Mar Caspio

miniatura|Stenka Razin (Vasily Surikov, 1906)
O **Mar Caspio** é a masa de auga pechada máis grande do mundo, a miúdo descrita como o lago máis grande do mundo ou un mar en toda regra. É unha conca endorreica situada entre Europa e Asia: ao leste do Cáucaso, ao oeste da ampla estepa da Asia Central, ao sur das fértiles chairas do sur de Rusia na Europa Oriental e ao norte da montañosa meseta iraniana da Asia Occidental. 

Ten unha superficie de 371 000 km2 (excluída a lagoa altamente salina de Kara Bogaz Gol, ao leste), unha superficie aproximadamente igual á do Xapón, cun volume de 78 200 km3 con características comúns tanto cos mares como cos lagos. A miúdo é considerado o lago maior  do mundo, aínda que non é de auga doce senón salgada. 

Ten numerosas Illas, a maior das cales é a de Ogurja Ada, que ten 47 quilómetros de lonxitude; cara ao norte a maioría das illas son pequenas e deshabitadas. 

Ten unha salinidade de aproximadamente o 1,2% (12 g/L), ao redor dun terzo da salinidade media da auga do mar. 

Limita ao nordés con Kazakhstán, ao noroeste con Rusia, ao suroeste con Azerbaidján, ao sur con Irán e ao sueste con Turcomenistán.
O mar esténdese 1200 km de norte a sur, cunha anchura media de 320 km. A súa cobertura bruta é de 386 400 km2 e a superficie está a uns 27 m por baixo do nivel do mar. O seu principal caudal de auga doce é o Volga, o río máis longo de Europa, entra polo extremo norte, pouco profundo. Dúas concas profundas forman as súas zonas central e meridional. Estas dan lugar a diferenzas horizontais de temperatura, salinidade e ecoloxía. O fondo mariño do sur alcanza os 1023 m por baixo do nivel do mar, o que constitúe a segunda depresión natural non oceánica máis baixa da Terra despois do lago Baikal (-1180 m). Os relatos escritos dos antigos habitantes da súa costa percibían o mar Caspio como un océano, probablemente debido á súa salinidade e gran tamaño. Cunha superficie de 371 000 km2, o mar Caspio é case cinco veces máis grande que o lago Superior, 82 000 km2. O mar Caspio alberga unha gran variedade de especies e é famoso polas súas industrias do caviar e do petróleo. A contaminación provocada pola industria petroleira e as presas dos ríos que desembocan nel prexudicaron a súa ecoloxía. Prevese que durante o século XXI a profundidade do mar diminuirá entre 9 e 18 m debido ao quecemento global e ao proceso de desertificación, provocando un ecocidio.

Na antigüidade, coñecíase como o *océano Hircaniano* ou tamén *mar Khazar* e *mar Khvalisian*.
## Etimoloxía 
Segundo o historiador grego Estrabón, o nome do **Mar  Caspio** suponse que derivou da palabra sánscrita Kashyap, nome dun antigo sabio indio, tal como cren os hindús.

Entre os gregos e os persas antigos era coñecido como o *océano Hircania*. Para os persas antigos, así como no moderno Irán, é coñecido como o *mar Gilan* (en persa: گیلان). Os indios chamábanlle *Kashyap Sagar*. Nos países de lingua turca coñécese como o *mar Xázaro*. Antigas fontes rusas referíanse como o *mar Khvalyn (Khvalynian)* (Хвалынское море / Хвалисское море) e despois os habitantes de Khwarezm como mar Khvalis. As antigas fontes árabes refírense a el como بحر جیلان *Gilan Bahr*.

O nome do mar deriva da palabra "caspiano" (arameo: Kspy, grego: Kaspioi, persa: کاسپی) nome do xentilicio dun antigo pobo que habitaba ao suroeste do lago, na actual Transcaucasia. O xeógrafo e historiador grego Estrabón escribiu do territorio caspio na Albania caucásica chamada así en honor á tribo caspiana, como tamén o foi co lago; pero que esta xente xa non existe. É máis, as "portas Caspias", nome dunha rexión da Provincia de Teherán en Irán podería indicar que a tribo emigrou ao sur do mar. A cidade iraniana Qazvín comparte a raíz do seu nome co do mar. De feito, o nome tradicional en árabe para o mar é Bahr al-Qazwin (Mar de Qazvin).

A denominación do mar Caspio nas linguas turcas é *Hazar Denz* en turcomán, *Xəzər dənizi* en azerí, e *Hazar Deniz* en turco. En todos estes idiomas, a segunda palabra simplemente significa "mar" e a primeira refírese aos históricos xázaros turcos, que tiveron un extenso imperio ao norte do mar Caspio, entre os séculos VII e X.

## Características 
O mar Caspio é un dos menores mares do mundo. Segundo os científicos, ten características tanto dun lago coma dun mar. Cunha superficie de case 400 mil km², ten 1.200 quiómetros de longo e 450 de largura máximas, representa o máis importante mar interior do mundo. A pesar diso, non ten o estatuto xurídico dun mar. A súa profundidade media é de 180 metros, cunha cota máxima de 1.025 metros, e a súa extensión costeira é de case 7.000&nbsp;km.

O mar Caspio contén unha gran cantidade de esturión, do cal se extraen as ovas para as transformar en caviar. Como consecuencia, a súa pesca excesiva ameaza esa poboación. Recentes investigacións anunciaron a presenza de reservas de petróleo nas profundidades deste mar.

Os ríos Volga e mais Ural desaugan no mar Caspio, que se conecta ao mar de Azov pola canle Volga-Don.

Mais o mar Caspio non recibe soamente auga da cunca do Volga: a contaminación resultante de case a metade da poboación rusa e dun terzo da produción industrial e agrícola das áreas do río Volga explica os elevados niveis de contaminación en case toda a cunca hidrográfica. A falta de preocupación ambiental no período soviético foron un dos factores da degradación do mar Caspio.
### Formación
O mar Caspio é na súa conca sur, do mesmo xeito que o mar Negro, un vestixio do antigo mar Paratethys. O seu leito mariño é, xa que logo, un basalto oceánico estándar e non un corpo de granito continental Calcúlase que ten uns 30 millóns de anos, e quedou encaixonado no Mioceno tardío, fai uns 5,5 millóns de anos, debido ao levantamento tectónico e ao descenso do nivel do mar. O mar Caspio era un lago endorreico relativamente pequeno durante o Plioceno, pero a súa superficie quintuplicouse na época da transición Plioceno-Plistoceno. Durante os períodos climáticos cálidos e secos, o mar sen saída o mar case se secou, depositando sedimentos evaporíticos como a halita que quedaron cubertos por depósitos impulsados ​​polo vento e selaban como sumidoiro de evaporita cando os climas frescos e húmidos enchían a cunca. (No mar Mediterráneo subxacen xacementos evaporíticos comparables.) Debido á afluencia actual de auga doce no norte, a auga do mar Caspio é case doce nas súas porcións setentrionais, volvéndose máis salobre cara ao sur. É máis salina na beira iraniana, onde a conca de captación achega pouco caudal. Actualmente, a salinidade media do Caspio é un terzo da dos océanos da Terra. O Garabogazköl que se secou cando se bloqueou o fluxo de auga desde o Caspio principal na década de 1980, pero que se restableceu desde entón, supera de forma rutineira a salinidade oceánica nun factor de 10.
### Xeografía
miniatura|upright|Zona ao redor do mar Caspio. A zona amarela indica a área (aproximada) de drenaxe O mar Caspio é a maior masa de auga interior do mundo por superficie e representa entre o 40 e o 44% do total das augas lacustres do planeta, e ocupa unha superficie maior que Alemaña. As costas do Caspio son compartidas por Azerbaidján, Irán, Kazakhstán, Rusia e Turkmenistán. O Caspio divídese en tres rexións físicas distintas: o Caspio setentrional, o Caspio medio e o Caspio meridional.. O límite norte-medio é o limiar de Mangyshlak e atravesa a Illa de Chechena e o cabo Tiub-Karagan. O límite medio-sur é o limiar de Apsheron, un limiar de orixe tectónica entre o continente eurasiático e un remanente oceánico, que atravesa a illa de Zhiloi e o cabo Kuuli. A baía de Garabogazköl é a entrada salina oriental do Caspio, que forma parte de Turkmenistán e en ocasións foi un lago por dereito propio debido ao istmo que a separa do Caspio.

As diferenzas entre as tres rexións son dramáticas. O Caspio setentrional só inclúe a plataforma do Caspio, e é moi pouco profundo; representa menos do 1% do volume total da auga, cunha profundidade media de só 5 a 6 m. O mar descende notablemente cara ao Caspio Medio, onde a profundidade media é de 190 m.

Máis de 130 ríos desembocan no Caspio, sendo o río Volga o máis caudaloso destes. Un segundo afluente, o río Ural, flúe desde o norte, e o Kura desde o oeste. No pasado, o Amu Daria (O Oxus grego) da Asia Central, no leste, cambiaba a miúdo de curso para desembocar no Caspio a través dun leito hoxe desecado chamado río Uzboy, do mesmo xeito que o Sir Daria, máis ao norte. O Caspio ten varias illas pequenas, situadas principalmente no norte, cunha superficie colectiva de aproximadamente 2000 km². Xunto ao Caspio setentrional atópase a Depresión do Caspio, unha rexión que esta a 27 m por baixo do nivel do mar. As estepas da Asia Central esténdense pola costa nordés, mentres que as montañas do Gran Cáucaso abrazan a beira occidental. Os biomas do norte e do leste caracterízanse por desertos continentais fríos. Pola contra, o clima do suroeste e o sur adoita ser cálido, con elevacións desiguais debidas a unha mestura de terras altas e cordilleiras; os drásticos cambios climáticos no Caspio deron lugar a unha gran biodiversidade na rexión.

O último ciclo a curto prazo do nivel do mar comezou cun descenso do nivel do mar de 3 m desde 1929 até 1977, seguido dun ascenso de 3 m desde 1977 até 1995. Desde entón producíronse oscilacións menores.

Un estudo da Academia das Ciencias de Azerbaidján estimou que o nivel do mar descendía máis de seis centímetros ao ano debido ao aumento da evaporación polo aumento das temperaturas causado polo cambio climático.

A magnitude da actividade de extracción e transporte de combustibles fósiles no Caspio tamén supón un risco para o medio ambiente. A illa de Vulf, fronte a Bakú, por exemplo, sufriu danos ecolóxicos como consecuencia da industria petroquímica, o que reduciu considerablemente o número de especies de aves mariñas da zona. Os oleodutos e gasodutos existentes e previstos baixo o mar aumentan aínda máis a ameaza potencial para o medio ambiente.

Pensase que a elevada concentración de volcáns de lodo baixo o mar Caspio foi a causa dun incendio que se declarou a 75 quilómetros de Bakú o 5 de xullo de 2021. A compañía petroleira estatal de Azerbaidján SOCAR declarou que a información preliminar indicaba que se trataba dun volcán de lodo que guindou tanto lodo como gas inflamable.

Calcúlase que durante o século XXI o nivel da auga do mar Caspio diminuirá entre 9 e 18 m debido á aceleración da evaporación polo quecemento global e o proceso de desertificación, provocando un ecocidio.

O 23 de outubro de 2021, o presidente de Kazakhstán Kassym-Jomart Tokayev asinou o protocolo para a protección do mar Caspio contra a contaminación de orixe terrestre co fin de garantir unha mellor protección da biodiversidade do mar Caspio.
## Flora e fauna 
### Flora
[miniatura|upright|Os [Bosque mixto hircano do Caspio|bosques mixtos caspio-hircánicos do norte de Irán mantéñense grazas á humidade captada do mar Caspio pola cordilleira de Alborz.]]

O aumento do nivel do mar Caspio entre 1995 e 1996 reduciu o número de hábitats para especies raras de vexetación acuática. Isto atribuíuse a unha falta xeral de material de sementeira nas lagoas costeiras e masas de auga de nova formación.

Moitas especies de plantas raras e endémicas de Rusia están asociadas ás zonas intermareais do delta do Volga e aos bosques ribeiregos do delta do río Samur. O litoral tamén é un refuxio único para as plantas adaptadas ás areas soltas dos desertos da Asia Central. Os principais factores que limitan o éxito do establecemento de especies vexetais son os desequilibrios hidrolóxicos nos deltas circundantes, a contaminación das augas e as diversas actividades de recuperación de terras. O cambio do nivel da auga no mar Caspio é unha razón indirecta para que as plantas non se establezan.

Estas afectan as plantas acuáticas do delta do Volga, como a *Aldrovanda vesiculosa* e a autóctona *Nelumbo caspica*. No delta do río Samur atópanse unhas 11 especies de plantas, entre elas os singulares bosques de liana que datan do período Terciario.

Desde 2019 a UNESCO admitiu os exuberantes bosques hircanianos de Mazandarán, Irán como Patrimonio da Humanidade baixo a categoría (ix).
### Fauna
[miniatura|upright|A maioría dos [cágados (*Benthophilus*) só se atopan na conca do mar Caspio. e álcidos, probablemente araos de Brünnich, pode representar en cambio ao famoso esturión beluga debido ao seu tamaño (430&nbsp;cm de lonxitude). Estes petróglifos poden suxerir a posible presenza de faunas oceánicas no mar Caspio, presumiblemente até o Cuaternario ou mesmo o último período glacial ou a antigüidade, debido á afluencia mariña histórica entre o actual mar Caspio e o océano Ártico ou o mar do Norte, ou o mar Negro. Isto vese corroborado pola existencia de especies oceánicas endémicas actuais, como o berberberecho azul ou da lagoa, cuxo orixe xenético se identificou nas rexións dos mares Caspio e Negro.

A conca do mar (incluídas as augas asociadas, como os ríos) inclúe 160 especies e subespecies de peixes nativos en máis de 60 xéneros. Ao redor do 62 % das especies e subespecies son endémicas, do mesmo xeito que 4 ou 6 xéneros (dependendo do tratamento taxonómico). O lago propiamente dito ten 115 especies autóctonas, incluídas 73 endémicas (63,5 %). Nos últimos anos, a sobrepesca ameazou a poboación de esturións até tal punto que os ecoloxistas avogan por prohibir completamente a pesca de esturións ata que se recupere a poboación. O alto prezo do caviar de esturión, máis de 1500 manats acerbaixanos. A recolección de caviar pon aínda máis en perigo as poboacións de peixes, xa que se centra nas femias reprodutoras.

[miniatura|upright|Ilustración de dúas [tigres do Caspio, extintos na rexión desde a década de 1970.]]
Entre os réptiles autóctonos da rexión atópanse a tartaruga de patas espiñentas (“'Testudo graeca buxtoni”') e a tartaruga de Horsfield.
*O guepardo asiático adoitaba habitar no Transcaucaso e Asia Central, pero hoxe en día atópase restrinxido a Irán.
O león asiático adoitaba habitar no Transcaucaso, Irán e, posiblemente, na parte sur do Turquestán.

O mar Caspio quedou sen saída ao mar fai 5,5 millóns de anos debido á elevación tectónica e unha caída do nivel do mar. Durante os períodos climáticos cálidos e secos, chegou a case a secarse, depositando no chan sedimentos evaporíticos como a halita. Debido á actual afluencia de auga doce, o mar Caspio é un lago de auga doce no norte. Ten un índice de salinidade maior na costa de Irán, onde a conca hidrográfica ten pouco caudal. Actualmente a salinidade media do mar Caspio é unha terceira parte da media dos océanos da Terra. No golfo de Kara Bogaz Gol, o cal se secou temporalmente na década de 1980 aínda que desde entón foise recuperando, multiplica por dez a salinidade oceánica. Os antigos gregos centráronse na civilización da beira sur, á que chamaron mar de (H)yr(c/k)ania. (, con fontes que sinalan que esta última palabra evolucionou ata a actual Thelessa: (grego antigo tardio θάλασσα.)

### Límite máximo chinés
Máis tarde, na dinastía Tang (618-907), este mar foi o límite occidental do Imperio chinés.

### Combustible fósil
A zona é rica en combustibles fósiles. Xa no século X escavábanse pozos petrolíferos na rexión para obter petróleo "para o seu uso na vida cotiá, tanto con fins medicinais como para a calefacción e a iluminación dos fogares". No século XVI, os europeos xa coñecían os ricos xacementos de petróleo e gas da zona. Os comerciantes ingleses Thomas Bannister e Jeffrey Duckett describiron os arredores de Bakú como "algo estraño de contemplar, xa que da terra sae unha marabillosa cantidade de petróleo, que serve a todo o país para queimar nas súas casas. Este aceite é negro e chámase nafta. Tamén hai na cidade de Bakú outra clase de aceite que é branco e moi precioso [é dicir, petróleo]."

Hoxe abundan as plataformas petrolíferas e de gas nos bordos do mar.

### Estudos de xeografía, xeoloxía e navegación
Durante o reinado de Pedro I o Grande, Fedor I. Soimonov foi un explorador pioneiro do mar. Foi un hidrógrafo que cartografou e ampliou enormemente o coñecemento do mar. Debuxou un conxunto de catro mapas e escribiu *Piloto do mar Caspio*, o primeiro informe extenso e os primeiros mapas modernos. Estes foron publicados en 1720 pola Academia Rusa das Ciencias.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 

* Gurbanov, Turab. ''Le pétrole de la Caspienne et la politique extérieure de l'Azerbaïdjan: tomo 1- Questions économiques et juridiques'', l'Harmattan, 2007, 304 páxinas.
* Gurbanov, Turab. ''Le pétrole de la Caspienne et la politique extérieure de l'Azerbaïdjan: tomo 2- Questions géopolitiques'', l'Harmattan, 2007, 297 páxinas.
* 

### Outros artigos
* Ekranoplano
* Mar de Aral
### Ligazóns externas 
* Datos detallados
* Caspian Environment Programme 
* Framework Convention for the Protection of the Marine Environment of the Caspian Sea (2003)