Dolomitas

Os **Dolomitas** (, Ladino: *Dolomites*; , , ), tamén coñecidos como **Montañas Dolomitas**, os **Alpes dolomíticos** ou **Alpes dolomíticos**, son unha cordilleira situada no nordés de Italia. Forman parte dos Alpes surorientais e esténdense desde o Río Adige no oeste ata o Val de Piave (Pieve di Cadore) no leste. As fronteiras norte e sur están definidas polo Val Puster e o Val Sugana (en italiano: *Valsugana*). Os Dolomitas están situados nas rexións de Véneto, Trentino-Tirol do Sur e Friúl-Venecia Xulia, que abrangue un área compartida entre as provincias de Belluno, Vicenza, Verona, Trentino, Tirol do Sur, Udine e Pordenone.

Outros grupos montañosos de estrutura xeolóxica similar están espallados ao longo do río Piave cara ao leste, ''Dolomiti d'Oltrepiave*; e moi lonxe sobre o río Adige ao oeste, *Dolomiti di Brenta* (Dolomitas occidentais). Un grupo máis pequeno chámase *Piccole Dolomiti* (Pequenos Dolomitas), situado entre as provincias de Trentino, Verona e Vicenza.

O Parque nacional dos Dolomitas de Belluno e moitos outros parques rexionais están situados nos Dolomitas. En agosto de 2009, os Dolomitas foron declarados Patrimonio da Humanidade da UNESCO.

## Etimoloxía 
Os Dolomitas, tamén coñecidos como "Montañas Pálidas", toman o seu nome da rocha carbonática dolomía. Este foi o nome do mineraloxista francés do século XVIII Déodat Gratet de Dolomieu (1750–1801), que foi o primeiro en describir o mineral.

## Historia 
Durante milenios, cazadores e recolectores avanzaran cara ás rexións rochosas máis altas e probablemente tamén subiran algúns picos. Hai evidencias de que o sacerdote xesuíta Franz von Wulfen de Klagenfurt subiu ao Lungkofel e ao Dürrenstein na década de 1790. En 1857 o británico John Ball foi o primeiro en escalar o Monte Pelmo. Paul Grohmann posteriormente subiu numerosos cumes como o Antelao, a Marmolata, a Tofana, o Monte Cristallo e o Boè. Ao redor de 1860 o alpinista agordino Simone de Silvestro foi a primeira persoa en erguerse conscientemente na Civetta. Michael Innerkofler foi un dos escaladores do Tre Cime di Lavaredo. Máis tarde montañeiros locais moi importantes, coñecidos por moitas primeiras ascensións, foron Angelo Dibona e Giovanni Piaz.

Durante a primeira guerra mundial, a primeira liña entre o exército italiano e o Austro-Húngaro atravesaba os Dolomitas, onde ambos os bandos utilizaron minas extensivamente. Os museos bélicos ao aire libre están situados en Cinque Torri (Cinco Torres), Monte Piana e Monte Lagazuoi. Moita xente visita os Dolomitas para escalar as vie ferrate, camiños protexidos polas paredes rochosas que se crearon durante a guerra.

Varios camiños de longo percorrido atravesan os Dolomitas. Chámanse *alte vie* (en alemán: Dolomiten Höhenwege - camiños altos), e están numerados do 1 ao 10. Os camiños tardan aproximadamente unha semana en camiñar e son servidos por numerosos *rifugi'' (cabanas). A primeira e a máis coñecida é a Alta Vía 1. A datación por radiocarbono utilizouse na rexión da Alta Badia para demostrar unha conexión entre a actividade dos desprendementos de terra e o cambio climático.

## Xeografía 
A rexión divídese habitualmente nos Dolomitas occidentais e orientais, separados por unha liña que segue o eixe Val Badia – Paso de Campolongo – Val de Cordevole (Agordino).

### Clasificación actual 
Os Dolomitas pódense dividir nos seguintes rangos:

* Sella
* Marmolada
* Tofane
* Grupo Langkofel
* Grupo Geisler
* Grupo Peitlerkofel
* Grupo Puez
* Grupo Fanes
* Grupo Schlern

* Rosengarten
* Latemar
* Pala
* Montes Lüsen
* Civetta
* Pelmo
* Marmarole
* Grupo Cadini
* Grupo Cristallo

* Sorapiss
* Antelao
* Bosconero
* Vette Feltrine
* Schiara
* Dolomitas de Praga
* Sexten Dolomitas
* Dolomitas do Friuli

## Patrimonio e deportes 
thumb|upright|Esquiadores en Cortina en 1903

Os Dolomitas son coñecidos polo esquí nos meses de inverno e a escalada de montaña, sendeirismo, ciclismo e saltos BASE, así como parapente e á delta no verán e finais da primavera/principios do outono. Escalada libre é unha tradición nos Dolomitas desde 1887, cando Georg Winkler, de 17 anos, fixo en solitario. a primeira ascensión ao pináculo do Vajolettürme. Os principais centros inclúen: Rocca Pietore xunto ao glaciar Marmolada, que se atopa na fronteira de Trentino e Véneto, as pequenas cidades de Alleghe, Falcade, Auronzo, Cortina d'Ampezzo e as aldeas de Arabba, Urtijëi e San Martino di Castrozza, así como o conxunto dos vales de Fassa, Gardena e Badia.

A *Maratón dos Dolomitas*, unha carreira anual de bicicletas de estrada dun só día que abrangue sete pasos de montaña dos Dolomitas, ten lugar na primeira semana de xullo.

Outros lugares característicos son:
* Monte Pasubio e Strada delle 52 Gallerie (un camiño de mulas militar construída durante a primeira guerra mundial con 52 túneis)
* Altopiano di Asiago e Calà del Sasso, con 4444 chanzos, a escaleira máis longa do mundo aberta ao público.

## Picos principais 
[thumb|Macizo de Tofana con [Cortina d'Ampezzo en primeiro plano]]
[thumb|[Sella group]]
[thumb|[Vajolet Towers]]
thumb|Cristallo

thumb|centre|700px|Vista panorámica de 360° desde Marmolada, o pico máis alto dos Dolomitas

## Pasos principais 
[thumb|[Langkofel|Langkofel/Sassolungo]]
[thumb|[Paso de Falzarego]]
[thumb|[Paso de Gardena]]

## Parques principais 
[thumb|right|Cabalos no pasto do [Parco Naturale Tre Cime, Tirol do Sur. Cadini di Misurina ao fondo    .]]

* Parque Nacional Dolomiti Bellunesi 
* Parco naturale regionale delle Dolomiti d'Ampezzo 
* Naturpark Fanes-Sennes-Prags 

* Parco naturale Paneveggio – Pale di San Martino 
* Naturpark Schlern-Rosengarten 
* Naturpark Sextener Dolomiten 

* Naturpark Puez-Geisler 
* Parco naturale provinciale dell' Adamello-Brenta 
* Parco naturale regionale delle Dolomiti Friulane

## Notas
;Referencias

## Véxase tamén
### Bibliografía
* 
* Provincia di Belluno, Provincia Autonoma di Bolzano-Alto Adige Autonome Provinz Bozen-Südtirol, Provincia di Pordenone, Provincia Autonoma di Trento, Provincia di Udine, Regione Autonoma Friuli Venezia Giulia, 2008. *Nomination of the Dolomites for inscription on the World Natural Heritage List UNESCO. Nomination Document.* 363 pp. https://web.archive.org/web/20131225070444/http://fondazionedolomitiunesco.org/documentazione-2/01_DOLOMITES_nomination_document_jan2008_1236608233_1294933181.pdf
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Ligazóns externas
* Franco Grisa Timelapse
* North of Italy in 4K - Bashir Abu Shakra
* Dolomites on Hike.uno
* Italian official cartography (*Istituto Geografico Militare* - IGM); on-line version: www.pcn.minambiente.it
* Report on the via ferrata Bocchette di Brenta