Potemkin (acoirazado)

O ***Potemkin*** (en  *Kniaz Potemkin Tavricheskii*, «Príncipe Potiomkin de Táurica») foi un acoirazado pre-dreadnought ruso que se construíu para a Frota do Mar Negro da Armada Imperial rusa. O buque fíxose famoso polo motín dos seus mariñeiros contra os oficiais en xuño de 1905, durante a Revolución Rusa de 1905. Tempo despois este motín considerouse un primeiro paso cara á Revolución Rusa de 1917 e converteuse nun símbolo revolucionario grazas á película muda *O acoirazado Potemkin*, dirixida por Sergei Eisenstein en 1925.

Despois de que os amotinados buscasen refuxio no porto romanés de Constanza, a armada rusa recuperou o buque e renomeouno *Panteleimón*. En 1909 o acoirazado afundiu accidentalmente un submarino ruso e en 1911 encalou e resultou gravemente danado. Iniciada a primeira guerra mundial, a finais de 1914 o *Panteleimón* participou na batalla do cabo Sarych contra buques de guerra do Imperio Otomán. A principios de 1915 bombardeou en varias ocasións fortificacións no Bósforo e nunha delas foi atacado polo cruceiro de batalla turco *Yavuz Sultán Selim*, aínda que o *Panteleimón* e outros acoirazados rusos que o acompañaban conseguiron poñelo en fuga antes de que causase danos. O antigo *Potemkin* quedou obsoleto trala entrada en servizo de novos acoirazados tipo dreadnought a finais de 1915 e en 1918 foi posto na reserva e estacionado en Sebastopol.

O *Panteleimón* foi capturado cando os alemáns tomaron Sebastopol en maio de 1918 e entregado aos Aliados tralo armisticio, en novembro dese mesmo ano. As súas máquinas foron destruídas en 1919 polos británicos cando se retiraban de Sebastopol, co que querían impedir que os bolxeviques usasen o acoirazado na súa guerra contra os rusos brancos. O buque foi abandonado cando estes últimos evacuaron Crimea en 1920, e finalmente foi desmantelado polos soviéticos en 1923.

## Deseño e construción 
O vicealmirante K. P. Pilkin, xefe do Estado Maior da Armada rusa e comandante da Frota do Mar Negro, quería construír un novo acoirazado da clase *Peresvet*. Con todo, o seu criterio quedou relegado en favor da idea do gran duque Aleksei Aleksandrovich, almirante xeral da armada tsarista, quen opinaba que os canóns de 250&nbsp;mm de longo alcance dos buques da clase *Peresvet* eran pouco potentes para o mar Negro. Por iso ordenou construír unha versión mellorada do acoirazado *Tri Sviatitelia* que incorporase blindaxe de aceiro cementado Krupp, caldeiras Belleville e un castelo de proa máis alto para incrementar a navegabilidade do buque. O deseño do acoirazado comezou en 1895 e a configuración final resultou aprobada o , logo dun proceso complicado por mor dos numerosos cambios demandados por varios departamentos do Comité Técnico da Armada.

A construción do buque iniciouse o  no estaleiro de Nikolaiev, actual Mykolaiv, nas beiras do mar Negro, e a súa quilla púxose en grada o . Durante a fase construtiva incorporáronse modificacións que atrasaron o final dos traballos. O novo buque foi bautizado en honor do príncipe Grigorii Potemkin, militar e estadista ruso. O casco do acoirazado foi botado o 9 de outubro de 1900 e trasladado ao porto de Sebastopol o 4 de xullo de 1902 para completar o seu acondicionamento. As probas de mar arrincaron en setembro de 1903 e estendéronse de forma intermitente ata principios de 1905, cando as torretas dos seus canóns principais estiveron terminadas.

## Descrición 
O *Potemkin* tiña unha lonxitude de 113,2m na liña de flotación e a súa eslora total era de 115,4&nbsp;m. A súa manga era de 22,3&nbsp;m e o calado máximo de 8,2&nbsp;m. O seu desprazamento chegaba ata as 13&nbsp;100&nbsp;toneladas, unhas 400 máis das previstas no seu deseño. A tripulación do buque eran 26 oficiais e 705 mariñeiros.

### Propulsión 
O acoirazado contaba con dúas máquinas verticais de tres cilindros de tripla expansión, cada unha das cales movía unha hélice e que xeraban en total 10&nbsp;600&nbsp;CV de potencia (7900&nbsp;kW). O vapor para estas máquinas producíase en 22 caldeiras tipo Belleville a unha presión de 15&nbsp;atm (1520&nbsp;kPa; 220&nbsp;psi). As oito caldeiras da sala de proa queimaban fueloil e as catorce restantes carbón. Durante as probas de mar do  o acoirazado *Potemkin* alcanzou unha velocidade máxima de 16,5&nbsp;nós (30,6&nbsp;km/h). O  unha fuga de combustible provocou un importante incendio, motivo polo cal a armada rusa decidiu prescindir das caldeiras de fueloil e substituír por outras de carbón, unha modificación que tivo un custo de 20000 rublos. O buque podía almacenar un máximo de 1100&nbsp;t de carbón que lle proporcionaban unha autonomía de 3200&nbsp;millas náuticas (5900&nbsp;km) a unha velocidade de cruceiro de 10&nbsp;nós (19&nbsp;km/h).

### Armamento 
miniatura|O *Potemkin*, xa renomeado *Panteleimón*, nalgún momento entre 1906 e 1910.
O armamento principal do acoirazado *Potemkin* consistía en catro canóns de 305&nbsp;mm montados en dous torretas xemelgas, unha colocada diante da superestrutura e a outra detrás. Eran torretas operadas electricamente cuxo deseño derivaba das montadas nos acoirazados da clase *Petropavlovsk*. Eses canóns podíanse elevar como máximo 15 graos e a súa cadencia de tiro era baixa, de só un disparo cada catro minutos, como se puido comprobar durante as probas de mar. Disparaban proxectís de 337,7&nbsp;kg a unha velocidade de saída de 851&nbsp;m/s. Cunha elevación de 10 graos, estes canóns tiñan un alcance máximo de 12&nbsp;km. O *Potemkin* portaba 60 proxectís para cada un dos seus canóns principais.

Os dezaseis canóns de 152&nbsp;mm e 45 calibres de disparo rápido modelo Canet de 1891, ían montados en casamatas. Doce deles estaban situados nas bandas do buque e os outros catro nunha esquina da superestrutura. Disparaban proxectís de 41,46&nbsp;kg a unha velocidade de saída de 792&nbsp;m/s e tiñan un alcance de 11&nbsp;523&nbsp;m cunha elevación de 20&nbsp;graos. No buque almacenábanse 160 proxectís para cada un destes canóns.

O *Potemkin* contaba tamén con canóns de menor calibre para defensa próxima contra buques torpedeiros, caso dos 14 canóns de 75&nbsp;mm e 50 calibres de disparo rápido, catro dos cales dispuxéronse en portas no casco e o resto na superestructura. Había 300 proxectís por cada canón, que pesaban 4,9&nbsp;kg, disparábanse a 820&nbsp;m/s e chegaban a unha distancia máxima de 6405&nbsp;m. Así mesmo, o acoirazado tiña seis canóns Hotchkiss de 47&nbsp;mm, catro deles situados na cofa e dúas na superestrutura. Os seus proxectís pesaban 1&nbsp;kg e saían disparados a 430&nbsp;m/s.

O acoirazado tamén foi armado con cinco tubos lanzatorpedos de 381&nbsp;mm baixo a liña de flotación, un deles en proa e dous en cada banda. Cada tubo dispoñía de tres torpedos, os cales foron cambiando de modelo co paso do tempo. O primeiro tipo de torpedo usado polo acoirazado debeu ser o M1904, que tiña unha oxiva de 70&nbsp;kg de peso e unha velocidade de 33&nbsp;nós (61&nbsp;km/h) cun alcance máximo de 800m.

En 1907 os canóns de 305 e 152&nbsp;mm do acoirazado ruso foron equipados con miras telescópicas e cara a 1908 dotouse ao buque de telémetros. O tubo lanzatorpedos de proa e os canóns da cofa foron retirados en 1910-11. Ao ano seguinte modernizouse a maquinaria das torretas principais e os canóns de 305&nbsp;mm modificáronse para alcanzar unha cadencia de tiro dun disparo cada corenta segundos. En xuño de 1915 colocáronse dous canóns antiaéreos de 57&nbsp;mm á nave e ao ano seguinte outros dous de 75&nbsp;mm, un sobre cada torreta. En febreiro de 1916 quitáronse os catro tubos lanzatorpedos que tiña o acoirazado e, nalgún momento durante a primeira guerra mundial, tamén se retiraron os canóns de 75&nbsp;mm.

### Blindaxe 
[miniatura|A [popa do acoirazado en 1905, co seu nome *Potemkin* (en ruso, Потёмкин).]]
O grosor máximo do cinto blindado tipo Krupp na liña de flotación do *Potemkin* era de 229&nbsp;mm, o cal reducíase a 203&nbsp;mm na zona da santabárbara. Este cinto blindado abarcaba 72&nbsp;m da eslora do acoirazado, mentres que os extremos da nave tiñan placas de 51&nbsp;mm de grosor na liña de flotación. Este cinto tiña 2,3&nbsp;m de altura, dúas dos cales estaban baixo a liña de flotación, e estreitábase ata 127&nbsp;mm no seu bordo inferior. A parte principal do cinto terminaba nuns mamparos transversais de 178&nbsp;mm de espesor.

Encima do cinto blindado estaba a traca blindada de 152&nbsp;mm de grosor e 47,5&nbsp;m de lonxitude flanqueada a proa e a popa por tabiques de igual espesor. A casamata superior protexía os canóns secundarios de 152&nbsp;mm con pranchas de aceiro de 127&nbsp;mm. As torretas principais tiñan un grosor de 254&nbsp;mm nos seus laterais e de 51&nbsp;mm no seu teito. A ponte de mando estaba protexido por pranchas de aceiro de 229&nbsp;mm. A blindaxe de cuberta tiña 51&nbsp;mm, aínda que se ensanchaba ata os 64&nbsp;mm na zona na que se unía co cinto blindado. Na proa e a popa da cidadela blindada, a blindaxe da cuberta se ensanchaba ata os 76&nbsp;mm, unha zona que foi reforzada con pranchas de 25&nbsp;mm cara a 1910 – 1911.

## O motín 
miniatura|dereita|Representación do motín dos mariñeiros do acoirazado Potemkin.
Durante a guerra ruso-xaponesa de 1904 – 1905 moitos dos oficiais e mariñeiros máis experimentados da frota rusa do Mar Negro foron trasladados a buques no Pacífico para cubrir as baixas do conflito. Por iso esta frota quedou composta por recrutas recentes e oficiais menos capaces. Cando chegou a noticia da desastrosa derrota rusa na batalla de Tsushima en maio de 1905 a moral viuse moi afectada e só necesitaba unha faísca para que se desencadease unha catástrofe maior. Aproveitando a situación, o Comité Central da Organización Socialdemócrata da Frota do Mar Negro, chamado «Tsentralka», comezara os preparativos para un motín simultáneo en todos os buques da frota, aínda que aínda non decidira o momento idóneo.

O  o *Potemkin* debía realizar unha práctica de tiro en augas da illa Tendra, fronte á costa ucraína. A faísca que fixo estalar o motín foi iniciada polo segundo de a bordo Ippolit Guiliarovskii, quen ameazou con tomar represalias contra varios membros da tripulación que se negaban a comer *borsch*, unha sopa de remolacha que elaboraban con carne parcialmente podrecida e infestada de larvas de mosca, traída polo buque torpedeiro *Ismail* –que actuaba como buque de enlace e correo–. Ao parecer Guiliarovskii reuniu a devanditos mariñeiros fronte ao alcázar nunha zona en cuxo chan estender unha lona impermeable e onde esperaban infantes de mariña armados. Os mariñeiros asumiron que ía celebrarse unha execución en grupo e abalanzáronse sobre os infantes. Guiliarovskii foi asasinado despois de que ferise mortalmente a Grigorii Vakulinchuk, un dos líderes dos amotinados. Os mariñeiros asasinaron a sete dos dezaoito oficiais do buque, entre eles ao capitán Ievgeni Golikov, e capturaron o *Ismail*. Organizaron un comité composto por vinte e cinco mariñeiros e liderado por Afanasi Matushenko para que dirixise a nave.

O comité decidiu navegar a Odesa ondeando unha bandeira vermella, a cuxo porto arribaron ás 22:00 horas dese mesmo día. Na cidade declarouse unha folga xeral e estábanse producindo algúns disturbios mentres a policía trataba de acougar aos manifestantes. Ao día seguinte os amotinados do *Potemkin* rexeitaron desembarcar mariñeiros armados para axudar aos folguistas a facerse co control da cidade, pois preferían esperar a chegada doutros acoirazados da Frota do Mar Negro. Máis tarde ese mesmo día capturaron un transporte militar que chegara á cidade. As revoltas en Odesa continuaron e gran parte do porto da cidade foi arrasado polo lume. Na tarde do  o enterro de Vakulinchuk converteuse nunha manifestación política en toda regra e o exército tratou de emboscar aos mariñeiros que asistían ao funeral. En represalia por iso o acoirazado disparou dous proxectís de 152mm contra un teatro no que se ía a celebrar unha reunión de militares tsaristas de alto nivel, pero ningún fixo branco.

[miniatura|esquerda|160px|[Afanasi Matushenko|Matushenko, o líder do motín (con gorra branca no centro da imaxe). Imaxe tomada en xullo de 1905 trala chegada ao porto de Constanza, Romanía.]]

O goberno ruso ordenou o envío de dous escuadróns navais a Odesa para forzar a rendición dos rebeldes ou afundir a nave. O *Potemkin* partiu a mañá do  para reunirse cos tres acoirazados que compoñían o primeiro escuadrón, *Tri Sviatitelia*, *Dvenadtsat Apostolov* e *Georgii Pobedonosets*, pero todos déronse a volta. O segundo escuadrón, formado polos acoirazados *Rostislav* e *Sinop*, chegou máis tarde esa mesma mañá ao mando do vicealmirante Aleksandr Krieger, comandante da Frota do Mar Negro, que ordenou a todas as naves regresar a Odesa. O *Potemkin* partiu de novo e navegou entre os buques do escuadrón negándose a renderse. Malia as ordes de Krieger, os mariñeiros dos acoirazados do escuadrón gobernamental non quixeron abrir lume contra os seus camaradas do *Potemkin*. O capitán Kolands do *Dvenadtsat Apostolov* quixo golpear ao buque rebelde e logo facer estalar a santabárbara, pero os seus tripulantes impedíronllo. Krieger ordenou ás súas naves retirarse, malia o cal os mariñeiros do *Georgii Pobedonosets* se amotinaron e uníronse ao *Potemkin*.

[miniatura|O *Potemkin* no porto de [Constanza, Romanía|Constanza en xullo de 1905.]]
Á mañá seguinte os tripulantes do *Georgii Pobedonosets* que eran leais ao goberno tsarista retomaron o control da nave e a encallaron no porto de Odesa. Os amotinados do *Potemkin*, xunto cos do *Ismail*, tomaron ao final do día a decisión de navegar ao porto romanés de Constanza para aprovisionarse de comida, auga e carbón. Os romaneses negáronse a facilitarlles os recursos e o comité do acoirazado ruso decidiu navegar ao pequeno e pouco defendido porto de Feodosia, en Crimea, onde esperaban conseguir o que necesitaban. O *Potemkin* fondeou alí o  pero o gobernador da cidade tan só aceptou darlles comida. Á mañá seguinte os amotinados trataron de roubar varias barcazas de carbón, pero foron emboscados pola gornición do porto, que matou ou capturou a vinte e dous dos trinta mariñeiros implicados no roubo. O comité do *Potemkin* tomou esa tarde a decisión de regresar a Constanza.

O *Potemkin* alcanzou o seu destino ás 23:00 horas do  e os romaneses aceptaron darlles asilo se depoñían as armas e rendían o acoirazado. Os tripulantes do *Ismail* regresaron a Sebastopol á mañá seguinte para entregarse ás autoridades. Antes de desembarcar, Matushenko ordenou abrir as válvulas Kingston do *Potemkin* para afundilo no porto.

## Servizo posterior 
O acoirazado foi reflotado con facilidade, pero a auga salgada danara as súas máquinas e caldeiras. Foi remolcado a Sebastopol, a onde chegou o . O  foi renomeado *Panteleimón* (en ) en honra a San Pantaleón. Algúns tripulantes do *Panteleimón* sumáronse en novembro a un motín que comezou a bordo do cruceiro *Ochakov* pero que foi rapidamente reprimido porque ambos buques foran previamente desarmados.

En febreiro de 1909 o buque recibiu un equipo experimental de comunicacións submarinas. Máis tarde ese mesmo ano, na noite do , golpeou accidentalmente e afundiu o submarino *Kambala* provocando a morte dos seus dezaseis tripulantes. Mentres regresaba para facer unha visita ao porto de Constanza, en Romanía, o *Panteleimón* encallou o  e tardáronse varios días en reflotalo. Realizáronlle reparacións temporais, pero os importantes danos que sufrira a súa quilla non foron evidentes durante varios meses. O acoirazado tomou parte en manobras de tiro durante o resto daquel ano e vixiouse coidadosamente que os seus canóns non sufrían danos ao abrir lume. Entre o  e o  o *Panteleimón* foi sometido a reparacións de gran calado que incluíron a renovación de moitas pranchas do seu casco e a substitución das bases das caldeiras. A armada rusa aproveitou estas intervencións para revisar a fondo as súas máquinas e caldeiras.

### Primeira guerra mundial 
Despois de que Rusia declaráselle a guerra ao Imperio Otomán durante a primeira guerra mundial o *Panteleimón*, buque insignia da 1.ª Brigada de Acoirazados, e os acoirazados pre-dreadnought *Evstafi*, *Ioann Zlatoust* e *Tri Sviatítelia*, cubriron ao acoirazado *Rostislav* mentres este bombardeaba a cidade turca de Trebisonda na mañá do 17 de novembro de 1914. Ao día seguinte, mentres regresaban a Sebastopol, a formación rusa foi interceptada polo crucero de batalla turco  (ex *Goeben* alemán) e o cruceiro lixeiro  (ex *Breslau*), un enfrontamento que se coñece como a batalla do cabo Sarych. Malia que era mediodía había néboa e os buques inimigos non se avistaron uns a outros ata que estiveron moi preto. Varios acoirazados rusos abriron lume contra o *Yavuz Sultán Selim* e fixéronlle algúns impactos, pero desde o *Panteleimon* non viron á nave otomá e non puideron abrir lume contra ela.
miniatura|O *Panteleimón* fotografado desde o acoirazado *Ioann Zlatoust* (c. 1915-16).

O  os acoirazados *Tri Sviatítelia* e *Rostislav* bombardearon fortificaciones otomás no Bósforo, o primeiro de varios ataques que pretendían desviar tropas e atención da batalla de Galípoli, pero tan só efectuaron 105 disparos antes de regresar ao norte para reunirse co *Panteleimón*, o *Ioann Zlatoust* e o *Evstafi*. O  o *Yavuz Sultán Selim* e outros buques da armada turca atacaron o porto de Odesa e os acoirazados rusos partiron na súa persecución sen éxito. O  e o  o *Tri Sviatítelia*, o *Rostislav* e o *Panteleimón* bombardearon de novo os fortes do Bósforo, efectuando nesa ocasión 337 disparos cos canóns principais e outros 528 dos secundarios de 152&nbsp;mm entre os tres acoirazados.

O  o *Tri Sviatitelia* e o *Panteleimón* regresaron ao Bósforo coa cobertura do resto de naves da súa escuadrón, pero o *Yavuz Sultán Selim* interceptou aos tres acoirazados de apoio. Ningunha das naves conseguiu inflixir danos ao inimigo, pero cando regresaron o *Tri Sviatitelia* e o *Panteleimón*, o segundo conseguiu acertar dous proxectís á nave alemá antes de que esta retirásese. As unidades rusas perseguiron o crucero inimigo durante seis horas de xeito infrutuoso. O  todos os acoirazados pre-dreadnought do mar Negro foron transferidos á 2.ª Brigada de Acoirazados trala entrada en servizo dun acoirazado máis moderno tipo dreadnought, o *Imperatritsa Mariya*. O  este novo buque realizou tarefas de cobertura mentres o *Ioánn Zlatoust* e o *Panteleimón* bombardeaban Zonguldak e o *Evstafi* facía o propio na próxima localidade de Kozlu, en Turquía. O *Panteleimón* tamén atacou a localidade búlgara de Varna en dúas ocasións en outubro de 1915. No segundo destes ataques, o , penetrou na baía de Varna e foi atacado sen éxito por dous submarinos alemáns.

O *Panteleimón* apoiou ás tropas rusas a comezos de 1916 na súa captura de Trebisonda e tomou parte nunha redada contra o comercio no noroeste da costa de Anatolia en xaneiro de 1917 na que se destruíron trinta e nove barcos mercantes turcos. O  o acoirazado foi renomeado *Potemkin-Tavricheski* (en ) e o  *Borets za svobodu* (en  - *Loitador pola Liberdade*).

### Reserva e baixa 
O acoirazado foi posto na reserva en marzo de 1918 e os alemáns capturárono en Sebastopol en maio. Foi entregado aos Aliados en decembro de 1918 trala firma do armisticio alemán. Os británicos destruíron as súas máquinas o 19 de abril de 1919 cando deixaban Crimea para evitar que os bolxeviques o utilizasen contra os rusos brancos. Durante a Guerra Civil Rusa (1917-23) o buque estivo en mans de ambos bandos, pero foi abandonado polos «brancos» cando se retiraron de Crimea en novembro de 1920. O *Borets za svobodu* foi desmantelado a comezos de 1923, aínda que non desapareceu da lista de buques da armada rusa ata o 21 de novembro de 1925.

## Legado 
Os efectos inmediatos do motín son difíciles de avaliar. Puido influír na decisión do tsar Nicolao II de poñer fin á guerra ruso-xaponesa e aceptar o Manifesto de Outubro (1905), pois o motín demostrou que o seu réxime xa non tiña a lealdade incuestionable dos militares. O fracaso do motín do *Potemkin* non detivo outros revolucionarios para incitar insurreccións moi pouco despois, caso do levantamento de Sebastopol en outubro dese mesmo ano. Lenin, líder do partido comunista bolxevique, cualificou o motín como un «ensaio xeral» da súa vitoriosa revolución en 1917. Os comunistas apropiáronse dos sucesos no *Potemkin* para convertelo nunha icona da súa propaganda, destacando o seu papel no motín. A realidade foi que Matushenko, líder dos amotinados, rexeitou explicitamente os bolxeviques porque tanto el como outros mariñeiros rebeldes eran socialistas de diversos tipos aos que non lles importaba nada o comunismo.
[miniatura|upright|esquerda|Cartel da película muda *[O acoirazado Potemkin*, dirixida por Sergei Eisenstein en 1925.]]

O primeiro filme que recreou o motín foi a película muda francesa *La Révolution en Russe*, dirixida por Ferdinand Zecca ou Lucien Nonguet (ou ambos) en 1905. Con todo, se o motín no acoirazado ruso é recordado hoxe en día é pola soada película muda *O acoirazado Potemkin*, dirixida por Sergei Eisenstein en 1925 e considerada unha obra mestra do cine. Filmada pouco despois do triunfo bolxevique na Guerra Civil Rusa (1917-23), os cineastas usaron os acoirazados abandonados *Dvenadtsat Apostolov* e *Rostislav* para simular o xa desmantelado *Potemkin*, mentres que as escenas de interiores se rodaron no cruceiro *Komintern*. Eisenstein transformou o motín nun precedente directo da Revolución de novembro de 1917 que levou os bolxeviques ao poder en Rusia destacando o seu papel no mesmo e suxerindo que a súa rebelión fracasou porque Matushenko e o resto de líderes non eran bos bolxeviques. O director realizou outros cambios para dramatizar o relato, como ignorar o incendio que arrasou o porto de Odesa mentres o *Potemkin* estaba alí fondeado, combinar os moitos enfrontamentos entre manifestantes e soldados na xa mítica escena do masacre perpetrado polos soldados tsaristas na escalinata de Odesa –hoxe coñecida como Escaleira Potemkin– e mostrando como os oficiais lanzan unha lona sobre os mariñeiros para executalos.

De acordo coa doutrina marxista de que a historia a fan as accións colectivas, Eisenstein non deu protagonismo a ningún personaxe en particular e centrouse en enxalzar un «xentío protagonista». Os críticos de cine soviéticos encomiaron a película, caso do dramaturgo Adrian Piotrovskii, que escribiu o seguinte no xornal de Leningrado *Krasnaia gazeta*:
[miniatura|Fotograma de *[O acoirazado Potemkin* (1925), considerada unha obra mestra do cine.]]

Nesta liña o crítico teatral Aleksei Gvozdev escribiu no xornal *Zhizn ikusstva*: «En *Potemkin* non hai heroes individuais como si os había no teatro antigo. É o xentío o que actúa: o acoirazado e os seus mariñeiros, a cidade e os seus habitantes cun espírito revolucionario». Finalmente, Nikolai Aseev afirmou na revista *Sovetski ekran*:

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
*
* 
* 
*
* 
*
*
*
* 
*
*
* 
* 
### Ligazóns externas 
* O cruceiro *Kniaz Potemkin Tavricheskiy* na frota do mar Negro 
* A historia do barco, con imaxes dunha maqueta en construción  
* Un breve artigo contemporáneo de Lenin sobre o motín xunto ao manifesto dos mariñeiros