Xaguarundi

240px|miniatura|Cabeza de xaguarundi.
[240px|miniatura|Xaguarundi no [zoo de Děčín, República Checa.]]
[240px|miniatura|Xaguarundi de pelaxe escura, no *Parc de Félins*, [Lumigny-Nesles-Ormeaux, Sena e Marne (Francia).]]
O **xaguarundi**, *Puma yagouaroundi*, é unha especie de mamífero carnívoro da familia dos félidos, subfamilia dos felinos e tribo dos felininos, para a maioría dos autores, unha das dúas que integran o xénero *Puma*.

É un gato algo máis pequeno que o seu parente próximo, o puma (*Puma concolor*), de pelaxe de parda a negra uniforme, que vive en América, dende o sueste de México até o centro da Arxentina, onde caza animais pequenos.

O seu estado de conservación considérase pola UICN como de preocupación menor.

## Taxonomía 
### Descrición 
A especie foi descrita en 1803 polo naturalista francés Étienne Geoffroy Saint-Hilaire, en *Catal. Mam. Mus. Hist. Nat*.: 124, baixo o nome de *Felis yagouaroundi*.

### Etimoloxía 
Para a do xénero, ver *Puma*.

O epíteto específico, *yagouaroundi* deriva do guaraní *yaguarundy*, relacionado co tupí *jaguarundy* ('gato salvaxe'), e entrou nas linguas modernas na década de 1800 a través da portugués.

### Sinónimos 
A través do tempo, a especie coñeceuse polos sinónimos:

* *Felis yagouaroundi* Geoffroy Saint-Hilaire, 1803
* *Felis unicolor* Thraill, 1819
* *Felis eyra* Fischer, 1814
* *Felis cacomitli* Berlandier, 1859
* *Felis apache* Mearns, 1901
* *Felis fossata* Mearns, 1901
* *Felis panamensis* Allen, 1904
* *Felis yaguarondi* Lacépède, 1809
* *Puma yaguaroundi* Lacépède, 1809
* *Puma yaguaroundi* Desmarest, 1816
* *Herpailurus yagouarondi* Severtzov, 1858
* *Herpailurus yagouaroundi* Lacépède, 1809
* *Herpailurus yaguarondi* Lacépède, 1809 

### Sinónimos do nome específico 
* *yaguaroundi* Lacépède, 1809
* *yagouaroundi* Desmarest, 1816.
* No Brasil: *gato-mourisco*, *eirá*, *gato-preto* e *maracajá-preto*.

### Notas taxonómicas 
Inicialmente *Puma* foi clasificado como un subxénero de *Felis* por McKenna e Bell (1997), que separaron a *yagouaroundi* como outro subxénero, *Felis (Herpailurus)*. Johnson e O'Brien (1997), Bininda-Emonds *et al*. (1999), e Mattern e McLennan (2000), consideraron *concolor* e *yagouaroundi* como monofiléticos, sendo *Acinonyx* o grupo irmán. Este xénero foi "resucitado" en 2017 polo grupo de expertos da UICN, que é monoespecifico, xa que comprende unha soa especie, *Herpailurus yagouaroundi* (o xaguarundi), que a mairoría dos autores clasifican dentro do xénero *Puma*, como *Puma yagouaroundi*.

A partir de 2017, o  *Cat Classification Taskforce of the Cat Specialist Group* da UICN, como quedou dito, considera ao xaguarundi como membro do xénero *Herpailurus*, e non recoñece ningunha subespecie.

Este felino alcanza unha lonxitude de 50 a 70 cm de longo, máis a cola, que mide de 30 a 60&nbsp;cm. A súa altura na cruz, por termo medio, é de 33&nbsp;cm.

Os adultos acadan un peso de entre os 3,5 e os 9,1 kg.

A súa constitución aseméllase en xeral á do puma, aínda que a diferenza deste, o seu talle é moi inferior, posúe orellas máis pequenas, corpo máis alongado, patas máis curtas e as súas cores son máis variadas (avermellados, negros, grises claro e escuro); do mesmo xeito que no puma, a súa cor é sempre uniforme, sen manchas.

## Distribución e hábitat 
A área de distribución do xaguarundi vai dese o sur de Texas e ambas as zonas costeiras de México, polo norte, até o leste dos Andes, tan ao sur como a Patagonia arxentina.

En 2015 rexistrouse a presenza do xagarundi en Cerro Largo, Uruguai.

Víronse xaguarundis en Florida desde principios do século XX. Asúmese que a especie foi introducida, pero non se sabe cando ocorreu a introdución. A súa presenza en Florida atribúese a un escritor de Chiefland que nalgún momento importou os animais do seu hábitat nativo e liberounos preto da súa cidade natal e noutros lugares do Estado. Non se coñecen espécimes vivos ou mortos, pero se informaron moitos avistamentos considerados cribles polos biólogos. O primeiro delos ocorreu en 1907, e foi seguido por varios avistamentos adicionais en toda a península de Florida desde a década de 1930 até a de 1950. O primeiro informe oficial publicouse en 1942. Despois diso informáronse menos avistamentos confiábeis e, en 1977, W. T. Neill concluíu que a poboación diminuíra. Porén, os avistamentos continuaron. Tamén se rexistraron na zona costeira de Alabama desde a década de 1980, o que pode ser evidencia de que a poboación de Florida migrara cara ao norte.

Así mesmo, o xaguarundi tamén se viuo nos arredores do Centro Espacial de Kourou, na Güiana Francesa.

## Ecoloxía e comportamento 
### Hábitos 
Os xaguarundis son principalmente diúrnos, sendo activos durante o día. Séntense cómodos nas árbores, pero prefiren cazar no chan. Aínda que parecen seren algo máis gregarios que moitos outros gatos, e toleran a presenza achegada doutros membros da súa especie, na natureza xeralmente encóntranse sos, o que suxire un estilo de vida solitario. O seu territorio é moi variábel, dependendo da contorna local; referiuse que os individuos esténdense en territorios de 6,8 a 100&nbsp;km2. Ao igual que outros gatos, os olores marcan o seu territorio rabuñando o solo ou as pólas achegadas, fregando a cabeza, urinando e deixando as súas feces descubertas.

### Conservación 
As poboacións de *Puma jagouaroundi* en América do Norte e de Centroamérica figuran no Apéndice I do CITES. Todas as demais poboacións enuméranse no Apéndice II do CITES. *P. y. cacomitli*, *P. p. Fossata*, *P. y. panamensis* e  *P. p. tolteca* considéranse en perigo de extinción e aparecen na *Endangered Species Act of 1973* (Lei de especies en perigo de extinción) dos Estados Unidos de América; esta é unha varias (unhas ducias) de leis ambientais dos Estados Unidos, aprobadas na década de 1970, e serve como lexislación promulgada para levar a cabo as disposicións descritas na Convención sobre o Comercio Internacional de Especies Ameazadas de fauna e flora silvestres (CITES).

A especie está protexida na maior parte da súa área de distribución, e a súa caza está prohibida na Arxentina, Belize, o Brasil, Bolivia, Colombia, Costa Rica, os Estados Unidos, Guatemala, Güiana Francesa, Honduras, México, Panamá, Paraguai, Suriname, o Uruguai e Venezuela, e permitida pero suxeita a regulamentación no Perú.

Paradoxalmente, esta especie moitas veces percíbese como non ameazada debido á súa visibilidade (xa vimos que é e diúrna) e que moitas veces vive en hábitats abertos.

### Status 
Porén, a pesar de todas as consideracións anteriormente citadas, a Unión Internacional para a Conservación da Natureza e dos Recursos Naturais (UICN) cualifica o status da especie como *LC* (pouco preocupante).

Estes estudos indican que o puma e o xaguarundi están máis próximos ao guepardo moderno de África e Asia Occidental, pero a súa relación aínda non está resolvida. Suxeriuse que os antepasados do guepardo se separaron dá liñaxe *Puma* nas Américas e emigraron a Asia e África, Polo tanto, non está claro o perfil da pequena migración felina a América.

Por outra parte, antes de mediados da década de 1990, os guepardos situáronse na subfamilia monotípica *Acinonychinae* (acinoniquinos) debido ás súas especializacións anatómicas para a súa característica de corredor. Tanto o puma como o xaguarundi clasificáronse no xénero *Felis* xunto coa maoría dos gatos que ronronean. Na década de 1990, a primeira evidencia molecular baseada no ADN mitocondrial, o ADN nuclear e os datos cromosómicos encontraron que o guepardo está situado entre os gatos que ronronean, cos pumas e os xaguarundis como os seus parentes máis achegados.

Como resultado, o puma e o xaguarundi foron reclasificados no xénero *Puma* e *Acinonychinae* foi recoñecido como un sinónimo júnior de *Felinae*. Estudos moleculares máis avanzados baseados en datos xenómicos encontraron un forte apoio para esta agrupación. Segundo os datos actuais, os acinoniquinos separáronse doutros gatos hai uns 6,7 millóns de anos. O guepardo foi o primeiro en separarse de *Puma* hai uns 4,9 millóns de anos. Logo, o puma e o xaguarundi separáronse hai 4 millóns de anos. 
Ademais do traballo molecular, varios estudos morfolóxicos que se centraron no cranio apoiaron a relación entre *Puma* e *Acinonyx*.

Mentres que para a maioría dous autores o xaguarundi está clasificado no xénero *Puma*, a especie difire do puma debido ao seu tamaño e algunhas outras diferenzas anatómicas, o que fixo que algúns autores os sitúen no seu propio xénero, *Herpailurus*.

## Filoxenia 
Segundo o grupo de expertos da UICN, a tribo *Acinonychini* (acinoniquinos) dos felinos comprende tres xéneros, cada un cunha soa  especie existente na actualidae: o puma (en *Puma*), o xaguarundi (en *Herpailurus*) e o guepardo (en *Acinonyx*).

A continuación móstrase a filoxenia das especies actualmente existentes da tribo dos acinoniquinos:

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Kingdom, Jonathan (2004): *The Kingdon Pocket Guide to African Mammals*. Princeton, New Jersey, USA: Princeton University Press. ISBN 978-0-6911-2239-7.
* Kingdon, Jonathan & M. Hoffmann (eds.) (2015): *The Kingdon Field Guide to African Mammals.  Volume V: Carnivores, Pangolins, Equids and Rhinoceroses*. Second Edition. Londres: Bloomsbury Publishing. Bloomsbury Natural History. ISBN 978-1-4729-1236-7.
* Walker, E. (1975): *Mammals of the World*. 2 Vols. Sixth edition. Baltimore e Londres: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-5789-8.
* Wilson, D. E. & Reeder, D. M., editors (2005): *Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference*, 3rd ed. Baltimore, Maryland, USA: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8221-0.

### Outros artigos 
* Félidos
* Felinos
* *Puma*

### Ligazóns externas 
* *Puma yagouaroundi*. Jaguarundi na ADW .
* Jaguarundi. *Puma yagouaroundi* na EOL .
* Jaguarundi *(Puma yagouaroundi)* en ARKive .
* *Puma yagouaroundi* Geoffroy 1803 (jaguarundi)  en Fossilworks .
* Species portrait Jaguarundi; IUCN/SSC Cat Specialist Group  .
* Stock photographs with a variety of examples from both coat phases 
* Jaguarundi page and photos at bigcatrescue.org .