Costa da Morte

A **Costa da Morte** é a franxa costeira galega que gañou ese nome polos numerosos naufraxios acontecidos no século e comezos do século e que se popularizaron a través da literatura galega e inglesa. Un dos naufraxios de máis repercusión nos medios foi o dos mariñeiros do *Serpent*, que naufragaron en 1890 e se enterraron no Porto do Trigo, Trece.

Algunhas veces a Costa da Morte foi delimitada como a costa que vai desde o cabo Fisterra ata as illas Sisargas, en Malpica, e outras mesmo desde Muros ata A Coruña.

Agás as vilas costeiras, o litoral e o espazo marítimo están catalogados como espazos naturais ZEC e ZEPA dentro da Rede Natura 2000 por ser unha área de importancia para as aves acuáticas que hibernan alí, un refuxio de fauna e pola vexetación dos seus cantís e polas peculiaridades xeolóxicas da costa.

## O nome
miniatura|page=200|"Coast of Death" en *Galicia, The Switzerland of Spain* (1909).
Artigos en xornais do século recollen os primeiros usos escritos de *costa da morte*. Algúns autores consideran que eses son os primeiros usos dese nome para esta costa.. A literatura do século evocou os naufraxios en cabo Vilán e Fisterra: Rosalía de Castro relatou como *"numerosas embarcacións foron alí sempre xoguete das ondas irritadas"* e que *"como lixeiras plumas desapareceron nun instante da superficie das augas"*. Sobre do cabo Vilán, Eduardo Pondal dixo, versando, que este *"Cumpre se cadra unha fatal condena... Testigo de naufraxios e combates"* en referencia os naufraxios na costa nas décadas finais do século. Un artigo de 1905, ilustrando o número de naufraxios e incidencias de navegación, anotou nun mapa todo o litoral desde Vigo a Ferrol como *"Costa de la Muerte"*. Nesas décadas o goberno formulou plans para resolver un segundo ciclo de alto número de traxedias marítimas neste litoral e chamoulle á costa noroeste galega *"costa brava ou da morte"* no proxecto lexislativo. Nesas datas, en 1905, Emilia Pardo Bazán usou o mesmo termo mencionando os *"traidores cantís"* e a *"garra do monstro estendida para agarrar con forza as ondas"*. En 1920 nun artigo da revista coruñesa *El Orzán* describiuse unha travesía preto da illa de Sálvora e dicía que a *"costa da morte"* estaba *"saturada de prestixio literario coa súa lenda de traxedias"*.

Viaxeiros ingleses publicaron artigos e estenderon a fama da costa empregando *"coast of death"*, con descricións como a seguinte de 1922, no século  e [[século XX|]]:

Os tópicos que se foron asentando sobre esta franxa costeira relatáronse nas seguintes décadas.

## Límites 
[miniatura|[Cabo Vilán, en San Xurxo de Camariñas, preto de Punta Boi.]]
Algúns autores argumentan que se lle acuñou o nome de costa da morte á costa que vai das illas Sisargas e a ría de Muros polo elevado número de naufraxios acontecidos no século XIX, sendo moitos deles barcos de bandeira inglesa. Esa denominación mariñeira referiuse de diferentes xeitos, incluíndo sempre dun xeito ou doutro, á rexión litoral que comprende a costa que vai de Malpica de Bergantiños a Fisterra.

Na actualidade algúns plans de actuación gobernamental (como os de promoción económica, os elaborados por agrupacións locais ou de portais de novas) empregan a denominación Costa da Morte marcando outros límites, por exemplo, referíndose a todos os concellos da Laracha ata Muros; isto é, a comarca de Bergantiños, Terra de Soneira, Fisterra e Muros.

## Naufraxios 
Son moitos os naufraxios que se produciron nesta zona ao longo da historia. Compilacións feitas con rexistros sobre dos naufraxios na Costa da Morte contabilizaron ata 643 naufraxios, sobre dun total dos 1370 do litoral galego dos que haxa rexistros escritos. O número de persoas desaparecidas na Costa da Morte foi amplo, e o de mortos puido superar as 5984 persoas.

miniatura|O HMS Sepent afundido en 1890 en Punta Boi, Camariñas 
A Armada de Padilla, que contou con tres galeóns e naos e tripulación portuguesa, francesa e irlandesa, esbourou preto de Fisterra en outubro de 1596 deixando 1723 mortos, que foron soterrados nos areais de Fisterra. Restos desta frota foron descubertos na costa fisterrá no 2015. O barco bilbaíno *Cantabria*, saído de Bos Aires, esbourou en 1773 diante de Coenda, Camariñas, deixando 51 mortos. En 1870 o barco británico *HMS Captain* de Plymouth varou ao sur do cabo Fisterra deixando 453 mortes. En 1890 o barco británico *HMS Serpent*, que partiu de Plymouth camiño de Serra Leoa, chocou contra a Punta do Boi por mor dun temporal. Nesa catástrofe morreron 169 persoas e soterráronse preto da praia onde vararon, a Praia do Trece en Camariñas no *Cemiterio dos Ingleses*. Entre 1900 e a primeira guerra mundial contabilízanse 22 mortos por naufraxios, ata o 1950 outros 33, e ata o 2014 outros 47.

## Turismo 
A costa está salpicada de belas paisaxes como as praias de Trece, Reira ou Ariño (Camariñas), Laxe, Traba e Soesto (Laxe), Mar de Fóra e O Rostro (Fisterra), os penedos de Pasarela e Traba, a costa do cabo Vilán e a costa que une Camelle con Traba.

A Costa da Morte conta cun rico patrimonio paisaxístico, etnográfico e megalítico. O seu litoral e costa están declarados como Lugar de importancia comunitaria.

A Costa da Morte tivo en 2016 323 mil visitas turísticas, das cales dous terzos foron turistas estranxeiros. No seu patrimonio destaca o gran número de faros, como o do cabo Fisterra, un dos máis visitados de Europa, e que estivo declarado entre o 2007 e 2015 como Patrimonio Europeo.

## Arqueoloxía 
A zona é notable pola conservación de moitos monumentos megalíticos, que levou á planificación para algúns deles do proxecto Parque Arqueolóxico do Megalitismo da Costa da Morte (v. lista completa en Lista de megálitos de Galicia#Provincia da Coruña).

### Ponteceso 
miniatura|Pedra da serpe
* Pedra da Serpe, en Gondomil, Ponteceso. É un gravado dunha serpe alada, único na Costa da Morte. Enriba ten un cruceiro engadido posteriormente. Na zona debeu de haber un pobo ou culto ofiliátrico.
* Petón da Campaíña, no Roncudo, Ponteceso. Descuberto a finais do século . Suponse que alí se coroaban reis na Idade de Ferro.
* Castro da Coteleira, Cores, Ponteceso.
* Castro da Illa da Estrela, Corme, Ponteceso.
* Castro de Anllóns, Anllóns, Ponteceso.
* Castro de Cerezo, Cospindo, Ponteceso.
* Castro de Cores, Cores, Ponteceso.
* Castro de Lestimoño, A Graña, Ponteceso.
* Castro de Nemeño, Nemeño, Ponteceso.
* Castro de Niñóns, Niñóns, Ponteceso.
* Castro de Tallo, Tallo, Ponteceso.
* Castro de Xornes, Xornes, Ponteceso.
* Castro do Monte do Castro - A Barda, Corme, Ponteceso.
* Mámoa das Gándaras, Brantuas, Ponteceso.
* Mámoa das Modias, Nemeño, Ponteceso.
* Mámoa de Monte das Minas, Tallo, Ponteceso.
* Mámoa de Pardiñas, Tallo, Ponteceso.
* Mámoa de Vilasuso, Tallo, Ponteceso.
* Mámoa do Monte dos Regados, Xornes, Ponteceso.
* Mámoa do Monte Espiño, Xornes, Ponteceso.
* Mámoa do Monte Faro, Brantuas, Ponteceso.
* Mámoa dos Torrados, Cores, Ponteceso, Ponteceso.
* Mámoas de Monte Carballa, Cospindo, Ponteceso.
* Mámoas de Monte Lamoso, Tallo, Ponteceso.

### Cabana de Bergantiños 
* Castro de Borneiro, Borneiro, Cabana de Bergantiños. Escavado. Datado no 520 a. de C. Coñecido como "A Cidá". Catalogado como Ben de Interese Cultural desde o 2011
* Dolmen de Dombate, Dombate, Cabana de Bergantiños. Escavado e restaurado, no lugar existe un centro de interpretación e museo.
* Castro de Sinde en Sinde, Canduas, Cabana de Bergantiños.

### Malpica de Bergantiños 
[250px|miniatura|Dolmen da [Pedra da Arca (Malpica de Bergantiños)|Pedra da Arca en Cerqueda.]]
* Castro de Seiruga, Seiruga, Malpica de Bergantiños.
* Castro de Brión, Leiloio, Malpica.
* Dolmen de Pedra da Arca, Cerqueda, Malpica.

### Muxía 
* Castro de Merexo, Merexo, Muxía.
* Pedra de Abalar, en Muxía.

### Camariñas 
* Castro de Mourín, Camariñas. Sen escavar.
* Museo do Alemán, Camelle, Camariñas. Museo único creado polo alemán Manfred Gnädinger.
* Castro de Lingunde, Lingunde, Camariñas. Sen escavar.

### Vimianzo 
miniatura|Estela de Tines.
* Castro das Barreiras, Ogas, Vimianzo. Único por estar nun val. En escavación.
* Penedos de Traba, entre Traba, Braño e Pasarela, Vimianzo. Paisaxe Protexida.
* Necrópole suevo-romana de Tines, Tines, Vimianzo.
* Estela funeraria de Victorino, Tines, Vimianzo. Levada para o Museo Arqueolóxico da Coruña
* Dolmen de Pedra Moura, Serramo, Vimianzo. 4000-3000 a.C.
* Dolmen de Pedra da Lebre, Serramo, Vimianzo. 4000-3000 a.C.
* Dolmen Casa das Mouras, Baíñas, Vimianzo. 4000-3000 a.C.
* Dolmen de Pedra Cuberta, Serramo, Vimianzo. 4000-3000 a.C.
* Dolmen da Mina, Braño, Vimianzo. 4000-3000 a.C.
* Dolmen Casota de Freáns, Berdoias, Vimianzo. 2500-2000 a.C.

### Cee 
* Castro do Monte do Castro, Lires, Cee
* Castro do Monte do Son, Cee.
* Mámoas do Alto de San Pedro Mártir, na Pereiriña, Cee.
* Castro de Toba, O Vilar de Toba, Cee.

### Dumbría 
[miniatura|[Pedra da Arca (Dumbría)|Pedra da Arca.]]
* Pedra da Arca, Regoelle, Dumbría.
* Castro de Alvarellos, Berdeogas, Dumbría.
* Castro de Berdeogas, Berdeogas, Dumbría.
* Castro de Logoso, Logoso, Dumbría.

### Zas 
* Dolmen da Arca da Piosa, no Muíño, Zas.

### Outros lugares 
* Castro de Castrelo, Soesto.
* Dolmen Fornela dos Mouros, no Aprazadoiro.
* Foxo dos Lobos, Reira.
* Mamoa de Reira, Reira.
* Castro de Quenxe.
* Castro de Regoelle.
* Castro de Teixoeiras, Bufantes.
* Petroglificos Pedra Ancha, no Camiño de Fisterra.
* Petroglificos Torre da Moa. Atopados hai pouco nunha leira na estrada que une Mosquetín e a Torre da Moa.
* Dolmen da Arca de Pedra Vixía, 4000-3000 a.C.
* Ponte de Brandomil. Conserva unha ara consagrada ao Deus celta Cosus.
* Dolmen de Pedra Moura 4000-3500 a.C. na parroquia de Aldemunde en Carballo

## Portos 
miniatura|Porto de Camariñas.

Os principais portos son:

* Malpica de Bergantiños, un dos máis importantes da zona.
* Camariñas, o porto máis grande da Costa da Morte, recentemente ampliado. 
* Corme, cun porto deportivo.
* Laxe. 
* Camelle.
* Arou. 
* Santa Mariña.
* Muxía.
* Fisterra.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Rías Altas
* Rías Baixas
* Golfo Ártabro

### Ligazóns externas 
* Páxina adicada ós concellos da Costa da Morte
* Finisterrae.com