open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Partitio terrarum imperii Romaniae

miniatura|dereita|A división do Imperio Bizantino tras a cuarta Cruzada.
A ***Partitio terrarum imperii Romaniae*** (en galego, "partición das terras do imperio romano [bizantino]") foi un tratado asinado despois do saqueo da capital bizantina, Constantinopla, pola Cuarta Cruzada en 1204. Estableceuse o Imperio latino e dispúxose a partición do territorio bizantino entre os participantes da cruzada, coa República de Venecia sendo a gran beneficiada.

## Historia 
O tratado, que foi promulgado a finais de setembro ou principios de outubro de 1204 ou (segundo Nikolaos Oikonomides) inmediatamente despois da captura en abril-maio de 1204, foi elaborado por unha comisión de 24 homes que constaba de 12 venecianos e 12 representantes dos outros líderes cruzados. Déronlle ao emperador latino o control directo dunha cuarta parte do territorio bizantino, a Venecia, tres oitavas - incluíndo tres oitavas da cidade de Constantinopla, con Santa Sofía - e o restantes tres oitavas foron repartidas entre os demais líderes cruzados. Mediante esta división, Venecia converteuse no principal poder na Romania latina, e o verdadeiro poder detrás do Imperio Latino, un feito claramente ilustrado polo nobre título que o seu Dogo adquiriu: *Dominator quartae et dimidiae partis totius Romaniae* («O Señor dun cuarto e media cuarta parte de todo o Imperio romano»).

### Consecuencias 
A *Partitio Romaniae* iniciou o período da historia grega coñecida como *Francocracia* ou *Latinocracia*, onde os nobres católicos europeos occidentais, maiormente de Francia e Italia, estableceron estados no antigo territorio bizantino e gobernaron sobre a maioría dos nativos gregos bizantinos ortodoxos. 

Os termos da *Partitio Romaniae* non foron totalmente cumpridos, en parte pola resistencia dos nobres gregos, que fundaron estados independentes en Epiro, Nicea e Trebisonda, e tamén polos conflitos entre os propios cruzados. O propio Imperio latino estivo implicado nun conflito desastroso co poderoso Segundo Imperio Búlgaro, antes de ser vencido, en 1261, polos gregos do Imperio de Nicea.
## Relevancia como fonte histórica 
Dado que a partición do Imperio Romano de Oriente se fixo a partir de documentos e rexistros da chancelería imperial hoxe perdidos, a *Partitio terrarum imperii Romaniae* é unha fonte moi importante para coñecer as divisións administrativas (*episkepsis*) do Imperio de Oriente, das propiedades das grandes familias e das zonas aínda controladas polo vello imperio.

## Provisións territoriais 
Consonte as provisións do tratado, os territorios dividíronse na parte do *Señor Dogo e comuna de Venecia* (*pars domini Ducis et communis Venetiae*), a parte do Emperador Latino (*pars domini Imperatoris*), e o resto como a parte dos cruzados, ou "peregrinos" (*pars Peregrinorum*).

## Notas
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Yopal

**Yopal** é un concello colombiano, capital do departamento de Casanare. A súa extensión territoral é de 2595 quilómetros cadrados, e sitúase a 335 quilómetros do distrito capital de Bogotá. Ten unha superficie de 2&nbsp;771 km² e 146&nbsp;204 habitantes (2017). Fundada por colonos boyacenses en 1915, é unha das capitais departamentais máis novas de Colombia e unha das cidades que rexistra máis rápido crecemento de poboación a nivel nacional, en especial despois da separación de Casanare do departamento de Boyacá (antigos territorios nacionais) por mor da constitución de 1991 e grazas á explotación petroleira.

## Toponimia 
Yopal deriva o seu nome dunha árbore madeireira, típico da rexión, cuxo nome é "yopo". De feito, no sitio onde se sitúa no presente a cidade de Yopal existía un bosque destas árbores ou un *yopal* (bosque de yopos). O nome "yopo" provén da lingua indíxena dos salivas, e quere dicir corazón.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Tununguá

**Tununguá** é un concello colombiano, situado na provincia de Occidente do departamento de Boyacá. Dista uns 53&nbsp;km da cidade de Chiquinquirá, a cidade máis poboada da provincia e 130&nbsp;km á cidade de Tunja, capital do departamento.

## Historia 
O primeiro asentamento foi estabelecido en 1850, a mediados do século XX por mor das rivalidades políticas desatadas durante a época da Violencia. Foi recoñecido como concello en 1962 separándoo de Briceño, por medio da Ordenanza No 037 do 30 de novembro da Asemblea Departamental de Boyacá, sendo presidente desta Guillermo Peña Páez.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Senado da República de Colombia (1989), *Municipios colombianos*. Bogotá: Pama Editores Ltda. 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Popayán

**Popayán**, oficialmente **Asunción de Popayán**, é un concello colombiano, capital do departamento do Cauca. Atópase localizado no val de Pubenza, entre a Cordilleira Occidental e Central ó suroeste do país. A súa extensión territorial é de 512&nbsp;km², a súa altitude media é de 1760 m sobre o nivel do mar, a súa precipitación media anual de 1.941&nbsp;mm, a súa temperatura media de 14/19&nbsp;°C e distancia aproximada de 600&nbsp;km a Bogotá, capital de Colombia. Ten unha poboación de 284&nbsp;949 habitantes (2018). É unha das cidades máis antigas e mellor conservadas de América, o que se ve reflectido na súa arquitectura e tradicións relixiosas, recoñecida pola súa arquitectura colonial e o coidado das fachadas. Popayán ten un dos meirandes Centros Históricos Coloniais do país e de América, cun total aproximado de 236 mazás de sector histórico.

No 2005, a UNESCO designou á cidade de Popayán como Cidade UNESCO da Gastronomía pola súa variedade e significado para o patrimonio intanxible dos colombianos. A cociña caucana foi escollida por manter os seus métodos tradicionais de preparación a través da tradición oral. O 28 de setembro de 2009 as Procesións de Semana Santa de Popayán foron declaradas pola UNESCO como Obra Mestra do Patrimonio Oral e Inmaterial da Humanidade.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Aragón, Arcesio (1941), *Fastos Payaneses 1536-1936*, Bogotá: Imprenta Nacional.
* Castrillón Arboleda, Diego (1994), *Muros de Bronce - Popayán y sus estancias históricas*, Cali: Feriva S.A.
* Díaz López, Zamira (1994). *Oro, sociedad y economía. El sistema colonial en la Gobernación de Popayán 1533-1733*. Bogotá: Banco de la República.
* Martínez Delgado, Luis (1959), *Popayán, Ciudad Procera*, Bogotá: Editorial Kelly.

### Outrios artigos 
* Casa da Moeda de Popayán

### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Asociación para a Defensa do Patrimonio de Galicia

A **Asociación para a defensa do Patrimonio Cultural Galego** (**APATRIGAL**) é unha asociación de ámbito galego creada en Santiago de Compostela o 3 de xuño de 2016.

## Traxectoria 
A asociación nace co obxectivo principal de defender a concienciación, difusión, valorización e investigación do patrimonio cultural galego. Os 11 socios fundadores pertencen a diferentes ámbitos profesionais como a arqueoloxía, arquitectura, antropoloxía ou xeografía.

O arquitecto Carlos Henrique Fernández Coto é presidente da asociación dende a súa fundación, no ano 2016. No ano 2020 foi reelixido como presidente.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Feísmo
### Ligazóns externas 
* Blog de APATRIGAL
Joaquín Mosquera

**Joaquín Mariano de Mosquera-Figueroa y Arboleda-Salazar**, máis coñecido como **Joaquín Mosquera**, nado en Popayán o 14 de decembro de 1787 e finado na mesma vila o 4 de abril de 1878, foi un xurista, militar, estadista e político colombiano, que ocupou a Presidencia da República entre xuño e setembro de 1830. Tamén exerceu como Vicepresidente de Nova Granada.

## Traxectoria 
Foi o primoxénito do matrimonio de José María Mosquera y Figueroa e María Manuela Arboleda Arrachea. Pertencente a dúas das familias máis influentes e poderosas da súa rexión, outro tres dos seus irmáns destacáronse na vida pública de Colombia: Tomás Cipriano, Manuel María e Manuel José.

Á curta idade de 5 anos, xa sabía ler e ingresara na escola pública. Logo pasou ó Seminario da cidade e de alí á Universidade do Cauca, onde se graduou como avogado en 1805.

## Carreira política 
En 1810 vinculouse á carreira das armas e participou en varias campañas, chegando a ser capitán. Gran Xurista, salientou como un gran dirixente civil na súa cidade durante as loitas de independencia, chegando a ocupar durante a época da Gran Colombia un escano no Congreso e responsabilidades ministeriais.

### Presidencia da República 
Cando en 1830 Simón Bolívar renunciou á Presidencia, Mosquera foi elixido como o seu sucesor polo Congreso da República o 4 de maio, aínda que non puido asumir de inmediato e foi substituído polo seu vicepresidente Domingo Caycedo. Meses despois asumiu o mando, pero foi derrocado polo xeneral bolivariano Rafael Urdaneta ese mesmo ano.

## Carreira posterior á Presidencia 
Entre 1833 e 1835 foi vicepresidente de Nova Granada; despois foi reitor da Universidade do Cauca e, en varias ocasións, profesor deste cadro de persoal.

Ó longo da súa carreira rexeitou o ofrecemento de varios cargos públicos como, por exemplo, a dirección do Crédito Público en Popayán en 1825. Mosquera pertenceu a diversas corporacións científicas e literarias e foi entusiasta da instrución popular. Distinguiuse como orador. Contraeu matrimonio coa súa curmá irmá María Josefa Mosquera Hurtado, con quen tivo cinco fillos: José María, Pedro, Rosa, Mariana e Eusebia. Dende 1858, perdeu a vista e morreu en Popayán en 1878, ós 92 anos de idade.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Arboleda, Gustavo (1962). *Diccionario biográfico y genealógico del antiguo Departamento del Cauca*. Bogotá: Editorial Guadalupe.
* Castrillón Arboleda, Diego (1979). *El general Tomás Cipriano de Mosquera*. Bogotá: Banco de la República.
### Outros artigos 
* Presidentes de Colombia
Partido xudicial de Cangas

O **Partido xudicial de Cangas** é un dos 45 partidos xudiciais nos que se divide a comunidade autónoma de Galicia, sendo o partido xudicial nº 7 da provincia de Pontevedra.

Comprende os concellos de Cangas, Moaña e Vilaboa. A cabeza de partido, e por tanto sede das institucións xudiciais, é Cangas. A dirección do partido sitúase na Avenida de Galicia da localidade. Cangas conta con tres Xulgados de Primeira Instancia e Instrución.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos
* Partidos xudiciais de Galicia
Cadeira de Santo Eduardo

A **Cadeira de Santo Eduardo**, tamén coñecida como **Trono de Eduardo**, **Cadeira da Coroación**, (en inglés, '''King Edward's Chair**, **St Edward's Chair** ou **The Coronation Chair''') é unha cadeira de madeira, situada no interior da Abadía de Westminster. O Trono de Eduardo é utilizado polos monarcas británicos durante a cerimonia de coroación. A cadeira foi encargada en 1296 polo rei Eduardo I para conter os fragmentos da Rocha do Destino, capturados por el mesmo na abadía homónima.

## Historia 
[miniatura|275x275px|Cadeira da Coroación, na que se pode apreciar a [Pedra de Scone.]]
A cadeira foi construída con madeira de carballo en estilo gótico nalgún momento entre o verán de 1297 e marzo de 1300 polo carpinteiro Walter de Durham. Nun primeiro momento, o rei Eduardo ordenou que a cadeira fose de bronce, pero cambiou de opinión e finalmente decidiu que fose de madeira. Desde o século XIV todos os monarcas ingleses e británicos foron coroados neste trono, coa excepción da raíña María II, quen utilizou unha copia. Os monarcas adoitaban sentar directamente na Rocha do Destino ata que no século XVII se engadiu unha plataforma de madeira. A cadeira tamén estivo decorada coa imaxe dun rei, probablemente Eduardo o Confesor ou Eduardo I.

No século XVIII os turistas podían sentar na cadeira pagando un pequeno prezo a un dos seus vixiantes. Os primeiros turistas e coristas da abadía de Westmister gravaron as súas iniciais e realizaron outros graffitis na madeira, e incluso levaron algún anaco de madeira como recordo. Sir&nbsp;Gilbert Scott, describiu a cadeira como "unha peza magnifica de decoración, pero tristemente mutilada".

Durante os seus oito séculos de existencia, o trono tan só foi sacado da abadía de Westminster en dúas ocasións. A primeira delas para a cerimonia en Westminster Hall cando Oliver Cromwell&nbsp;foi nomeado Lord Protector da Mancomunidade de Inglaterra. A segunda ocasión foi con motivo da segunda guerra mundial, cando foi trasladada ata a catedral de Gloucester para protexela dos bombardeos alemáns. En Nadal de 1950, un grupo de nacionalistas escoceses accedeu á abadía e roubou a Rocha do Destino. Foi recuperada a tempo para a coroación de Isabel II en 1953. Desde 1996, a rocha quedou custodiada no castelo de Edimburgo, en Escocia, co acordo de devolvela a Inglaterra para as coroacións.

## Notas 
## Véxase tamén
Élie Okobo

**Élie-Franck Okobo**, nado o 23 de outubro de 1997 en Bordeos, é un xogador profesional de baloncesto francés. Cunha estatura de 1,88 metros xoga na posición de base que xoga no AS Monaco Basket da LNB Pro A e a Euroliga.

## Traxectoria profesional 
O 21 de xuño de 2018, Okobo foi seleccionado na 31ª posición do Draft da NBA de 2018 polos Phoenix Suns. O 6 de xullo de 2018, Okobo asinou un contrato de catro anos e 6 millóns de dólares cos Suns. Fixo o seu debut na NBA o 17 de outubro de 2018 na vitoria de Phoenix por 121-100 contra os Dallas Mavericks, facendo dous puntos e unha asistencia en 8 minutos de xogo. O 25 de novembro de 2020, Okobo foi cortado polos Suns.

O 10 de xullo de 2021, Okobo asinou un contrato dunha tempada co ASVEL Basket da LNB Pro A.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Perfil en NBA.com 
* Estatísticas en BasketballReference.com
Nikola Radičević

**Nikola Radičević**, nado o 25 de abril de 1994 en Čačak, é un xogador profesional de baloncesto serbio que xoga para o Surne Bilbao Basket da Liga ACB. Cunha estatura de 1,96 metros xoga na posición de base.

## Traxectoria 
En 2012, Radičević asinou un contrato por cinco tempadas co CB Sevilla da Liga ACB. As dúas primeiras tempadas xogou principalmente no filial sevillista da Liga EBA. O 25 de xuño de 2015, Radičević foi elixido na 57ª posición do Draft da NBA de 2015 polos Denver Nuggets. Xogou cos Nuggets a Liga de Verán da NBA de 2015. O 22 de xaneiro de 2018, Radičević asinou co CB Gran Canaria da Liga ACB, onde permaneceu até 2020. Após pasar polo UCAM Murcia, Promitheas Patras, Trefl Sopot e Lietkabelis en dúas temporadas, en 2022 regresa á Liga ACB da man do Bilbao Basket.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Perfil en ACB.com 
* Perfil en Euroleague.net
Robinson Helicopter Company

**Robinson Helicopter Company** é un construtor de helicópteros civís baseado en Torrance, California. Robinson produce tres modelos: o R22 de dous asentos, o R44 de catro (os dous con motores de pistón Lycoming), e o R66 de cinco, que usa un motor de turbina.

## Historia 
A compañía foi fundada en xuño 1973 por Frank Robinson, un antigo empregado de Cessna, Bell Helicopter e Hughes Helicopters. O seu primeiro helicóptero, o Robinson R22 de dúas prazas e con motor de pistón, foi introducido no ano 1979.

En 1992 apareceu o seu segundo deseño, o Robinson R44, seguindo a mesma filosofía que o R22 pero co motor máis potente Lycoming O-540 e con capacidade para catro persoas.

Dende a entrega do seu primeiro helicóptero en 1979, Robinson Helicopter fabricou ao redor de 12 000 aparellos.

## Produtos 
* Robinson R22
* Robinson R44
* Robinson R66

4X-BBQ Rami Mizrahi.jpg|Robinson R22
Summukas, ES-HRK, Robinson R44 (25168651261).jpg|Robinson R44
BoogelWoogel 2017, разное 12.jpg|Robinson R66

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*Páxina da compañía
Turboeixo

miniatura|300px|Diagrama esquemático dun turboeixo
Un motor **turboeixo** é unha forma de turbina de gas optimizada para producir potencia de eixo no lugar de impulso de chorro.

En concepto, os motores turboeixo son moi semellantes aos turborreactores, cunha expansión adicional da turbina para extraer a enerxía térmica do escape e convertela en potencia de eixo de saída. Son incluso máis semellantes aos turbohélices, con só diferenzas menores, e un mesmo motor é ás veces vendido das dúas formas.

Os motores turboeixo úsanse comunmente en aplicacións que precisan unha alta potencia de saída sostida, alta fiabilidade, pequeno tamaño, e pesos lixeiros. Entre estas están os helicópteros, unidades de potencia auxiliares, barcos, carros de combate, hovercrafts e equipos estacionarios.
Bandeira de Xerusalén

A **bandeira de Xerusalén** baséase na bandeira de Israel. Mostra dúas franxas azuis horizontais que lembran o talit (o manto de rezo xudeu). No centro está o emblema de Xerusalén, que consiste nun escudo co León de Xudá sobreposto sobre un fondo estilizado que representa o Muro das Lamentacións, flanqueado a ambos os dous lados con ramas de oliveira. A palabra ירושלים (é dicir, Ierushalaim, nome en hebreo da cidade) aparece encima do escudo. Ás veces utilízase unha variante vertical durante as funcións cerimoniais. 

A bandeira adoptouse en 1949 despois dun concurso celebrado polo goberno municipal de Xerusalén. Converteuse na "bandeira dunha Xerusalén unida" despois da Guerra dos Seis Días en 1967. 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Emblema de Xerusalén
* Cruz de Xerusalén
* Bandeira do Reino de Xerusalén
Emblema de Xerusalén

O **emblema de Xerusalén** é o símbolo oficial da cidade desde 1950. A figura principal do emblema é un León, que se mostra rampante, que representa ao León de Xudá, o símbolo da Tribo de Xudá e máis tarde o Reino de Xudá, cuxa capital era Xerusalén. O fondo do emblema representa as murallas de Xerusalén e o Muro das Lamentacións, e as ramas de oliveira representan a procura da paz. A inscrición encima do escudo é o nome en hebreo de Xerusalén (*Ierushalaim*).

Pouco despois da fundación do estado de Israel, o alcalde da cidade Gershon Agron creou un concurso de deseño entre deseñadores gráficos para o emblema da cidade. O deseño gañador foi realizado por un equipo dirixido por Eliyahu Koren, director e fundador do departamento gráfico do Fondo Nacional Xudeu, e un influente tipógrafo e deseñador de libros.

En 1943 o Municipio de Xerusalén aprobara un emblema diferente para a cidade, pero as autoridades do Mandato Británico nunca ratificaron esa decisión.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Bandeira de Xerusalén
* Cruz de Xerusalén
* León de Xudá
Kauniainen

**Kauniainen** (en sueco *Grankulla*) é unha cidade de Finlandia situada na rexión de Uusimaa. En 2018 a súa poboación era de 9&nbsp;608 habitantes. A superficie do termo municipal é de 6,00 km2, dos cales 0,11&nbsp;km2 son auga. O concello ten unha  densidade de poboación de 1&nbsp;631 hab./km².

É o concello de menor extensión de Finlandia e está totalmente rodeado polo concello de Espoo.

O concello é bilingüe con maioría de poboación de fala finesa e minoría sueca.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lista de municipios de Finlandia nos que o finés non é a única lingua oficial

### Ligazóns externas 
* Sitio web de Kauniainen
Mil Mi-8

O **Mil Mi-8** (ruso: Ми-8, designación OTAN: **Hip**) é un helicóptero medio de dúas turbinas deseñado orixinalmente pola Unión Soviética e no presente producido por Rusia. Ademais do seu rol máis común como helicóptero de transporte, o Mi-8 tamén é usado como posto de mando aerotransportado, canoneiro e plataforma de recoñecemento. Xunto co relacionado e máis potente Mil Mi-17, o Mi-8 está entre os helicópteros máis fabricados do mundo, usado por máis de 50 países. En 2015 era a terceira aeronave militar máis común do mundo.

## Deseño e desenvolvemento 
Mikhail Mil aproximouse orixinalmente ao goberno soviético coa proposta do deseño dun helicóptero bimotor de turbina totalmente novo despois do éxito do Mil Mi-4 e a aparición e eficacia das turbinas usadas no Mil Mi-6; pero os militares argumentaron en contra do novo helicóptero que estaban contento co Mil Mi-4. Para convencelos, Mikhail Mil propuxo que o novo helicóptero fose máis unha actualización con novos motores de turbina en vez de ser un aparello completamente novo; isto persuadiu ao consello de ministros para comezar a súa produción. Debido á posición do motor Mikhail Mil puido xustificar o redeseño completo da metade dianteira do aparello ao redor do motor.

O prototipo, chamado V-8, foi deseñado en 1958 Impulsado por un motor turboeixo Soloviev AI-24  de 2 700 CV, o prototipo monomotor do V-8 realizou o seu primeiro voo en xuño de 1961 e foi mostrado por primeira vez no desfile do Día da Aviación Soviética no mes de xullo.

Durante unha visita oficial aos Estados Unidos en setembro de 1959, Nikita Khrushchev voou no helicóptero presidencial Sikorsky S-58e quedou bastante impresionado. Ao seu regreso ordenou a creación dun helicóptero semellante que debería estar listo para a visita do presidente estadounidense. Creouse rapidamente unha versión de luxo do Mi-4 e Khrushchev realizou un voo de inspección, durante o cal Mikhail Mil propuxo que o seu helicóptero sería máis axeitado. Porén, sería necesario un segundo motor para que fose máis fiable. Este feito deulle o poder a Mikhail Mil baixo as ordes de Khrushchev de construír o helicóptero orixinal bimotor, que por vez primeira na historia soviética necesitaría motores de turbina fabricados especificamente, en vez de adaptalos de aeronaves de á fixa (como no Mil Mi-6 e no primeiro prototipo V-8), e tamén tería que deseñarse unha caixa de cambios para o rotor principal totalmente nova. En maio de 1960 deuselle a orde a Mikhail Mil de crear un helicóptero bimotor. A oficina de deseño Sergei Isotov aceptou a tarefa de crear os motores.

O segundo prototipo (aínda equipado cun motor de turbina ao estar os motores Isotov sendo desenvolvidos) voou en setembro de 1961.

Dous meses despois de que Isotov completase os motores, o terceiro prototipo, designado V-8A e equipado con dous Isotov TV2 de 1 500 CV, realizou o seu primeiro voo pilotado por Nikolai Ilyushin o 2 de agosto de 1962, converténdose no primeiro helicóptero soviético en voar con motores de turbina de gas construídos especificamente.

## Notas
Sud Aviation

**Sud Aviation** foi un construtor aeronáutico francés nacido da fusión de Sud-Est (SNCASE ou Société nationale des constructions aéronautiques du sud-est) e Sud-Ouest (SNCASO ou Société nationale des constructions aéronautiques du sud-ouest) o 1 de marzo de 1957. Ámbalas dúas compañías naceran de pequenas corporacións privadas que foran nacionalizadas en seis grupos de deseño e fabricación xusto antes da segunda guerra mundial.

Dende 1960 a firma comezou o deseño dunha versión de transporte supersónico do Caravelle, coñecido como o Super-Caravelle. Porén, o custo do proxecto era tan elevado que Sud Aviation, coa dirección dos gobernos francés e británico, formou un consorcio con BAC en novembro de 1962 para fusionar os seus esfordos de deseño e fabricación para crear o Concorde.

A compañía deseñou helicópteros que serían fabricados en grandes cantidades, como o Alouette II (o primeiro helicóptero de produción impulsado por unha turbina de gas), o Puma e o Gazelle. En 1967 un acordo entre os gobernos francés e británico organizou a produción conxunta e a adquisición do Puma e o Gazelle, xunto co británico Westland Lynx.

Sud Aviation fusionouse con Nord Aviation and Société d'études et de réalisation d'engins balistiques (SÉREB) en 1970 para formar Aérospatiale. A nova compañía formou varios consorcios internacionais a grande escala, como o formado con British Aerospace e Messerschmitt-Bölkow-Blohm para crear Airbus, e finalmente fusionouse na compaía aeroespacial europea EADS no ano 2000. En xaneiro de 2014 EADS foi reorgazizada como o Airbus Group.

## Produtos 
miniatura|251x251px|Caravelle coas cores de Finnair no aeroporto de Estocolmo-Arlanda

### Avións 
* Caravelle
* GY-80 Horizon
* Super-Caravelle
* Vautour
* Voltigeur
* Concorde (en asociación con British Aircraft Corporation)

### Helicópteros 
* Alouette II
* Alouette III
* Super Frelon
* Puma
* Gazelle
* Lynx (en asociación con Westland Helicopters)

## Notas
Manuel Moreno Blanco

**Manuel Moreno Blanco**, nado en Vitigudino (provincia de Salamanca) o 4 de xullo de 1902 e finado na mesma vila o 29 de outubro de 1981, foi un escritor e profesor español.
## Traxectoria 
Foi o maior de tres irmáns. Viaxou co seu pai, zapateiro artesán. Estudou Bacharelato en Salamanca e Maxisterio na Escola Normal de dita cidade e na Escola Superior de Maxisterio de Madrid, na especialidade de Ciencias.

Tras o golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi encarcerado entre 1939 e 1941 porque fora membro de Izquierda Republicana. Seguiu dando clases particulares, e foi reposto como mestre en 1964. Tras xubilarse, en 1973 regresou á súa vila natal.

Escribiu arredor da súa comarca, que nomeou La Gudina. Recolleu contos e lendas de tradición oral.
## Obra 
* *La Gudina (La Extremadura leonesa): impresiones de un nativo* (1977)
* *Cuentos de La Gudina* (1977)
* *Los Viajes del Chumbales* (1980)
* *En el Serano, Leyendas de La Gudina* (1999)
## Vida persoal 
Casou e tivo dúas fillas, Consuelo e Elena.
Batalla do encoro de Chosin

A **batalla do encoro de Chosin**, tamén coñecida como a **campaña do lago de Changjin** (en chinés: 长 津 湖 战役, pinyin: *Cháng Jīn Hú Zhànyì*), foi unha batalla decisiva da guerra de Corea. Pouco despois de que a República Popular da China entrase no conflito, o Noveno Exército Popular de Voluntarios (EPV) chineses penetrou no nordés de Corea do Norte e sorprendeu ao corpo X de marines dos Estados Unidos de América. na área do encoro de Chosin. Ao pouco librouse unha brutal batalla de 17 días con temperaturas baixo cero. No período comprendido entre o 27 de novembro e 13 de decembro de 1950, os 30&nbsp;000 soldados das Nacións Unidas (EE. UU. e os seus aliados), baixo o mando do xeneral maior Edward Almond, foron rodeados por uns 67&nbsp;000 soldados chineses ao mando de Song Shi-Lun. Aínda que as tropas chinesas eran superiores en número, as forzas da ONU conseguiron romper o cerco e retirarse, inflixindo grandes perdas no bando chinés. A evacuación das tropas estadounidenses polo porto de Hungnam supuxo a retirada total e definitiva das tropas da ONU de Corea do Norte.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 

### Outros artigos 
* Jesse L. Brown
Jefes de Julais

***Jefes de Julais*** é o primeiro álbum da banda galega de post-punk Travesti Afgano, publicado o 1 de decembro de 2015 a través do selo Mama Vynila Records. Está formado por 15 temas editados como dobre vinilo e tamén en formato dixital. O disco foi gravado por Ibán Terraforma nos Terraforma Estudios do Hío en novembro de 2014.

## Listaxe de cancións 
## Notas
Voo 610 de Lion Air

O **voo 610 de Lion Air** era un voo regular doméstico de pasaxeiros operado pola aeroliña indonesia Lion Air entre o aeroporto internacional Soekarno-Hatta en Iacarta e o aeroporto Depati Amir en Pangkal Pinang. O día 29 de outubro de 2018 o Boeing 737 MAX 8 que operaba a ruta esnafrouse 13 minutos despois da engalaxe. Restos do aparello foron atopados no mar de Xava, fóra da costa de Xava. As autoridades concluíron que os 189 tripulantes e pasaxeiros morreron no choque.

Trátase do accidente con máis vítimas mortais dun Boeing 737, superando ao voo 812 de Air India Express ocorrido en maio de 2010.

## Avión 
A aeronave do accidente era un Boeing 737 MAX 8, con rexistro PK-LQP e número de serie do fabricante 43000, impulsado por dous motores CFM International LEAP. Fora entregado novo a Lion Air o 13 de agosto de 2018 voando a Indonesia dous meses antes do accidente. No momento da catástrofe o aparello tiña acumuladas unhas 800 horas de voo. Trátase do primeiro accidente dun 737 MAX dende a entrada en servizo do modelo o 22 de maio de 2017.

## Pasaxeiros e tripulación 
Segundo as autoridades indonesias había 189 persoas a bordo do avión: 181 pasaxeiros (178 adultos, un neno e dous bebés), ademais de seis tripulantes de cabina e dous pilotos.

### Tripulación 
Lion Air identificou ao capitán do voo como un cidadán indio que levaba voando coa compañía durante máis de sete anos e tiña unhas 6 000 horas de experiencia; e o copiloto era un indonesio cunhas 5 000 horas de voo.

### Pasaxeiros 
Entre a pasaxe atopábanse 20 empregados do Ministerio de Finanzas, 10 empregados da Xunta de Auditoría de Indonesia, dous auditores da Axencia de Inspección Financeira e de Desenvolvemento, sete membros do Consello Representativo Popular de Bangka Belitung, tres avogados públicos, e tres xuíces do Tribunal Superior de Indonesia e da Corte Nacional estaban entre os pasaxeiros. Había dous estranxeiros confirmados a bordo: o piloto da India e un cidadán italiano, o antigo ciclista profesional  Andrea Manfredi.

## Voo e accidente 
O voo engalou de Iacarta o 29 de outubro de 2018 ás 6:20 a.m. hora local (28 de outubro de 2018, 23:20 UTC) e debería chegar ao aeroporto Depati Amir en Pangkal Pinang ás 7:20 a.m. O avión engalou en dirección ao oeste antes de xirar e dirixirse cara ao nordés, manténdose nesa dirección ata caer no mar ao redor das 6:33 a.m. ao nordés de Iacarta e augas duns 35 metros de profundidade. Segundo un funcionario da oficina de busca e rescate de Pangkal Pinang, a tripulación solicitara autorización para regresar ao aeroporto de Iacarta nalgún momento do voo. O lugar do accidente está situado a 63&nbsp;km da costa da rexencia de Karawang na illa de Xava.

File:Lion Air Flight 610.svg
File:Route of Lion Air Flight 610.svg

## Notas
Consello Internacional de Numismática

O **Consello Internacional de Numismática** –CIN– (en inglés: *International Numismatic Council* –*INC*–) é un organismo internacional de coordinación creado para fomentar a cooperación entre numismáticos e institucións deste campo ou de áreas relacionadas. Desde 2015 está oficialmente rexistrado como unha asociación e ten a súa sede central en Winterthur, Suíza.

## Historia 
A institución fundouse en 1934 coa denominación de Comisión Internacional de Numismática (*Internacional Numismatic Comission*), e pasou a adoptar o nome de Consello na súa reconstitución en 2009.

## Funcionamento 
Conta con aproximadamente 160 membros procedentes de 38 países. As actividades do Consello, entre as que cómpre salientar o outorgamento de subvencións, o patrocinio de proxectos investigadores (como é o caso do *Sylloge Nummorum Graecorum*) e de publicacións, e a organización do Congreso Internacional de Numismática, está coordinado por un comité de nove membros, que son elixidos por representantes das institucións que forman parte no seo dos seus congresos internacionais.

Os membros actuais do Comité do Consello Internacional de Numismática son:

* Ute Wartenberg (presidenta).
* Bernhard Weisser.
* Aleksander Bursche.
* François de Callatay.
* Andrew Meadows.
* Haim Gitler.
* Fleur Kemmers.
* Frédérique Duyrat.
* Cecilia von Heijne. 

O INC tamén mantén, a modo de xornal de novidades, o blog *INC News*, aberto á participación dos membros das entidades que forman parte, en cinco idiomas: inglés, francés, español, alemán e italiano.

## Congreso Internacional de Numismática 
Ten lugar cada seis anos e é o maior encontro international relacionado coa numismática. A partir da súa sétima edición, en Copenhague, o congreso coincide co lanzamento dunha nova tiraxe do *Survey of Numismatic Literature*, publicación na que os especialistas numismáticos revisan as investigacións e as publicacións que saíron á luz desde o congreso anterior.

Así mesmo, en cada edición do congreso faise entrega dunha medalla especial creada para o efecto.

A edición número 15 do Congreso Internacional de Numismática tivo lugar en Messina, Sicilia, do 21 ao 25 de setembro de 2015; os seguintes convocáronse en Varsovia, Polonia, en setembro de 2021, e en Melbourne, Australia, en setembro de 2027.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lista de asociacións numismáticas
*Congreso Internacional de Numismática

### Bibliografía 
* Weiller, R.; Amandry, M. (1996). "Histoire de la  Commission Internationale de Numismatique (NIC) ". En *Compte Rendu 43*. Comission Internationale de Numismatique.

### Ligazóns externas 
* Sitio web do Consello Internacional de Numismática
Fran Beltrán

**Francisco José Beltrán Peinado**, nado en Madrid o 3 de febreiro de 1999, é un futbolista español. Xoga na posición de centrocampista e o seu equipo actual é o Celta de Vigo.
Hindustan Aeronautics Limited

**Hindustan Aeronautics Limited** (**HAL**) é unha compañía aeroespacial e de defensa estatal india con sede en Bangalore. Está gobernada baixo a dirección do Ministerio de Defensa do país.

A corporación estatal traballa principalmente en operación aeroespaciais e no presente tamén se dedica ao deseño, fabricación e montaxe de avións, motores a reacción e helicópteros. Ten varias instalacións distribuídas por toda a India incluíndo Nasik, Korwa, Kanpur, Koraput, Lucknow, Bangalore, Hyderabad e Kasaragod. O cazabombardeiro HAL HF-24 Marut foi o primeiro caza feito na India.

## Produtos propios 
### Avións agrícolas 
* HA-31 Basant

### Avións de adestramento 
* HAL HT-2
* HAL HPT-32 Deepak
* HAL HJT-16 Kiran
* HAL HTT-34
* HAL HTT-35
* HAL HJT-36 Sitara
* HAL HTT-40
* HAL HJT 39

### Avións de observación e recoñecemento 
* HAL Krishak

### Avións de transporte e pasaxeiros 
* NAL Saras
* Ilyushin Il-276
* HAL/NAL Regional Transport Aircraft

### Cazas 
* HAL HF-24 Marut
* HAL Tejas
* Sukhoi Su-30MKI
* Sukhoi/HAL FGFA
* HAL AMCA

### Helicópteros 
* HAL Dhruv
* HAL Light Combat Helicopter
* HAL Light Utility Helicopter
* HAL Medium Lift Helicopter
* HAL Rudra

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina da compañía
PirateBox

miniatura|Logo da PirateBox.
Unha **PirateBox** é un dispositivo electrónico portátil, a miúdo formado por un router Wi-Fi  e un dispositivo para almacenar información, creando unha rede sen fíos  que permite ós usuarios que se conectan compartir ficheiros anonimamente e localmente. Por definición, este dispositivo está desconectado de Internet.

A PirateBox foi deseñada orixinalmente para intercambiar libremente datos en dominio público ou cunha licenza libre.

## Historia 
A PirateBox foi deseñada en 2011 por David Darts, un profesor da Escola Steinhardt de Cultura, Educación e Desenvolvemento Humano na Universidade de Nova York baixo Licenza de Arte Libre. Fíxose moi popular en Europa Occidental, particularmente en Francia por Jean Debaecker, e o seu desenvolvemento é en gran parte mantido por Matthias Strubel. O uso do concepto da  PirateBox cambiou pouco a pouco dende compartición local de ficheiros a propósitos educativos, implicando a escolas públicas ou acontecementos privados como CryptoParties, sendo tamén un punto crucial para evitar a censura xa que pode ser usado detrás de barreiras físicas fortes.

## Instalación 
Na versión 1.0, hai  unha páxina de instalación mellorada, con só uns poucos pasos seguidos dunha instalación automática.

## Configuración en Raspberrypi 
miniatura|Cando en liña é fóra de liña.
A PirateBox pode ser configurada en Raspberrypi. Os pasos poden atoparse no artigo de referencia.

## Usos 
Os usuarios conéctanse á PirateBox vía Wi-Fi (utilizando un portátil, por exemplo) sen tenr que saber o contrasinal. Entón poden acceder á páxina de web local da PirateBox para descargar ou subir ficheiros, ou acceder unha sala de charla anónima ou foro. Todos estes intercambios de datos están confinados na rede local da PirateBox e non están conectados a Internet.

Varios proxectos educativos utilizan os dispositivos para entregar contido aos estudantes permitíndolles compartir por charla ou foro. A PirateBox tamén é utilizada en sitios onde o acceso de Internet é raro ou impracticable.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos
* USB dead drop
* FreedomBox
* Shoutr
* Router
### Ligazóns externas
* Páxina oficial
* Linuxjournal.com
* "The PirateBox": WiFi + USB Drive = Your Own Mini-Internet (Freedom) (2013)
* A Pirate Box for Sharing Files
* PirateBox Takes File-Sharing Off The Radar and Offline, For Next To Nothing (TorrentFreak, marzo de 2012)
* PirateBox: an “artistic provocation” in lunchbox form
* "The LibraryBox": A PirateBox-based alternative intended for education
Fawzia de Exipto

**Fawzia de Exipto** ou **Princesa Fawzia Fuad de Exipto** (en árabe: فوزية بنت الملك فؤاد, en persa: فوزیه فؤاد) nada en Alexandría, Exipto, o 5 de novembro de 1921 e finada na mesma cidade o 2 de xullo de 2013, pertencente á dinastía de Mehmet Alí, foi filla do rei Fuad I de Exipto (entón sultán) e da raíña Nazli. Foi irmá do rei Faruq de Exipto, así como a primeira esposa e raíña consorte de Mohammad Reza Pahlavi, último xa ou emperador de Irán.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Mohammad Reza Pahlavi
* Fuad I de Exipto
IAR 330

O **IAR 330** é a versión de fabricación romanesa do helicóptero Aérospatiale SA 330 Puma, fabricado por IAR Brașov. 24 helicópteros foron mellorados ao IAR 330 SOCAT en cooperación con Elbit Systems de Israel.

## Deseño e desenvolvemento 
### Produción 
A pesar de ser un membro do COMECON e do Pacto de Varsovia, Romanía esforzouse por conseguir un certo grao de independencia da Unión Soviética. En vez de mercar populares deseños soviéticos, Romanía mercou a licenza para fabricar o Aérospatiale SA 330 Puma francés o 30 de xullo de 1974. O primeiro helicóptero contruído baixo licenza voou o 22 de outubro de 1975 coa designación IAR-330L.

Polo menos construíronse 163 destes helicópteros, dos cales 104 foron parar ás forzas armadas romanesas, 2 quedaron para o fabricante e 57 foron para o mercado de expertación (Paquistán, Costa do Marfil, Emiratos Árabes Unidos, Sudán, Ecuador).

## Notas
Vera Slutskaya

**Vera Klimentjevna Slutskaya**, nada en Minsk o 17 de setembro de 1874 e finada o 12 de novembro de 1917, foi unha revolucionaria e membro do Partido Bolxevique na Duma. Participou tanto na Revolución de Febreiro coma na de outubro. Faleceu preto de Petrogrado, no transcurso da Revolución de Outubro, a causa de disparos feitos por cosacos.

## Traxectoria 
O seu nome real era Bertha Bronislavovna, e naceu en Minsk no seo dunha familia xudía de clase media, cursando  estudos de odontoloxía. Vera Slutskaya participou no movemento revolucionario desde 1898. Tras unha detención, o Estado Ruso iniciou procesos penais contra ela, sendo arrestada en 1901 pola policía tsarista. Ese mesmo ano ingresou no Partido Socialdemócrata Xudeu, que era unha organización autónoma dentro do Partido Obreiro Socialdemócrata Ruso (RSDLP). A partir de 1902 participou realizando tarefas organizativas no RSDLP. Durante a Primeira Revolución Rusa de 1905-1907, foi membro da organización de combate do RSDLP, participando na loita revolucionaria en Minsk e Petrogrado. Após ser delegada no Quinto Congreso do RSDLP (1907), permaneceu en Rusia e dirixiu diversos traballos para o partido en San Petersburgo.

En 1909, Vera Slutskaya estivo emigrada, vivindo en Alemaña e Suíza, volvendo en 1912 á súa terra natal, onde se adicou ao traballo de partido en San Petersburgo. A causa do seu traballo, foi detida repetidamente, exiliándose no 1914.

Participou na Revolución de Febreiro de 1917. Traballando no Comité Petrograd do RSDLP durante a fase de “poder dual”, actuando coma vencello entre o partido e a poboación feminina. No VI Congreso semilegal do RSDLP, apoiou a política dun levantamiento armado. Estas posicións fixeron que participase no levantamento armado de outubro en Petrogrado, despois de que se establecese o poder soviético para reprimir a "revolta Kerenskii-Krasnov" que estalou o 26 de outubro (8 de novembro polo calendario gregoriano).

Morreu durante o enfrontamento armado co xeneral Krasnov o 12 de novembro de 1917, na área de Pulkovo, debido ao impacto directo dun proxectil cando transportaba medicamentos ás unidades da Garda Vermella. Vera Slutskaya está enterrada en San Petersburgo no cemiterio Preobrazhenskoye.

## Notas
Dois

**Dois** é unha banda galega de pop lo-fi formada no ano 2014 en Vigo. Ata a data leva publicado o EP *Dois EP* (2014) e o álbum *Está Bien* (2017).

## Historia 
Dois fundárona a mediados de 2014 en Vigo o guitarrista e vocalista Óscar Raña (Puma Pumku), o baixista Guillermo Portas e o batería José Fran Novoa. A finais dese ano gravaron nos estudos Favela os temas que formarían parte do seu traballo de estrea, *Dois EP*, editadoe casete por A Seara o 9 de decembro.

O 16 de xaneiro de 2017 a banda publicou o seu primeiro álbum, *Está Bien*, a través dos selos Discos de Kirlian e Orphan Records. O disco foi gravado no estudio Terraforma do Hío por Ibán Pérez.

No ano 2018 Dois achegou o tema "Dominguero" ao recompilatorio de bandas galegas *Galician Bizarre III*, lanzado o día 16 de setembro.

## Discografía 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Bandcamp do grupo
AgustaWestland AW149

O **AgustaWestland AW149** é un helicóptero militar medio desenvolvido por AgustaWestland (no presente Leonardo). O 20 de xuño de 2011 AgustaWestland anunciou o AW189, unha versión civil do AW149, para a súa entrada en servizo en 2013.

## Deseño e desenvolvemento 
O AW149 foi desvelado no Farnborough Air Show de 2006. Derivado do AW139, o AW149 ten unha fuselaxe máis longa e motores máis potentes, conseguindo un maior volume de carga. O 13 de novembro de 2009 o primeiro prototipo realizou o seu voo de estrea nas instalacións de AgustaWestland en Vergiate, no norte de Italia. O 26 de febreiro de 2011 o segundo prototipo, o primeiro aparello cos motores de produción, voou por primeira vez en Vergiate.

AgustaWestland presentou unha versión do AW149, designada TUHP149, como candidata ao Programa de Helicóptero Utilitario Turco para as forzas armadas de Turquía. O programa buscaba un lote inicial de 109 helicóperos valorados en 4 000 millóns de dólares, e as futuras ordes podían chegar finalmente aos 300 aparellos. O 21 de abril de 2011 o Ministerio de Defensa turco anunciou que o Sikorsky S-70i Black Hawk fora seleccionado como gañador.

A certificación militar para o AW149 foi anunciada por Finmeccanica no Farnborough Air Show de 2014. O tren de aterraxe pode aguantar co aparello tocando o chan a unha velocidade de caída de 9,5&nbsp;m/s, comparado cos 2&nbsp;m/s para un helicóptero civil. O AW149 está sendo comercializado como unha alternativa á familia do Sikorsky UH-60 Black Hawk. Tailandia pediu 5 unidades do AW149 e é o seu primeiro cliente de exportación. A Forza Aérea de Italia considerouno como helicóptero de busca e rescate pero finalmente elixiu o máis lixeiro AW139M.

## Notas
Receptor de anxiotensina II

Os **receptores de anxiotensina II**, **(AGTR1)** e **(AGTR2)**, son unha clase de receptores asociados á proteína G que teñen como ligando a anxiotensina II. Son importantes no sistema renina-anxiotensina, xa que son responsables da transdución de sinais do estímulo vasoconstritor da principal hormona efectora, a anxiotensina II.

## Estrutura 
Os receptores AT1 e AT2 teñen unha identidade de secuencia de ~30%, pero unha similar afinidade pola anxiotensina II, que é o seu principal ligando.

## Membros 
### Táboa resumo 
### AT1 
O receptor AT1 é o receptor de anxiotensina mellor caracterizado.

#### Localización no corpo 
O subtipo AT1 encóntrase no corazón, vasos sanguíneos, córtex adrenal, pulmóns e cerebro e funciona como mediador dos efectos vasoconstritores.

#### Mecanismo 
O receptor de anxiotensina é activado polo péptido vasoconstritor angiotensina II. O receptor activado á súa vez acóplase á Gq/11 e a Gi/o e así activa a fosfolipase C e incrementa as concentracións de Ca2+ citosólico, que á súa vez desencadea as respostas celulares como a estimulación da proteína quinase C. O receptor activado tamén inhibe a adenilato ciclase e activa varias tirosina quinases.

### AT2 
Os receptores AT2 son máis abondosos no feto e neonato. O receptor AT2 segue sendo enigmático e controvertido, e probablemente está implicado no crecemento vascular. Os efectos mediados polo receptor AT2 suxeriuse que inclúen a inhibición do crecemento celular, desenvolvemento do tecido fetal, modulación da matriz extracelular, rexeneración neuronal, apoptose, diferenciación celular e talvez vasodilatación e hipertrofia ventricular esquerda.

### AT3 e AT4 
Outros subtipos peor carfacterizados son os receptores AT3 e AT4. O receptor AT4 é activado polo metabolito da anxiotensina II chamado anxiotensina IV, e pode xogar un papel na regulación da matriz extracellar do sistema nervioso central, e tamén na modulación da liberación de oxitocina.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros receptores 
* Antagonista do receptor da anxiotensina II
* Anxiotensina

### Ligazóns externas 
*
Raphicerus melanotis

***Raphicerus melanotis*** é unha especie de mamífero artiodáctilo da familia dos bóvidos, subfamilia dos antilopinos e tribo dos neotraguinos, pertencente ao xénero *Raphicerus*.

Trátase dun antílope de pequeno tamaño, como todos os da tribo dos neotraguinos, (denominados *antilopes ananos*), tímido e solitario, endémico da parte máis meridional de Suráfrica, onde habita en chairas cubertas de mato, especialmente nas abas de outeiros.

### Controversia taxonómica 
Algúns autores, como Haltenorth, consideran a *R. melanotis* como unha subespecie de *Raphicerus sharpei* (*Raphicerus sharpei melanotis*). Ambas as especies están estreitamente relacionadas, e algúns considéranas conespecíficas.

### Nomes vulgares 
Na maioría dos idiomas modernos a especie coñécese como raficero do Cabo, grysbok ou grysbok do Cabo (coas particularidades propias de cada lingua).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Dorst, J. & Dandelot, P. (1973): *Guía de campo de los mamíferos salvajes de África*, Barcelona: Ediciones Omega, S. A. 
* Groves, Colin P. & Grubb, Peter (2011): *Ungulate Taxonomy*. Baltimore, Maryland, USA: Johns Hopkins University Press. ISBN  978-1-4214-0093-8.
* Groves, Colin P. *et al*. (2011): "Family Bovidae (Hollow-horned rumiants)". En: Wilson, D. E. & Mittermeier, R. A. eds (2011): *Handbook of the Mammals of the World. Volume II. Hoofed Mammals*. Barcelona: Lynx edicions. ISBN 978-84-96553-77-4.
* Haltenorth, T. & Diller, H. (1986): *A Field Guide of the Mammals of Africa including Madagascar*. Londres: William Collins Sons & Co Ltd. ISBN 0-00-219778-2.
* Kingdon, Jonathan (1997): *The Kingdon Field Guide to African Mammals*. San Diego e Londres: Academic Press. ISBN 0-1240-8355-2, pp.&nbsp;386–387. 
* Nowak, Ronald M. (1999): ''Walker's Mammals of the World. Vol II* (6th ed.). Baltimore, Maryland, USA: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-5789-8.  
* VV.AA. (1986): *Natura. Enciclopedia de los animales. Tomo II. Los primates. Los ungulados*. Barcelona: Ediciones Orbis, S.A. ISBN 84-7634-752-9.
* Wilson, D. E., & Reeder, D. M., editors (2005): *Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference* (3rd ed.). Baltimore, Maryland, USA: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8221-0.

### Outros artigos 
* Bóvidos
* Antílopes
* Antilopinos
* Neotraguinos
* *Raphicerus*

### Ligazóns externas 
* *Raphicerus melanotis''. Cape grysbok na ADW.