Beluga

A **beluga**, pero, aínda que sexa o único cetáceo que, de adulto, é de cor completamente branca, *balea*, en sentido estrito, non é aplicábel aos cetáceos *con dentes*, reservándose para os *desdentados* (misticetos) integrantes das familias dos balénidos, neobalénidos e escrictíidos (porque os da outra familia, a dos balenoptéridos, denomínanse rorcuais). E a pesar de que ten dentes (pequenos) tampouco ten nada que ver cos golfiños, que son os membros da familia dos delfínidos.

## Etimoloxía 
### Nome científico 
O nome do xénero, *Delphinapterus*, significa "golfiño sen aleta". Deriva do grego antigo e está formado polas voces δελφίν ,*delphín*, "delfín" ou "golfiño", e απτερóς *apterós*, "sen aleta" (do α- privativo e πτερόν *pterón*, "á", "aleta").

E o nome específico, *leucas*, significa "branco", e deriva do grego λευκóς *leukós*, "branco".

### Nome común 
O nome común, *beluga*, vén dos seus nomes en ruso, белуга *beluga*, ou белуха *belukha*, que derivan da palabra белый *belii*, que significa "branco".

## Nomes galegos 
Dada a distribución da especie, por riba do círculo polar ártico, é normal que, a pesar dos afastados lugares que frecuentan e frecuentaron os pescadores galegos, non teña moitos nomes vernáculos galegos.
 
A *Delphinapterus leucas*, na *Lista patrón dos vertebrados de Galicia*, proposta provisionalmente pola SGHN, asígnaselle o nome de *blancón*, un evidente castelanismo por **brancón**, pero que foi recollido en Portonovo por Ríos Panisse, nome debido seguramente á cor completamente branca deste animal que, por outra parte, é de forma parecida, aínda que máis pequeno, que o **negrón** ou falsa candorca, *Pseudorca crassidens*, un cetáceo da familia dos delfínidos máis coñecido nas nosas augas, e que é de cor gris escura ou totalmente negra. Ríos Panisse tamén recolleu para esta especie os nomes de *campelo*, en Corme e *santo*, en Ribadeo e nas Figueiras (Castropol), na Asturias de fala galega.

Máis recentemente, no *Gran dicionario Xerais*, denomina a especie como **beluga**, adaptación do seu nome ruso, e de acordo cos nomes que se lle dan na maioría dos idiomas da nosa contorna.

## Características 
As principais características definitorias da beluga son:

### Adultos 
[miniatura|Beluga mostrando a súa aleta caudal en auga pouco profunda, no acuario de [Vancouver, Canadá.]]
* Corpo repoludo e, no adulto, de cor moi clara, case branca, uniforme, que pode aparecer amarelado en certas épocas do ano.
* Cabeza relativamente pequena, e cun melón ou mamelón frontal arredondado. Este pode cambiar de tamaño e resoar durante a produción de sons. 
* Boca co bico moi curto, coas comisuras labiais anchas.
* Colo ben diferenciado, na rexión ventral.
* Prega ben definida por detrás do espiráculo.
* Crista dorsal, duns 50&nbsp;cm de lonxitude, en lugar de aleta. Ás veces pode levar uns vultos escuros.
* Aletas pectorais curtas e anchas, en forma de espátula, moi móbiles. Nos machos están curvadas cara a arriba, efecto que se vai pronunciando coa idade.
* Aleta caudal cunha comisura ben marcada no centro. Os bordos posteriores dos lóbulos ás veces son de cor parda escura.

### Acabados de nacer 
As crías acabadas de nacer teñen o corpo de cor gris lousa escura que, ás veces, pode ter unha tonalidade parda rosada, o mamelón cefálico menos pronunciado que nos adultos e a aleta caudal plana, e cos bordos posteriores máis rectos que nos exemplares de máis idade.

### Xuvenís 
A cor do corpo é máis clara que nos acabados de nacer, pero menos que nos adultos, o mamelón máis pronunciado que nas crías, pero, así mesmo, menos que nos adultos, e a aleta caudal máis convexa que nas crías. Os subadultos son de cor branca cun ton azulado en ambos os sexos.

### Femias 
As femias son de tamaño considerabelmente menor que o dos machos, teñen o mamelón cefálico menos pronunciado, e as aletas pectorais non curvadas cara a arriba; adoitan presentaren no corpo cicatrices das feridas producidas polos ataques dos osos polares.

## Hábitat e bioloxía 
### Distribución 
A beluga ten unha distribución cicumpolar setentrional ampla, pero descontinua, chegando desde a rexión ártica á subártica, en augas estacionalmente cubertas de xeo. Pódese ver fronte as costas do norte de Escandinavia e da Federación Rusa, desde a península de Kola, no mar de Barents, até a illa de Sakhalin, no mar de Okhotsk, no Pacífico e, en Norteamérica, desde o oeste de Groenlandia até a península de Alasca (incluíndo unha zona descontinua no sur da península do Labrador e en Terra Nova). Adoita describirse como un animal oportunista, pois os seus hábitos alimentarios varían dependendo da situación xeográfica e da estación. Por exemplo, no mar de Beaufort comen de forma predominante bacallau ártico (*Boreogadus saida*) e en Groenlandia encontráronse no seu estómago *Sebastes marinus*, fletán negro (*Reinhardtius hippoglossoides*) e camaróns da especie *Pandalus borealis*, mentres que en Alasca o seu alimento principal é o salmón do Pacífico (*Oncorhynchus kisutch*).
[miniatura|[Oncorhynchus kisutch|Salmón do Pacífico, base da dieta das belugas de Alasca.]]

En liñas xenerais a dieta principal deste cetáceo está conformada por peixes; á parte dos mencionados identificáronse entre outros: *Mallotus villosus*, *Osmerus ssp.*, linguados, sollas, arenques, *Cottidae ssp.* e outros salmóns.Os animais en cativerio comen aproximadamente do 2,5 % ao 3 % do seu peso corporal por día, máis ou menos de 18,2 a 27,2&nbsp;kg.

A busca de alimento no leito mariño tipicamente ten lugar a profundidades de entre os 20 e os 40 m, pero poden mergullarse con facilidade a máis de 700 m para buscar comida. Xeralmente unha inmersión dura de 3 a 5 min, pero observáronse individuos que permanecían baixo a superficie até os 18 min.

O pescozo flexíbel lles permite un amplo rango de movemento mentres buscan o alimento no fondo oceánico. As observacións mostraron que estes animais poden succionar auga e despois expulsar chorros fortes coa boca, método co cal poden apañar presas na lama. Debido a que a súa dentadura non é moi grande nin afiada utilizan a succión para levar as presas á boca; en consecuencia, todos os alimentos deben ser consumidos enteiros, e por iso as presas non poden ser demasiado grandes, xa que correrían o risco de esganarse.

Tamén se alimentan de cardumes de peixes, o que fan en grupos coordinados de cinco ou máis individuos; estes reúnen o banco de peixes en augas pouco profundas para logo atacalos.

### Reprodución 
As estimacións sobre a idade da madurez sexual varían amplamente; a maioría dos autores pensan que os machos alcanzan a madurez sexual entre os catro e os sete anos, e as femias entre os catro e os nove.

As femias xeralmente teñen crías cada dous ou tres anos. A maioría dos emparellamentos ocorren entre febreiro e maio, pero algúns poden producirse noutras épocas do ano. Publicáronse datos de períodos de xestación que oscilan entre 12 e 14½ meses,
miniatura|esquerda|250px|Femia de beluga e a súa cría.

O nacemento das crías durante o ano varía segundo a situación xeográfica. No ártico canadense, os partos ocorren desde marzo até setembro, mentres que na baía de Hudson o pico de nacementos sucede a finais do mes de xuño, e en Cumberland Sound a maioría nacen a finais de xullo e principios de agosto. Normalmente nacen en baías e estuarios onde a auga é temperada, de 10 a 15&nbsp;°C. As belugas acabadas de nacer son de cor gris, miden unha media de 1,5 m de lonxitude e teñen un peso de 80&nbsp;kg; son capaces de nadar ao lado das súas nais inmediatamente despois do nacemento. As crías aliméntase baixo a auga e inicia a lactación algunhas horas despois do nacemento e, de aí en adiante, fano con intervalos dunha hora. O leite subministra aproximadamente 92 cal/onza.

As crías dependen exclusivamente da lactación materna até o primeiro ano de idade, momento en que xorde a dentadura. Daquela empezan a complementar a dieta con camaróns e peixes pequenos. A maioría das crías continúan a lactación até os vinte meses de idade, prolongándose máis alá dos dous anos en casos esporádicos. En cativerio observouse coidado aloparental (coidado por femias diferentes á nai) cara ás crías, con produción espontánea de leite por parte das femias que se prolonga durante longos períodos de tempo. Isto suxire que este comportamento, observado con frecuencia nos mamíferos, tamén se dea nas belugas en liberdade.

## Ameazas 
### Caza 
[miniatura|Ilustración de 1883 que amosa a [inuits arponeando unha beluga na enseada de Cook, Alasca.]]

As belugas cazáronse durante séculos. Desde a antigüidade os habitantes nativos das rexións árticas do Canadá, Alasca e Rusia capturaron estes animais, primordialmente pola súa carne, graxa e pel. A pel curtida é a única entre as dos cetáceos o suficientemente grosa para ser usada como coiro. Debido aos patróns de migración predicíbeis a á alta concentración da poboación nos estuarios e zonas próximas ás costas durante o verán, eran presas fáciles durante esta época. En 1938 o Departamento de Pesca do Quebec emprendeu un estudo para determinar a influencia deste cetáceo nas poboacións de peixes, mentres a persecución continuou cun número indeterminado de mortes até a década de 1950, cando se concluíu que a suposta voracidade deste animal estaba sobreestimada.

Os nativos inuit do Ártico aínda manteñen a caza de subsistencia para a obtención de alimento e materias primas. Esta práctica é parte da súa cultura, pero existe a inquietude de que o total de capturas sexa demasiado elevado para o sostemento da poboación. As mortes anuais suman de 200 a 550 individuos en Alasca e ao redor de 1 000 no Canadá. Porén, en zonas como a enseada de Cook, a baía de Ungava e Groenlandia occidental, as capturas realizadas previamente colocaron as poboacións en perigo e as realizadas polos inuit continúan nestas rexións, o que provoca que algunhas poboacións continúen decrecendo.

### Depredadores 
[miniatura|250px|[Ursus maritimus|Oso polar xunto aos restos dun cetáceo.]]
Os únicos depredadores naturais das belugas son os osos polares e as candorcas.

Durante o inverno é frecuente que estes cetáceos resulten atrapados en trampas de xeo sen posibilidade de escapar a mar aberto, do que quedan separados varios quilómetros. Os osos aproveitan a situación, e localízanas por medio do olfacto ou cando emerxen para respirar; entón golpéanas, atrápanas e arrástranas fóra da auga sobre a capa superficial de xeo para devoralas. Poden capturar exemplares grandes, xa que está documentada a captura dun animal de 935&nbsp;kg por parte dun oso que pesaba entre 150 e 180&nbsp;kg.

A candorca é o outro depredador que pode capturar con éxito tanto ás crías como aos adultos. Na enseada de Cook documentáronse varias mortes e existe preocupación por que isto impida a recuperación desta subpoboación, xa diminuída até o extremo pola caza. até o punto de que as belugas deste río son tratadas, cando morren, como refugallos tóxicos.

Está comprobado que estas substancias teñen un efecto adverso sobre estes cetáceos, como a aparición de cancros, patoloxías reprodutivas e deterioración do sistema inmunolóxico, facendo aos animais máis susceptíbeis a pneumonías, úlceras, quistes, tumores e infeccións bacterianas.

### Patóxenos 
[miniatura|200px|Ciclo do parasito *[Anisakis simplex*, causante da anisaquíase en mamíferos mariños.]]
Como en calquera poboación animal, existen gran número de patoloxías que lles causan alteracións e a morte ás belugas. Estas inclúen unha variedade de enfermidades producidas por virus, bacterias e fungos que lles ocasionan principalmente infeccións cutáneas, intestinais e respiratorias.

Encontráronse papilomavirus no estómago das belugas do río San Lourenzo. Tamén se detectaron infeccións por herpesvirus e se presentaron algúns casos de encefalites ocasionadas polo protozoo *Sarcocistis*. Documentáronse ciliados colonizando o espiráculo, pero parecen non ser patóxenos ou, polo menos, son pouco nocivos.

A bacteria *Erysipelothrix rhusiopathiae*, que provén probabelmente de peixes contaminados, pode ameazar ás belugas en cativerio causándolles anorexia, placas e lesións na derme que poden producir septicemia.

Nun estudo realizado en varios individuos de ambos os sexos para documentar a infección por helmintos comprobouse a presenza de larvas dunha especie do xénero *Contracaecum* no estómago e o intestino, *Anisakis simplex* no estómago, *Pharurus pallasii* nos condutos auditivos, *Hadwenius seymouri* no intestino e *Leucasiella arctica* no recto.

## Cativerio 
As belugas cóntanse entre os primeiros cetáceos postos en catividade. A primeira delas foi exhibida en 1861, no Museo Americano de Barnum, na cidade de Nova York. Durante o século XX o país onde se realizaron máis capturas con fins de exhibición foi Canadá. Durante o transcurso do século e até principios da década de 1960 capturábanse no estuario do río San Lourenzo, e a partir de 1967 iniciouse a súa captura no do río Churchill. Neste lugar, en 25 anos (até 1992, cando se prohibiu esta práctica), capturáronse 68 exemplares. Despois de que Canadá deixara de ser o provedor destes animais a raíz da prohibición, Rusia converteuse no principal abastecedor de belugas para os acuarios do mundo. Os exemplares captúranse no delta do río Amur e nos mares do extremo oriente do país, e de alí os máis deles son transportados a acuarios de Moscova, San Petersburgo e Sochi; o resto expórtanse a outros países (incluído Canadá).

Por exemplo, en 2010 no acuario de Vancouver, Canadá, só dúas belugas, *Qila* e a súa filla *Tiqa*, permanecían con vida, despois de nacer en cativerio quince e dous anos antes, respectivamente.Outras tres que naceron no mesmo lugar faleceron antes dos tres anos.

A Armada dos Estados Unidos, desde 1960 até 1992, desenvolveu un programa que, entre outros obxectivos, pretendía estudar a capacidade dos mamíferos mariños para a ecolocación coa finalidade de deseñar métodos máis eficientes para detectar obxectos baixo a auga.

O programa iniciouse con golfiños pero logo numerosas belugas foron incorporadas ao programa, en 1975. Un programa semellante foi posto en funcionamento pola Armada de Rusia durante a guerra fría, no que ademais foron adestradas para contrarrestar minas navais en augas do Ártico.

En novembro de 2006, no oceanográfico de Valencia (España) naceu a primeira beluga en catividade de Europa. Este exemplar, que ó nacer mediu 1,20 metros e pesou 90&nbsp;kg morreu ós 25 días, tras sufrir complicacións metabólicas e infecciosas ó non poder alimentarse axeitadamente.

En 2009 durante unha competición de mergullo libre na cidade de Harbin na China, dentro dun estanque de auga xeada, unha beluga en cativerio chamada *Mila* axudou a subir até a superficie a unha mergulladora incapacitada para emerxer por si mesma suxeitándoa dunha perna, e posiblemente salvándolle a vida.

## Estado de conservación 
Segundo a *Lista Vermella* da IUCN, o status da beluga, en 2008, era de *pouco ameazada* (NT).

## Protección legal 
En 1972 o Congreso dos Estados Unidos de América aprobou a Lei para a protección de mamíferos mariños (MMPA) na que se ilegaliza a caza e persecución de calquera mamífero mariño en augas dos Estados Unidos. Desde a súa aprobación esta lei tivo varias emendas e, até 2007, permitía algunhas excepcións, como a caza de subsistencia dos nativos, a captura temporal dunha cantidade restrinxida de mamíferos mariños con fins de investigación, educación e exhibición pública, e a captura accidental dalgúns exemplares no transcurso de operacións pesqueiras. A lei tamén establece que todos os cetáceos que se encontren no mar territorial dos Estados Unidos están baixo a xurisdición do Servizo Nacional de Pesca Mariña, unha división da Administración Nacional Oceánica e Atmosférica (NOAA).

A poboación de belugas illada no río San Lourenzo está protexida legalmente desde 1983. En 1988 o Departamento Canadense de Pesca e Océanos e *Environment Canada*, unha axencia do goberno encargada de supervisar os parques nacionais, implantaron o chamado *Plan de Acción do San Lourenzo*. A finalidade deste plan era eliminar o 90% da contaminación industrial para o ano 1993; porén, en 1992 as emisións reducíranse só nun 59%.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Carballeira Anllo, Xosé Mª (dir.) (2009): *Gran dicionario Xerais da lingua*. Tomo I: A-G. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. ISBN 978-84-9914-071-1.
* Carwardine, Mark (1995): *Ballenas, delfines y marsopas*. Barcelona: Ediciones Omega. ISBN 84-282-1037-3.
* Lahuerta Mouriño, Fernando e Francisco X. Vázquez Álvarez (2000): *Vocabulario multilingüe de organismos acuáticos*. Santiago: Xunta de Galicia. ISBN 84-453-2913-8.
* Pérez Alberti, Augusto (dir.) (1982): *Xeografía de Galicia*. Tono I: O medio. A Coruña: Edicións Sálvora.
* Ríos Panisse, M. C. (1983): *Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia*. II. Mamíferos, aves y algas. Verba, Anexo 19. Santiago: Universidade de Santiago de Compostela. ISBN84-7191-291-0.

### Outros artigos 
* Odontocetos
* Monodóntidos
* Narval

### Ligazóns externas 
* *Delphinapterus leucas* en ADW 
* *Delphinapterus leucas* en Arkive