Helena Cortesina

**Elena Cortés Altabas**, coñecida como **Helena Cortesina** nada en Valencia o 17 de xullo de 1903 e finada en Buenos Aires o 7 de marzo de 1984, foi unha bailarina, actriz de cine e teatro e unha das primeiras directoras e produtoras de cine españolas. En 1923 rodou a película *Flor de España* ou *La  historia de un torero* converténdose xunto a Elena Jordi—que dirixiu en 1918 *Thais—* nunha das pioneiras do cine español. Tamén foi modelo de Sorolla e amiga de Federico García Lorca. Tras a Guerra Civil española viviu exiliada desde 1937 até a súa morte en 1984.

## Traxectoria 
Nada en Valencia o 17 de xullo de 1903 —segundo algunhas fontes naceu en  El Cabanyal—, moi popular entre a segunda e a cuarta década do século&nbsp;, era coñecida co alcume da "*Venus valenciana*", un alcume que posteriormente tamén utilizou a vedette Carmen Gimeno Presencia.

Iniciou a súa carreira como bailarina moi precozmente: en 1916 xa viña anunciada na prensa a súa actuación nun espectáculo de *varietés*.

En 1920 debutou no cine nun pequeno papel dunh*a* película dirixida por José Buchs, *La venganza del* marino, para despois ser a actriz principal de *La inaccesible*, do mesmo director.
[miniatura|A artista Elena Cortesina enfundada nun traxe de mergullo na [Praia da Concha, Donostia|praia da Cuncha de Donostia (1920)]]
Un ano despois montou a súa propia produtora (Cortesina Films) e en 1922 produciu e dirixiu con guión do clérigo-dramaturgo José María Selecta, a película de cine mudo *Flor de España* ou *La historia de un torero*, considerada a primeira película realizada por unha cineasta española. Rodada en Madrid e Aranjuez, nela actuou a propia Helena xunto ás súas irmás Ofelia e Ángélica. Aínda que en 1929 hai noticias da súa emisión en pantallas de Barcelona, a produtora foi liquidada tras a realización deste único filme. No ano 2015, a partitura da película —composta por Mario Bretón, fillo de Tomás Bretón—foi recuperada e estudada, servindo para a reconstrución do filme.

En 1930, coa compañía de Martínez Sierra interpretou a obra de María Lejárraga *Triángulo*, xunto a Catalina Bárcena.

En 1933 marchou a Buenos Aires xunto ao seu compañeiro sentimental e escenógrafo Manuel Fontanals. Actuou na compañía de Lola Membrives interpretando varias obras de García Lorca, algunha delas dirixida polo propio autor.

Ao iniciar a guerra civil, uniuse á Alianza de Intelectuais Antifascistas para a Defensa da Cultura. Fixo montaxes teatrais de autores como Valle Inclán. Tamén colaborou con Margarita Xirgu en diferentes pezas de García Lorca.

En 1940, xunto con Andrés Mejuto formou a compañía Cortesina-Mejuto que debutou no Smart Palace con dous obrasː *La Man del Mono* de W. W. Jacobs e Luís N. Parker e *El secreto del castillo* de Charles Méré. Regresou esporadicamente a España nos anos cincuenta, aparecendo en papeis secundarios dalgunhas películas. Retirouse como actriz a finais dos anos 60.

Morreu en 1984 en Bos Aires. Os seus restos descansan no cemiterio da Chacarita.

## Filmografía 
; Directora e produtora
* *Flor de España* o *la historia de un torero* (1921)

; Actriz
* *La venganza del marino* (José Buchs, 1920)
* *La inaccesible* (José Buchs, 1920)
* *Bodas de sangre* (1938)
* *La dama duende* (1945)
* *María Rosa* (1946)
* *Los tres mosqueteros* (1946)
* *A sangre fría* (1947)
* *La niña de fuego* (1952)
* *Intriga en el escenario* (1953)
* *El ojo de la cerradura* (1966)

; Compositora
* *A sangre fría*

## Recoñecementos 
* En 2022,  a Asociación de Empresarias, Profesionais e Directivas da Provincia de Alacante a través da Asociación Mulleres pola Igualdade e co patrocinio principal da Deputación Provincial e de ImpulsAlicante convocou o 1º Certame de Curtos Helena Cortesina. Obtivo o primeiro premio a curtametraxe *Emilia*, da directora Cristina Guillén.
* En 2023, coincidindo co 100 aniversario da súa película *Flor de España*, a Mostra de Valencia, rendeulle homenaxe, coa exposición Helena Cortesina, unha cineasta pioneira en España, e coa publicación do libro de igual título, escrito por Irene de Lucas Ramón, e comisaria da exposición.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Borau, José Luis (dir.) (1998). *Diccionario del cine español*. Madrid: Alianza Editorial. p. 255. ISBN 978-84-2065-257-3.
* Martínez Tejedor, María Concepción (2016). *Directoras pioneras del cine español*. Madrid: Fundación FirstTeam. pp. 47-53; 82-88. ISBN 978-84-608-3879-1.
* — (2007-2008). «Mujeres al otro lado de la cámara: ¿dónde están las directoras de cine?». *Revistas Espacio, Tiempo y Forma.* (Serie VII, Historia del Arte: núm. 20-21): 334. .
* Mateo Hidalgo, Javier (2015). «Flor de España o la vida de un torero. Una partitura para el cine mudo español». Síneris, Revista de Musicología (nún. 25, verano 2015). .
* Peralta Gilabert, Rosa (2007). *Manuel Fontanals, escenógrafo: teatro, cine y exilio*. Madrid: Fundamentos. p. 368. ISBN 978-84-245-1110-4.
* Zecchi, Barbara (2013): «Dos pioneras entre el teatro y el cine: Elena Jordi y Helena Cortesina» en www.academia.edu.
* Cunill Canals Josep. Elena Jordi. Una reina berguedana a la cort del Paral•lel. Berga. Àmbit de recerques del bergueda. 1999
### Ligazóns externas 
* *El siempre dudoso honor de ser la primera: Helena Cortesina*  (http://fabricadelamemoria.com)