Villa d'Este

A '''Villa d'Este''' é unha vila do século XVI en Tívoli, preto de Roma, famosa polo seu xardín renacentista italiano na súa ladeira en socalcos, especialmente pola súa profusión de fontes. Agora é un museo do estado italiano e está catalogado como Patrimonio da humanidade da UNESCO.

## Historial 
miniatura|right | 200px | Cardeal Ippolito d'Este, creador da Villa d'Este e os seus xardíns

A vila foi encargada polo cardeal Ippolito II d'Este (1509-1572), segundo fillo de Alfonso I d'Este, o duque de Ferrara e neto do papa Alexandre VI, xunto con Lucrezia Borgia. A familia Este fora señores de Ferrara desde 1393 e era famosa como mecenas das artes e dos estudosos humanistas do Renacemento. Como segundo fillo, Ippolito estaba destinado a unha carreira na igrexa, foi nomeado arcebispo de Milán cando só tiña dez anos. Á idade de 27 anos, foi enviado á corte francesa, onde foi asesor do rei francés, Francisco I, e en 1540 foi membro do Consello privado do rei. Á idade de trinta anos, por petición do rei, o papa Paulo III converteu a d'Este nun cardeal. Grazas ás súas conexións eclesiásticas e reais, converteuse nun dos cardeais máis ricos da época, cunha renda anual estimada en 120.000 'scudi'. Foi un fastuoso mecenas das artes, apoiando entre outros ao escultor Benvenuto Cellini, ao músico Pierluigi da Palestrina e ao poeta Torquato Tasso. Aínda que a súa renda era enorme, el sempre estaba endebedado. O novo rei francés, Henrique II, mandouno como enviado a Roma, onde xogou un papel fundamental na vida social e política da cidade. Parecía destinado a converterse en Papa e usou todo o seu diñeiro e influencia para ese obxectivo, pero no momento da Reforma e do Concilio de Trento, o seu extravagante estilo de vida traballaba contra el.
A súa primeira candidatura á posición papal, en 1549, co apoio do rei francés, foi bloqueada polo emperador de Habsburgo. D'Este retirou pronto a súa propia candidatura, aprobou o candidato dos Habsburgo, e foi recompensado polo Colexio de Cardeais o 3 de decembro de 1549 coa posición de gobernador de Tívoli. Este novo título adaptouse a d'Este, porque xa era un apaixonado coleccionista de antigüidades, e deulle xurisdición sobre o sitio da vila de Hadriano e outros sitios que acababan de ser escavados. Non renunciou á súa ambición de converterse en Papa. Foi cinco veces candidato a Papa, pero nunca foi seleccionado. 
[miniatura| esquerda | 200px | [Pirro Ligorio, o artista e estudoso clásico que planificou os temas e o simbolismo da Vila e os xardíns]]
Tívoli era unha popular residencia de verán desde a antigüidade romana debido á súa altitude, ás temperaturas máis frías e á súa proximidade á Vila Hadriana, a residencia de verán do emperador Hadrián I. A posición de gobernador de Tívoli viña cunha residencia oficial situada nun antigo convento da Orde de San Bieito, que fora construído no século IX no sitio dunha antiga vila romana. En 1256 foi doada á orde franciscana. A residencia non era o suficientemente grande para o enorme fogar dun cardeal tan destacado como d'Este, pero tiña unha vista espectacular do campo de abaixo, incluída a vila de Hadriano, e un abastecemento natural de auga para fontes e xardíns. D'Este encargou a un destacado estudoso clásico, Pirro Ligorio, que estudara a vila Hadriana e outros xacementos romanos nas proximidades, para planificar unha nova vila e xardín que excedese todo o que os romanos construíran. Obtivo unha abundante subministración de mármore e estatuaria das ruínas da vila de Hadriano. 

miniatura|right | 300px | A vila e xardíns en 1560-1575

Adquiríuse o terreo e a construción estaba prevista para comezar a finais de 1550, pero o cardeal foi distraído por varias misións diplomáticas; foi enviado ao norte de Italia para resolver unha guerra en Parma, logo enviado por Henrique II nunha misión a Siena. Non volveu a Tivoli ata o verán de 1555. En setembro de 1555, con todo, foi acusado de simonía polo papa Paulo IV e exiliouse. O Papa morreu en 1559, e o novo pontífice, o Papa Pío IV, rehabilitou d'Este e restaurou o seu título de gobernador de Tívoli. A construción comezou cando regresou en xullo de 1560. Necesitába máis terra e adquiriuna ata 1569. A gran construción requiriu a demolición de casas, edificios públicos e estradas. En 1568, os residentes locais presentaron doce preitos contra o cardeal, pero non impediron o seu proxecto. Entre 1563 e 1565, escavouse unha enorme cantidade de terra e usouse para construír novos socalcos. Construíronse arcadas, grutas, nichos e nymphaeums. O río Aniene, preto, foi desviado para fornecer auga para o complexo sistema de piscinas, chorros de auga, canles, fontes, fervenzas e xogos de auga. A forte pendente do xardín, máis de 45 m. de arriba abaixo, supoñen retos especiais. Caváronse canais e colocáronse tubos subterráneos para transportar a auga dende a montaña artificial baixo a fonte oval ata o resto do xardín. Seguindo os principios estéticos do Renacemento, o xardín dividiuse coidadosamente en unidades ou compartimentos regulares, cada un de 30 m. de ancho, dispostos ao longo dun eixe mediano lonxitudinal, con cinco eixes laterais.

Os plans para a propia vila realizáronse baixo a dirección do arquitecto enxeñeiro ferreiro Alberto Galvani, arquitecto xudicial da Casa d'Este. O pintor xefe da ambiciosa decoración interna foi Livio Agresti de Forlì. En 1565 e 1566 comezaron os traballos de decoración do interior da vila. A decoración realizouna un equipo de pintores baixo Girolamo Muziano e Federico Zuccari. En 1566, o cardeal fixo o quinto esforzo para ser elixido papa, pero foi derrotado unha vez máis, e foi excluído polo novo pontífice, o papa Pío V, de calquera outra cita oficial. Chama cada vez máis a súa atención á decoración da súa vila. Novos equipos de pintores e de estuco traballaron na tarefa entre 1567 e 1572, baixo a dirección de Girolamo Muziano, Livio Agresti, Cesare Nebbia, Durante Alberti, Metteo Neroni e Federico Zuccari.  Aos pintores uníronse por escultores Giovan Battista della Porta. Pirrino del Galgliardo, Gillis van den Vliete, Giovanni Malanca e Pierre de la Motte. A eles xuntáronse ceramistas e mosaicos, así como enxeñeiros de fontes, dirixidos por Pirro Ligorio, o deseñador orixinal do proxecto, que volveu rematar a obra en 1567-68.

O frenético traballo sobre o proxecto comezou a desacelerarse en 1569, probablemente debido ás dificultades financeiras do cardeal, que non tiña máis esperanza de ser elixido Papa e perdera as súas lucrativas posicións francesas. Pasou máis e máis do seu tempo na vila, lendo e reuníndose cos principais poetas, artistas e filósofos do Renacemento. No verán de 1572, entretivo a un último hóspede importante, o Papa Gregorio XIII. Para preparar a visita, o cardeal redecorou os pisos superiores da vila e apresurouse a completar a fonte do dragón. A recepción ao Papa custoulle máis de cinco mil *scudi* obrigándoo a empeñar a súa prata e outros obxectos preciosos. Pouco despois da recepción, o 2 de decembro de 1572, o cardeal morreu en Roma e foi enterrado nunha sinxela tumba na igrexa contigua á vila. 

### A vila nos anos posteriores 
[miniatura|dereita|150px|''Parque da Villa d'Este'', [Carl Blechen, 1830. O xardín cuberto atraaeu á Imaxinación romántica. Hoxe esta mesma visión volve estar máis coidado.]]
Coa morte de Ippolito en 1572, a vila e os xardíns pasaron ao seu sobriño, o cardeal Luigi (1538-1586), que continuou o traballo nalgunhas das fontes e xardíns inacabados, pero tivo grandes problemas para o mantemento. Despois da súa morte en 1586, foi propiedade dos cardeais diáconos do colexio sagrado, que fixeron pouco para manter a vila. En 1599 volveu á familia d'Este co nomeamento do cardeal Alessandro d'Este (1538-1624). Alessandro tivo a enerxía e a ambición do seu antepasado e levou a cabo unha renovación importante dos xardíns e os sistemas de auga, ademais de construír un novo sistema de fontes no xardín inferior. Tamén convenceu ao papa Gregorio XV para que concedese formalmente a propiedade da vila á familia d'Este. Os seus sucesores, os duques de Módena, fixeron novas adicións aos xardíns. Francesco I (1629-1641) restaurou moitas das estruturas que se desmoronaron e comezou a plantar árbores nos xardíns sen sombra. O cardeal Rinaldo I encargou dúas novas fontes a Gian Lorenzo Bernini en 1660-61. Non obstante, despois de 1695, a familia d'Este non foi capaz de soportar o elevado custo do mantemento da vila, que raramente usaban e que non producía ingresos. A vila entrou nun longo declive. Despois de 1751, o mobiliario foi enviado a Módena e a escultura antiga foi eliminada aos poucos dos xardíns e vendida aos coleccionistas. En 1796, a Casa de Habsburgo tomou posesión da vila, despois de que Hércules III d'Este o legase á súa filla María Beatrice Ricciarda d'Este. Maria Beatrice casada co Gran Duque Fernando de Habsburgo. Foi en gran parte descoidado e foi ocupado dúas veces por soldados franceses, que quitaron boa parte da decoración que quedaba.

Entre 1850 e 1896, a vila foi posuída polo cardeal Gustav von Hohenlohe, que restaurou a vila en ruíñas e os xardíns arruinados e cheos de maleza, que agora apelaban aos sentimentos románticos do período. A vila atraeu unha vez máis a artistas, músicos e escritores. O compositor Franz Liszt realizou varias visitas entre 1865 e 1885, e escribiu tres pezas de música para piano, dous musicais threnodies" co título "Aux cyprès de la Villa d’Este" e a peza de carácter "As jeux d'eau à la Villa d'Este", que amosan os motivos. Colocáronse no "terceiro ano" do seu Années de pèlerinage. Este último inclúe algunhas das evocacións máis influentes da obra de auga escrita para piano.

Despois da primeira guerra mundial, a vila foi adquirida polo Estado italiano, que comezou unha restauración importante en 1922. A vila foi reformada con pinturas dos almacéns da Galleria Nazionale, Roma. Sufriu danos polas bombas en 1944 durante a segunda guerra mundial e moitas das paredes foron degradadas nos anos da posguerra pola contaminación ambiental, pero as campañas de restauración e protección conseguiron preservar intactas as famosas características da vila e dos xardíns. O volume de poemas de Jean Garrigue (Un paseo pola auga por Villa d'Este (1959)) foi inspirado nos xardíns. Kenneth Anger filmou '' Eaux d'Artifice '' entre as características augas do xardín. O famoso órgano da auga, que non funcionou durante moitos anos, restauruseo e agora toca de novo todos os días para os visitantes. 

## A Villa

Ficheiro:Villa d'Este garden 8.jpg|A vila vista dende os xardíns
Ficheiro:Villa Deste entrance 2011 1.jpg|A modesta entrada moderna á vila, xunto á igrexa de Santa Maria María Maggiore
Ficheiro:Villa d'Este din Tivoli2.jpg|O patio da vila era orixinalmente o claustro do convento
Ficheiro:Villa d'Este fuente patio.jpg|A fonte de Venus no patio conserva o seu aspecto orixinal

### O piso inferior

Ficheiro:Villa d'Este Italy interiér 2011 5.jpg|Decoración da Primeira Sala Tiburtina
Ficheiro:Villa Deste Italy interiér 2011 10.jpg|Fresco no salón de Noé
Ficheiro:Villa Deste Italy interiér 2011 8.jpg| O Triunfo de Apolo, no segundo Salón Tiburtine
Ficheiro:000910 tivoli v d este 08 stanze.jpg|O Salón da Gloria
Ficheiro:010609 04 villadeste.JPG|O Salón da caza
Ficheiro:Tivoli, Villa d'Este, Deckenfresko 2.jpg|Fresco de *O Sínodo dos Deuses* no teito do Salón da Fonte
Ficheiro:Tivoli, Villa d'Este, Deckenfresko 1.jpg|O fresco de Hércules benvido ao Olimpo, no teito do Salón de Hércules
Ficheiro:villa d'este at tivoli paintings arp.jpg|Fresco de teito da segunda sala Tiburtina, con escenas da mitoloxía e da historia romana

## Xardíns e fontes 

Ficheiro:Villa d'Este 01.jpg|A Fonte de Neptuno debaixo da Fonte do Órgano
Ficheiro:Fountain Rometta IMG 4167.jpg|A fonte Rometta
Ficheiro:010609 28 villadesteacque.JPG|A fonte de Neptuno 
Ficheiro:Villa d'Este fountains 6.jpg|Cen fontes 
Ficheiro:Tivoli, Villa d'Este, Fontana dell'Ovato.jpg|A "Fontana dell'Ovato" ("Fonte Oval") cae desde a súa conca con forma de ovo nunha piscina situada contra un rústico ninfeo.
Ficheiro:Villa Deste park Civetta 2011 14.jpg|A fonte da curuxa
Ficheiro:Villa Deste park Nature 2011 23.jpg|A Fonte de Diana de Éfeso, ou "Nai Natureza" 

### O Vialone, ou Terraza

Ficheiro:Tivoli v d este 000910 03 vialone.jpg|O *Vialone*, ou terraza, na parte superior do xardín
Ficheiro:Villa d'Este.JPG|A Fonte do Trípode, coa vista do xardín a continuación
ficheiro:000910 tivoli v d este 47 facciata.jpg|A dobre loggia permitía acceder ás salas de cerimonias e unha terraza aos apartamentos do Cardeal enriba
Ficheiro:105TivoliVillaDEste.jpg|O Cenacolo, ou Gran Loggia, ao final do Vialone

### O xardín superior 

Ficheiro:000910 tivoli v d este 41 facciata.jpg|A Fonte do Bicchierone, de Bernini, e a Loggetta do Cardeal
Ficheiro:Villa d'Este Fountain of Bicchierone.jpg|A Fonte do Bicchierone, vista dende a Terraza
Ficheiro:Villa d'Este fountain 5.jpg|Máscara da que brota auga na gruta de Pomona
Ficheiro:Tivoli Villa dEste 18.jpg|A fonte de Pegaso

### A fonte oval (''Fontana dell'Ovato*)

Ficheiro:Tivoli Villa dEste 26.jpg|A fonte oval
Ficheiro:Ovato.TIF|A fonte oval, vista dende a terraza
Ficheiro:Big fountain in Tivoli (3396134588).jpg|A estatua da Sibila Albunensa sobre a fonte e as montañas artificiais detrás dela.

### As cen fontes (*Cento Fontane'')

Ficheiro:066TivoliVillaDEste.jpg|As cen fontes
Ficheiro:IT-Tivoli-villa-este-wasserspeier.jpg|Un máscara das cen fontes
Ficheiro:064TivoliVillaDEste.jpg|Detalle das cen fontes
Ficheiro:Fontaines de lallée aux Cent-Fontaines (Tivoli) (5868497891).jpg|Unha aguia d'Este entre os canos das Cen Fontes

### A fonte de Rometta ()

Ficheiro:052TivoliVillaDEste.jpg|A fonte de Rometta, unha miniatura da antiga Roma
Ficheiro:Detail from the Villa d'Este, 2015-05-19-5.jpg|O barco cun obelisco de mastro, que simboliza a illa Tiburtina no Tíber, debaixo da estatua de Roma Triunfante.
Ficheiro:La Rometta (Tivoli) (5868497139).jpg| Estatuas que simbolizan o río Aniene (esquerda) e os montes Apeninos (dereita)

### A fonte dos dragóns (*Fontana dei Draghi*)

Ficheiro:Tivoli Villa dEste 29.jpg|O chorro da fonte dos dragóns, visto dende abaixo
Ficheiro:Fontana del Drago 03.TIF|Os catro dragóns
Ficheiro:Fontana del Drago 05.TIF|Un golfiño na fonte dos dragóns
Ficheiro:010609 20 villadestedrago.JPG|A fonte dos dragóns desde arriba

### A fonte da curuxa  (*Fontana della Civetta*)

Ficheiro:Civetta 03.TIF|Decoración en mosaico nas columnas que representan as mazás de ouro das Hespérides
Ficheiro:Detail from the Villa d'Este, 2015-05-19-8.jpg|Patio da fonte da Curuxa
Ficheiro:Tivoli Villa dEste 24.jpg|A Fonte do Curuxa. Algunhas das figuras escultóricas orixinais substitúense por recortes.

### A fontana de Proserpina (*Fontana di Proserpina*)

Ficheiro:Villa d'Este din Tivoli - Fontana di Proserpina1.jpg|Escaleira desde a fonte da Curuxa ata a fonte de Proserpina, coa fonte de Rometta visible enriba
Ficheiro:Villa Deste park Proserpina 2011 17.jpg|A fonte de Proserpina

### A fonte do órgano (*Fontana dell’Organo*)

Ficheiro:Fontana dell'Organo 07.TIF|Detalle da fonte do órgano
Ficheiro:Fontana dellOrgano (Tivoli) (5868495711).jpg|A fonte do órgano, co seu *Castellum aqua*, ou castelo de auga, detrás.
Ficheiro:Fontana dell'Organo 01.JPG|O quiosco que contén o teclado do órgano de auga 
Ficheiro:Fontana dell'Organo 03.TIF|Estatua de Apolo na fachada do castelo de auga. 

### A Fonte de Neptuno (*Fontana di Nettuno*) e os estanques dos peixes (*Peschiere*) 

Ficheiro:Tivoli, Villa d'Este, Querachse mit Neptunbrunnen und Wasserorgel 1.jpg | A fonte de Neptuno a través dos estanques
Ficheiro:Fontana di Nettuno (Tivoli) (5868499091).jpg| A fonte de Neptuno
Ficheiro:Peschiera by M.Hermoso.TIF| Beiras dos estanques
Ficheiro:Villa d'Este fountain and pools.jpg | Os estanques de peixe vistos desde a fonte do Órgano

### O xardín inferior - A rotonda dos cipreses e a fonte de Diana de Éfeso 

Ficheiro: Villa Deste park Nature 2011 23.jpg | A Fonte de Diana de Éfeso
Ficheiro: Villa d'Este din Tivoli - Fontane delle Mette.jpg | As fontes de Mette no xardín inferior
Ficheiro: Aquile estensi 01.TIF | Fonte das aguias d'Este

## Notas 
## Véxase tamén