Océano de Xápeto

[miniatura|upright=1.35|Reconstrución de como podían estar situados o océano de Xápeto e os continentes que o rodeaban no [Ediacárico tardío]]
O **océano de Xápeto** (ou Xapeto) foi un océano que existiu no Neoproterozoico tardío e no Paleozoico temperán (hai entre 600 e 400 millóns de anos). O océano de Xápeto estaba situado no hemisferio sur, entre os paleocontinentes de Laurentia, Báltica e Avalonia. Este océano desapareceu cando se produciron as oroxenias acadiana, caledoniana e tacónica, cando estes tres continentes se uniron para formar unha gran masa de terra chamada Euramérica. Propúxose que o océano de Xápeto "do sur" se pechou coas oroxenias famatiniana e tacónica, o que significa unha colisión entre o oeste de Gondwana e Laurentia.

Como o oocéano de Xápeto estaba situado entre as masas continentais que moito tempo despois formarían aproximadamente as beiras opostas do océano Atlántico, pode considerarse o precursor do Atlántico. Como o Atlántico fora nomeado así polo titán da mitoloxía grega Atlas, que era fillo do titán Xápeto, o océano "pai" do Atlántico denominouse océano de Xápeto. O nome Xápeto foi usado por primeira vez por Harland e Gayer en 1972, e antes a este océano chamábaselle o *Proto-Atlántico*.

## Investigación histórica 
[miniatura|upright=1.35|[Falla xeolóxica en Niarbyl (illa de Man). A liña diagonal estreita do centro da imaxe é un indicio visible do océano de Xápeto.]]

A inicios do século XX o paleontólogo norteamericano Charles Walcott observou diferenzas entre os trilobites bentónicos do Paleozoico temperán de Laurentia (como os da familia Olenellidae, a chamada "fauna do Pacífico"), atopados en Escocia e oeste de Terranova e os de Báltica (como os Paradoxididae, que se adoitan chamar a "fauna atlántica"), atopados no sur das illas Británicas e leste de Terra Nova. Os xeólogos de principios do século XX spoñían que existira unha gran depresión, denominada xeosinclinal, entre Escocia e Inglaterra a inicios do Paleozoico, que mantiña as costas de ambos os lados separadas.

Co desenvolvemento da tectónica de placas na década de 1960, xeólogos como Arthur Holmes e John Tuzo Wilson chegaron á conclusión de que o océano Atlántico debeu ter un precursor anterior ao tempo da Panxea. Wilson tamén se decatou de que o Atlántico se abrira aproximadamente seguindo o mesmo trazado polo que o seu precursor se pechara, pero con algunhas diferenzas. Isto levouno a presentar a  hipótese do ciclo de Wilson. En Terrranova e Labrador, os diques Long Range tamén se cre que se orixinaron durante a formación do océano de Xápeto. Propúxose que tanto o Complexo Fen de Nouega coma o Complexo Alnö de Suecia se formaron como consecuencia dunha tectónica extensional suave no antigo continente de Báltica que se produciu despois da apertura do océano de Xápeto.

O sur do océano de Xápeto abriuse entre Laurentia e o sueste de Gondwana (agora Suramérica) hai aproximadamente 550 millóns de anos na transición entre o Ediacárico e o Cámbrico. Na época en que o facía, tamén se pechou o océano de Adamastor máis ao leste. A apertura do océano de Xápeto probablemente é posterior á apertura do océano Puncoviscano e o océano de Xápeto estaba separado do océano Puncoviscano polo terreo con forma de fita de Arequipa-Antofalla. Porén, a formación de ambos os océanos non parece estar relacionada.

### Paleozoico 
[miniatura|upright=1.35|Posición dos continentes despois da [oroxenia caledoniana (do Devoniano ao Permiano). As diferenzas na fauna fósil a ambos os lados da liña vermella (a sutura de Xápeto) son unha proba da existencia dun océano entre ambas as beiras na época anterior a que os continentes se unisen no supercontinente Panxea.
]]

Ao suroeste do Xápeto, evolucionou un arco de illas desde inicios do Cámbrico (hai 540&nbsp;millóns de anos). Este arco volcánico formouse sobre unha zona de subdución na que a litosfera oceánica do océano de Xápeto subducía cara ao sur por debaixo doutra litosfera oceánica. Desde a época cámbrica (hai uns 550 millóns de anos) o oeste do océano de Xápeto empezou a facerse progresivamene máis estreito debido a esta subdución. O mesmo aconteceu máis ao norte e leste, onde Avalonia e Báltica comezaron a moverse cara a Laurentia desde o Ordovícico (hai 488-444&nbsp;millóns de anos).

No oeste, o océano de Xápeto pechouse coa oroxenia tacónica (desde hai 480 a 430&nbsp;millóns de anos), cando o arco de illas volcánico chocou con Laurentia. Algúns autores consideran a cunca oceánica ao sur do arco de illas volcánicas tamén como parte do Xápeto, e esta rama pechouse durante a posterior oroxenia acadiana, cando Avalonia colisionou con Laurentia.

Suxeriuse que o sur do océano de Xápeto se pechou durante unha colisón continental entre Laurentia e Gondwana occidental (Suramérica). Se iso é certo, o oróxeno tacónico sería a continuación cara ao norte do oróxeno famatiniano exposto na Arxentina. (Noutras palabras, o que actualemnte é o extremo norte do oróxeno famatiniano tería estado conectado co que actualmente é o sur do oróxeno tacónico).

Mentres tanto, as partes orientais xa se pecharan tamén co peche do mar de Tornquist entre Avalonia e Báltica xa durante o Ordovícico tardío, e o da rama principal entre Báltica-Avalonia e Laurentia durante as fases grampiana e escandiana da oroxenia caledoniana (hai de 440 a 420&nbsp;millóns de anos).

A finais do Sulúrico (c. -420 millóns de anos) o océano de Xápeto xa desaparecera por completo e as masas combinadas dos tres continentes formaban o "novo" continente de Laurasia.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
* 
*; **1972**: *The Arctic Caledonides and earlier oceans*, Geological Magazine **109**, pp.&nbsp;289–314.
*; **2003**: *The making and unmaking of a supercontinent: Rodinia revisited*, Tectonophysics **375**, pp.&nbsp;261–288.
*; **1999**: *Earth System History*, W.H. Freeman & Co, .
*; **2003**: *The Tornquist Sea and Baltica–Avalonia docking*, Tectonophysics **362**, pp.&nbsp;67– 82.
* 
*; **1996**: *The Evolving Continents*, John Wiley & Sons (3rd ed.), .
*; **1990**: *Geological Atlas of Western and Central Europe*, Shell Internationale Petroleum Maatschappij BV (2nd ed.), .

### Ligazóns externas 
*Earth.ox.ac.uk - Para unha información xeolóxica máis ampla ver a paleoxeografía do Ordovício e a evolución do océano de Xápeto.