open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Michael Crichton

**John Michael Crichton**, nado en Chicago (Illinois) o 23 de outubro de 1942 e finado nos Ánxeles (California) o 5 de novembro de 2008, foi un escritor, produtor e médico estadounidense.

## Traxectoria 
Tras titularse en medicina en Harvard, empezou a súa carreira como escritor, guionista e produtor de cine. Algúns chámano o pai do tecno-suspense.

Vendeu máis de 100 millóns de libros, que foron traducidos a máis de trinta idiomas, converténdose doce deles en películas de cine. Tamén é o creador da serie de televisión *Urxencias*. Foi a única persoa que tivo o libro número un, a película número un e a serie de televisión número un no mesmo instante.

A súa novela *State of Fear*, de 2004, pon de manifesto o seu actual activismo escéptico, orientado a denunciar o que el considera o compoñente sensacionalista e relixioso do ecoloxismo, así como a incursión da política no campo da ciencia. É, por exemplo, moi crítico co consenso científico que existe en torno á actual teoría do quecemento global.

Pese á súa predilección polas novelas tecnocientíficas, Crichton carece de formación científica fóra da medicina, e o argumento dalgúns dos seus libros (como a posibilidade de recuperar o xenoma completo dun dinosauro en *Jurassic Park* ou a ausencia de relación entre o quecemento global e a actividade humana en "Estado de Medo") baséase en supostos científicos desenvolvidos por amigos próximos. Exemplo diso son as teorías matemáticas de *Jurassic Park* expostas por Alan Grant (paleontólogo no libro). A pesar da credibilidade dos seus argumentos, Michael Crichton especifica nos seus libros que se trata de novelas de ficción, polo que non hai que tomalas ó pé da letra.

En 1994 estreouse o filme *Acoso*, baseado na súa obra e protagonizado por Michael Douglas e Demi Moore, sendo tamén coprodutor da mesma.

## Novelas 
Ningunha das súas novelas foi publicada aínda en galego.

* *The Andromeda Strain* (1969)
* *The Terminal Man* (1972)
* *The Great Train Robbery* (1975)
* *Eaters of the Dead* (1976)
* *Congo* (1980)
* *Sphere* (1987)
* *Jurassic Park* (1990)
* *Rising Sun* (1992)
* *Disclosure* (1994)
* *The Lost World* (1995)
* *Airframe* (1996)
* *Timeline* (1999)
* *Prey* (2002)
* *State of Fear* (2004)
* *Next* (2006)

## Vida persoal 
Faleceu de cancro.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Web oficial de Michael Crichton
Long Island Sound

[miniatura|dereita|250px|Mapa de Connecticut, onde se aprecia o *Long Island Sound* e a parte norte de [Long Island]]
O **Long Island Sound** (estreito de Long Island) é un estuario do océano Atlántico, onde desembocan numerosos ríos da rexión de Nova York, nos Estados Unidos. Está situado entre as costas Connecticut ao norte e Long Island ao sur, e as beiras de Nova York ao suroeste. A desembocadura do río Connecticut en Old Saybrook (Connecticut) atópase no estreito de Long Island. Ao final do extremo oeste, está bordeado polo lado norte polo condado de Westchester (Nova York) e o Bronx, e únese ao East River. Este estreito está ás veces considerado como a fronteira natural entre Nova Inglaterra e os estados da rexión do Mid-Atlantic (Nova York, Pensilvania, Nova Jersey, Maryland e Delaware.)

## Historia 
O primeiro europeo en navegar polo *Long Island Sound* foi o explorador e comerciante holandés Adriaen Block en 1614 a bordo do buque *Onrust* explorou o East River e entrou no Long Island Sound. Viaxando ao longo do estreito, internouse no río Housatonic (que era chamado o "Río dos Outeiros Vermellos") e no río Connecticut, que explorou polo menos ata o que é na actualidade Hartford, sesenta millas río dentro .

Durante o período colonial este estreito era chamado ''The Devil's Belt* (O Cinto do Diaño) e os arrecifes que se atopan no seu percorrido eran coñecidos como *Devil's Stepping Stones* (Os Chanzos do Diaño).

## Xeografía 
O estreito de Long Island ten unha lonxitude de preto de 145 km e unha anchura que vai dos 5 aos 32&nbsp;km. A profundidade media é de 20 m, cunha profundidade máxima de 45 metros.

O río principal que desemboca na súa parte norte é o río Connecticut. Outros ríos que desembocan ao longo da costa de Connecticut son o Thames e o Housatonic. A costa é baixa e areosa.

As maiores cidades ao longo da costa de Connecticut son, do leste ao oeste: New London, New Haven, Bridgeport, Stamford e Greenwich. Ao noroeste a costa do condado de Westchester está densamente poboada. O estreito baña a cidade de Nova York ao oeste, onde se sitúa o Bronx, e ao suroeste onde se atopa Queens.

## Vías de comunicación 
[miniatura|dereita|200px|Vista aérea da ponte de Throgs Neck que conecta [Queens co Bronx.]]
O *Long Island Sound* é un brazo de mar con moito tráfico.
Existe un servizo de transbordador que conecta a Port Jefferson no condado de Suffolk (estado de Nova York) con Bridgeport en Connecticut. Máis ao leste unha conexión a través de transbordador entre Orient Point, pequena cidade ao extremo nor-oriental da illa de Long Island con New London en Connecticut.

No extremo suroeste da canle, onde as súas augas atópanse coas do East River, construíuse a ponte *Throgs Neck Bridge'' inaugurado en 1961 que conecta Queens co Bronx.

## Notas
Long Island

**Long Island** é unha illa do estado de Nova York. A superficie da illa é de 3.567&nbsp;km² (1.377 millas cadradas), e é a máis grande dos Estados Unidos continentais. Long Island alberga dous distritos da Cidade de Nova York, Brooklyn e Queens, na súa parte máis occidental. Na parte oposta están os condados de Nassau e Suffolk.

## Xeografía e clima 
miniatura|dereita|300px|Os condados de Long Island.
A illa está separada dos estados de Connecticut e Rhode Island pola canle de Long Island Sound. Ao sur limita coas baías de Great South Bay, South Oyster Bay, e Xamaica Bay, que son en realidade lagoas, e está protexida do océano Atlántico por unha barreira de estreitas illas en cadea, a máis notable das cales sexa, posiblemente, Fire Island.

Ao oeste, Brooklyn e Queens están separadas de Manhattan e do Bronx polo East River, e de Staten Island e de Nova Jersey polas augas do Upper New York Bay, unha porción do New York Harbor.

Long Island pódese considerar a fronteira xeográfica entre o océano Atlántico e Nova Inglaterra.

Long Island ten veráns quentes e húmidos, e invernos fríos. A neve cae cada inverno, e en moitos invernos unha ou máis tormentas intensas, chamadas ''Nor'easaters'', producen xistras que traen nevadas de 30-60 centímetros e ventos tempestuosos.

De feito, a illa é algo vulnerable aos furacáns. A illa foi golpeada por dúas tormentas categoría 3 en 1938 (furacán Nova Inglaterra de 1938) e 1944, furacán Donna en 1960, furacán Belle en 1976, furacán Gloria en 1985, furacán Bob en 1991 (que varreu a punta oriental), e furacán Floyd en 1999.

## Demografía 
Segundo o Censo 2000 dos Estados Unidos, a poboación total dos catro condados de Long Island era de 7&nbsp;448&nbsp;618 persoas. A porción correspondente á Cidade de Nova York do censo era de 4&nbsp;694&nbsp;705, coa poboación de Brooklyn en 2&nbsp;465&nbsp;326 e Queens en 2&nbsp;229&nbsp;379 residentes. A poboación combinada dos condados de Nassau e de Suffolk era de 2&nbsp;753&nbsp;913 persoas.

Long Island ten unha presenza italoamericana substancial, da orde do 28,8% da poboación de Suffolk e o 23,9% de Nassau en data o censo 2000. 939.316 afroamericanos de Brooklyn explican o 38,1% dos residentes do condado de Kings. No condado de Queens, a poboación afroamericana é de 486.197, o 21,8% da poboación. Mentres que a porcentaxe inferior ao 10% dos residentes de Nassau e de Suffolk, concéntrase en zonas concretas ao longo de todo a área, principalmente en Hempstead, en Roosevelt, Freeport e Uniondale.

## Véxase tamén 
* Brooklyn
* Queens
* Nova York

## Ligazóns externas 
* LongIsland.info
Unidá

miniatura|dereita|Unidá na manifestación do "día de les lletres asturianes" de 2007.
**Unidá** é unha federación de partidos formada por Esquerda Asturiana, militantes provenientes de Andecha Astur (tras unha división no partido que se mantén nos xulgados), e polos partidos locais Andecha por Carreño, Asturianistes por Nava e Asturianistes por Piloña, ademais está formando unha serie de formacións locais xa co nome de Unidá como Unidá-Avilés ou Unidá-Uviéu.

Esta organización é de carácter nacionalista asturiana, de esquerda e ecoloxista, para as eleccións autonómicas e municipais de maio de 2007 presentouse como coalición con outro partido máis, Los Verdes-Grupu Verde que abandonaría a formación meses despois.

A coalición constituíase dafeitu en abril de 2007. No mesmo mes presentan oficialmente ao seu candidato á Xunta Xeral, o recoñecido escritor e médico psiquiatra Ignaciu Llope. Así mesmo, marcan as línias xerais do seu acordo programático, que incluían a defensa da lingua, cultura e identidade asturiana; a loita contra a crise económica e laboral que sofre Asturias, así como a corrupción en certos niveis e os atentados ecolóxicos que cren que provoca o goberno actual; e, en xeral, a implantación dun novo modelo de desenvolvemento territorial, a partir dun Estatuto de Autonomía novo que supoña unha ampliación importante en comparación co actual, e que consideran imprescindible, ademais dunha aposta por unha opción que de continuidade a unha unidade que cren que o nacionalismo asturiano de esquerda necesitaba desde había anos.
Al Gore

**Albert Arnold Gore Jr.**, nado o 31 de marzo de 1948 en Washington, D.C., é un político americano que foi vicepresidente da Administración Clinton entre 1993 e 2001. Pertence ao Partido Demócrata. É o gañador do Premio Nobel da Paz de 2007, xunto co Panel Intergubernamental do Cambio Climático. É tamén asesor da empresa Google.

## Traxectoria 
En 2000 concorreu á presidencia dos EUA, sendo vencido, nunha elección marcada polo reconto polémico dos votos, por George W. Bush, a pesar de obter máis votos populares.

En 2006, lanzou *An Inconvenient Truth* (*Unha verdade incómoda*), documental sobre o cambio climático, máis especificamente sobre o quecemento global, co cal conseguiu ser vencedor do Oscar ao mellor documental en 2007.

Al Gore é un activista ecolóxico, e escribiu: 
* *A Terra en balance: ecoloxía e o espírito humano*. 1993.
* *Unha verdade incómoda*. Manole, 2006.

En febreiro de 2007, Al Gore e o presidente da empresa Virgin, Richard Branson, lanzaron unha competición que dará 50 millóns de dólares ao científico que presente a mellor proposta para 'limpar o ar' do planeta, ou sexa, diminuír as cantidades de dióxido de carbono na atmosfera.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Cambio climático
* Efecto invernadoiro

### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Premio Josep Pla

O **Premio Josep Plá** é un galardón literario que Ediciones Destino concede en Barcelona, desde 1968, a un texto en prosa escrito en lingua catalá, aberto a tódolos xéneros: novela, conto, relato, libro de viaxes, memorias, biografía, diario etc.

É un dos premios máis prestixiosos que se conceden á literatura en catalán. A entrega do premio ten lugar cada 6 de xaneiro, durante a noite do día de Reis, no hotel Palace de Barcelona (anteriormente coñecido como Ritz), onde se reúnen as máis prestixiosas personalidades da cultura catalá.

A contía do premio é de 6.000 € tal e como se reflicte nas bases do premio para o ano 2008.

## Historial 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Web Premio Josep Plá
Jean-François Millet

**Jean-François Millet** (4 de outubro de 1814 - 20 de xaneiro de 1875) foi un pintor francés e un dos fundadores da Escola de Barbizon. É célebre por pintar escenas da vida do campo do século XIX.

Naceu en Normandía pero mudouse a París en 1839. Recibiu o seu ensino académico con Paul Dumouchel, e con Jérome Langlois en Cherbourg. Logo de 1840 afastouse do estilo da pintura oficial e caeu baixo a infuencia de Honoré Daumier, de quen aprendeu o sentido do contraste de luces e sombras, así como a construción do corpo humano, con sinxeleza de volumes.
En 1849 chegou a Barbizon (pobo da rexión de París), entrando no círculo da escola que toma o nome desta localidade (Escola de Barbizon).

Millet, posuía un profundo sentido da natureza, do mesmo xeito que Théodore Rousseau, interpretando a natureza, máis que reflectíndoa, comprendendo as voces da terra, as árbores ou os carreiros. Millet afirmaba sentir na natureza máis do que os sentidos lle daban. Millet e Rousseau pronto intimaron e Rousseau, con máis recursos económicos axudaba ao pobre Millet.
Millet esta considerado como pintor realista, aínda que tivo unha grande influencia sobre os impresionistas como Claude Monet, Camille Pissarro e sobre todo Vincent van Gogh. Van Gogh reproduciu ao seu xeito case todas as escenas campestres de Millet.

Morreu en Barbizon con poucos anos de diferenza de Théodore Rousseau. Ámbolos dous atópanse enterrados a moi pouca distancia un do outro. 
A súa casa natal no lugar de Gruchy, municipio de Gréville-Hague en Normandía foi reconstruída e amoblada como unha casa de campesiños do século XIX, e engadíronselle copias de moitos dos seus cadros.

## Galería 

Ficheiro:Jean-François Millet (II) 001.jpg
Ficheiro:Jean-François Millet (II) 009.jpg
Ficheiro:Jean-François Millet (II) 005.jpg
Ficheiro:Jean-François Millet (II) 007.jpg
Comisión Nacional sobre a Desaparición de Persoas

A **Comisión Nacional sobre a Desaparición de Persoas** (**CONADEP**) foi creada polo presidente arxentino Raúl Alfonsín o 15 de decembro de 1983 para investigar as violacións aos dereitos humanos ocorridas entre 1976 e 1983.

A súa investigación, plasmada no libro *Nunca Más* que fora entregado a Alfonsín o 20 de setembro de 1984, abriu as portas para o xuízo ás Xuntas da ditadura militar.

## Membros
* Ernesto Sabato (Presidente)
* Ricardo Colombres
* René Favaloro
* Hilario Fernández Long
* Carlos T. Gattinoni
* Gregorio Klimovsky
* Marshall Meyer
* Monseñor Jaime de Nevares
* Eduardo Rabossi
* Magdalena Ruiz Guiñazú
* Santiago Marcelino López1
* Hugo Diógenes Piucill1
* Horacio Hugo Huarte1

1 nomeado pola Cámara de Deputados da Nación

Se nomearon ademais cinco secretaríos 
*Graciela Fernández Meijide: Recepción de Denuncias 
*Daniel Salvador: Documentación e Procesamento de Datos
*Raúl Aragón: Procedementos
*Alberto Mansur: Asuntos Legais, 
*Leopoldo Silgueira: Administrativo

## Véxase tamén
### Outros artigos
*Avoas da Praza de Maio
*Dereitos humanos
*Desaparecidos pola ditadura arxentina
*Nais da Praza de Maio

### Ligazóns externas
* Informe Conadep 
* Sitio Web de REDH - Rede Solidaria polos Dereitos Humanos
Barry Ryan

**Barry Sapherson**, nado en Leeds (Yorkshire) o 24 de outubro de 1948 e finado o 28 de setembro de 2021, foi un cantante de pop británico coñecido como **Barry Ryan**, que chegou ó éxito mundial co tema "Eloise".

## Traxectoria
Barry Ryan é o nome artístico de Barry Sapherson, fillo da cantante de pop Marion Ryan e do produtor Lloyd Sapherson. Entrados os 60, Barry lanzouse como cantante e compartiu nun inicio o escenario co seu irmán Paul, un talentoso compositor.

O dúo Ryan logrou un modesto éxito nun inicio con temas como "Don't Bring Me Your Heartaches", pero pronto comeza a chegar a fama, con temas como "Have Pity on the Boy" ou "Missy, Missy" (1966). Porén, a presión á que estaban sometidos causou que Paul saíse do dúo; o estrés ó que estaba sometido era moi grande e os ataques de ansiedade e nerviosismo levárono a converterse no compositor do seu irmán.

Así pois, Barry logrou colocarse rapidamente no gusto do público británico grazas ás composicións de Paul, e en 1968 chegou o seu maior éxito mundial co tema "Eloise". É un tema orquestral de trazos progresivos e melodramáticos. A voz de Ryan alcanzou grandes momentos nesta gravación. O tema "Eloise" foi versionado por moitos grupos e cantantes, como The Damned, ou Tino Casal.

Barry gozou de grande aceptación en Alemaña, gravou varios temas en alemán (como "Die Zeit macht nur vor dem Teufel halt") Probablemente sexa o país onde tivo maior éxito (incluso máis que en Inglaterra), debido á gran promoción que lle facía a revista xuvenil *Bravo*.

Barry Ryan deixou o mundo da música a mediados da década de 1970.

En 1990 lanzouse un disco cos grandes éxitos de Barry compostos por Paul, falecido en 1992 a causa dun cancro.

Barry participou nunha xira en Gran Bretaña en 2003, sendo esta a súa última actuación en vivo, xa que desde entón vive retirado por completo do negocio musical.
Deporte rural vasco

O **deporte rural vasco** (en éuscaro **Herri kirolak** e en francés **Force basque**) é o termo que abrangue diferentes modalidades deportivas que se practican por tradición no medio rural do País Vasco.
miniatura|Proba de barrenadoiros.
Algúns destes deportes xurdiron e son específicos do País Vasco, aínda que outros se practican dun ou doutro xeito tamén noutras partes do mundo.

É destacábel que en xeral todos os deportes rurais vascos necesitan dunha gran forza física e unha gran resistencia.

Todos estes deportes teñen a súa orixe en actividades laborais do medio rural que se transformaron en actividades deportivas a partir da competencia entre diferentes persoas por ver quen ten a meirande destreza nunha actividade determinada. Así, por exemplo, a partir da actividade de cortar troncos para se aprovisionar de leña xorde o deporte dos *aizkolaris* ou cortadores de troncos; a partir da actividade de mover grandes rochas para a construción xorde o *levantamento de pedras* etc.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina do Goberno Vasco sobre deporte rural 
* Disciplinas que abrangue o Club Ñapurrak de Ezpeleta (en francés) 
* Club Indarka de Baiona (en francés)
Estatuto básico do empregado público

O **Estatuto básico do empregado público** é a normativa que ten por obxecto establecer as bases do réxime estatutario dos funcionarios públicos e determinar as normas aplicables ao persoal laboral ao servizo das Administracións Públicas en España. Regúlase na Lei 7/2007 de 12 de abril.

A pesar da aprobación desta norma mantéñense en vigor o contido das seguintes leis que non teñan un carácter básico:

* A **lei de funcionarios civís do Estado** (Decreto 315/1964, de 7 de febreiro).
* A **lei de medidas para a reforma da Función Pública** (Lei 30/1984, de 2 de agosto) e as que modifican a esta:

#Lei 23/1988.
#Lei 22/1993.
#Lei 42/1994.
#Lei 39/1999.

* **A lei de incompatibilidades do persoal ao servizo das Administracións Públicas**, (Lei 53/1984, de 26 de decembro).

## Véxase tamén
### Outros artigos
* Administración pública
* Administración estatal
* Administración autonómica
* Administración local
Premios Max

O **Premios Max** son uns premios concedidos anualmente aos profesionais do teatro en España cada temporada. Os gañadores son elixidos entre os seus propios compañeiros mediante un proceso de dúas roldas de votacións secretas.

Os Premios Max son unha iniciativa da Sociedade Xeral de Autores e Editores e Iberautor.

Existe unha categoría específica para textos teatrais escritos en galego.

## Historia dos Premios: comentarios e candidaturas de cada edición 
### IX Edición  
O grupo Animalario viu como a súa obra *Hamelin* se alzaba coa maioría dos galardóns en detrimento doutras pezas como *Solas*, que só viu recompensada o traballo de Lola Herrera como mellor actriz.

* Candidatas á mellor actriz:** Lola Herrera** (Solas), Natalia Dicenta (*Solas*) e Núria Espert (La Celestina).
* Candidatos ao mellor actor secundario: *Emilio Gutiérrez Caba* (A Electra le sienta bien el luto)

### XV Edición  
* Premio ao mellor autor teatral en galego, Avelino González, Artur Trillo e María Ordóñez, por *Pelos na lingua*.
** Finalistas:
*** Santiago Cortegoso, por *0,7% Molotov*.
*** Roberto Salgueiro, por *Memoria de Helena e María*.
Trial (ciclismo)

[dereita|miniatura|O ciclista francés Marc Caisso durante unha proba de trial de 26 polgadas nos [Campionato do mundo de ciclismo de montaña e trial 2007|mundiais de ciclismo de montaña de 2007, en Fort William (Escocia).]]
O **trial** é unha especialidade do ciclismo de forza e de equilibrio. Ten por obxectivo cubrir un pequeno circuíto de grandes obstáculos sen pousar o pé no chan e sen caer.

## Orixe 
Ten a súa orixe no trial de motociclismo, que consiste no mesmo pero co emprego dunha moto no canto dunha bicicleta.
Gentoo Linux

miniatura|dereita|250px|Escritorio Gnome funcionando sobre Gentoo Linux
**Gentoo Linux** é unha distribución de GNU/Linux orientada a usuarios con certa experiencia neste sistema operativo.

O nome *Gentoo* provén do nome en inglés do pingüín papúa. Nótese que a mascota de Linux é un pingüín.

## Características 
### Portage 
A pedra angular de Gentoo é Portage, un sistema de distribución de software baseado en Ports de BSD. Portage consiste nunha árbore local, que contén as descricións dos paquetes de software, así como os scripts necesarios para instalalos.

### Binarios 
Unha vantaxe de Gentoo é que as versións de software actualízanse de forma continua, a diferenza doutras distribucións onde os paquetes pasan meses en comprobación. Iso permite ter un sistema coas últimas versións de todo o software. Pola contra, aínda que é algo pouco habitual, ás veces o uso de versións do software insuficientemente comprobadas dá como resultado *bugs* que poden supor un risco para servidores de produción.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*Sitio oficial de Gentoo
World of Warcraft

***World of Warcraft***, tamén abreviado **WOW**, é un videoxogo de rol multixogador masivo en liña desenvolvido por Blizzard Entertainment dispoñible para os sistemas operativos Windows e macOS.

## Características 
Baséase no mundo de ficción e a historia de *Warcraft* onde se adopta o papel dun personaxe virtual que interactúa con outros personaxes e desenvolve situacións nun ambiente fantástico como nun xogo de rol.

Consta de tres expansións oficiais unha chamada *World of Warcraft: The Burning Crusade*, e a outra chamada *World of Warcraft: Wrath of the Lich King* e *World of Warcraft: Cataclysm*. As revisións de parches tamén engaden novos contidos e son bastante frecuentes.

## Crítica 
A aceptación do xogo foi enorme. De feito, Blizzard Entertainment anunciou que nos primeiros días de xaneiro de 2010 existían máis de 12 millóns de xogadores rexistrados pagando a subscrición que costa o xogo cada dous meses. A esta cifra poderíase engadir ó millón máis que xogan xogadores de contas de proba e ós 6 millóns máis que xogan nos servidores piratas ou non oficiais elevando a cifra aos 17 millóns de xogadores.

## Sinopse 
A historia sitúase 4 anos despois da de *Warcraft III*. Existen dous bandos, a Alianza e a Horda. Cada un destes bandos está composto por seis razas (catro se non temos ningunha expansión)entre as que pode elixir o xogador.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial europea
Escudo de Navarra

O **escudo de Navarra** é o escudo que representa a Navarra. Aparece formalmente descrito no artigo 7.1 da Lei Orgánica de Reintegración e Amelloramento do Réxime Foral de Navarra, de 10 de agosto de 1982 que establece: "O escudo está formado por cadeas de ouro sobre fondo vermello, cunha esmeralda no centro de unión dos seus oito brazos de elos e, sobre elas, a Coroa Real, símbolo do Antigo Reino de Navarra".

## Características
A descrición actual corresponde ao escudo histórico de Navarra -cadea de ouro sobre fondo de goles- que a lenda relaciona co escudo de armas que o rei navarro Sancho VII o Forte adoptou como propio en 1212, tras a vitoria dos reis cristiáns de Navarra, Castela e León, contra as tropas musulmás, sucedida nas Navas de Tolosa (actual provincia de Xaén), dentro da reconquista da península. As cadeas representarían ás que rodeaban a tenda do rei musulmán Miramamolín o Verde e que Sancho o Forte rompeu coa súa propia espada. E a esmeralda central representa a que o rei vencido levaba sobre o seu turbante.

Investigacións históricas máis recentes sinalan que a verdadeira orixe do escudo non se acha nas Navas de Tolosa nin orixinalmente se trataba de cadeas. Parece ser que a orixe está no selo real que adoptou o rei Teobaldo I de Champaña, sucesor de Sancho VII. No mesmo figuraba o rei dacabalo e portando un escudo blocado, é dicir, cunha bloca ou reforzo metálico nos bordos, en cruz e en aspa. Posteriormente interpretouse que o escudo representaba as armas do rei, como se fixo costume na heráldica posterior, e de aí pasouse a considerar que as armas do reino de Navarra consistían no escudo **blocado** ou nun **carbunclo**, con estética moi similar ao posterior, con cadeas. Co paso dos séculos a representación do escudo foi variando, e pasouse a compolo con barras, esferillas e cadeas. Na súa evolución final, atribuír a presenza das cadeas ás das Navas de Tolosa.

En 1910, preparando o sétimo centenario da batalla das Navas de Tolosa, a Deputación Foral aprobou o deseño do escudo e a Bandeira de Navarra realizado por Campión, Altadill e Olóriz, que ese mesmo ano aprobou a Deputación como modelo oficial, representando os elos das cadeas tal e como son os que aínda se conservan procedentes da batalla (as cadeas que figuran no escudo de España, con todo, responden a un deseño anterior, e por iso os seus elos non son alargados senón ovalados).

O escudo sufriu algunhas modificacións en 1931, coa proclamación da II República, (substitución da coroa real por outra). Posteriormente, durante o franquismo, engadiuse a Cruz Laureada de San Fernando, coa que se condecorou a Navarra polo seu papel protagonista durante a guerra civil do 36 a favor do chamado bando nacional. En 1981 recuperouse o deseño de 1910, retirándose a laureada.

## Véxase tamén
### Ligazóns externas
* Descrición do escudo ofrecida polo Goberno de Navarra
Eusko gudariak

O ***Eusko gudariak*** (orixinalmente "***Euzko gudariak***", que en galego se traduce como «soldados vascos») é unha canción tradicional vasca.
## Historia
Foi escrita en 1932 por José María de Garate, entón presidente do Partido Nacionalista Vasco, baseándose na melodía de «*Atzo Bilbon nengoen*» (*Onte estaba en Bilbao*), unha canción tradicional arabesa. A letra foi modificada durante a guerra civil por Alejandro Lizaso Eizmendi que lle engadiu a estrofa final para darlle un aire máis triunfante e combativo.

Durante a guerra civil e o período de ditadura franquista adquiriu status de himno do País Vasco, aínda que o goberno Vasco de 1936 designara a melodía de *Eusko Abendaren Ereserkia* como tal. En 1983, cando se instituíron a bandeira e himno oficial da comunidade autónoma do País Vasco o Eusko Gudariak foi unha das melodías que se barallou para realizar esa función (as outras eran *Gernikako arbola* e o *Eusko Abendaren Ereserkia* (melodía do *Gora ta gora*) que finalmente foi o elixido). De todos os xeitos o *Eusko gudariak* segue estando considerado por algúns sectores da sociedade vasca, particularmente os vinculados á esquerda abertzale, como himno vasco e úsase deste xeito nos seus actos oficiais.

A canción foi publicada en discos por coros e grupos como Pantxoa eta Peio ou unicamente coa súa música, como é o caso da edición de cancións da república e da guerra, como o título publicado en 1982 polo PSOE *A Internacional*.

## Incidentes de Guernica
O 5 de febreiro de 1981, un grupo de máis de 30 representantes electos de Herri Batasuna cantou o «Eusko Gudariak» durante a visita do Rei Xoán Carlos I á Casa de Xuntas de Gernika, no que foi a súa primeira viaxe oficial ao País Vasco desde que foi coroado. Cando o Rei estaba realizando o seu discurso, os deputados abertzales interrompérono cantando, co puño no alto, o «Eusko Gudariak». O resto de deputados intentou acalalos con aplausos cara ao monarca, ata que, finalmente, foron sacados limpamente pola Ertzaintza, sen o menor incidente destacable, da Casa de Xuntas.

## Letra da versión de Alejandro Lizaso Eizmendi
## Notas
## Véxase tamén
### Ligazóns externas
* https://web.archive.org/web/20070926223841/http://www.nodo50.org/cjcvalladolid/audio4.htm
Castelo da Peña

O **Castelo e vila da Peña** son unhas ruínas dun castelo medieval de Navarra (España) situado no alto da Serra de Peña de 1.062 metros de altura. Atópase na fronteira entre os concellos de Sos del Rey Católico, Cáseda e Sangüesa, no límite coa provincia de Zaragoza.

É un escarpado cerro de rocas de forte pendente que albergaba un impoñente castelo. Toda a superficie da vila estaba amurallada e o castelo constaba de dous torreóns defensivos.

Este poboado de Peña está abandonado desde os anos cincuenta, quedando a ruína dalgunha casa e a igrexa que foi restaurada, ademais de restos dun dos torreóns do castelo.

## Véxase tamén
### Bibliografía
* 
### Ligazóns externas
*www.castillosnet.org
Euskal Herrialdeetako Alderdi Komunista

**Euskal Herrialdeetako Alderdi Komunista** (**EHAK**, *Partido Comunista das Terras Vascas* en galego) foi un partido político vasco ilegalizado o 18 de setembro de 2008 polo Tribunal Supremo, cuxo único ámbito de actuación era Euskadi, de ideoloxía marxista-leninista, nacionalista vasca e independentista. Defendían a ditadura do proletariado nos seus estatutos e nos seus primeiros mitins electorais proliferaban as bandeiras da Unión Soviética. Obtivo representación parlamentaria nas eleccións ao Parlamento Vasco do 17 de abril de 2005, prometendo asumir os principios da lista ilegalizada Aukera Guztiak a pesar das duras críticas do PP e outros sectores que a relacionaba co grupo armado Euskadi Ta Askatasuna (ETA) pola mesma razón.
EHAK foi inscrita como partido no rexistro do Ministerio do Interior sendo o seu titular Ángel Acebes a mediados de setembro de 2002, un mes despois da suspensión de actividades de Batasuna, da clausura das súas sedes e da entrada en vigor da actual Lei de Partidos. EHAK foi unha das correntes que converxeron no proceso "Batasuna" entre 2001 e 2002, que se desmembrou antes das votacións para a constitución de Batasuna como partido político, dado que antes era unha coalición electoral. EHAK, como Aralar, decidiu constituírse como forza política independente. Do conxunto de agrupacións políticas que debateron os relatorios do proceso *batasuna*, EHAK era o máis radical nos seus postulados marxistas-leninistas e o menos *abertzale*.

Durante a campaña electoral, tras o anuncio da ilegalización da candidatura Aukera Guztiak (AG) en cumprimento da Lei de Partidos, o PCTV ofreceu representar aos votantes de Batasuna e de AG na cámara. Isto, xunto coa promesa de EHAK de levar a cabo unicamente o labor parlamentario, renunciando a calquera actividade na rúa, ocasionou que o Partido Popular considere que este partido é unha ficción para que as candidaturas ilegalizadas puidesen concorrer con outra denominación ás eleccións, algo que o PCTV nega, utilizando entre outros argumentos o de que este partido existía desde antes da ilegalización de Batasuna. O PCTV-EHAK xurdiría a partir da corrente EHK, e nel participarían algúns dirixentes sindicais de LAB, sindicato ligado á denominada "esquerda abertzale".

miniatura|Cartel electoral de EHAK-PCTV xunto a unha pintada comunista.

Finalmente, o PCTV-EHAK presentouse ás eleccións de 2005. Nekane Erauskin, cabeza de lista por Guipúscoa, foi a portavoz durante a campaña. Actualmente forman grupo 8 mulleres e 1 home. Nesas eleccións obtivo 150.188 votos (12,44%) e nove escanos, sendo expoñente xunto con Aralar, da recuperación electoral da esquerda *abertzale*, situándose a suma de ambas as formacións no 14,77% do total dos votos. O mantemento dos 7 escanos de Eusko Alkartasuna contribuíu a situar aos partidos de esquerda e *abertzales* en 17 de 75, cunha forza comparable á do Partido Socialista de Euskadi.

## Ligazóns externas 
* Blog non oficial do PCTV-EHAK
Bandeira de Navarra

A **bandeira de Navarra** é un dos símbolos da comunidade foral de Navarra, unha das dezasete comunidades autónomas de España. Foi deseñada en 1910 por tres persoas afíns ao nacionalismo vasco, Arturo Campión, Julio Altadill e Hermilio de Oloriz. Ese mesmo ano aprobouna a Deputación Navarra e foi recoñecida pola Lei Orgánica de Reintegración e Amelloramento do Réxime Foral de Navarra (LORAFNA), de 10 de agosto de 1982, que establece no seu artigo 7.2: "*A bandeira de Navarra é de cor vermella, co escudo no centro.*"

Así mesmo, o escudo de Navarra está formado por cadeas de ouro sobre fondo vermello, cunha esmeralda verde no centro de unión dos seus oito brazos de elos e, sobre elas, a Coroa Real, símbolo do antigo Reino de Navarra. A imaxe das cadeas adoptaríase, segundo unha explicación tradicional, tras a participación de Sancho VII *o forte* na batalla das Navas de Tolosa no 1212.

A bandeira de Navarra vén usándose como símbolo do territorio desde 1910. Elixiuse a cor vermella para o pano por ser esta a cor do campo do escudo.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
esquerda|miniatura|180px|Estandarte dos monarcas de Navarra desde 1212.180px|miniatura|dereita|Estandarte dos Reis de Navarra desde 1212 (Versión antiga) 
*Lei Foral 24/2003, de 4 de abril, de Símbolos de Navarra. 
*Descrición da bandeira ofrecida polo Goberno de Navarra 
*Nafarroako Erresuma
Agramonteses

Os **agramonteses** foron os partidarios do antigo bando nobiliario dos Agramont. Esta liñaxe aparece por primeira vez a comezos do século XII con Sancho VII o Forte. Foron rivais dos beamonteses, levando tanto uns como outros á guerra civil de Navarra cando Xoán II de Aragón "o Usurpador" quedou para se o trono á morte da raíña Branca I de Navarra en 1441. Xoán II, que era rei consorte debía ceder a coroa ao seu fillo Carlos príncipe de Viana. Os agramonteses apoiárono.
Tanto os agramonteses como os beamonteses tiñan alianzas cos bandos das terras vascas occidentais, os agramonteses cos gamboínos e os beamonteses cos oñacinos.

A guerra persistiu á morte de Carlos, Príncipe de Viana en 1461 e á de Xoán II en 1479.

Os agramonteses tiñan como aliados inicialmente os aragoneses e posteriormente os franceses. En todo momento apoiaron ao poder que ostentaba a coroa, primeiro a Xoán II e posteriormente aos reis de Catarina de Foix e de Xoán de Albret.

A Coroa de Castela aproveitando esta guerra e a súa alianza cos beamonteses conquistou o Reino de Navarra en 1512. Grazas á colaboración dos beamonteses, a conquista realizouse en relativo pouco tempo. Tras a conquista os navarros agramonteses, como é lóxico, foron os que máis sufriron a represión.

Dentro da contradicións desta guerra estaba que Fernando II o católico, rexente de Castela tras a morte de Isabel I, era fillo de Xoán II (o rei que apoiaran) e do seu segundo matrimonio con Juana Enríquez. Outra destas contradicións é que os que inicialmente loitaron por un rei aragonés, que supuña a submisión ao Reino de Aragón, posteriormente foron os que máis loitaron por manter a independencia do Reino. Unha terceira é que Fernando, Rei de Aragón, cedeu Navarra ao Reino de Castela.

Posteriormente houbo tres intentos de reconquistar o reino por parte dos agramonteses con apoio dos franceses. En 1512, en 1516 e en 1521, aínda que, sobre todo no último intento, tamén houbo unha ampla participación de beamonteses.

Na de 1516 foi apresado o líder dos agramonteses o Mariscal Pedro de Navarra no Roncal. Foi encerrado primeiro en Atienza e posteriormente en Simancas. Neste 
último lugar apareceu o 24 de novembro de 1522 sen vida, apuñalado.

Na de 1521 as tropas navarras agramontesas aliadas con francesas contaron coa colaboración da poboación beamontesa, como no caso de Pamplona onde se sublevaron. Conseguiuse a liberación da totalidade do Reino de Navarra. Posteriormente na batalla de Noáin, xunto a Pamplona, os españois volveron facerse co control do reino. Aínda houbo puntos de resistencia (Castelo de Maya, Hondarribia) ata 1524.

Tamén se ocupou a Baixa Navarra aínda que sen se asentar completamente. En 1528 Carlos I renunciou oficialmente á Baixa Navarra.
## Véxase tamén
### Bibliografía
*"Gran enciclopedia Larousse" ISBN 84-320-7370-9
*"Historia Ilustrada de Navarra" ISBN 84-604-7413-5
*Bixente Serrano Izko "Navarra. Las tramas de la historia" ISBN 84-932845-9-9
Dialecto arabés

300px|miniatura|Extensión do dialecto arabés nos séculos XVI-XVIII
miniatura|dereita|330px| División dialectal das zonas vascofalantes 
O **dialecto arabés** é unha variante da lingua éuscara xa extinta na súa forma falada (falándose unicamente éuscaro dialectal, concretamente o biscaíño, en territorio arabés no val de Aramaio e nos municipios próximos), pero conservado en manuscritos escritos por diversos autores en distintas épocas:

* Nas táboas atopadas en Iruña-Veleia 
* Segundo J. de Urquijo (Gure Herria, XIII, 1933, páxs. 11-13) e, sobre todo, L. Michelena (Textos arcaicos vascos, en Biblioteca vasca, VIII, Madrid, 1964, páxs. 42-44), o autor das Glosas puido ser arabés, rioxano ou navarro. 
* *Dictionarium linguae cantabricae* (*Bocabularioa ezqueraz jaquiteco eta ezqueraz verba eguiteco*) de Nicolao Landuchio data de 1562 e foi publicado en Vitoria.
* O texto recentemente descuberto do arabés Juan Pérez de Lazarraga que data de 1564-1567 
* A primeira doutrina que se conserva en éuscaro, a *Doutrina Cristiá en Romance e Basco*, foi obra de Juan Perez de Betolaza, natural de Betolatza;

O éuscaro de Áraba debía ter certa similitude co biscaíño, polo menos na parte occidental e central, pois na oriental tiña puntos en común co guipuscoano e co alto navarro. Segundo as últimas clasificacións, este éuscaro arabés pódese dividir en tres variedades: a occidental, a central e a oriental na zona lindeira con Biscaia e Guipúscoa. Na zona máis interior especúlase coa súa separación como dialecto diferenciado do biscaíño e guipuscoano, pero ante a falta de escritos é imposible sabelo. Quizais cos últimos descubrimentos en Iruña-Veleia se poida facer algunha conxectura.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Éuscaro 
* Euskaltzaindia 
* Éuscaro batua 
* Dialecto biscaíño 
* Dialecto alto-navarro 
* Dialecto labortano 
* Dialecto baixo-navarro 
* Dialecto suletino 
* Dialecto labortano 
* Dialecto guipuscoano 
* Dialecto roncalés

### Ligazóns externas 
* Web sobre o éuscaro dialectal
Dialecto roncalés

dereita|330px|miniatura|Extensión dos dialectos do éuscaro 
O **roncalés** ou **uskara roncalés** é un dialecto desaparecido do éuscaro, falado antigamente no val de Roncal, en Navarra (España). Usábase de maneira habitual ata finais do século XIX pero en 1876 comezou a súa progresiva desaparición debido á prohibición do seu ensino nas escolas. A súa última falante nativa foi Fidela Bernat, falecida en 1991.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Dialecto alavés 
* Dialecto biscaíño 
* Dialecto guipuscoano 
* Éuscaro batua 
* Dialecto alto-navarro 
* Suletino
* Antonia Anaut
* Euskaltzaindia
### Ligazóns externas 
* O Uskara roncalés
* Web sobre o éuscaro dialectal
O Trasno Novo Teatro

**O Trasno Novo Teatro** é un grupo de teatro afeccionado da parroquia viguesa de Comesaña, fundado en 1980 por Xaime Costas Fernández. É grupo cofundador da Federación Galega de Teatro Afeccionado (Fegatea).

En 2007 organizou a I Mostra de Teatro Afeccionado, integrada no circuíto teatral de Galicia, no centro cultural da parroquia, o Nautilius. Nesta edición participan Fran Núñez, membro de Lohengrín Teatro, cun espectáculo de zancos; O Trasno, con *D2N2, 3*; Lohegrín Teatro, co espectáculo *Cadaleitos*; Rueiro, de Coia con *A viúva de Dupont*; e Tarantela de Beade con *Vostede ten ollos de muller fatal*.
Dialecto guipuscoano

O **guipuscoano** (***gipuzkera*** en éuscaro) é un dialecto do éuscaro, tamén coñecido como **dialecto central**, que se fala na parte central de Guipúscoa así como no val de Sakana (Navarra).

## Extensión 
O guipuscoano non se fala en toda Guipúscoa. Na conca do río Deba, desde Salinas de Léniz ata Elgoibar, fálase biscaíño, e en Oiartzun e na conca do río Bidasoa fálase alto-navarro. Con todo, a fronteira entre o guipuscoano e o alto-navarro está cambiando en favor dos trazos guipuscoanos, seguramente a consecuencia do prestixio que tivo durante moito tempo e a influencia dos medios de comunicación en Guipúscoa.

## Variantes do guipuscoano 
O guipuscoano actual ten catro variantes principais: 
* Variante de Beterri (desde a zona de Tolosa ata Donostia).
* Variante do Goyerri.
* Variante da zona de Urola (desde Zarauz a Mutriku).
* Gipuzcoano de Navarra (Burunda, Echarri-Aranaz).

## Importancia 
O guipuscoano foi un dos principais dialectos históricos do éuscaro, e foi lingua literaria desde o século XVIII en diante.

Hoxe en día o guipuscoano, do mesmo xeito que os demais dialectos do éuscaro, e en xeral o éuscaro que falan os guipuscoanos, está cambiando co éuscaro batúa, debido á forza que teñen os medios de comunicación e a literatura.

## Véxase tamén 
### Outros artigos
* Éuscaro batua
* Dialecto alavés
* Dialecto biscaíño
* Dialecto alto-navarro
* Dialecto labortano
* Dialecto baixo-navarro
* Dialecto suletino
* Dialecto roncalés

### Ligazóns externas
* Web sobre o éuscaro dialectal
Euskaltzaindia

A **Euskaltzaindia** (en castelán: *Real Academia de la Lengua Vasca*, en francés: *Académie de la Langue Basque*) é unha institución cultural que ten como obxectivo velar pola lingua vasca, fundada no ano 1919, recoñecida desde 1976 polo Estado español,  baixo a denominación de Real Academia. A Euskaltzaindia foi impulsada, do mesmo xeito que a Eusko Ikaskuntza, polas catro deputacións vasco-navarras, para coidar e normalizar o uso do éuscaro, así como o seu estudo filolóxico e etimolóxico.

O seu emblema é un carballo, acompañado da lenda *Ekin eta jarrai* ("Empezar e seguir"). O número de académicos é 23.

## Organización interna 
Dispón de varias comisións de traballo que se especializan en diferentes tarefas, estas comisións son as seguintes: 
* **Comisión de lexicografía**, actualmente traballa nun *Dicionario Xeral Vasco* de carácter xeral e descritivo que integra contido histórico e de dialectos. E nun *Dicionario Léxico Unificado* que é normativo e só contempla o éuscaro batua ou éuscaro unificado.
* **Comisión de gramática**, desde 1980, encargada das bases da gramática do idioma vasco.
* **Comisión para o atlas lingüístico**, o seu traballo é realizar un mapa dialectolóxico para coñecer os dialectos que se falan nos diferentes puntos de Euskal Herria.
* **Comisión onomástica**, estuda aspectos máis teóricos e históricos deste idioma.
* **Comisión de literatura**, analiza a literatura popular así como a literatura máis intelectual do éuscaro.
* **Comisión de lingua falada**, encárgase de realizar un estudo sobre os usos orais da lingua.

Esta Academia ten a súa sede en Bilbao pero inclúe delegacións en Baiona, Donostia, Pamplona e Vitoria.

## Recoñecemento 
Oficialmente esta institución conseguiu o recoñecemento oficial en España, con carácter de Real Academia, en 1976, un ano despois do final da ditadura de Francisco Franco. En Francia é aceptada como unha entidade de utilidade pública desde o ano 1995.

## Notas
## Véxase tamén
### Outros artigos
* Lingua éuscara
* Pobo vasco
* Euskal Herria
* Navarra

### Ligazóns externas
* Páxina oficial de Euskaltzaindia
Dialecto altonavarro

dereita|330px|miniatura|Clasificación dialectal de Louis-Lucien Bonaparte.
O **altonavarro** é un dialecto da lingua éuscara que se fala na parte central e norte de Navarra así como no extremo oriental de Guipúscoa. A súa denominación débese á clasificación feita por Louis Lucien Bonaparte a finais do século XIX, que á súa vez tiña dúas variantes, altonavarro meridional e altonavarro setentrional. Posteriores estudos, como os realizados por Koldo Zuazo, denominaron este dialecto como éuscaro navarro.

## Véxase tamén
### Outros artigos
*Lingua éuscara
*Euskaltzaindia
*Dialecto arabés
*Dialecto biscaíño
*Dialecto guipuscoano
*Éuscaro batua
*País Vasco
*Dialecto baixonavarro
*Dialecto labortano
*Dialecto suletino
*Dialecto roncalés

### Ligazóns externas
*Altonavarro setentrional *Dirección Xeral de Universidades e Política Lingüística* do Goberno de Navarra.
*Altonavarro meridional *ibid*.
*Web sobre o éuscaro dialectal
Cantar de Bereterretxe

O ***cantar de Bereterretxe*** ou *Bereteretxen khantoria*, é unha peza poética publicada por Jean de Jaurgain na súa escolma *Quelques légendes poétiques du pays de Soule* e en *Traditions Basques* e por Jean Dominique Julien Sallaberri na selección *Chants populaires du Pays Basque*.

## Trama
O cantar relata a tráxica morte do cabaleiro Bereterretxe, que pertencía ao bando agramontés, polo alcaide de Mauleón en nome do rei de Inglaterra, Luís de Beaumont, conde de Lerín, xefe da fracción beamontesa. Esta morte relaciónase ás sanguentas guerras de bandos entre as familias de Luxe e de Gramont como un pequeno incidente que engrandeceu o poeta. Jaurgain data o poema da primeira metade do s. XV (entre 1434 e 1449), xa que o asasinato do fillo de Marisanz de Bustanoby foi cometido ou ordenado polo conde de Lerín, que se achaba á fronte do castelo de Mauleón desde 1434· Fálase dun señor conde no relato e nel a casa da vítima chámase de Espeldoy (hoxe Espeldoipe).

Agrega Jaurgain *"que se ve aínda unha cruz de pedra, erixida no lugar onde foi morto Bereterretx"*. O ronsel discoidal achábase diante da casa; máis tarde, dado que entorpecía a circulación, levouse a un muro frontal á casa e en 1969 achábase moi deteriorada. O máis probable é, con todo, que este monumento sexa posterior aos feitos, do s. XVI; o ronsel non ten data nin nome, só dous arcos coas súas frechas alusivas talvez á morte do destinatario que se representa como unha basta figura cos brazos estendidos. Segundo a canción, Bereterretx foi sacado da súa casa en Larrau durante a noite de Pascuas; asasinado no camiño de Mauleón, o seu cadáver foi atopado pola filla da casa Espeldoy.

Segundo Salaberri, Bereterretxe foi asasinado por instigación do conde de Troisvilles para eliminalo como rival. Pero o conde, lugartenente do rei no seu castelo de Mauleón, ocupaba este posto en 1643. Jaurgain establece dun xeito irrefutable que o poema é con moito anterior a esta data. O nome da nai de Bereterretx, Marisanz de Bustanoby, moi frecuente en Soa no s. XV, empregado aínda na primeira metade do s. XVI, desaparece a continuación completamente. Por outra banda, segundo M. H. Gavel, a melodía, que "*posúe netamente o carácter do primeiro modo gregoriano"*, parece remontarse ao s. XV. Bereterretx non foi, pois, vítima do conde de Troisvilles.
Cuboku

miniatura|dereita|Exemplo dun **cuboku** aínda sen resolver.

**Cuboku** é o nome dunha variación do Cubo de Rubik no que en cada cara está os números do 1 ao 9 como nunha grella dun Sudoku. Isto fai que a resolución do cubo sexa un pouco máis difícil que a dun cubo de Rubik convencional porque cada número debe ir no seu lugar adecuado *e* os cubiños do centro deben ter tamén a orientación correcta. Os demais cubiños alinearanse unha vez que estean na súa posición exacta como se fose un cubo de Rubik común.

Esta variante está dispoñible nos tamaños 3×3×3 e 4×4×4. O que merca o cuboku acostuma notar que realmente non é un cubo de Rubik con números escritos nel. Se o cubo está coloreado de maneira que este pode ser resolto tan só mirándolle ás cores, non é un cuboku.

## Descrición
O deseño das pezas do cubo de Rubik permite xirar as súas caras sen que o cubo se desarme, e para buscar a súa solución hai que conseguer que cada cara sexa dunha mesma cor. No cuboku as caras dunha mesma cor foron substituídas por rexións de sudokus. Se se observa a cara superior do cuboku observarase que non pode ser un sudoku, posto que hai números que se repiten na mesma fila ou columna, o que vai en contra da principal regra dos sudokus.

## Os números do cuboku
Un cuboku está formado por 27 cubiños, 26 visibles e un deles oculto (como no cubo de Rubik).

*Hai 8 cubiños de esquiña, que mostran 3 caras ao exterior.
*Son 12 os cubiños con dúas caras visibles.
*No centro de cada unha das 6 caras do cuboku hai un cubiño que só mostra unha cara ao exterior.
*Cada cara dun cubiño mostra unha rexión dun sudoku, o que implica que o cuboku contén 54 rexións coas que se forman 6 sudokus principais.
*O número de sudokus posibles, sen ter en conta a orientación das rexións, non está calculado e é o reto do cuboku.

## Véxase tamén
*Cubo de Rubik
*Sudoku

## Ligazóns externas
*Páxina con información sobre o cuboku
*Información sobre cubokus, kakuros, cadrados máxicos e sudokus coa posibilidade de xogar *online*
*Posibilidade de xogar *online* ao cuboku