Literatura do Romanticismo en Alemaña

[miniatura|320px|*Posta de sol sobre o mar* (1822), [Caspar David Friedrich.]]
A aparición do **romanticismo en Alemaña** é moi temperá. Xa a comezos do século XVIII déronse trazos prerrománticos nos poetas paisaxistas —Albrecht von Haller e o seu poema *Os Alpes*, seguido pola admiración do infinito e o insignificante na paisaxe de Klopstock, cuxa lírica influíu en Goethe—, e no terceiro cuarto do devandito século xorde con forza o movemento Sturm und Drang ('tempestade e ímpeto'), que se opuxo ao racionalismo neoclásico para exaltar a rebeldía da mocidade, a paixón e a intuición creadora. Neste ámbito inscríbese o *Werther* de Goethe (1774), que conta o amor imposible e o suicidio por leste dun mozo; a obra tivo unha inmediata influencia internacional. Os ideais da Revolución francesa levaron a Friedrich von Schiller a escribir na súa mocidade dramas como *Os bandidos* (*Die Räuber*, 1776), e na súa madurez o soado *Guillermo Tell* (1804). Na lírica, Novalis escribe *Himnos da noite* por mor da morte da súa prometida de quince anos en 1797, onde se exalta o nocturno, cántase á morte e identifícase á amada con Deus, todo nunha atmosfera de sincretismo místico.

No século XIX, tras as guerras contra Napoleón, dáse unha involución conservadora, e prefírense destacar os trazos identitarios e nacionais e a tradición e o folclore como aspectos que revelan o espírito dun pobo (*Volkgeist)*, e consolídase a figura central de Goethe, que cultiva todos os xéneros literarios e volve a un clasicismo que estraña a civilización grecolatina tras unha viaxe a Italia en 1786, momento do que son mostras as súas *Elexías romanas* e a novela de aprendizaxe *Wilhelm Meister*, cuxo personaxe central evoluciona desde un fervor romántico inicial ata converterse nun educador maduro que traballa polo ben da humanidade, na liña do pensamento ilustrado.

[miniatura|[Hölderlin (1792).]]

Os poetas máis representativos do romanticismo alemán, ademais de Goethe, son en primeiro termo Friedrich Hölderlin, que toleou en 1803 e cantou con aceso entusiasmo o sentido tráxico da existencia e un desexo de ideal nun mundo de angustia e dor; e Heinrich Heine, que soubo conxugar o folclore alemán coas inquietudes románticas no* Libro dos cantares* (1827), que tivo unha enorme difusión, e o *Romanceiro* (1852)

O *Fausto* de Goethe é o labor de toda a súa vida, pois traballou nel durante máis de sesenta anos ?as súas primeiras versións datan de 1772? e ata o final dos seus días, e a segunda parte foi publicada xa póstuma en 1832. Nesta obra móstranse as dúas grandes etapas da súa produción literaria, na primeira, co asunto central do home que vende a súa alma ao diaño a cambio de obter mocidade e amor eternos, faise patente o espírito do romanticismo; na segunda, máis próxima ao ideal reformista ilustrado, Fausto gaña o favor dun emperador e acaba dedicado ao labor de ministro de obras públicas coas miras postas na felicidade social e levado ao ceo como premio por acabar a súa vida facendo o ben para os demais.

[miniatura|Retrato de [Johann Gottfried Herder|Herder (1785).]]

## Precursores e cosmovisión 
[miniatura|Fotografía de [Friedrich Schelling (1848).]]
O romanticismo en Alemaña nace como unha combinación de afáns literarios e filosóficos relacionados co idealismo, o rexeitamento á razón ilustrada, a procura do sentimento, a reivindicación do xenio creador e a idea de que a linguaxe condiciona a estrutura mental tanto individual como colectivamente, idea esta última que desenvolveu Herder, un dos impulsores do movemento Sturm und Drang, que supuxo a exaltación da paixón, a valoración da orixinalidade do artista e a rebelión contra a visión do mundo convencional.

Herder, na súa obra Ensaios sobre a orixe da linguaxe, establece que a lingua é a causa do pensamento e a razón humana, e non ao contrario. Dese modo, a lingua non só é un instrumento de comunicación, senón que dá conta do carácter individual e o de todo pobo que comparte un mesmo idioma. A manifestación do pensamento do pobo na lingua é o folclore ou conxunto de pezas de literatura de transmisión oral e creación anónima suxeito a variantes. A voz literaria dun pobo é a súa poesía popular.

Xa no primeiro terzo do século XVIII aparece na poesía de Albrecht von Haller un interese especial pola paisaxe como transmisor de emocións e sentimentos, aspecto que se viu reflectido no seu poema *Os Alpes* (1729). Klopstock foi influído por Haller e os poetas paisaxistas. A súa lírica reuniu os motivos máis característicos do romanticismo posterior: a admiración pola natureza, a representación nela dos estados de ánimo do eu, a admiración pola inmensidade do mundo, e tamén polo insignificante do ser humano ante leste ou a conciencia herderiana de que a lingua expresa a personalidade completa do home e o idioma o espírito dun pobo, entre outros lugares comúns.

A isto súmase a postulación dun pensamento de raíz idealista e subxectivo elaborada por Immanuel Kant, pois a conciencia humana só dá conta da percepción fenoménica das cousas. Johann Georg Hamann, pola súa banda, criticou a razón, valorou a experiencia mística, e propugnou a unidade de todo o existente nun continuo contra o afán divisor e clasificador do Século das Luces e do método científico.

Os filósofos do idealismo alemán que consolidan o camiño ao romanticismo son Johann Gottlieb Fichte, que afirmou que o «eu» era a esencia de divindade do home e o elemento que condiciona a súa personalidade e a súa moral, e trasladou este eu á comunidade, ao pobo, ao colectivo, facendo del unha entidade con vida propia. Friedrich Schelling ampliou este idealismo subxetivista á bioloxía, á natureza, e con iso, desembocou naquilo que os poetas paisaxistas habían prefigurado. Finalmente Hegel concibe un deus natural, radicado tamén na historia e na cultura. Todo este conxunto de ideas, unha nova visión do mundo *(Weltanschauung)*, conflúe no romanticismo alemán e, en gran medida, no mundial.

É importante sinalar o interese polo folclore e a historia común da cultura xermánica, posto que neles se translucía, seguindo as doutrinas de Herder e Schlegel, a esencia do espírito nacional. Así, deuse inicio a compilacións (*Contos infantís e do fogar* ou *Lendas alemás*) de contos populares, como a que levaron a cabo os irmáns Jakob e Wilhelm Grimm. Algúns destes contos pasaron ao acervo cultural da humanidade, como *Blancaneves e os sete ananos*, *Cincenta* ou *Os músicos de Bremen*.

## Autores 
Os primeiros autores románticos alemáns aínda conservan trazos do Neoclasicismo e da Ilustración alemá *(Aufklärung)*, e encádranse no movemento Sturm und Drang. É decisiva na xestación do romanticismo alemán o idealismo de pensadores como Kant, Herder, Hamann, Hegel, Fichte e Schelling. Entre os literatos máis destacados adoita citarse a Goethe, Schiller, Novalis. Os irmáns **August** e **Friedrich Schlegel** teorizaron este movemento romántico.
[miniatura|[Johann Wolfgang von Goethe.]]

### Johann Wolfgang von Goethe  
A obra de **Johann Wolfgang von Goethe** (1749-1832) excede o marco do romanticismo pois, aínda que os seus comezos están inmersos no Sturm und Drang, tras unha viaxe a Italia en 1786 volve a súa estética cara ao clasicismo. Escribiu teatro, poesía lírica e novela, e neste último xénero traballou ao longo de toda a súa vida na obra cimeira deste período, o *Fausto*.

* **Teatro**. Comezou escribindo na década dos 1760 comedias e traxedias neoclásicas. De 1773 data *Götz von Berlichingen*, que supuxo primeiro éxito nas táboas. En 1787 escribe un clásico da literatura dramática, *Ifixenia en Táuride*. Escribiu así mesmo dramas que reflectían a sociedade burguesa, como *A filla natural*. A obra que mellor representa o tema romántico da liberdade é Torquato Tasso.
* **Lírica**. Cultivou desde a poesía de raíces folclóricas e populares ata as creacións exóticas da súa *Diván de Oriente e Occidente* (1819), que lembran vagamente a poesía persa. Aínda que adoita sinalarse que a súa obra lírica cume son as *Elexías romanas* (1790), inspiradas pola súa estancia italiana e a contemplación dos vestixios da Antiga Roma. Tamén practicou a poesía épica, co seu idilio *Hermann e Dorotea*.
* **Novela**. A súa obra de mocidade *Os sufrimentos do mozo Werther* (1774) supón un punto de arranque do romanticismo en Alemaña e é unha das creacións máis influentes do seu tempo. Nela expón as tribulacións dunha alma atormentada por un amor imposible que provoca o suicidio final do protagonista, un *alter ego* do propio Goethe. Mediante fragmentos do diario de Werther e extractos da súa correspondencia, cóntase a peripecia interior dun mozo cuxo carácter foi imitado pola mocidade do seu tempo. Do seu período clasicista é *Anos de aprendizaxe de Wilhelm Meister*, novela de aprendizaxe dun mozo que, tras uns inicios marcados pola rebeldía, a marxinalidade e a bohemia nunha compañía de cómicos, acaba dedicándose ao ensino e a fomentar o progreso social. *As afinidades electivas* (1809) expón conflitos amorosos entre dúas parellas e contén unha incisiva análise psicolóxica.

[miniatura|[Friedrich Schiller.]]
A súa principal obra, na que se afanou durante toda a súa carreira literaria, é *Fausto*, novela dialogada de temas filosóficos, publicada en dous partes, a primeira en 1808 e a segunda, póstuma, en 1832. Os primeiros testemuños desta reelaboración da lenda medieval do home que vende a súa alma ao diaño a cambio de conseguir o amor e a mocidade eterna datan de 1772. A novela abarca as dúas grandes etapas da súa produción literaria. Na primeira, co asunto central do home que vende a súa alma ao diaño a cambio de obter mocidade e amor eternos, faise patente o espírito do romanticismo; na segunda, máis próxima ao ideal reformista ilustrado, Fausto gaña o favor dun emperador e acaba dedicado ao labor de ministro de obras públicas coas miras postas na felicidade social e levado ao ceo como premio por acabar a súa vida facendo o ben para os demais.

### Dramaturgos: Friedrich Schiller, Heinrich von Kleist e Georg Büchner 
A **Fcher** (179 - 1805) considéraselle o maior dramaturgo alemán, xunto a Goethe, unha das figuras centrais do Romanticismo alemán, 1776, que lle deu un importante recoñecemento da Primeira República Francesa. Destaca o seu drama de madurez *Guillermo Tell* (1804).
Outro destacado autor dramático é **Heinrich von Kleist**. Destacan de entre a súa produción *O príncipe de Homburg*, *Pentesilea* e *O xardín roto*. Tamén relatos curtos: *A marquesa de O*.

**Georg Büchner** (1813-1837) escribiu o drama *A morte de Dantón e Leoncio e Lena* pero é coñecido por unha traxedia inconclusa que preludia a vangarda: *Woyzeck*, historia dun soldado desgraciado que mata o seu amante, que lle é infiel.
[miniatura|[Novalis.]]

### Lírica: Novalis, Hölderlin e Heine 
#### Novalis 
Friedrich Leopold von Hardenberg, coñecido como **Novalis**, escribiu *Himnos da noite* á morte da súa nova amada. Neste poemario místico e nocturno cántase á morte e identifícase á amada cos misterios do cristianismo, e o misticismo da viaxe da prometida morta polas rexións da escuridade faise patente ao fundir a persoa da amada coas persoas da Trindade cristiá. Trátase dunha lírica onírica, visionaria e exaltada, que busca o sublime e, por tanto, é na raíz da sensibilidade romántica.

#### Friedrich Hölderlin 
En **Friedrich Hölderlin** (1770-1843) destacou o seu coñecemento da lingua e a literatura gregas que achegaba elementos clásicos á súa poesía romántica. Escribiu unha lírica de gran sensibilidade, que trata temas como o amor á liberdade, os ideais revolucionarios, a mitoloxía pagá e o cristianismo. Entre as súas obras poéticas sobresaen *O arquipélago*, *No medio do camiño da vida* e *Patmas*. Foi tamén autor da novela epistolar *Hiperión*.

#### Heinrich Heine 
[miniatura|[Heinrich Heine.]]
Entre os románticos tardíos destaca **Heinrich Heine** (1797-1856). Xudeu exiliado de Alemaña, cantou a súa relación de amor e odio coa súa patria no longo poema satírico *Alemaña, un conto de inverno*. O seu libro de cancións fíxose moi popular, pero é sobre todo un gran prosista: gañábase a vida con crónicas xornalísticas de temas sociopolíticos.

Outros poetas reseñabeis son **Clemens Brentano** (1788-1842) e **Achim von Arnim** (1781-1831), que colaboran nunha reelaboración da poesía folclórica breve: *O corno da abundancia do raparigo*. Von Arnim escribiu tamén novelas, como *Isabel de Exipto*, cuxo asunto é un imaxinario amor de mocidade de Carlos I de España e V de Alemaña.

### Narrativa 
Ademais da inxente obra narrativa de Goethe, destaca a novela e o conto fantástico, que afunde as súas raíces na novela gótica anglosaxoa por unha banda e nos elementos máxicos do conto tradicional de fadas por outro.

**E. T. A. Hoffmann** (1776-1822) explora a fronteira entre realidade e fantasía nos seus relatos breves *Pezas de fantasía*, *O elixir do diaño*, *Opinións sobre a vida do gato Murr* ou *Cascanueces e o rei das ratas*.

**Adelbert von Chamisso** (1781-1838) concibiu *A marabillosa historia de Peter Schlemnihl*, que trata o mito de Fausto.

**Joseph von Eichendorff**, poeta e narrador, escribe *Vida dun inútil* (ou *Vida dun tunante)*, que se pode relacionar coa novela picaresca e presenta a un pobre vagabundo que malvive co seu violín e os seus ideais poéticos.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Romanticismo
* Romanticismo alemán
* Literatura do Romanticismo en Francia
* Literatura do Romanticismo en Inglaterra
* Literatura española do Romanticismo

### Bibliografía 
* Paula Brines y Antoni Marí (trad.), *El entusiasmo y la quietud. Antología del Romanticismo alemán*, Barcelona, Tusquets, 1979 (Marginales, 63).— ISBN 978-84-7223-063-7
* Martín Arnedo, Santiago, *Poemas esenciales en la lírica alemana*, Madrid, Ed. Rilke, 2015.— ISBN 978-84-941979-3-2
* FERNÁNDEZ, David, *Literatura Universal*, Barcelona, Almadraba, 2008. ISBN 978-84-8308-703-9
* FERRER, Jordi y Susana Cañuelo, *Historia de la literatura universal*, Barcelona, Óptima, 2002. ISBN 84-95300-32-X

### Ligazóns externas 
* Andrés A. Luetich, *Iluminismo, pre-romanticismo y romanticismo en Alemania*, 15 de marzo de 2004, en www.luventicus.org
* Biografías y textos de escritores alemanes