Herba tintureira

A **herba tintureira** ou **herba carmín**, *Phytolacca americana*, é unha especie  da familia Phytolaccaceae. Alcanza de 1 a 3 metros de altura, ten follas simples en talos verdes a vermellos ou violáceos e unha gran raíz branca. As flores son de verde a branco, seguidas de bagas que maduran de vermello a roxo e case negro, que son unha fonte de alimento para diferentes paxaros. A raíz é clara e ten a carne branca, é grande e pivotante no centro, cun desenvolvemento estratificado para as demais raíces. A coroa da raíz produce un a varios talos. O pecíolo mide ata 4-6 centímetros de longo e o bordo da folla adoita ser ondulado. Algunhas persoas consideran que teñen un cheiro desagradable. De cor verde a branca, miden ata 5 cm de ancho, son perfectas, de simetría radial, en acios erguidos e alongados, caídos a medida que maduran os froitos; con 4 a 5 sépalos brancos (semellantes aos pétalos) e sen pétalos verdadeiros, xeralmente con dez estames (de aí o seu antigo nome *Phytolacca decandra)* e dez carpelos. A viabilidade das sementes é relativamente longa, poden xerminar despois de varios anos no banco de sementes do solo. Reprodúcese unicamente por estas sementes.. Os motivos da súa introdución en Europa serían os seguintes:

* as follas novas son comestibles cocidas sempre que se cozan sucesivamente en polo menos dúas ou tres augas.
* considerábase ornamental, en particular variedades con follas con raias ou de cor amarela rosada;
* o froito (unha baga que proporciona un colorante violeta apreciado para tecer, de aí o nome de tintureira) e a súa semente proporcionaban un colorante moi utilizado no século XIX para tinguir tecidos e colorear artificialmente viños considerados demasiado claros (atopouse que o colorante contén substancias purgantes).
* os primeiros colonos franceses de América do Norte, ao entrar en contacto coas tribos amerindias coma os Shawnee de Virxinia, incluírono na súa farmacopea e tinturas e introducírono despois no chan europeo. Os Shawnees tradicionalmente comían a planta nunha "ensalada cocida". Para isto, fervíanse follas tenras varias veces en auga, debendo renovarse a auga despois de cada fervedura; detectáronse envelenamentos fatais cando isto non se fai. A raíz utilizábase internamente en pequenas cantidades para tratar diversas infeccións respiratorias, anxina, artritis e reumatismo. Utilizábanse ungüentos ou cataplasmas para tratar problemas dermatolóxicos como infeccións por fungos, acne ou sarna. Finalmente, pensábase que a raíz tiña propiedades antiinflamatorias, antivirais e mitoxénicas.

Esta especie foi introducida en Europa ó redor de 1615, como se menciona na lista de especies do Real Xardín Botánico de Kew en Inglaterra ese mesmo ano. Tamén foi descrita por John Parkinson en 1640 en *Theatrum Botanicum*. En Galicia é coñecida dende mediados do século XIX. Contén triterpenos saponinas: Fitolaccosida A, B, C, D, E, F, G (esculentosida E), fitolaccagenina, ácido jaligonico, ácido esculéntico, 3-oxo-30-carbometoxi-23-norolean-12-en-28-oico , ácido fitolaccaxénico e ácido oleanólico.
Alcois triterpénicos: α-espinasterol, α-espinasterol-β- D glicósido, 6-palmitílico-Δ7-estigmasterol-Δ- D glicósido, 6-palmititil-α-espinasteril-6- D glicósido. Outros: fitolaccatoxina, canthomicrol, astragalina, proteína PAP-R, Pokeweed mitógenos, (PMW, unha serie de glicoproteínas), cariofileno, lectinas, tanino, amidón.

As sementes conteñen o aldehido fenólico aldehido cafeico.

## Hábitat
En Europa estendeuse en zonas arboradas húmidas a secas, ao longo dos bosques fluviais e en solos ricos e abandonados ou claros forestais, especialmente en solos areosos e/ou ácidos. Aparece tamén en zonas alteradas con alta nitrofilia, cunetas, cultivos e barbeitos, marxes de camiños e tamén en ameneirais e pasteiros húmidos.

En Galicia esta planta rexistrouse amplamente nas Rías Baixas, na franxa costeira máis térmica e nos primeiros tramos de varios ríos coma o Ulla, chegando ata Santiago de Compostela, e o Miño. Está presente tamén nas illas Cíes. Atopouse tamén en zonas do Xurés e en Verín. As toxinas atópanse en maior concentración no rizoma, despois nas follas e talos e despois no froito maduro.

A planta é pouco apetecible para a maioría dos animais e evítana a menos que non se dispoña de nada máis ou estea presente en feo contaminado, pero os cabalos, ovellas e vacas foron envelenados ao comer follas frescas ou forraxe verde e os porcos foron envelenados ao comer as raíces.

### Síntomas e resposta á intoxicación
Owen afirma:

## Ecoloxía 
As aves non se ven afectadas polos velenos das bagas, Pénsase que a distribución a través das aves explica a aparición de plantas illadas en áreas que doutro xeito estarían libres de *Phytolacca americana*.

Os osos negros ás veces usan a *Phytolacca americana* como fonte de alimento.

Ás veces, a *Phytolacca americana* é usada como fonte de alimento polas larvas dalgunhas especies de *Lepidópteros*, incluíndo *Hypercompe scribonia*.

## Taxonomía 
*Phytolacca americana* foi descrita por Carl von Linné e publicada en *Species Plantarum* 1: 441. 1753.

; Etimoloxía
***Phytolacca***: nome xenérico que deriva das palabras gregas: φυτόν (*phyton*), que significa "planta", e a palabra latína lacca = "unha tinguidura vermella".

***americana***: epíteto xeográfico que alude á súa localización en América.

O nome americano *poke* ou *pokeweed* provén da palabra *Pokon*, que entre os indios Shawnee de Virxinia fai referencia ás plantas colorantes cuxo zume vermello lembra ao sangue ("pok").

;Variedade aceptada:
* *Phytolacca americana var. rigida* (Small) Caulkins & R.E. Wyatt

; Sinonimia
* *Phytolacca americana var. americana*
* *Phytolacca decandra* L.

## Usos
[thumb|Muller preparando *poke salad* con herba tintureira a comezos do [século XX.]]

### Horticultura
Algunhas *Phytolacca americana* cultívanse como plantas ornamentais, principalmente polas súas atractivas bagas. Seleccionáronse varios cultivares con panículas de froitos máis grandes.

### Medicina popular e alternativa
Owen sinala que "os indios e os primeiros colonos usaban a raíz en cataplasmas e certos medicamentos para enfermidades da pel e reumatismo". O extracto de *Phytolacca americana* foi anunciado como un medicamento para adelgazar, con receita, na década de 1890.

A herba tintureira promóvese na medicina alternativa como un suplemento dietético destinado a tratar unha ampla gama de enfermidades, incluíndo papeiras, artritee varias enfermidades da pel.

### Usos alimentarios
A herba tintureira é unha comida tradicional dos Apalaches do Sur. As follas e os talos das plantas novas pódense comer, pero hai que cociñalos fervéndoas dúas ou máis veces, escorrendo a auga e substituíndoa cada vez.

As raíces son velenosas, ao igual que as follas e os talos maduros. Algúns festivais aínda celebran o uso da planta nas súas históricas preparacións alimentarias. 

Xa na década de 1990, dúas empresas estaban a conservar e vender herba tintureira comercialmente, pero en 2000 a última, Allen Canning Company de Siloam Springs, Arkansas, pechou as súas operacións.

### Outros usos
As toxinas das plantas *Phytolacca americana* están a ser exploradas como un medio para controlar o mexillón cebra.

Algúns *Phytolacca* tamén se cultivan como plantas ornamentais, principalmente polas súas bagas atractivas; unha serie de cultivares foron seleccionados con grandes panículas froiteiras.

O extracto tóxico das bagas de herba tintureira maduras pódese procesar para obter unha tintura rosa. Os primeiros colonos europeos en América do Norte obtiveron un fino colorante vermello das raíces da planta.

A mediados do século XIX, o viño adoitábase colorear con zume das súas bagas.

A *Phytolacca americana* contén lectinas coñecidas como mitóxeno de pokeweed que se usan para estimular a proliferación de células B, o que é útil para ensaios de células B, probas de diagnóstico de inmunodeficiencia e inmunoterapia.

As *Phytolacca* son utilizadas como plantas de alimentación para as larvas dalgunhas especies de lepidópteros incluíndo a *Hypercompe scribonia*.

## Mecanismos de control
A expansión desta planta prodúcese unicamente polas sementes que esparexen os animais que comen as súas bagas, porén as súas raíces son moi resistentes e rebrotan doadamente. 

### Control mecánico
Para eliminar esta especie poden utilizarse medios mecánicos sinxelos, tanto segando ou rozando as plantas, como arrincando as raíces, pode eliminarse. Ata o momento non se documentou risco de forte reabrollamento.

Elvis Presley interpretou a canción.

### Nas festas locais do sur
Os festivais da ensalada poke celébranse anualmente en varias pequenas cidades do sur, aínda que moitas veces estas celebracións só están remotamente relacionadas coa planta como alimento ou medicina (ver  e referencias a festivais individuais máis abaixo). As localizacións inclúen:
* Toccoa, Xeorgia
* Arab, Alabama
* Blanchard, Louisiana
* Harlan, Kentucky

En Oklahoma, a ensalada poke pode engadirse ás ceas anuais con cebola silvestre.

## Notas 
## Véxase tamén
### Bibliografía 
* AFPD. 2008. African Flowering Plants Database - Base de Donnees des Plantes a Fleurs D'Afrique.
* CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Ca. nat. México. CONABIO, Cidade de México.
* Flora of China Editorial Committee. 2003. Flora of China (Ulmaceae through Basellaceae). 5: 1–506. In C. Y. Wu, P. H. Raven & D. Y. Hong Fl. China. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis.
* Flora of North America Editorial Committee, e. 2003. Magnoliophyta: Caryophyllidae, part 1. 4: i–xxiv, 1--559. In Fl. N. Amer.. Oxford University Press, Nova York.
* Zuloaga, F. O., O. Morrone, M. J. Belgrano, C. Marticorena & E. Marchesi. (eds.) 2008. Catálogo de las Plantas Vasculares del Cono Sur (Argentina, Sur de Brasil, Chile, Paraguay y Uruguay). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(1): i–xcvi, 1--983; 107(2): i--xx, 985--2286; 107(3): i--xxi, 2287--3348.
* Sanz Elorza, M., Dana, E. e Sobrino, E. 2001. *Aproximación al listado de plantas alóctonas invasoras reales y potenciales en España*.  *Lazaroa* 22: 121-131.
* Amigo, J. e Romero, M.I. 1997. *Comportamiento fitosociológico de Smyrnium olusatrum L. en el noroeste ibérico*. *Lazaroa* 18: 153-164.
* Castroviejo, S. 1975. *Algunos datos sobre las comunidades nitrófilas vivaces (Artemisietea vulgaris) de Galicia*; *Anales del Instituto Botánico A.J. Cavanilles* 32: 489-502.
* Bellot, F. 1952. *Adiciones a la flora gallega*; *Anales del Instituto Botánico A.J. Cavanilles* 10: 383-387.

### Outros artigos
* Flora invasora de Galicia
* Especie invasora

### Ligazóns externas
*Herba carmín, herba tintureira (Phytolacca americana) na páxina web de Flora exótica invasora da Consellería de Medioambiente da Xunta de Galicia.
* Pokeweed, información química e toxicolóxia de *Phytolacca americana*. 
* Ellingwood, Finley. *"Phytolacca americana". The American Materia Medica, Therapeutics and Pharmacognosy*.