Revolución de Maria da Fonte

**Maria da Fonte**, ou **Revolta do Miño**, é o nome dado a unha revolta popular ocorrida en Portugal na primavera de 1846 contra o goberno cartista presidido por António Bernardo da Costa Cabral. 

A sublevación foi resultado das tensións sociais remanentes das guerras liberais, agravadas polo gran descontento popular xerado polas novas leis de recrutamento militar que as seguiron, polos cambios fiscais e pola prohibición de realizar enterramentos no interior das igrexas. 

Iniciouse na zona de Póvoa de Lanhoso (Miño) unha sublevación popular que se foi progresivamente estendendo a todo o norte de Portugal. A instigadora dos motíns iniciais foi unha muller do pobo chamada Maria, natural da freguesía de Fontarcada, polo que sería logo coñecida polo alcume de *Maria da Fonte*. Como a fase inicial do movemento insurreccional tivo unha forte compoñente feminina, acabou por ser ese o nome dado á revolta. 

A sublevación propagouse despois ao resto do país e provocou a substitución do goberno de Costa Cabral por un presidido por Pedro de Sousa Holstein, 1º duque de Palmela. Logo, nun golpe palaciano coñecido como a Emboscada, o 6 de outubro daquel ano, a raíña María II destituíu o goberno e nomeou o mariscal João Carlos de Saldanha Oliveira e Daun, 1º Duque de Saldanha, para constituír un novo ministerio, provocando isto que a insurrección se intensificase. 

O resultado foi unha nova guerra civil de 8 meses, a Patuleia, que rematou coa sinatura da Convención de Gramido, o 30 de xuño de 1847, tras a intervención de forzas militares estranxeiras ao abrigo da Cuádrupla Alianza.

## A Revolución de Maria da Fonte (abril e maio de 1846) 
### O contexto da revolta 
[miniatura|[António Bernardo da Costa Cabral]]
A partir de 1842 foi instaurado en Portugal un réxime, por moitos entón considerado despótico, que tiña por líder a António Bernardo da Costa Cabral, un dos xefes do movemento constitucionalista de 1842, apoiado, entre outros, por seu irmán José Bernardo da Silva Cabral, 1º conde de Cabral (de aí o alcume popular de *goberno dos Cabrais* ou *cabralismo*). 

No intento de crear as estruturas dun estado moderno, Costa Cabral impulsou reformas e obras importantes. Para conseguir este obxectivo, o goberno comezou a traballar en privilexios instalados e hábitos moi arraigados. E, sobre todo, debido a que a reorganización tributaria e as subas de impostos fixéronse imprescindibles, Costa Cabral viuse obrigado a promover medidas para cambiar a estrutura tributaria, coa introdución do imposto sobre a propiedade. Fronte a estas medidas, a poboación rural revolveuse de forma espontánea e violenta. 

Co goberno mantendo un reformismo que exacerbaba aos grupos miguelistas (partidarios de Miguel I), inimigos da aplicación do liberalismo, o descontento foi crecendo rapidamente, espertando vellos resentimentos das guerras liberais da década anterior. Os miguelistas, derrotados pero cun goberno na clandestinidade, con D. Miguel no exilio, usando os seus simpatizantes, alimentaron e aproveitaron o descontento popular, soñando con restaurar o absolutismo. En zonas rurais máis afastadas e suxeitas a unha maior conciencia relixiosa, especialmente no Alto Minho e Trás-os-Montes, pontificaban os axentes máis adversos á constitución de partidos políticos, e ferozmente anti-liberais. De feito, a guerra civil entre liberais e miguelistas, aínda que rematou oficialmente o 26 de maio de 1834, coa firma da Convención de Évora-Monte, continuou dividindo os portugueses. 

Neste contexto de acendida contestación contra o goberno, a aparición de novos requisitos tributarios, o censo de bens e a creación de matrices de terras, chamadas de xeito significativo pola xente "*as papeletas da ladroeira*", para a avaliación de impostos e un maior rigor na contratación militar, levaron ao límite os ánimos das poboacións rurais. Non obstante, a mecha prendeu cun asunto que aparentemente tería menos impacto: por decreto do 28 de setembro de 1844 prohibíronse os enterros nas igrexas e impúxose o depósito dos restos do falecido, despois de que se rexistrase a morte e se obtivese licenza sanitaria, nos cemiterios construídos a campo aberto. 

Por vía da nova regulamentación dos servizos de saúde, o pobo tiña que romper coa tradición de moitos séculos de enterrar os defuntos nas igrexas, esperar que o delegado de saúde certificase o óbito e, despois pagar os gastos do funeral.

Inicialmente a norma foi bastante ignorada, xa que eran poucos os cemiterios, pois a pesar da lei das taxas e da construción de cemiterios que databa do 21 de setembro de 1835, nunca fóra cumprida dada a pobreza en que se vivía na época, agravada pola crise económica resultante da guerra civil e pola praga da pataca e a seca que asolaran o país durante boa parte da década anterior. Con todo, cando as autoridades decidiron impor as novas regras de enterramento, o pobo, enfadado polo resentimento acumulado, ergueuse violentamente contra o que consideraba a prepotencia dos políticos liberais.

O propio clero máis conservador falaba da lei da prohibición dos enterros nas igrexas como anti-relixiosa e afirmaba que levaba o "*selo do diaño e da* *masonaria*".

Para complicar a situación, a raíña Maria II, que a 8 de setembro de 1845 concedera o título de conde de Tomar a Costa Cabral, era vista como demasiado próxima aos Cabrais, non mantendo un distanciamento que permitise resgardar a monarquía do descontento popular.

### Maria da Fonte e os motíns iniciais 
Despois de múltiples incidentes e disturbios illados, ocorridos por todo o país, pero con maior protagonismo no norte, o causante da revolta foi un feito moi trivial: a morte, o 21 de marzo de 1846, da anciá Custódia Teresa, habitante do lugar de Simães na freguesía de Fontarcada, nos arredores de Póvoa de Lanhoso. 

Cando, na mañá do día seguinte, 22 de marzo de 1846, un grupo de veciños, onde predominaban as mulleres, decidiron proceder ao enterro da falecida na Igrexa do Mosteiro de Fonte Arcada, sen autorización da Xunta de Saúde e sen ter en conta as normas legais, as autoridades decidiron intervir. O motivo da dureza da intervención parece ser que xa era o segundo incidente deste tipo ese ano, xa que hai rexistros de graves disturbios en Fonte Arcada o 20 de xaneiro de 1846, cando foi enterrado José Joaquim Ribeiro. 

No enterro de Custódia Teresa, a xente golpeou o comisario sanitario e non permitiu que este certificase a morte, nin os membros da familia aceptaron pagar a taxa de *covato*. O enterro fíxose ademais sen acompañamento relixioso, xa que o párroco rexeitara participar no desacato, aínda que a xente alegase que o facía por motivos relixiosos, xa que se o corpo estaba enterrado fóra da igrexa, en calquera outro chan que non fose o do templo, o *"*morto estaría desprotexido". 

Quizais porque consideraron que as autoridades teñen menos probabilidades de actuar violentamente contra as mulleres, parece que estas tiveron un papel protagonista nos acontecementos e foi ás mulleres do lugar de Simães ás que se culpou principalmente. Esta imaxe do liderado feminino tamén pode resultar do xeito en que o suceso foi descrito polas autoridades, que buscaban minimizar os incidentes atribuíndoos a grupos de *"*beatas fanatizadas polos apostólicos*"*. 

Á vista dos feitos, as autoridades decidiron arrestar ao xefe da sublevación e proceder á exhumación do cadáver e ao seu enterro nos terreos destinados ao cemiterio. Con este fin, o 24 de marzo dirixíronse á parroquia, sendo recibidos por pedradas da poboación armada, que ía armada con fouces, chuzos e paus. Ao non poder exhumar o corpo, arrestaron a catro mulleres ás que consideraban as líderes dos incidentes dos días anteriores: Joaquina Carneira, Maria Custódia Milagreta, Maria da Mota e Maria Vidas. 
[miniatura| O Pai [Casimiro José Vieira ]]
Cando o 27 de marzo as prisioneiras ían ser oídas polo xuíz, as campás tocaron a rebelión, reunindo á xente, que marchou dende o cruceiro ata a vila para abrir as portas da prisión con machados. Á cabeza deste grupo, confiados en que non se atreverían a disparar a mulleres, atopábanse algunhas mulleres novas, entre elas, vestidas de vermello, Maria Angelina, a irmá do zapateiro de Simães, que foi a primeira en golpear co machado a porta do cárcere. 

Cando as autoridades intentaron identificar aos insurxentes colocaron na parte superior da lista á moza Maria Angelina. O seu irmán contou despois ao padre Casimiro José Vieira (que incluíu o testemuño nos seus *Apontamentos para a História da Revolução do Minho em 1846 ou da Maria da Fonte*) que foi a máis famosa só porque ía vestida de vermello. Como os espectadores se negaron a identificar aos amotinados, foi rexistrada simplemente como *Maria* da Fonte Arcada, despois abreviada por *Maria da Fonte*. 

Non obstante, sobre este asunto, as opinións difiren, xa que nos anos inmediatos moitas Marias da Fonte apareceron no norte de Portugal, alegando, con maior ou menor xustiza, a gloria do nome. A identificación con Maria Angelina, de Simães, que de feito foi procesada e pronunciada nos disturbios en Póvoa de Lanhoso, parece a máis crible, xa que o padre Casimiro José Vieira era un setembrista convencido, que xogou un papel importante nos acontecementos da Revolución de María da Fonte e que viviu de preto os acontecementos. 

Outra explicación alternativa, que colle unha gran verosimilitude, dado o marco social e político dos acontecementos, é que o alcume de *Maria da Fonte* era un epíteto despectivo lanzado polos políticos cabralistas para designar colectivamente ás mulleres que, convenientemente para a versión que minimizou os incidentes, parecían liderar a contestación. Entón, en vez dunha *Maria da Fonte*, teriamos unha multitude de *Marias*. Despois, romantizada pola intelectualidade da época, *Maria da Fonte* converteríase no epítome das virtudes bélicas das mulleres do norte de Portugal, pasando de ser unha defensora das ideas reaccionarias, materializada en costumes atávicos, á auténtica expresión do desexo de liberdade da alma popular. 

De todos os xeitos, grazas a Camilo Castelo Branco, o nome da taberneira Maria Luísa Balaio tamén recibiu moita atención e, moitos anos despois, en 1883, o xornal *O Comércio de Portugal* aínda informaba de que *"*na noite do 7 ao 8 de decembro de 1874, morreu na parroquia de Verim, Ana Maria Esteves, nacida en Santiago de Oliveira, casada con António Joaquim Lopes da Silva daquela parroquia de Verim e que fora a infame Maria da Fonte".

### A xeneralización da revolta 
Nos días seguintes sucedéronse casos idénticos, estendéndose a revolta a todo o Minho. Poucos días despois, na veciña parroquia de Galegos, outros veciños enterraron a Francisco Lage *no "*chan debido". As autoridades volveron emitir ordes de arresto, pero só arrestaron a Josefa Caetana, que foi enviada á prisión de Braga. Con todo, ao cruzar a Serra do Carvalho, os seis policías que a levaban foron agredidos por centos de mulleres, que liberaron a prisioneira. 
miniatura|Revolta de Maria da Fonte, en *A Ilustração*, v. II, 1846, p. 71.
En poucas semanas os disturbios estendéronse por Minho e Trás-os-Montes e máis tarde ata Beiras e Estremadura, gañando progresivamente un carácter político mediante a organización de xuntas revolucionarias que tomaron o poder localmente e rexeitaron a obediencia ao goberno. Xa non se trataba de *Marias da Fonte*, senón que o país afrontaba un movemento insurreccional sen precedentes. 

A alarma xa estaba moi estendida en Lisboa, especialmente cando se soubo que en dúas cidades importantes, Santarém e Porto, organizáronse sublevacións. Os disturbios multiplicáronse rapidamente, tomando a forma dun grave levantamento que se daba en boa parte do país. 

Esta rebelión, iniciada, primeiro en Fonte Arcada, concello da Póvoa de Lanhoso, en marzo de 1846, e despois propagada a outros puntos, ficou coñecida na Historia de Portugal como a "Revolución da Maria da Fonte", ou "Revolución do Miño", aínda que non fose, no sentido etimolóxico e político do termo, unha verdadeira revolución. Foi máis ben unha sublevación popular, o primeiro movemento de masas dos tempos modernos en Portugal.

Ese carácter popular do movemento da *Maria da Fonte* *é* atestado polo principal aludido, Costa Cabral, que o 20 de abril de 1846, no auxe da revolta, proferiu un discurso na Cámara dos Deputados onde, a pesar de afirmar que "hai unha conspiración permanente contra as institucións actuais, contra a orde estabelecida, e mans ocultas que manexan estas conspiracións", recoñeceu que "a sublevación en curso no Miño é unha revolución distinta a todas as outras que até hoxe teñen aparecido, porque todas as outras revolucións tiñan por bandeira un principio político, máis ou menos, pero esta revolución é feita por homes de saco ao ombro e de fouce na man, para destruír facendas, asasinar, incendiar a propiedade, roubar os habitantes das terras que percorren e lanzar fogo ás notarías, reducindo a cinzas os arquivos". E continuou recoñecendo que era unha revolta sen xefe, na cal pontificaba a *"*máis ínfima clase da sociedade", executada por "un bando de dúas mil catrocentas a tres mil persoas, armadas con fouces, pancas, chuzos, espingardas, con todo canto eles poden coller".

Rapidamente á revolta popular uníronse movementos políticos organizados e a ela se asociaron todas as forzas anti-cartistas e, por unha vez, converxeron nunha loita común todas as forzas máis radicais do espectro político, entre elas os miguelistas. Pretendían o derrube dos Cabrais e mesmo o da Raíña, mais moitos, aínda que sen o afirmaren con clareza, pretendían tamén o fin do réxime liberal.

### A suspensión das garantías constitucionais e a caída do goberno 
En reacción á crecente insurrección crecente, pola Lei do 20 de abril de 1846, o goberno suspendeu as garantías constitucionais durante 60 días, pasando os crimes de sedición e rebelión a seren xulgados en tribunal de guerra.

Nesa mesma ocasión, José Bernardo da Silva Cabral, irmán do todopoderoso presidente do ministerio Costa Cabral, foi enviado ao Porto co obxectivo de tentar calmar a revolta nacente.

Cando as medidas tomadas non estancaron o movemento revolucionario, a raíña e os seus conselleiros, xenuinamente asustados fronte á dimensión da insurrección e á rapidez coa que se estendía polo país, consideraron destituír o ministerio cabralista. Aumentando aínda máis a tensión o Xeneral Sá da Bandeira tomara partido ao lado dos revoltosos, formando un exército, e algúns dos principais políticos de entón, entre eles Francisco de Almeida Portugal (o reputado 2º conde do Lavradio), Luís da Silva Mouzinho de Albuquerque e José Jorge Loureiro, pediron á raíña a destitución do goberno.

Nesta situación, Maria II, incapaz de controlar a situación, e a pesar de ter sempre protexido a Costa Cabral, destituíu o goberno o 17 de maio de 1846, chamando ao poder ao 1º duque de Palmela, Pedro de Sousa Holstein, e ao xeneral Luís da Silva Mouzinho de Albuquerque. 

Hai diversas versións do himno, sendo a letra orixinal a seguinte:

**Letra en portugués**
*Baqueou a tirania*
*Nobre povo, és vencedor,*
*Generoso, ousado e livre,*
*Dêmos glória ao teu valor.*

**Retrouso:**
*Eia avante, Portugueses!*
*Eia avante, não temer!*
*Pela santa Liberdade,
*Triunfar ou perecer!*

*Algemada era a Nação,*
*Mas é livre ainda uma vez;*
*Ora, e sempre, é caro à Pátria*
*O heroísmo Português.*

*Lá raiou a Liberdade*
*Que a Nação há-de aditar!*
*Glória ao Minho que primeiro*
*O seu grito fez soar!*

*Segue, ó Povo, o belo exemplo*
*De tamanha heroicidade:*
*Nunca mais deixes tiranos*
*Ameaçar a Liberdade.*

*Fugi déspotas! Fugi,*
*Vis algozes da Nação!*
*Livre, a Pátria vos repulsa,*
*Terminou a escravidão!*

**Tradución ao galego**
*Rematou a tiranía*
*Nobre pobo, es vencedor,*
*Xeneroso, ousado e libre,*
*Demos gloria ao teu valor.*

**Retrouso:**
*Veña, avante, Portugueses!*
*Veña, avante, non temer!*
*Pola santa Liberdade,
*Triunfar ou perecer!*

*Oprimida estaba a Nación,*
*Mais é libre de novo;*
*Agora, e sempre, é caro á Patria*
*O heroísmo Portugués.*

*Alá raiou a Liberdade*
*Que a Nación ha de engadir!*
*Gloria ao Miño que primeiro*
*O seu grito fixo soar!*

*Segue, ó Pobo, o belo exemplo*
*De tamaña heroicidade:*
*Nunca mais deixes tiranos*
*Ameazar a Liberdade.*

*Fuxide déspotas! Fuxide,*
*Vis verdugos da Nación!*
*Libre, a Patria vos repulsa,*
*Terminou a escravitude!*

Aínda hoxe, o Himno de María da Fonte continúa a ser a música coa que se saúdan os ministros portugueses, sendo utilizado en cerimonias civís e militares.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Guerra da Patuleia

### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Ligazóns externas 
* Alegoría á Revolución do Miño (15 de marzo de 1846) .
* Bibliografía da revolta .
* A batalla de Torres Vedras nas Memorias de Bulhão Pato  .
* Heroínas portuguesas - Maria da Fonte .
* Cronoloxía do Liberalismo – A Patuleia e o Acto Adicional á Carta  .
* Goberno de Saldanha 1846-1849 .
* Texto da Convención de Gramido .
* Situación da Casa Branca de Gramido .