Sardes

miniatura|250px|Antigo ximnasio de Sardes

miniatura|250px|Localización de Sardes en Anatolia

**Sardes** (, —chamada Sartmahmut antes de outubro de 2005—, en lidio: 𐤳𐤱𐤠𐤭𐤣 *Sfard*; , en grego xónico: Σάρδιες, forma contraída Σάρδῑς ***Sardis***; en persa antigo: *Sparda*; ) foi unha antiga cidade de Asia Menor fundada polo rei lidio Gyges (680–644 a.C.) como capital do antigo reino de Lidia. Tras a caída do Imperio lidio, converteuse na capital dos sátrapas persas, de Antígono, dos sátrapas seléucidas e capital rexional cos romanos e, máis tarde, nun centro importante da cultura helenística e bizantina. Actualmente é un sitio arqueolóxico activo e atópase na actual Turquía, corresponde á actual Sart, na provincia turca de Manisa, na vertente norte do Monte Tmolo (actual Boz Dag), no val medio do río Pactolo (actual Gediz), que desemboca no Mar Exeo.

En 2025, Sardes foi declarada Patrimonio da Humanidade pola UNESCO.

## Historia 
Sardes estivo ocupada durante polo menos 3500 anos. Nese tempo, oscilou entre unha cidade rica de importancia internacional e un conxunto de aldeas modestas.

### Primeiros asentamentos 
thumb|275px|left|Vista da cidadela desde abaixo
Sardis poboouse antes do 1500 a. C. Non obstante, o tamaño e a natureza dos primeiros asentamentos non se coñecen, xa que só se escavaron pequenas porcións extramurais destas capas. As probas de ocupación consisten principalmente en cerámica da Idade de Bronce Final e da Idade de Ferro Inicial, que mostra afinidades coa Grecia micénica e os hititas. Non se atopara arquitectura monumental temperá ata 2011.

O sitio puido estar ocupado xa no Neolítico, como o demostran os achados dispersos de fragmentos cerámicos temperáns. Non obstante, estes atopáronse fóra de contexto, polo que non se poden sacar conclusións claras. Atopáronse cemiterios da Idade de Bronce Inicial a 11 quilómetros de distancia ao longo do lago Mármara, preto de tumbas da elite dos períodos lidio e persa posteriores.

Relativamente pouco do Sardes persa é visible no rexistro arqueolóxico. É posible que a cidade reconstruírase fóra dos límites das murallas da era lidia, como o evidencian autores como Heródoto, que sitúan o distrito central da era persa ao longo do río Pactolo. A cultura material da cidade foi en gran medida continua coa era lidia, ata o punto de que pode ser difícil datar con precisión os artefactos baseándose no estilo.

thumb|right|250px|Relevo dun enterramento da época persa en Bintepe
Os edificios desta época inclúen un posible predecesor do posterior templo de Artemisa, así como un posible santuario de Zeus. A evidencia textual suxire que a cidade era coñecida polos seus xardíns paradisíacos, así como polos seus hortos e parques de caza construídos por Tissafernes e Ciro o Novo

O nome "Sardis" aparece por primeira vez na obra da poeta da era arcaica Safo. Estrabón afirma que o nome orixinal da cidade era "Hyde".

A primeira expedición arqueolóxica a grande escala en Sardes dirixíuna un equipo da Universidade de Princeton liderado por Howard Crosby Butler entre os anos 1910 e 1914, desenterrando un templo dedicado a Artemisa e máis de mil tumbas lidias. A campaña de escavacións interrompíuse pola Primeira Guerra Mundial, seguida pola Guerra de Independencia Turca, aínda que se retomou brevemente en 1922. Algúns artefactos superviventes da escavación de Butler engadíronse á colección do Museo Metropolitano de Arte na cidade de Nova York.

Unha nova expedición coñecida como a Exploración Arqueolóxica de Sardes foi en 1958 por G.M.A. Hanfmann, profesor do Departamento de Belas Artes da Universidade de Harvard, e por Henry Detweiler, decano da Escola de Arquitectura da Universidade Cornell. Hanfmann escavou amplamente na cidade e na rexión, escavando e restaurando o principal complexo romano de baños-ximnasio, a sinagoga, as casas e tendas romanas tardías, unha zona industrial lidia para o procesamento do electro en ouro e prata puros, as zonas de ocupación lidia e as tumbas en forma de túmulo en Bintepe.

Durante a década de 1960, o recoñecemento da importancia local da comunidade xudea en Sardes recibiu unha confirmación notable mediante a identificación dun importante salón de asembleas na parte noroeste da cidade, agora coñecido como o Sinagoga de Sardes. Este sitio, adornado con inscricións, menorás e diversos artefactos, establece a súa función como sinagoga desde o século IV ata o século VI. As escavacións en zonas residenciais e comerciais adxacentes tamén descubriron evidencias adicionais da vida xudea.

Desde 1976 ata 2007, a escavación continuou baixo a dirección de Crawford H. Greenewalt, Jr., profesor no Departamento de Clásicos da Universidade de California, Berkeley. Desde 2008, a escavación estivo baixo a dirección de Nicholas Cahill, profesor na Universidade de Wisconsin-Madison.

Algúns dos achados importantes do xacemento de Sardes consérvanse no Museo Arqueolóxico de Manisa, como mosaicos e esculturas da época romana tardía, un casco de mediados do século VI a.C. e cerámica de varios períodos.

## Galería 

 Gymnasium in Sardes.jpg|Ximnasio
 Synagoge Sardes.jpg|Sinagoga
 Artemistempel Sardes.jpg|Templo de Artemisa

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*A exploración arqueolóxica de Sardes
*A busca de Sardes, historia das escavacións arqueolóxicas en Sardes, na revista Harvard
*Sardis, no Museo Metropolitano de Arte de Nova York
*Sardis Turkey, unha visita fotográfica completa ao sitio
*The Princeton Encyclopedia of Classical Sites - Sardis
*Livius.org: Sardes - imaxes