A sardiña na cultura popular galega

miniatura|250px|*A sardiña e o porco, se voaran, en moito máis se estimaran*.
A seguir recóllese a pegada que deixou **a sardiña na cultura popular galega**, na fraseoloxía e na tradición oral galega (refráns, cantigas e adiviñas).

Din os mariñeiros que os bancos de sardiña aparecen ó amencer e, sobre todo, ó solpor e de noite, *á luzada*, e que durante o día a sardiña descende e permanece *acamada* no fondo do mar, repousando semienterradas de cabeza no limo .

## Léxico
* *Frol da sardiña*: variedade de xeranio 
* *Sardiña da moura* ou *da moira*: sardina salgada.
* *Nai da sardiña*: zamborca (*Alosa alosa*).
* *Sardiña de pico*: alcrique (*Scomberesox saurus*). 
* *Papaxoubas*: aparvado. Tamén *papaxoibas*.

## Locucións
* *Coma sardiñas en banasta*: estar moi apertados.
* *Gordo coma a sardiña polo rabo*: delgado. Non hai cousa máis fraca có rabo da sardiña. 
* *Ir tomar a parva que ela na ria está*: adaxio mariñeiro que alude á sardiña que entra na ría.
* *Pagar en cartos de sardiñas*: pagar unha débeda mediante pequenas cantidades.
* *Sacar as sardiñas do lume coa man allea*: deixar que outro corra cos riscos.

## Refraneiro
* *A carne, carne cría, e a sardiña auga fría*.
* *A Concepción sempre trai a súa arribazón* 
* *A muller e a sardiña, canto máis pequena máis fina*.
* *A muller e a sardiña, canto máis pequeniña*.
* *A muller e a sardiña, canto máis pequeniña, máis sabrosiña*.
* *A muller e a sardiña, canto máis pequeniña, máis xeitosiña*. 
* *A muller e a sardiña, canto máis pequerrechiña, máis riquiña*.
* *A muller e a sardiña, pequena e escanchadiña*.
* *A muller e a sardiña, pequeniña*..
* *A muller e a sardiña, pequeniña i escanchadiña*. 
* *A muller e a sardiña, polo máis pequeniña*.
* *A muller e a sardiña por pequeniña, que, mentres a grande se agacha, ten xa varrida a cociña*.
* *A muller e a sardiña, por pequeniña, xeitosiña* 
* *A sardiña e a muller, pequeniña se pode ser, que canto máis pequeniña, millor ten que saber*. 
* *A sardiña e o porco, se voaran, en moito máis se estimaran*.
* *A sardiña en san Xoán xa molla o pan*.
* *A sardiña, na chama, e a muller, na cama*. 
* *A sardiña no maio que a parta un raio*.
* *A sardiña polo abril, cóllea polo rabo e déixaa ir; por maio ásaa no borrallo, e por San Xoán xa molla o pan* 
* *A sardiña salgada, ben cocida e mal asada*.
* *Anque a sardiña está no prato, non é por falta de gato*. 
* *Botar outra sardiña que outro ruín vén da viña*.
* *Cada sardiña ten a súa espiña*. 
* *Cada un achega a brasa á súa sardiña*.
* *Cando chove por Santa Lucía, non hai sardiña*.
* *Chuvia por Santa Lucía, tolle a sardiña*.
* *Coitada a sardiña que todo peixe a come*.
* *Con castañas asadas e sardiñas salgadas, non hai ruín viño*.
* *Con castañas asadas e sardiñas salgadas non hai viño ruín*.
* *Día de Santa Lucía, enchente de agua ou de sardiña*.
* *É tan bobiña que troca a vaca pola sardiña*.
* *En abril, a sardiña val pernil*.
* *En San Xoán xa a sardiña molla o pan*.
* *Hai que empezar con sardiña para terminar con galiña*.
* *Mercar dúas sardiñas, e dar catro fritidas*. 
* *Mercar tres sardiñas e vender cinco fritidas* .
* *Na Gudiña, cada catro unha sardiña*.
* *Non está a sardiña no prato por falta de gato*. 
* *Non hai ruín viño con castañas asadas e sardiñas salgadas* .
* *Non hai sardiña sen espiña* 
* *Pola Santa Mariña pinga a sardiña  
* *Polo San Xoán come sardiñas e tira pedriñas*.
* *Polo San Xoán molla a sardiña no pan* 
* *Por san Xoán, a sardiña molla o pan*.
* *Por san Xoán, a sardiña pinga no pan*.
* *Quen queira mal a unha veciña, déalle en abril sardiña* 
* *¿Quen vos trouxo os meus odres? Castañas asadas e sardiñas podres*.
* *Santa Lucía, auga ou sardiña*.
[miniatura|250px|*Se ves [mascatos voar, busca a sardiña no mar*.]]
* *Sardiña que leva o gato, perdida está*.
* *Sardiña que o gato leva, ben lambidiña vai* .
* *Sardiñas de maio, sardiñas do diaño*. 
* *Sardiñas salgadas, castañas asadas e confesión, antes das Páscoas de Resurrección* .
* *Se comes sardiña en san Xoán, mollaráchese o pan*.
* *Se ves mascatos voar, busca a sardiña  no mar* .
* *Trata en sardiña e comerás galiña* .
* *Vén santa Mariña coa súa manguiña de auga ou de sardiña*.
* *Vende sardiña e poderás comer galiña*.

## Cantigueiro
miniatura|250px|*Unha vella se comeu/ cento e medio de sardiñas,/ e toda a noite andivo/ quitando do cu espiñas*.
* *A espicha do catalán/ non dá proveito a ninguén;/ mandei a muller á espicha/ i espicháronma tamén* 
* *A miña muller, compadre/ evos moi gobernadeira,/ co rabo dunha sardiña/ comeu unha bola enteira*. 
* *A miña muller, Farruco,/ éche unha cumprimenteira:/ co rabo dunha sardiña/ comeu unha bola enteira*..
* *A muller e a sardiña/ querémola pequeniña,/ mentres a grande se baixa/ ela barre a cociña*.
* *A sardiña cabezuda./ Mira que donaire leva/ a ama do señor cura*.
* *A sardiña cabezuda/ ten o sangue na cabeza;/ os rapaces de hoxe en día/ cásanse pola riqueza* .
* *A traíña vai na pana/ e os remos no galeón/ e a sardiña vai correndo/ par'o Porto de Caión*.
* *A túa muller, Farruco,/ éche ben cumprimenteira,/ co rabo dunha sardiña/ comeu unha bola enteira* 
* *Agora que me trocaches/ has de ter moito diñeiro,/ heite de meter no trato,/ no trato do sardiñeiro*.
* *Alá no medio do mar/ vin saltar unha sardiña,/ mariñeiriños de Noia/ vinde alá cunha traíña*.
* *Cálate, vaite calando,/ cara de sardiña crúa,/ que paréce-lo meu porco/ a chuchar na lavadura*.
* *Cálate, vaite calando,/ cara de sardiña crúa,/ que paréce-lo meu porco/ cando solve a lavadura*.
* *Cunha codia de pan quente,/ unha sardiña salgada/ e o abrazo dunha nena/ pasa un home unha somana*..
* *Desafío, desafío,/ pola punta dunha liña;/ os mociños que hai agora/ non valen unha sardiña*. 
* *Ei veñen, ei veñen,/ ei veñen, ei van/ sardiñas fresquiñas/ de pola mañán*. 
* *Esta noite n’hai sardiña/ ¿Qué farán os cataláns?/ Andarán pola ribeira/ tirando pedras ós cans*..
* *Eu ben vin estar a Pedro/ no poleiro cas galiñas;/ entendín, ¡por vida miña!/ qu’era un paxe de sardiñas* 
* *Eu ben vin estar o crego/ no poleiro das galiñas,/ e pensei, por vida miña,/ que era un paxe de sardiñas*.
* *Eu hei de irme ó Xurés/ con estas miñas amigas;/ habemos botar un neto/ i habemos mercar sardiñas*.
* *Fun ó monte por sardiñas,/ fun ó mar cargar de toxo,/ polo monte fun nadando,/ polo mar nun burro coxo*.
* *Miña nai cando peneira/ báteme cunha variña;/ díme que fuxa dos homes/ coma o gato da sardiña*. 
* *Os canteiros vanse, vanse,/ vanse pasado mañán,/ levan a sardiña podre/ para compangar o pan*.
* *Para parrochas, en Redes,/ para sardiñas, en Ares,/ para pulpos, en Mugardos,/ e na Graña, calamares*. 
* *Pasei pola pont’abaixo/ vin saltar unha sardiña,/ mariñeiros, ind’o mar/ e botáll’a traíña*. 
* *Polo mar abaixo, polo mar arriba,/ polo mar abaixo vai unha sardiña,/ vai unha sardiña, vai un pexegueiro/ que leva pexegos no mes de xaneiro*.
* *Polo mar abaixo vai/ unha sardiña a nadar,/ quen a poidera coller,/ quen a poidera pillar,/ quen a poidera pillar,/ quen a poidera coller,/ polo mar abaixo vai/ unha sardiña a correr*.
* *Polo río abaixo,/ polo río arriba,/ polo río abaixo/ vai unha sardiña,/ vai unha sardiña,/ vai un prexegueiro/ que leva prexigos/ no mes de xaneiro*.
* *Sardiña de Chan de lombo/ ¡case brinca no panel!/ Pequeniña, redondiña,/ así quer se-la muller*.
* *Sardiña que o gato leva,/ aquela galdida vai;/ heite de sacar, meniña,/ dos brazos da túa nai*..
* *Sardiñas frescas do mar/ quen che me dera un milleiro,/ pan trigo en Ribadavia,/ nenas do chan de Amoeiro*.  
* *Somos os lulos de Sada/ non o podemos negar;/ este ano n’hai parrocha/ cagho no demo no mar*.
* *Somos os lulos de Sada/ non o podemos negar;/ este ano n’hai parrocha/ cagou o demo no mar*.  
* *Teño barcos, teño redes,/ teño sardiñas no mar,/ teño unha nena bonita,/ xa non quero traballar*..
* *Teño lanchas, teño redes,/ teño sardiñas no mar,/ teño unha nena bunita/ pra que quero traballar?* .
* *Teño unha lancha, unhas redes,/ sardiña abondo no mar,/ e unha nena moi garrida/ ¡pra qu’hei de traballar!*
* *Unha sardiña escochada/ que era irmá da cabezuda;/ meniña que ten a honra/ rise de quen a marmura*.  
* *Unha vella se comeu/ cento e medio de sardiñas,/ e todiña a noite andivo/ quitando do cu espiñas*.

## Notas
## Véxase tamén
### Bibliografía
* ÁLVAREZ GIMÉNEZ, Emilio: *Refranero agrícola y metereológico* [sic] *gallego*. Pontevedra, 1904.
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* CASAS, Álvaro das (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en *Nós* 94, 15.10.1931, 192-193; 95, 15.11.1931, 215-217.
* 
* GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en *Coloquio de etnografía marítima*, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
* LEIRO LOIS, Adela (dir.): *Cambados: a tradición oral*. Colexio Público Castrelo, Cambados 1986. 
* LEMA BOUZAS, Lino (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refrás galegos do home*. Ed. do autor, Lugo 1977. 
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refráns galegos da muller*. Alvarellos, Lugo 1978. 
* PÉREZ BALLESTEROS, José: *Cancionero popular gallego y en particular de la provincia de la Coruña 1885-1886* (reed. facs. Akal, Madrid 1979). 
* RAMÓN E FERNÁNDEZ OXEA, X. (BEN CHO SHEY): "Cancionero y refranero de Corme", en *Revista de Dialectolología y Tradiciones Populares* VII, 1951.
* RIELO CARBALLO, Nicanor: *Escolma de Carballedo*. Castrelos, Col. Pombal, Vigo 1976.
* RÍOS PANISSE, M. Carmen: *Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia*. Anejo 7 (1977) de Verba (*Invertebrados y peces*).
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*. Galaxia, Vigo 1958-1961.
* RIVAS QUINTAS, Eligio: *Frampas II. Contribución al Diccionario Gallego*. Alvarellos, Lugo 1988.
* Elixio Rivas Quintas: *Frampas III, contribución al diccionario gallego*, 2001, no *Dicionario de Dicionarios*.
* SACO Y ARCE, J. A.: *Literatura popular de Galicia*. Deputación de Ourense, 1987.
* SOTO ARIAS, Mª Rosario: "Notas para un estudo dos refráns haxiocronolóxicos", en *Cadernos de Fraseoloxía Galega* 15, 2013, 347-370.
* TABOADA CID, M.: "Algunos aspectos de la vida espiritual de La Mezquita" en *Boletín Auriense* 8, 1978, 107-166.
* VALLADARES NÚÑEZ, Marcial: *Diccionario gallego-castellano*, Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.
* VARIOS: *Terra de Melide*. Seminario de Estudos Galegos. Compostela, 1933.
* ZAMORA MOSQUERA, Federico: *Refráns e ditos populares gallegos''. Galaxia, Vigo 1972.

### Outros artigos 
* Sardiña
* Os peixes na cultura popular galega