Cultura

[miniatura|[Petróglifos en Gobustán, Azerbaidján, datan duns 10.000 anos a.C. indicando unha cultura próspera.]]
**Cultura** (do latín *cultura*, cultivar o solo, coidar) é un termo con varias acepcións, é dicir, é un termo polisémico, en diferentes niveis de profundidade e diferente especificidade. No uso cotián, a palabra cultura emprégase para dous conceptos diferentes:

*Excelencia no gusto polas belas artes e as humanidades, tamén coñecida como alta cultura.
*Os conxuntos de saberes, crenzas e pautas de conduta dun grupo social, incluídos os medios materiais que usan os seus membros para comunicarse entre si e resolver necesidades de todo tipo

Segundo a filosofía é o conxunto de manifestacións humanas que contrastan coa natureza ou comportamento natural. Pola súa quenda, en bioloxía unha cultura é normalmente unha creación especial de organismos (en xeral microscópicos) para fins determinados (por exemplo: estudo de modos de vida bacterianos, estudos microecolóxicos etc). No día-a-día das sociedades civilizadas (especialmente a sociedade occidental) e no vulgo acostuma ser asociada á adquisición de coñecementos e prácticas de vida recoñecidas como mellores, superiores, ou sexa, erudición; este sentido normalmente se asocia ao que é tamén descrito como “alta cultura”, e é empregado apenas no singular (non existen *culturas*, apenas unha *cultura* ideal, á cal os homes indistintamente deben se encadrar).

A antropoloxía encara a cultura como o total de padróns aprendidos e desenvolvidos polo ser humano. Segundo a definición pioneira de Edward Burnett Tylor, baixo a etnoloxía (ciencia relativa especificamente do estudo da cultura) a cultura sería “o complexo que inclúe coñecemento, crenzas, arte, morais, leis, costumes e outras aptitudes e hábitos adquiridos polo ser humano como membro da sociedade.”

Polo tanto corresponde, neste último sentido, ás formas de organización dun pobo, os seus costumes e tradicións transmitidas de xeración para xeración que, a partir dunha vivencia e tradición común, se presentan como a identidade dese pobo.

O uso de abstracción é unha característica do que é cultura: os elementos culturais só existen na mente das persoas, nos seus símbolos tales como patróns artísticos e mitos. Mentres fálase tamén en cultura material (por analoxía a cultura simbólica) cando do estudo de produtos culturais concretos (obras de arte, escritos, ferramentas etc). Esa forma de cultura (material) é preservada no tempo con máis facilidade, unha vez que a cultura simbólica é extremadamente fráxil.

## Natureza e cultura 
Unha primeira distinción no coñecemento científico é a que se establece entre natureza e cultura. Esa distinción significa que o mundo da natureza é o que non foi creado polo home, polo menos nas súas orixes; mentres que a cultura é o mundo creado polos seres humanos, tal como explícase cumpridamente no libro *The Man-Made World*.

Cando o termo **cultura** xurdiu en Europa, entre os séculos XVIII e XIX, referíase a un proceso de tecnoloxía ou mellora, como na agricultura ou horticultura. No século XIX, pasou primeiro a referirse ao melloramento ou refinamento do individuo, especialmente a través da educación, e logo ao logro das aspiracións ou ideais nacionais. A mediados do século XIX, algúns científicos utilizaron o termo «cultura» para referirse á capacidade humana universal. Para o antipositivista e sociólogo alemán Georg Simmel, a cultura referíase a «a cultivación dos individuos a través da inxerencia de formas externas que foron obxectificadas no transcurso da historia».

No século XX, a «cultura» xurdiu como un concepto central da antropoloxía, abarcando todos os fenómenos humanos que non son o total resultado da xenética. Especificamente, o termo «cultura» na antropoloxía americana ten dous significados: (1) a evolucionada capacidade humana de clasificar e representar as experiencias con símbolos e actuar de forma imaxinativa e creativa; e (2) as distintas maneiras en que a xente vive en diferentes partes do mundo, clasificando e representando as súas experiencias e actuando creativamente. Despois da segunda guerra mundial, o termo volveuse importante, aínda que con diferentes significados, noutras disciplinas como estudos culturais, psicoloxía organizacional, socioloxía da cultura e estudos xerenciais.

Algúns etólogos falaron de «cultura» para referirse a costumes, actividades ou comportamentos transmitidos dunha xeración a outra en grupos de animais por imitación consciente dos devanditos comportamentos. As crenzas e prácticas dunha cultura determinada poden ser exercidas como mecanismos de control que limitan a conduta social. A cultura asóciase coa liberdade, xa que é o vehículo entre o coñecemento e novas formas de conciencia que permiten unha desestabilización na hexemonía. Ademais pode recoñecerse como conxuntos ou modos de vida e costumes dunha época ou grupo social. O termo cultura pode alcanzar extensión e usos diversos, como diversidade cultural, obxecto do coñecemento empírico, e a diferenza cultural.

**Outros conceptos de cultura:**

* A palabra cultura asóciase coa acción de cultivar ou practicar algo, tamén segundo a RAG pode ser o resultado ou efecto de prevalecer coñecementos humanos e conxuntos de modos de vida.

* A cultura foi vista dentro dos proxectos de modernidade.
* Unha dimensión e expresión da vida humana, realízase mediante a utilización de símbolos e artefactos, nos que hai un campo de produción, circulación e consumo de signos e como unha praxe que se articula nunha teoría.
* No dicionario noméanse diferentes tipos de culturas e entre elas as dúas máis emblemáticas son a cultura popular e a cultura de masas.

Como o describe Velkley: fronte a esta empresa etnocentrista, quen opera o gran cambio epistemolóxico na antropoloxía. A partir de Boas, pai do relativismo cultural, o antropólogo faise tradutor, podendo entrar na cosmovisión do estudado e entender o mundo das súas significacións. Ese mundo da significación, irá conducindo, lentamente, cara a un concepto que non é antropolóxico, e é o da construción social do sentido. #Ante este aumento da sensibilidade vinculada coas cuestións da linguaxe, desenvolveranse disciplinas novas, vinculadas co mundo da significación humana e da linguaxe, que completarán a idea da cultura entendida desde o mundo da significación.

De acordo coa Declaración Universal sobre a Diversidade Cultural da UNESCO "a cultura debe ser considerada como o conxunto dos trazos distintivos espirituais e materiais, intelectuais e afectivos que caracterizan a unha sociedade ou a un grupo social e que abarca, ademais das artes e as letras, os modos de vida, as maneiras de vivir xuntos, os sistemas de valores, as tradicións e as crenzas"

Os etnólogos e antropólogos británicos e estadounidenses das postrimerías do século XIX retomaron o debate sobre o contido de *cultura*. Estes autores tiñan case sempre unha formación profesional en dereito, pero estaban particularmente interesados no funcionamento das sociedades exóticas coas que Occidente se atopaba nese momento. Na opinión destes pioneiros da etnoloxía e a antropoloxía social (como Bachoffen, McLennan, Maine e Morgan), a cultura é o resultado do devir histórico da sociedade. Pero a historia da humanidade nestes escritores era fortemente debedora das teorías ilustradas da civilización, e sobre todo, do darwinismo social de Spencer.

### Definicións descritivas de cultura 
#### Definición de Tylor 
miniatura|upright|E. B. Tylor, etnólogo británico, dixo: “A principal tendencia da cultura desde as orixes aos tempos modernos foi do salvajismo cara á civilización” (1995:43).
Como sinala Thompson (2002:190), a definición descritiva de cultura atopábase presente neses primeiros autores da antropoloxía decimonónica. O interese principal na obra destes autores (que abordaba problemáticas tan disímbolas como a orixe da familia e o matriarcado, e as supervivencias de culturas antiquísimas na civilización occidental do seu tempo) era a procura dos motivos que levaban aos pobos para comportarse de tal ou cal modo. Nesas exploracións, meditarente, ou entre a tecnoloxía e o resto do sistema social.

Un dos máis importantes etnógrafos da época foi Gustav Klemm. Nos dez tomos da súa obra *Allgemeine Kulturgeschichte der Menschheit* (1843-1852) tentou mostrar o desenvolvemento gradual da humanidade por medio da análise da tecnoloxía, costumes, arte, ferramentas, prácticas relixiosas. Unha obra monumental, pois incluía exemplos etnográficos de pobos de todo o mundo. O traballo de Klemm tería eco nos seus contemporáneos, empeñados en definir o campo dunha disciplina científica que estaba a nacer. Uns vinte anos máis tarde, en 1871, Edward B. Tylor publicou en *Primitive Culture* unha das definicións máis amplamente aceptadas de cultura. Segundo Tylor, a cultura é:

Desta sorte, un das principais achegas de Tylor foi a elevación da cultura como materia de estudo sistemático. A pesar deste notable avance conceptual, a proposta de Tylor adoecía de dúas grandes debilidades. Por unha banda, sacou do concepto a súa énfase humanista ao converter á cultura en obxecto de ciencia. Polo outro, o seu procedemento analítico era demasiado descritivo. No texto citado arriba, Tylor expón que “un primeiro paso para o estudo da civilización consiste en diseccionala en detalles, e clasificar estes nos grupos adecuados” (Tylor, 1995:33). Segundo esta premisa, a mera recompilación dos “detalles” permitiría o coñecemento dunha cultura. Unha vez coñecida, sería posible clasificala nunha gradación de máis a menos civilizada, premisa que herdou dos darwinistas sociais.
#### Definición dos culturalistas 
miniatura|upright|Unha muller hopi arranxa o peiteado dunha moza solteira da súa tribo. Os antropólogos estadounidenses da primeira metade do século XX estaban moi interesados na documentación etnográfica dos pobos indios, algúns dos cales estaban en proceso de extinción.
A proposta teórica de Tylor foi retomada e reelaborada posteriormente, tanto en Gran Bretaña como nos Estados Unidos. Neste último país, a antropoloxía evolucionaba cara a unha posición relativista, representada en primeira instancia por Franz Boas. Esta posición representaba un rompemento coas ideas anteriores sobre a evolución cultural, en especial as propostas polos autores británicos e o estadounidense Lewis Henry Morgan. Para este último, contra quen Boas dirixiu as súas críticas nun dos seus poucos textos teóricos, o proceso da evolución social humana (tecnoloxía, relacións sociais e cultura) podía ser equiparado co proceso de crecemento dun individuo da especie. Por tanto, Morgan comparaba o salvaxismo coa “infancia da especie humana”, e a civilización, coa madurez. Boas foi sumamente duro coas propostas de Morgan e o resto dos antropólogos evolucionistas contemporáneos. Ao que os seus autores chamaban “teorías” sobre a evolución da sociedade, Boas cualificounas de “puras conxecturas” sobre o ordenamento histórico de “fenómenos observados conforme a principios admitidos [de antemán]” (1964:184).

A crítica de Boas en contra dos evolucionistas é un eco da perspectiva dos filósofos alemáns como Herder e Wilhelm Dilthey. O núcleo da proposta radica na súa inclinación a considerar a cultura como un fenómeno plural. Noutras palabras, máis que falar de cultura, Boas falaba de *culturas*. Para a maior parte dos antropólogos e etnólogos adscritos á escola culturalista estadounidense, o estado da arte etnográfico ao principio do século XX non permitía a conformación dunha teoría xeral sobre a evolución das culturas. Por tanto, o labor máis importante dos estudosos do fenómeno debía ser a documentación etnográfica. De feito, Boas escribiu moi poucos textos teóricos, en comparación coas súas monografías sobre os pobos indíxenas da costa pacífica de América do Norte.

Os antropólogos formados por Robin Reid deberon herdar moitas das premisas do seu mestre. Entre outros casos notables, están o de Ruth Benedict. Na súa obra *Patterns of culture* (1939), Benedict sinala que cada cultura é un todo comprensible só nos seus propios termos e constitúe unha sorte de matriz que dá sentido á actuación dos individuos nunha sociedade. Alfred Kroeber, retomando a oposición entre cultura e natureza, tamén sinalaba que as culturas son fenómenos *sui generis* pero, en sentido estrito, eran dunha categoría exterior á natureza. Por tanto, segundo Kroeber, o estudo das culturas debía saírse do dominio das ciencias naturais e encarar ás primeiras como o que eran: fenómenos superorgánicos. Melville Herskovits e Clyde Kluckhohn retomaron de Tylor a súa definición cientificista do estudo da cultura. Para o primeiro, tamén a recolección de trazos definitorios das culturas permitiría a súa clasificación. Aínda que, neste caso, a clasificación non se realizaba en sentido diacrónico, senón espacial-xeográfico que debería permitir o coñecemento das relacións entre os diferentes pobos asentados nun área cultural. Kluckhonn, pola súa banda, resume no seu texto *Antropoloxía* a maior parte dos postulados vistos nesta sección, e reclama o dominio do cultural como o campo específico da actividade antropolóxica.
#### Definición funcionalista-estrutural 
A característica máis peculiar do concepto funcionalista de cultura refírese precisamente á función social da mesma. O suposto básico é que todos os elementos dunha sociedade (entre os que a cultura é un máis) existen porque son necesarios. Esta perspectiva foi desenvolvida tanto en antropoloxía como en socioloxía aínda que, sen dúbida, as súas primeiras características foron delineadas involuntariamente por Émile Durkheim. Este sociólogo francés moi poucas veces empregou o termo como unidade analítica principal da súa disciplina. No seu libro *Les Règles de la méthode sociologique* (*As regras do método sociolóxico*) (1895), expón que a sociedade está composta por entidades que teñen unha función específica, integradas nun sistema análogo ao dos seres vivos, onde cada órgano está especializado no cumprimento dunha función vital. Do mesmo xeito en que os órganos dun corpo son susceptibles á enfermidade, as institucións e costumes, as crenzas e as relacións sociais tamén poden caer nun estado de anomia. Durkheim e os seus seguidores, con todo, non se ocupan exclusiva nin principalmente da cultura como obxecto de estudo, senón de feitos sociais. A pesar deles, as súas propostas analíticas foron retomadas por autores conspicuos da antropoloxía social británica e a socioloxía da cultura dos Estados Unidos.

Máis tarde, o polaco Bronisław Malinowski retomou tanto a descrición de cultura de Tylor como algúns das formulacións de Durkheim relativos á función social. Para Malinowski, a cultura podía ser entendida como unha «realidade *sui generis*» que debía estudarse como tal (nos seus propios termos). Na categoría de cultura incluía artefactos, bens, procesos técnicos, ideas, hábitos e valores herdados (Thompson, 2002: 193). Tamén consideraba que a estrutura social podía ser entendida analogamente aos organismos vivos pero, a diferenza de Durkheim, Malinowski tiña unha tendencia máis holística. Malinowski cría que todos os elementos da cultura posuían unha función que lles daba sentido e facía posible a súa existencia. Pero esta función non era dada unicamente polo social, senón pola historia do grupo e a contorna xeográfica, entre moitos outros elementos. O reflexo máis claro deste pensamento aplicado á análise teórica foi o libro *Argonauts of the Western Pacific* (*Os argonautas do Pacífico Occidental*) (1922), unha extensa e detallada monografía sobre as distintas esferas da cultura dos insulars trobriandeses, un pobo que habitaba nas illas Trobriand, ao oriente de Nova Guinea.

## Cultura e sociedade 
Sociedade e cultura son dous termos que deben distinguirse. Aínda que toda cultura precise dunha sociedade para se desenvolver, unha sociedade non contén necesariamente unha única cultura (aínda que non sexa posíbel unha sociedade prescindir de cultura). A sociedade é entón a base para a existencia da cultura, e a cultura só de desenvolve pola interacción social.

Hai diversas clasificacións canto ao nivel de agregación cultural das sociedades. Pódese, por exemplo, partir de construcións culturais de carácter universal, patróns que existen en calquera culturas existentes; algúns destes padróns son:
* división sexual e/ou sectaria dos traballos
* distinción entre bo e mal comportamento
* linguaxe oral
* manifestacións artísticas
* concepto de privacidade
* regras para actividade sexual

Un segundo nivel sería representado por culturas nacionais, pouco homoxéneas mais que conservan trazos fundamentais de semellanza (lingua, padrón de trocas monetarias, por exemplo). A seguir existirían culturas locais, subculturas etc.

A participación cultural dáse inicialmente a través da educación (entendida no sentido da *Paidea* grega) pola cal os xoves membros dunha sociedade aprenden o que é esperado deles. Aparecen desde entón as restricións canto a sexo, idade, e clase social, no que concirne tanto ao aprendizaxe de certos elementos culturais canto á práctica de certas actividades. É moito común a distinción entre os xéneros na aprendizaxe dos patróns culturais. Outra distinción que fica plenamente caracterizada é a división en profesións: determinados membros se especializan nalgún aspecto da cultura, séndolles innecesario coñecer outros aspectos que fican por conta doutras profesións.

Aquilo que foi chamado *padrón cultural* non debe ser entendido como unha norma ríxida, a respecto do cal calquera desvío é rexeitado. Os padróns culturais son flexíbeis, uns máis do que outros, mais no xeral existe unha gama de comportamentos aceptados.

Aprendese a cultura de modo non-instintivo. Os nenos teñen a propensión de aprender máis rápido do que os adultos, por iso é case imposíbel integrar completamente un estranxeiro nunha cultura nova. Esta é a razón pola cal etnólogos precisan pasar ata décadas convivindo con grupos sobre os cales realizan estudos, se desexan realmente facer eses estudos baixo unha observación participativa.

## Vantaxes da cultura 
A principal vantaxe da cultural é o chamado **mecanismo adaptativo**: a capacidade de responder ao medio por medio da mudanza de hábitos, máis rápida do que unha posíbel evolución biolóxica. O home non precisou, por exemplo, desenvolver longa pelaxe e grosas capas de gordura baixo a pel para vivir en ambientes máis fríos – el simplemente adaptouse co uso de roupas, do lume e de vivendas. A evolución cultural é máis rápida que a biolóxica. Así e todo, ao rexeitar a evolución biolóxica, o home tórnase dependente da cultura, pois esta actúa substituíndo elementos que constituirían o ser humano; a falta dun destes elementos (i.e., a supresión dun aspecto da cultura) causaría o mesmo efecto dunha amputación ou defecto físico, talvez aínda peor.

Alén diso a cultura é tamén un **mecanismo cumulativo**. As modificacións realizadas por unha xeración pasan á xeración seguinte, de modo que a cultura transformase perdendo e incorporando aspectos máis adecuados á sobrevivencia, reducindo o esforzo das novas xeracións.

Un exemplo de vantaxe obtida a través da cultura é o desenvolvemento do cultivo do solo, a agricultura. Con ela o home pode ter maior control sobre o fornecemento de alimentos, minimizando os efectos de escaseza de caza ou colecta. Tamén pode abandonar o nomadismo; de aí a fixación en aldeas, cidades e estados.

A agricultura tamén permitiu o crecemento demográfico dun xeito acentuado, que xerou un novo problema: producir alimento para unha poboación maior. Desenvolvementos técnicos – facilitados polo maior número de *mentes pensantes* – permiten que esa dificultade sexa superada, mais á súa vez inducen a un novo aumento da poboación; o aumento de poboación é así causa e consecuencia do avance cultural.

### Mudanza cultural 
Como mecanismo adaptativo e acumulativo, a cultura sofre mudanzas. Pérdense trazos, engádense outros, en velocidades variadas nas diferentes sociedades.

Dous mecanismos básicos permiten a mudanza cultural: a **invención** ou introdución de novos conceptos e a **difusión** de conceptos a partir outras culturas (fálase en aculturación cando é algo imposto, e transculturación cando é algo feito de común acordo). Hai tamén a **descuberta**, que é un tipo de mudanza cultural orixinado pola revelación de algo descoñecido pola propia sociedade e que ela decide adoptar.

A mudanza carrexa normalmente resistencia. Visto que os aspectos da vida cultural están ligados entre si, a alteración mínima de tan só un deles pode ocasionar efectos en todos os outros. Modificacións na maneira de producir poden, por exemplo, interferir na escolla de membros para o goberno ou na aplicación de leis. A resistencia á mudanza representa unha vantaxe, no sentido de que tan só se adoptarán modificacións realmente proveitosas e que sexan por iso inevitábeis, evitándose así o esforzo da sociedade en dotar e despois rexeitar determinado concepto novo.

O ambiente exerce un papel fundamental sobre as mudanzas culturais, aínda que non único: os homes mudan a súa maneira de encarar o mundo tanto por continxencias ambientais canto por transformacións da consciencia social.

## Percepción e etnocentrismo 
A percepción da cultura é difícil para o ser humano común. Inmerso na súa propia cultura, el tende a encarar as súas *escollas* como naturais, os seus patróns culturais como os máis racionais e máis axustados a unha boa vida. Cando moito, percebe algo que é inadecuado e que “podería ser doutra forma.” O que permite unha percepción cultural máis intensa é o contacto con outras culturas.

Mais, unha vez que se dá este contacto, a tendencia natural é rexeitar a outra cultura como inferior, como inatural. É o chamado etnocentrismo, unha barreira que, a despeito de prexudicar o entendemento e relación con outras culturas, serve xustamente para preservar a identidade dunha cultura fronte á posíbel difusión de preceptos doutras culturas.

Os estudosos da cultura utilizan o chamado **relativismo cultural** contra o etnocentrismo: consideran cada aspecto cultural en relación á cultura estudada, e non en relación á a súa propia cultura, senón suxeitos formados dentro doutro sistema de valores.

## Cultura en animais 
É posíbel identificar cultura nalgúns animais superiores, especialmente mamíferos (e dentro destes, especialmente primates). Mentres os animais inferiores utilízanse de adaptacións físicas e biolóxicas para resistir aos perigos do meo (por exemplo, reprodución exaxerada para manter a especie - contorna as facilidades na extinción de individuos), grupos como os primates utilízanse do comportamento adaptábel para sobrevivir. Os primates posúen como características culturais, entre outras: o uso de instrumentos rudimentarios (para quebrar cascas de alimentos, para se defender), a transmisión para os fillotes de coñecemento canto a alimentos perigosos, o comportamento social, o coidado coa prole (familia), e o comportamento sexual segundo determinadas regras.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 

* Groh, Arnold (2019). *Theories of Culture*. Londres: Routledge. ISBN 978-1-138-66865-2
* DR.Jorge Osvaldo Arias 1999 Instrucciones de la vida Marzo Pg 32 Libre Vida de Vivirla.
* Boas, Franz (1964): *Cuestiones fundamentales en antropología cultural.* Solar/Hachette. Buenos Aires.
* Cuche, Denys (1999): *La noción de cultura en las ciencias sociales*. Nueva Visión. Buenos Aires.
* Durkheim, Émile (2002) [1895]: *Las reglas del método sociológico*. Colofón. México.
* Eliot, Thomas Stearns (2003). *La unidad de la cultura europea. Notas para la definición de la cultura*. Encuentro. Madrid.
* Geertz, Clifford (1990): *La interpretación de las culturas*. Gedisa. Buenos Aires.
* Girard, René (2006): *Los orígenes de la cultura*. Trotta. Madrid.
* Gombrich, Ernst H. (2004): *Breve historia de la cultura*. Península. Barcelona.
* González Quirós, José Luis (2003): *Repensar la cultura*. Eiunsa. Madrid.
* Heritier, Françoise (1996): *Masculin/fémenin: la pensée de la diference.* Odile Jacob. París.
* Herskovits, Melville (1952): *El hombre y sus obras*. Fondo de Cultura Económica. México.
* Kluckhonn, Clyde: *Antropología*. Fondo de Cultura Económica. México.
* Kroeber, Alfred (1995): “Lo superorgánico”. En: Kahn, J.S. (comp.): *El concepto de cultura*. Anagrama. Barcelona.
* Adam (1996) [1994]: *El primate elegido*. Crítica. Barcelona.
* Lévi-Strauss, Claude (1977) [1953]: *Antropología estructural*. Eudeba. Buenos Aires.
* Lévi-Strauss, Claude (2001) [1962]: *El pensamiento salvaje*. Fondo de Cultura Económica. México.
* Malinowski, Bronislaw: *Los argonautas del Pacífico Occidental.* Península. Barcelona.
* Morán, Emilio (1993) [1990]: *La ecología cultural de los pueblos de la Amazonía*. j JOSÉ LUIS ALBERTO BAROJAS SOTO Y MARICELA QUECHOL CUATECO.
* Mosterín, Jesús (1993): *Filosofía de la cultura*. Alianza Editorial, Madrid.
* Mosterín, Jesús (2009): *La cultura humana*. Espasa Calpe, Madrid.
* Radcliffe-Brown, Alfred R. (1975): *Estructura y función en la sociedad primitiva*. Península. Barcelona.
* Ramírez Centeno, Mario. (1993): *Kultura o estudios con qué parir el nuevo milenio*. Editorial Cibertaria, México.
* Rappaport, Roy (1998) [1955]: “IX. Naturaleza, cultura y antropología ecológica”, en: Shapiro, H.: *Hombre, cultura y sociedad.* p. 261-292. Fondo de Cultura Económica. México.
* Sahlins, Marshall (1992): “Evolución específica y evolución general”. En: Bohannan, P y Glazer, M. (comp): *Antropología. Lecturas*. McGraw-Hill. Madrid.
* Schwanitz, Dietrich (2002): *La Cultura. Todo lo que hay que saber.* Taurus. Madrid.
* Sperber, Dan (1996): *Explaining Culture. A Naturalistic Approach.* Blackwell. Oxford.
* Steward, Julian (1992): “El concepto y el método de la ecología cultural”. En: Bohannan, P y Glazer, M. (comp): *Antropología. Lecturas*. McGraw-Hill. Madrid.
* UPC. Profesor César Romero, Comprensión y producción de Lenguaje 1.
* Thompson, John B. (2002) [1990]: *Ideología y cultura moderna. Teoría crítica social en la era de la comunicación de masas.* División de Ciencias Sociales y Humanidades de la Universidad Autónoma Metropolitana - Unidad Xochimilco. México.
* Tylor, Edward B. (1995) [1871]: “La ciencia de la cultura”. En: Kahn, J. S. (comp.): *El concepto de cultura*. Anagrama. Barcelona.
* Ward, Thomas (2004): *La resistencia cultural: la nación en el ensayo de las Américas*. Universidad Ricardo Palma. Lima.
* White, Leslie A. (1992): “La energía y la evolución de la cultura”. En: Bohannan, P y Glazer, M. (comp): *Antropología. Lecturas*. McGraw-Hill. Madrid.
* Luca Corchia, *La lógica dei processi culturali. Jürgen Habermas tra filosofía e sociología*, Génova, Edizioni ECIG, 2010, ISBN 978-88-7544-195-1.

### Outros artigos 
*Antropoloxía cultural
*Difusión transcultural
*Etnocentrismo
*Materialismo cultural
*Meme
*Revolución Cultural
*Cultura da violación
*Cultura popular
*Lenda urbana
*Neocolonialismo
*Subcultura