Fiat G.91

O **Fiat G.91** é un caza a reacción italiano deseñado e fabricado por Fiat Aviazione, que posteriormente fusionouse dentro de Aeritalia. O G.91 ten a súa orixe na competición de 1954 NBMR-1, organizada pola OTAN e que buscaba un cazabombardeiro lixeiro (oficialmente, a competición buscaba un "caza de ataque de peso lixeiro" para ser adoptado como equipamento estándar polas forzas aéreas de distintos países da organización. Tras revisar varias propostas, o  G.91 elixido como o deseño gaña.dor da competición NBMR-1.

O G.91 entrou en servizo operacional coa Forza Aérea de Italia en 1961, e coa *Luftwaffe* da Alemaña occidental no ano seguinte. Varias nacións máis adoptárono, como a Forza Aérea de Portugal, que fixo un uso extensivo do tipo durante a guerra colonial portuguesa en Angola e Mozambique. O G.91 gozou dunha longa vida útil que se estendeu por máis de 35 anos.

O G.91 fabricouse durante 19 anos, completándose un total de 756 aparellos, incluídos prototipos e modelos de preprodución. As liñas de montaxe pecháronse finalmente en 1977. En decembro de 1953, o mando supremo da OTAN publicou especificacións para un novo avión de apoio táctico lixeiro. Fabricantes europeos foron invitados a enviar os seus deseños para o solicitado rol de "caza de ataque de peso lixeiro". O G.91 foi deseñado para a especificación polo enxeñeiro italiano Giuseppe Gabrielli, de aí a designación "G". A competición estaba destinada a producir un avión que fose lixeiro, pequeno, substituíble, equipado con armas e aviónica básicas e capaz de operar cun mínimo apoio terrestre. Estas especificacións desenvolvéronse por dous motivos: o primeiro foi a ameaza nuclear a grandes bases aéreas e moitos avións baratos podían dispersarse mellor, e o outro era contrarrestar a tendencia cara avións máis grandes e máis caros.

Os requisitos técnicos especificados incluían unha distancia de engalaxe de 1 100 m sobre un obstáculo de 15 m, a capacidade de operar dende pistas de herba semipreparadas e estradas, unha velocidade máxima de Mach 0,95, un alcance de 280 km con 10 minutos sobre o obxectivo, e un peso máximo baleiro de 2 200 kg e un peso máximo de 4 700 kg. Nove dos dez deseños que se presentaron posteriormente á competición estaban propulsados ​​polo motor Orpheus.

Co obxectivo de avaliar as ofertas enviadas polos distintos fabricantes, un comité especial do Grupo Consultivo de Investigación e Desenvolvemento Aeronáutico (AGARD) realizou extensas avaliacións. Tras o primeiro voo realizouse unha intensa serie de voos de proba que non estiveron exentos de contratempos. O problema máis serio descuberto durante os mesmo foi a presenza de vibracións aeroelásticas, levando a unha serie de voos de investigación para solucionalo. O 20 de febreiro de 1957, durante un voo de proba destinado a explorar os límites da envolvente velocidade-carga da aeronave, as dificultades levaron á destrución do primeiro prototipo G.91. A causa da perda do avión relacionouse con problemas atopados no sistema do control do estabilizador horizontal que levaron a un fallo estrutural; isto fixo que o conxunto da cola fose sometido a rigorosas probas para identificar a causa do fallo. Tanto o terceiro como o cuarto prototipo G.91 foron enviados máis tarde a Francia para continuar os voos de avaliación. En maio de 1958 programouse unha reunión de produción para discutir a fabricación da aeronave co apoio económico dos Estados Unidos; os estadounidenses proporcionarían parte do financiamento para os avións franceses, alemáns e italianos, ademais de pagar polos avións turcos. O goberno británico tamén ignorou a competición para concentrarse na produción do Hawker Hunter para o mesmo rol. O goberno italiano xa elixira pedir o G.91 para a súa forza aérea antes de que se desen a coñecer os resultados da competición. Esas máquinas preprodución posteriormente servirían durante moitos anos co equipo acrobático de Italia, os *Frecce Tricolori*, coa designación *G.91 PAN*.

### Produción 
En 1957, Fiat Aviazione estaba no proceso de establecer a primeira liña de produción do G.91 nas súas instalacións no aeroporto de Turín-Aeritalia. En total, Fiat fabricou 174 G.91 de varias variantes para Italia, xunto con 144 G.91 R/3 para Alemaña occidental (incluídos 50 que foran pedidos e despois cancelados por Grecia e Turquía). O primeiro pedido foi de 50 avións a Aeritalia, despois Dornier e outras firmas alemás conseguiron un pedido por 232 máquinas, que máis tarde aumentaron a 294. A *Luftwaffe* tamén mercou 44 adestradores bipraza G-91T/3 e outros 22 foron producidos en Alemaña, rematando a produción en 1972.

O pedido alemán implicaba unha produción de 294 G.91 que foron construídos domesticamente baixo un acordo de licenza por Flugzeug-Union Süd, un consorcio dos antigos competidores Messerschmitt, Heinkel e Dornier; Messerschmitt fabricou a parte dianteira da fuselaxe e a montaxe de cola, Dornier encargouse da fuselaxe central, a montaxe final e os voos de proba, e Heinkel contruiu as ás. Messier-Bugatti-Dowty encargouse de fabricar o tren de aterraxe do avión.

O G.91 tamén foi considerado por outras nacións, como Austria, Noruega e Suíza. A principios de 1961 enviáronse catro G.91 aos Estados Unidos co obxectivo de participar nun programa de avaliación formal para o exército estadounidense; eses avións pasaron por varias probas de avaliación, realizándose a maioría entre Alabama e Novo México. O exército estudou o uso do tipo como posible avión de control aéreo de liña de fronte. Porén, o servizo renunciou posteriormente a todas as operacións de aeronaves de á fixa e, polo tanto, non se continuou coa adquisición do G.91.

## Deseño 
miniatura|249x249px|Cabina dun G-91R-1
O Fiat G.91 é un avión táctico de ataque ao chan lixeiro deseñado para a sinxeleza e axilidade. É un avión subsónico, estando impulsado por un único turborreactor Bristol Siddeley Orpheus. A misión estándar do G.91 era o ataque de obxectivos dentro dun radio de 170 millas da súa base cun tempo típico de voo de 10 minutos, voando a velocidade máxima na zona de combate e transitando a velocidade de cruceiro. A cabina está situada directamente enriba da entrada de aire do motor. Está rodeada en tres lados con blindaxe de aceiro, e o parabrisas de vidro tamén está blindado. O habitáculo está equipado cun asento exector Martin-Baker Mk.4; está presurizado e equipado con controis de clima controlados manualmente. Fiat tamén completou un estudo para engadir ganchos no avión co propósito de que tivese compatibilidade con aparellos de detención e catapultas de avións para aumentar aínda máis o rendemento en pistas curtas. Varios avións de produción no servizo da *Luftwaffe* foron equipados como con eles.

## Historial operacional 
### Italia 
miniatura|250x250px|G.91R/1B italiano en Treviso en 1987
O 20 de febreiro de 1958, o primeiro G.91 de preprodución realizou o seu voo de estrea.

En 1961 formouse a seguinte unidade operativa, o 14mo *Gruppo*, *Seconda Aerobrigata*. Esta unidade cambiou o seu rol ao apoio táctico. Todos os seus avións estaban baseados en Treviso-Sant'Angelo. Os G.91 PAN acumularon unhas 1 500 horas de voo por ano, e tiñan unha eficiencia media superior ao 90 por cento.

En outubro de 1961, o *Aufklärungsgeschwader 53* converteuse na primeira unidade operativa con G.91 en acadar o status de activa; a finais de maio de 1962, esta mesma unidade comezou a realizar os seus primeiros voos de adestramento.

Pedíronse 45 adestradores bipraza G.91 T/3 máis fabricados por Fiat para a *Luftwaffe*, sendo os 35 primeiros asignados á *Waffenschule 50* e o resto dividido entre distintas unidades operacionais. A principios de 1961 a *Waffenschule 50* comezou os seus primeiros cursos de adestramento para instrutores de pilotos. Deses, 22 avións serían construídos por Dornier entre 1971 e 1973; esta variante usouse para adestrar Oficiais de Sistemas de Combate para o F-4 Phantom.

50 avións G.91 R/4 foron tomados dun pedido cancelado de Grecia e Turquía, pero consideráronse inadecuados para o uso operacional. Alternativamente, estes usáronse como avións de adestramento operados unicamente pola *Waffenschule 50*. Cando se completou o programa inicial de adestramento, todos os avións R/4 foron retirados en 1966 e 40 células superviventes vendéronse a Portugal. Outros R/4 quedaron en Alemaña e foron transferidos para instrución en terra ou para ser usados para exhibicións estáticas nas presentacións de contratación.

Afirmouse que a *Luftwaffe* tiña a intención de equiipar outras catro ás co G.91R/3; porén, supostamente a experiencia operacional inicial co tipo decemcionou á *Luftwaffe* co rendemento do avión e polo tanto os pedidos adicionais do modelo foron cancelados. Varios G.91 da *Luftwaffe* tiñab o emblema dun porco, o que foi interpretado como un comentario ao rendemento mediocre do aparello. O derradeiro G.91 foi retirado oficialmente en 1982.

### Portugal 
miniatura|251x251px|G.91R/3 portugués en Faro
Dende 1961 Portugal implicouse na loita contra os movementos nacionalistas nos seus territorios africanos de ultramar, sendo coñecida esta serie de conflitos como guerra colonial portuguesa. Portugal despregara un destacamento de F-86 Sabre na Guinea portuguesa en agosto de 1961, antes do estoupido de grandes combates, pero víase forzada a retirar os avións de volta a Europa debido as presións dos Estados Unidos e das Nacións Unidas, que impuxeron un embargo de armas. Isto deixou un oco na cobertura aérea para as colonias africanas de Portugal, tanto no papel de apoio aéreo próximo como no de defensa aérea.

En 1965, a medida que aumentaba a escala dos combates, Portugal intentou mercar 100 Sabre Mk 6 de fabricación canadense excedentes de Alemaña occidental, pero no seu lugar se lle ofreceu 40 G.91R/4 que foran construídos orixinalmente para Grecia e Turquía.

Os G.91 chegaron á Guinea portuguesa en 1966, equipando á *Esquadra 121 Tigres* baseada en Bissau, e sendo usados para tarefas de recoñecemento e apoio próximo con foguetes, napalm e bombas contra os rebeldes do PAIGC. Cando o PAIGC comezou a recibir MANPADS Strela 2 de fabricación soviética a principios de 1973, estes convertéronse inmediatamente nunha ameaza para a superioridade aérea portuguesa. O 25 e o 28 de marzo de 1973, dous G.91 da FAP foron derrubados por mísiles, perdéndose outros dous no chan por fogo convencional posteriormente nese ano (dende 1966 ata 1973 os portugueses só perderan dous G.91 en Guinea). Un último G.91 perdeuse por mor dun mísil o 31 de xaneiro de 1974, mentres que os Strelas tamén foron responsables da perda dun T-6 Texan e dous Do.27K-2. que en 1973 tamén recibiron Strelas. Os portugueses non perderon ningún avión por mor dos mísiles en Mozambique, aínda que os seus pilotos víronse forzados a cambiar as súas tácticas. O único G.91 perdido en combate en Mozambique foi o número de serie *5429*, voado polo tenente Emilio Lourenço, que quedou esnaquizado matando ao piloto ao estoupar prematuramente as súas bombas mentres realizaba un ataque contra posicións rebeldes o 15 de marzo de 1973.

En 1973, co embargo de armas das Nacións Unidas contra Portugal, a forza aérea encarou problemas para mercar máis avións de apoio aéreo próximo. Entón realizou un intento de mercar máis Fiat G.91 de Alemaña facendo que Dornier desmontase os avións e os vendese como pezas de reposto a Suíza e España. Esas partes serían vendidas posteriormente a Portugal e montadas localmente con distintos números de serie. Porén, o acordo non se levou a cabo xa que o goberno alemán vetouno.

En abril de 1974 o réxime portugués foi derrubado pola Revolución dos Caraveis e o novo goberno decidiu concederlle a independencia ás súas colonias. Portugal retirou os seus G.91 de Guinea-Bissau cando se lle garantiu a independencia en 1974, deixando tamén as súas forzas Mozambique. Un dos escuadróns de G.91 despregouse brevemente en Angola a finais dese ano 1974, para tratar de evitar os combates entre as forzas rivais da Fronte Nacional de Liberación de Angola (FNLA) e a Unión Nacional para a Independencia Total de Angola (UNITA), sendo finalmente retirado de volta a Portugal en xaneiro de 1975.

En 1976 realizouse unha segunda compra a Alemaña de 14 G.91 R/3 e 7 adestradores G.91 T/3, seguida por máis avións cando o G.91 foi retirado do servizo coa *Luftwaffe* de 1980 a 1982, dando un total de 70 R/3 e 26 T/3, aínda que non todos entraron en servizo ao despezarse algúns deles para ter pezas de recambio. Portugal retirou os seus derradeiros G.91 en 1993. A variante G.91 R/4, da cal 25 avións estaban destinados a ser entregados tanto a Grecia como a Turquía, usaba o mesmo armamento que o G.91 R/1 pero o mesmo equipamento que a variante R/3. Porén, ningún dos dous países incorporarían finalmente o G.91 e eses aparellos pasarían ao inventorio alemán.
miniatura|249x249px|G.91R/3 da Forza Aérea de Portugal
As variantes de adestramento e recoñecemento foron producidas desde o inicio da produción do G.91, pero o deseño básico do avión permaneceu virtualmente inalterado durante case todo o tempo de fabricación. A principal diferenza é que os avións da serie R eran monopraza, mentres que os avións da serie T tiñan dous asentos. Para acomodar o segundo asento os avións da serie T tiñan unha fuselaxe lixeiramente máis longa.

; G.91
: Prototipos e avións de preprodución.

; G.91A
: Un único prototipo construído para probar slats e tanques de combustible nas ás.

; G.91T/1
: Versión de adestramento do G.91R/1 para a Forza Aérea de Italia. O G.91Y voou por vez primeira o 12 de decembro de 1966 e amosou unha mellora en velocidade, alcance e manobrabilidade. A súa velocidade máxima aumentou ata os 1 110 km/h (Mach 0,91). As metralladoras foron substituídas por un par de canóns DEFA 552 de 30 mm con 125 proxectís cada un. Todos eles serviron coa Forza Aérea Italiana.
; G.91YT
: Versión proxectada de dous asentos do G.91Y. Non fabricado.
; G.91YS
: Versión proposta do G.91Y para Suíza. Un fabricado.

## Operadores 
miniatura|300x300px|Operadores do G.91 en azul escuro, pedidos cancelados en azul claro, avaliacións en amarelo.

; 

* *Luftwaffe*
** *Aufklärungsgeschwader 53*
** *Aufklärungsgeschwader 54*
** *Erprobungstelle 61*
** *Leichtes Kampfgeschwader 41*
** *Leichtes Kampfgeschwader 42* (*Taktisches Luftwaffengeschwader 73*)
** *Leichtes Kampfgeschwader 43*
** *Leichtes Kampfgeschwader 44*
** *Waffenschule 50*

; 

* Forza Aérea de Grecia - operador de avaliación con catro avións en servizo pero retirados.

; 

* Forza Aérea de Italia - operou 31 Fiat G.91, 97 Fiat G.91R e 103 Fiat G.91T/1. Retirados en 1995.
** *Frecce Tricolori*

; 
:

* Forza Aérea de Portugal - operados entre 1966 e 1993.

; 

* Exército dos Estados Unidos - avaliou dous avións (1 G.91R/1 e 1 G.91R/3) en 1961.
* USAF - avaliou tamén dous avións.

## Notas 
## Bibliografía 
* Angelucci, Enzo e Paolo Matricardi. *Combat Aircraft 1945–1960*. Maidenhead, Berkshire, UK: Sampson Low Guides, 1980. .
* Apostolo, Giorgio. *The Fiat G.91.* Leatherhead, Surrey, UK: Profile Publications Ltd., 1966.
* Crosby, Francis. "Fiat/Aeritalia G91." *Fighter Aircraft*. Londres: Lorenz Books, 2002. .
* Doll, Peter e Herman Dorner. The New Luftwaffe in Action (In Action No.1013). Carrollton, Texas: Squadron/Signal Publications, 1974.
* Ferrari, Massimo. "Addio G.91R". , agosto de 1992.
* Jackson, Paul A. *German Military Aviation 1956-1976*. Hinckley, Leicestershire, UK: Midland Counties Publications, 1976. .
* Lambert, C. M. "Fiat Aviazione." *Flight International*, 25 January 1957. pp.&nbsp;111-114.
* Lopes, Mario Canongia. "Portugal's Ginas". *Air Enthusiast*, No. 36, May–August 1988, pp.&nbsp;61–72. .
* Niccoli, Riccardo. "Fiat G.91, NATO. Volume 7, inverno de 2002.