open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Epiophlebia

***Epiophlebia*** é un xénero de insectos odonatos, que comprende catro especies. O xénero é o único membro da familia **Epiophlebiidae**, que á súa vez é a única familia da infraorde de epiproctos dos **Epiophlebioptera**.
[miniatura|150px|esquerda|Náiade de *[Epiophlebia laidlawi*]]

As primeiras dúas especies foron historicamente situadas nunha suborde de odonatos propia, que se chamou **Anisozygoptera**, na que tamén se incluíron algúns grupos fósiles, que se consideraba intermedia entre as libélulas (anisópteros) e os cabaliños do demo (cigópteros), principalmente porque as ás posteriores son moi similares en forma e tamaño ás anteriores e cando pousan manteñen as ás cara a atrás sobre o corpo, como fan os cabaliños do demo. Posteriormente, recoñeceuse que o xénero *Epiophlebia* comparte un antepasado común máis recente coas libélulas (parece que quedaron separados xeograficamente delas co erguemento das montañas do Himalaia), e, en consecuencia, o grupo foi reclasificado como unha infraorde de epiproctos.

Un cladograma no que se indican as posibles relacións entre estes grupos é o seguinte:

Moi recentemente  describiuse unha terceira especie, *Epiophlebia sinensis*, na provincia de Heilongjiang no nordeste da China, que fai de ponte entre a área de distribución dos *Epiophlebia* do Nepal e o Xapón. Finalmente, hai unha cuarta especie que só se coñece a partir de material larval e que se atopou no sur da China.

## Notas
Resultados de Sauber na Fórmula 1

Estes son os resultados completos de **Sauber** na Fórmula 1, incluíndo BMW Sauber

### Resultados completos na Fórmula Un 
(Chave) As carreiras en letra grosa indican **pole position**; as carreiras en *cursiva* indican *volta rápida*.

 Tempada en curso.
† O piloto non terminou a carreira, pero clasificouse ao completar máis do 90% da distancia da carreira.
O comezo da tempada de  viu a introdución dun novo sistema de puntos na F1.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
### Outros artigos 
* BMW Sauber.
* Sauber F1.
### Ligazóns externas
Thomas Conrad von Baldenstein

miniatura|O castelo de Baldenstein na actualidade.
**Thomas Conrad von Baldenstein**, coñecido como **Conrad von Baldenstein**, nado o 14 de setembro de 1784 no castelo de  Baldenstein, no cantón dos Grisóns, e finado no mesmo lugar o 28 de xaneiro de 1878, foi un nobre e naturalista suízo.

## Traxectoria 
Conrad von Baldenstein foi ornitólogo, entomólogo e apicultor.

Publicou un bo número de obra científicas sobe a vida silvestre dos Alpes.

Foi o primeiro descritor, entre outros taxons, da especie de ave paseriforme *Poecile montanus*, da familia dos páridos, e do xénero *Hippolais*, da familia dos acrocefálidos.

## Obras 
* Verschiedene Beiträge in Johann Rudolph Steinmüller: *Neue Alpina – eine Schrift der Schweizerischen Naturgeschichte, Alpen- und Landwirthschaft gewiedmet*, Steinerische Buchhandlung, Winterthur, 1827, (Digitalisat bei Google books)
* *Beyträge zur Naturgeschichte des Bartgeyers (Gypaetos barbatus)*, Denkschriften der Allgemeinen Schweizerischen Gesellschaft für die Gesammten Naturwissenschaften, Band 1, 1829, 
* *Wie leben unsere Wildhühner?*, Verhandlungen der Schweizerischen Naturforschenden Gesellschaft, Band 49, 1865
* *Vogelbauer. Nebst Anmerkungen über die Naturgeschichte der in demselben Enthaltenen Vögel, welche alle nach der Natur gezeichnet und beschrieben nach eigenen Beobachtungen 1811–1868*, Chur, Calven, 1981

## Abreviatura 
A abreviatura **Conrad von Baldenstein** emprérgase para recoñecer a  como autoridade na descrición e taxonomía en zooloxía.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Paul Fravi: *Thomas Conrad, der Begründer der alpinen Vogelkunde Graubündens*, Bündner Monatsblatt: Zeitschrift für Bündner Geschichte, Landeskunde und Baukultur, Heft 7–8, 1976, .
* Ludwig Gebhardt: *Die Ornithologen Mitteleuropas*, Zusammenfassung der Bände 1–4, Aula-Verlag, Wiebelsheim 2006, ISBN 3-89104-680-4, Bd. 1, S. 65.

### Ligazóns externas 
* Jürg P. Müller: *Conrad, Thomas (von Baldenstein)*, Historisches Lexikon der Schweiz, abgerufen am 20. Oktober 2015
El Censor (Rianxo)

***El Censor*** foi un semanario publicado en Rianxo en 1894.

## Historia e características 
Semanario de carácter anticaciquil que apareceu en novembro de 1894. Promovido por José Arcos Moldes.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
### Outros artigos 
* Lista de publicacións impresas da provincia da Coruña
La Defensa (Rianxo)

***La Defensa*** foi un semanario editado en Rianxo en 1901.

## Historia e características 
Apareceu o 7 de abril de 1901. Estaba promovido por José Arcos Moldes. Cesou no seu terceiro número.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
### Outros artigos 
* Lista de publicacións impresas da provincia da Coruña
Resultados de Force India na Fórmula 1

Resultados do equipo Force India no Campionato Mundial de Fórmula Un.

## Resultados completos no Campionato Mundial de Fórmula Un 
### Resultados do equipo oficial 
A seguinte táboa detalla os resultados completos nos grandes premios do Campionato Mundial para o equipo Force India de Fórmula 1.
(Chave) As carreiras en letra grosa indican **pole position**; as carreiras en *cursiva* indican *volta rápida*.

 Tempada en curso.
O comezo da tempada de  viu a introdución dun novo sistema de puntos na F1.

## Notas 
## Véxase tamén 
* Force India

## Ligazóns externas 
* Páxina oficial Force India F1 Team
Resultados de Renault na Fórmula 1

Estes son os **resultados de Reanult na fórmula 1**.

## Resultados na Fórmula Un 
### Como construtor 
(Chave) As carreiras en letra grosa indican **pole position**; as carreiras en *cursiva* indican *volta rápida*.

;Notes:
* – Tempada disputándose.
*† – Pilotos que non terminaron o Gran Premio, pero se clasificaron ao completar máis do 90% da distancia de carreira.

### Como fornecedor de motores
(clave) (Resultados en **grosa** indican pole position, resultadoss en *cursiva* indican volta rápida.) 

;Notas:

*† – Pilotos que non terminaron o Gran Premio, pero se clasificaron ao completar máis do 90% da distancia de carreira.
*‡ – Concedéronse a metade dos puntos ao completar menos do 75% da distancia da carreira.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Renault na Fórmula 1
Martelo (óso)

O **martelo** é un dos tres ósos do oído medio, o máis grande e máis lateral da cadea de ósos do oído; presenta unha cabeza, un colo, un manubrio e dúas apófises, unha lateral e outra anterior. Está conectado coa membrana timpánica e transmite as vibracións sonoras á bigornia mediante a articulación incudomalear; este último comunícase á súa vez co estribo.

## Compoñentes 
***Cabeza**ː forma a parte superior do martelo. Está situada superiormente á membrana timpánica, é dicir, no receso epitimpánico. De forma ovoide, a cabeza do martelo é regularmente lisa, salvo na súa parte posterior, onde presenta unha escavación articuluar elíptica co eixe maior orientado oblicuamente en sentido inferior e medial. O extremo inferior desta cara articular ocupa a cara medial da cabeza. Unha crista case vertical divídea en dúas vertentes, unha posterior e outra medial. Por esta cara articular, o martelo articúlase coa bigornia.
***Colo**ː é a parte estreita que serve de soporte á cabeza. É curto e aplanado de lateral a medial; relaciónase lateralmente coa porción fláccida da membrana do tímpano.
***Apófise lateral** ou apófise curta: de forma cónica e de 1&nbsp;mm de longo, orixínase inferiormente da cara lateral do colo. Diríxese lateralmente e dá orixe, na cara externa da membrana timpánica, á pequena eminencia cónica en que terminan as pregas maleolares.
***Apófise anterior** ou apófise longa: nace na cara anterior do colo. É alongada e moi delgada, diríxese posterior e anteriormente e ten continuidade co ligamento anterior do martelo.

## Función 
O martelo é un dos tres osiños do oído medio, o máis grande deles, que transmiten o son desde a membrana timpánica ao oído interno. O martelo recibe vibracións da membrana do tímpano e as transmite á bigornia.

## Orixe 
O martelo deriva do óso articular do maxilar inferior dos réptiles mamiferoides. Embrioloxicamente deriva do primeiro arco farínxeo, xunto con resto dos ósos da mastigación, tales como o maxilar superior e a mandíbula.

## Historia 
Varias fontes atribúen o descubrimento do martelo ao médico, anatomista e filósofo italiano Alessandro Achillini (1463-1512).

A primeira breve descrición esscrita deste óso foi feita por Jacopo Berengario da Carpi (c. 1460–c. 1530) nos seus *Commentaria super anatomia Mundini* (1521).

Niccolò Massa (1485–1569), no seu Liber introductorius anatomiae*, describiu o martelo un pouco máis detalladamente, e comparou a este e á bigornia a pequenos martelos, cualificándoos de *malleoli*.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lista de ósos do esqueleto humano
* Cadea de ósos do oído
Amalie Dideriksen

**Amalie Dideriksen**, nada en Kastrup o 24 de maio de 1996, é unha ciclista dinamarquesa. Compite no equipo neerlandés do Boels Dolmans Cyclingteam.

## Traxectoria
Proclamouse campioa do mundo de ciclismo de estrada no mundial de Doha de 2016. Tamén representou a Dinamarca nos Xogos de Río, rematando no 5º posto do Omnium e acadando un diploma olímpico.

## Palmarés 
**2012** (como afeccionada)
* Campionato de Dinamarca Puntuación. 15px 20px
* Campionato de Dinamarca Scratch. 15px 20px
* Campionato de Dinamarca Omnium. 15px 20px

**2014** (como afeccionada)
* Campionato de Dinamarca en Ruta 15px 20px
* 6 Días da Rosa Omnium

**2015**
* 3.ª no Campionato de Suíza contra o reloxo. 15px
* Campionato de Dinamarca en Ruta 15px 20px
* Campionato Europeo Persecución sub-23 15px
* Campionato Europeo Omnium sub-23 15px
* 1 etapa do Lotto Belgium Tour
* 2.ª no Campionato Europeo Omnium

**2016**
* 2ª no Campionato de Dinamarca en Ruta 15px 
* 1 etapa no Boels Rental Ladies Tour
* Campionato Mundial en Ruta 15px 20px

**2017**
* Tour de Drenthe

## Notas
Atlas (cartografía)

[miniatura|[Mapamundi de Abraham Ortelius publicado dentro do *Theatrum Orbis Terrarum* (1570), un dos primeiros atlas impresos.|370x370px]]
Un **atlas** é unha colección sistemática de mapas de diversa índole que contén unha capitulación de distintos temas de coñecemento como a xeografía física, a situación socioeconómica, relixiosa e política dun territorio concreto.

O termo atlas provén da mitoloxía grega na que *Atlas* ou *Atlante* (en grego antigo ‘o portador’) era un novo titán ao que Zeus condenou a cargar sobre os seus ombreiros os alicerces que mantiñan a terra separada dos ceos. Con todo, segundo explicaba Gerardus Mercator á fronte do seu propio *Atlas* de 1602, o nome aludía non ao personaxe mitolóxico senón á cordilleira, e a un rei e astrólogo norteafricano cuxo desexo era transformarse en montaña para abrazar o ceo.

## Clasificación 
Os atlas pódense clasificar de acordo a determinadas características:

Segundo a súa extensión:
* Universais (mundiais)
* Nacionais
* Rexionais
* Comarcais
* Locais
Segundo o tipo de información:
* Xeográficos
* Temáticos
Segundo o soporte en que se presentan:
* Impreso sobre papel.
* Sobre soportes electrónicos ou en Internet

## Atlas nacional 
Un **atlas nacional** constitúe unha síntese da realidade física, social e económica dun país, polo que reúne toda a información xeográfica necesaria para unha adecuada toma de decisións, tanto públicas como particulares. Con todo, é moito máis que iso: é un compendio do coñecemento sobre o territorio, sobre as modificacións que a actividade humana produciu nel e sobre as relacións entre a intelixencia, a vontade e a natureza. En todo caso, é unha exposición rigorosa e obxectiva que describe con criterio científico o relevo, o clima, as cidades e os seus habitantes, e a distribución dos recursos; en definitiva é un espello do país. Un exemplo de atlas nacional é o *Atlas Nacional de España*, encomendado ao Instituto Xeográfico Nacional por acordo do Consello de Ministros de 1986.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Mapamundis antigos
Volta ao País Vasco 2017

A **57ª edición da Volta ao País Vasco** (en éuscaro e oficialmente: ***Euskal Herriko 57. Itzulia***) foi unha carreira ciclista celebrada no País Vasco entre o 3 e o 8 de abril de 2017.

A carreira estivo formada por cinco etapas en liña e unha contra reloxo individual final. Comezou en Iruñea, Navarra e tras 828,8 quilómetros de percorrido finalizou na vila guipuscoana de Éibar. A etapa raíña foi a quinta, co mítico ascenso a Arrate en Éibar.

Esta carreira foi a décimo cuarta carreira do UCI WorldTour 2017. O gañador foi Alejandro Valverde que ademais do xersei amarelo conseguiu o branco da regularidade e a vitoria na etapa raíña. Segundo acabou o vencedor da pasada edición, Alberto Contador e terceiro o local Ion Izagirre.

Nas outras clasificacións, Alex Howes logrou a vitoria na clasificación da montaña, Lluís Mas venceu na clasificación das metas voantes e o Bahrain-Merida gañou entre os equipos.

## Equipos 
Nesta edición da proba vasca correron 20 equipos (os 18 da máxima categoría e 2 Profesionais Continentais) de 8 corredores, o que sumou 160 ciclistas no pelotón de inicio.

## Etapas 
## Clasificación xeral 
A seguinte táboa mostra os dez primeiros da clasificación xeral final:

## Outras clasificacións 
### Clasificación da montaña 
### Clasificación da regularidade 
### Clasificación das metas voantes 
### Clasificación por equipos 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Volta ao País Vasco

### Ligazóns externas 
* Páxina web oficial
Ditadura arxentina

Na Arxentina ao longo da historia vivíronse varias ditaduras. **Ditadura arxentina** pode referirse a:

* **Ditadura de José Félix Uriburu** (1930-1932);
* Ditadura da autonomeada **Revolución do 43** (1943-1946);
* Ditadura da autonomeada **Revolución Libertadora** (1955-1958);
* Ditadura de Onganía, autonomeada **Revolución Arxentina** (1966-1973);
* Ditadura Cívico-Militar do autonomeado **Proceso de Reorganización Nacional** (1976-1983).
The Three Caballeros

***The Three Caballeros*** é un filme de animación de Disney que se estreou en 1944. Foi producido por Walt Disney e estreado por RKO Radio Pictures. Foi estreado na Cidade de México o 21 de decembro de 1944, e nos Estados Unidos o 3 de febreiro de 1945. É sétimo filme de animación de Disney, e o seu argumento xira arredor dunha viaxe por América Latina, mesturando imaxe real con animación tradicional. É a continuación de *Saludos Amigos* (1942).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* 
* Ficha en AllMovie 
* Ficha en RottenTomatoes
John Degenkolb

**John Degenkolb** é un ciclista alemán, nado en Gera o 7 de xaneiro de 1989. Compite no equipo Trek Segafredo.

## Traxectoria 
Debutou como profesional no ano 2011 no equipo HTC-Highroad seguindo a estela doutros sprinters como Mark Cavendish ou André Greipel. Destaca nos finais en grupo aínda que tamén acadou grandes resultados en clásicas como a París-Roubaix.

No seu palmarés destacan dez vitorias de etapa na Volta Ciclista a España entre as edicións do 2012, 2014 e 2015, unha etapa no Giro do 2015 a Milán-San Remo e a París-Roubaix do ano 2015 que xunto con outras o deixan no ano 2017 moi preto das cincuenta vitorias como profesional.

## Notas
París-Roubaix 2017

A **115ª edición da París-Roubaix** disputouse o 9 de abril de 2017 con saída na cidade de Compiègne e chegada na de Roubaix, nun percorrido 257 quilómetros. A carreira finalizou como é tradicional no Velódromo de Roubaix. Nesta edición o percorrido contou con 29 tramos de pavé que sumaron un total de 55&nbsp;km.

Este foi o terceiro monumento da tempada e a décimo quinta carreira do UCI WorldTour 2017.

Na carreira participaron 200 ciclistas. Un total de 8 por equipo (25 conxuntos).

## Percorrido 
O trazado tivo unha distancia de 257&nbsp;km, e nel repartíronse 29 tramos de pavé que sumaron 55 quilómetros sobre esta superficie. Foron 2 máis ca na edición anterior. ,  pero os mesmos 21 últimosA saída deuse en Compiègne (arredores de París, ao igual que no 2015 e 2016) e a chegada foi como vén sendo habitual no Velódromo André-Pétrieux.

### Partes do trazado 

Ficheiro:Paris-Roubaix 2017 part1.png|De Compiège a Saint-Quentin
Ficheiro:Paris-Roubaix 2017 part2.png|De Saint-Quentin a Solesmes.
Ficheiro:Paris-Roubaix 2017 part3.png|De Solesmes a Orchies.
Ficheiro:Paris-Roubaix 2017 part4.png|De Orchies a Roubaix.

### Sectores de pavé 
miniatura|dereita|250px|O Trouée d'Arenberg é considerado o sector de pavé máis complicado da carreira.

## Equipos 
### UCI WorldTour 
### Profesional Continental 
### Favoritos 
O rei da París-Roubaix, Tom Boonen, con 4 vitorias, 2 segundos postos e 1 terceiro nesta proba, corría a súa derradeira proba ciclista como profesional buscando a súa quinta vitoria no "Inferno do Norte" e desempatar co seu paisano Roger De Vlaeminck como corredor con máis vitorias.

Outros dos favoritos deste ano polo seu grande estado de forma actual eran o dobre campión do mundo Peter Sagan, ou campión olímpico Greg Van Avermaet.

## Clasificación 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* París-Roubaix
* Velódromo André-Pétrieux

### Ligazóns externas 
* Páxina web oficial
Regression (filme)

***Regression*** é un filme de suspense psicolóxico dirixido, producido e escrito por Alejandro Amenábar que se estreou no ano 2015. Está protagonizado por Ethan Hawke e Emma Watson, xunto con David Thewlis, Lothaire Bluteau, Dale Dickey, David Dencik, Peter MacNeill, Devon Bostick e Aaron Ashmore.

Foi estreado internacionalmente no Festival de Cine de San Sebastián o 18 de setembro de 2015.

## Personaxes 
* Ethan Hawke como Detective Bruce Kenner
* Emma Watson como Angela Gray
* David Thewlis como Professor Kenneth Raines
* Lothaire Bluteau como Reverendo Murray
* Dale Dickey como Rose Gray
* David Dencik como John Gray
* Peter MacNeill como Xefe de Policía Cleveland
* Devon Bostick como Roy Gray
* Aaron Ashmore como Detective George Nesbitt
* Adam Butcher como Brody
* Kristian Bruun como Andrew
* Aaron Abrams como Farrell
* Julian Richings como Tom

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* 
* Ficha en BoxOfficeMojo 
* Ficha en RottenTomatoes
Yvetot

**Yvetot** é unha cidade e comuna francesa, na antiga rexión da Alta Normandía (desde a reforma territorial de 2016, a Alta Normandía fusionouse coa Baixa Normandía para formaren a rexión de Normandía), departamento de Sena Marítimo, no distrito de Ruan.

## Xeografía 
É a capital *(chef-lieu)* do cantón do seu nome, e até 1926 foi unha subprefectura.

A súa poboación (censo de 2008) era de 11 596 habitantes. (Fonte: INSEE)

O seu xentilicio é Yvetotais (en francés)

## Historia 
A prosperidade da vila está ligada a un gran comercio desenvolvido no século XVII, grazas ao seu estatuto de paraíso fiscal, e á súa industria de fiado de algodón, en plena expansión desde 1794. No século XIX, a vila desenvolve a produción de tecidos.

Foi capital de distrito desede 1790 a 1795.

Practicamente arrasada en 1940 polos alemáns, na segunda guerra mundial, a cidade foi reconstruída nun estilo clásico.

Recuperou o seu esplendor a mediados do século XX, aínda que perdeu o seu estatuto de subprefectura en 1926.

## Galería 

Normandie2014 region locator map.svg|A nova rexión Normandía
Map commune FR insee code 76758.png|Mapa da comuna de Yvetot
Blason ville fr Yvetot (Seine-Maritime).svg|Escudo de Yvetot
Population - Municipality code 76758.svg|Evolución da poboación
Yvetot, F-76.jpg|Concurso de gando vacún en Yvetot(ano 2013)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* INSEE
* Unité urbaine d’Yvetot (76301)
Escape room

miniatura|Un crebacabezas solucionado nun *escape room*.
Un **escape room** é un xogo físico de aventuras no que os xogadores resolven unha serie de crebacabezas empregando contrasinais, combinacións e estratexia para completar os obxectivos. Os xogadores teñen un tempo límite para solucionalo e descubrir as chaves agochadas en cada un dos cuartos. Os escape rooms están inspirados nos videoxogos deste estilo, e están ambientados nunha gran variedade de locazacións científicas, como celas de prisión, alxubes e estacións espaciais, e son populares como exercicios de team building.

As primeiras escape rooms foron creadas na década de 2000, e fixéronse populares nos Estados Unidos, no Xapón, en Taiwán, no Canadá, en Israel e na China na década de 2010. Os primeiros escape rooms en lugares fixos foron abertas en Asia e máis tarde en América do Norte, Europa, Australia, Nova Zelandia, Rusia e América do Sur.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Directorio de Escape Rooms
Marianne Vos

miniatura|Marianne Vos en 2015

**Marianne Vos**, nada en 's-Hertogenbosch o 13 de maio de 1987,  é unha ciclista profesional neerlandesa. Desenvolve a súa carreira deportiva nas especialidades de ciclocrós, ciclismo en ruta e ciclismo en pista. Na actualidade milita no WM3 Energie.

## Traxectoria
No seu palmarés dentro do ciclismo en ruta son salientables os seus tres campionatos do mundo absolutos (2006, 2012 e 2013), un ouro olímpico en Londres 2012, as súas tres vitorias no Giro de Italia Feminino (2011, 2012 e 2014) no que leva gañadas 19 etapas, así como as catro vitorias na clásica feminina da Frecha Valoa (2008, 2009, 2011 e 2013) e así ata sumar un total de máis de 140 vitorias profesionais.
 
No ciclismo en pista acadou dous ouros olímpicos nos xogos de Pequin 2008 na proba por puntos, nesa mesma proba foi campioa do mundo en 2008 e campioa do mundo na proba de scrach en 2011.

Na modalidade de ciclocros ten gañados sete campionatos do mundo ademais de dúas pratas e un bronce. Sendo a dominadora aboluta da modalidade nos últimos anos.

## Notas
Pobo aimará

Os **aimarás** (en  ) son un pobo indíxena de América do Sur que habita nos Andes e na rexión do Altiplano; arredor dun millón de aimarás viven en Bolivia, o Perú e Chile. Os seus devanceiros viviron na rexión moitos séculos antes de se converter nos principais suxeitos do Imperio Inca a finais do século XV e comezos do XVI, até a conquista española do Imperio Inca. Coas guerras de independencia hispanoamericanas (1810–25), os aimarás convertéronse en cidadáns das nacións de Bolivia e o Perú. Despois da Guerra do Pacífico (1879–83), Chile conseguiu territorios ocupados polos aimarás.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Adelson, Laurie e Arthur Tracht. *Aymara Weavings: Ceremonial Textiles of Colonial and 19th Century Bolivia*. [Washington, D.C.]: Smithsonian Institution Traveling Exhibition Service, 1983. ISBN 0-86528-022-3
* Buechler, Hans C. *The Masked Media: Aymara Fiestas and Social Interaction in the Bolivian Highlands*. *Approaches to Semiotics*, 59. The Hague: Mouton, 1980. ISBN 90-279-7777-1
* Buechler, Hans C. e Judith-Maria Buechler. *The Bolivian Aymara*. *Case studies in cultural anthropology*. Nova York: Holt, Rinehart e Winston, 1971. ISBN 0-03-081380-8
* Carter, William E. *Aymara Communities and the Bolivian Agrarian Reform*. Gainesville: University of Florida Press, 1964.
* Eagen, James. *The Aymara of South America,* First peoples. Minneapolis: Lerner Publications Co, 2002. ISBN 0-8225-4174-2
*Forbes, David. "On the Aymara Indians of Bolivia and Peru," *The Journal of the Ethnological Society of London*. Vol 2 (1870): 193-305.
* Kolata, Alan L.  *Valley of the Spirits: A Journey into the Lost Realm of the Aymara *. Nova York: Wiley, 1996. ISBN 0-471-57507-0
* Lewellen, Ted C. *Peasants in Transition: The Changing Economy of the Peruvian Aymara : a General Systems Approach*. Boulder, Colo: Westview Press, 1978. ISBN 0-89158-076-X
* Orta, Andrew. *Catechizing Culture: Missionaries, Aymara, and the "New Evangelism"*. Nova York: Columbia University Press, 2004. ISBN 0-231-13068-6
* Rivera Cusicanqui, Silvia. *Oppressed but Not Defeated: Peasant Struggles Among the Aymara and Qhechwa in Bolivia, 1900-1980*. Geneva: United Nations Research Institute for Social Development, 1987.
* Tschopik, Harry. *The Aymara of Chucuito, Peru*. 1951.
Biocida

miniatura|300px|Aplicación de molusquicidas.
Os **biocidas** poden ser substancias químicas sintéticas ou de orixe natural, ou microorganismos, destinados a destruír, contrarrestar, neutralizar, impedir a acción ou exercer un control doutro tipo sobre calquera organismo ou microorganismo considerado nocivo para o home.

## Mecanismos de acción 
As substancias biocidas polo xeral actúan a nivel da membrana celular dos organismos, penetrándoa e destruíndo os sistemas que lle permiten vivir. O biocida provoca a lise da parede proteica ou lipoproteica do organismo e penetra no seu interior interrompendo as reaccións bioquímicas que sustentan a vida no organismo.

## Tipos de biocidas 
Pódense presentar de tres formas:
* Físicos: fontes de radiación de alta enerxía (luz, radiación UV) que oxidan a parede proteica e practicamente queiman as células do microorganismo.
* Biolóxicos: substancias creadas por organismos superiores para autodefensa; xeralmente son de tipo proteico (enzimas; por exemplo, a lisozima).
* Químicos: poden ser, á súa vez, inorgánicos ou de síntese orgánica. Por exemplo: dióxido de cloro (ClO2), isotiazolinas, cloraminas, bromuros de alquilo, cloruros de alquilo ou arilo, etc.

## Condicións dun bo biocida 
* Debe ter un amplo espectro de actividade, é dicir, debe cubrir unha ampla gama de microorganismos (bacterias, virus e fungos).
* Efectivo a baixa concentración: canto máis baixa sexa a dose, máis económico resulta o tratamento.
* Efectivo nun amplo rango de pH.
* Solúbeis en auga.
* Compatíbel con outras especies químicas no medio.
* Alta persistencia: debe ser efectivo a través do tempo.
* Fácil de neutralizar: debe posuír mecanismos desactivadores para a súa posterior neutralización.
* Baixa toxicidade humana: non debe ser prexudicial na súa manipulación segura por parte do operador.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Axencia Europea de Substancias e Mesturas Químicas (ECHA) 
* Dienil
* Lexionelose
* Substancia activa

### Ligazóns externas 
* Páxina da ECHA sobre biocidas .
* Tecnoloxía de Activación Electroquímica da Auga
* [Orde PRE/3271/2011, de 25 de novembro, pola que se inclúen as substancias activas bifentrina, acetato de (Z,E)-tetradeca-9,12-dienilo, fenoxicarb e ácido nonanoico(https://gl.wikipedia.org/wiki/%C3%A1cido_nonanoico) no anexo I do Real Decreto 1054/2002, de 11 de outubro, polo que se regula o proceso de avaliación para o rexistro, autorización e comercialización de biocidas e pola que se inclúe a substancia activa acetato de (Z,E)-tetradeca-9,12-dienilo no anexo IA do citado Real Decreto]
*
José Lapique Adrio

**José Lapique Adrio**, nado en Ferrol e finado na mesma cidade o 21 de febreiro de 1919, foi un xornalista galego.

## Traxectoria 
Foi director de *La Monarquía* (1896), redactor de *El Correo Gallego* dende 1904 e despois director de 1905 a 1914, posteriormente dirixiu *El Faro de Ferrol* até outubro de 1914. Tamén foi correspondente en Ferrol de *Noticiero de Vigo*. Foi o primeiro presidente da Asociación da Prensa de Ferrol, fundada en 1912. Foi promotor da Sala de Gimnasia y Esgrima de Ferrol.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* *Diccionario bio-bibliográfico de escritores*
Spacecraft Charging At High Altitudes

**Spacecraft Charging At High Altitudes**, tamén coñecido polo seu acrónimo **SCATHA** e como **P78-2**, foi un satélite artificial do programa Space Test Program da Forza Aérea dos Estados Unidos lanzado o 30 de xaneiro de 1979 mediante un foguete Delta 2914 desde o Centro Espacial de Cabo Cañaveral, en Florida.

## Características 
A misión de SCATHA foi medir o proceso de adquisición de cargas eléctricas do satélite durante o seu paso polo plasma que rodea á Terra para evitar os seus efectos adversos en futuras naves.

O satélite tiña forma de cilindro de 1,7 m de diámetro e 1,8 m de alto e estabilizábase mediante xiro a 1 r.p.m. Do cilindro saían tres mastros de 3 m de long, un de 2 m e outro de 7 m, con experimentos ó longo deles. Ademais dispoñía dunha antena para medir o campo eléctrico de 101,7 m de longo. Para calibrar o control do potencial eléctrico da nave, levaba a bordo un xerador de electróns e outro de ións positivos de xenon. Os datos recollidos por SCATHA podían gardarse nunha cinta a bordo con capacidade de ata 12 horas.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Delta 2914

## Notas
Apomorfía

[miniatura|250px|[Martelo (óso)|Martelo esquerdo dun vertebrado, apomorfía derivada da cartilaxe articular dos anfibios ancestrais.]]

En bioloxía sistemática e, en particular, en cladística, unha **apomorfía** é un trazo ou carácter biolóxico evolutivamente novidoso, unha novidade evolutiva derivada doutro trazo pertencente a un taxon ancestral filoxenéticamente próximo.

## Apomorfía e plesiomorfía 
[miniatura|400px|Este cladograma representa un carácter plesiomórfico (ancestral) ilustrado como un círculo negro, que neste caso é á súa vez simplesiomórfico, debido a que aparece en polo menos 2 grupos: A e B. O carácter ilustrado como un círculo gris é unha apomorfía porque é derivado do antecesor, e á súa vez sinapomorfía porque é compartido polo menos 2 grupos: C e D. O carácter círculo branco é unha apomorfía e, máis concretamente, unha autapomorfía, ao estar representado unicamente por un grupo: o E. Para evitar confusións, convén aclarar que A, B, C, D e E son [taxons existentes, e F, G, H e I son antepasados comúns.]]
O concepto de apomorfía oponse ao de plesiomorfía, que se refiere aos trazos historicamente máis antigos, dos cales derivan as apomorfías.

A distinción entre apomorfía e plesiomorfía non é absoluta, senón relativa a un nivel determinado da xerarquía sistemática: 
* No contexto dos mamífeross como subtaxon dos tetrápodos, o martelo do oído medio é unha apomorfía. En relación con este óso, a cartilaxe articular dos anfibios (unha parte do maxilar inferior da que deriva a bigornia) é un carácter plesiomórfico.
* Se consideramos aos animais como un conxunto, a columna vertebral é unha apomorfía que caracteriza ao subtaxon dos vertebrados. Pero se queremos caracterizar a posesión de columna vertebral nun paxaro en relación ao taxon dos vertebrados, entón o trazo é plesiomórfico.

## Sinapomorfías e autapomorfías 
Cando se somete a análise un dendrograma, cladograma ou filograma, as apomorfías observadas (caracteres que difiren do taxon antepasado) pódense subdividir en dous subgrupos:
* **Sinapomorfías**: aquelas apomorfías compartidas por dous ou máis grupos.
* **Autapomorfías**: aquellas apomorfías que só aparecen nun grupo.

A orixe de novidades morfolóxicas é un dos asuntos máis debatidos en bioloxía evolutiva.

## Etimoloxía 
O termo apomorfía está formado polos elementos do latín científico *apo-*, calco do grego antigo ἀπο-, derivado do adverbio ἀπό *apó*, "á parte", "lonxe", e *-morfía*, tirado da voz do grego antigo μορφή *morphḗ*, "forma". Literalmente: "forma separada".

## Véxase tamén
### Outros artigos 
* Cladística
* Carácter biolóxico
* Homoloxía
* Plesiomorfía
* Sinapomorfía
* Simplesiomorfía
The Adventures of Ichabod and Mr. Toad

***The Adventures of Ichabod and Mr. Toad*** é un filme de animación de Disney que se estreou en 1949. O filme conponse de dous segmentos, o primeiro baseado na novela infantil *The Wind in the Willows* do escritor británico Kenneth Grahame, e o segundo baséase na historia curta de 1820 "The Legend of Sleepy Hollow," chamada *Ichabod Crane* no filme, do escritor estadounidense Washington Irving.

## Personaxes 
* Bing Crosby como Ichabod Crane, Brom Bones, Narrador (*The Legend of Sleepy Hollow*)
* Basil Rathbone como Narrador, Policía (*The Wind in the Willows*)
* Eric Blore como J. Thaddeus Toad
* Claude Allister como Ratty
* Colin Campbell como Moley 
* Campbell Grant como Angus MacBadger
* Leslie Dennison como Xuíz, Weasel #1
* Edmond Stevens como Weasel #2
* J. Pat O'Malley como Cyril Proudbottom, Mr. Winky, Policeman, Unseen Paper Boy
* John McLeish como Prosecutor
* Pinto Colvig como Ichabod Crane berrando
* Clarence Nash como Cabalo de Ichabod

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*
Khaganato turco

O **khaganato turco** (552–744; en turco antigo: 10px10px10px10px 10px10px10px, ; p=Tūjué hánguó), ou ***khaganato göktürk*** foi un khaganato estabelecido polo clan Ashina dos göktürks na Asia Interior medieval. Baixo o liderado de Bumin Qaghan (d. 552) e os seus fillos, os Ashina evolucionaron o khaganato Rouran como a principal potencia da chaira mongol e estabeleceron un forte imperio, que axiña se expandiu para gobernar grandes territorios de Asia Central. Este khaganato interactuou con varias dinastías baseadas na China do Norte, e durante significativos períodos exerceron un control considerable sobre a lucrativa ruta da seda.

A primeira dinastía colapsou en 581, comezando unha serie de conflitos políticos e guerras civís que fragmentaron o khanato entre os göktürk orientais e occidentais, que foron posteriormente subxugadas pola dinastía Tang. Un século despois, un segundo e anovado khaganato turco emerxeu en 682 e durou até o ano 744, cando foi derrubado polos uigures, un pobo túrquico diferente.

## Notas
Túpac Amaru II

**José Gabriel Condorcanqui Noguera**, **marqués de Oropesa** chamado igualmente **José Gabriel Túpac Amaru**, nado en Surimana, Canas, Vicerreinado do Perú o 19 de marzo de 1738 e finado en Cuzco o 18 de maio de 1781, coñecido posteriormente como **Túpac Amaru II** ou simplemente **Túpac Amaru**, foi un caudillo indíxena líder da maior rebelión anticolonial que se deu en Hispanoamérica durante o século XVIII. Descendía de Túpac Amaru I (derradeiro Sapa Inca, executado polos españois no século XVI).

Liderou a denominada «Gran rebelión» que se desenvolveu no Vicerreinado do Río da Prata e o Vicerreinado do Perú, pertencentes ó Reino de España, rebelión iniciada o 4 de novembro de 1780 coa captura e posterior execución do corrixidor Antonio de Arriaga.

Curaca (xefe nativo) de Surimana, Tungasuca e Pampamarca, era adiñeirado e dedicábase ó comercio. Tratábase dun personaxe de orixe mestiza (foi marqués de Oropesa) no que confluía o sangue do Sapa Inca Túpac Amaru coa dos crioulos. De feito, durante unha gran parte da súa vida, sendo criado até os 12 anos polo sacerdote crioulo Antonio López de Sos e logo no Colexio San Francisco de Borja, mostrou preferencia polo crioulo chegando a dominar o latín e a empregar refinadas vestimentas hispanas, pero posteriormente vestiu como un nobre inca, fixo uso activo da lingua nativa quechua na súa vida e proclamas, e foi excomungado da Igrexa católica.

No Perú foi recoñecido como o fundador da identidade nacional peruana. Foi unha figura capital para o réxime velasquista (1968-1975) e dende entón permaneceu reivindicado no imaxinario popular.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Micaela Bastidas
Signal Communication Orbit Relay Experiment

**Signal Communication Orbit Relay Experiment**, tamén coñecido polo seu acrónimo **SCORE**, foi un satélite artificial da Forza Aérea dos Estados Unidos lanzado en segredo o 18 de decembro de 1958 mediante un foguete Atlas B desde o Centro Espacial de Cabo Cañaveral, en Florida. Só unha parte do equipo de lanzamento sabía que non se trataba dunha proba misilística senón da posta en órbita dun satélite.

## Características 
A misión de SCORE foi probar a factibilidade de usar satélites para comunicacións. A carga útil, de 70&nbsp;kg de masa, consistía nun par de transmisores UHF alimentados por baterías cunha vida estimada de 21 días e acaroados á última etapa do foguete Atlas B co que foi lanzado. Cada transmisor constaba dun receptor de comandos, unha cinta gravadora con capacidade para catro minutos de son ou sete canais de teletipo. A bordo ademais ían un par de balizas para telemetría

O satélite demostrou o concepto de comunicacións mediante satélite mediante "gardado e envío" polo cal a mensaxe se garda nun medio a bordo do satélite e é transmitido cando está ao alcance do destinatario. As baterías esgotáronse aos 13 días de permanecer en órbita.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Atlas B
*Courier 1B

## Notas
Óscar Graña

**Óscar Graña Blanco**, nado en Pontevedra en 1976, é un piragüista galego que compite na modalidade de maratón. É o segundo deportista español máis laureado nesta disciplina, con 14 medallas no Campionato Mundial de Piragüismo en Maratón entre os anos 2004 e 2024, e dez medallas no Campionato Europeo de Piragüismo en Maratón entre os anos 2003 e 2018.

## Traxectoria 
Asociouse ao arousán Ramón Ferro, co que comezou a competir en probas de C-2. A súa primeira cita importante foi o Mundial de Zamora en 2002, onde quedaron quintos, e en 2003 lograron a súa primeira medalla no Campionato de Europa, ao remataren en segunda posición. En 2004 conquistaron a súa primeira medalla no Campionato Mundial de Piragüismo en Maratón tras finalizar terceiros, resultado que repetiron en 2005. Nas seguintes tres edicións, 2006, 2007 e 2008, lograron tres pratas, ademais doutra prata no Europeo de 2007. En 2009 gañaron a medalla de ouro no Europeo, mentres que non puideron participar no Mundial ao ser hospitalizado Ferro por unha meninxite. En 2011 logrou outra medalla de prata no Europeo xunto a Ferro, mentres que non competiu no Mundial pois tivo que realizar as oposicións á Policía Nacional. título que revalidaron ao ano seguinte en Copenhague. Tamén en 2013 se proclamaron campións de Europa por segunda vez. En 2014 repetiron vitoria no Europeo e lograron o terceiro posto no Mundial, celebrado en Oklahoma City. En 2015 e 2016, lograron a prata tanto nos Europeos como nos Mundiais, mentres que no 2017 se fixeron cun bronce europeo e unha prata no mundial.

En decembro de 2017, Ramón Ferro anunciou a súa retirada do piragüismo, polo que Graña comezou a competir con Diego Romero Fraga como compañeiro. A nova parella proclamouse campioa de Europa No ano 2019 quedou en sétima posición no Campionato Europeo de Piragüismo de Maratón disputado en Francia, xunto co seu compañeiroJose Manuel Sánchez, ao envorcar e perder un tempo que non foron quen de recuperar. No Mundial disputado en outubro na China, participou xunto ao veterano Pedro Areal, finalizando en quinta posición.

## Palmarés internacional 

## Recoñecementos 
* 2013: Medalla de bronce da Real Orden del Mérito Deportivo pola súa traxectoria deportiva.

## Notas
Recinto abaluartado de Badaxoz

O **sistema abaluartado de Badaxoz** consiste nun conxunto de murallas, fortes, baluartes, e outras construcións erixidas nos séculos XVII e XVIII que protexían a cidade fronteiriza. Foron feitas cun estilo de construción popularizado polo marqués de Vauban.

As 3 portas principais orixinarias desta fortificación foron as de Trinidad, El Pilar e de Palma.
esquerda|miniatura|Mapa del cerco de Badaxoz en 1658.

## Notas
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Navareño Mateo, Antonio (1998). *Castillos y Fortalezas en Extremadura* (edición fascícular). Badaxoz: Hoy, Diario de Extremadura. 
* *Badajoz y sus murallas*. Lozano, Matías (1983). Colegio Oficial de Arquitectos de Extremadura, Delegación Badaxoz. ISBN 84-398-0736-8.
MetroLyrics

**MetroLyrics** é unha páxina web adicada ás letras de cancións, fundada no ano 2002. A base de datos de MetroLyrics contén máis de 1 millón de cancións realizadas por máis de 16.000 artistas.

MetroLyrics foi a primeira web de cancións que engadiu o catálogo de licenzas de Gracenote Inc. en abril de 2008. A través deste modelo de concesión de licenzas de cancións, os titulares dos dereitos de autor das cancións acumulan ingresos por regalías cando o seu traballo se amosa en MetroLyrics.com. As regalías páganse por todas as letras que se amosan e manéxanse a través de Gracenote. En xaneiro de 2013, LyricFind adquiriu o negocio de licenzas de letras de Gracenote, e fusionouna coa súa propia conta. O modelo de licenza MetroLyrics é distinto, xa que moitos outros sitios web de letras aínda ofrecen contido que están presuntamente sen licenza e violan os dereitos de autor.

MetroLyrics foi adquirida por CBS Interactive en outubro de 2011.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina web
Ramón Ferro

**Ramón Ferro Dios**, nado na Illa de Arousa en 1978, é un piragüista galego que compite na modalidade maratón. É gañador de doce medallas no Campionato Mundial de Piragüismo en Maratón entre os anos 2004 e 2017, e nove medallas no Campionato Europeo de Piragüismo en Maratón entre os anos 2003 e 2017, conseguidas facendo parella co pontevedrés Óscar Graña.

## Traxectoria 
Ramón Ferro iniciouse no piragüismo cando contaba 10 anos, destacando nos campionatos de España de cadetes aos 15. Competiu ao principio no *Club de Piragüismo Illa de Arousa*, incorporándose máis adiante ao *Club Kayak Tudense*. No 2002 comezou a competir na modalidade de maratón, ao principio na categoría C-1 e, posteriormente, na categoría C-2.

Asociouse ao tamén piragüista Óscar Graña, co que participou no Mundial de Zamora en 2002, onde quedaron quintos e co que acadou en 2003 a súa primeira medalla no Campionato de Europa, ao remataren en segunda posición. En 2004 conquistaron a súa primeira medalla no Campionato Mundial de Piragüismo en Maratón tras finalizar terceiros, resultado que repetiron en 2005. Nas seguintes tres edicións, 2006, 2007 e 2008, lograron tres pratas, ademais doutra prata no Europeo de 2007. En 2009 gañaron a medalla de ouro no Europeo, mentres que Ferro non puido participar no Mundial ao ser hospitalizado por unha meninxite. En 2011 logrou outra medalla de prata no Europeo xunto a Graña, mentres que no Mundial competiu xunto a Manuel Garrido pois Graña tiña que realizar as oposicións á Policía Nacional. Mantiveron unha reclamación durante anos contra esta decisión.

En 2012, proclamouse campión do mundo de novo xunto a Graña, título que revalidaron ao ano seguinte. Tamén en 2013 se proclamaron campións de Europa por segunda vez. En 2014 repetiron vitoria no Europeo e lograron o terceiro posto no Mundial. En 2015 e 2016, lograron a prata tanto nos Europeos como nos Mundiais, mentres que no 2017 se fixeron cun bronce europeo e unha prata no mundial. 

En decembro de 2017 e con 39 anos, Ramón Ferro anunciou a súa retirada do piragüismo, cun palmarés de doce medallas no Campionato do Mundo e nove no Europeo.. Repetiu esta candidatura en procesos electorais posteriores, aínda que sempre nos últimos postos. Á marxe do piragüismo, exerce como navalleiro e marisqueiro.

## Palmarés internacional 

## Recoñecementos 
* 2013: Medalla de bronce da Real Orden del Mérito Deportivo como recoñecemento á traxectoria deportiva.

## Notas
Lingua banjar

A **lingua banjar** (*Bahasa/Basa Banjar*, en jawi: **بهاس بنجر**) é unha lingua austronesia empregada polo pobo banjar de Kalimantan Meridional, Indonesia. Como moitos dos membros do pobo banjar son mercadores itinerantes, espallan a súa lingua por tódolos lugares de Indonesia ós que viaxan. O banjar pódese considerar unha lingua franca, especialmente na illa de Borneo, xa que se emprega en tres das catro provincias de Borneo: Borneo do Sur, Borneo do Leste e Borneo Central, agás en Borneo do Oeste, onde o malaio é máis popular.

O banjar considérase un malaio local, pero non é particularmente achegado a ningunha outra lingua malaia. Divídese en dous grandes dialectos, o da parte alta do río (Banjar Hulu) e o da parte baixa (Bajar Kuala). Pódense atopar as principais diferenzas dos dous dialectos na fonoloxía e o léxico, malia que tamén hai diferenzas lixeiras na sintaxe. O banjar hulu só ten tres vogais, /i/, /u/, i /a/. Cando unha palabra contén algunha vogal diferente a estas tres vogais, a vogal foránea é substituída cunha destas vogais baseándose na proximidade de altura e outras cualidades das vogais. O banjar kuala ten cinco vogais, /a, i, u, e, o/.

Hai un dialecto menor, o bukit, que ten un código ISO separado.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en banjar
### Ligazóns externas 
* Buku pertama berbahasa banjar 
* Pencipta kamus dan tata bahasa Banjar 
* Terjemahan bahasa Indonesia ke bahasa Banjar
Lingua shona

A **lingua shona** ou ***chiShona*** é a máis falada das linguas bantú, falada polo pobo shona de Zimbabwe. O termo tamén se pode empregar para identificar ós pobos que falan algunha das variedades do shona central: zezuru, karanga, manyika e korekore. Baseándose nun artigo de 1931 de Clement Doke, o shona estándar desenvolveuse a partir das diferentes variedades do shona central. Xa que a capital atópase na rexión Zezuru, esta variedade fíxose dominante na lingua estándar.

O shona é unha das linguas oficiais de Zimbabwe. Outros países con falantes shona son Botswana, Mozambique e Zambia por mor da chegada de refuxiados provocados pola crise económica de Zimbabwe.

## Falantes 
O shona é a máis falada das linguas bantú segundo o número de falantes nativos. Segundo o Ethnologue, o shona, abrangue os dialectos karanga, zezuru e korekore, uns 10,8 millóns de persoas. O manyika e o ndau son clasificados como linguas diferentes por Ethnologue, e son falados por 1&nbsp;025&nbsp;000 e 2&nbsp;380&nbsp;000 de persoas, respectivamente. O número total podería roldar os 14,2 millóns. O zulú é a segunda lingua bantú máis falada, con 10,3 millóns de falantes segundo Ethnologue.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en shona
### Bibliografía 
* Biehler, E. (1950) *A Shona dictionary with an outline Shona grammar* (revised edition). The Jesuit Fathers.
* Brauner, Sigmund (1995) *A grammatical sketch of Shona : including historical notes*. Köln: Rüdiger Koppe.
* Carter, Hazel (1986) *Kuverenga Chishóna: an introductory Shona reader with grammatical sketch* (2nd edition). Londres: SOAS.
* Doke, Clement M. (1931) *Report on the unification of the Shona dialects*. Stephen Austin Sons.
* Mutasa, David (1996) *The problems of standardizing spoken dialects: the Shona experience*, *Language Matters*, 27, 79
* Lafon, Michel (1995), *Le shona et les shonas du Zimbabwe*, Harmattan éd., París
Canabarro

[miniatura|Canabarros variados do Museo de cerámica de [Chinchilla de Montearagón, Albacete.]]
[miniatura|Canabarro argárico de Beniaján, considerado o máis antigo dos achados na [Península Ibérica.]]

Un **canabarro** ou **porrón** (en español: *botijo*) é un recipiente de barro cocido poroso empregado para conservar a auga fresca, de ventre amplo e cunha anga na parte superior, unha boca para enchelo e unha biquela para beber. En olaría defínese como vasilla de corpo esferoide, unha anga na súa parte superior, e con dous ou máis buracos. Polo xeral chámase *boca* ao máis largo —polo que se enche—, e *biquela* ou *bico* ao outro, que produce un fino chorro ideal para beber sen demasiado refugallo.

O porrón é un obxecto típico da cultura mediterránea. É habitual no sur de Francia, Castela, Aragón e o terzo sur da Península Ibérica (Estremadura, A Mancha, Levante e Andalucía), menos común nas zonas húmidas da península.

O exemplar máis antigo aparecido na Península Ibérica pertence á cultura argárica e foi achado na necrópole de Puntarrón Mozo (Beniaján), próxima á capital da rexión murciana, en cuxo museo arqueolóxico se conserva; peza importante na historiografía da cerámica por se tratar dunha 'obra pechada', cun só orificio de 2&nbsp;cm e a anga colocada na parte superior; a medida do porrón é de 11×9,5&nbsp;cm.

## Funcionamento 
O principio de funcionamento do canabarro é o seguinte: a auga almacenada fíltrase polos poros da arxila e en contacto co ambiente seco exterior (característica do clima mediterráneo) evapórase, producindo un arrefriado (2,219 kilojoules por gramo de auga evaporada). A clave do arrefriado está, polo tanto, na evaporación da auga exudada, xa que esta, para se evaporar, tira parte da enerxía térmica da auga almacenada dentro da vasilla.

Nalgunhas rexións, antes de usalo por vez primeira, *cúrase* deixándoo durante un par de días cheo de auga e cun pouco anís. En zonas de litoral, para *curar* o barro introdúcense algúns cantos mariños pola boca de carga, déixanse en auga uns días e enxáuganse ben para que non quede resaibo a sal.

### Efectos similares 
No ano 2000, un profesor de escola nixeriano gañou o "Rolex Award for Enterprise" polo seu sistema de conservación de alimentos mediante un método de arrefriamento evaporativo similar ao canabarro. O seu sistema consiste en dous vasos ou potas de arxila, o máis pequeno metido dentro do maior. O espazo entre ambos énchese de area mollada. A comida ponse no vaso interior. A evaporación da auga entre as potas arrefría os alimentos e mantenos por debaixo da temperatura ambiente, sempre que a area entre as potas permaneza húmida.

No deseño dos edificios acontece un efecto similar, chamado 'efecto canabarro' ou *efecto botijo* en castelán, para conseguir a autorregulación da temperatura nos cuartos das vivendas.

## Notas 
## Véxase tamén