Lingua iagnobí

O **iagnobiano** (pode aparecer escrito tamén coa forma persa *iaghnobí*) é unha lingua irania oriental setentrional moderna falada no val do río Iagnob na zona de Zarafxán no Tadjiikistán. Considérase descendente directo da lingua sogdiana xa que é un dialecto deste, coma así o testemuñan os seus estudos, e a súa literatura foi chamada con frecuencia "Neo-sogdiano". É unha lingua de uso familiar na comunicación diaria. A lingua foi descuberta no século XIX e falábase na parte central do remoto alto val do río Iagnob. As evidencias toponímicas suxiren que tamén no pasado, o iagnobí e outros dialectos sogdianos foron falados nos vales veciños. Hoxe conta cuns 1500 e 2500 falantes divididos entre numerosas comunidades.

É unha lingua en perigo de desaparición, e de feito está recollida no Libro Vermello das Linguas Ameazadas publicado pola UNESCO (*Red Book of Endangered Languages*, en inglés. E trala Guerra Civil dos anos 90, pedíuselle a Academia Taxica das Ciencias que preservase a lingua iagnobiana, e apoiase e difundise na escola o seu uso, reabríndose as escolas iagnobianas de anos anteriores.

## O nome 
**Iagnobiano**, adxectivo relativo ao pobo que habita arredor do Val do Iagnob ao longo do río do mesmo nome. En iagnobiano **яғноб** IPA /ˈjaʁnɔːb/, e **яғнобӣ** IPA /jaʁnɔːˈbi/, (transliteración da Academia das Ciencias de Tadjiikistán *Jaghnob* e *jaghnobī*). De acordo con Khromov (1987, p.&nbsp;644), é unha adaptación taxica do iagnobiano **ix-i** *"val/barranco de xeo"*. A interpretación máis tradicional é *"río de xeo"* (Benveniste, 1955, p.&nbsp;139, anotación 1; Andreev e Peshchereva, 1957, p.&nbsp;365).
En taxico *xeo* = **ях**, *curso de auga no bosque* = **нова** ou *curso de augas pluviais* = **новдон** (a terminación desta palabra, **дон** quere dicir *río*).

En inglés escríbese *yaghnobi*, en francés *yagnobi*, en castelán *yagnobí*, en alemán *jaghnobi* ou *jagnobisch*, en ruso *yagnobskii*, en oseto *yaghnobag*, sueco *yagnobi/yaghnobi* ou *yagnobiska* etc.

Pódese aceptar tamén **iagnobés**.

## Escritura 
O Iagnobiano era unha lingua sen escritura ata o ano 1990 e 1992 , pero segundo algúns etnógrafos os iagnobianos usaban unha variante modificada do alfabeto arábigo, sobre todo para evitaren represalias das autoridades taxicas.. Hoxe en día a lingua transcríbese polos eruditos usando unha modificación do alfabeto latino, cos seguintes símbolos:

a (á), ā (ā́), b, č, d, e (é), f, g, γ, h, ẖ, i (í), ī (ī́), ǰ, k, q, l, m (m̃), n (ñ), o (ó), p, r, s, š, t, u (ú), ū (ū́), ʏ (ʏ́), v, w (u̯), x, x°, y, z, ž, ع

Recentemente Sayfiddīn Mīrzozoda da Academia das Ciencias Taxicas creou unha modificación do alfabeto taxico para a escritura iagnobiana. Este alfabeto non é moi adecuado para o iagnobiano, por exemplo, non distingue entre vogais curtas e longas, non fai diferenciación entre **v**/**w** ou non marca a acentuación etc. A continuación amosamos o alfabeto iagnobiano seguido das equivalencias latino-fonéticas entre paréntese:

 
            
   
Notas ao alfabeto cirílico:

1) A letra *й* non ten maiúscula xa que nunca aparece a comezo de palabra. As palabras que comezan con *ia-*, *io-* e *iu-/iū-/iʏ-* escríbense coma *я-*, *ё-* e *ю-*; da mesma maneira para estas combinacións cando están no medio da palabra, p.ex. *viióra* é *виёра* [vɪ̆ˈjɔ:ra].

2) Para facer unha distinción fonética da lonxitude vogal, úsanse as letras *ӣ* e *ӯ*, p. ex.: 
**иранка** e **ӣранка**
**тир** (*imos!*) e **тйр** (*frecha*)
**рупак** e **рӯпак**
**ухта** (*baixou*) e **ӯхта** (*trouxo*)

Só se dan entre и e й e у e у¨.

O status fonético da letra *ӣ* non está moi claro, pode que sexa usado como unha marca de acento coma en taxico. A letra *ӯ* pódese tamén usarse en empréstitos do taxico para indicar vogal taxica /ů/ [ɵː], pero pode ter algún outro uso que aínda non se coñece.

3) En comparación co taxico, o iagnobiano non usa as letras *ъ* e *Э э* - no lugar da letra taxica *ъ* úsase a iagnobiana *’* e o *е* iagnobiano serve para ámbalas letras taxicas *е* e *э* para o valor /**e**/.

4) As combinacións de letras /ie/ e /ii/ escríbense coma *йе* e *йи*, pero estas combinacións raramente aparecen en iagnobiano (principalmente o *йе* é moi raro). As letras iagnobianos *е* e *и* nunca teñen o valor /ie/, /ii/ coma o poden ter en taxico.

5) As letras rusas *Ц ц*, *Щ щ*, *Ы ы* e *Ь ь*, que poden usarse en taxico para empréstitos do ruso non se usan en iagnobiano - as palabras rusas escríbense como se pronuncian polos iagnobiano-falantes e non coma son escritas orixinariamente en ruso,p.ex.: *AVIÓN* é **самолет/самолёт** en ruso, escrito **самолёт** en taxico e pronunciado **/səmʌˈʎot/** en ruso e igualmente en taxico, en iagnobiano escríbese **самалиёт** de acordo coa pronunciación iagnobiana **/samalɪˈjo:tʰ/** ou **/samajlˈo:tʰ/**; a palabra *CONCERTO* é un empréstito do ruso e escríbese en ruso **концерт** **/kʌnˈʦe̠rt/**, e pasa ao iagnobiano coma **кансерт** **/kʰanˈse:rtʰ/**.

## A Fonética 
O sistema fonético iagnobiano inclúe 9 vogais - 3 curtas, 6 longas - e 27 consoantes.

### Vogais 
CURTAS: **i** [i-ɪ-e], **a** [a(-æ)], **u** [(y-)u-ʊ-o] (tódalas vogais curtas deben reducirse ata aproximadamente un [ə] en posicións pretónicas)

LONGAS: **ī** [i:], **e** [ɛ:(-e:)], **ā** [a:], **o** [(ɒ:-)ɔ:(-o:-u:)], **ū** [u:], **ʏ** [(u:-)y:(-i:)]

DITONGOS: **ai** [ai̯] *(**ai** en palabras nativas aparece soamente nos dialectos occidentais, no orientais cambia a **e**, **ai** pode aparecer nos dialectos orientais pero cunha etimoloxía diferente)*, **oi** [ɔ:i̯], **ui** [ʊi̯], **ūi** [u:i̯], **ʏi** [y:i̯], **ii** [ɪi̯]; **ou** [ɔ:u̯], **au** [au̯]

|-
| style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | **semipechada**
|-
| style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | **media pechada**
|-
| style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | **media**
|-
| style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | **media aberta**
|-
| style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | **semiaberta**
|-
| style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | **aberta**
|}

Notas:

1) Nótese que as vogais longas *e*, *o* e *ʏ* son escritas sen o sinal de longura.

2) Coñécese un **ā** longo, pero aparece soamente coma resultado dun alongamento secundario (p.ex. *ǰām* y*, *uy/uy* ou *ʏ*. Resumindo: **ū* *(baixo acento)* > *ū/ūy/uy/ʏ* ou *ū*, **ō* > *ū* (f.ex. *vʏz/vūz*, goat; taxico *buz*, Avesta *buza-*). Para algúns autores *ʏ* pode transcribirse coma *ü*.

Polo xeral, existe bastante variación na realización das vogais. A lonxitude vocálica, por exemplo, é inconsecuente; o e ū varían baixo a influencia do taxico (kom fronte a kūm “quen”); e ü é substituída por ī nas xeracións máis xoves (xür > xīr "sol"; existe unha forma aínda máis conservadora **xūr**).

5) A vogal *o* pode cambiar a *ū* ante unha nasal (cf. *Toǰīkistón* × *Toǰīkistū́n*).

### Consoantes 
**Oclusivas**: **[[xorda bilabial oclusiva|]]**, **[[sonora bilabial ocluisva|]]**, **[[xorda alveolar oclusiva|]]**, **[[sonora alveolar oclusiva|]]**, **[[xorda velar oclusiva|]]**, **[[sonora velar oclusiva|]]**, **[[xorda uvular oclusiva|]]** ('*** e **** pode ser palatalizada a **** e **** respectivamente ante vogal posterior ou vogal posterior en final de palabra)

**Fricativas**: **[[labidental fricativa xorda|]]**, **[[labidental fricativa sonora|]]**, **[[alveolar fricativa xorda|]]**, **[[alveolar fricativa sonora|]]**, **[[postalveolar fricativa xorda|]]** , **[[postalveolar fricativa sonora|]]** , **[[uvular fricativa xorda|]] ** , **[[uvular fricativa sonora|]]** , **χʷ** , **[[glotal fricativa xorda|]]**, **[[farínxea fricativa xorda|]]** , **[[farínxea fricativa sonora|]]** 

**Africadas**: **[[africada post-alveolar xorda|]]** , **[[africada post-alveolar sonora|]]** 

**Nasais**: **[[bilabial nasal|]]**, **[[alveolar nasal|]]** (tamén **[[velar nasal|]]** e **[[labio-dental nasal|]]*' poden darse coma alófonos de *m* e/ou *n* ante *k*/*g* ou *f*/*v*)

**Vibrante múltiple**: **[[alveolar vibrante múltiple|]] **

**Lateral**: **[[aproximante alveolar lateral|]] **

**Aproximantes**: **[[aproximante bilabial|]]** , **[[aproximante palatal|]]** 

Tódalas coasoantes sonoras pronúncianse xordas ao final de palabra, na fala cando despois dunha consoante xorda ven unha sonora, por asimilación a xorda pasa a sonora.

Nota: Os sons *b*, *g*, *h*, *ẖ*, *ǰ*, *q*, *l* e *ع* aparecen maioritariamente en préstamos, palabras autóctonas con estes sons son raras, principalmente onomatopeica.

## Gramática 
Nota: na seguinte sección os símbolos *W*, *E* e *Tr.* refírense ao dialecto occidental, oriental e de transición.

### Nomes 
As terminacións dos casos:

Exemplos:
* **kat** : obl.sg. *káti*, pl. *katt*, obl.pl. *kátti*
* **mayn** (W) / **men** (E) : obl.sg. *máyni/méni*, pl. *maynt/ment*, obl.pl. *máynti/ménti*
* **póda** : obl.sg. *póday/póde*, pl. *pódot*, obl.pl. *pódoti*
* **čalló** : obl.sg. *čallóy*, pl. *čallót*, obl.pl. *čallóti*
* **zindagī́** : obl.sg. *zindagī́y*, pl. *zindagī́t*, obl.pl. *zindagī́ti*
* **mórti** : obl.sg. *mórtiy*, pl. *mórtit*, obl.pl. *mórtiti*

* Tamén a construción ezafé (izofat) é usada en iagnobiano, aparecen en frases e construcións adaptadas do taxico, ou con palabras de orixe taxica.

### Pronomes 
#### Pronomes persoais 
Formas dos pronomes persoais:

A 2ª peros do plural, **šumóx** tamén se usa para a forma de cortesía da 2ªpersoa.

##### O caso oblicuo 
Formas do casp oblicuo:

##### O pronomne persoal, forma enclítica 
As formas enclíticas do pronome persoal:

### Verbos 
Terminacións de persoa - presente:

Terminacións de persoa - pretérito (con aumento *a-*):

Engadindo a terminación **-išt** ao pretérito fórmase un pretérito durativo.

O Participio: o participio presente fórmase engadindo **-na** á raíz verbal. O participio pasado (ou participio perfecto) fórmase engadindo a terminación **-ta** á raíz do verbo.

O Infinitivo fórmase engadindo a terminación **-ak** á raíz do verbo.

A Negación fórmase co prefixo **na-**, combinándoo co aumento en pretérito cambia a **ni-**.

A Cópula - Presente:

### Léxico 
O coñecemento do léxico actual iagnobiano provén de tres traballos principais - dun Dicionario iagnobino-ruso con **textos iagnobianos** por *Andrejev* e *Peščereva* e por lista vocabularia escrita por *Xromov* en **Gramática iagnobiana**. O último traballo é un **Dicionario Iagnobiano-Taxico** recopilado por un estudante de Xromov *Sayfiddīn Mīrzozoda*. Polo que hoxe sabemos que en iagnobiano as palabras de orixe taxico representan a maioría do léxico (máis ou menos 60%), despois están as palabras de orixe túrquica (por enriba do 5%, principalmente do uzbeko) e unhas poucas palabras do ruso (aprox. 2%; recordemos que a través do ruso tamén chegan moitas de uso internacional ao iagnobino). Así pois só un terzo do léxico é de orixe iranio oriental, estas palabras poden ser facilmente comparadas coas que coñecemos do sogdiano, iriano (oseto), linguas do Pamir ou paxto.

## Texto Exemplo 
'''"Fálγar-at Yáγnob asosí láf-šin ī-x gumū́n, néki áxtit toǰīkī́-pi wóvošt, mox yaγnobī́-pi. 'Mʏ́štif' wóvomišt, áxtit 'Muždív' wóvošt."**
[]

**"En Falgar e en Iagnob existe certamente unha lingua básica, pero eles falan taxico e nós falamos iagnobiano. Nós dicimos 'Müštif', eles din 'Muždiv'."**

(En escritura con ortografía cirílica, escribiríase da seguinte maneira: **"Фалғарат Яғноб асоси лафшин их гумун, неки ахтит тоҷикӣпи воошт, мох яғнобӣпи. 'Муштиф' воомишт, ахтит 'Муждив' воошт."'*)

## Notas 
## Bibliografía 
* М. С. Андреев, Е. М. Пещерева, Ягнобские тексты с приложением ягнобско-русского словаря, Москва - Ленинград 1957.
(M. S. Andrejev, Je. M. Peščereva, Jagnobskije teksty s priloženijem jagnobsko-russkogo slovarja, Moskva - Leningrad 1957) *(en ruso)*

* М. Н. Боголюбов, Ягнобский (новосогдийский) язык. Исследование и материалы. Автореферат на соискание ученой степени доктора филологических наук, Ленинград 1956. (M. N.Bogoljubov, Jagnobskij /novosogdijskij/ jazyk. Issledovanija i materialy. Avtoreferat na soiskanije učenoj stepeni doktora filologičeskix nauk, Leningrad 1956) *(en ruso)*
* С. Мирзозода, Яғнобӣ зивок, Душанбе 1998.(S. Mirzozoda, *Yaġnobī zivok*, Duxanbé 1998) *(en taxico)*
* С. Мирзозода, Луғати яғнобӣ - тоҷикӣ, Душанбе 2002. (S. Mirzozoda, *Luġat-i yaġnobī - tojikī*, Duxanbé 2002) *(en taxico)*
* А. Л. Хромов, Ягнобский язык, Москва 1972. (A. L. Xromov, *Jagnobskij jazyk*, Moscova 1972) *(en ruso)*.
* A. L. Xromov, *Uslovnje jazyki u iranskikh narodov* (Linguas secretas dos pobos iranios), *Vostochnaja filologija* (*Filoloxía Oriental) 4, Duxanbé 1976, pp. 3-19.)
* A. L. Xromov, *Jagnobskij jazyk* (*Lingua iagnobí), en *Osnovy iranskogo jazykoznanija, Novoiranskie jazyki: vostochnaja gruppa* (*Elementos necesarios de lingüística irania, Novas linguas iranias: grupo oriental*), Moscova, 1987, pp.&nbsp;644–701.
* V. S. Sokolova, *Yagnobskij jazyk* (*"Lingua iagnobí"*), en *V. S. Sokolova, Ocherki po fonetike iranskikh jazykov* (*"Esbozos do sistema fonético das linguas iranias"*), Moscova e San Petersbugo ("Leningrado"), 1953, pp.&nbsp;59–79.
* Bielmeier, *Yaghnōbī*, en R. Schmitt, ed., *Compendium Linguarum Iranicarum'', Wiesbaden, 1989, pp.&nbsp;480–88. M. N.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* http://www.eki.ee/books/redbook/yaghnabis.shtml
* https://web.archive.org/web/20060622003001/http://iles.umn.edu/faculty/bashiri/Tajling%20folder/yaghnob.html
* Yaghnobi blog & online Yaghnobi-Tajik-English lexicon
* http://www.iranica.com . Enciclopedia Iránica.