open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Médico de cabeceira

[miniatura| [Francisco Vallés (Divino Vallés) médico persoal de Filipe II.]]

A expresión **médico de cabeceira** ou **médico de familia** fai referencia ao exercicio da medicina na atención primaria. É un profesional sanitario que exerce nun centro de saúde ou nun consultorio; sendo o médico máis próximo a unha determinada poboación e, en moitas ocasións, o único facultativo dispoñíbel para os seus habitantes.
Segundo a WONCA, o médico xeral/de familia é o "médico que ofrece ós individuos e familias atención sanitaria persoal, primaria, continua e integral".

## Valores e misión 
[miniatura| [Edward Jenner médico rural inglés descubridor da vacina contra as vexigas ou antivariólica.]]
A actividade sanitaria busca alongar a vida, evitar o sufrimento e axudar a morrer con dignidade.

### Valores xerais da atención clínica 
# A dignidade no trato co paciente e os seus familiares 
# A cortesía e empatía na entrevista clínica 
# A calidade científica, técnica e humana 
# O compromiso de seguimento da dor e do sufrimento 
# O mantemento e a mellora de habilidades, coñecementos e actitudes dos profesionais 
# O uso adecuado dos recursos. 
Con iso lógrase unha atención clínica efectiva que facilita unha política sanitaria de prestación de servizos segundo necesidades de pacientes e poboacións.

## Notas
Queimadura

Unha **queimadura** é un tipo de lesión da pel causada por diversos axentes, como a calor, o frío, a electricidade, os químicos, a fricción e a radiación. A maioría das queimaduras son debidas a lapas, líquidos quentes, superficies quentes e outras fontes de altas temperaturas

As queimaduras son polo xeral previbles. O tratamento inmediato como medida de primeiros auxilios para as queimaduras leves consiste en facer correr auga a temperatura ambiente sobre a área afectada, para tratar de normalizar a temperatura dos tecidos queimados e eliminar contaminantes. É preferible que a auga bañe a parte afectada en lugar de facer inmersión, sempre coidando non utilizar auga fría debido á posibilidade de xerar unha reacción térmica que separará os estratos superiores da pel, dificultando a súa curación.

## Notas
Conxelación

A **conxelación** de  obxectos como forma de conservación que baséase na solidificación da auga contida nestes. Por iso, un dos factores a ter en conta no proceso de conxelación é o contido de auga do produto.
En función da cantidade de auga tense a calor latente de conxelación.
A calor latente da auga é a cantidade de calor precisa para transformar 1 kg de líquido en xeo, sen cambio de temperatura, neste caso é de 80 kcal/kg.
Outros factores son a temperatura da xanela inicial e final do produto pois son determinantes na cantidade de calor que se debe extraer do produto.
A conxelación  defínese  como a aplicación intensa de frío capaz de deter os procesos bacteriolóxicos e encimáticos que alteran os alimentos.

## Tipos de conxelación 
[miniatura|250x250px|[Pizza conxelada.]]
* Por aire: unha corrente de aire frío extrae a calor do produto ata que se consegue a temperatura final.
* Por contacto: unha superficie fría en contacto co produto que extrae a calor.
* Crioxénico: empréganse fluídos crioxénicos, nitróxeno ou dióxido de carbono, que substitúen ó aire frío para conseguir o efecto conxelador.

## Efectos da conxelación 
Aproximadamente o 80 % do peso total dun animal e mesmo máis dunha planta corresponde á auga. A auga é o compoñente maioritario dos alimentos que derivan de animais e plantas.

Ó conxelar un alimento, a auga transfórmase en xeo e prodúcese un efecto de desecamento.
Medicina paliativa

**Medicamento paliativo** é a especialidade médica que centra a súa atención nos doentes terminais, é dicir, aqueles cuxa expectativa de vida é relativamente curta por dunha doenza que non responde os tratamentos curativos.

Está enfocada en lograr a máxima calidade de vida e actividade nos pacientes terminais, sen tentar acurtar nin alongar a vida, procurando o alivio da dor e outros síntomas estresantes. Ademais, integra os aspectos psicolóxicos e espirituais na aplicación dos coidados, considerando activamente á familia do paciente, tanto durante o proceso como no dó.

Os **coidados paliativos** inclúen non só os tratamentos médicos e farmacolóxicos que se dan ós pacientes terminais, senón que tamén todas as atencións do equipo interdisciplinario: psicolóxicas, de enfermaría, sociais, de terapia ocupacional e pastorais. Os coidados paliativos non adiantan nin atrasan a morte, senón que constitúen un verdadeiro sistema de apoio e soporte integral para o paciente e a súa familia.

## Notas
Órgano artificial

miniatura|Un oído artificial

Un **órgano artificial** é un trebello artificial que se implanta ou integra nun ser humano para substituír o órgano dunha persoa, co obxectivo de restaurar unha función específica ou un grupo de funcións relacionadas, co que o paciente pode regresar a unha vida tan normal como sexa posible. A función de substitución non necesariamente ten que estar relacionada co apoio vital.

Esta definición implica o feito de que o dispositivo non debe estar continuamente conectados a unha fonte de enerxía estacionaria, ou doutros recursos fixos, como os filtros ou as unidades de procesamento químico. Así, unha máquina de diálise, aínda que é un dispositivo de soporte vital moi exitoso e importante que substitúe por completo as funcións dun ril, non é un órgano artificial.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
*
Exame médico

miniatura|Exploración física dun paciente.

O **exame médico**, **exploración física** ou **exame clínico** é o conxunto de manobras que realiza un médico para obter información sobre o estado de saúde dunha persoa. A ciencia encargada do seu estudo denomínase Semioloxía clínica. A exploración clínica realízaa o médico ó paciente, despois dunha correcta anamnese na entrevista clínica, para obter unha serie de datos obxectivos ou signos clínicos que estean relacionados cos síntomas que refire o paciente. A información conseguida mediante a anamnese e a exploración física rexístrase na historia clínica, e é a base dun xuízo clínico inicial a partir do cal se solicitan ou non determinadas exploracións complementarias, que confirmen o diagnóstico médico dunha síndrome ou doenza.

En moitas ocasións unha correcta exploración clínica, acompañada dunha boa anamnese, axuda a estabelecer un diagnóstico sen necesidade da realización de probas clínicas ou exploracións complementarias máis complexas e custosas. Ademais, a exploración física establece un contacto físico estreito entre o médico e o paciente, conseguindo así confianza na relación médico-paciente.

## Notas
Endoscopia

dereita|miniatura|300x300px|Laparoscopia.

A **endoscopia** é unha técnica diagnóstica da medicina, que consiste na introdución dunha cámara ou lente dentro dun tubo ou endoscopio a través dun orificio natural, unha incisión cirúrxica ou unha lesión para a visualización dun órgano oco ou cavidade corporal.

O endoscopio é un instrumento (produto sanitario) en forma de tubo, que pode ser ríxido ou semiflexible, e que contén unha luz e unha óptica que permiten a visualización do interior dun órgano oco ou dunha cavidade corporal.

O estudo de endoscopia divídese a grandes liñas en catro grupos:
# Panendoscopia ou endoscopia alta.
# Endoscopia baixa.
# Esofago-duodenoscopia ou revisión completa do tubo dixestivo.
# Colanxiopancreatografía endoscópica ou **CPRE**.
A endoscopia ademais de ser un procedemento diagnóstico minimamente invasivo, tamén pode realizar manobras terapéuticas como unha colecistectomía laparoscópica ou a toma de biopsias.

## Notas
Revisión oftalmolóxica

[miniatura|250px|[Test de Snellen.]]
Unha **revisión oftalmolóxica** é unha serie das probas levadas a cabo por un oftalmólogo (doutor médico), optometrista, ou ortopedista, que avalía a visión e a habilidade para enfocar e discernir obxectos, así como outras probas e exames que implican ós ollos. Os profesionais do coidado da saúde a miúdo recomendan que todas as persoas fagan unha revisión periódica e minuciosa como parte do coidado primario rutineiro, especialmente polo feito de que moitas doenzas de ollo son  asimtomáticas.

Os exames dos ollos poden detectar doenzas potenciais do ollo como a cegueira, manifestacións oculares dunha doenza sistémica ou sinais de tumores ou outras anomalías do cerebro.

O exame do ollo consiste nun exame externo, seguido de probas específicas da acuidade visual, a función das pupilas, mobilidade muscular, presión intraocular e unha oftalmoscopia a través da dilatación das pupilas.
Presión arterial

miniatura|Un médico mide a presión arterial.
miniatura|O esfigmomanómetro mide a presión arterial do sangue.
A **presión (ou tensión) arterial** (PA) é a presión exercida pola circulación do sangue nas paredes dos vasos sanguíneos, e é un dos principais sinais vitais. En cada latexo do corazón, a PA varía entre un máximo (presión sistólica) e un mínimo (presión diastólica) de presión. A PA media diminúe a medida que a circulación vai dende o corazón para as arterias, e ten a súa maior diminución nas pequenas arterias e arteriolas, e segue a diminuír a medida que o sangue se move a través dos vasos capilares e volve ó corazón polas veas. É un dos signos vitais, xunto coa frecuencia respiratoria, a frecuencia cardíaca, a oxixenación e a temperatura corporal. A presión arterial dun adulto en repouso é de arredor de 120 milímetros de mercurio (16 kPa) sistólicos, e 80 milímetros de mercurio (11 kPa) diastólicos, abreviado "120/80&nbsp;mmHg".

O termo de presión arterial, xeralmente, refírese a presión medida no brazo dunha persoa, especialmente na arteria braquial, empregando un esfigmomanómetro. Máis recentemente, empréganse outros métodos semiautomáticos por mor do potencial risco de intoxicación por mercurio, aínda que o custo e a facilidade de uso tamén influíron nesta tendencia. As alternativas anteriores ó esfigmomanómetro eran pouco exactas, pero os dispositivos modernos teñen un grao de exactitude semellante ós de mercurio.

A presión do sangue está influída polo gasto cardíaco, a resistencia vascular e a rixidez arterial e varía dependendo da situación, do estado emocional, a actividade e os estado de saúde ou enfermidade. A curto prazo é regulada por barorreceptores que actúan a través do cerebro para influír nos sistemas nervioso e endócrino.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
### Outros artigos
*Hipertensión arterial
*Hipotensión
Radioloxía

miniatura|Exame dunha radiografía
A **radioloxía** é a especialidade médica que se ocupa de xerar imaxes do interior do corpo mediante diferentes axentes físicos (raios X, ultrasóns, campos magnéticos, entre outros) e de empregar estas imaxes para o diagnóstico e, en menor medida, para o prognóstico e o tratamento das doenzas. Tamén é chamada xenericamente radiodiagnóstico ou diagnóstico por imaxe.

A radioloxía debe distinguirse da radioterapia, que non emprega imaxes, senón que emprega directamente a radiación ionizante (raios X de maior enerxía que os empregados para diagnóstico, e tamén radiacións doutro tipo) para o tratamento das doenzas (por exemplo, para deter ou frear o crecemento dos tumores que son sensibles á radiación).

## Técnicas máis empregadas 
miniatura|Realización dunha mamografía.
* Radiografía: Irradia os pacientes con raios X e observa os resultados en películas ou outros soportes.
* Mamografía: unha radiografía do Parénquima mamario das mulleres para realizar imaxes.
* Tomografía computadorizada (TC), e antigamente TAC: Bombardea radioactividade con raios X para visualizar as estruturas anatómicas en forma de tallos en planos sucesivos. 
* Anxiografía: Co obxectivo de visualizar o interior dos vasos sanguíneos, engádeselle dentro do corpo un contraste radioopaco, que absorve a radiación X para que sexa visible na radiografía antes de bombardealo cos raios X.
* Densitometría ósea: Tamén emprega a inxección de contraste radioactivo para producir imaxes do tecido óseo. Emprega o isótopo radioactivo gadolinio 132 e os raios X de enerxía dual.
* Imaxe por resonancia magnética: emprega a enerxía radiante para producir imaxes.
* Ecografía ou ultrasonografía: Baséase na emisión de ondas sonoras fóra da banda audible e a captación dos seus ecos para formar a imaxe.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Radioloxía en DMOZ
Lesión cerebral

[miniatura|250px|Radiografía dunha cabeza anos despois dun [traumatismo cranioencefálico, amosando un espazo baleiro onde ocorreu o dano, sinalado cunha frecha.]]
Unha **lesión cerebral** ou **dano cerebral** implica a destrución ou dexeneración de células cerebrais. As lesións cerebrais poden darse por mor de diversos factores internos e externos. O tipo de lesión máis común co que se sofre un maior número de lesións é o traumatismo cranioencefálico (TCE) seguido dun trauma físico ou traumatismo cranial xerado por un axente externo. O termo dano cerebral adquirido (DCA) utilízase adecuadamente neste ámbito para diferenciar as lesións cerebrais que se dan despois do parto, daquelas relacionadas con algunha doenza xenética ou algunha doenza conxénita.

En xeral, cando falamos de dano cerebral referímonos a unha afectación pronunciada producida por un traumatismo, mentres que cando falamos de neurotoxicidade referímonos normalmente a unha afectación neuronal inducida quimicamente.

## Signos e síntomas 
As lesións cerebrais adoitan dar lugar a deficiencias ou discapacidades que poden variar moito en intensidade. En caso de lesións cerebrais graves, a probabilidade de sufrir unha discapacidade en certas áreas é maior, isto inclúe deficiencias neurocognitivas, delirios (para ser específicos, delirios monotemáticos), trastornos da fala e do movemento, e atraso mentais. Tamén poden darse trastornos de personalidade. Os casos máis graves terminan en coma ou mesmo en estado vexetativo persistente. Inclusive un incidente leve pode ter asociadas consecuencias de longa duración ou pode causar síntomas que se manifesten anos máis tarde.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
Canle radicular

Unha **canle radicular** é un espazo anatómico dentro da raíz dun dente. Forma parte dun espazo natural dentro dun dente, e forma parte da polpa dentaria (dentro da parte coronal do dente), a principal canle(s), e máis as pólas anatómicas intricadas que poden conectar a canle da raíz cos canles da superficie.

## Estrutura do dente 
miniatura|Procedemento na canle radicular.
No centro de cada dente hai unha área oca que aloxa tecidos brandos, como o nervio, vasos de sangue e tecido conxuntivo. Esta área oca contén un espazo relativamente ancho no coronal do dente chamada polpa dentaria. Este percorrido de canles polo centro das raíces é semellante á mina dun lapis no interior do mesmo. A polpa nútrese grazas ós vasos de sangue, e os nervios sensoriais levan sinais até o cerebro. Un dente pode ser aliviado da dor se hai  dano irreversíbel na polpa, a través da canle radicular.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
### Ligazóns externas 
* Canle radicular en WebMD
Medicina alternativa

**Medicina alternativa** é toda práctica que afirma ter os efectos curadores da medicina pero que non está apoiada por probas obtidas mediante o método científico, polo que a súa efectividade non foi probada máis aló do efecto placebo. Consiste nun amplo rango de prácticas, produtos e «terapias». Nesta denominación inclúense prácticas pseudomédicas novas e tradicionais como homeopatía, naturopatía, quiropraxia, curación enerxética, ozonoterapia, radiestesia, varias formas de acupuntura, medicina tradicional chinesa, medicina ayurvédica, curación divina, xunto a outros tratamentos que non son parte da medicina científica.[miniatura|200x200px|Unha tenda de produtos [Homeopatía|homeopáticos pode parecer como unha farmacia de menciñas científicas. A diferenza non está na súa aparencia, senón no seu fundamento e eficacia.|esquerda]]A **medicina complementaria** é a medicina alternativa empregada xunto coa medicina baseada en feitos baixo a crenza, non probada por métodos científicos, que "complementa" o tratamento. **MAC** (ou CAM en inglés) é a abreviación para **medicina alternativa e complementaria.** A medicina integrativa é a combinación de prácticas e métodos da medicina alternativa coa medicina científica.

Aínda que a idea popular é que estas técnicas son máis inocuas que as da medicina convencional, poden presentar diversos riscos para a saúde, como a inxestión de substancias que poden orixinar interaccións e mesmo toxicidade, manipulacións sobre o corpo que poden causar lesións, non acudir a un médico titulado, ou o atraso en empezar o tratamento convencional adecuado ou o seu abandono. Un exemplo son os movementos antivacinas, que en decembro de 2014 provocaron o inicio dun virulento gromo de xarampón en Disneylandia (Estados Unidos) e a morte dun neno enfermo de difteria en Cataluña (España), en xuño de 2015.miniatura|A comunidade científica é crítica coa medicina alternativa por realizar afirmacións desacreditadas ou non comprobadas. Na foto: Produto milagre.|centro
## Notas
Odontalxia

A **odontoloxia**, coñecida popularmente como **dor de dentes**, é unha dor, moitas veces nerviosa, causada por calquera condición nun dente ou arredor deles.

## Causas 
* **Etioloxía dental**, na maioría dos casos, os males do dente son causados por problemas nos dentes ou a mandíbula, tales como:
**Carie dental, a carie dental é a causa máis común, causada polo consumo de alimentos graxos e doces que corroe a dentina e a capa protectora do dente (o esmalte). Esta corrosión ocorre a partir de bacterias que están presentes nos dentes que rompen os azucres refinados nos alimentos e, a continuación, excretada en forma de ácidos, causando unha cavidade, infección e, finalmente, a dor de dentes.
** Pulpite, unha inflamación da polpa dental. Isto pode ser reversible ou irreversible. Unha pulpite irreversible pode ser identificada pola sensibilidade e a dor que dura máis de quince segundos, a pesar dunha excepción a esta pode existir se o dente foi recentemente operado. O dente afectado por pulpite irreversible vai ter un tratamento de canle radicular ou a extracción dos dentes. 
** Unha condición especial é a baroodontalxia, unha dor dental causada por alteracións na presión barométrica, sobre os dentes asintomática, pero por outra banda enfermos.
** Absceso periapical, xeralmente como a evolución dunha pulpite e pode evolucionar para unha fístula dental.
** Periodontite.
** As moas de xuízo, xeralmente, á súa saída, o que provoca un pericoronite.
** Dente roto.
** Alveolite seca, que é unha situación que pode presentar-se tras a extracción dun ou máis dentes (as moas do xuízo e especialmente mandibulares).
** Axuste de aparellos dentais.

## Notas
Sociedade civil

O termo **sociedade civil**, como concepto da ciencia social, designa á diversidade de persoas que, con categoría de cidadáns e xeralmente de maneira colectiva, actúan para tomar decisións no ámbito público que consideran a todo individuo que se acha fóra das estruturas gobernamentais.

A sociedade civil concíbese como o espazo de vida social organizada que é voluntariamente autoxenerada, independente, autónoma do estado e limitada por unha orde legal ou xogo de regras compartidas. Involucra a cidadáns actuando colectivamente nunha esfera pública para expresar os seus intereses, paixóns e ideas, intercambiar información alcanzando obxectivos comúns.

A sociedade civil é un universo que abarca a todos os individuos como iguais. A sociedade civil adquire unha importancia posterior en todos os beneficios que pode achegar á comunidade de individuos como o é na xeración de empregos, no fomento da conciencia crítica e na procura de equilibrio dos poderes.

## Exemplos de institucións da sociedade civil 
* organizacións non gobernamentais (ONG) 
* organizacións non lucrativas (ONL)
* asociacións de cidadáns
* clubs sociais
* grupos relixiosos
* sindicatos
* colexios profesionais
* barrio e organizacións barriais
* think tanks

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* capital social (socioloxía)
* economía social
* economía constitucional
Consorcio

**Consorcio** é un termo que admite varias definicións. Por unha banda, un *consorcio* é unha asociación económica na que unha serie de empresas buscan desenvolver unha actividade conxunta mediante a creación dunha nova sociedade. Xeralmente dáse cando nun mercado con barreiras de entrada varias empresas deciden formar unha única entidade co fin de elevar o seu poder monopolista.

Tamén se denomina **consorcio **ao acordo polo cal os accionistas de empresas independentes acceden a entregar o control das súas accións a cambio de certificados de consorcio que lles dan dereito de participar nas ganancias comúns de devandito *consorcio.* Os participantes no consorcio denomínanse concordados. Uns exemplos de consorcios son o W3C, Airbus (ao momento de crearse en 1970) e en certa forma o European Southern Observatory (ESO).

Por outra banda, en Dereito administrativo un **consorcio** é unha organización de dereito público entre unha ou máis entidades públicas -Administración- e un ou máis suxeitos ou organizacións de Dereito Privado.

Un **consorcio** tamén se define como a asociación dos individuos e/ou persoas xurídicas nun grupo, patrocinado por unha empresa administradora, co fin de proporcionar aos seus membros a adquisición de bens a través do autofinanciamento. Para as persoas o obxectivo é conseguir un ben administradas por unha institución que se encarga dos sorteos coa posibilidade de destinar libremente eses aforros, para calquera obxectivo, segundo os distintos proxectos das persoas.

## Historia 
Os consorcios xurdiron como modalidade de asociación económica no Brasil na década dos sesenta do século XX e modernizáronse e transformáronse co paso do tempo. Unha achega fundamental neste sentido foi a fundación ABAC (Asoaciación Brasileira de Administradoras de Consorcios). Aínda que estudosos do tema como Mazzuchini (2005, p.&nbsp;13) atopa antecedentes no Brasil en 1900 co chamado «Club de Mercadorías», regularizado máis tarde en 1917 e melloras en 1950 con inmigrantes xaponeses.

## Consorcios de avaliación 
Existen puntos importantes da avaliación en diferentes contratos existentes:
* Os administradores están obrigados polo Banco Central para iniciar o grupo cando se supera o 70% das persoas;
* Os xerentes deben soportar as perdas se hai contemplacións cando se soubo que non había suficiente diñeiro no banco para estes grupos;
* O consorcio ten dereito a cambiar o valor da propiedade que desexa en calquera momento antes da súa contemplación.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Asociación económica
* Conglomerado empresarial
* Holding
* Trust
* Cártel
Internado

[miniatura|dereita|250px|Internado privado Hermann-Lietz-Schule no [castelo Bieberstein.]]
Un **internado** é un colexio onde algúns ou todos os *pupilos* —termo que se emprega para designar a quen asisten aos internados—non só estudan, senón que tamén viven alí durante o período escolar. De feito, o termo internado refírese ao estado das persoas cando están a vivir nun lugar.

Moitas escolas privadas son internados nos países da Mancomunidade imperial británica e os Estados Unidos de América. Os pupilos viven case toda a súa infancia e adolescencia lonxe do seu pais, a pesar de que teñen a posibilidade de volver á súa casa durante os días festivos e vacacións, ou cunha autorización especial concedida polos directivos do colexio.

Tamén son denominados como internados aquelas institucións onde nenos e nenas de sectores rurais acoden para recibir alimentación e vivenda mentres realizan os seus estudos. Nalgúns casos a escola e o internado conforman parte dunha mesma institución e edificio, noutros casos estes son separados.

## Financiamento 
Existen diferentes fontes de financiamento nos diversos internados. Diferéncianse segundo se rexan por un método didáctico concreto (Steiner, Montessori, Summerhill, Sudbury), unha relixión determinada, ou ben unha institución privada.

Ademais existen tamén internados públicos.

## Notas
Fame (sociedade)

A **fame negra** ou **gran fame** é unha situación que se dá cando un país ou zona xeográfica non posúe suficientes alimentos e recursos para prover de alimentos á poboación, elevando a taxa de mortalidade debido á fame e á desnutrición.

Segundo o *Proxecto Fame* das Nacións Unidas, ao redor de 24 000 persoas morren cada día de fame ou de causas relacionadas coa fame. Tendo en conta que o total de mortes diarias por calquera causa é de aproximadamente 150 000 persoas, as mortes por fame alcanzan o 16 % do total. Un 75 % dos falecidos son nenos menores de cinco meses. O Instituto de desenvolvemento e política alimentaria afirma que a fame negra e as guerras causan só un 10 % das mortes por fame. A maioría das mortes por fame débense a desnutrición crónica. As familias non conseguen suficientes alimentos debido a diferentes causas, como pobreza, guerras ou catástrofes naturais. A Organización das Nacións Unidas para a Alimentación e a Agricultura (FAO) estima que entre 2011 e 2013 a fame crónica afectou a 842 millóns de persoas no mundo.

En Europa houbo un longo período de fames negras a principios do século XVII. Naquela época as cidades estaban a crecer con rapidez e, nos anos de malas colleitas, os habitantes dos núcleos urbanos con maior poder adquisitivo, podían comprar alimentos mentres gran parte da poboación, entre ela os propios agricultores, non podían.

## Organizacións de loita contra a fame negra 
* FAO
* ONGs

## Notas
Criminoloxía

[miniatura|Castigo a mulleres en [República Popular da China|China, 1875.]]
A **criminoloxía** é unha disciplina empírica trans e multidisciplinaria que ten como obxecto de estudo ao criminal, con relación ao crime mesmo, sen deixar de lado totalmente á vítima, a cal será en todo caso obxecto de estudo da victimoloxía, co obxectivo de entender o criminal mesmo e as súas distintas motivacións que o levaron a cometer determinados crimes. O seu obxecto é o estudo da conduta desviada que implica o delito ou criminalidade, así como o proceso de definición e sanción da conduta desviada.

Basea os seus fundamentos en coñecementos diversos de disciplinas e ciencias tales como o son a socioloxía, psicoloxía, medicamento, antropoloxía, matemática, física e química, apoiándose de maneira indirecta do dereito penal e doutras ciencias de carácter penal ou forense.  As áreas de investigación criminolóxicas inclúen o *iter criminis*, a incidencia e as formas ou mecanismos dos crimes, así como as súas causas e algunhas consecuencias.

O nome desta ciencia foi utilizado por primeira vez polo antropólogo francés Paul Topinard. Así mesmo en 1885, o profesor italiano de dereito Raffaele Garófalo acuñou este termo de maneira formal. Moi ligados á criminoloxía atópanse os logros e teorías de Cesare Lombroso, a quen se lle considera o pai da criminoloxía, xa que nos seus estudos acerca da antropoloxía criminal, cimentou bases e teorías que até os nosos días perduran, xa sexa como antecedentes ou como directrices mesmas da ciencia.

A pesar de ser unha ciencia de relativa recente creación e ser cuestionada en canto á súa vinculación e dependencia para co dereito penal, a *criminoloxía* alcanzou un carácter de ciencia autónomo, ao ser partícipe da utilización do método científico para a formulación das distintas teorías que a compoñen. A criminoloxía estuda no ser criminal os distintos aspectos que compoñen a saúde integral, é dicir o composto bio-psico-social, para así poder chegar a conclusións sobre a fonte do actuar criminal.

Lembremos, aínda que algúns termos ou conceptos son parecidos, non é o mesmo falar de criminal no sentido propio da criminoloxía, que falar dun delincuente no sentido propio do Dereito Penal.  As connotacións aínda que similares no xeral, son moi distintas no fondo de cada concepto. É dicir, o criminal o é pola materia do seu acto, xa sexa que este acto se atope tipificado ou non nalgunha lei. E doutra banda o delincuente o é por realizar un acto tipificado por lexislación penal, xa sexa que o seu acto sexa un crime en sentido humano ou non. A disciplina que transfire os resultados obtidos polas investigacións criminolóxicas ao sistema de Dereito penal é a política criminal.

## Notas 
## Véxase tamén
Socialización

miniatura|320x320px|O proceso de socialización dáse en interacción con axentes significativos.
A **socialización** é o proceso mediante o cal o ser humano aprende, no transcurso da súa vida, os elementos socioculturais do seu medio ambiente e intégraos á estrutura da súa personalidade baixo a influencia de experiencias e de axentes sociais.

A socialización é factible grazas aos axentes sociais, que se poden identificar como a familia, a escola, os iguais e os medios de comunicación. Ademais, son as institucións e individuos representativos con capacidade para transmitir e impoñer os elementos culturais apropiados. Os axentes sociais máis representativos son a familia, porque posúe un rol primordial xa que é o primeiro nivel social ao que temos acceso e a escola, que é transmisora de coñecementos e de valores. Tamén na socialización unha persoa interioriza a súa cultura dunha sociedade determinada. Existen distintos axentes socializadores: a familia, a escola, os grupos de pares, o traballo e os grupos. Segundo Milazzo (1999), a socialización pódese describir desde dous puntos de vista: obxectivamente; a partir do influxo que a sociedade exerce no individuo; en canto proceso que moldea ao suxeito e adáptao ás condicións dunha sociedade determinada, e subxectivamente; a partir da resposta ou reacción do individuo á sociedade. Manifesta ademais que a socialización é vista polos sociólogos como o proceso mediante o cal se inculca a cultura aos membros da sociedade, a través del, a cultura vaise transmitindo de xeración en xeración, os individuos aprenden coñecementos específicos, desenvolven as súas potencialidades e habilidades necesarias para a participación adecuada na vida social e adáptanse ás formas de comportamento organizado característico da súa sociedade.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Tipos de socialización
* Os medios de comunicación e o proceso de aprendizaxe, José Vicente Mestre Chust.
* A socialización como elemento fundamental na vida , Natalia Calderón Astorga.
Etiqueta (código)

miniatura|En *Compañía impactada por unha muller que toca a campá* (1805) James Gillray caricaturizou "Unha viúva e os seus pretendentes, que parece que esqueceron os seus modais na intensidade da súa admiración."
**Etiqueta**  é un código de conduta que delimita as expectativas para o comportamento social de acordo coas normas contemporáneas convencionais dentro dunha sociedade, a clase social ou grupo.

Étiquette é unha palabra francesa que, literalmente, significa "rótulo" ou "etiqueta"; utilizouse nun sentido moderno en inglés ao redor de 1750. Desde o século XVI ao XX, os nenos aprenderon a etiqueta na escola. A etiqueta cambiou e evolucionou ao longo dos anos.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Casa de Protocolo
* Escola Vasca de Protocolo e Cerimonial
* Etimoloxías
* Etiquette in Society, in Business, in Politics and at Home, por Emily Post (1922)
* Modern Etiquette
* Debrett's
* World Business Etiquette Guides 
* Royal Etiquette
* Email Etiquette
Morto en combate

[miniatura|O Memorial Americano de Normandía, preto de [Colleville-sur-Mer, en Normandía, Francia.]]
**Morto en combate** (en inglés ***KIA***, *killed in action*) é unha clasificación de baixas utilizada frecuentemente polos militares para sinalar mortes nas súas propias filas provocadas por forzas contrarias. É posible aplicar o termo *morto en combate* tanto para as tropas que combaten en primeira liña como para as unidades navais, aéreas e de apoio ou reforzo. Non adoita incluír a falecidos en accidentes, ataques terroristas, ou outro tipo de eventos «non hostís».

O termo **morto por feridas** (en inglés ***DOW***, *dead of wounds*) pode ser utilizado para tropas mortas en centros médicos en ou tras o combate, debido ás feridas provocadas no mesmo.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Desaparecido en combate
* Ferido en combate
* Prisioneiro de guerra
Terra queimada

[miniatura|Pozos petrolíferos ardendo en Kuwait tras a retirada dos iraquís en [1991 durante a guerra do Golfo.]]
A política de **terra queimada** ou de **terra arrasada** é unha táctica militar que consiste en destruír absolutamente todo o que poida ser de utilidade ao inimigo cando unha forza avanza a través dun territorio ou se retira del.

A orixe histórica do termo *terra queimada* provén seguramente da práctica de queimar os campos de cereais durante as guerras e conflitos na antigüidade. Con todo, non se limita en absoluto a colleitas ou víveres, senón que inclúe calquera tipo de refuxio, transporte ou posibilidade de subministración ao inimigo.

A táctica da terra queimada é unha acción que vincula os aspectos militares e económicos ou mesmo psicolóxicos dunha estratexia militar. Estas accións destrutivas teñen a vantaxe de que non requiren adiantos tecnolóxicos nin unha especialización particular por parte dos combatentes que a aplican. Cando se emprega en territorio inimigo preténdese destruír a súa vontade de resistir mediante a intimidación, provocando sufrimento ás poboacións locais xa que destrúe as súas propiedades e medios de subsistencia. Se se aplica en territorio propio ao retirarse, o obxectivo é atrasar ou mesmo deter o avance inimigo ao deixarlle sen recursos que aproveitar, ou entorpecendo o seu movemento.

A *terra queimada* resultou historicamente moi eficaz para faccións que doutra forma non fosen capaces de resistir o avance de exércitos mellor organizados e máis poderosos, aínda que na guerra moderna a súa utilidade é menor, xa que todo continxente armado adoita cargar coas súas propias subministracións en lugar de vivir do terreo, como se facía séculos atrás. Nese contexto, tamén se empregou a política de *terra queimada* na loita contra movementos guerrilleiros co fin de dificultar aos insurxentes a subministración e a ocultación entre a poboación civil.
Medalla

[miniatura|Medalla de [ouro]]
As **medallas** xeralmente son discos metálicos, similares en aparencia ás moedas, pero usualmente con maior diámetro e un relevo máis pronunciado. Porén, existen múltiples excepcións tanto na forma como no material.

## Etimoloxía e orixe 
A palabra "medalla" ten a súa orixe no termo latino *Metallum*. Historicamente, as medallas eran as pezas que, segundo a opinión máis aceptada, servían como moeda nos seus respectivos tempos. Isto é certo, agás polos *Medallóns* que en Italia e noutras partes, probabelmente non eran moedas. En cambio, eran obxectos que se lanzaban ao pobo durante as aclamacións dos reis ou que se fabricaban para conmemorar grandes eventos e se distribuían como agasallos.

## Tipos 
As medallas son emitidas con diversos fins, e así existen:

* As emitidas con propósitos puramente artísticos (afíns usualmente ás plaquetas).
* As conmemorativas ou de recordo.
* As que outorga unha organización por servizos distinguidos nun campo específico (como o premio Nobel).
* As que se outorgan como premio nun evento (como as medallas olímpicas ou as medallas de ouro, medallas de prata e medallas de bronce entregadas en competicións deportivas ou artísticas; tamén se entregaron nas competicións artísticas nos Xogos Olímpicos).
* As que outorga un goberno por servizos ao país ou estado, que se ostentan prendidas ao peito ou colgadas ao pescozo; estritamente falando, isto refírese só a medallas de aparencia similar a unha moeda, pero informalmente esténdese tamén á condecoración militar ou institucional en xeral, como as Medallas de Galicia.
* As de culto relixioso, usualmente cun aro que permite colgalas.

### Forma e material 
Aínda que a forma é xeralmente redonda, con todo non faltan medallas ovais, poligonais, cadradas... A materia de que se compoñen é o ouro, a prata, o chumbo, o estaño, o platino, o níquel e o cobre pero tamén as hai de cristal, cerámica, arxila cocida etc. En casos raros e especialmente durante o asedio a unha praza, fabricábanse moedas de coiro, papel ou ferro (*obsidionais*).

## Estudo 
O estudo das medallas, a súa autenticidade, orixe, clasificación etc., constitúe o obxecto da medallística, unha rama da numismática. No Renacemento chamábanse "medallas" a todas aquelas moedas da antigüidade que xa non estaban en circulación e por tanto non tiñan valor de cambio. 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Federación Internacional da Medalla de Arte
* Historia da medalla italiana
* Historia da medalla francesa
* Historia da moeda do Tíbet

### Bibliografía 
* Babelon, Ernest. "Les Origines de la médaille en France". ''Revue de l'art ancien et moderne'', 1905. Páxinas 161-179, 277-294.

### Ligazóns externas 
* Medallas da Casa de Moeda de París
* A Arte da Medalla
Combate

[dereita|miniatura|300x300px| *[Combate naval de Iquique* *do* *21 de maio* de *1879* - óleo *de* Thomas Somerscales, século XIX.]]
**Combate**, **loita**, **rifa**, **contenda**, **pendencia**, **pugna**, **pelexa** ou **liorta**, é un conflito violento intencional destinado a estabelecer o seu dominio sobre o opoñente.

O termo "combate" polo xeral refírese aos conflitos armados ou bélicos entre as forzas militares na guerra, mentres que o termo máis xeral "loita" pode referirse a calquera conflito violento entre individuos ou nacións.

A violencia do combate pode ser unilateral, mentres que a loita implica polo menos unha reacción defensiva. Con todo, os termos adoitan utilizarse como sinónimos, xunto co termo "pelexa". Unha loita a grande escala coñécese como unha batalla.

Un combate pode ter un determinado conxunto de regras ou non estar regulado. Exemplos de regras inclúen os Convenios de Xenebra (que abarcan o tratamento dos soldados na guerra), a cabalaría medieval, as normas do Marqués de Queensberry (que cobren o boxeo) e varias formas de deportes de combate.

O combate na guerra inclúe dúas ou máis organizacións militares opostas, polo xeral a loita entre as nacións en guerra (aínda que a guerra de guerrillas e a supresión da insurxentes poden quedar fóra desta definición). A guerra entra baixo as leis da guerra, que rexen os seus obxectivos e condutas, e protexen os dereitos dos soldados e o non combatentes.

O combate pode ser armado ou sen armas. O combate corpo a corpo é un combate de moi curto alcance, no que se ataca ao opoñente co corpo (dando puñadas, pateando, estrangulando etc.) ou coas armas brancas (coitelos, espadas, bastóns etc.), a diferenza do combate de longo alcance.

## Notas 
## Véxase tamén
Grao militar

miniatura|300x300px|Diferenzas nos distintivos de oficiais e suboficiais militaresO **grao militar** ou **rango militar**, tamén chamado simplemente **grao**, ou **rango** é un sistema xerárquico para estabelecer a escala de mando que se usa en forzas armadas, forzas policiais e outras organizacións armadas ou uniformadas.

Os rangos represéntanse de forma visual mediante divisas/insignias e galóns no uniforme, normalmente mediante pezas de tea cosidas aos ombreiros, as mangas ou o peito.

O uso de rangos nas forzas armadas é practicamente universal. Organizacións como o Exército Popular de Liberación da República Popular da China (1965-1988), o exército de Albania (1966-1991) e o Exército Vermello da extinta Unión de Repúblicas Socialistas Soviéticas (1918-1992) son exemplos de forzas armadas que no seu día aboliron o sistema de rangos, aínda que se viron forzadas a reinstaurarlo posteriormente tras atoparse con problemas operacionais de mando e control.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Empregos e Divisas da OTAN
* Unidade militar

### Ligazóns externas 
* World Rank Insignia (en inglés)
Petre Kharischirashvili

**Petre Kharischirashvili** (en ), nado en 1804 ou 1805 e finado o 7 de outubro de 1890 en Istanbul, foi un relixioso católico xeorxiano, teólogo e figura pública, científico e fundador dos Servitas da Inmaculada Concepción en Istanbul.

## Traxectoria 
Naceu en 1804 ou 1805 en Akhaltsikhe, segundo a maioría das fontes

Kharischirashvili cautivou aos seus fieis grazasá súa predicación elocuente. Malia obedecer a lei e celebrar en armenio, predicaba en xeorxiano. Traballou arreo por mellorar a situación do seu pobo, eximindo da dote ás mulleres con poucos recursos e ensinando a ler e escribir. Pola súa banda, Dalezio achégase máis a esta data, xa que segundo o seu traballo naceu o 20 de abril de 1818.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
*
*
*
Tindersticks

**Tindersticks** é unha banda de rock alternativo inglesa formada en Nottingham en 1991. O grupo publicou seis álbums de estudio antes de que o vocalista Stuart A. Staples iniciase unha carreira en solitario. A banda reuniuse brevemente en 2006 e de xeito máis permanente o ano seguinte. Ademais dos seus doce álbums de estudio Tindersticks ten gravadas cinco bandas sonoras de películas da directora francesa Claire Denis.

## Discografía 
### Álbums gravados en estudio 
### Outros álbums 
* *Amsterdam February 94* (This Way Up, 1994)
* *The Bloomsbury Theatre 12.3.95* (This Way Up, outubro de 1995) — UK No. 32
* *Marks Moods* (Polygram, 1997)
* *Donkeys 92-97* (This Way Up/Island, 1998) — UK No. 78
* *Live at the Botanique – 9–12 May 2001* (Tippy Toe, 2001)
* *Coliseu dos Recreios de Lisboa – October 30th, 2001* (Tippy Toe, 2003)
* *Working for the Man* (Island, 2004)
* *BBC Sessions* (Island, 2007)
* *Live at Glasgow City Halls 5 October 2008* (Lucky Dog, 2008)
* *Live in London 2010* (Lucky Dog, 2010)
* *Live in San Sebastian 2012* (Lucky Dog, 2012)

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Copa Galicia de fútbol 1935/36

A **Copa Galicia 1935/36** foi unha competición de fútbol organizada pola Federación Galega de Fútbol na que participaron o Unión Sporting Club, o Celta de Vigo, Deportivo da Coruña, o Club Lemos, o Club Coruña, o Racing Club de Ferrol, o Lugo Sporting Club e o Eiriña Club de Fútbol. O Vilagarcía Foot-ball Club retirouse antes de comeza-la competición. O torneo foi disputado entre abril e xuño de 1936. Os equipos foron divididos en dous grupos, norte e sur, disputándose cada grupo en forma de liga a dúas voltas. O vencedor de cada grupo clasificouse para xoga-la final. Proclamouse campión o Eiriña.

## Fase de grupos 
### Grupo norte 
#### Calendario 
##### Primeira volta 
##### Segunda volta 
**(1)** *O partido tívose que repetir xa que o encontro que fora disputado o 31 de maio** foi declarado como amigable por non se presenta-lo árbitro designado.*

#### Clasificación 
### Grupo sur 
#### Calendario 
##### Primeira volta 
##### Segunda volta 
#### Clasificación 
## Final 
## Notas 
## Véxase tamén
### Outros artigos
*Campionato Mancomunado Galaico-Ástur 1935/36
*Campionato de Galicia de fútbol 1935/36
Pooyan

é un videoxogo arcade desenvolvido por Stern Electronics baixo a licenza de Konami en 1982. O xogador controla a "Mama", unha porca cuxos bacoriños foron secuestrados por unha manda de lobos.

## Notas
Adventure Island (videoxogo)

, tamén coñecido sinxelamente como ***Adventure Island***, é un videoxogo de plataformas producido por Hudson Soft que se estreou no Xapón para Famicom e MSX o 12 de setembro de 1986. Foi posteriormente estreado en América do Norte para Nintendo Entertainment System en setembro de 1988 e na rexión PAL en 1992 baixo o título ***Adventure Island Classic***.
Abelardo Nieto Núñez

**Abelardo Nieto Núñez del Cañal**, nado en Santiago de Compostela en 1890 e finado en Ourense o 18 de febreiro de 1935, foi un avogado e político galego.

## Traxectoria 
Dono do pazo da Cavadiña en Astariz (Castrelo de Miño). Estudou dereito na Universidade de Santiago de Compostela. Sobriño de Felipe Romero Donallo, foi membro do Partido Liberal na facción de Manuel García Prieto. Membro da Liga de Amigos de Santiago, foi deputado provincial da Coruña polo distrito de Santiago de Compostela (1917-1923), e gobernador civil de Almería, e logo de Castelló en marzo de 1931. Finou en Ourense atropelado por un automóbil.

## Notas
Galaxian

é un videoxogo arcade que foi desenvolvido por Namco e estreado en outubro de 1979. Foi publicado por Namco no Xapón e importado a América do Norte por Midway en decembro dese ano. É un xogo de disparos no que o xogador controla unha nave espacial na parte baixa da pantalla e dispara a inimigos que descende en diversas direccións. Foi deseñado para competir con *Space Invaders* (que fora estreado o ano anterior).

Tivo unha exitosa secuela, *Galaga*, en 1981, e outras menos coñecidas: *Gaplus* e ''Galaga '88'' en 1984 e 1987 respectivamente, así como diversas adaptacións.
Balloon Fight

é un videoxogo desenvolvido por Nintendo Research & Development 1 de Nintendo. A versión arcade orixinal foi estreada por Nintendo VS. System como ***Vs. Balloon Fight***, e a súa contraparte de Nintendo Entertainment System foi estreada internacionalmente en 1986. O modo de xogo é semellante ó de *Joust* de Williams Electronics. A banda sonora foi composta por Hirokazu Tanaka.

## Notas
Lingua moriori

O **moriori** é unha lingua polinesia extinta, estreitamente relacionada coa lingua maorí. Era a lingua nativa do pobo moriori, o pobo indíxena das illas Chatham (*Rēkohū* en moriori), que se atopa ó leste de Nova Zelandia e está baixo a súa soberanía. A lingua extinguiuse en 1898, coa morte de Hirawanu Tapu.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Galbraith, Sarah. *A Grammar of the Moriori language*.
* Clark, R. (1994). "Moriori and Maori: The Linguistic Evidence". In Sutton, D. (ed) *The origins of the First New Zealanders*. Auckland: Auckland University Press. pp.&nbsp;123–135.
* Taiuru, K.N. (2016). Word list and analysis of te reo Moriori.
Pobo moriori

Os **morioris** son un pobo indíxena das illas Chatham (*Rēkohu* en lingua moriori, *Wharekauri* en lingua maorí), un arquipélago ó leste de Nova Zelandia, no océano Pacífico. Son un pobo que vive segundo un código de non violencia e resistencia pasiva (véxase Nunuku-whenua), o cal fixo que os invasores maorís taranaki case os exterminaran na década de 1830.

[miniatura|280px|As illas Chatham dende o espazo. A illa [Chatham é a meirande, a illa Pitt é a segunda máis grande, e a illa Sueste é a máis pequena, á dereita de Pitt.]]

Durante comezos do século XX, críase erroneamente que os morioris eran os habitantes pre-maorís de Nova Zelandia, lingüística e xeneticamente diferentes dos maorís, e posiblemente melanesios. Esta teoría, incorporada na hipótese de Percy Smith "Great Fleet", foi amplamente aceptada durante comezos do século XX. Porén, a hipótese non foi sempre aceptada.

A finais do século XX, a hipótese de que os morioris eran diferentes dos maorís foi desbotada polos arqueólogos, que consideraron que os morioris foron colonos maorís nas illas Chatham que chegaron no século XVI. A primeira hipótese foi desacreditada entre a década de 1960 e a de 1970.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Xenocidio moriori.

### Bibliografía 
*Dave Kopel, Paul Gallant & Joanne D. Eisen (2003). 'A Moriori Lesson: a brief history of pacifism'. *National Review Online*, 11 de abril de 2003.
Caballito de totora

[dereita|miniatura|250x250px|Caballitos de totora en [Huanchaco.]]
[miniatura|250x250px|Caballitos de totora en [Huanchaco.]]
esquerda|miniatura|190x190px|Caballito de totora en cerámica Mochica. Museo Larco. Lima, Perú.
Un **caballito de totora** é un tipo de embarcación construída dende *mil a tres mil anos* a. C. con talos e follas de totora (Scirpus californicus). Está deseñado para transportar a un navegante cos seus aparellos, durante as faenas de pesca mariña no Perú e lacustre en Bolivia e o Perú.

O extremo anterior (proa) é aguzado e curvado cara a arriba, sendo o posterior máis ancho. Conta normalmente cun longo de 4,5 a 5 metros; e un ancho de 0,6 a 1 m; o seu peso varía entre 47 e 50&nbsp;kg e pode soportar 200 kg de carga útil.

Dende hai tres mil anos non variou o seu deseño. Xa o utilizaban na cultura moche, contra o ano 200 d.C., e aínda é usado por bolivianos e peruanos.

## Notas