Dualidade (matemáticas)

En matemáticas, unha **dualidade** traduce conceptos, teoremas ou estruturas matemáticas noutros conceptos, teoremas ou estruturas dun xeito un a un, moitas veces mediante unha operación de involución: se o dual de  é , entón o dual de  é . Noutros casos, o dual do dual, o dobre dual ou bidual, non é necesariamente idéntico ao orixinal (tamén chamado *primal*). 

Estas involucións ás veces teñen puntos fixos, polo que o dual de  é o propio  Por exemplo, o teorema de Desargues é **auto-dual** neste sentido baixo a *dualidade estándar en xeometría proxectiva*.

Desde o punto de vista da teoría de categorías, a dualidade tamén se pode ver como un functor, polo menos no ámbito dos espazos vectoriais. Este functor atribúe a cada espazo o seu espazo dual, e a construción do produto fibrado atribúe a cada frecha  o seu dual  .

## Exemplos introdutorios 
A seguinte lista de exemplos mostra as características comúns de moitas dualidades, pero tamén indica que o significado preciso da dualidade pode variar dun caso a outro.

### Complemento dun subconxunto 
Unha dualidade simple xorde ao considerar subconxuntos dun conxunto fixo . Para calquera subconxunto , o complementario   consta de todos aqueles elementos en  que non están contidos en . É tamén un subconxunto de . Tomar o complementario ten as seguintes propiedades:

* Aplicalo dúas veces devolve o conxunto orixinal, é dicir, . Refírese a isto dicindo que a operación de tomar o complementario é unha *involución*.
* Unha inclusión de conxuntos  convértese nunha inclusión en sentido *contrario*  .
* Dados dous subconxuntos  e  de ,  está contido en  se e só se  está contido en  .

Esta dualidade aparece en topoloxía como unha dualidade entre subconxuntos pechados e abertos   dalgún espazo topolóxico fixo : un subconxunto  de  está pechado se e só se o seu complementario en  está aberto. Por iso, moitos teoremas sobre conxuntos pechados son duais aos teoremas sobre conxuntos abertos. Por exemplo, calquera unión de conxuntos abertos é aberta, polo que, dualmente, calquera intersección de conxuntos pechados está pechada. O interior dun conxunto é o maior conxunto aberto contido nel, e o peche do conxunto é o menor conxunto pechado que o contén. Debido á dualidade, o complementario do interior de calquera conxunto  é igual ao peche do complementario de  .

### Cono dual 
dereita|miniatura| Un conxunto  (azul) e o seu cono dual  (vermello).
Unha dualidade en xeometría é proporcionada pola construción dun cono dual. Dado un conxunto C de puntos no plano \mathbb R^2 (ou máis xeralmente en  o cono dual defínese como o conxunto C^* \subseteq \mathbb R^2 composto polos puntos (x_1, x_2) a satisfacerx_1 c_1 + x_2 c_2 \ge 0para todos os puntos (c_1, c_2) en C, como se ilustra no diagrama. 

A diferenza do complementario de conxuntos mencionado anteriormente, en xeral non é certo que aplicar dúas veces a construción do cono dual devolva o conxunto orixinal C. En cambio, C^{**} é o cono máis pequeno que contén  C que pode ser maior que C. Polo tanto esta dualidade é máis débil que a anterior:

* Aplicar a operación dúas veces devolve un conxunto posibelmente maior: para todo C, C está contido en C^{**}. 

As outras dúas propiedades van sen mudanzas:

* Aínda é certo que unha inclusión C \subseteq D convértese nunha inclusión en sentido contrario ( D^* \subseteq C^*).
* Dados dous subconxuntos C e D do plano, C está contido en D^* se e só se D está contido en C^*.

### Espazo vectorial dual 
Un exemplo moi importante dunha dualidade xorde na álxebra linealr ao asociar a calquera espazo vectorial  o seu espazo vectorial dual . Os seus elementos son as formas lineares \varphi: V \to K, onde  é o corpo sobre o cal se define . As tres propiedades do cono dual transfórmanse neste tipo de dualidade substituíndo subconxuntos de \mathbb R^2 por espazo vectorial e  a inclusións de subconxuntos mediante mapas lineares. É dicir:

* Aplicando a operación de tomar o espazo vectorial dual dúas veces dáse outro espazo vectorial . Sempre hai un mapa  . Para algúns , a saber, precisamente os espazos vectoriais de dimensión finita, este mapa é un isomorfismo.
* Un mapa linear  dá lugar a un mapa en dirección oposta ( ).
* Dados dous espazos vectoriais  e , os mapas de  a  correspóndense cos mapas de  a .

Unha característica particular desta dualidade é que  e  son isomórficos para certos obxectos, é dicir, espazos vectoriais de dimensión finita.

No entanto, esta é en certo sentido unha coincidencia afortunada, xa que dar tal isomorfismo require unha determinada escolla, por exemplo a escolla dunha base de . Isto tamén é certo no caso de que  sexa un espazo de Hilbert, *a través* do teorema de representación de Riesz.

### Teoría de Galois 
En todas as dualidades comentadas anteriormente, o dual dun obxecto é do mesmo tipo que o propio obxecto. Por exemplo, o dual dun espazo vectorial é de novo un espazo vectorial. Moitas declaracións de dualidade non son deste tipo. Estoutras dualidades revelan unha estreita relación entre obxectos de natureza aparentemente diferente. 

Un exemplo desta dualidade máis xeral é a teoría de Galois. Para unha extensión de Galois fixa , pódese asociar o grupo de Galois  a calquera corpo intermedio  (ie,  ). Este grupo é un subgrupo do grupo de Galois . E viceversa, para calquera destes subgrupos  existe o corpo fixo  que consiste nos elementos fixados polos elementos en . .

En comparación co anterior, esta dualidade ten as seguintes características:

* Unha extensión  de corpos intermedios dá lugar a unha inclusión de grupos de Galois en sentido contrario: .
* Asociar  a  e  a  son inversos entre si. Este é o contido do teorema fundamental da teoría de Galois.

## Dualidades inversoras de orde 
[miniatura| [Diagrama de Hasse do conxunto de partes de {{Math|{1,2,3,4}}}, parcialmente ordenado por . O poset dual, é dicir, a ordenación por , obtense ao virar o diagrama do revés. Os nós verdes forman un segmento final  na orde orixinal e na orde dual forman un segmento inicial.]]
Dado un poset  (abreviatura de conxunto parcialmente ordenado; é dicir, un conxunto que ten unha noción de ordenación mais no que non se poden colocar necesariamente dous elementos en orde entre si), o poset dual  comprende o mesmo conxunto básico pero a relación inversa. 

## Dualidades inversoras de dimensión 
miniatura|201x201px| As características do cubo e do seu octaedro dual corresponden un por un coas dimensións invertidas.
Hai moitas dualidades distintas pero interrelacionadas nas que os obxectos xeométricos ou topolóxicos se corresponden con outros obxectos do mesmo tipo, pero cunha inversión das dimensións das características dos obxectos. 

Un exemplo clásico disto é a dualidade dos sólidos platónicos, na que o cubo e o octaedro forman un par dual, o dodecaedro e o icosaedro forman un par dual e o tetraedro é autodual. O poliedro dual de calquera destes poliedros pode formarse como a envolvente convexa dos puntos centrais de cada cara do poliedro primario, polo que os vértices do dual corresponden un por un coas caras do primal. Do mesmo xeito, cada aresta do dual corresponde a unha aresta do primal, e cada cara do dual corresponde a un vértice do primal. Estas correspondencias preservan a incidencia: se dúas partes do poliedro primario se tocan, tamén o fan as dúas partes correspondentes do poliedro dual.  

A dualidade de polítopos e a dualidade da teoría da orde anterior son ambas as dúas involucións: o polítopo dual do polítopo dual de calquera polítopo é o polítopo orixinal, e inverter todas as relacións de orde dúas veces volve á orde orixinal. 
[dereita|miniatura|240x240px| Un [grafo plano en azul e o seu grafo dual en vermello.]]
A partir de calquera poliedro tridimensional, pódese formar un grafo plano, o grafo dos seus vértices e arestas. O poliedro dual ten un  grafo dual, un grafo cun vértice para cada cara do poliedro e cunha aresta por cada dúas caras adxacentes.

O mesmiño concepto de dualidade de grafos planos pódese xeneralizar aos grafos que se debuxan no plano mais que non proceden dun poliedro tridimensional, ou, máis xeralmente, a mergullos de grafos en superficies de genus superior: pódese debuxar un grafo dual colocando un vértice dentro de cada rexión limitada por un ciclo de arestas no mergullo  e debuxando unha aresta entre calquera dúas rexións que compartan unha aresta fronteira.

## Dualidade en lóxica e teoría de conxuntos 
En lóxica, as funcións ou relacións  e  considéranse duais se , onde ¬ é a negación lóxica. A dualidade básica deste tipo é a dualidade dos cuantificadores ∃ e ∀ na lóxica clásica. Estes son duais porque   e   son equivalentes para todos os predicados  na lóxica clásica: se existe un  para o que  non se cumpre, entón é falso que  se cumpra para todo  (aínda que a inversa non se cumpre construtivamente). Desta dualidade lóxica fundamental dedúcense outras como as Leis de De Morgan.

## Bidual 
O dual do dual, chamado **bidual** ou **duplo dual**, dependendo do contexto, adoita ser idéntico ao orixinal (tamén chamado *primal*), e así a dualidade sería  unha involución. Neste caso non se adoita distinguir o bidual, e en cambio só se refire ao primal e ao dual. Por exemplo, o poset dual do poset dual é exactamente o poset orixinal, xa que a relación inversa está definida por unha involución.

Noutros casos, o bidual non é idéntico ao primal, aínda que moitas veces hai unha estreita conexión. Por exemplo, o cono dual do cono dual dun conxunto contén o conxunto primario (é o cono máis pequeno que contén o conxunto primario), e é igual se e só se o conxunto primario é un cono.

## Obxectos duais 
Pódese describir un grupo de dualidades dotando, para calquera obxecto matemático , o conxunto de morfismos  nalgún obxecto fixo , cunha estrutura similar á de  . Isto ás veces chámase Hom interno. 

En xeral, isto produce unha verdadeira dualidade só para opcións específicas de , nese caso  denomínase *dual* de . 

Sempre hai un mapa de  ao *bidual*, é dicir, o dual do dual, X \to X^{**} := (X^*)^* = \operatorname{Hom}(\operatorname{Hom}(X, D), D).Este bidual asigna a algún  o mapa que se asocia a calquera mapa  (é dicir, un elemento en  ) o valor . Dependendo da dualidade concreta considerada e tamén dependendo do obxecto , este mapa pode ser ou non un isomorfismo.

## Categorías duais 
### Functores de categoría oposta e adxuntos 
Noutro grupo de dualidades, os obxectos dunha teoría tradúcense en obxectos doutra teoría e os mapas entre obxectos na primeira teoría tradúcense en morfismos na segunda teoría, pero coa dirección invertida. Usando a linguaxe da teoría de categorías, isto equivale a un functor contravariante entre dúas categorías  e :

que para dous obxectos calquera *X* e *Y* de *C* dá un mapa

Ese functor pode ser ou non unha equivalencia de categorías. Hai varias situacións nas que tal functor é unha equivalencia entre a categoría oposta  de  e . 

Usando unha dualidade deste tipo, cada afirmación da primeira teoría pódese traducir nunha afirmación "dual" na segunda teoría, onde a dirección de todas as frechas ten que ser invertida. Polo tanto, calquera dualidade entre as categorías  e  é formalmente o mesmo que unha equivalencia entre  e  ( e ). No entanto, en moitas circunstancias as categorías opostas non teñen un significado inherente, o que converte a dualidade nun concepto adicional e separado.

Unha categoría que é equivalente ao seu dual chámase *auto-dual*. Un exemplo de categoría auto-dual é a categoría de espazos de Hilbert.

### Espazos e funcións 
A dualidade de Gelfand é unha dualidade entre as álxebras C* conmutativas *A* e os espazos compactos de Hausdorff *X*: asigna a *X* o espazo de funcións continuas (que desaparecen no infinito) de *X* a **C**, os números complexos. E viceversa, o espazo *X* pódese reconstruír a partir de *A* como o espectro de *A*. Tanto a dualidade de Gelfand como a de Pontryagin pódense deducir dunha forma en gran parte formal  da teoría de categorías.

### Dualidade de Pontryagin 
A dualidade de Pontryagin dá unha dualidade na categoría dos grupos abelianos localmente compactos : dado calquera grupo *G*, o grupo de caracteres

: *χ*(*G*) = Hom (*G*, *S*1)

dado por homomorfismos de grupos continuos de *G* no grupo circular *S*1 poden estar dotados coa topoloxía compacta-aberta. A dualidade de Pontryagin afirma que o grupo de caracteres é tamén abeliano localmente compacto e que

: *G* ≅ *χ* (*χ*(*G*)).

A maiores, os grupos discretos correspóndense con grupos abelianos compactos; grupos finitos correspóndense con grupos finitos. Por unha banda, a dualidade de Pontryagin é un caso especial da dualidade de Gelfand. Por outra banda, é a razón conceptual da análise de Fourier, ver máis abaixo.

## Dualidades analíticas 
Na análise, os problemas son frecuentemente resolvidos pasando á descrición dual de funcións e operadores.

A transformada de Fourier muda entre funcións nun espazo vectorial e o seu dual: \widehat{f}(\xi) := \int_{-\infty}^\infty f(x)\ e^{- 2\pi i x \xi} \, dx,  e viceversaf(x) = \int_{-\infty}^\infty \widehat{f}(\xi)\ e^{2 \pi i x \xi} \, d\xi.Se *f* é unha función *L*2 en **R** ou **R** *N*, digamos, entón tamén o é \widehat{f} e f(-x) = \widehat{\widehat{f}}(x). 

A maiores, a transformada troa operacións de multiplicación e convolución nos espazos de funcións correspondentes. 

Unha explicación conceptual da transformada de Fourier obtense mediante a mencionada dualidade de Pontryagin, aplicada aos grupos localmente compactos **R** (ou **R***N* etc.): calquera carácter de **R** vén dado por *ξ* ↦ *e* −2 *πixξ*. O carácter dualizador da transformada de Fourier ten moitas outras manifestacións, por exemplo, nas descricións alternativas de sistemas mecánicos cuánticos en termos de representacións de coordenadas e momentos.

## Homoloxía e cohomoloxía 
Os teoremas que mostran que certos obxectos de interese son os espazos duais (no sentido de álxebra linear) doutros obxectos de interese son a miúdo chamados *dualidades*. Moitas destas dualidades veñen dadas por un emparellamento bilinear de dous espazos *K*-vectoriais

: *A* ⊗ *B* → *K* .

Para emparellamentos perfectos, hai, polo tanto, un isomorfismo de *A* ao dual de *B*.

### Dualidade de Poincaré 
A dualidade de Poincaré dunha variedade complexa compacta suave *X* vén dada por un emparellamento de cohomoloxía singular con coeficientes **C** (equivalentemente, cohomoloxía de feixe do feixe constante **C**)

: H*i* (X) ⊗ H2*n* − *i*(X) → **C** ,

onde *n* é a dimensión (complexa) de *X*. 

A dualidade de Poincaré tamén se pode expresar como unha relación de homoloxía singular e de cohomoloxía de Rham, ao afirmar que o mapa

: (\gamma, \omega) \mapsto \int_\gamma \omega

(integrando unha *k*-forma diferencial sobre un (2*n* − *k* )-dimensional ciclo (real)) é un emparellamento perfecto.

### Dualidade en xeometría alxébrica e aritmética 
O mesmo padrón de dualidade cúmprese para unha variedade proxectiva suave sobre un corpo pechado separábel, usando no seu lugar a cohomoloxía l-ádica con coeficientes **Q**ℓ. Isto xeneralízase aínda máis a variedades posibelmente singulares, usando no seu lugar a cohomoloxía de intersección, unha dualidade chamada dualidade de Verdier. 

A dualidade de Serre ou a dualidade coherente son semellantes ás afirmacións anteriores, mais aplícanse á cohomoloxía de feixes coherentes.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* .
* .
*  (a non-technical overview about several aspects of geometry, including dualities)

* James C. Becker and Daniel Henry Gottlieb, A History of Duality in Algebraic Topology

* . Also author's site.
* . Also author's site.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
### Outros artigos 
* Functor adxunto
* Corpo convexo 
* Variedade dual abeliana
* Base dual
* Dual (teoría de categorías)
* Norma dual
* Dualidade de Koszul
* Lista de dualidades
* Dualidade de Pontryagin
* S-dualidade