Linguas románicas

miniatura|300px|As linguas románicas no mundo.
As **linguas románicas** son o conxunto de linguas indoeuropeas que evolucionaron do latín vulgar entre os séculos III e VIII. Tamén son coñecidas como **neolatinas** ou **romances**. As cinco linguas románicas con maior número de falantes nativos son o castelán (480 millóns de falantes), o portugués (270 millóns), o francés (77 millóns), o italiano (65 millóns) e o romanés (24 millóns). Das principais lingua románicas, o italiano é a máis achegada ó latín, seguido polo castelán, o romanés e o portugués, sendo a máis diverxente o francés. Tendo en conta tódalas linguas románicas, incluíndo as nacionais e rexionais, o sardo e o italiano son as menos diferenciadas do latín, e o occitano é menos diverxente que o francés. Porén, tódalas linguas románicas están máis achegadas entre elas que co latín clásico.

Entre o 200 a. C. e o 150, a expansión do Imperio xunto coas súas políticas administrativas e educativas, fixeron do latín a lingua dominante na área que se estendía entre a Península Ibérica á costa do Mar Negro, e do Magreb ata a Britania. No declive do Imperio e despois da súa fragmentación e colapso no século V, acelérase a evolución do latín dentro de cada área; finalmente os dialectos diverxen en miríadas de variantes distintas, algunhas delas sobrevivindo ata hoxe en día. Os imperios de ultramar establecidos por España, Portugal e Francia fan que na actualidade o 70% de todos os falantes de linguas de orixe latina fálano fóra de Europa.

## Termo 
[miniatura|Mapa do [Imperio romano nos anos-133 (vermello),-44 (laranxa),14 (amarelo), e117 (verde).|300x300px]]

Estas linguas falábanse ou continúanse falando nun territorio que cobre maioritariamente o sur europeo do antigo Imperio Romano. O primeiro escrito en que se atopa o termo *romance*, dunha forma ou outra, remóntase ao sínodo de Tours, no ano 813. A partir dese sínodo é cando se considera que a primeira lingua vulgar está separada do latín, e se designa en efecto como unha lingua á parte. Trátase dunha forma de proto-francés, que recibe o nome de *romana lingua* ou *roman*. Con todo, nos Cartularis de Valpuesta, hai un texto anterior que data do ano 804, e está escrito en castelán moi antigo.

A evolución do latín vulgar cara ás linguas románicas dátase *grosso modo* do xeito seguinte:
# entre 200 a. C. e 400 aproximadamente: diferentes formas de latín vulgar.
# entre 500 e 600: estas formas empezan a distinguirse entre si.
# a partir de 800: recoñécese a existencia das linguas románicas.

## Clasificación 
miniatura|300px|División das linguas románicas occidentais e orientais.

As linguas románicas divídense fundamentalmente en dúas ramas e oito grupos segundo unha tipoloxía lingüística areal:

*Grosso modo* e conxuntamente con outros trazos lingüísticos, os grupos 1 e 2 son as dúas primeiras estruturalmente mentres que o segundo grupo estrutural comprende ás do grupo 4. No caso das italorromances, aparece unha división en dúas: as meridionais son de plural sibilante e setentrionalmente son de plural vocálico. A isoglosa é coñecida en dialectoloxía como a liña La Spezia - Rimini, por ser as dúas localidades polas que pasa ó chegar ás costas do Adriático e do Mediterráneo.

### Linguas románicas occidentais 
Sonorizan ou perden as oclusivas xordas intervocálicas (formica >> formiga, vita >> vida, sapere >> saber);  
miniatura|Linguas ibero-románicas.
miniatura|Linguas occitanorrománicas.
miniatura|Linguas galorrománicas.
miniatura|Linguas galoitálicas.
miniatura|Linguas retorrománicas.
miniatura|Lingua sarda.

* **Linguas iberorrománicas**
** **Asturleonés:** 
*** Asturiano 
*** Leonés 
*** Mirandés
*** Falas de transición entre o castelán e o asturleonés:  
**** Estremeño ou eltoeetremeño 
**** Cántabro ou Montañés
** **Galaico-portugués**
*** Galego
*** Fala
*** Portugués
** **Castelán**
*** Castelán estándar
*** Sefardí
** **Aragonés**
* **Mozárabe** (†)

* **Linguas galorrománicas**
** **Lingua de oïl** 
*** Galó
*** Valón
*** Francés estándar
*** Normando
*** Picardo
*** Lorenés
*** Champañés
*** Poitevin-Santongés
*** Borgoñés
*** Berrichón
*** Franco-Comtés
*** Angevin-Mayenés
*** Entre mais variedades
** **Francoprovenzal**
* **Linguas occitanorrománicas**
** Occitano
** Catalán
* **Linguas retorrománicas**
** Friulano
** Romanche
** Ladino
* **Linguas galoitálicas**
** Lígur
** Piemontés
** Lombardo
** Emiliano-Romañol 
** Véneto
** Istriota
* **Linguas insulares**
** Sardo

### Linguas románicas orientais 
Conservan as oclusivas xordas intervocálicas (formica > *formica*, vita > *vita*, sapere > *sapere*):

miniatura|Linguas italorrománicas.
miniatura|Linguas balcorrománicas.

* **Linguas italorrománicas**
** Napolitano
** Siciliano
** Romanesco e variedades centrais.
** **Toscano**
*** Italiano estándar
*** Corso
**** Sassarés
**** Gallurés

* **Dálmata** (†) 

* **Linguas balcorrománicas**
** Romanés
** Istrorromanés 
** Arromanés
** Meglenorromanés

## Latín clásico e latín vulgar 
### Algúns tipos de modificacións fonéticas propias do latín vulgar 
Os romanos vivían en situación de diglosia: a lingua de cada día non era o latín clásico, o latín dos textos literarios ou *sermo urbanus* (o 'discurso urbano', é dicir, refinado), que se atopaba estancado pola gramática (como xa o estaba o sánscrito na mesma época na India), senón unha forma distinta aínda que próxima, nun proceso de desenvolvemento máis libre, o *sermo plebeius* ('discurso plebeo'). Parece que o latín clásico era falado polas clases sociais elevadas, mentres que o *sermo plebeius* era a lingua do pobo, os comerciantes e os soldados. Sen posibilidade de acceder ao status de lingua literaria, o latín vulgar é por nós coñecido sobre todo grazas ós estudos de fonética histórica, ás citas e críticas pronunciadas polos falantes dun latín literario, así como por mor das numerosas inscricións, rexistros, contas e outros textos correntes. Doutra banda, o *Satiricón* de Petronio, unha especie de «novela» escrita probablemente no primeiro século da nosa era, é unha testemuña importante desta diglosia: segundo a súa categoría social, os personaxes exprésanse nunha lingua máis ou menos próxima ao arquetipo clásico.

Entre os textos que censuraron as formas xulgadas decadentes e erróneas, é salientable o *Appendix Probi*, unha especie de compilación de «erros» frecuentes recompilados por un certo Probus que data do século III da nosa era.

### Transformacións en profundidade do sistema morfosintáctico 
#### Sistema nominal 
A caída do /m/ final, consoante que se atopa a miúdo na flexión, crea unha ambigüidade: *Romam* pronúnciase como *Roma*, non se pode saber se o vocábulo está en nominativo , en acusativo ou en ablativo. Así, as linguas románicas teñen que utilizar preposicións para evitar tal ambigüidade. Convén lembrar que se xa, en latín clásico, desde a época imperial, o /m/ ao final de palabra se omitía, *Roma sum* e *Roma(m) eo* non podían ser confundidas: no ablativo (*Roma sum*), o /a/ final é longo e é breve en acusativo. Porén, o latín vulgar non deixa de empregar o sistema vocálico baseado na cantidade polo que ámbalas formas pasan a ser confundidas.

Do mesmo xeito, os adverbios e as preposicións simples son ás veces reforzadas: *diante de*, «antes», xa non basta; fai falta poñer *ab ante de* en vulgar para explicar o francés *avant*, o catalán *abans* e o occitano *avans*, ou ben *in ante de* para o romanés *înainte* etc.; igualmente *avec* provén de *apud hoc*, *dans* de *de intus* etc. O caso límite parece o francés ''aujourd'hui*, noción que se dicía simplemente *hodie* en latín clásico. O composto aglutinado resultante é redundante, posto que significa «no día de hoxe». Certas linguas conservadoras, mentres tanto, mantiveron adverbios e preposicións simples: o galego *con* e o romanés *cu* veñen de *cum*, igualmente que *en* ou *în* (romanés) son herdados de *in*. Vese tamén este fenómeno cos termos simples herdados de *hodie*

Pasou dunha lingua flexional de sintaxe áxil (a orde dos termos non conta moito para o sentido senón principalmente para o estilo e a énfase) a un latín vulgar que empregaba moitas preposicións, nas cales a orde dos termos é fixa: se é posible dicir en latín *Petrus Paulum amat* ou *amat Petrus Paulum* ou *Paulum Petrus amat* ou aínda *amat Paulum Petrus'' para querer dicir que 'Pedro ama a Paulo', isto non é posible nas linguas románicas, que abandonaron máis ou menos rapidamente as declinacións; así, en galego 'Pedro ama a Paula' e 'Paula ama a Pedro' teñen un sentido oposto, só a orde dos vocábulos indica quen é suxeito e quen é obxecto.

O romanés, no entanto, conserva un sistema flexional que exerce con tres casos sincréticos: *caso directo* (nominativo-acusativo), *caso oblicuo* (xenitivo-dativo) e *vocativo*. Estes casos distínguense principalmente cando o nome está marcado polo artigo definido. En caso contrario, teñen tendencia a ser confundidos.

Cómpre salientar que, excluíndo o romanés, os tres xéneros, masculino, feminino e neutro, fican reducidos a dous pola eliminación do neutro; así, o vocábulo latín *folia*, nominativo e acusativo neutro plural de *folium*, «folla», é reinterpretado como un feminino: en francés, baixo a forma *feuille*, en castelán *hoja*, en italiano *foglia*, romanche *föglia*, valón *fouye*, portugués *folha*, occitano *fuèlha* etc., todos femininos. Ademais, as linguas románicas desenvolveron un sistema de artigos determinados, descoñecidos en latín clásico. Así, en galego, *o* e *a* proveñen respectivamente dos pronomes e adxectivos demostrativos *ille* e *illa*; igualmente en italiano para *il* e *a* (así como *o* < *illum*), en francés para *lle* e *a* dos demostrativos *illum* e *illa* respectivamente etc. O romanés distínguese por ser a única lingua románica na cal o artigo vai tras do nome: *om*, «home», *omul*, «o home». Os artigos indeterminados, pola súa banda, proveñen simplemente do numeral *unus*, *una* (e *unum* no neutro), que, en latín, poderían servir con este uso.

Finalmente, o sistema do adxectivo é revisado: mentres que os graos de intensidade eran marcados por sufixos, as linguas románicas non se servían máis que dun adverbio diante do adxectivo simple, xa sexa *magis* (que deu "máis" en galego, *mais* en portugués *més* en catalán, *mai* en occitano e en romanés, *más* en castelán etc.) xa sexa *plus* (*più* en italiano, *plus* en francés e en occitano, *pus* en valón, *plu* en romanche, *chus* no galaico-portugués medieval etc.): Así, para dicir *máis grande* (comparativo de superioridade) en latín clásico era suficiente *grandior*; en catalán fai falta *més gran*, en italiano *più grande* etc. Igualmente, o superlativo absoluto *o máis grande* dicíase *grandissimus* en latín clásico, pero *o mais grande* en portugués e *il più grande* en italiano.

#### Sistema verbal 
As conxugacións latinas modificáronse profundamente, principalmente pola creación de tempos compostos: así o francés ''j'ai chanté* ou castelán *he cantado* veñen dun *habeo cantatu(m)* vulgar, que non existe en latín clásico. O uso de verbos auxiliares *ser* e *haber*, é notable: o latín xa usaba *ser* na súa conxugación, pero non de forma tan sistemática como nas linguas románicas que xeneralizaron o seu uso para crear un xogo completo de formas compostas respondendo ás formas simples. Xeralmente as formas compostas marcan o aspecto finalizado da acción.

Aparece un novo modo, o condicional (testemuñado por primeira vez nunha lingua romance na Secuencia de santa Eulalia / *Séquence de sainte Eulalie*), construído a partir do infinitivo (ás veces modificado) seguido das desinencias de imperfecto: *vivir -ia* dá *viviría* en galego, así *vivrais* en francés, *viuriá* en occitano etc. Do mesmo xeito, o futuro clásico é abandonado por unha formación comparable á do condicional, é dicir, o infinitivo seguido do verbo haber (ou precedido, como no caso sardo): así *cantar habeo* ("eu teño que cantar") dá *cantarei* en galego, *cantarai* en occitano, *je chanterai* en francés etc.

A forma pasiva elimínase a favor dun sistema composto que xa existía en latín (*cantatur*, "é cantado", en latín clásico convértese en *este cantatus*, que en latín clásico significa "foi cantado"). Finalmente, algunhas conxugacións irregulares (como a *volle* en francés "vouloir") son rectificadas, aínda que moitas manteñen o seu carácter irregular nas linguas románicas, e os verbos depoñentes deixan de ser utilizados.

### Léxico do latín vulgar 
O latín vulgar e o latín clásico non difiren só en aspectos fonolóxicos e fonéticos, senón que tamén polo léxico; as linguas románicas, de feito, non usan máis que en proporción variable o vocabulario clásico. A miúdo retéñense termos populares, eliminando os propios da lingua máis culta.

Algunhas palabras latinas desapareceron completamente e foron substituídas polo seu equivalente popular: cabalo, *equus* en latín clásico, pero *caballus* (talvez de orixe celta) en latín vulgar. A palabra atópase en todas as linguas románicas: *cheval* en francés, *caval* en occitano, *cavall* en catalán, *cavallo* en italiano, *tchvå* en való, *chavagl* en romanche etc.

Doutra banda, se certos termos clásicos desapareceron, non sempre foron substituídos necesariamente pola mesma palabra en latín vulgar. O termo culto para "falar" é *loqui* en latín clásico, substituído por:
* *parabolare* (palabra presa da liturxia cristiá e de orixe grega; literalmente "falar con parábolas"): francés *parler*, italiano *parlare*, catalán e occitano *parlar*, galego *parolar* etc. ;
* *fabulare* (literalmente: "fabular") : galego e portugués *falar*, castelán *hablar*, sardo *faedhàre* etc.

Finalmente, algunhas linguas románicas continuaron usando as formas clásicas, mentres outras denominadas menos "conservadoras", servíronse das formas vulgares. O exemplo empregado tradicionalmente é o do verbo "comer":
* latín clásico *edere*: atópase en forma composta e polo tanto menos "nobre" en castelán e portugués *comer* (de *comedere*);
* latín vulgar *manducare* (literalmente "mastigar"): en francés *manger*, occitano *comer*, italiano *mangiare*, catalán *menjar*, ou en romanés *a mânca*, por exemplo.

## Razóns da diversidade das linguas románicas 
400px|miniatura
A evolución fonética natural das linguas, á cal o latín naturalmente non escapou, explica en gran parte as importantes diferenzas entre algunhas linguas románicas. A este proceso tamén se xunta a diversidade léxica do que se denomina *latín vulgar*: o tamaño do Imperio Romano e a ausencia dunha norma literaria e gramatical resultaron nunha lingua vernácula non fixada.

De forma que cada zona do Imperio utilizou un xeito particular do latín vulgar (deberíase de dicir mesmo "dos latíns vulgares"), como se viu máis arriba, preferindo unha lingua un termo para dicir "casa" (latín *casa* en galego, castelán, catalán, italiano, portugués, romanés) e outra lingua preferindo un termo diferente (*mansio* para o mesmo sentido en francés *maison*), por exemplo.

A estas dúas razóns xúntase a presenza de substratos: linguas faladas inicialmente nunha zona e recubertas doutra, non deixando máis que trazos dispersos, tanto no vocabulario como na gramática ou na pronunciación na lingua de chegada. Así, o substrato galo en francés deixa unhas 180 palabras como *braies*, *char* ou *pico* e estaría na orixe do paso do son /u/ (do latín *l**u**na*) a /y/ (de *l**u**ne*).

Naturalmente, a influencia do galo non se limitou só a Francia: o portugués ou os dialectos da Italia do norte, por exemplo, tomaron algúns termos. Igualmente algúns estudosos consideran que un idioma que serviu de substrato para as linguas iberorrománicas foi o vasco, que posiblemente proporcionou o cambio /f/ ao /h/ ao comezo das palabras en castelán e gascón (o latín *farina* converteuse en "harina" en castelán e "haria" en gascón), e palabras como "esquerda" en galego ou "esquerra" en catalán (vasco *ezker*).

Ou mesmo o etrusco para o dialecto italiano da Toscana, que lle debería a súa *gorgia toscana*, é dicir, a pronunciación dos sons /k/ como /h/ (inglés ***h**ome*).

Para recoller os trazos comúns e distintivos ás distintas linguas románicas europeas creouse o *Atlas Lingüístico Románico* (ALiR), que reúne os datos lingüísticos recollidos nos mapas dos diferentes dominios de Romanía.

## Graos de intelixibilidade mutua entre as linguas románicas 
A seguinte táboa ten como obxectivo mostrar as medidas de intelixiblidade mutua entre as linguas románicas actuais. A décimo quinta edición de Ethnologue (2005) o punto de referencia o define nun 85% os valores superiores a este porcentaxe desde o punto de vista da intelixibilidade mutua, podemos falar de variedades lingüísticas ou dialectos, en función das linguas comparadas, mentres que os valores inferiores a este porcentaxe poden causar dificultades na compresión dunha lingua con respecto ao falante doutra estreitamente emparentada.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lingua latina
* Mundo de fala románica
### Bibliografía 
*. Reprint 2003.
*
*Gerhard Ernst et al., eds. *Romanische Sprachgeschichte: Ein internationales Handbuch zur Geschichte der romanischen Sprachen''. 3 vols. Berlín: Mouton de Gruyter, 2003 (vol. 1), 2006 (vol. 2).
*

### Ligazóns externas 
* Orbis Latinus, web sobre linguas romances
* The World of Comparative and Historical Linguistics, Hugh Everard Wilkinson
* Xornal sobre diferentes culturas latinas