de 1969 do seu calendario romano xeral, a Igrexa católica atrasaba as festas de febreiro despois do día 23 nun día nos anos bisestos; as misas celebradas segundo o calendario anterior aínda reflicten este atraso.

Os anos gregorianos identifícanse mediante números de ano consecutivos. Unha data do calendario especifícase completamente mediante o ano (numerado segundo unha era do calendario, neste caso “”Anno Domini“” ou Era común), o mes (identificado polo seu nome ou número) e o día do mes (numerado secuencialmente a partir do 1). Aínda que o ano calendario actual vai do 1 de xaneiro ao 31 de decembro, en épocas anteriores os números dos anos baseábanse nun punto de partida diferente dentro do calendario (véxase a sección «comezo do ano» máis abaixo).

Os ciclos do calendario repítense completamente cada 400 anos, o que equivale a 146 097 días.
 Destes 400 anos, 303 son anos normais de 365 días e 97 son anos bisestos de 366 días. Un ano calendario medio é  días = 365.2425 días, ou 365 días, 5 horas, 49 minutos e 12 segundos.

## Historia do calendario 
[miniatura|200px|Representación de [Beda|Beda o Venerable no Liber chronicarum (1493). Beda xa avisou no século VIII que había un desfase de tres días no cálculo da data de Pascua.]]
### Antecedentes 
Nos comezos do cristianismo, no ano 325, o Primeiro Concilio de Nicea acordou que a Pascua se celebraría o domingo seguinte á primeira lúa chea despois do equinoccio de primavera, cuxa data, para os efectos de cálculo, se tomaba como o 21 de marzo. Isto significaba que o domingo de Pascua tería que caer entre o 22 de marzo e o 20 de abril. A asunción por parte do vixente calendario xuliano de que había exactamente 365,25 días nun ano introduciu unha diverxencia crecente entre a data canónica do equinoccio, o 21 de marzo, e o equinoccio real comprobado polas observacións astronómicas. Como consecuencia, o cálculo da data de Pascua era erróneo.

Os estudosos europeos foron conscientes deste desfase desde os comezos do período medieval. Beda, no século VIII, xa amosaba que o erro acumulado no seu tempo era de máis de tres días. Roger Bacon, arredor de 1200, estimábao en 7 ou 8 días, e Dante, en 1300, avisaba da necesidade da reforma do calendario. Un intento de facelo levouno a cabo o papa Sisto IV, que en 1475 convidou a Regiomontanus ao Vaticano con ese propósito. Porén, o proxecto foi interrompido coa morte deste ao pouco de chegar a Roma. O incremento do coñecemento astronómico e da precisión das observacións cara a finais do século XV fixeron a cuestión máis urxente. Numerosas publicacións nas décadas seguintes propuñan unha reforma do calendario, entre elas dous artigos enviados ao Vaticano pola Universidade de Salamanca en 1515 e 1578, mais o proxecto non foi iniciado ata a década de 1540 e só posto en marcha polo papa Gregorio XIII (r. 1572–1585). Nos tempos deste papa, a Pascua caía xa a primeiros de marzo e os astrónomos decatábanse que pouco a pouco, ao longo dos séculos, a Pascua iría achegándose ao Nadal.

### Preparación 
En 1545, o concilio de Trento autorizou o papa Paulo III a reformar o calendario, requirindo que a data do equinoccio vernal fose restaurada á establecida no concilio de Nicea de 325 e que o cambio no calendario se deseñase para evitar problemas futuros. Isto permitiría unha datación máis precisa e consistente da celebración de Pascua.

### A *Comisión do Calendario* 
[miniatura|200px|O xesuíta alemán [Christopher Clavius foi un dos membros máis destacados da Comisión do Calendario. Un dos cráteres máis grandes da Lúa leva o seu nome.]]
[miniatura|dereita|Retrato do papa [Gregorio XIII, papa|Gregorio XIII, por Lavinia Fontana , século XVI.]]
Gregorio XIII, para poder levar adiante a reforma, constituíu a chamada *Comisión do Calendario*, un grupo formado por eclesiásticos e expertos na materia. En 1577 foi enviado un *Compendium* a expertos matemáticos, alleos á Comisión para a reforma, para que enviaran os seus comentarios. Algúns destes expertos, como Giambattista Benedetti e Giuseppe Moletti, crían que a Pascua debería computarse a partir dos movementos verdadeiros do Sol e da Lúa no canto de empregar unha táboa, mais estas recomendacións non se adoptaron. A reforma adoptada foi unha modificación da proposta realizada polo médico calabrés Aloysius Lilius (ou Luis Lilio).

A proposta de Lilio incluía reducir de 100 a 97 o número de anos bisestos que hai nun período de catro séculos, para o cal só se consideraría bisesto un dos catro anos múltiplos de cen que hai nese período de 400 anos. Tamén ideou un orixinal e práctico plan para axustar as epactas da Lúa cando se calcula a data anual da Pascua, salvando un vello obstáculo para a reforma do calendario. Lilio, principal autor da reforma do calendario, morreu en 1576 sen ver rematado o proceso.

O xesuíta alemán Cristovo Clavio foi o membro da Comisión que aceptou as propostas de Lilio. Clavio decatouse de que as táboas antigas non atinaban no cálculo do paso do Sol polo equinoccio de primavera, nin na duración do ano solar medio. Tycho Brahe tamén foi consciente destas discrepancias.

A regra dos anos bisestos de Lilio (97 anos bisestos en 400 anos) foi postulada por Petrus Pitatus de Verona en 1560. Decatouse de que esta regra era consistente cos valores dados para o ano solar medio por Afonso X (*Táboas afonsinas*), Copérnico (*De revolutionibus*) e Erasmus Reinhold (*Prutenicae Tabulae*). Estes valores eran de 365,24254606; 365,24255185 e  365.24254352 días respectivamente, coincidentes ata as dezmilésimas.

Foi o matemático español Pedro Chacón o membro da Comisión que redactou o *Compendium* no que se recollía o ditame de Lilio, apoiado por Clavio. A reforma aprobouse o 14 de setembro de 1580 e levouse á práctica en outubro de 1582.

### O primeiro calendario gregoriano impreso 
[miniatura|
''Lunario Novo, Secondo la Nuova Riforma della Correttione del l'Anno Riformato da N.S. Gregorio XIII*, impreso en [Roma por Vincenzo Accolti en 1582, unha das primeiras edicións impresas do novo calendario.]]
O 3 de abril de 1582, pouco máis dun mes despois de decretar a reforma mediante a bula *Inter Gravissimas*, o papa outorgou a Antonio Lilio, irmá do xa falecido Luis Lilio, os dereitos exclusivos da publicación do calendario durante un período de dez anos. Un dos primeiros calendarios, co título de *Lunario Novo secondo la nuova riforma della correttione del l'anno*, foi impreso en Roma por Vicenzo Accolti. Unha nota ao final da primeira páxina indica que ten autorización papal e de Lilio (*Con licentia delli Superiori... et permissu Ant(onii) Lilij*). Os dereitos de publicación foron revogados o 20 de setembro de 1582 porque Antonio Lilio non foi quen de satisfacer a crecente demanda de copias.

### O axustamento gregoriano 
A diferenza principal entre o calendario gregoriano e o seu precedente, o calendario xuliano, está na distribución dos anos bisestos .

Como xa se dixo, o ano solar medio, é dicir, o período de translación da Terra ó redor do Sol, dura 365,2422 días. Engadindo un día bisesto cada catro anos, o calendario xuliano atribuía ó ano unha duración media de 365,25 días. Isto inducía un desprazamento duns 8 días por milenio con respecto ó tempo real, facendo que por exemplo a festa de Pascua, determinada polo equinoccio de primavera, caese alá por febreiro.

Foi preciso entón suprimir os anos bisestos para os anos que son múltiplos de 100 sen ser múltiplos de 400. Así 1600 e 2000 son bisestos, pero non 1700, 1800 nin 1900.
### Adopción 
[miniatura|200px|Primeira páxina da bula [Inter Gravissimas (1582).]]
En 1582, o papa Gregorio XIII decidiu mediante a bula *Inter gravissimas* que o xoves 4 de outubro de 1582 sería inmediatamente seguido polo venres 15 de outubro para compensar o desfase acumulado dende o ano 45&nbsp;d.C. Pola supresión de dez días, santa Tareixa de Ávila morreu na noite do 4 e foi enterrada ao día seguinte, o 15 de outubro de 1582.

Aínda que a reforma de Gregorio promulgouse coa maior solemnidade posible para a igrexa, a bula non tiña autoridade máis aló da igrexa católica (da que el era a máxima autoridade relixiosa) e os Estados Pontificios (que el gobernaba persoalmente). Os cambios que propoñía eran modificacións do calendario civil, que debían ser adoptadas polas autoridades civís de cada país para ter efecto legal.

A bula ** converteuse en lei da igrexa católica en 1582, pero non foi recoñecida polas igrexas protestantes, a igrexa ortodoxa, as igrexas ortodoxas orientais e algunhas outras. En consecuencia, os días en que as diferentes igrexas cristiás celebraban a Pascua e as festas relacionadas volveron diverxer.

O 29 de setembro de 1582, Filipe II de España decretou o cambio do calendario xuliano ao gregoriano. Isto afectou a gran parte da Europa católica romana, xa que Filipe era nese momento gobernante de España e Portugal, así como de gran parte de Italia. Nestes territorios, así como na Mancomunidade de Polonia e Lituania e nos Estados Pontificios, o novo calendario implementouse na data especificada pola bula, de modo que ao xoves 4 de outubro de 1582 segundo o calendario xuliano seguiulle o venres 15 de outubro segundo o calendario gregoriano. As colonias españolas e portuguesas adoptárono algo máis tarde  debido ao atraso nas comunicacións. A outra gran potencia católica de Europa occidental, Francia, adoptou o cambio uns meses máis tarde: ao 9 de decembro seguiulle o 20 de decembro.

Moitos países protestantes opuxéronse inicialmente a adoptar unha innovación católica; algúns protestantes temían que o novo calendario formase parte dun complot para devolvelos ao culto católico. Por exemplo, os británicos non se atreveron a adoptar explicitamente o sistema católico: o anexo a súa lei do calendario británico de 1751 estableceu un cálculo para a data da Pascua que daba o mesmo resultado que as regras de Gregorio, sen facer referencia a el.

O Reino de Gran Bretaña e o Imperio Británico (incluída a parte oriental do que hoxe é Estados Unidos) adoptaron o calendario gregoriano en 1752. Suecia fíxoo en 1753.

Antes de 1917, Turquía utilizaba o calendario islámico lunar co ano da héxira para fins xerais e o calendario xuliano para fins fiscais. O inicio do ano fiscal fixouse finalmente o 1 de marzo e o número do ano era aproximadamente equivalente ao ano da héxira (véxase calendario rumi). Dado que o ano solar é máis longo que o ano lunar, isto implicaba orixinalmente o uso de "anos de escape" de cando en vez, cando o número do ano fiscal daba un salto. A partir do 1 de marzo de 1917, o ano fiscal pasou a ser gregoriano, en lugar de xuliano. O 1 de xaneiro de 1926, o uso do calendario gregoriano ampliouse para incluír o seu uso con fins xerais e o número do ano pasou a ser o mesmo que na maioría dos demais países.
#### Adopción por país
.

Estas variacións de calendario supoñen un crebacabezas para os historiadores, xa que un documento inglés datado por exemplo o 10 de xaneiro de 1603 é de feito posterior a un documento francés ou español datado o 15 de xaneiro dese mesmo ano. Por exemplo, William Shakespeare e Miguel de Cervantes morreron na mesma "data" (23 de abril de 1616), pero non no mesmo "día".

Ademais, en cada país onde se adoptaba o novo calendario, protestábase, dicindo por exemplo que se tería que pagar un alugueiro mensual enteiro habendo só 21 días no mes laboral.

Con todo, segue quedando algún resto do antigo calendario xuliano, por exemplo, no calendario litúrxico ortodoxo. Deste xeito, os ortodoxos celebran o Nadal, nas datas nas que os católicos celebran os Reis.
## Diferenza entre as datas do calendario gregoriano e xuliano
Esta sección sempre sitúa o día intercalar no , aínda que ata finais da Idade Media sempre se obtiña duplicando o  (o  (dúas veces sexto) ou día bisesto). O calendario gregoriano é proleptico antes de 1582 (calculado cara atrás sobre a mesma base, para os anos anteriores a 1582), e a diferenza entre as datas do calendario gregoriano e o xuliano aumenta en tres días cada catro séculos (todos os rangos de datas son inclusivos).

A seguinte ecuación dá o número de días que o calendario gregoriano adiántase ao calendario xuliano, o que se denomina "diferenza secular" entre ambos os calendarios. Unha diferenza negativa significa que o calendario juliano adiántase ao calendario gregoriano.

D = \left\lfloor{Y/100}\right\rfloor - \left\lfloor{Y/400}\right\rfloor - 2,
onde D é a diferenza secular e Y é o ano empregando a numeración astronómica de anos , é dicir, úsase  para os anos a.C. \left\lfloor{x}\right\rfloorsignifica que se o resultado da división non é un número enteiro, arredóndase ao número enteiro máis próximo.

A regra xeral, nos anos bisestos do calendario xuliano pero non do gregoriano, é:

Ata o 28 de febreiro no calendario que se está a converter,  un día menos ou réstase un día máis que o valor calculado. Asigna a febreiro o número de días axeitado para o calendario  que se está a converter. Ao restar días para calcular o equivalente gregoriano do 29 de febreiro (xuliano), descóntase o 29 de febreiro. Polo tanto, se o valor calculado é −4, o equivalente gregoriano desta data é o 24 de febreiro.

## Estrutura do calendario 
O calendario gregoriano, é un calendario solar con doce meses de entre 28 e 31 días, igual que o calendario xuliano da Roma clásica, en que se basea. O ano en ambos os calendarios consiste en 365 días, cun día bisesto que se engade en febreiro nos anos bisestos. Os meses e a súa duración tamén é igual en ambos os calendarios. A única diferenza entre ambos é que cada catrocentos anos hai un día menos no mes bisesto. Un ano bisesto ten lugar habitualmente cada catro anos, e o día bisesto adoitaba inserirse dobrando o 24 de febreiro. Porén, na actualidade numéranse os días de febreiro secuencialmente e o día 29 considérase o día bisesto. Antes da revisión de 1969 do Calendario Romano Xeral, a igrexa católica atrasaba as festas despois do día 23 un día nos anos bisestos e as misas celebrábanse de acordo co calendario previo.

### Subdivisións 
O calendario gregoriano está dividido en doce meses de entre 28 e 31 días:

Ademais, cada período de sete días forma unha semana, herdanza dun calendario lunar. Os días da semana son: luns, martes, mércores, xoves, venres, sábado e domingo. A orde dos días é igual en todo o mundo, pero segundo a área cultural o primeiro día da semana pode ser o domingo (como en Reino Unido e nas súas antigas colonias, ou como no calendario litúrxico que usa a Igrexa), ou o luns (como en España).

* O ano solar fai necesaria unha media de 365,2425 días =8.765,82 horas= 525.949,2 minutos = 31&nbsp;556&nbsp;952 segundos.
* Un ano común ten 365 días =8.760 horas= 525.600 minutos = 31&nbsp;536&nbsp;000 segundos.
* Un ano bisesto ten 366 días =8.784 horas= 527.040 minutos = 31&nbsp;622&nbsp;400 segundos.
* A era normalmente usada co calendario gregoriano é a era cristiá, é dicir, "antes / despois de Cristo", segundo os cálculos de Dionisio o Exiguo. Cómpre salientar que non hai un ano "cero"; os séculos e milenios comezan co ano "un". Así que, o século XXI e o terceiro milenio comezan 1 de xaneiro do ano 1 do terceiro milenio, 2001.

## Precisión 
O calendario gregoriano, ao saltar tres días bisestos cada 400 anos, mellora a aproximación feita polo calendario xuliano, dando un ano medio de 365,2425 días solares medios. Esta aproximación ten un erro de aproximadamente un día cada 3300 anos con respecto ao valor actual do ano solar medio. Con todo, debido á precesión dos equinoccios, que non é constante, e ao movemento do perihelio (que afecta á velocidade orbital da Terra) o erro con respecto ao equinoccio vernal astronómico é variábel; se se considera un intervalo medio aproximado entre equinoccios de primavera cunha duración de 365,24237 días en ciclos de 2000 anos, isto implica un erro próximo a 1 día cada 7700 anos. En calquera caso, o calendario gregoriano é substancialmente máis preciso có calendario xuliano (que cun ano medio de 365,25 días, incorre nun día de erro cada 128 anos).

No século XIX, John Herschel propuxo unha modificación ao calendario gregoriano con 969 días bisestos cada 4000 anos, en lugar dos 970 días bisestos que o calendario gregoriano inseriría no mesmo período. Isto reduciría o ano medio a 365,24225 días. A proposta de Herschel faría o ano 4000 (e os seus múltiplos) comúns no canto de bisestos. Se ben esta modificación xa se propuxo varias veces, nunca se adoptou oficialmente.

En escalas de tempo de miles de anos, o calendario gregoriano atrasa respecto ás estacións astronómicas debido á ralentización da rotación da Terra, que fai cada día un pouco máis longo co paso do tempo, mentres que o ano mantén unha duración máis uniforme.

### Erro estacional do calendario 
800px|Diferenza entre o calendario gregoriano e as estacións astronómicas.

A imaxe mostra a diferenza entre o calendario gregoriano e as estacións astronómicas. O eixe vertical é a data en xuño e o eixe horizontal son os anos no calendario gregoriano.

Cada punto é a data e a hora do solsticio de xuño dese ano en particular. O erro desprázase arredor dun cuarto de día por ano. As centurias son anos ordinarios, a menos que sexan divisíbeis por 400; nese caso incluiranse nos anos bisestos. Isto provoca unha corrección nos anos 1700, 1800, 1900, 2100, 2200 e 2300. Por exemplo, estas correccións causan que o 23 de decembro de 1903 fose o solsticio máis tardío nun mes de decembro, mentres que o 20 de decembro de 2096 sexa o solsticio de decembro máis temperán, con -2,25 días de diferenza con respecto á data teórica do acontecemento estacional.

## Reformas do calendario gregoriano 
Se o principio de axuste gregoriano non foi posto en causa, non sucede o mesmo coa súa estrutura interna.

Os críticos ven os seus vínculos co cristianismo, a través das festas cristiás e das referencias ós santos. Iso motivou moitos proxectos de calendarios laicos, como por exemplo o calendario republicano da revolución francesa.

Outras críticas atinxen á construción mesma do calendario:
* meses de lonxitude variable (de 28 a 31 días), que falsean por exemplo as estatísticas económicas;
* ausencia de sincronización entre o nome dos días e o seu número de mes;
* variación da data de certos días festivos que se rexen polo calendario lunar, como a Pascua e as festas que se celebran segundo o día que se fixa esta: por orde cronolóxica Entroido, Coresma, Semana Santa todas antes da Pascua, Ascensión, Pentecoste e Corpus Christi, despois dela. Ou o Ramadán para os musulmáns.

No curso dos tres últimos séculos as proposicións de reforma multiplicáronse. As máis coñecidas son as propostas do calendario universal e do calendario fixo. A mediados do século XX, a Sociedade de Nacións (antecesora da ONU) fixo estudos para reformar o calendario. Pero foron abandonados pola presión de países como Estados Unidos, Reino Unido, Países Baixos ou Indonesia, oficialmente por razóns relixiosas.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
*
*
*Meeus, J. & Savoie, D. (1992). The history of the tropical year. *Journal of the British Astronomical Association*, 102(1): 40–42.
*
*
*Seidelmann, P. K. (Ed.) (1992). *Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac.'' 2nd ed. Sausalito, CA: University Science Books.
*

### Outros artigos 
* Calendario xuliano
### Ligazóns externas 
* Calendar Converter
* Inter Gravissimas (Latín e francés máis inglés)
* History of Gregorian Calendar 
* The Perpetual Calendar Gregorian Calendar adoption dates for many countries. 
* World records for mentally calculating the day of the week in the Gregorian Calendar 
* The Calendar FAQ – Frequently Asked Questions about Calendars
* Today's date (Gregorian) in over 800 more-or-less obscure foreign languages