XEAL

**Xallas Electricidad y Aleaciones, S.A.U.** (máis coñecida polo acrónimo "XEAL", estilizado como "xeal") é unha empresa galega con sede en Madrid pertencente ao grupo checo Energo-Pro, a.s. que xestiona e explota dúas plantas de produción de ferroaliaxes, situadas nos concellos de Cee e Dumbría, ademais de dez centrais hidroeléctricas situadas na cunca dos ríos Xallas e do Porto.

## Historia 
O 4 de maio do 1900 outorgouse a Sociedad Hidroeléctrica del Pindo a concesión para o aproveitamento das augas do río Xallas para a produción de enerxía eléctrica, necesaria para a posta en marcha da fábrica de Brens-Cee, que comezou a súa construción no 1903 entrando en funcionamento o primeiro forno de carburo cálcico no 1904 e o conxunto da fábrica no 1906.

A primeira central, ademais de producir enerxía eléctrica para a fábrica, proporcionaba electricidade a Cee, Corcubión, Noia, Muros e Fisterra; sendo a primeira unha das primeiras vilas galegas, á marxe das cidades, en contar cun sistema de alumeado público.

O alcalde de Cee, Juan Cereijo Fernández, adxudicou o 18 de outubro do 1905 a autorización para  tender unha rede de baixa tensión no núcleo urbano, chegando a luz ás rúas de Cee o 1 de abril de 1906 da man de Electra Cereijo, empresa da que era dono.

No 1922 comezou a produción de ferromanganeso iniciando o período de fabricación de ferroaliaxes. Engadiuse no 1925 a produción de ferrosilicio e no 1931 de silicomanganeso. En total suman 167,3 megawatts de potencia instalada.

Para regular os caudais de ámbolos dous ríos, Xeal xestiona dúas presas e tres encalcos. No río Grande do Porto o encalco ou encoro da Furaqueira permite o aproveitamento hidroeléctrico de tipo fluínte pola central de Carantoña, cunha superficie de cunca de 226,9 km².

No Xallas a regulación do río recae esencialmente nos encoros da Fervenza e de Santa Uxía, usando os dous encalcos da Ponte Olveira e de Castrelo como almacenamento de auga para servir ás centrais homónimas. A diferenza da central de Carantoña, as centrais do río Xallas explotan unha serie de aproveitamentos hidroeléctricos en cascada nos últimos 16 km do leito, antes da desembocadura no mar na Fervenza do Ézaro.

Leváronse a cabo diversas manifestacións e concentracións, tanto nas localidades afectadas coma en Santiago de Compostela, apoiadas por diversos sindicatos e partidos políticos, ademais do comité de empresa. Na primeira concentración na Praza 8 de marzo de Cee asistiron concelleiros de tódolos partidos políticos con representación.

No ano 2019 o Grupo Villar Mir vendeu FerroAtlántica ao fondo TPG Sixth Street Partners por 170 millóns de euros, incluíndo tanto as centrais como as fábricas de Cee e Dumbría na venda. Este movemento foi entendido por algúns traballadores como unha segregación encuberta das actividades, xa que o acordo establece que FerroAtlántica seguirá vinculada a Ferroglobe na actividade metalúrxica.

Aínda que finalmente Villar Mir conseguiu separar a actividade hidroeléctrica da industrial, "As nosas centrais non se venden" mantivo as mobilizacións; contra o peche dos fornos, o cesamento da actividade industrial, o incumprimento dos convenios e os EREs; e a prol da creación dun plan de viabilidade.

## Notas