Lingua cheyenne

A **lingua cheyenne** ou **cheién** (en cheyenne: ***tsêhesenêstsestôtse***, [tse̥hɪsɪne̥stsɪsto̥tsɪ]) é unha lingua indíxena falada polo pobo cheyenne, principalmente nos estados de Montana e Oklahoma (Estados Unidos). Forma parte da familia de linguas algonquinas, e como todas elas, ten unha complexa morfoloxía aglutinativa. O cheyenne está clasificado como definitivamente en perigo polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

## Clasificación 
O cheyenne é unha das linguas algonquinas, un subgrupo das linguas álxicas. Especificamente, clasifícase como unha das linguas algonquinas das chairas. Porén, as linguas algonquinas das chairas, que tamén inclúen á lingua arapaho é a lingua pés negros, son unha clasificación xeográfica máis que xenética.

## Historia 
### Orixe 
Como todas as linguas algonquinas, o cheyenne ven dunha hipotética lingua primixenia chamada *lingua protoalgonquina* (a miúdo abreviada como *PA*). Os cambios fonolóxicos que experimentou até converterse no cheyenne moderno son complexos, como pode verse no cambio dende a verba protoalgonquina **erenyiwa* (home) á verba cheyenne correspondente, *hetane*:
# O sufixo en protoalgonquino *-wa* desaparece (**erenyi*).
# A secuencia vocálica xeminadas *-yi* simplifícase a *-i* (**ereni*).
# O /r/ trócase en /t/ (**eteni*).
# Engádese un /h/ diante da vogal inicial (**heteni*).

### Situación actual 
250px|miniatura|Cartel do *Chief Dull Knife College*.
Practicamente a totalidade dos falantes actuais de cheyenne son persoas adultas, mesmo anciáns, coa excepción dalgúns nenos na Reserva india dos Cheyennes do Norte. Vense realizando esforzos para revitalizar a lingua, e dende 1998 celébranse campamentos de verán de inmersión na lingua e cultura cheyennes. Ademais existe un programa de estudos cheyennes no ***Chief Dull Knife College*** que inclúe á lingua entre as súas materias. Ademais, o Consello Tribal dos Cheyennes do Norte declarouna lingua oficial

## Escrita e fonoloxía 
O alfabeto cheyenne consta de 14 letras, amósanse nas seguintes táboas co son que ten cada unha das letras representado no Alfabeto Fonético Internacional.

A letra  non é muda, senón que se pronuncia de xeito moi semellante ao  inglés, e representa o son [h], agás cando vai diante de consoante, onde se pronuncia como [x] (semellante ao  do alemán *ach*), e noutras grafías tense representado como . A , que representa o son [k], ás veces ten sido grafada como . O  representa ao fonema [ʃ], presente no galego como  ou no inglés como , e así ten sido grafado ás veces en cheyenne.  

A letra  ou o dígrafo  representan, respectivamente, aos sons [a] e [aː], e a súa correspondente xorda  representa ao son [ḁ]. A letra  adoita representar o fonema [ɪ], aínda que algunhas veces varía a [ɛ]; porén, a súa forma dobre  representa ao son [ɛː], e a súa correspondente xorda  pronúnciase como [e̥], do mesmo xeito que o  pronúnciase [o̥]. En canto aos ditongos,  pronúnciase como [aj] e  como [oj], mentres que o ditongo  representa un só fonema, [ɔ].

## Gramática 
O cheyenne representa aos participantes dunha expresión non con pronomes separados senón como afixos no verbo. O seu sistema pronominal amosa tres trazos fundamentais das linguas algonquinas: tres persoas gramaticais (1ª, 2ª e 3ª) e unha adicional 3ª obviativa, dous números (singular e plural), animación (animado e inanimado) e inclusividade e exclusividade no plural da primeira persoa. A terceira persoa obviativa é unha elaboración da terceira; é unha terceira persoa "desenfocada". Cando hai dúas ou máis terceiras persoas nunha expresión, unha delas será obviada.

### Afixos pronominais 
Hai tres prefixos pronominais básicos en cheyenne:

* **ná-** (primeira persoa)
* **né-** (segunda persoa)
* **é-** (terceira persoa)

Estes tres prefixos básicos poden combinarse con varios sufixos para expresar todas as diferenzas pronominais do cheyenne. Por exemplo, o prefixo *ná-* pode combinarse nun verbo co sufixo *-me* para expresar o plural exclusivo de primeira persoa ("nós, sen incluírte a ti"), como en *nátahpetame*, "nós.EXCL somos grandes."

## Exemplos 
### O Noso Pai 
### Outras palabras 
Algunhas palabras en cheyenne, xunto coas reconstrucións en protoalgonquino:
* (PA *pemyi, "graxa")
* (PA *eθkwe·wa, "muller")
* (PA *erenyiwa, "home")
* (PA *meθenyi, "leite")
## Recursos de cheyenne 
*
*

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en cheyenne
* Linguas algonquinas
* Pobo cheyenne

### Ligazóns externas 
* Dicionario online inglés - cheyenne