Muralla de Pontevedra

A **muralla de Pontevedra** foi unha fortificación da cidade de Pontevedra, que desapareceu na súa maior parte cara a finais do século XIX, aínda que no século XXI se conservan algúns restos, sendo o maior o pano con ameas na rúa Arcebispo Malvar. Este pano completo ten aproximadamente 40 metros de lonxitude e pódese acceder a el desde os xardíns dos dous edificios do lado oeste da avenida de Santa María.

Existen, así mesmo, algunhas partes que forman parte de edificacións posteriores e que saíron á luz no decurso de traballos de rehabilitación dos inmobles, como o pano á beira da antiga porta de Trabancas, incorporado na rehabilitación do café Savoy.

## Orixe 
A primeira muralla da cidade foi construída no século XII. A construción da muralla definitiva de Pontevedra iniciouse no século XIII coa finalidade de servir de fortificación defensiva da cidade. A súa construción prolongouse durante o século XIV para se rematar finalmente no século XV. Non cambiou a súa forma e fisionomía até a súa demolición, catro séculos despois. Segundo o historiador Juega Puig, a muralla de Pontevedra sufriu tres ampliacións, a primeira entre os anos 1300 e 1325 e a última efectuada nos anos 1450-1480.
[miniatura|250x250px|Vestixios da muralla á beira da [Basílica de Santa María a Maior de Pontevedra|Basílica de Santa María A Maior]]
O primeiro recinto amurallado acollería os arredores da parroquia de Santa María. A segunda formulación da muralla daríase coa súa primeira ampliación, que podería ter que ver cunha xeneralizada fase de crecemento dos núcleos urbanos ligados ao mundo pesqueiro, xa que a Pontevedra se lle concedeu en 1229 o privilexio de *secar pescadas e vendelas por mar e terra en todo o reino e fóra del* e tamén en 1238 outorgóuselle á cidade a exclusividade da fabricación de aceite de peixe. Xurdirá unha nova parroquia, a de San Bertomeu, acollendo máis poboación e incrementando o territorio amurallado, transformándose o trazado inicial en forma de améndoa nunha planta case circular.

A segunda ampliación darase entre os anos 1300 e 1325. A cidade crecía, e esa puxanza levaba consigo, entre outras situacións, o asentamento de ordes relixiosas que fundaron os conventos de San Domingos, San Francisco e Santa Clara, e que aínda que estaban situadas extramuros, respondían o aumento de ánimas ás que espallar a fe.

A terceira ampliación darase a mediados do século XV, crecemento que xa englobaría o convento de San Francisco e que respondería a tres causas: a belicosidade do momento, que expuña maiores reforzos defensivos; o crecemento económico e de poboación, e a necesidade de novos espazos ante a concesión da Feira Franca por Henrique IV de Castela.

## Características 
O recinto amurallado organizábase ao redor de dúas lombas, cuíñas ou castrelos: os ocupados pola Basílica de Santa María A Maior no oeste da cidade antiga e polo convento de San Francisco no leste.
A muralla de cachotaría tiña unha altura de 7 metros e estaba rematada por unha fileira de ameas e un camiño de rolda ou adarve en todo o seu percorrido. Este adarve tiña dous metros de largo. A muralla estaba balizada por numerosas torres e defensas e o seu perímetro alcanzaba os 2.170 metros de lonxitude. A torre probabelmente máis coñecida fose a Torre da Bastida, situada no soar que ocupa hoxe o edificio do século XIX da Casa do Concello. Na parte exterior atopábase un foso.

### Portas 
[miniatura|Restos da muralla no norte da cidade vella, integrados no [Edificio Castelao do Museo de Pontevedra.]]
A muralla tiña 4 grandes portas e 7 poxigos xunto as portas.
As catro portas principais da cidade foron:
* **Porta de Santa María**: situábase á beira da Basílica de Santa María.
* **Porta de San Domingos**: estaba moi preto do convento dos dominicos, no século XXI, ruínas de San Domingos. Comunicaba co barrio de pescadores da Moureira.
* **Porta de Trabancas**: unía a praza da Ferrería coa actual praza da Peregrina.
* **Porta de Rocheforte**: abríase á rúa de Santa Clara na que se atopa o convento gótico das clarisas. Comunicaba co camiño de Castela.
A estas engadiríanse outras dúas portas (a porta Galera e porta do Ribeiro), a da ponte, á beira da ponte do Burgo e a do Barón, preto do actual parador de Turismo.

Este complexo defensivo completábase con torres fortificadas ao longo do seu perímetro. Estas eran:
* **As Torres Arcebispais**: estaban achegadas á Basílica de Santa María A Maior.
* **A Torre do Ouro**: na parte norte da muralla, na confluencia do que hoxe son as rúas Serra e Padre Amoedo. O seu nome deriva do feito de que ao parecer estaba feita á semellanza da Torre do Ouro de Sevilla.
* **A Torre Bastida**: unha torre defensiva que estaba no soar da actual Casa Consistorial de Pontevedra.
* Dúas torres máis entre as portas de Trabancas e Rocheforte.
* Outras dúas torres máis na beira do río Lérez.
A situación das portas principais da muralla de Pontevedra recréase durante a Feira Franca, festa medieval que se celebra todos os anos na primeira fin de semana de setembro e que conmemora a venda libre de impostos durante unha Feira Franca outorgada á cidade polo rei Henrique IV no século XV.

### Influencia no urbanismo 
Tras a construción da muralla, o tecido urbano fica cinguido dentro da estrema da mesma, o cal marca o tamaño dos edificios e mesmo a súa altura, xa que os de máis de tres andares víanse como unha ameaza para o sistema defensivo. As principais portas da muralla marcan os eixos de comunicación da cidade cos catro puntos cardinais.

## Funcións da muralla 
miniatura|Placa que lembra o lugar no que estivo a **Porta de Trabancas**, pola que entraba o Camiño de Santiago Portugués na cidade amurallada.
As funcións da muralla eran diversas: protección fronte aos inimigos, pero tamén fronte ás epidemias non permitindo traspasar as portas aos infectados. Tamén posuía unha función moral, como a de dispor que as mulleres de partido exercesen a súa actividade fóra do recinto intramuros: en Pontevedra localizábase no soar que, andando o tempo, empregarase para levantar o santuario da Peregrina.

Con todo, a función máis importante da muralla era a de protexer o tránsito de mercadorías, base da fiscalidade: os dous produtos básicos da economía pontevedresa, o viño do Ribeiro de Avia e a sardiña outoniza apañada polos cercos, debía suxeitarse a uns itinerarios inamovíbeis.

En Pontevedra o viño só podía introducirse pola **porta de Santa Clara**, que ligaba co Camiño Vello de Castela, por onde introducían os arrieros ao lombo das mulas e en pelellos adubados os caldos de Avia; a **porta de Trabancas**, que abría a praza da Ferrería ao camiño de Santiago Portugués, comunicaba cos viñedos do Baixo Miño; aproveitando as facilidades que ofrecía a Depresión Galega, os seus transportistas empregaban carros de dous bois e outras tantas rodas, que transportaban cada un unha pipa de viño.

Os tratantes de peixe tamén tiñan sinaladas estas dúas portas e a da Ponte do Burgo; eran arrieiros que transportaban na viaxe de retorno cargas de peixe curado ao interior do país, envasado en banastras ou canastras, nunca pipas ou botas. Este medio de control sobre o tránsito por terra dos dous principais produtos comerciais posuía a efectividade de abondo para que os arrendadores das rendas reais, en 1594, demandasen ao concello que mantivese vixente este antigo costume.
esquerda|miniatura|Vestixios diante do Campiño de Santa María coas súas casas medievais.

## Deterioración e abandono 
Coa diminución das ameazas de ataques á cidade a muralla vai perdendo a súa función e utilidade, o que contribúe en gran medida a que vaia sufrindo un abandono progresivo. Co transcurso do tempo e os avances militares, a muralla ficou anticuada e pouco útil para a defensa da cidade. O ataque inglés de Homobod en 1719 contribuíu en gran medida á súa degradación.

## Desaparición da muralla 
A mediados do século XIX e por mor das circunstancias anteriormente citadas, por acordo do concello decídese o seu derrubamento para permitir a expansión da cidade e seguir o exemplo doutras cidades europeas, xa que a muralla se consideraba como algo anacrónico e as novas tendencias de demolición de murallas medievais daban un ar de modernidade á concepción do urbanismo do momento. As tarefas de demolición efectuáronse entre os anos 1848 e 1886. O abatemento da muralla empezou pola **porta de Trabancas** (paso entre a praza da Peregrina e da Ferrería), seguida pola **porta de Santa María** en 1852 e pola **porta Galera.** Posteriormente desmantelouse a **porta de San Domingos** en 1854, que se vendeu á Facenda Pública e colocouse na portada do antigo convento de San Francisco. Tamén se demoleu a **Torre Bastida**, a **Torre do Ouro** e as fortificaciones da ponte do Burgo, así como as Torres Arcebispais, que estaban en ruínas desde o ataque inglés de Homobod en 1719 e que foron finalmente derrubadas en 1873.

Da muralla só se salvou pois, e en parte, a **porta de San Domingos** que foi trasladada ao desamortizado convento de San Francisco, servindo de portada á súa entrada principal.

No século XXI só se conservan unhas pequenas mostras do que foron estes muros de defensa no seu tempo: un pano ameado na rúa Arcebispo Malvar e diversos restos arqueolóxicos e vestixios no seu antigo perímetro, como diante da Basílica de Santa María a Maior (tamén na rúa Arcebispo Malvar) ou na rúa da Serra integrada no Edificio Castelao do Museo de Pontevedra.

miniatura|Restos da muralla moi preto da antiga Porta de Santa María

## Actuacións 
No século XXI durante diversas obras de reforma urbana na cidade antiga localizáronse durante as escavacións diversos restos da muralla medieval de Pontevedra. Estes foron estudados, catalogados, e conservados e restaurados na maioría dos casos para pasar a integrar o patrimonio arquitectónico da cidade. Os máis importantes localízanse na rúa do Arcebispo Malvar diante do campiño de Santa María; procedeuse a integralos na paisaxe urbana facendo un paseo ao redor e zonas de céspede. Así mesmo integráronse restos da muralla no Edificio Castelao do Museo de Pontevedra, podéndose ver desde o exterior, xa na parte norte da cidade, moi preto do río Lérez. Outros restos aparecidos integran distintas construcións do perímetro do casco antigo e tamén foron restaurados e poden ser vistos no caso de edificacións cun uso público como o pano no Café Savoy e a casa modernista que pertenceu á confraría da Peregrina. Tamén na rúa Michelena 20, o restaurante tapería A Muralla, conservou integrado no soto outro pano da muralla medieval, convertida nun reclamo e un elemento máis da decoración interior.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
* Fortes Bouzán, Xosé (1993). *Historia de la ciudad de Pontevedra* (1ª edición). A Coruña: Gaesa. 
* García Sainz, Eduardo (2005). *Unha ollada á muralla medieval de Pontevedra* (1ª edición). Gallaecia, nº24. 
* Messia da Porca e Pita, Luís F. (189). Heráldica, escudos de armas labradas en pedra existentes na zona de Pontevedra (1ª edición). Pontevedra: Deputación de Pontevedra. 

### Outros artigos 
* Rúa Michelena
* Muralla de Lugo
* Muralla de Vigo