Cultura castrexa

A **cultura castrexa** é unha cultura arqueolóxica do noroeste da Península Ibérica que abranguía as rexións de Galicia, Asturias, norte e centro de Portugal e oeste de León que durou dende os séculos XI ou VI a. C. ata a romanización dos galaicos cara o século I. É a cultura arqueolóxica asociada cos pobos galaicos e ástures.

A manifestación máis característica desta cultura é o castro (do latín *castrum* do que toma o nome), as súas oppidum amuralladas e a produción de espadas, machadas, torques e outros bens de bronce xa dende a Idade do bronce atlántico. A área cultural estendíase cara ao leste ata o río Cares e cara ao sur ata o baixo val do río Douro, tendo como núcleo os vales do río Ave, do río Limia e do río Miño.

## Historia 
Os inicios desta cultura remóntanse aos dous primeiros séculos do primeiro milenio a. C., na rexión que se estende dende o río Douro ata o Miño, pero pronto se expande ao norte pola costa, e ao leste seguindo os vales fluviais, chegando ás cordilleiras montañosas que separan a costa atlántica da Meseta Central. Foi o resultado da evolución autónoma das comunidades da Idade do bronce atlántico, tralo colapso local da rede atlántica de intercambio de produtos de prestixio. e as rexións centrais de Asturias, o asentamento en lugares fortificados substituíu o antigo modelo de asentamento aberto. Pero só despois de que os romanos derrotasen aos ástures e cántabros no ano 19 a. C. é evidente, a través de inscricións, numismática e outros achados arqueolóxicos, a submisión dos poderes locais a Roma.

Mentres que o século I a. C. representa unha época de expansión e madurez para a cultura castrexa, baixo a influencia romana e coa economía local aparentemente impulsada máis que obstaculizada polo comercio e as guerras romanas, durante o século seguinte o control dos romanos pasou a ser político e militar, por primeira vez en máis dun milenio establecéronse novos asentamentos non fortificados nas chairas e vales ao tempo que se abandonaban numerosos castros. 

As reformas flavias da dinastía Flavia (segunda metade do século I), coa modificación na estrutura social e económica. A partir de aquí comezaría o denominado período galaicorromano. Moitos castros abandónanse en favor das *villae*, aínda que outros continúan a ser habitados, mais moi influenciados pola cultura romana. Entre os castros que continúan ata fins do Imperio atópanse o de Fazouro e o de Viladonga.

A cultura sufriu unha certa transformación, como consecuencia da conquista romana e da formación da provincia romana de Gallaecia, no corazón da área cultural castrexa; no século II a maioría dos castros e *oppida* foran abandonados ou reutilizados como santuarios ou lugares de culto, pero algúns outros continuaron sendo ocupados ata o século V, a maioría dos artigos e producións eran obtidos *in situ*, ou eran intercambiados nun comercio de curto alcance.

Nas zonas costeiras do sur a presenza de comerciantes mediterráneos a partir do século VI a. C., tería ocasionado un aumento da desigualdade social, traendo moitas importacións (cerámica fina, fíbulas, viño, vidro e outros produtos) e innovacións tecnolóxicas, como os muíños de granito, que se fundirían coas tradicións locais atlánticas.

A antiga presenza militar romana no sur e leste da Península Ibérica desde o século II a. C. tería reforzado o papel das elites guerreiras autóctonas, con mellor acceso aos artigos de prestixio e importacións locais.

No que toca ao comercio, a nivel interior intercambiábanse metais, cerámica, mariscos e é posíbel que se utilizase (segundo Estrabón) un certo tipo de moeda, consistente en pezas recortadas en prata. No apartado do comercio exterior, exportáronse metais ao sur da Península Ibérica, importándose cerámicas de luxo, contas de vidro e outros obxectos de valor.

### Alimentación 
A palinoloxía confirma a Idade de Ferro como un período de intensa deforestación en Galicia e no norte de Portugal, con prados e campos que se expanden a costa dos bosques. Usando tres tipos principais de ferramentas, arados, fouces e aixadas, xunto con machadas para cortar madeira, os castros cultivaban unha serie de cereais: (trigo, millo ou paínzo, posiblemente tamén centeo) para cocer o pan, así como avea e cebada que tamén cultivaban, usado para a produción de cervexa.

### Metalurxia 
[miniatura|[Fíbula de Braganza, século III a. C.]]
A minaría era parte íntegra da cultura, e atraía a comerciantes mediterráneos, primeiro fenicios, despois cartaxineses e romanos. O ouro, o ferro, o cobre, o estaño e o chumbo eran os minerais extraídos máis comúns. A metalurxia castrexa refinaba os metais dos minerais e fundíaos para fabricar diversas ferramentas. O metal máis traballado segue a ser o bronce: caldeiros con asas (en ocasións decoradas), puntas de lanza, empuñaduras de puñais de entenas, coitelos, aneis, contas de colar,... Tamén apareceron algúns restos de ferro.

Durante os primeiros séculos do primeiro milenio a. C., o bronce era o metal máis utilizado. Os principais produtos inclúen ferramentas (fouces, aixadas, arados, machados), artigos domésticos (coitelos e caldeiros) e armas (espadas de antenas, puntas de lanza). Durante a Idade de Ferro inicial, os artesáns locais deixaron de producir algúns dos artigos máis característicos da Idade de Bronce, como a lingua de carpa, as espadas con forma de folla e de estoque, machadas de dobre anel, coirazas e a maioría das xoias. Coñécense uns 120 torques de ouro, producidos en tres estilos rexionais principais que con frecuencia teñen terminais grandes e baleiros, que conteñen pedras pequenas que lles permitían tamén ser usados ​​como cascabeles. Outros artefactos metálicos inclúen espadas e coitelos con empuñadura de antena, cascos montefortinos con decoración local e machados sacrificiais ou votivos con representacións de complexas escenas de sacrificios (similares á clásica *suovetaurilia*), con torques, caldeiros, armas, animais de diversas especies e motivos de cordas. De entre as armas destacan as espadas ou puñais "de antenas".

Os motivos decorativos inclúen rosetas, trísceles, esvásticas, espirais, entrelazados, así como motivos de palmeiras, espiñas e cordas, moitos dos cales foron tallados nas igrexas románicas, e aínda se utilizan hoxe na arte popular local e en artigos tradicionais de Galicia, Portugal e norte de España.
Ficheiro:Fíbula (23536393529).jpg|Fíbula do castro de Las Labradas, en Arrabalde, Zamora. 

#### Torques 
A interpretación máis estendida considera este obxecto un adorno persoal de pescozo, masculino e de propiedade individual. Inda que investigacións máis actuais poden indicar que tiveran tamén certos usos comunitarios como a ofrenda e símbolo ritual: A existencia de múltiples pezas de bronce, onde se reitera o uso de torques, caldeiros, machadas, animais e os trenzados como parte principal do sacrificio, fai entrever un uso social que ía máis aló da vestimenta. Inda que o uso pola clase militar ven evidenciada polas estatuas de guerreiros galaicos nas que o torque ven representado nos pescozos dos guerreiros con casco e escudo.

Así como os torques serían unha expresión de poder relacionada con determinados guerreiros tamén no resto de Europa, os bronces con motivos de torques de sacrificios sería unha particularidade do Noroeste peninsular. en castros e vilas. Os galaicos do norte (lucenses) estaban divididos en 16 *pobos* ou tribos: *Lemavi, Albiones, Cibarci, Egivarri Namarini, Adovi, Arroni, Arrotrebae, Celtici Neri, Celtici Supertamarci, Copori, Celtici Praestamarci, Cileni, Seurri, Baedui* . Os Ástures dividíronse en *Augustani* e *Transmontani*, que comprenden 22 pobos: *Gigurri, Tiburi, Susarri, Paesici, Lancienses, Zoelae* , entre outros. Os galaicos do sur (bracareses), que comprendían a área das cidades, estaban compostos por 24 *cidades*: *Helleni, Grovi, Leuni, Surbi, Bracari, Interamnici, Limici, Querquerni, Coelerni, Tamagani, Bibali, Callaeci, Equasei, Caladuni*. 

Cada *populi* ou *civitas* estaba composta por unha serie de *castella*, cada unha comprendendo un ou máis castros ou *oppida*, por si só un xefe político autónomo, probablemente baixo a dirección dun xefe ou un senado. Baixo a influencia romana as tribos ou *populi* ascenderon aparentemente a un papel principal, a costa das entidades menores.

De entre os escasos restos funerarios que se datan con seguridade na época, despréndese que a cremación era o rito máis habitual. Atopáronse evidencias desta práctica, datadas entres os séculos III e I a.C., no Coto da Pena (Oroso) ou no Castriño de Bendoiro (Lalín). Con todo, ben pode ser que esta práctica se combinase con outras que implicasen a destrución dos cadáveres, como a de expoñela as aves e os animais salvaxes (unha práctica documentada noutras sociedades peninsulares contemporáneas) ou o abandono en depósitos acuáticos.

Estes restos de cremación aparecen en foxas nas que resulta habitual atopar cerámicas que permiten a súa datación. Desta maneira, poden ser facilmente confundidos con depósitos de alimentos. En ocasións, as foxas conteñen pequenos enxovais funerarios. Nunha revisión dos achados do castro de Viladonga, o arqueólogo Álvaro Pérez propuxo que as estelas poligonais decoradas con coviñas que se atopan en numerosas vivendas da croa do castro marcarían enterramentos infantís en foxas baixo o pavimento das vivendas. Estas estelas non só aparecen nas vivendas, senón nun dos edificios singulares da croa, unha cabana alongada sen uso definido. No caso de Viladonga, algunhas destas foxas revelaron enxovais como un seixo en forma de falo, unha moeda da caetra ou unha fusaiola. Dado que moitas das estelas foron reutilizadas como parte da muralla ou das casas en época romana, o arqueólogo aventura que a práctica puido ser prohibida polas autoridades romanas.

## Lingua 
[miniatura|dereita|300px|Interpretación das principais áreas lingüísticas na [Península Ibérica, c. 300 a. C.]]Grazas aos estudos onomásticos e epigráficos que chegaron aos nosos días, considérase que no noroeste da Península falábase un tipo de lingua céltica pertencente as goidélicas, denominada actualmente lingua galaica. Inda así existe tamén rexistro de onomástica indoeuropea ou propia, quizais da Idade do bronce atlántico, que puido coexistir coa celta e posteriormente coa romanización e latinización.

### Onomástica 
#### Toponimia 
O nome dalgúns dos castros e *oppidas* coñécese a través da declaración de orixe de persoas mencionadas en epitafios e inscricións votivas latinas (*Berisamo, Letiobri, Ercoriobri, Louciocelo, Olca, Serante, Talabriga, Aviliobris, Meidunio, Durbede, ...* ), a través dos epítetos de Deuses locais nos altares votivos ( *Alaniobrica, Berubrico, Aetiobrigo, Viriocelense,* ... ), e o testemuño de autores e xeógrafos clásicos, como Estrabón, Tolomeo e fundamentalmente Plinio, ( *Adrobrica, Ebora, Abobrica, Nemetobriga, Brigantium, Olina, Caladunum, Tyde, Glandomirum, Ocelum, ...* ). Algúns nomes pódense inferir dos topónimos modernos, como os que conteñen unha evolución do elemento celta *brigs* que significa "outeiro" é caracteristicamente ligado aos antigos castros (*Tragove, O Grove ' ou a súa forma curta '>' + orixe da persoa = nome do *castro* (ablativo)

Así, un nome como "Caeleo Cadroiolonis F Cilenvs > Berisamo" significaría: *Cailios* fillo de *Cadroyolo, cileno,* do castro chamado *Berisamos*. Coñécense outros patróns antroponímicos similares referidos principalmente a persoas nacidas nas rexións situadas entre os ríos Navia en Asturias e Douro en Portugal entre elas:

* *Nicer Clvtosi > Cariaca Principis Albionum*: Nicer era fillo de Clutosius, de (o castro coñecido como) Cariaca, príncipe dos albións.
* *Apana Ambolli F Celtica Supertam(arica)> [---]obri*: Apana filla de Ambollus, un celta supertamarco, de (o castro coñecido como) [-]obri.
* *Anceitvs Vacci F Limicvs > Talabric(a)*: Ancetos fillo de Vaccios, límico, de (o castro coñecido como) Talabriga.
* *Bassvs Medami F Grovvs > Verio*: Bassos era fillo de Medamos, grovio, de (o castro coñecido como) Verio.
* *Ladronu[s] Dovai Bra[ca]rus Castell[o] Durbede*: Ladronos fillo de Dovaios, un brácaro, do castro de Durbede.

#### Teonimia 
[miniatura|" *Lvcvbv Arqvien(obu) Silonivs Silo Ex Voto* " Ara á *Lugus* de [Rábade.]]
O panteón relixioso era extenso e incluía deuses locais e panceltas. Entre os segundos o máis relevante foi *Lugus* do que se coñecen 5 inscricións dedicadas, cuxo nome se expresa con frecuencia como dativo plural (*Lugubo*, *Lucuobu*). Os altares votivos que conteñen esta dedicatoria adoitan presentar tres ocos para agasallos ou sacrificios. Outras divindades paneuropeas inclúen *Bormanicus* (un deus relacionado coas fontes termais), as *Matres*, e *Sulis* ou *Suleviae* ( *Suleis Nantugaicis* ). 

Máis numerosas son as inscricións votivas dedicadas aos autóctonos: *Cosus*, *Bandua*, *Nabia* e *Reue*. Centos de inscricións latinas sobreviviron con dedicatorias a deuses e deusas. Os achados arqueolóxicos, como machados cerimoniais decorados con escenas de sacrificios de animais, xunto coas esculturas de cabezas cortadas e os testemuños de autores clásicos, confirman o sacrificio cerimonial de animais, e probablemente inclúen sacrificios humanos tamén, como entre os galos e os lusitanos.

O maior número de divindades indíxenas que se atopan en toda a Península Ibérica localízase nas rexións galaica e lusitana e desbotáronse os modelos que propoñían un panteón fragmentado e desorganizado, xa que o número de divindades que se presentan é similar ao doutros pobos celtas de Europa e do resto civilizacións antigas.

##### Cosus 
[miniatura|" *Cosov Daviniago Q(uintus) V() C() Ex Voto* ". Ara a *Cosus* de [Sada*.*|esquerda]]
*Cosus*, unha divindade masculina, era adorada nas zonas costeiras onde habitaban os celtas, dende a comarca de Aveiro ata o norte de Galicia, pero raramente no interior, a excepción da comarca do Bierzo, onde se lle atribuíu este culto á coñecida chegada de mineiros galaicos, sobre todo dos *Celtici Supertamarici*. Esta divindade non foi rexistrada nas mesmas áreas que as de *Bandua*, *Reue* e *Nabia*, e Bierzo segue o mesmo patrón que na costa. Dende o punto de vista teonímico, isto suxire algunhas diferenzas etnoculturais entre a costa e as zonas do interior. Con excepción do pobo *grovii*, Pomponius Mela afirmou que todos os *populis* eran celtas e alí non se adoraba a *Cosus*. Plinio tamén rexeitou que os *grovii* fosen celtas, consideraba que tiñan orixe grega.

##### Bandua 
*Bandua* está estreitamente asociado co Marte romano e é adorado con menos frecuencia polas mulleres. A natureza relixiosa de *Cosus* tiña moitas semellanzas coa de *Bandua*. *Bandua* tiña un carácter bélico e defensor das comunidades locais. O culto a estes dous deuses non se superpoñen senón que se complementan, ocupando a práctica totalidade do territorio occidental da Península Ibérica. Apoiando a idea, non se atoparon probas de ningunha muller que adorase en ningún dos monumentos dedicados a *Cosus*. Os xacementos de *Cosus* atópanse preto de asentamentos, como en Sanfins e no castro de Elviña.

##### Nabia 
[miniatura|Fonte de *[Navia (deusa)|Nabia* de Braga.]]
*Nabia* tiña dobre advocación, un masculino e outro feminino. A *Nabia* suprema está relacionada con Xúpiter e outra encarnación da divindade, identificada con Diana, Xuno ou Victoria ou outras do panteón romano, vinculadas á protección e defensa da comunidade ou á saúde, riqueza e fertilidade. *Bandua*, *Reue*, *Arentius* - *Arentia* , *Quangeius* , *Munidis* , *Trebaruna* , *Laneana* e *Nabia*, adorados no corazón da Lusitania, desaparecen case por completo fóra do límite cos *vettones*.

*Bandua*, *Reue* e *Nabia* foron venerados no núcleo da Lusitania (incluíndo o norte de Estremadura ata Beira) e chegando a Galicia interior, a difusión destes deuses por todo o interior amosa unha continuidade cultural coa Lusitania central.

## Estudo da cultura castrexa 
O estudo e investigación da cultura castrexa inclúe máis de cen anos de evolución. O iniciador foi Martins Sarmento a finais do século XIX. O seu labor foi continuado pola Sociedade Martins Sarmento e posteriormente por José Leite de Vasconcelos e mailo seu museo, o *Instituto de Antropologia Mendes Corrêa* e a *Sociedade Portuguesa de Antropologia e Etnologia* que é quen establece as primeiras comunicacións cos arqueólogos galegos entre os que destacaba Florentino López Cuevillas.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Detallecastrotronha.jpg|Detalle do Castro de Troña, na parroquia de Pías, Ponteareas.
Ficheiro:Castromao, Celanova, Galiza 7.jpg|Vivendas de Castromao.
Ficheiro:Castro de BaroNa.Galiza.jpg|Castro de Baroña.
Ficheiro:Castro de S Lourenço (Vila Chã perto de Esposende)1499.JPG|Castro de Esposende.
Ficheiro:Cividade de Terroso vista geral.jpg|Cividade de Terroso.
Ficheiro:2333-Castro de Borneiro en Cabana de Bergantiños (Coruña).jpg|Castro de Borneiro no concello de Cabana de Bergantiños.
Ficheiro:Detalle de escavación no Castro das Grobas.JPG|Detalle de escavación no Castro das Grobas.
Ficheiro:Castro-de-coana01.jpg|Castro de Coaña.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Castro
* Castros de Galicia
* Castros de Asturias
* Castros de Portugal
* Castros de León
* Cerámica castrexa

### Ligazóns externas 
* **e-Castrexo** Publicación electrónica da Asociación de Amigos do Museo do Castro de Viladonga para a divulgación da cultura castrexa (En galego, castelán e inglés).
* De la Peña Santos, Antonio. *El primer milenio a. C. en el área gallega: Génesis y desarrollo del mundo castreño a la luz de la arqueología.*
* Breve glosario dun posible idioma celta galaico.
* Protección dos xacementos megalíticos.
* André Pena Graña. *Treba y Territorio* (USC 2004)