Manuscrito Voynich

miniatura|dereita|Fragmento do manuscrito.

O **manuscrito Voynich** é un misterioso libro ilustrado de contido hoxe incomprensíbel. Crese que foi escrito hai aproximadamente 600 anos por un autor descoñecido que se valeu dun sistema de escrita non-identificado e unha linguaxe inintelixíbel, así como de ilustracións a cor desconcertantes.

A teoría hoxe máis aceptada é que o manuscrito se creou como peza de arte no correr do século XVI, a modo de fraude. O defraudador sería o mago e astrólogo inglés Edward Kelley contando coa axuda do filósofo John Dee para enganar a Rodolfo II de Xermania (do Sacro Imperio Romano).

O libro adquiriuno o polonés-estadounidense Wilfrid M. Voynich, quen lle deu o seu nome, ao compralo en 1912. A partir de 2005, o manuscrito Voynich pasou a ser o *item MS 408* na Beinecke Rare Book and Manuscript Library (Biblioteca Beinecke de libros raros e manuscritos) da Universidade Yale. A primeira edición facsímile publicouse en 2005 (*Le Code Voynich*), cunha curta presentación en francés do editor, Jean-Claude Gawsewitch. O seu número de rexistro é ISBN 2-35013-022-3.

Ao longo da súa existencia rexistrada, o manuscrito Voynich ten sido obxecto de intenso estudo por parte de moitos criptógrafos, incluíndo algúns dos maiores descifradores norteamericanos e británicos dos tempos da segunda guerra mundial. Ningún eles non deron descifrado ningunha soa palabra, o que transformou o manuscrito Voynich nun tema famoso da historia da criptografía, como tamén a estender a teoría de que é simplemente un engano moi ben tramado, é dicir, unha secuencia arbitraria de símbolos.

Mais que cumpra a lei de Zipf, que di que en todas as linguas coñecidas a lonxitude das palabras é inversamente proporcional á súa frecuencia de aparición (cantas máis veces aparece unha palabra nun idioma, máis curta é), fai pensar que se trata non só dun texto redactado nunha linguaxe concreta, senón tamén que se trata dunha lingua natural, xa que as linguas artificiais, como os idiomas élficos de Tolkien ou o klingon de Star Trek, non cumpren esta regra. Isto é debido á economía lingüística: as palabras que máis utilizamos son máis curtas e así requiren menos enerxía, por iso o uso dunha lingua acaba impoñendo esta lei, enunciada moitos séculos despois da creación deste manuscrito, e polo tanto, é improbable que o autor a aplicase a unha lingua inventada por el.

En 2009 investigacións da Universidade de Arizona demostraron, mediante a proba do carbono-14, e cunha fiabilidade do 95 %, que o pergamiño do manuscrito podía datarse entre 1404 e 1438. Por outra parte, o McCrone Research Institute de Chicago demostrou que a tinta se aplicou non moito despois, confirmando así que o manuscrito é un auténtico documento medieval.

### Autores múltiples 
Prescott Currier, un criptógrafo da Mariña dos Estados Unidos, que traballou co manuscrito nos 70, observou que se podían separar as páxinas da sección «herbario» en dous conxuntos, as mans A e B, con propiedades estatísticas distintas e caligrafías diversas. Concluíu que o manuscrito Voynich era obra de dous ou máis autores con diferentes dialectos e convencións ortográficas. Porén, estudos recentes puxeron en dúbida esta conclusión. Un experto en caligrafía que examinou o libro opinou que unha soa man redactara o manuscrito enteiro. Ademais, cando se examinan todas as seccións, vese unha transición máis gradual, co herbario A e o herbario B nos extremos opostos. Así, as observacións de Prescott poderían ser tan só a consecuencia de que as seccións do herbario foron escritas en dúas épocas moi separadas no tempo; tamén cabe a posibilidade de que o manuscrito actual fose *cosido* a partir de seccións que, orixinalmente, tiñan outra disposición.

## Teorías sobre a lingua 
Déronse moitas hipótese acerca da natureza da lingua do manuscrito Voynich.

### Cifrado de letras 
Segundo esta teoría, o manuscrito Voynich contén texto, con significado nalgunha lingua europea, que se fixo escuro a propósito convertendo as letras mediante algún sistema de cifrado: un algoritmo que operaba sobre letras individuais.

Foi a hipótese de traballo na maioría de intentos de desciframento durante o século XX, incluído un equipo de criptógrafos da NSA (Axencia de Seguridade Nacional dos Estados Unidos) dirixido por William F. Friedman, a principios dos anos cincuenta.
Primeiro agrupou o First Study Group (1944-1946) e logo o Second Study Group. Descartáronse os cifrados de substitución simple, porque son moi fáciles de descifrar. Por iso os esforzos dirixíronse en xeral cara aos cifrados polialfabéticos, inventados por Leon Alberti por 1460. Este tipo inclúe o popular cifrado de Vigenère, talvez reforzado polo uso de símbolos baleiros ou equivalentes, reordenación de letras, rupturas falsas de palabra etc. Algúns autores supoñen que se eliminaron as vogais antes do cifrado. Algúns pretenderon o éxito no desciframento seguindo estes supostos, pero ningún foi amplamente aceptado, principalmente porque os algoritmos de desciframento propostos dependen de tantas suposicións por parte do lector que se podería obter un texto con significado de calquera serie aleatoria de símbolos.

O principal argumento para esta teoría é que o uso dun alfabeto estraño por un autor europeo non é moi explicable. O certo é que Roger Bacon sabía de cifrados, e a data estimada para o manuscrito apenas coincide co nacemento da criptografía como disciplina sistemática. Contra esta teoría está o argumento de que un cifrado polialfabético normalmente destruiría as características estatísticas «naturais», que se observan no manuscrito, tales como a Lei de Zipf. Ademais, aínda que os cifrados polialfabéticos foron inventados por 1467, as variantes só se fixeron populares no século XVI, un pouco tarde para a data estimada do manuscrito.

### Cifrado con libro de códigos 
Segundo esta teoría, as «palabras» do manuscrito Voynich realmente serían códigos para consultar nun *dicionario* ou libro de códigos. A proba principal deste aserto sería que a estrutura interna e a distribución de lonxitude desas palabras son similares ás dos números romanos, que nese tempo fora un código natural usado. Non obstante, os cifrados baseados nun libro de códigos só son viables en textos curtos, pois son moi complexos para ler e escribir.

### Cifrado visual 
James Finn propuxo no seu libro ''Pandora's hope* (*A esperanza de Pandora*, 2004) que o manuscrito Voynich é realmente hebreo codificado visualmente. Unha vez transcribiuse correctamente as letras, usando como guía o E.V.A., pódense ler moitas das palabras do manuscrito en hebreo, e repítense con diversas deformacións para confundir ao lector. Por exemplo, a palabra AIN do manuscrito significa «ollo» en hebreo, e tamén aparece con formas distorsionadas como «AIIN» ou «AIIIN» para facelas parecer como palabras diferentes cando realmente son a mesma. Tamén se utilizan outros métodos de criptografía visual. Isto explicaría o fracaso dos demais investigadores para descifrar o manuscrito, porque se basean máis nunha metodoloxía matemática. O principal argumento en contra é que tal codificación cualitativa constitúe un obstáculo formidable para o talento do descifrador individual, dada a multiplicidade de posibles interpretacións visuais alternativas do mesmo texto. Sería difícil separar canta interpretación é do texto xenuíno, e canta reflicte simplemente a subxectividade do intérprete.

### Esteganografía 
Esta teoría mantén que o texto do manuscrito Voynich carece na súa maior parte de significado, pero contén a información oculta en detalles discretos: por exemplo, a segunda letra de cada palabra, ou o número de letras en cada liña. Esta técnica, chamada esteganografía (en grego, «escritura encuberta») é moi antiga, e describiuna, entre outros, o abade Johannes Tritemius en 1499. Suxeriuse que o texto traducido obteríase mediante unha reixa de Cardano dalgún tipo. Esta teoría é difícil de probar ou rexeitar, posto que os textos esteganográficos poden ser arbitrariamente difíciles de transcribir. Un argumento en contra é que usar un texto que aparenta estar cifrado vai en contra do principal obxectivo da esteganografía, que é ocultar a propia «existencia» da mensaxe secreta.

Algúns suxeriron que o texto con significado podería estar codificado na lonxitude ou forma de certos trazos da escritura. Hai exemplos de esteganografía de aproximadamente esa época, que usan o tipo de letra (por exemplo regular fronte a cursiva) para ocultar información. Malia isto, cando se examina cun grande aumento, os trazos de escritura do manuscrito Voynich teñen un aspecto natural e aparecen afectados principalmente só pola superficie rugosa do pergamiño.

### Linguaxe natural exótica 
O lingüista Jaques Guy suxeriu que o texto do manuscrito Voynich podería estar expresado nunha lingua natural exótica, aínda que escrito cun alfabeto inventado. Certamente, a estrutura de palabras é similar á de moitas familias lingüísticas de Asia Oriental e Central, principalmente a sino-tibetana (chinés, tibetano e birmano), a austroasiática (vietnamita, khemer,...) e talvez a tai (tailandés, lao,... ). En moitas destas linguas, as «palabras» (é dicir, as unidades lingüísticas máis pequenas cun significado definido) constan dunha soa sílaba; e esas sílabas teñen unha estrutura bastante rica, incluídos patróns tonais.

Esta teoría goza de certa plausibilidade histórica. Aínda que esas linguas dispoñen en xeral de sistemas de escritura propios, estes adoitan ser notablemente difíciles para os visitantes occidentais, o que motivou a invención de varios alfabetos fonéticos, habitualmente usando letras latinas, pero ás veces empregáronse letras inventadas. Aínda que os exemplos coñecidos son moi posteriores ao manuscrito Voynich, a historia rexistra centos de exploradores e misioneiros que o puideran facer (incluso antes da famosa viaxe de Marco Polo no século XIII), pero especialmente despois de que Vasco de Gama descubrise a vía marítima a Extremo Oriente en 1499. O autor do manuscrito Voynich podería ser tamén un nativo do Afastado Oriente que vivía en Europa, ou ben se educou nunha misión europea.

O principal argumento a favor desta teoría é que é consistente con todas as propiedades estatísticas que foron comprobadas até hoxe, incluíndo as palabras dobradas e triplicadas, que aparecen nos textos escritos en chinés e vietnamita coa mesma frecuencia aproximada que no manuscrito Voynich. Tamén explica a aparente falta de números e de características sintácticas occidentais (tales como artigos e cópulas), e a inescrutabilidade xeral das ilustracións. Outra posible pista constitúena dous grandes símbolos vermellos na primeira páxina, que foron comparados co título dun libro de estilo chinés, dado a volta e pobremente reproducido. Ademais, a aparente división do ano en 360 graos (en lugar de 365 días), en grupos de 15 e comezando en Pisces, son sinais propios do calendario agrícola chinés (*jie q'i*). O principal argumento en contra desta teoría é que ninguén (incluídos os eruditos da Academia de Ciencias de Pequín) puido encontrar ningún exemplo claro de simbolismo oriental ou de ciencia asiática nas ilustracións.

A finais de 2003, o polaco Zbigniew Banasik propuxo que o manuscrito é texto redactado en lingua manchú, e deu unha tradución incompleta da primeira páxina do manuscrito.

### Lingua políglota 
No libro *Solution of the Voynich Manuscript: A liturgical Manual for the Endura Rite of the Cathari Heresy, the Cult of Isis* (1987), Leo Levitov afirmou que o manuscrito era unha transcrición sinxela dunha «lingua oral políglota», que definiu como «unha lingua literaria comprensible para aqueles que non entendesen o latín, a quen se lles podería ler nesta lingua». Propuxo un desciframento parcial nunha mestura de lingua flamenga medieval con moitos préstamos lingüísticos de francés antigo e antigo alto alemán.

Segundo Levitov, o rito de Endura non era senón un ritual de suicidio asistido, asociado coa fe cátara (aínda que a historicidade deste ritual está posta en dúbida). Explica que as plantas quiméricas non están destinadas a representar ningunha especie botánica, senón que son símbolos secretos da fe. As mulleres nos baños xunto á rede de tubos representan o propio suicidio ritual, que incluiría a venesección: cortarse as veas para que o sangue se derramase nunha bañeira con auga quente. As constelacións sen análogo celestial representan as estrelas do manto de Isis.

Cuestiónase esta hipótese en varias frontes. Unha é que se sabe moi ben que a fe cátara era un gnosticismo cristián, e non se asociaba de ningunha forma con Isis. Outro é que esta teoría sitúa a orixe do libro nos séculos XII ou XIII, co que sería considerablemente máis antigo do que incluso os partidarios da teoría de Roger Bacon defenden. Levitov non ofreceu ningunha defensa fronte a este argumento, máis alá da súa tradución.

### Lingua artificial 
A peculiar estrutura interna das «palabras» do manuscrito Voynich levou a William F. Friedman e John Tiltman a postular por separado que o texto podería ser simplemente unha lingua artificial, e máis especificamente, unha lingua filosófica. As linguas deste tipo teñen un vocabulario organizado segundo un sistema de categorías, polo que se pode deducir o significado xeral dunha palabra pola secuencia das letras que a compoñen. Por exemplo, na lingua artificial moderna ro, *bojo* é a categoría das cores, e calquera palabra que comece con esas letras sería o nome dunha cor: así *vermello* é *bofoc*, e *amarelo* é *bofof* (é, pois, unha versión extrema da Clasificación Decimal Universal que se usa nas bibliotecas).

Este concepto é bastante antigo, como o proba o libro *Philosophical Language* (*Lingua filosófica*) de John Wilkins. Nos exemplos máis coñecidos, as categorías subdivídense engadindo sufixos; como resultado, un texto sobre unha materia concreta tería moitas palabras con prefixos similares. Por exemplo, todos os nomes de plantas empezarían con letras similares, e analogamente con todas as enfermidades etc. Esta característica podería entón explicar a natureza repetitiva do texto Voynich.

Non obstante, ninguén puido asignar un significado plausible a calquera prefixo ou sufixo do manuscrito, ademais de que todos os exemplos coñecidos de linguas filosóficas son bastante tardíos (século XVII).

### Engano 
As estrañas características do texto do manuscrito (tales como as palabras duplicadas ou triplicadas) e o contido sospeitoso das súas ilustracións (tales como as plantas quiméricas) levaron a moitos a pensar que o manuscrito é realmente un engano.

En 2003 o especialista en computación doutor Gordon Rugg demostrou que se podía reproducir texto con características similares ás que contén o manuscrito, mediante o uso dunha táboa con prefixos, raíces e sufixos, que serían seleccionados e combinados por medio dun pladrón de papel perforado. Este mecanismo, coñecido como «reixa de Cardano», inventouse por 1550 como ferramenta criptográfica. Mais os pseudotextos xerados nos experimentos de Gordon Rugg non teñen as mesmas palabras e frecuencias que o manuscrito Voynich, e o seu parecido co voynichés é só visual, non cuantitativo.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Ligazóns externas 
* *Scientific American: The Mystery of the Voynich Manuscript'', a cargo de Gordon Rugg, en xullo de 2004. 
* Completo estudo do manuscrito 
* [//en.wikibooks.org/wiki/The_Voynich_Manuscript Artigo sobre o manuscrito Voynich en Wikibooks]