Amarelle (planta)

Os **amarelles** ou **narcisos** son plantas bulbosas anuais pertencentes ao xénero ***Narcissus***, da familia das amarilidáceas, da que existen distintas especies, con follas radicais estreitas e flores moi aromáticas, brancas ou amarelas con forma de tubo.

Son orixinarios da conca mediterránea e Europa. En Galiza atopamos varias especies; *Narcissus cyclamineus* é endémica de Galiza. A meirande parte das especies teñen floración primaveral, aínda que as hai que florean polo outono. Amarelle é o nome común galego xunto a narciso para o xénero. A maioría das súas especies son nativas da rexión mediterránea, porén unhas cantas especies se atopan ao longo de Asia Central e a China. A cantidade de formas cultivadas aumentaron grandemente, con novas variacións nos viveiros de cultivo practicamente cada ano.

## Descrición 
Flores en umbela ou solitarias, cunha espata membranosa dunha soa bráctea. Perianto con tubo xeralmente moi desenvolvido. Coroa normalmente ben desenvolvida. Estames insertos no tubo do periantio ou na base da coroa. Anteras medifixas, introrsas.

## Etimoloxía 
O nome galego amarelle deriva do grego que dá nome á familia: Amaryllidaceae. Amarelle é tamén un apelido galego.

O nome xenérico e o galego narciso vén de Narciso, da mitoloxía grega Νάρκισσος (*Narkissos*) fillo do deus río *Cephissus* e da ninfa *Leiriope*; que se distinguía pola súa beleza.

O nome deriva da verba grega ναρκὰο, ***narkào*** (= narcótico) referíndose ao cheiro penetrante e embriagante das flores dalgunhas especies (algúns sosteñen que a palabra deriva da verba persiana **نرگس** que se pronuncia *Nargis*, que indica que esta planta é embriagadora).

Os amarelles en América do Norte denomínanse *jonquils*, mais falando con propiedade este nome só se debe de aplicar á especie *Narcissus jonquilla* (L.) Pourr. ex Nyman 1882 (xunquiños) e aos taxons semellantes que teñen as follas coma os xuncos.

## Simboloxía 
É unha flor común e endémica de Galicia e o Norte de Portugal medrando á beira dos regatos. É a flor nacional do País de Gales. No primeiro de marzo, celébrase o día que coincide coa data do soterramento de San David (*Dewi Sant*), levando os homes un allo porro e as mulleres un amarelle. A lenda di que nas vésperas dunha importante batalla contra os saxóns, o santo recomendou levar un allo porro para distinguirse dos inimigos aos que se infrinxiu unha importante derrota. Así, o allo porro pasou ser o símbolo do país. Pero en galés allo porro e narciso pronúncianse de xeito moi parecido: *cenhinen* ('allo porro') e *cenhinen pedr* ('narciso') e crese que houbo unha mala tradución que levou á confusión.

## Descrición 
Os amarelles son plantas bulbosas, con follas e escapo basais. As flores, solitarias ou en grupos, posúen seis tépalos petaloides. Os estames, en número de seis, están inseridos no tubo do perigonio. Os froitos son cápsulas trilobuladas que conteñen xeralmente numerosas tripas.

## Clasificación hortícola 
Aínda que coñecidos dende tempos remotos polos horticultores, foi a partir da segunda metade do século XIX cando comezou a selección e a produción masiva de cultivares e híbridos; o número dos producidos actualmente é practicamente innumerábel. En horticultura clasifícanse en 11 grupos que se describen na táboa a seguir. Nalgunhas publicacións adóitase engadir o grupo 12 onde se inclúen os amarelles que non poden pertencer a ningún dos outros grupos.

Image:Narcissus 'Mount Hood'.jpg|Grupo 1, *N.* 'Mount Hood'
Image:Daffs.jpg|Grupo 2, *N.* 'Ice Follies'
Image:Narcissus 'Flower Record'.JPG|Grupo 2, *N.* 'Flower Record'
Image:Narcissus 'Van Sion' 2.jpg|Grupo 4, *Narcissus* 'Van Sion'
Image:Narcissus 'Cheerfulness'.jpg|Grupo 4, *Narcissus* 'Cheerfulness'
Image:Narcissus_Thalia_02.jpg|Grupo 5, *Narcissus* 'Thalia'
Image:Narcissus Tete-a-Tete2.jpg|Grupo 6, *Narcissus* 'Tete-a-Tete'
Image:Narcissus 'Grand Soleil d'Or'.JPG|Grupo 8, *Narcissus* 'Grand Soleil d'Or'
Image:Narcissus 'Actaea'.jpg|Grupo 9, *Narcissus* 'Actaea'
Image:Narcissus bulbocodium subsp graellsii 2.jpg|Grupo 10, *Narcissus bulbocodium* subsp. *graellsii*
Image:Narcissus assoanus 1.JPG|Grupo 11, *Narcissus assoanus*
File:Narcisă (Narcissus poeticus) în Poiana Narciselor, județul Brașov.JPG|*Narcissus poeticus*

## Seccións botánicas 
* Sect. ***Apodanthi***
:Especies: *N. albimarginatus*, *N. calcicola*, *N. cuatrecasasii*, *N. marvieri*, *N. rupicola*, *N. scaberulus* e *N. watieri*.
* Sect. ***Aurelia***
:Unha soa especie: *N. broussonetii*.
* Sect. ***Bulbocodii***
:Especies: *N. blancoi*, *N. bulbocodium*, *N. cantabricus*, *N. hedraeanthus*, *N. obesus*, *N. romieuxii* etc.
* Sect. ***Cyclaminei***
:Unha soa especie: *N. cyclamineus*.
* Sect. ***Chloraster***
:Unha soa especie: *N. viridiflorus*.
* Sect. ***Ganymedes***
:Unha soa especie: *N. triandrus*.
* Sect. ***Jonquillae***
:Especies: *N. assoanus*, *N. cerrolazae*, *N. baeticus*, *N. fernandesii*, *N. gaditanus*, *N. jonquilla* e *N. willkommii*.
* Sect. ***Narcissus***
:Unha soa especie: *N. poeticus*.
* Sect. ***Perezlarae***
:Unha soa especie: *N. perezlarae*.
* Sect. ***Pseudonarcissi***
:Especies: *N. bicolor*, *N. confusus*, *N. longispathus*, *N. minor*, *N. moschatus*, *N. muñozii-garmendiae*, *N. nevadensis*, *N. perez-chiscanoi*, *N. pseudonarcissus* etc.
* Sect. ***Serotini***
:Especies: *N. elegans* e *N. serotinus*.
* Sect. ***Tapeinanthus***
:Unha soa especie: *N. cavanillesii*.
* Sect. ***Tazettae***
:Especies: *N. dubius*, *N. papyraceus*, *N. tazetta*, *N. tortifolius* etc.

## Especies 
* *Narcissus albescens* Pugsley 1933
* *Narcissus albimarginatus* D.Müll.-Doblies & U.Müll.-Doblies 1989
* *Narcissus alcaracensis* S.Ríos, D.Rivera, Alcaraz & Obón 1999
* *Narcissus assoanus* Dufour 1830
* *Narcissus asturiensis* (Jord.) Pugsley 
* *Narcissus baeticus* Fern.Casas 1982
* *Narcissus bicolor* L. 1762
* *Narcissus blancoi* Barra & G.López 1992
* *Narcissus broussonetii* Lag. 1816 
* *Narcissus bugei* (Fern.Casas) Fern.Casas 1986
* *Narcissus bulbocodium* L. 1753
* *Narcissus calcicola* Mendonça 1930
* *Narcissus cantabricus* DC. 1882
* *Narcissus caucasicus* (Fomin) Gorschk. 1935
* *Narcissus cerrolazae* Ureña 1994
* *Narcissus confusus* Pugsley 1933
* *Narcissus cuatrecasasii* Fern.Casas, M.Laínz & Ruíz Rejón 1973
* *Narcissus cyclamineus* DC. 1815
* *Narcissus dubius* Gouan 1773
* *Narcissus elegans* (Haw.) Spach 1841
* *Narcissus enemeritoi* (Sánchez-Gómez et al.) Sánchez-Gómez, A.F.Carrillo, A.Hernández González, M.A.Carrión & Güemes 1998
* *Narcissus eugeniae* Fern.Casas 1982
* *Narcissus fernandesii* Pedro 1947
* *Narcissus gaditanus* Boiss. & Reut. 1859
* *Narcissus hedraeanthus* (Webb & Heldr.) Colmeiro 1889
* *Narcissus jonquilla* L. 1753
* *Narcissus longispathus* Pugsley 1933
* *Narcissus major* Curtis 1788
* *Narcissus marvieri* Jah. & Maire 1925
* *Narcissus minor* L. 1762
* *Narcissus munozii-garmendiae* Fern.Casas 1981
* *Narcissus nevadensis* Pugsley 1933
* *Narcissus orientalis* L. 
* *Narcissus pachybolbus* Durieu 1846
* *Narcissus papyraceus* Ker Gawl. 1806
* *Narcissus perez-chiscanoi* Fern.Casas 1987
* *Narcissus perezlarae* Font Quer 1927
* *Narcissus poeticus* L. 1753
* *Narcissus pseudonarcissus* L. 1753
* *Narcissus romieuxii* Braun-Blanq. & Maire 1922
* *Narcissus rupicola* Dufour 1830
* *Narcissus scaberulus* Henriq. 1888
* *Narcissus serotinus* L. 1753
* *Narcissus sexfidus* J.St.-Hil. 1809 
* *Narcissus tazetta* L. 1753
* *Narcissus tortifolius* Fern.Casas 1977
* *Narcissus tortuosus* Haw. 1803
* *Narcissus triandrus* L. 1762
* *Narcissus varduliensis* Fern.Casas & Uribe-Ech. 1988
* *Narcissus viridiflorus* Schousb. 1800
* *Narcissus watieri* Maire 1921
* *Narcissus willkommii* (Sampaio) A.Fernandes 1966

## Híbridos naturais 
* *Narcissus x abilioi* Fern.Casas 
* *Narcissus x araniensis* Fern.Casas 
* *Narcissus x bakeri* K.Richt.
* *Narcissus x buxtonii* K.Richt.
* *Narcissus x dordae* Fern.Casas, 1999
* *Narcissus x incomparabilis* Mill. 
* *Narcissus x intermedius* Loisel.
* *Narcissus x laetus* Salisb.
* *Narcissus x magnenii* Rouy 
* *Narcissus x martinoae* Nava & Fern.Casado, 1991
* *Narcissus x medioluteus* Mill.
* *Narcissus x montielanus* (Barra & G.López) Barra & G.López, 1992
* *Narcissus x montserratii* Fern.Casas & Rivas Ponce, 1988
* *Narcissus x odorus* L.
* *Narcissus x paedagogorum* Nava & Fern.Casado, 1991
* *Narcissus x ponsii-sorollae* Fern.Casas, 1983
* *Narcissus x pyrenaicus* Dorda, Rivas Ponce & Fern.Casas, 1991
* *Narcissus x raianus* A.Fernandes, T.Leitao & Aguiar, 1992 
* *Narcissus x romoi* Fern.Casas, 1993
* *Narcissus x sampaianus* A.Fern. 1992 [1993]
* *Narcissus x souliei * Guétrot
* *Narcissus x susannae* nm. *montielanus* Barra & G.López
* *Narcissus x tenuior* Curtis 
* *Narcissus x xaverii* Fern.Casado, 1991

Image:Jonquil flowers08.jpg|*Narcissus tazetta*
Image:Jonquil flowers07.jpg|*Narcissus tazetta*
Image:Jonquil flowers02.jpg|*Narcissus tazetta*
Image:Narcissus pseudonarcissus0.jpg|*Narcissus pseudonarcissus*
Image:Narcissi.jpg|*Narcissus tazetta*
Image:Narcissus bulbocodium bulbocodium0.jpg|*Narcissus bulbocodium*
Image:Narcissus poeticus actaea0.jpg|*Narcissus poeticus* 'Actaea'

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* International Bulb Society