Sardiña

[miniatura|Debuxo dunha sardiña, por [Henri Gervais|Gervais, no que se poden ver algunhas das súas características.]]
A **sardiña**, *Sardina pilchardus* (Walbaum, 1792), é un peixe osteíctio mariño da familia dos clupeidos, dentro da orde dos clupeiformes, sendo o único representante do xénero ***Sardina***.

Cando as sardiñas son pequenas denomínanse **xoubas** nas Rías Baixas (máis ou menos, de Fisterra para abaixo), e **parrochas** nas Rías Altas (máis ou menos, de Fisterra para arriba).

A sardiña captúrase con artes de cerco e de enmalle ou deriva (como o xeito), durante a noite, e destínase a consumo en fresco, afumada, salgada ou en conserva. Abunda en todas as costas españolas e foi precisamente a riqueza en sardiña das augas galegas no que se baseou a industria conserveira galega, iniciada na segunda metade do século XVIII polos chamados *fomentadores da pesca* cataláns, e hoxe diversificada noutras especies de peixes e moluscos.

## Características 
As principais características definitorias da sardiña son as seguintes:

* Corpo alongado e de sección ovalada, algo comprimido lateralmente. Xeralmente de pequenas dimensións, de 10 a 25 centímetros de lonxitude.
* Coloración azulada ou verdosa no dorso cos flancos e o ventre prateados. Ás veces pódense ver nos flancos unha liña de pequenas manchas negras que recordan ás das zamborcas.
* Escamas de tipo cicloide, desiguais, unhas grandes, que se desprenden con facilidade e que ocultan a outras máis pequenas, que están debaixo. Liña lateral lonxitudinal, oculta por unha serie de 30 escamas. Quilla ventral, aparentemente lisa, formada por escamas carenadas.
* Opérculo con estrías lonxitudinais dispostas radialmente. Boca con dentes moi pequenos en ambos os maxilares, e sen eles no vómer. Os maxilares son curtois, case iguais (a mandíbula sobresae só un pouco do maxilar superior), e chegan ata o terzo anterior dos ollos, que están cubertos por pálpebras adiposas ben desenvolvidas.
* Unha única aleta dorsal, situada case no centro do lombo, algo máis cerca da cabeza que do pedúnculo caudal, carácter que serve para diferenciar a sardiña do arenque, que ten a aleta dorsal en posición máis posterior: se se toma o peixe pola aleta caudal, a sardiña bascula cara a atrás e o arenque cara a adiante. As aletas pelvianas están inseridas á altura do medio da aleta dorsal. Todas as aletas carecen de raios espiñentos.

Son especies semellantes á sardiña o arenque (*Clupea harengus*), a alacha (*Sardinella aurita*) e o trancho (*Sprattus sprattus*).

## Hábitat e bioloxía 
miniatura|Xoubas ou parrochas.
A sardiña distribúese polo Atlántico leste, desde Islandia e o sur de Noruega e Suecia, polo norte, até as costas do nordeste africano, ata Senegal, polo sur, pasando polas illas Azores e as de Cabo Verde, e internándose polo Mediterráneo ata o mar Negro. Son menos abundantes nas costas máis setentrionais. Por iso outros etimoloxistas pensan que máis ben derive do latín tardío *(lapis) sardinus*, a "(pedra de) Sardes", do grego σάρδινος (λίθος) *sárdinos (líthos)*, unha variedade de cor vermella alaranxada da calcedonia, similar pero máis escura que a cornalina, talvez de Sardes (en grego Σάρδεις ou Σάρδις), capital do reino de Lidia, en Asia Menor.

En canto á orixe do epíteto específico, *pilchardus*, ten menos dúbida: obviamente deriva do inglés *pilchard*, "sardiña".

### Primeiro nome 
O primeiro nome científico da sardiña débese ao famoso ilustrado galego Joseph Cornide que, en 1788, lle deu o de *Arengus minor*. Porén, e a pesar de que asegura no título da súa monografía *Ensayo de una historia de los peces (...)* o libro estaba *arreglado al sistema del caballero Carlos Linneo*, Cornide non segue sempre a Linneo no tocante á nomenclatura binomial que establecera algúns anos antes o afamado médico e botánico sueco, xa que *Arengus minor* aparece só na páxina 244, dentro do *segundo índice*, onde dá os nomes galegos das especies descritas (por certo, para el esta se denominaría *sardina*, en castelán), mentres que na parte descritiva (páxinas 91-92) o peixe figura con nome prelinneano de *Arengus minor maxîllis æqualibus* (algo así como "arenque pequeno cos maxilares iguais").

Seguramente por iso a comunidade científica recoñeceu como descritor da especie ao alemán Walbaum, que o fixo catro anos máis tarde. e poucos son os autores que hoxe en día recoñecen nome cornidiano, que foi declarado obsoleto polos expertos, como sinónimo (só, entre a bibliofgrafía consultada, fano o francés Bauchot,

En inglés, *sardine* ou *pilchard* son os nomes comúns usados para referirse a varios peixes pequenos, graxos, semellantes ao arenque. Porén, os termos *sardine* e *pilchard* non son precisos, e o que significan depende da rexión. A *Sea Fish Industry Authority* do Reino Unido, por exemplo, cualifica como *sardines* ás *pichards* xuvenís (é dicir, ás xoubas). Un criterio suxire que os peixes de tamaño menor a 6&nbsp;polgadas (15&nbsp;centímetros) son *sardines* e os máis grandes, *pilchards*. O FAO/ WHO, Código normalizado para as sardiñas enlatadas, cita 21&nbsp;especies que poden ser clasificadas como sardiñas; FishBase, unha completa base de datos sobre peixes, chama "pilchards" a seis especies, e a máis dunha ducia "sardines".

A continuación relaciónanse as principais especies que adoitan coñecerse en moitas publicacións como *sardiñas*.

(Nota: os nomes galegos apuntados son os propostos por Lahuerta e Vázquez.
[miniatura|300px|Capturas globais de *sardiñas* (en toneladas)
*En verde*, especies do xénero *[Sardinops*.*En azul*, especies doutros xéneros.]]
[miniatura|300px|Capturas globais de *sardiñas* (en toneladas)
** *[Sardinops caeruleus* – **sardiña de California**
** *Sardinops melanostica* – **sardiña xaponesa**
** *Sardinops neopilchardus* – **sardiña australiana**
** *Sardinops ocellatus* – **sardiña de Sudráfica**
** *Sardinops sagax* - **sardiña chilena**

## Pesca e usos 
### Pesca 
miniatura|Tabal de sardiñas.
A sardiña péscase desde moi antigo, pero ao ser a súa carne delicada e soportar mal o transporte, a súa pesca non adquiriu verdadeira importancia comercial ata despois de comercializarse conservada en latas.

No caso das conservas, baixo a denominación *sardina* podían enlatarse diversas especies próximas. Pero desde o ano 2003, un Regulamento europeo obriga a etiquetar como "conservas de sardiñas" só as elaboradas a partir da especie *Sardina pilchardus*, e como "conservas de produtos tipo sardiña" as elaboradas a partir doutras especies como:

* Xénero *Sardinops*
** *Sardinops sagax* – **sardiña chilena** e outras (véxase máis arriba)
* Xénero *Sardinella* – Véxase máis arriba
** *Sardinella aurita*
** *Sardinella brasiliensis*
** *Sardinella maderensis*
** *Sardinella longiceps*
** *Sardinella gibbosa* 
* Xénero *Clupea*
** *Clupea harengus*
* Xénero *Sprattus*
** *Sprattus sprattus*
* Xénero *Hyperlophus*
** *Hyperlophus vittatus* 
* Xénero *Nematalosa*
** *Nematolosa vlaminghi* 
* Xénero *Etrumeus*
** *Etrumerus teres* – **arenque de ollo vermello**
* Xénero *Ethmidium*
** *Ethimidium maculatum* – **alacha do Pacífico**
* Xénero *Engraulis*
** *Engraulis anchoita* – **bocarte arxentino**
** *Engraulis mordax* – **bocarte do Pacífico norte**
** *Engraulis ringens* – **bocarte do Perú**
* Xénero *Opisthonema*
** *Opisthonema oglinum* – **arenque alongado do Atlántico**

## En Galicia 
miniatura|Tapa de guiso de xoubas.
### Referencias da súa presenza 
O primeiro rexistro da presenza da sardiña nas nosas augas foi, como quedou dito, a de Cornide en 1788, como *Arengus minor*. No primeiro terzo do século XX citárona de Buen (1919, 1925) e Ducloux en de Buen (1919), como *Clupea pilchardus*, e de Buen (1929, 1935) como *Arengus pilchardus*. Nos dous últimos terzos do século pasado, e xa como *Sardina pilchardus*, foi rexistrada por numerosos autores.
 
### Pesca 
En Galicia, as capturas de sardiña concéntranse nos meses do verán (cando están máis gordas e teñen máis graxa, e alcanzan cifras comprendidas, segundo os anos, entre 1,7 e case 2 millóns de quilogramos (datos de xuño a outubro) para descender bruscamente a cifras de 200 000 a 400 000&nbsp;kg entre decembro e febreiro. A cifra total anual foi de 13 828 968&nbsp;kg no ano 2009. O tamaño mínimo legal para a súa captura é de 11&nbsp;centímetros.

### Festas gastronómicas 
[miniatura|Pratos conmemorativos da Festa da Sardiña de [Portonovo, Adina, Sanxenxo|Portonovo (Sanxenxo).]]

O verán é o tempo das sardiñadas e, probablemente, en todas as vilas costeiras pódense degustar sardiñas asadas (á grella ou á prancha). Mesmo hai portos pesqueiros nos que case toda a súa actividade céntrase na pesca desta especie.
** En Caión (A Laracha).
* Festa da sardiña lañada: o 8 de agosto en Cariño.

[miniatura|Sardiña no [Museo Galego do Entroido.]]

## A sardiña na cultura popular galega 
* *A muller e a sardiña, canto máis pequeniña, máis xeitosiña*.
* *Con castañas asadas e sardiñas salgadas non hai viño ruín*. 
* *En abril, a sardiña val pernil*. 
* *En San Xoán, xa a sardiña molla o pan*. 
* *Por Santa Mariña pinga a sardiña*.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Bauchot, M. K. e Pras, A. (1982): *Guía de los peces de mar de España y Europa*. Barcelona: Ediciones Omega. ISBN 84-282-0685-6.
* Cornide, J. (1778): *Ensayo de una historia de los peces y otras producciones marinas de la costa de Galicia arreglado al sistema del caballero Carlos Linneo con un tratado de las diversas pescas y de las redes y aparejos con que se practican*. (en liña).
* Lahuerta Mouriño, F. e Vázquez Álvarez, F. X. (2000): *Vocabulario multilingüe de organismos acuáticos*. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. ISBN 84-453-2913-8, p.&nbsp;190.
* Muus, Bent J.; Jørgen G. Nielsen; Preben Dahlstrøm e Bente O. Nyström (1998): *Peces de mar del Atlántico y del Mediterráneo*. Barcelona: Ediciones Omega. ISBN 84-282-1161-2.
* Nelson, Joseph S. (2006): *Fishes of the World*. John Wiley & Sons, Inc. ISBN 0-471-25031-7.
* Ríos Panisse, M. C. (1977): *Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia. I Invertebrados y peces.* Santiago: Universidad de Santiago de Compostela. ISBN 84-7191-008-X. 
* Rodríguez Solórzano, Manuel; Sergio Devesa Regueiro e Lidia Soutullo Garrido (1983): *Guía dos peixes de Galicia*. Vigo: Editorial Galaxia. ISBN 84-7154-433-4.
* Rodríguez Villanueva, X. L. e Xavier Vázquez (1995): *Peixes do mar de Galicia. (III) Peixes óseos (continuación)*. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. ISBN 84-7507-870-2.
* Solórzano, Manuel R[odríguez]; José L. Rodríguez, José Iglesias, Francisco X, Pereira e Federico Álvarez (1988): *Inventario dos peixes do litoral galego (Pisces: Cyclostomata, Chondrichthyes, Osteichthyes).* O Castro-Sada, A Coruña: Cadernos da Área de Ciencias Biolóxicas (Inventarios). SEG, vol. IV. ISBN 84-7492-370-0.
* Xunta de Galicia (1999): *Guía do consumidor de peixe fresco*. Consellería de Pesca, Marisqueo e Acuicultura.

### Outros artigos 
* Clupeiformes
* Clupeidos

### Ligazóns externas 
* *Sardina pilchardus* (Walbaum, 1792) en FishBase . Contén informacións sobre a especie, numerosas imaxes, dous vídeos en mapa de distribución.	
* Consumer.es 
* Fichas de diferenciación e recoñecemento de especies pesqueiras do mercado galego Xunta de Galicia.
*