Telesforo Monzón

**Telesforo de Monzón y Ortiz de Urruela**, nado en Bergara o 1 de decembro de 1904 e finado en Baiona o 9 de marzo de 1981, foi un escritor, político e líder nacionalista vasco.

Monzón foi un histórico dirixente do Partido Nacionalista Vasco durante a Segunda República e a guerra civil. Tras a contenda viuse forzado a exiliarse durante máis de corenta anos. Co seu regreso ó País Vasco converteuse nunha figura de referencia do nacionalismo vasco e nun dos fundadores da coalición política Herri Batasuna.

## Traxectoria 
[esquerda|miniatura|Telesforo Monzón no [Aberri Eguna de 1933.]]
Telesforo Monzón naceu en Bergara (Guipúscoa) no seo dunha rica familia da aristocracia. O seu lugar de nacemento foi casa-Torre de Olaso en Bergara, propiedade da súa familia dende o século XVI. Estudou en Madrid a carreira de Dereito pero non chegou a rematala. Se ben por tradición familiar debería terse vinculado na súa inclinación política ao carlismo, o certo é que o mozo Telesforo se sentiu máis atraído polo nacionalismo vasco. Aprendeu de novo o éuscaro, idioma que case chegara a esquecer, e afiliouse ó Partido Nacionalista Vasco en 1930, cando se reunificou en vésperas da Segunda República.

## Segunda República 
Monzón foi elixido concelleiro do PNV en Bergara durante as Eleccións municipais do 12 de abril de 1931, que desembocaron no establecemento da Segunda República Española. Nas filas do PNV, destacou durante ese período como un brillante orador, tanto en éuscaro como en castelán. Accedeu en 1932 ó cargo de presidente do seu partido en Guipúscoa e converteuse en membro do Euskadi Buru Batzar (órgano de dirección do PNV) en 1933. En novembro dese mesmo ano foi elixido deputado ao Congreso dos Deputados en representación de Guipúscoa. Permaneceu neste cargo durante o bienio radical-cedista, no que gobernou a dereita, até xaneiro de 1936.

## Guerra civil española 
O 18 de xullo de 1936 produciuse o golpe militar que deu orixe á guerra civil española. Cando a maior parte do Partido Nacionalista Vasco proclamou o seu apoio á legalidade republicana, Monzón pasou a formar parte da Xunta de Defensa de Guipúscoa, da que dimitiu ó pouco ó estar desconforme con algúns fusilamentos. Foi un dos organizadores do *Euzko Gudarostea* (Exército Vasco) en setembro do mesmo ano, que se acabaría por converter no Exército regular do Goberno Provisional do País Vasco (Goberno Autónomo Vasco).

Cando se constituíu o Goberno Autónomo Vasco foi nomeado conselleiro de Gobernación e de Seguridade Cidadá polo *lehendakari* José Antonio Aguirre. Dende ese cargo, Monzón creou a *Ertzaina*, que era un corpo de policía motorizada e diversos corpos de orde pública, que se encargaron de manter a orde nas zonas do País Vasco que permaneceron leais á República durante a guerra. Estes corpos de policía considéranse o principal antecedente histórico da actual Ertzaintza (a policía autónoma vasca).  Monzón evitou que se tomasen represalias políticas na zona, aínda que non puido impedir o asalto, por unidades de UXT -batallóns 7 e 8- ó cárcere de Bilbao o 4 de xaneiro de 1937, Esas reunións non deron ningún resultado frutífero, nin lograron formar a "Fronte Nacional Vasco" co que Monzón soñaba. Algunhas organizacións decidiron presentarse pola súa conta ás eleccións e outras boicotealas.

A pesar de que Francisco Franco morrera en novembro de 1975, Monzón non foi autorizado polas autoridades españolas a regresar ó País Vasco até o 14 de xullo de 1977, un mes despois de terse celebrado as primeiras eleccións democráticas en España.

## Fundador de Herri Batasuna 
Tras fracasar en Chiberta, o seu intento de lograr unha Fronte Nacional Vasco; dende o seu regreso a España no verán de 1977 e durante a Lexislatura Constituínte (1977-1979), Monzón converteuse no aglutinante dun movemento político que se iría xestando ó redor da súa figura e o apoio á actividade de ETA (militar) e a Alternativa KAS.

En agosto de 1977 constituíuse a Mesa de Altsasu a iniciativa súa, co fin de organizar a diversos grupos ao redor da Alternativa KAS. Como consecuencia destas reunións, fundouse Herri Batasuna (HB) en Altsasu (Navarra) en 1978 como unha coalición electoral entre Acción Nacionalista Vasca (ANV), o Partido Socialista Vasco (ESB-PSV), Herri Alderdi Sozialista Iraultzailea (HASI) e Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia (LAIA). Dentro do mesmo movemento situábanse o Xestoras Prol Amnistía, o sindicato LAB, a organización xuvenil Jarrai e outros grupos da chamada esquerda abertzale. Telesforo Monzón situouse á fronte da coalición como personalidade independente. Nas primeiras eleccións xerais de marzo de 1979, a coalición obtivo 170.000 votos e un 13% dos votos emitidos no País Vasco. Monzón foi elixido deputado ao Congreso pola circunscrición de Guipúscoa, tal e como ocorrera 46 anos antes; aínda que entón presentouse nas filas do PNV.

Con todo, Monzón xa era moi maior, tiña 74 anos e a actividade política deses anos fixo que a súa saúde acabase resentíndose. Durante a campaña electoral de 1979 foi detido nun peche a prol da amnistía dos presos vascos e encerrado no cárcere de Nanclares da Oca (Áraba). Estando no cárcere enfermou e tivo que ser hospitalizado. Ó ser elixido deputado obtivo inmunidade e foi excarcerado, pero a Mesa Nacional de HB decidiu que Monzón, polo seu delicado estado de saúde, non acudise ó Congreso. En decembro de 1979 foi xulgado xunto con Francisco Letamendia polo delito de "apoloxía do terrorismo".

En marzo de 1980 foi elixido parlamentario vasco nas primeiras eleccións autonómicas do País Vasco na candidatura de Herri Batasuna, polo que dimitiu o 17 de marzo de 1980 do seu cargo como deputado no Congreso dos Deputados de Madrid, que pasou a ocupar Antonio Ibarguren. Malia a súa elección, tampouco acudiu ao Parlamento Vasco por mor do seu estado de saúde. Faleceu en Baiona o 9 de marzo de 1981, sendo enterrado en Bergara, a súa localidade natal.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Izagirre, Koldo: *Telesforo Monzonen zortzi poema inedito*. - Egan, 2004-3/4, 5-19
* Mendiguren Elizegi, Xabier: *Langosta baten aitzakian: Telesforo Monzonen erretratu bat, bere hitz lauzko idazlanetan barrena*. - Egan, 2004-3/4, 21-37
* Sudupe, P. 2011: *50eko hamarkadako euskal literatura II. Kazetaritza eta saiakera*, Donostia, Utriusque Vasconiae. 
* Sudupe, Pako 2018: *Telesforo Monzon : aristokrata abertzalea : EAJtik HBra, bilakaera politiko-kulturala*, Donostia, Txertoa. ISBN 978-84-7148-595-3