Prehistoria da Península Ibérica

A **prehistoria da Península Ibérica** comeza coa chegada dos primeiros representantes do xénero *Homo* procedentes de África, que pode oscilar entre hai c. de 1,5 millóns de anos (Ma) ata hai c. 1,25 Ma, dependendo da técnica de datación empregada, polo que se establece en c. de 1,3 Ma por comodidade. O final da prehistoria ibérica coincide coa primeira entrada do exército romano na península, no ano 218 a. C., que provocou a progresiva disolución dos pobos prerromanos na cultura romana. Esta data de finalización tamén é convencional, xa que os sistemas de escritura prerromana poden remontarse xa no século V a.C.

A prehistoria en Iberia abarca ao redor do 60% do Cuaternario, e a historia escrita ocupa só o 0,08%. Para o 40% restante, estaba deshabitada por humanos. Os rexistros arqueo-paleontolóxicos da Serra de Atapuerca, no interior das covas e nos xacementos ao aire libre, confirmaron un asentamento continuo dende o Plistoceno inferior (Paleolítico inferior) ata o Holoceno (Idade de Bronce), con varias especies de homínidos ( *Homo antecessor*, *Homo heidelbergensis*, *Homo neanderthalensis* e *Homo sapiens* ) explotando o mesmo territorio. Segundo estes autores, unha continua ocupación territorial da mesma zona dende 1,3 Ma ata a Idade de Bronce (2100 - 850 a. C.)

## Paleolítico 
### Paleolítico inferior 
[miniatura|Conxunto de cranios da *[Sima de Los Huesos*.]]
O paleolítico inferior comeza en Iberia coa primeira morada humana hai c. 1,3 Ma, e remata convencionalmente hai 128 Ka, A cultura châtelperroniense, que se atopa principalmente no sur de Francia, é contemporánea ao período de tempo no que coexistían tanto *Homo neanderthalensis* como *Homo sapiens* en Europa, polo que ao principio atribuíuse a este último, pero o descubrimento dun esqueleto completo do primeiro cambiou a súa atribución ao *Homo neanderthalensis*. Algúns académicos prefiren chamalo musteriense tardío, e hai debate sobre se considerala unha industria propia ou de transición, xa que cronoloxicamente pertence ao Paleolítico medio pero mostra características das industrias do paleolítico superior. Os primeiros indicios da colonización humana do interior e do oeste peninsular atópanse só nesta fase cultural.

Por mor do último máximo glacial, Europa Occidental quedou illada e desenvolveu a cultura solutrense, que mostra as súas primeiras aparicións en Les Mallaetes ( Valencia ), con data de radiocarbono 20.890 BP. No norte da Península Ibérica hai dúas tendencias marcadamente diferentes en Asturias e na zona vasco-cantábrica. Sitios importantes son Altamira e Santimamiñe. A seguinte fase é a magdaleniense, aínda que na zona mediterránea a influencia gravetiense aínda é persistente. En Portugal houbo algúns achados ao norte de Lisboa (Casa da Moura, Lapa do Suão). O Val de Côa, en Portugal, e o Siega Verde, en España, formados arredor dos afluentes do Douro, conteñen a arte rupestre mellor conservada. formando xuntos outro Patrimonio da Humanidade desde 1998. A manifestación artística atópase sobre todo na zona cantábrica norte, onde as primeiras manifestacións, por exemplo as Covas do Monte Castillo, son contemporáneas á auriñaciense. A práctica desta arte mural aumenta de frecuencia coa cultura solutrense, cando se debuxan os primeiros animais, pero non é ata a fase cultural magdaleniense cando se xeneraliza de verdade, encontrándose en case todas as covas. A maioría das representacións son de animais (bisontes, cabalos, cervos, vacas, renos, cabras, osos, mamuts, alces) e están pintadas en cores ocres e negras, con excepcións, e tamén aparecen formas humanas así como debuxos abstractos. No Mediterráneo e no interior, a presenza da arte mural non é tan abundante pero tamén existe desde a solutrense. O monumental Val de Côa ten petróglifos que datan de hai 22 000 anos. Estes documentan a ocupación humana continua desde finais do Paleolítico. Outros exemplos son Chimachias, Los Casares ou La Pasiega, ou, en xeral, as covas principalmente de Cantabria.

## Mesolítico 
miniatura|Arte rupestre de Chimiachas, Aragón.
Ao redor do 10 000 a. C., produciuse unha desglaciación chamada Oscilación de Allerød, que debilitou as rigorosas condicións do último período glacial. Este cambio climático tamén representa o final do Paleolítico superior, comezando o Epipaleolítico. Segundo a terminoloxía que use cada fonte, o Mesolítico comeza despois do Epipaleolítico, ou inclúeo. Se non se inclúe nel o Epipaleolítico, o Mesolítico é un período relativamente breve en Iberia. Segundo datacións por radiocarbono de varios xacementos da cordal Cantábrico, a conca do Ebro, Euskadi, Navarra e Castela e León, divídese en tres etapas a partir do 9 300 a. C. ata o 5 200 a. C. 

A medida que o clima se fixo máis cálido, os pobos da magdaleniense tardía modificaron a súa tecnoloxía e cultura. O principal cambio foi o proceso de microlitización: a redución do tamaño das ferramentas de pedra e óso, que tamén se atopa noutras partes do mundo. Tamén os santuarios rupestres parecen estar abandonados e a arte faise máis rara e faise sobre todo en obxectos portátiles, como pedras ou ferramentas.

Tamén implica cambios na dieta, xa que a megafauna practicamente desaparecera cando a estepa se converteu en bosque. Neste período, os animais cazados son de menor tamaño, normalmente cérvidos ou cabras salvaxes, e os mariscos convértense nunha parte importante da dieta cando estaban dispoñibles.

### Cultura aziliense e asturiense 
A primeira cultura epipaleolítica é a aziliense, tamén coñecida como *microlitismo microlaminar* no Mediterráneo. Esta cultura é a evolución local da magdaleniense, paralela a outros derivados rexionais que se atopan no centro e norte de Europa. Atopada orixinalmente no antigo territorio magdaleniense de País Vasco-Cantabria e na rexión franco-cantábrica máis ampla, a cultura aziliense acabou por expandirse tamén ás partes da Iberia mediterránea. Reflicte un clima moito máis cálido, o que levou a proliferación de bosques espesos e a substitución dos grandes animais por animais pequenos e esquivos.

Un xacemento aziliense arquetípico na Península Ibérica é Zatoya ( Navarra ), onde é difícil discernir os primeiros elementos azilienses dos do magdaleniense tardío (esta transición data de 11 760 a. C.). O crómlech dos Almendres, en Évora, ten megálitos desde finais do VI ata principios do III milenio a. C. A anta Grande do Zambujeiro, tamén en Évora, está datada entre os anos 4 000 e 3 000 a. C. O sitio dos dolmens de Antequera data de despois do c. 3 700 a. C. A anta de Cunha Baixa, no concello de Mangualde, está datado entre os anos 3 000 e 2 500 a. C. &nbsp;A cova de Salemas foi utilizada como cemiterio durante o neolítico.
Ficheiro:Cromeleque dos Almendres1341.JPG|Crómlech dos Almendres, Évora (6000-4000 a. C.)
Ficheiro:Dolmen de Soto de Trigueros (48732085743).jpg|Dolmen de Soto, Huelva (3000 a. C.)
Ficheiro:Vas amb decoració cardial impresa, Museu de Prehistòria de València.JPG|Cerámica cardial, Valencia (5500 a. C.)
Ficheiro:Fragmento de cerámica impresa de pinta. Cova de l´Or.jpg|Cerámica cardial, Valencia
Ficheiro:067 Venus de Gavà, al museu municipal de Can Lluch.JPG|Venus de Gavà, Gavà

## Idade do Cobre 
O Calcolítico ou Idade do Cobre é a fase máis temperá da metalurxia. O cobre, a prata e o ouro comezaron a traballarse, aínda que estes metais brandos dificilmente podían substituír ás ferramentas de pedra para a maioría dos propósitos. O Calcolítico é tamén un período de maior complexidade social e estratificación e, no caso de Iberia, o do xurdimento das primeiras civilizacións e de extensas redes de intercambio que chegarían ao Báltico e África. A data convencional para o inicio do Calcolítico en Iberia é c. 3200 a. C. Segundo as datacións por radiocarbono, o Calcolítico anterior a cultura do vaso campaniforme comezou no Norte en 3200 a. C. e o Calcolítico do vaso campaniforme apareceu ao redor de 2500 a. C. Gordon Childe interpretou a presenza dos artefactos característicos e a intrusión de "misioneiros" que se expandían dende Iberia ao longo da costa atlántica, espallando o coñecemento da metalurxia do cobre mediterránea. Stephen Shennan interpretou os seus artefactos como pertencentes a unha elite cultural móbil que se impón sobre as poboacións indíxenas do substrato. Do mesmo xeito, Sangmeister (1972) interpretou a es xente como pequenos grupos de comerciantes e artesáns moi móbiles. Christian Strahm (1995) utilizou o termo "fenómeno campaniforme" (Glockenbecher-Phänomen) para evitar o termo "cultura".
[esquerda|miniatura|Representación dun enterramento da [cultura do vaso campaniforme.]]
Os artefactos da cultura do vaso campaniforme, polo menos na súa fase inicial, non se distribúen por unha zona contigua como é habitual para as culturas arqueolóxicas, senón que se atopan en concentracións insulares espalladas por Europa. A súa presenza non está asociada a un tipo característico de arquitectura ou de costumes funerarios. Porén, a cultura do vaso campaniforme parece unirse nunha cultura arqueolóxica coherente na súa fase posterior.

As análises máis recentes do "fenómeno campaniforme", publicadas dende a década de 2000, persistiron en describir a orixe do "fenómeno campaniforme" como xurdida dunha síntese de elementos, que representa "unha idea e un estilo que unen diferentes rexións con diferentes tradicións culturais e antecedentes.
[miniatura|Alcance da [cultura do vaso campaniforme.]]
Os estudos de arqueoxenética da década de 2010 puideron resolver en certa medida a cuestión "migracionista vs difusionista". O estudo de Olalde et al. (2017) atopou só "afinidade xenética limitada" entre individuos asociados co complexo campaniforme en Iberia e en Europa Central, o que suxire que a migración tivo un papel limitado na súa primeira propagación desde Iberia. Non obstante, o mesmo estudo comprobou que a maior difusión do complexo campaniforme estivo moi fortemente vinculada á migración e á fluidez da cultura campaniforme entre o Rin e a súa orixe na Península pode ter introducido altos niveis de ascendencia esteparia, resultando nunha transformación case completa do acervo xenético local nuns poucos séculos, ata o punto de substituír preto do 90% do liñaxes patrilineais locais do mesolítico-neolítico.

A orixe do vaso campaniforme remontouse a principios do III milenio a. C. Os primeiros exemplos do deseño campaniforme "marítimo" atopáronse no estuario do Texo en Portugal, datados por radiocarbono no século XXVIII a. C. Argumentase que a inspiración para estes foran os anteriores vasos Copoz con alto nivel de decoración e que se atopan amplamente na ría do Texo en Portugal. Turek rexistrou precursores do Neolítico tardío no norte de África, argumentando que o estilo marítimo xurdiu como resultado dos contactos marítimos entre Iberia e Marrocos na primeira metade do terceiro milenio a. C. En só uns poucos séculos da súa propagación marítima, cara ao 2600 a. C. chegaran á rica ría do Baixo Rin e río arriba en Bohemia e máis aló do Elba onde se fundiron coa cultura da cerámica cordada, como tamén na costa francesa da Provenza e río arriba do Ródano nos Alpes e Danubio.
[esquerda|miniatura|[Castro de Zambujal.]]
Un importante xacemento arqueolóxico calcolítico en Portugal é o Castro de Vila Nova de São Pedro. Outros asentamentos desta época son Pedra do Ouro e o Castro de Zambujal. Os megálitos creáronse durante este período, comezando antes, a finais do V milenio a. C. e durando ata principios do II milenio a. C.&nbsp;O Castelo de Freixo de Numão, no concello de Vila Nova de Foz Côa, estivo poboado entre o 3000 e o 1300 a. C. aproximadamente. O Cerro do Castelo de Santa Xusta, en Alcoutim, está datado no III milenio a. C., entre os anos 2400 e 1900 a.C. Substitúese por unha cultura non urbana, cuxo artefacto principal é unha cerámica puída.
* El Argar tamén desaparece como tal, o que fora unha cultura moi homoxénea, un estado centralizado para algúns, convértese nun conxunto de moitas cidades fortificadas.
* Las Motillas tamén foron abandonadas.
* A cultura de Cogotas I comeza na Meseta Norte en 1350 a. C. despois da fase Proto-Cogotas.

Desde finais do século VIII a. C., a cultura dos Campos de Urnas do nordeste ibérico comezou a desenvolver a metalurxia do ferro e, finalmente, elementos da cultura de Hallstatt. Os primeiros elementos desta cultura atopáronse ao longo do río Ebro, para despois expandirse río arriba ata A Rioxa e de forma local híbrida ata Áraba. Tamén houbo expansión cara ao sur ata Castelló, con influencias menos marcadas chegando máis ao sur. Algúns foron detectados ao longo do Sistema Ibérico, posiblemente un preludio á formación dos Celtiberos. A súa relación coa cultura celta circundante non está clara. Algúns cren que era esencialmente unha cultura ibérica precéltica con substanciais influencias celtas, mentres que outros argumentan que era unha cultura esencialmente celta con fortes influencias indíxenas precélticas. Houbo argumentos para clasificar a súa lingua como cursiva, unha forma de celta arcaico ou protocelta. Semellante ao que acontece coa cultura castrexa.

Todos estes grupos indoeuropeos teñen algúns elementos comúns, como olería do peite dende o século VI ou armamento uniforme.

Despois de c. 600 a. C., os Campos de Urnas do Nordeste foron substituídos pola cultura ibera, proceso que non se completou ata o século IV a. C. e Cartago (no norte de África). Durante este século, os fenicios tamén tiveron grande influencia na Iberia coa introdución do uso do Ferro, do torno, a produción de aceite de oliva e do viño. Tamén foron responsables das primeiras formas de escritura ibérica, tiveron grande influencia relixiosa e aceleraron o desenvolvemento urbano.

Houbo unha forte influencia e asentamento fenicio na cidade de *Balsa* (actual Tavira, Algarve ), no século VIII a. C. , foi destruída no século VI a. C. Coa decadencia da colonización fenicia da costa mediterránea no século VI a. C. moitas das colonias quedan desertas. O século VI a. C. tamén viu o ascenso do poder colonial de Cartago, que substituíu lentamente aos fenicios nas súas antigas áreas de dominio.

### Colonias gregas 
A colonia grega do que hoxe é Marsella comezou a comerciar cos iberos na costa oriental ao redor do século VIII a. C. Os gregos finalmente fundaron a súa propia colonia en Empúries, na ribeira oriental do Mediterráneo (a actual Cataluña), durante o século VI a. C. comezando o seu asentamento na Península Ibérica. Non hai colonias gregas ao oeste do estreito de Xibraltar, só viaxes de descubrimento.

## Notas