Pontedeume

**Pontedeume** é un concello da provincia da Coruña, pertencente á comarca do Eume. O seu xentilicio é . É un concello pequeno (29,26&nbsp;km²). Pontedeume é un importante destino turístico, no seu territorio está un dos portais de acceso e o Centro de Interpretación do Parque Natural das Fragas do Eume. Por Pontedeume pasa un dos Camiños de Santiago, o Camiño Inglés.

## Xeografía 
miniatura|esquerda|230px|O Golfo Ártabro.
### Situación 
O concello está situado no Golfo Ártabro, no fondo da ría de Ares. Limita ao norte coa ría de Ares e o concello de Cabanas, ao leste co concello de Monfero, ao sur cos concellos de Vilarmaior e Miño, e ao oeste coa ría de Betanzos.

### Orografía 
A zona oeste do concello está dominada polo monte Breamo de 305 metros de altitude, último contraforte da cadea montañosa que, partindo da serra da Loba, vai de leste a oeste ata chegar ao mar onde forma cantís, ata chegar aos límites cos concellos de Monfero e Vilarmaior. É precisamente nos límites con este último onde se encontra a maior altura do concello, o coto de Allegue, de 414 metros. Neste anfiteatro áchanse as parroquias de Vilar, Nogueirosa e Ombre. A parte máis oriental do concello, de forte pendente, coincide co tramo final do canón do Eume e está dentro do parque natural das Fragas do Eume.

Ao sur das alturas mencionadas está a parroquia de Andrade, a máis meridional do concello.
miniatura|dereita|250px|Esteiro do río Eume.

### Hidrografía 
O río máis importante é o Eume, un dos máis caudalosos de Galicia:

### Demografía 
No seguinte gráfico, asociado á táboa que lle segue, apréciase a evolución da poboación no último século

Colors= 
  id:AA  value:blue
  id:AE  value:red
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.8)
  id:sfondo value:rgb(0.95,0.95,0.95)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:650 height:350
PlotArea = width:550 height:250 left:60 bottom:45

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:9000

TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0

TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

PlotData=
  width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:9

  bar:1900      from:0 till:5943 color:AA 
  bar:1910      from:0 till:6344 color:AA 
  bar:1920      from:0 till:6584 color:AA 
  bar:1930      from:0 till:7056 color:AA
  bar:1940      from:0 till:7755 color:AA 
  bar:1950      from:0 till:8286 color:AA
  bar:1960      from:0 till:8201 color:AA 
  bar:1970      from:0 till:8107 color:AA 
  bar:1981      from:0 till:8408 color:AA
  bar:1991      from:0 till:8817 color:AA
  bar:2001      from:0 till:8912 color:AA
  bar:2011      from:0 till:8342 color:AA
  bar:2021      from:0 till:7687 color:AA
  bar:2022	from:0 till:7563 color:AE
PlotData=

  bar:1900 at:5943 fontsize:S text: 5943 shift:(-12,5)
  bar:1910 at:6344 fontsize:S text: 6344 shift:(-12,5)
  bar:1920 at:6584 fontsize:S text: 6584 shift:(-12,5)
  bar:1930 at:7056 fontsize:S text: 7056 shift:(-12,5) 
  bar:1940 at:7755 fontsize:S text: 7755 shift:(-12,5)
  bar:1950 at:8286 fontsize:S text: 8286 shift:(-12,5)
  bar:1960 at:8201 fontsize:S text: 8201 shift:(-12,5)
  bar:1970 at:8107 fontsize:S text: 8107 shift:(-12,5)
  bar:1981 at:8408 fontsize:S text: 8408 shift:(-12,5) 
  bar:1991 at:8817 fontsize:S text: 8817 shift:(-12,5) 
  bar:2001 at:8912 fontsize:S text: 8912 shift:(-12,5)
  bar:2011 at:8342 fontsize:S text: 8342 shift:(-12,5)
  bar:2021 at:7687 fontsize:S text: 7687 shift:(-12,5)
  bar:2022 at:7563 fontsize:XM text: 7563 shift:(-17,5)
TextData=
  pos:(50,325) fontsize:L text: Evolución da poboación en Pontedeume desde o ano 1900

Da análise dos datos dedúcese que durante o século XX houbo un crecemento sostido da poboación, agás un pequeno descenso nos anos cincuenta e sesenta, probabelmente debido á forte emigración, primeiramente a América e logo a Europa, que se produciu neses anos. Os estaleiros da ría de Ferrol, con gran presenza de traballadores eumeses, sufriron unha dura reconversión naval nos anos oitenta. A pesar de todo, os seus efectos negativos víronse minguados en parte pola declaración oficial da comarca de ZUR, cuxos beneficios permitiron o establecemento en Pontedeume dun pequeno tecido industrial (LAGASA, Einsa), que axudou a incrementar lixeiramente a poboación durante as dúas últimas décadas do século XX.

Pola contra, esta tendencia positiva inverteuse no século XXI, o que se traduciu nunha perda de poboación de máis de mil habitantes.

A poboación en 2022 era de 7&nbsp;563 habitantes, dos que 3&nbsp;617 (48%) eran homes e 3&nbsp;946 (52%) mulleres. Algúns datos interesantes da poboación actual son:
* O desequilibrio de poboación de 329 mulleres máis ca homes, prodúcese maioritariamente no tramo de poboación de máis de 65 anos; isto indica que a esperanza de vida dos homes é sensibelmente inferior á das mulleres. Pola contra, os homes superan lixeiramente ás mulleres no tramo de idade dos menores de 16 anos.
* É unha poboación que está envellecendo paulatinamente: O grupo de poboación maior de 64 anos (28%) dobra amplamente ao de menores de 16 (só un 11%). Por riba diso, o crecemento vexetativo durante a última década foi negativo, concretamente en 2022 houbo 58 defuncións máis ca nacementos.

#### Etapas de crecemento 
;Século XIII

A historia urbana de Pontedeume comeza coa concesión en 1270 por parte de Afonso X do título de vila a un asentamento que existía a rentes da ponte sobre o Eume. Esta estaba constituída por un sistema de cuadrícula onde as rúas, dispostas paralela e perpendicularmente nas direccións N-S e L-O, dividían os soares de casas en trece bloques, posteriormente ampliados a catorce, que en ningún momento se apoiaban nas murallas.

;Século XVII
miniatura|dereita|250px|Praza da Calzada ou de San Roque, un dos primeiros lugares extramuros de expansión da vila.
Xa aos poucos anos de erguérense as murallas existían edificacións extramuros. Así, construíuse a ermida das Virtudes ao leste da vila, probabelmente a finais do século XIV en tempos de Fernán Pérez de Andrade, o Boo; e na entrada sur, onde estaba a ermida de San Roque, vai crecendo un novo barrio aproveitando o paso do camiño real. Na parte oeste medraba tamén o barrio de Porto. A construción do convento dos agostiños no século XVI fai que estes soliciten insistentemente unha porta de acceso á vila por esa parte leste. Simultaneamente a poboación intramuros tamén foi medrando, de tal xeito que a rolda interior da muralla foi invadida polas casas que foron pegándose a aquela.

Resultado de todo o anterior foi o proceso de derrubo ou substitución por casas da parte das murallas que daban ao leste (convento dos agostiños), ao sur (barrio de San Roque ou da Calzada) e ao oeste (barrio de Porto). Proceso que tivo lugar ben entrado o século XVII. Este trazado evita que se pase polo camiño real que atravesaba a vila. Consecuencia urbanística desta obra foi a necesidade de comunicar as rúas coa nova estrada, cousa que se fai pola recentemente construída rúa de Raxoi e pola rúa de Santo Agostiño, na que é necesario derrubar os soportais para poder nivelar a rúa coa estrada.

En 1840 derrúbase a capela de San Roque, a rentes do camiño real, para comunicar este coa nova rúa de Raxoi e Aguabar.

En 1884 engádense á parroquia urbana os barrios e lugares do Picho, Porto, Fontenova, Souto da Vila, Fieitela, Penedos e Aguabar, anteriormente pertencentes ás parroquias de Breamo e Vilar. O que quedaba do Pazo vaise deteriorando lentamente ata a case total eliminación nos anos trinta, a pesar de ter sido declarado Monumento Arquitéctonico-Artístico poucos anos antes. O Torreón dos Andrade é o único que queda do Pazo.

#### Tecidos 
O crecemento urbanístico nas distintas etapas é o que vai creando os distintos tecidos urbanos:
* Zona centro: comprende o antigo territorio intramuros e as zonas de expansión anteriores ao século XIX. A zona intramuros artéllase coma unha cuadrícula con cinco rúas paralelas de norte a sur e cinco travesas de leste a oeste, no leste, e da Estación, no oeste. Son as das construcións máis modernas, onde se concentra a meirande parte da poboación urbana do concello. A urbanización destas zonas deixou espazo para edificios de servizos públicos.

#### Barrios 
O barrio non é unha entidade con recoñecemento oficial, porén si ten un recoñecemento popular e mesmo algúns historiadores locais considérano nos seus estudos. Na vila de Pontedeume pódense considerar os seguintes:
* Centro antigo.
* Porto, no antigo camiño de Centroña. Abrangue a urbanización Boavista, feita na década dos setenta do século XX.
* O Xardín, na antiga Horta do Conde.
* A Estación, a rentes da estrada da Estación.
* A Calzada, no antigo camiño real.
* A Fontenova, antigo lugar da parroquia de Breamo.
* Souto da Vila, ao sur, na aba do monte Breamo.
* Aguabar, ao leste, artellado polas estradas da Coruña e a de Ombre.
miniatura|550px|center|O centro urbano de Pontedeume en 2011.

## Historia 
[miniatura|dereita|250px|[Castro de Centroña|Castro de Castrelo en Centroña, posíbel localización do asentamento ártabro de Ardóbriga.]]

### Prehistoria 
Pontedeume e a súa comarca estiveron poboados desde moi antigo. Da época prehistórica existen túmulos e indicios dun petróglifo.

Da época tumularia ou megalítica están catalogados tres túmulos na parroquia de Andrade e catro na parroquia de Ombre (ver detalles). Nestas dúas parroquias e nas do resto do concello existen tamén varias referencias toponímicas e orais.

Hai indicios da existencia de petróglifos na chamada *Pena do Gato* no Coto do Gato da parroquia de Ombre, á beira do canón do Eume.

### Idade Antiga 
O máis significativo da Idade Antiga son os vestixios da cultura castrexa e da colonización romana.

Pontedeume áchase no que os romanos chamaban Portus Magnus Artabrorum. Nel moraba o pobo dos Ártabros, habendo quen afirma que a cidade ártabra de Ardóbriga estaba en terra eumesa, concretamente na aba do monte Breamo, identificándoa co Castro de Centroña. Están catalogados un total de seis castros no concello (ver detalles).

O pretor Décimo Xunio Bruto, alcumado posteriormente *o Galaico* estivo en terra eumesa a finais do século II antes de Cristo, asediando e conquistando os asentamentos ártabros. A partir dese momento comeza o proceso de romanización, cuxa pegada marcou profundamente a historia destas terras. Da cultura romana consérvanse os restos de dúas vilas romanas á beira do mar en Centroña. Un achado illado desta época é a *cabeza cuadriforme* atopada en 1924 nas obras de ampliación da estrada de Pontedeume a Ombre, que se encontra no Museo Arqueolóxico da Coruña.

### Idade Media 
Son os suevos os que, coa súa pretensión de organizar a igrexa galega na segunda metade do século VI, nos proporcionan as mencións máis antigas dos territorios radicados na comarca eumesa de Pruzos (ao sur do Eume) e Bezoucos (ao norte do río) que con tempo pasarían a constituíren arciprestados. Entre os anos 572 e 583 as igrexas dos territorios mencionados adscríbense á diocese de Iria.

No ano 820 durante o reinado de Afonso II o Casto, o caudillo Abd-el-Kerím, chamado nas crónicas cristiás Alaber, fixo unha incursión seguindo a costa e sempre cara ao norte, atravesou a terra eumesa e foi derrotado polas tropas de Afonso II, segundo todas as posibilidades, en terra de Trasancos, no actual Narón. Algúns autores supoñen que asistira o propio rei ao combate.

Para se protexeren dos señoríos laicos e eclesiásticos, xorden por mandato real no século XIII os alfoces de Ferrol (coa freguesía de Mugardos), Vilalba, Pontedeume e As Pontes cuxa xurisdición correspondía exclusivamente ao rei. Simultaneamente concedéralle a García Rodríguez o señorío das Pontes. Deste xeito desapareceron os señoríos reais que había na comarca.

Fernán Pérez de Andrade, o Boo inicia a liñaxe da Casa de Andrade que gobernará Pontedeume ata o final da Idade Media. Houbo un total de oito señores de Pontedeume ata a fusión no século XVI da Casa de Andrade coa Casa de Lemos.
[miniatura|200px|Escudo no [pazo de Raxoi de Pontedeume|pazo de Raxoi.]]
[miniatura|dereita|200px|[Igrexa de Santiago de Pontedeume|Igrexa parroquial, obra do arcebispo Raxoi.]]
A vila e o seu alfoz estaban gobernados por dous alcaldes, un maior e outro ordinario, ao que correspondía o goberno económico e político, e seis ou sete rexedores vitalicios. Estes cargos eran nomeados polo conde. As reunións da Corporación eran convocadas polo alcalde ordinario pero presidía o alcalde maior, representante do conde e con voto decisivo.

Así as cousas tivo que ser un fillo da vila, o arcebispo de Santiago, Bartolomé Raxoi e Losada, quen se preocupara de mellorar algúns aspectos e promovera obras para a comunidade. A el débense a igrexa parroquial, as lonxas dos mariñeiros, o pazo de Raxoi, as escolas de nenos e nenas, a Ermida de Covés e o amaño do convento de Santo Agostiño.

### Idade Contemporánea 
A comezos do século XIX os ingleses trataron conquistar a estratéxica praza militar de Ferrol. Nunha das súas tentativas, en 1804, a escuadra inglesa estivo fondeada na ría de Ares. Nos areais de Pontedeume fondearon algúns buques menores da frota.

Durante a guerra da Independencia estivo acampado en Pontedeume un escuadrón de cabalaría ás ordes do tenente coronel Bédat desde o 20 de xaneiro ata o 2 de febreiro de 1809, cometendo varios excesos. Tamén está constatado o paso por Pontedeume do Batallón Literario de Santiago. Aparece esta noticia nun *Diario de Campaña* publicado na obra *Britanos y Galos* de Tettamancy e o distrito electoral de Pontedeume estivo representado nas Cortes de Madrid por un deputado ata a ditadura de Primo de Rivera. Algúns destes deputados son lembrados polas súas xestións nalgunhas obras públicas importantes para a vila. Mesmo algunhas rúas eumesas levan ou levaron o nome dalgún deles. Destacan Frutos Saavedra Meneses, Juan Armada Losada, *Marqués de Figueroa*, José Lombardero y Franco e Julio Wais Sanmartín.

Nos primeiros anos do século XX cobra importancia no distrito eumés o Agrarismo, onde destaca a figura do eumés Valeriano Villanueva, e o Rexionalismo, movemento político-económico de organización campesiña, dirixido a partir de 1907 por Solidaridad Gallega que, co apoio das sociedades agrarias, tentará por dúas veces, en 1910 e 1918, ter representación nas Cortes de Madrid coa candidatura do avogado e publicista ferrolán Rodrigo Sanz López, intentando rachar co poder caciquil. Foi derrotado as dúas veces pola candidatura do bando conservador, a primeira vez por José Lombardero Franco e a segunda por Julio Wais Sanmartín.

A implantación en 1923 da ditadura de Primo de Rivera, supuxo a fin da representación nas Cortes dun deputado elixido polo distrito, así coma un freo ao asociacionismo.

As eleccións municipais que propiciaron a proclamación da Segunda República Española o 14 de abril de 1931 tiveron un desenvolvemento fraudulento en Pontedeume, onde se chegou a cambiar unha urna en Nogueirosa. Isto provocou a repetición dos comicios o 31 de maio, dos que saíron sete concelleiros da coalición ORGA-FRG, cinco do Partido Republicano Radical e tres do PSOE, elixindo como alcalde a Miguel Regueira Fernández. O novo goberno local tomou medidas de índole social e, xunto cos demais concellos da comarca, reivindicaron unha serie de demandas comúns. Todos eles dimitiron en bloque no ano 1932 para reclamaren unha solución ao conflito obreiro provocado polos despedimentos nos estaleiros ferroláns da Sociedade Española de Construción Naval -SECN-. Durante eses anos foron constantes os enfrontamentos do concello cunha moi activa dereita católica, incrementados desde a consolidación da CEDA.

[miniatura|dereita|250px|Antigo [Edificio do Xulgado de Pontedeume|cárcere onde estiveron recluídos do 18 ao 23 de xullo persoas afectas aos sublevados.]]
Curto sería o mandato do socialista Manuel López Seijo, último alcalde republicano de Pontedeume. O 17 de xullo de 1936 sublévase o exército de África, téndose noticia en Pontedeume o mesmo día. Ao día seguinte, seguindo instrucións do Goberno Civil, establécese un Comité de defensa da República con persoas dos partidos fieis ao goberno republicano e algúns carabineiros e veciños mal armados. Este Comité levanta unha barricada na ponte do Eume e sitúa un control en Campolongo, pon baixo vixilancia os locais estratéxicos e requisa armas. Así mesmo son detidas varias persoas sospeitosas de seren afectos aos sublevados.

A primeira corporación municipal franquista é designada o 28 de xullo de 1936 polo Comandante Militar da vila, sendo elixido presidente da Comisión Xestora o procurador Jesús Calvo Patiño.

O período franquista estivo marcado pola figura do alcalde Juan Sarmiento Patiño en cuxo longo mandato, de 1939 a 1970, o concello sufriu unha profunda transformación en tódolos eidos, como reflicten algunhas actuacións do seu mandato, entre as que se poden salientar: a mellora da rede de sumidoiros, o alumeado público, a urbanización do barrio de Aguabar, a construción de vivendas sociais, as escolas unitarias nas parroquias, o centro sanitario e o mercado municipal que se mantería nela ata 1987, xa instaurada a democracia en España. Durante a súa primeira etapa de alcalde franquista conmemorouse con diversos actos o Sétimo Centenario da fundación de Pontedeume e levouse a cabo a construción do grupo escolar da vila ao que se lle puxo o nome do eumés Couceiro Freijomil. Celestino Sardiña continuou sendo alcalde durante os anos da Transición e os primeiros de eleccións democráticas, gañando as dúas primeiras nas filas de Alianza Popular.

Nas eleccións de 1987 foi elixido alcalde Belarmino Freire Bujía, do PSOE, quen gobernou durante vinte anos, sempre en coalición con distintos partidos. Despois de máis de medio século, Pontedeume tiña de novo un alcalde socialista.

En 2007 accede á alcaldía Gabriel Torrente Piñeiro do Partido Popular, revalidando en 2011 o seu mandato con maioría absoluta. Bernardo Fernández do PSdeG-PSOE accedeu á alcaldía en 2015 con maioría absoluta, revalidada e aumentada no 2019.

## Cultura 
### Toponimia 
Evidentemente o nome do concello fai referencia á ponte sobre o Eume. Sobre o topónimo do río, o historiador Luís Monteagudo García considera que o termo Eume deriva de *Uma*, xentilicio etrusco que designaría ao *Procurator metallorum* do val do Eume e a súa zona aurífera. É dicir, o topónimo viría do nome do procurador responsábel das extraccións auríferas no val do Eume, xa que, segundo algúns historiadores, o Eume era un río aurífero.

Isidoro Millán, na súa obra sobre a toponimia eumesa, afirma que Eume procede da forma hidronímica céltica *Ume*, da cal procederán tamén os nomes do río *Umia* en Pontevedra, do *Mao* (antigamente *Humanum*) en Ourense e dos dous ríos *Homem* existentes no N. de Portugal.

No que respecta ao nome *Pontedeume*, este existía anteriormente á concesión real para fundar vila de reguengo en 1270. Pódese deducir dos termos da redación do diploma pola chancelería do rei: "...pueblen en el lugar *que dizen ponte deume*...", mais tamén porque existen documentos anteriores que o mencionan: "...per terminos de *Ponte de Eume* usque ad flumen de Conido..." nunha doazón dos Condes de Trava en 1162; "...Johan Goth, et Pedro de Deus, todos *das Pontes de Eume*..." nun documento notarial varios meses anterior no mesmo 1270..
* Castro de Centroña: famoso por atoparse nas súas proximidades un torque de ouro en 1912 que se conserva no Museo Arqueolóxico de Lugo. Está no cumio dun monte de escasa altura no lugar de Castrelo, parroquia de Centroña. Consta dun recinto principal amurallado rodeado á súa vez por un antecastro no lado norte e oeste. Circúndano, na súa totalidade, un importante sistema de socalcos.
* Castro de Chao: áchase no lugar de Chao na parroquia de Ombre. Está arrasado polos cultivos, conservándose só unha parte do recinto principal que puido ser de forma alongada.
* Castro de Andrade: no lugar dos Castros da parroquia de Andrade. Está nunha ladeira e posuía dous grandes recintos fortificados dos que só se conserva o superior e un complexo sistema defensivo de muros e foxos.
* Castro da Orela: situado no lugar homónimo, na parroquia de Ombre. Componse dun recinto principal circular defendido por unha muralla. No seu lado norte encóntrase un antecastro que presenta as mesmas características defensivas que o recinto principal. Áchase moi arrasado pola existencia dunha canteira, un recheo de entullos e un camiño.

;Estacións arqueolóxicas romanas
miniatura|esquerda|Praia de Sopazos, sobre a cal se descubriron restos dunha vila romana.
* Vila Romana de Centroña: situada no lugar do Portiño na parroquia de Centroña, atopada no ano 1950 é un exemplo de *villae e mare*. Está moi alterada pola acción erosiva do mar, mais, con toda probabilidade, aínda existan ocultas diferentes estruturas. Na campaña de escavación que se efectuou no ano 1951 dirixida por José María Luengo Martínez descubriuse unha gran sala coas paredes recubertas de estucados moldurados e pintados, pavimentada cun mosaico cuxos restos se trasladaron ao Museo Arqueolóxico e Histórico Castelo de Santo Antón da Coruña, e aberta cara á ría a través dunha presunta sucesión de fiestras e pilastras alternadas, o que fai supor a existencia dunha galería corredor.
* Sopazos: no lugar homónimo, moi preto do centro urbano. É un asentamento costeiro moi arrasado pola acción costeira e do home. A pesar de todo e posíbel que se conserven estruturas debaixo dos actuais socalcos que o cobren. Ángel del Castillo descríbeo a principios do século XX do seguinte xeito.
* **Casas soportaladas da Rúa Real e a Praza do Conde**: é o que se conserva dos soportais que había nestas e outras rúas.
* **Cátedra de Latinidade**: inicialmente era a vivenda de Xoán Beltrán de Anido, quen a doou en 1580 para a creación da *Cátedra de Latinidade*. Actualmente alberga a biblioteca municipal.
* **Cemiterio municipal**: construído a finais do século XIX no barrio de Porto. Destaca a capela que fora da igrexa do convento de Santo Agostiño, derrubada cando a exclaustración.
* **Coliseo García Novoa**: edificio modernista de 1928 destinado inicialmente a teatro, cine e salón social.
* **Convento de Santo Agostiño**: erixido por Fernando de Andrade e Pérez das Mariñas en 1538 para albergar unha comunidade de monxes agostiños, que o habitaron ata a exclaustración de 1835. Na actualidade é a Casa da Cultura.
* **Edificio do Xulgado**: construído entre 1853 e 1856 polo arquitecto Faustino Domínguez Domínguez, foi a sede do xulgado e cárcere do antigo partido xudicial de Pontedeume. Actualmente alberga diversas dependencias municipais.
* **Ermida das Virtudes**: probabelmente fundada por Nuno Freire de Andrade, o Mao, en 1416. Foi reedificada no século XVII.
* **Igrexa parroquial de Santiago**: obra do arcebispo Raxoi, de mediados do século XVIII. Conserva a capela maior dunha igrexa anterior edificada por Fernando de Andrade e Pérez das Mariñas.
* **Lonxas de Raxoi**: datan de 1763. Foron usadas polos mariñeiros eumeses para a salgadura do peixe e para gardar os aparellos de pesca. Parte das lonxas úsanse hoxe en día como albergue de peregrinos.
* **Mercado**: realizado na década de 1950 no soar que ocupara o Pazo dos Andrade. É obra do arquitecto Antonio Tenreiro Rodríguez.
* **Pazo de Raxoi**: construído no século XVIII polo arcebispo Raxoi para residencia propia na súa vila natal. Conserva a fachada barroca co escudo de armas do arcebispo.
* **Torreón dos Andrade**: catalogado como Ben de Interese Cultural (BIC) desde 1924, é o que queda do derrubado Pazo dos Andrade. Na súa fronte hai un escudo de armas dos Condes de Lemos que se achaba anteriormente no pazo. 
[miniatura|dereita|250px|[Ermida de San Miguel de Breamo.]]
No resto do concello, na parroquia homónima: igrexa barroca do século XVIII, construída sobre outra románica do século XII da que se conserva a ábsida e parte dun muro.

;Prazas.
* **Do Ferrocarril**: coñecida popularmente coma *ponte de ferro*, foi rematada no ano 1910 para a liña de ferrocarril Betanzos-Ferrol, inaugurada en 1913. Ten tres vans con luces de 40, 70 e 40 metros. Os tramos de acceso e as pías son de perpiaños graníticos, con pedra traída da canteira da Graña, en Ferrol.
* **Ponte do río Eume** (na autoestrada): aberta ao tráfico en 1998 dentro do último tramo da AP-9 cara a Ferrol. Ten unha lonxitude de 635 metros divididos en nove vas. Próximo a esta ponte e na mesma AP-9 está o viaduto sobre o río Covés de 365 metros.

;Fontes
miniatura|Fonte do Pilón co Torreón ao fondo.
* **A Fontenova**: aparece citada por primeira vez en 1777 e foi construída por mor do mal estado das demais fontes da vila, nun momento no que o concello andaba escaso de recursos. 
* **De Santiago**: é de 1751 e está na rúa Mancebo. As súas augas veñen do coto de Breamo.
* **De Santo Agostiño**: chamada tamén *do chafariz* ou *do convento*, é a máis antiga da vila e a única existente ata 1671, ano en que se construíu a *fonte do Pilón* debido á mingua do manancial da de Santo Agostiño que a facía insuficiente para o consumo de toda a vila.
* **Do Pilón**: foi feita en 1671 na Praza do Conde para paliar a escaseza de auga da fonte de Santo Agostiño. Aliméntase de mananciais do monte Breamo canalizados ata a súa  localización. Fixérase un ramal para unha fontiña no xardín do pazo dos condes, baixo a condición de que os condes achegaran un terzo das reparacións que necesitase a fonte. Ten catro canos e un pío, de aí o seu nome. En 1943 foi desprazada uns metros cara ao oeste.
* Outras fontes son a de Porto, a das Virtudes, a da praza da Angustia, a da parte alta do adro da igrexa e mailas existentes nas distintas parroquias do concello.

#### Patrimonio cultural 
* **Ardóbriga, asociación cultural para a protección do patrimonio**: creada en 2008, os seus fins son a protección do patrimonio cultural, a salvagarda das estacións arqueolóxicas e a conservación do patrimonio toponímico.
* **Asociación cultural Palilleiras Eumesas**: fundada por un grupo de mulleres eumesas afeccionadas ao encaixe. Realizan exposicións de traballos e cursos de formación.
* **Ateneo Eumés Fernán Martís**: fundado en 2002 para a promoción do debate sobre os grandes temas da sociedade, dar a coñecer as novidades culturais e científicas, principalmente as referidas a Galicia, fomentar o uso da lingua galega e o aprecio pola cultura galega e difundir o coñecemento do pasado histórico e cultural da comarca eumesa.
* **Casa da Cultura**: o antigo convento dos agostiños alberga a Casa da Cultura do concello, que dispón de salón de actos, salas de exposicións e locais de ensaios.
* **Coral Polifónica Eumesa**: agrupación coral fundada en 1970, colabora co concello na organización do Festival de Habaneras.
* **Escola de música Charamela**: adicada ao ensino da música desde 1990, posúe banda de música, orquestra e coro.
* **Sociedade Filatélica, de Arte e Humanidades Eume**: froito da fusión no ano 2002 das sociedades Círculo Filatélico Eume e Arte e Investigación Eume. As súas actividades son as do fomento da filatelia e da vida cultural eumesa.

#### Patrimonio natural 
miniatura|250px|Alameda de Raxoi no outono.
[miniatura|250px|[Praia de Ver.]]
miniatura|250px|Xardíns de Lombardero.
* **Alameda de Raxoi**: no lugar que ocupaba a horta do convento de Santo Agostiño. Foi usado como lugar de feiras, mercados e verbenas.
* **Parque Natural das Fragas do Eume**: importante exemplo de bosque atlántico. Parte do seu territorio áchase no concello de Pontedeume.
* **Paseo marítimo**: esténdese na marxe esquerda do río Eume entre as pontes de pedra e a da autoestrada. Fíxose en 1995 aínda que foi inaugurado o ano seguinte. Posúe un ramal que se adentra pola beira do río de Covés ata a estrada provincial que leva ás Fragas do Eume. Neste tramo integrouse parte do terreo no que se encontra o centenario **Teixo dos Tenreiro**, en estado crítico a pesar de estar catalogado como árbore senlleira de Galicia. Nas proximidades do teixo encóntrase unha araucaria no terreo ao que tamén pertencía o teixo, que tamén está considerada árbore senlleira pola Xunta de Galicia. As catro praias principais son, de norte a sur:
:* **Sopazos**: situada a continuación do porto de Pontedeume, ten uns 300 metros de lonxitude. Está moi preto da vila e ten o inconveniente quedar moi reducida coa marea chea e a abundancia de rochas. Nunha delas erixiuse un monumento á virxe do Carme, patroa dos mariñeiros. Non posúe servizos, agás duchas de auga doce. Na contorna da praia hai dous cámpings.
* **Xardíns de Lombardero**: cando se expropiou o Pazo dos Andrade parte da Horta do Conde que se estendía pola parte posterior do pazo foi destinada a uns xardíns públicos que levan o nome do deputado polo distrito de Pontedeume, José Lombardero

#### Festas e celebracións 
miniatura|Día de Feirón diante do Mercado.
Seguindo unha orde cronolóxica a partir do comezo do ano, destacan:
;O Feirón
Celébrase tódolos sábados desde finais dos anos setenta do século vinte. Nas rúas e prazas da vila espállanse distintos postos onde se vende todo tipo de mercancía propia das feiras: desde produtos da terra ata roupa, pasando por utensilios, louza, antigüidades, artesanía etc. Moitos eumeses mercan no Feirón o moi prezado queixo do país que, de forma artesanal, se elabora nas parroquias rurais.
;O *Antroido*
O nome é a variante dialectal do Entroido nestas terras. Fortemente arraigado no concello, a primeira referencia documental que se ten del é de 1840, aínda que ata 1900 non se fai referencia a un dos elementos máis característicos do entroido eumés: as comparsas, que nun principio compoñían letras e músicas orixinais para seren cantadas, pasando posteriormente a utilizar a música de cancións populares e escribir letras críticas con algún aspecto da vida local ou nacional. Segundo a tradición oral, a primeira comparsa, *Os larpeiros*, xa existía en 1890. En 1686 a confraría decide celebrar unha segunda romaría o 29 de setembro, día do Arcanxo San Miguel. Deste xeito, as dúas romarías marcan o comezo e o remate das celebracións estivais. Os romeiros soben a pé desde a vila ao cumio do monte Breamo onde está a ermida de San Miguel. Alí os romeiros fan as comidas campestres amenizadas por gaiteiros. Antes do xantar sácase unha imaxe do santo en procesión ao redor da ermida. Unha tradición di que se pode pedir un desexo a San Miguel dando unhas voltas en silencio ao redor da ermida, porén non hai acordo canto o número de voltas sendo tres, sete ou nove o máis aceptado.
;Festas do Carme
O 15 e 16 de xullo celébranse as festas da Virxe do Carme, patroa dos mariñeiros, que a sacan en procesión marítima o 16, día do Carme. A imaxe da virxe vai presidindo a barca que encabeza a procesión ata a entrada da ría. Celébranse do 7 ao 11 de setembro, tendo cada día as súas características propias.
Outros produtos locais con sona son o queixo do país, os melindres, as rosquillas, a biscoitada e maila proia manteigada:
* Palilleiras: A artesanía das palilleiras importouse de Camariñas e xa está arraiga no concello, ata o punto de que existe unha asociación cultural denominada *Palilleiras Eumesas* que realiza cursos e exposicións de traballos.
* Instrumentos de percusión.
* Restauración de mobles.
* Tapices.
* Artesanía alimentaria.

#### Tradición oral 
Moitas son as lendas referentes a diversos lugares ou costumes do concello. Algunhas son:

* **A ponte do Eume e o demo**:

* **O castelo da fame en Nogueirosa**:

* **As tres doncelas transparentes**:

### Símbolos 
O escudo e maila bandeira de Pontedeume foron aprobados polo Decreto 420/1996, do 21 de novembro (DOG nº 235, do 2 de decembro), da Xunta de Galicia onde di:

## Economía 
### Sectores produtivos 
A principal actividade do concello céntrase no sector servizos, que representa, tanto en número de traballadores como de empresas, máis do 70% do total. Os outros sectores son minoritarios, non representando ningún deles máis do 15% do total de traballadores  ou empresas.

En Pontedeume teñen a súa sede dúas grandes empresas: Leite Celta e Einsa.

Canto ao paro rexistrado, en 2016 había un total de 580 parados, o que representaba un 11,3% da poboación activa comprendida entre os 15 e os 65 anos.
* *Autoestradas*: A Autoestrada do Atlántico AP-9 permite unha comunicación rápida coas cidades e vilas do Arco Atlántico e Portugal. A saída 21F en Cabanas dá acceso directo. A empresa Monbus ten un servizo regular de viaxeiros entre Ferrol e Vigo por autoestrada que une Pontedeume coas cidades de Santiago, Pontevedra e Vigo. 
* *Ferrocarril*: Hai unha estación de ferrocarril da liña Betanzos-Ferrol con servizo de viaxeiros a Ferrol, Betanzos, A Coruña e Madrid. A estación inaugurouse oficialmente o 5 de maio de 1913, aínda que o primeiro tren que pasou por Pontedeume fíxoo na mañá do 4 de febreiro de 1912, levando autoridades e invitados á botadura do acoirazado España en Ferrol; na tarde dese mesmo día pasou un segundo convoi con máis invitados no que viaxaba o rei Afonso XIII. Ámbolos dous trens fixeron a viaxe de volta o día 6. Hai outros dous puntos de atraque deportivos na praia de Andaío (Boebre) e no río Eume ao remate do paseo marítimo. Ata finais do século XX había un estaleiro de ribeira na vila, Ramón Bedoya, que facía pequenos barcos pesqueiros de madeira.

#### Infraestruturas industriais 
Existe un polígono industrial desde o ano 2001 no lugar do Vidreiro da parroquia de Andrade, a carón da N-651. Ten unha superficie de 113.269 m2 dos que 40.091 son de uso industrial, divididos en 33 parcelas cunha superficie mínima de 821 metros cadrados.

#### Infraestruturas turísticas 
O concello ten os seguintes servizos turísticos:
* Centros de información: Oficina de turismo no Torreón dos Andrade e Centro de Interpretación das Fragas do Eume na parroquia de Ombre á entrada do parque natural.
* Aloxamento: Un hotel, nove pensións, unha casa de turismo rural e dous campamentos de turismo (datos de 2017).

Tamén se editan no concello dúas revistas:
* *Cátedra*: Subtitulada *Revista Eumesa de Estudios* sae puntualmente á rúa cada ano desde 1994. Está enfocada ao estudo e investigación da historia local. Edítaa o concello de Pontedeume.
* *Cadernos do Ateneo Eumés*: Editada polo Ateneo Eumés Fernán Martís. O seu primeiro número saíu o 25 de outubro de 2003 e ten unha periodicidade anual. Nas súas páxinas trátanse temas de actualidade, tanto locais como nacionais ou internacionais. Tamén se poden achar artigos de diversa índole como os económicos ou os históricos.

## Deporte 
miniatura|dereita|200px|Monumento aos piragüistas.
[miniatura|dereita|200px|Pavillón de [deportes *A Casqueira*.]]
Varios son os clubs que representan ao concello nos deportes máis populares:
* Club Firrete de Piragüismo: Está considerado como un dos mellores clubs de España, contando con numerosos títulos galegos e españois. Así mesmo, varios padexeiros do club foron campións ou subcampións de Europa e do Mundo.
* Club de Fútbol Eume Deportivo: Con máis de medio século de historia é o decano dos clubs deportivos eumeses. Milita no grupo norte da Preferente galega. Foi premiado pola Xunta de Galicia polo seu traballo de promoción nas categorías inferiores.
* Club Balonmán Pontedeume: Encadrado na liga rexional galega.
* Club Pontumio de Baloncesto: Posúe numerosos equipos das categorías inferiores femininas, facendo un importante labor de promoción.
* Club Baloncesto Eume: De categoría masculina, milita na terceira división galega.
* Peña Ciclista Leboreira: Fundada o 21 de xuño de 2003, centra a maioría das súas actividades no cicloturismo. Organiza desde o ano de fundación a *Subida ao Castelo de Andrade* tódolos meses de setembro, coincidindo coas festas de San Cosme de Nogueirosa, parroquia onde ten a sede. Desde 2004 leva a cabo a *Cronoescalada ao monte Breamo* no marco das Festas das Peras.
* Club Eumés de Xadrez (C.E.X.) Torreón: Fundado o 8 de marzo de 2008, pretende encher o oco que deixaron os anteriores clubs xadrecísticos da vila, dos que chegou a haber ata catro á vez.

Individualmente é destacábel a figura do eumés Javier Iglesias Villanueva, un dos dous árbitros galegos   da Primeira División do fútbol español, división na que tamén arbitrou seu irmán, xa retirado, Ignacio Iglesias Villanueva.

## Servizos públicos 
### Educación 
[miniatura|[CEIP Couceiro Freijomil.]]
A institución máis antiga de ensino da que se ten noticia é unha Cátedra de Latinidade outorgada por Xoán Beltrán de Anido no seu testameto, datado o 5 de febreiro de 1580. Para acollela legou tamén a súa casa, a cal aínda segue en pé acollendo labores culturais, pois é a sede da Biblioteca Municipal. A Cátedra estivo en funcionamento ata mediados do século XIX.

O concello preocupouse desde moi vello de subvencionar escolas de primeiras letras. Sábese que en 1611 había na vila unha escola para nenos, mais estas escolas non tiveron unha vida continua, ora por finalizar o contrato do mestre, ora por apuros económicos do concello. A situación mellorou cando un antigo alumno da Cátedra e posteriormente catedrático dela, Francisco Pérez, que foi cóengo da colexiata da Coruña, fundou en 1707 unha cátedra de menores agregada á de latinidade, para a instrución dos máis novos. Isto supuña un descenso con respecto ao curso 2012/2013 cando había 8 centros nos que 188 profesores impartían docencia a 1570 alumnos.

Pontedeume desfrutaba de servizo médico costeado polo concello, polo menos desde mediados do século XVI. Sábese que en 1560 o licenciado Coca exercía este servizo, que sufriu numerosas interrupcións por motivos económicos. O médico recibía pequenas cantidades variábeis dependendo do estado das arcas municipais, e os pacientes cunha certa capacidade económica dábanlle un pequeno estipendio.

### Forzas de seguridade 
Amais dos efectivos da Policía Local, na parroquia de Vilar hai desde mediados da década de 1970 unha Casa-cuartel da Garda Civil, que substituíu a antiga situada nos baixos da Cátedra de Latinidade.

## Política e goberno 
### Goberno municipal 
Bernardo Fernández (PSdeG-PSOE) é o alcalde de Pontedeume desde xuño de 2015. No seu segundo intento de acceder á alcaldía logrou a maioría absoluta, obtendo os mellores resultados do seu partido nas eleccións municipais e rematando cos oito anos de goberno de Gabriel Torrente.

Ata 2014 era o único sindicato que posuía delegación en Pontedeume. En abril dese ano formouse nos estaleiros de Navantia na ría de Ferrol o Movemento Alternativo Sindical (MAS), como unha escisión da USTG. Algúns dos afiliados eumeses deste sindicato pásanse á nova formación e establecen sede en Pontedeume.

### Movementos sociais 
Durante a primeira década do século XXI existiu en Pontedeume o Colectivo Fusquenlla, que tivo un protagonismo importante na denuncia de ilegalidades e irregularidades, principalmente urbanísticas.

O 27 de abril de 2007 presentouse a *Asociación de Veciños de Pontedeume*. Entre os seus obxectivos destacan a loita contra o amiguismo, o caciquismo e a corrupción; que se teña en conta a opinión dos veciños nos asuntos locais; e a vixilancia do cumprimento por parte dos políticos locais das súas obrigas.

## Galería de imaxes 
## Notas 
## Véxase tamén 
dereita|125px
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Casa de Andrade
* Eleccións municipais en Pontedeume
* Lugares de Pontedeume
* Nados en Pontedeume

### Ligazóns externas 
*