Francesc Aragó

**Domènec Francesc Joan Aragó i Roig**, en catalán e **Dominique François Jean Arago Roig** en francés, coñecido nos Países Cataláns como **Francesc Aragó** e internacionalmente como **François Arago**, nado en Estagell, Rosellón, o 26 de febreiro de 1786 e finado en París o 2 de outubro de 1853, foi un matemático, físico, astrónomo e político.

Continuou o traballo de medición de meridianos para definir o metro de Barcelona a Mallorca. Descubriu varios fenómenos de electromagnetismo que lle valeron a medalla Copley. Descubriu que a velocidade da luz é independente da velocidade relativa do emisor e do receptor, o que foi a base para o desenvolvemento da teoría da relatividade. Descubriu a polarización da luz e desenvolveu a teoría ondulatoria da luz. Tamén estivo activo en numerosos campos como a meteoroloxía, a xeofísica, a astronomía ou o electromagnetismo.

Como político, de profundas ideas republicanas, foi un dos asinantes da proclamación da II República Francesa, da que foi ministro. Defendeu o sufraxio universal e decretou a abolición da escravitude en Francia.

## Traxectoria 
### Familia e vida persoal 
**François Aragó** era fillo do liberal Francesc Bonaventura Aragó coa que tivo tres fillos:

* Emmanuel Aragó (1812-1896), avogado e político republicano.
* Alfred Aragó (1815-1892), pintor e inspector xeral de belas artes.
* Gabriel Aragó (1817-1832)

### Xuventude e formación 
De mozo, Aragó amosou vocación militar e foi levado á escola municipal de Perpiñán (que hoxe leva o seu nome), onde comezou a estudar principalmente literatura. Un día viu a un oficial moi novo, que dirixía as obras de reparación da muralla da cidade, e preguntoulle como conseguira os galóns tan rápido. Este explicoulle que estudara na Escola Politécnica Superior, onde se podía ingresar aprobando unha proba de acceso, e que na biblioteca estaba publicado o temario.

ligazón=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/64/Arago_estagel.jpg/220px-Arago_estagel.jpg|esquerda|miniatura| Estatua en Estagell, a súa cidade natal
A partir de entón só acudiu ao colexio ás clases de matemáticas e preparou pola súa conta o acceso á Politécnica; en ano e medio chegou a dominar as materias do programa, pero ese ano o examinador Monge non foi a Montpellier e avisou por carta aos estudantes que os examinaría en París. Aragó non puido moverse e ampliou un ano máis a súa formación en matemáticas estudando a *Análise Infinitesimal* de Euler, a *Solución de ecuacións numéricas,* *Teoría das funcións analíticas* e *Mecánica analítica* de Lagrange, e a *Mecánica celeste* de *Laplace*. Ao ano seguinte, cando foi examinado en Tolosa, sorprendeu ao seu examinador co seu coñecemento de Lagrange.

En 1803, ingresou na Politécnica de París, pero achou que os profesores eran incapaces de impartir coñecementos e manter a disciplina; comentou que lle gustaría estudar a fondo física e química pero que os seus compañeiros non lle deixaban tempo; en matemáticas, dixo que ao entrar xa sabía máis do que necesitaba para saír da escola.

Para pasar dunha división da escola á outra había que examinarse con Adrien-Marie Legendre. Este ao escoitar o seu apelido, díxolle: "Entón non es francés". Aragó respondeu que se non o fose, non sería admitido, que viña da Cataluña do Norte, pero que era francés e iso debería ser suficiente; Resolveu o problema do exame mediante unha dobre integral, un método que o mestre non explicara na clase e preguntoulle de onde o sacara. Aragó respondeu que dun libro do propio mestre, e este dixo que non sacaría nada del adulándoo. Despois pediulle que calculase o centro de gravidade dun sector esférico, Aragó comentou que era doado e Legendre díxolle que entón o calculase asumindo que a densidade fose variable co raio. O alumno resolveu o problema de forma brillante e Legendre díxolle "sigue así e aínda seremos bos amigos"

### A viaxe á Península Ibérica 
Antes de ser profesor da Escola Politècnica, Francesc Aragó percorreu a Península Ibérica entre 1806 e 1808 (principalmente por Cataluña, Baleares e Valencia) co obxectivo de realizar varias medicións do arco meridiano terrestre. O 28 de xullo de 1808 conseguiu fuxir de Mallorca nun pesqueiro co que chegou a Alxer.

En Alxer levou un barco a Marsella que, durante a viaxe, foi capturado por un corsario español; despois, xunto co resto do pasaxeiro e a tripulación, foi trasladado a Roses (Alt Empordà), onde foi interrogado polo xuíz. Viaxaba cun nome falso e o xuíz dixo: "*vostede é español, de Valencia tal como vexo polo seu acento*". Iso era máis perigoso que se o recoñecesen como francés, pois podían consideralo un desertor e condenalo a morte. Aragó dixo que tiña o don das linguas, que era comerciante e que aínda tiña o acento de onde fora comerciante. Pediu que un soldado de Eivisa o escoitase cantar unha canción popular eibisenca. O neno, lembrando a súa terra, púxose a chorar e xurou que Aragó era de Eivisa. Despois pediu falar co intérprete francés e este, ao escoitalo falar en francés, asegurou sen dúbida que era francés. O xuíz non o cría, pero estaba despistado, prometeulle que tarde ou cedo descubriría quen era, pero Aragó salvou a vida.

Estivo preso en Roses até que foi trasladado a Palamós (Baix Empordà); ao cabo de tres meses, tras un acordo co bei de Alxer, puido continuar a viaxe por mar até Marsella, pero despois, unha tormenta levou o barco cara a Bouxia, onde desembarcou e, viaxando por terra, chegou a Alxer, guiado por un imán o día de Nadal de 1808. Seis meses máis tarde, o 21 de xuño de 1809, embarcou de novo en Alxer rumbo a Marsella, onde, unha vez que chegou, tivo que permanecer en corentena nun cárcere; mentres estaba alí encerrado, recibiu unha carta de Alexander von Humboldt; comezou así unha relación entre os dous científicos que duraría corenta anos.

### O ascenso científico 
A pesar de todas as súas vicisitudes nos anos 1808 e 1809,  Aragó conseguiu manter as súas notas de traballo e protagonizou un meteórico ascenso académico. As notas foron depositadas no Bureau des Longitudes de París. Como premio ao seu traballo científico, o 18 de setembro foi nomeado membro da Academia Francesa das Ciencias con só vinte e tres anos; e colaborou nos seus anuarios durante case vinte e dous anos publicando importantes noticias sobre astronomía e meteoroloxía, e ás veces algunhas sobre enxeñería civil ou memorias de membros da Academia.

Grazas a este ascenso imparable, puido dedicarse a investigar diversos temas. Comezou estudando a refracción da luz polo departamento dos Pireneos Orientais (que inclúe Cataluña do Norte); e foi reelixido ata a revolución de 1848. foi deste cargo. que o 27 de abril de 1848 Francesc Aragó asinou o **decreto definitivo de abolición da escravitude**. e o 25 de xuño exerceu como xefe de Estado como presidente da Comisión Executiva. e telégrafos eléctricos.

Co golpe de estado do presidente Napoleón III, o 2 de decembro de 1851, Aragó, fiel ás súas ideas republicanas, negouse a xurar lealdade ao novo ditador e renunciou ao seu cargo de director do observatorio de París. Pero Napoleón fixo unha excepción con el e rexeitou a súa dimisión.

## A investigación científica de Aragó 
### O experimento de 1810. Descubrimento da invariabilidade da velocidade da luz 
Os primeiros traballos de física de Aragó están relacionados coa óptica . En 1810 realizou un importante experimento, que presentou oralmente á Academia de Ciencias o 10 de decembro de 1810 (aínda que non foi publicado até 1853, pouco antes da súa morte, máis de corenta anos despois): tentaba medir a velocidade de luz procedente das estrelas, comparando o valor da mañá ás 6 e da noite ás 6 da tarde. Ás 6 horas, cando se observa unha estrela no cénit, a Terra achégase á estrela, debería medirse *c* + *V*, onde *V* é a velocidade tanxencial de rotación da Terra e *c* a velocidade da luz; ás 18:00, para unha estrela no cénit, a Terra está a afastarse, debe medirse *c* - V. Non obstante, a experiencia resultou negativa. As diferenzas observadas eran moi pequenas, da mesma orde de magnitude que as observadas entre estrelas diferentes e perfectamente atribuíbles a erros experimentais. En outubro, repetiu o experimento e o resultado volveu ser o mesmo. A velocidade de rotación da Terra arredor do Sol tampouco afecta á velocidade observada da luz. 

Neste experimento Aragó non mide directamente a velocidade da luz, senón que o fai indirectamente a partir do índice de refracción. Isto leva a unha posible explicación que permite compatibilizar este resultado coas leis de Newton:A única forma de resolver a cuestión era a medición directa da velocidade da luz. A idea xeral da determinación experimental da velocidade da luz na forma en que Hippolyte Fizeau e Léon Foucault a levaron a cabo foi suxerida por Aragó en 1838, pero os seus problemas de visión impedíronlle participar nos experimentos.

Estes resultados son os que deron paso á teoría da relatividade .

### Óptica e teoría ondulatoria da luz 
Inicialmente Aragó foi partidario da teoría corpuscular da luz. En 1811 presentou á Academia dous informes, o primeiro sobre a cor das placas finas e o segundo sobre a polarización das cores. Este traballo levarao a dubidar "do sistema de emisións"

Aragó, xunto con Jean-Augustin Fresnel no campo da óptica, desenvolveu a teoría ondulatoria da luz. En 1818, Siméon Denis Poisson, baseándose nesta teoría ondulatoria da luz, deduciu que se a teoría fose certa, debería aparecer un punto brillante no centro da sombra dun obxecto circular opaco, cousa que non ocorre na teoría corpuscular. Con este resultado contraintuitivo, Poisson cría demostrar que a teoría ondulatoria da luz era falsa. Pero en lugar de confiar na intuición, Aragó realizou os experimentos pertinentes e observou o que hoxe se chama o *punto de Aragó*. Con isto a natureza ondulatoria da luz gañou importantes evidencias.

Aragó e Fresnel experimentaron sobre a polarización da luz e dos resultados dos seus experimentos inferiron que a vibración do éter luminoso era transversal á dirección do movemento e que a polarización consistía nunha resolución dun movemento rectilíneo nos compoñentes da dereita. ángulos entre si.

A posterior invención do polariscopio e o descubrimento da polarización rotativa débense a Aragó.

### Electromagnetismo 
F. Aragó foi testemuña do experimento de Ørsted en Xenebra no que a corrente eléctrica desvía unha agulla magnetizada e repetiuno en París animando a Ampère a investigar o fenómeno.

Entre 1823 e 1826, Aragó dedicouse ao estudo do magnetismo. Descubriu a magnetización do ferro mediante unha corrente eléctrica e xunto con Ampère construíu o primeiro electroimán.

Descubriu o que se chama magnetismo rotativo: que unha agulla magnetizada preto dun disco metálico, cando o disco xira, o xiro transmítese á agulla. Este fenómeno é o principio no que se basean o freo eléctrico e o motor de indución.

Descubriu tamén o paramagnetismo e o diamagnetismo ao observar que moitos corpos poden ser magnetizados.

Estes traballos sobre a indución, que Faraday explicou, completados e difundidos máis tarde, valeronlle a Medalla Copley da Royal Society de Londres en 1825.

### Meteoroloxía e xeofísica 
En decembro de 1835, presentou na Academia a lei empírica que defende que a temperatura na Terra aumenta un grao cando a profundidade aumenta 26,6 metros. Con isto conclúe que a calor da terra non provén só do Sol, senón da súa propia constitución física.

Puido facer esta observación grazas á escavación dun pozo artesiano para abastecer de auga a París, que promoveu dende o seu cargo de concelleiro da cidade. En 1837 cavaran 500 metros sen atopar auga. Aragó defendeu o éxito da obra afirmando que estaba garantido se perseveraba, defendeu tamén o uso da enerxía xeotérmica. Finalmente, o 26 de febreiro de 1841, cando chegou aos 541 metros de profundidade, saíu auga de gran pureza a unha temperatura de 27,7 graos.

Estaba especialmente interesado no magnetismo terrestre, en 1823 estableceu un gabinete magnético no observatorio e realizou case 150.000 medicións.

Tamén realizou numerosos inventarios meteorolóxicos sistemáticos, cuxos resumos publicou entre 1816 e 1830 nos Anais de química e física.

### Investigación en instrumentos científicos 
ligazón=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Obs-Paris-coupole-Arago.jpg/220px-Obs-Paris-coupole-Arago.jpg|miniatura| Cúpula de Aragó no Observatorio de París.
Aragó estaba especialmente interesado no desenvolvemento de instrumentos científicos. O seu interese tiña unha dobre cara: científica e política. Preocupáballe a supremacía da instrumentación científica inglesa e quería impulsar a instrumentación e a industria nacional. Colaborou con varios industriais como N. Fortin (1750-1831), H.-P. Gambey (1787-1847), ou J.-BF Soleil (1798-1878) e Hippolyte Pixii (1832-1835).

O propio Aragó inventou varios instrumentos científicos que, ademais de permitirlle facer interesantes descubrimentos, foron comercializados:

* O polariscopio. Instrumento que permite ver se unha luz está polarizada. Aragó utiliza a polarización rotativa e cromática que descubrira.
* O polarímetro. Para medir a fracción polarizada dunha luz.
* O *cianómetro*. Para medir a intensidade da cor e a intensidade do azul do ceo.
* O *cianopolarímetro*. O que tamén permite medir a taxa de polarización da luz no ceo diúrno.
* O fotómetro de Aragó. Instrumento distinto do fotómetro . En lugar de medir a intensidade da luz, utilízase para comparar a intensidade da luz transmitida e a luz reflectida por un vidro, dependendo do ángulo de incidencia da luz. 

Ademais, Aragó ten construídos instrumentos especiais, como o xa mencionado para medir directamente a velocidade da luz a partir de espellos xiratorios. Instrumento para medir a diferenza da velocidade da luz na auga e no aire co fin de verificar a teoría ondulatoria ou corpuscular da luz. Un micrómetro de alta precisión. En 1845, fixo construír o que hoxe se chama a *cúpula de Aragó* da torre leste do Observatorio de París, por desgraza non puido velo completado coa gran lente de 38 cm de diámetro.

Tamén promoveu o desenvolvemento de inventos que tiñan dobre aplicación: industrial e científica. Fixo que o Estado adquirise a patente do daguerrotipo. Fizeau e Léon Foucault tomaron os primeiros daguerrotipos do sol.

Examinando os daguerrotipos do Sol e comparando a luz polarizada dos cometas e do Sol, concluíu que a superficie do Sol está composta por gas de alta temperatura. En palabras do astrónomo Félix Tisserand (1845-1896): "Aragó introduce a física na astronomía" fundando o que máis tarde se chamaría astrofísica, aínda que algúns historiadores a miúdo a datan en 1860, cando Gustav Robert Kirchhoff e Bunsen utilizaron a espectrometría para determinar os elementos químicos que forman o Sol.

### Influencia científica de Aragó 
Á marxe do seu propio traballo, Aragó foi un promotor e promotor da ciencia e da tecnoloxía. As palabras científicas do seu tempo beneficiáronse do seu apoio e das súas ideas, animando a Ampère a interesarse polos fenómenos electromagnéticos, suxeríndolle a Le Verrier (o seu alumno) como analizar as anomalías da órbita de Urano, e de aí deduciu que debe haber un novo planeta descoñecido até entón, cuxa posición exacta calculou. Os astrónomos observaron entón a localización prevista por Leverrier e puideron observar a Neptuno. Aragó argumentou ferozmente, sen éxito, que o novo planeta se chamase Le Verrier en homenaxe ao seu alumno, presentou o péndulo de Léon Foucault no observatorio e impulsou a Hippolyte Fizeau a interesarse pola velocidade da luz.

En 1812 Aragó recibiu o encargo de impartir un curso público de astronomía. Inicialmente o curso estaba destinado a navegantes e astrónomos, pero as súas calidades pedagóxicas e a súa elocuencia pronto atraeron a un público moito máis amplo no Observatorio de París, e despois no Collège de France. Non obstante, facía falta un local do tamaño deste éxito. Construíuse un anfiteatro na á oeste do Observatorio e rematou en febreiro de 1841. Este anfiteatro, "de luxo escandaloso" como dicía con humor Aragó, podía albergar a 800 oíntes; fixo cursos alí até 1846.

Xunto con Gay-Lussac editou os *Annales de chimie et de physique*.

Aragó realizou profundas reformas na Academia das Ciencias, impoñéndolle a misión de divulgar a ciencia. O 23 de marzo de 1835 propuxo que cada semana se publicase un fiel informe das súas sesións. A decisión foi tomada o 13 de xullo de 1835 e o primeiro número semanal das sesións da Academia de Ciencias saíu o 3 de agosto. Grazas a Aragó, as sesións da Academia fixéronse accesibles ao público e aos representantes da prensa, o que provocou reaccións violentas, sobre todo por parte de Guglielmo Libri, o seu principal inimigo na Academia.

## Recoñecementos 
ligazón=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Arago_medallion_Paris.jpg/220px-Arago_medallion_Paris.jpg|miniatura| Unha das 135 inscricións ao longo do meridiano de París en homenaxe a Aragó
Entre as numerosas homenaxes, premios e recoñecementos á súa traxectoria e ao seu traballo, levan o seu nome:

* O asteroide 1005
* O cuarto anel de Neptuno: Anel de Aragó.
* Un cráter da Lúa.
* Un cráter en Marte.
* O instituto maior de Perpiñán
* A asociación para o estudo da física aplicada da Universidade de Twente.

En 1825 recibiu a Medalla Copley:En 1850 recibiu a medalla Rumford:A "Homenaxe a Aragó" é un monumento de París que se presenta en forma de serie de medallóns co seu nome, no chan da cidade ao longo do meridiano. Realizouse con motivo do 200 aniversario do seu nacemento.

É un dos sabios cuxo nome está inscrito no primeiro andar da Torre Eiffel, fronte á Escola Militar.
alt= |centro|senmarco|924x924px

### Nas novelas de ciencia ficción de Jules Verne 
Verne refírese a Aragó varias veces nas súas obras de aventuras:

* En *Da terra á lúa* (1865), no capítulo XXII pon na súa boca ("un dos nosos maiores sabios") que: "moita xente de gran sentido e reservada nas súas concepcións déixase endurecer por unha gran exaltación de singularidades incribles, cada vez que se trataba da Lúa". 
* En *Héctor Servadac* (1877). O paso dun cometa arrastra fragmentos da Terra. Cando os protagonistas, pensando que aínda están na Terra, buscan as Illas Baleares, só atopan un acantilado en Formentera onde un sabio lles explica o que pasou, invocando a autoridade de Francesc Aragó.
* Na novela *Clavis Dardentor* (1896) teñen lugar en Mallorca dous capítulos. Nun dos capítulos visitan o Castelo de Bellver, onde xorde o tema da medición do meridiano a Formentera e a prisión de Aragó.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Astrofísica
* Fotometría (astronomía)
* Fotometría (óptica)
* Fotometría fotoeléctrica
* Metro
* Segunda República Francesa

### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
### Ligazóns externas 
* Obras completas de Francesc Aragó
* Exposicións virtuais do observatorio de París.  Exposición sobre Francesc Aragó  Arquivado