Xaneiro na cultura popular galega

miniatura|dereita|*En xaneiro, mellor carballo que castiñeiro*, refrán popular galego.
O que segue recolle diversa información sobre a pegada do mes de **xaneiro na cultura popular** e na literatura oral galegas, recollida de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc.

## Divisións 
As **sortes** son os primeiros doce días do mes de xaneiro e prognostican o tempo que vai facer durante cada mes do ano. Así, o tempo que fai o día 1 será o tempo que fará en xaneiro, o do día 2 corresponderá a febreiro etc. As **resortes** son os doce días seguintes, do 13 ó 24, e serven para ratificar ou contradicir ó prognóstico que anunciaron as sortes.

Ramón Piñeiro recolleu en Láncara o costume de colocar, o primeiro día de xaneiro, doce areas de sal sobre unha pedra e prognosticar, segundo a humidade que desprenda cada unha delas, a chuvia que caerá durante o mes correspondente.

Os **pechos** son os días 25 a 28 de xaneiro, e anuncian do mesmo xeito o tempo das estacións (primavera, verán, outono e inverno, respectivamente)

## Crenzas e supersticións 
A *lúa de xaneiro*, chamada *lúa morta*, é a mellor para mata-lo porco. A lúa crecente seguinte será a adecuada para salgalo se se quere que medre a carne na artesa, e no minguante seguinte para afumalo e curalo, se non se quere que críe vermes (Rodríguez López:128; Eladio Rodríguez, s. v. *lúa*). Nunca debe matarse con lúa chea porque o touciño se aluaría.

Tampouco se poden podar as viñas en xaneiro, segundo outros, porque a *lúa morta* deste mes as deixaría aterecidas coa xiada (Eladio Rodríguez, s. v. *lúa*).

Santo Amaro, o 15 de xaneiro, é avogoso contra a reuma. En Castro Caldelas é en tal ocasión cando se proban os chourizos novos. Nesa mesma vila celébrase a Festa dos Fachós o 19 de xaneiro a véspera de San Sebastián.

Chámase *fogo novo* ó que se prende o día de Aninovo, utilizando a tal fin o da noite anterior (Eladio Rodríguez, s. v. *fogo* ).

## Literatura popular 
### Locucións 
* *Andar á xaneira, Andar de xaneira/ de xaneiro*: en sentido recto, estar unha gata en celo. Por extensión, dise dos mozos que andan pola noite buscando aventuras amorosas, como os gatos en celo.
* *Andar ás celeiras coma as gatas xaneiras*.
* *Andar como os gatos en xaneiro*.

### Refraneiro 
miniatura|300px|*A verdura en xaneiro sabe a carneiro*
* *A auga de xaneiro mata ó usureiro* .
* *A ferreña de xaneiro non vai ao palleiro*. 
* *A ferreña de xaneiro non vai ao poleiro*. 
* *A galiña nada no xaneiro pon o ovo no colmeiro*.
* *A galiña no xaneiro pon no colmeiro*.
* *A madeira da túa casa, en xaneiro has de cortala*. 
* *A perdiz no xaneiro caga pró escopeteiro*.
* *A pescada en xaneiro val por carneiro* .
* *A raia en xaneiro sabe a carneiro*.
* *A verdura en xaneiro sabe a carneiro*.
* *As patacas de xaneiro van na cesta e veñen no sombreiro*.
* *As verzas de Fontán cóllense por san Sebaschán* .
* *As verzas por xaneiro saben a carneiro*. 
* *Auga de xaneiro astra a sega ten tempero* .
* *Auga de xaneiro, cada pinga val diñeiro* .
* *Cantos días pasen de xaneiro, tantos allos perde o alleiro* .
* *Coa lúa de xaneiro, vese a formiga no carreiro*.
* *Dazasete de xaneiro, San Antonio verdadeiro; día trece de San Xoán, San Antonio mentirán* .
* *Dazasete de xaneiro, Santo Antón lacoeiro* . 
* *De xaneiro a xaneiro, come carneiro*. 
* *Día de Santa Inés chuvia unha soa vez* . 
* *Dios nos libre do polvo de xaneiro e do lodo de agosto* .
* *En abril, augas mil, e en xaneiro come carneiro*.
* *En abril, cátanos no cubil; en maio, xa son bo galo; en san Xoán xa lle dou a carreira ó can; en santa Mariña xa vou pola cabritiña; en agosto xa vou co meu pai polo rostro; en Santos xa mato os bois nos campos e en xaneiro xa podo co carneiro* 
* *En xaneiro a faneca sabe a carneiro* .
* *En xaneiro, a lebre co cu no lameiro*. 
* *En xaneiro a raia val carneiro* .
miniatura|300px|*En xaneiro, sete lobos no carreiro*
* *En xaneiro, sete lobos no carreiro*. 
* *En xaneiro, sete lobos polo carreiro*.
* *En xaneiro, trompos ó fumeiro*. 
* *En xaneiro, vaite ó outeiro: se ves verdegar, ponte a chorar; se ves terrexar, ponte a cantar*.
* *En xaneiro, verza vella val carneiro* .
* *En xaneiro visita o outeiro: si ves verdegar ponte a chorar, si ves terrexar, ponte a cantar*. 
* *En xaneiro xa a abella pon os pés no salgueiro*.
* *En xaneiro, xéase a auga no caldeiro*. 
* *En xaneiro xiadeiro non ha faguer a ovella máis pisada ca no rigueiro* .
* *Eu son o pito do cairo, que nacin no mes de xaneiro, se o raposo non me come, he de cantar no poleiro*.
* *Gato do mes de xaneiro vale un carneiro*.
* *Inda non veu xaneiro pra poñe-lo pé diante do compañeiro*.
* *Lúa, a de xaneiro, amor, o primeiro*. 
* *Lúa, a de xaneiro; e cariño, o primeiro*.
* *Lúa de xaneiro non tèn aparceiro*.
* *Lúa de xaneiro non ten compañeiro, senón a de agosto, que lle dá no rosto*.
* *Moita chuvia en xaneiro, mala anada no cabaceiro* .
* *Nadal, mollado; e xaneiro, ben xiado* .
* *No menguante de xaneiro corta o teu madeiro*.
* *No mes de xaneiro rube ao outeiro, si ves verdexar ponte a chorar, si ves negrexar; ponte a beilar* .
* *No mes de xaneiro sobe ó outeiro. Se ves verdear ponte a chorar, se ves estercar ponte a cantar*. 
* *No mes de xaneiro, súbete ao outeiro; se ves os teus campos verdexar, ponte a chorar; se terrexar, ponte a cantar* .
* *No mes de xaneiro súbete ó outeiro, se ves terrexar bótate a cantar, e se ves verdexar, bótate a chorar*.
* *No xaneiro busca a lebre co cu no bulleiro*. 
* *No xaneiro pon o sombreiro*. 
* *Non hai amor coma o primeiro nin lúa coma a de xaneiro*.
* *Non hai amor firme coma o primeiro nin lúa coma a de xaneiro*.
* *Non hai lúa coma a de xaneiro nin amor coma o primeiro, senón a de agosto, que lle dá no rostro*. 
* *Non hai lúa coma a de xaneiro nin amor coma o primeiro*.
* *O año de xaneiro é o millor carneiro*. 
* *O besugo en xaneiro viste coma un cabaleiro*.
* *O boi e o leitón, en xaneiro crían riñón* . 
* *O día de san Sebastián ceiba as moscas Satanás*. 
* *O madeiro pra túa casa, córtao no xaneiro*. 
* *O mes de xaneiro é o xeadeiro; febreiro, muliñeiro; marzo, esqueiroso; abril, chuvioso; maio, pardo; san Xoán, claro; en seitura, sol; e en agosto, mellor*. 
* *O pito de xaneiro, coa súa nai sobe ó poleiro* .
* *O polo de xaneiro polo san Xoán está comedeiro*.
* *O polo de xaneiro vale carneiro*.
* *O polo de xaneiro, polo San Xoán está comedeiro*.
* *O polo en xaneiro, coa sua nai sobe ó poleiro* .
* *Os amores de xaneiro son os que enfrían primeiro*.
* *Os pitos de xanerio, pouquiños van ó poleiro* . 
* *Polo aninovo púxome a pita un ovo, e polos Reis xa tiña seis* '
* *Polo de xaneiro, cada pruma val diñeiro* 
* *Polo San Antón, xa a galiña pon* .
* *Polo santo Antón xa a galiña pon. Pola Candelaria, a boa e a mala*.
* *Polo san Martiño, trompos ó camiño, e polo santo Amaro, trompos ó tellado*.
* *Polo san Sebastián coida o teu fabal*. 
* *Polo san Sebastián coñez o día o pailán* 
* *Polo san Sebastián laranxiñas na man*.
* *Polo san Sebastián medra o día o paso dun can*.
* *Polo san Vicente perde o inverno un dente . 
* *Polo san Vicente ten o día unha hora máis, metá pola mañán, metá polo serán*. 
* *Polo san Vicente perde o inverno un dente*.
* *Polo san Vicente toda a auga é semente*.
* *Por santo Amaro, trompos ó faiado*. 
* *Por santo Amaro, trompos ó tellado*.
* *Por santo Antón, a galiña pon*. 
* *Por santo Antón, trompos ó caixón*.
* *Por san Sebaschán, a laranxa na man*.
* *Por san Sebastián algueira o pailán*. 
* *Por san Vicente da Roda medra o día unha hora*.
* *Por san Vicente pon os nabos da semente*. 
* *Por san Vicente, unha hora de creciente*.
* *Por san Xulián medra o día un pasiño de can* 
* *Por san Xullán adianta o día o paso dun can*.
* *Porca de xaneiro vai ca súa mai ó fumeiro*.
* *Porco de xaneiro vai ca súa mai ó fumeiro*.
* *Prá túa casa, o madeiro cortado sempre no xaneiro*.
* *Pra túa casa, o madeiro córtao no xaneiro*. 
* *Queimemo-lo loureiro no mes de xaneiro*.
* *Quen colle a aceitona antes de xaneiro, deixa o aceite no oliveiro*.
* *Quen labra no xaneiro labra para o ano enteiro*. 
* *Quen ora en xaneiro, ora para o ano enteiro*.
* *Raia en xaneiro sabe como o carneiro* .
* *Raia pescada en xaneiro sabe a carneiro*.
* *San Antonio de xaneiro, se fai sol, bota as pipas ó canteiro, e se chove bótaas ó fumeiro* .
* *San Martiño, trompos ó camiño; San Amaro, trompos ó faiado* 
* *San Xullán, garda viño e pan*. 
* *Santo Antón vello e tristeiro, convida ás rapazas ao rezadeiro*.
miniatura|300px|*Se chove no día de San Antón de xaneiro, pipas ó fumeiro; e se está claro, pipas ó canteiro*
* *Se chove día de Santo Antón de xaneiro, pipas ó fumeiro, i si está claro, pipas ó canteiro*. 
* *Se chove en Santo Antón de xaneiro, pipas ó fumeiro, se non, pipas ó canteiro*.
* *Se chove no día de San Antón de xaneiro, pipas ó fumeiro; e se está claro, pipas ó canteiro* .
* *Se en xaneiro tose o neno, non teñas medo; se tose no mes da sega, pode ir pra terra*. 
* *Se queres ter bo alleiro, pon o allo no xaneiro*. 
* *Se se soubera o que sabe a galiña no xaneiro, non quedaba unha no galiñeiro*. 
* *Se trona en xaneiro, sobe as cubas ó fumeiro* . 
* *Seco xaneiro, abundancia no graneiro*.
* *Si se soupera o que sabe a galiña no xaneiro, non quedaba unha no galiñeiro* .
* *Tanto dirán “Heilas, heilas”, que veñan nas quendas xaneiras*. 
* *Tódolos días que pasan de xaneiro son allos que perde de da-lo alleiro*. 
* *Un bo día de xaneiro é un lobo no quinteiro*. 
* *Un día bo en xaneiro, mao no eido*.
* *Verzas en xaneiro saben coma carneiro*.
* *Xaneiro, alleiro* . 
* *Xaneiro añeiro, e febreiro cabriteiro* .
* *Xaneiro arde verdadeiro*.
* *Xaneiro é oveiro*. 
* *Xaneiro frío ou templado, pásao arroupado*.
* *Xaneiro muliñeiro, nin boa meda nin bo palleiro*.
* *Xaneiro piardeiro* .
* *Xaneiro quente trae o demo no ventre*. 
* *Xaneiro verceiro, nin boa meda nin bo palleiro*.
* *Xaneiro, xeadeiro; febreiro, grileiro*.
* *Xaneiro, xeadeiro; febreiro, verceiro; marzo, airoso; abril, chuvioso; maio, pardo; san Xoán, claro, valen máis estes meses cas súas mulas co seu carro*. 
* *Xaneiro, xiadeiro*.
* *Xaneiro xiadeiro, febreiro escarabanadeiro, marzo amoroso, abril chuvioso, maio ventoso, San Xoán caloroso, que fai o ano formoso*.
* *Xaneiro xiado e abril mollado enchen o faiado*.

### Cantigueiro 
miniatura|300px|*Naquela banda do río/ ten meu pai un castiñeiro,/ dá castañas en agosto,/ uvas brancas no xaneiro*
* *Ano novo aí nos vén,/ Dios nolo traia con ben,/ Dios nos dea tantas ovellas/ como no ceo hai estrellas* .
* *Ano novo con ben veñas,/ como o sol entre as estrelas,/ os cabritos coas cabras/ e os años coas ovellas* .
* *Chamácheme pito cairo/ Porque nacín en xaneiro;/ Déixame chegar a maio,/ xa cantarei no poleiro* . 
* *Chamáchesme pita choca/ porque nacín en xaneiro;/ inda tu non é-lo galo/ que canta no meu poleiro* .
* *Chamáchesme pito cairo/ porque nacín no xaneiro,/ tu no has de se-lo galo/ que cante no meu poleiro* .
* *Chamáchesme pito louco/ alá no mes de xaneiro;/ se me a raposa non come/ hei cantar no teu poleiro*. 
* *Chamásteme pito cairo / porque nascín en xaneiro; / se non me come o raposo / inda che hei d’ir ó poleiro*.
* *De ise outro lado do río/ ten meu pai un castiñeiro/ que dá peras no San Xoán,/ uvas blancas no xaneiro* .
* *Do outro lado do río/ ten meu pai un castiñeiro/ que dá castañas e noces/ i aceitunas no xaneiro* .
* *Meu divino san Vicente,/ olliños de lagarteiro,/ moito me alegras, meu santo,/ o vintedous de xaneiro*.
* *Meu santiño San Antón,/ San Antón o cacholeiro,/ caséime por San Antón,/ volvín á casa solteiro*..
* *Miña rosa do canizo,/ meu caravel do fumeiro,/ tanto tes no mes de maio/ como no mes de xaneiro* .
* *Naquela banda do río,/ ten meu pai un castiñeiro,/ bota castañas no outono/ uvas no mes de xaneiro*. 
* *Naquela banda do río/ ten meu pai un castiñeiro,/ dá castañas en agosto,/ uvas brancas no xaneiro*. 
* *No alto de aquela serra/ ten meu pai unha tapada/ que dá uvas no xaneiro/ e llas non queima a xiada* .
* *Polo mar abaixo, polo mar arriba,/ polo mar abaixo vai unha sardiña,/ vai unha sardiña, vai un pexegueiro/ que leva pexegos no mes de xaneiro* .
* *San Vicente de Marantes/ é un santo moi galanteiro/ quere que lle fagan a festa/ o vintedous de xaneiro* .
* *¡Vállame dios! o arado/ cal si labra dianteiro,/ tanto ten no mes de maio,/ como no mes de xaneiro*.

### Os Reises 
* *Ano novo aí nos vén,/ Dios nolo traia con ben,/ Dios nos dea tantas ovellas/ como no ceo hai estrellas* .
* *Ano novo con ben veñas,/ como o sol entre as estrelas,/ os cabritos coas cabras/ e os años coas ovellas* .
* *Aquí non nos deron/nin miga de cousa/De hoxe nun ano estean/debaixo da lousa*.
* *Cantámosche os Reises/ guedella de cabra/ cantámosche os Reises/ non nos deche nada*.
* *Cantámoslle os Reis/ guedellos de cabra;/ cantámoslle os Reis/ e non diches nada*. 
* *De lexos chegamos/ os que aquí estamos/ se nos dan licencia/ os Reises cantamos*.
* *Deannos os Reises,/ señores, por Dios,/ deannos os Reises/ e queden con Dios*.
* *Díanno-los reises/ un vaso de viño,/ algo do fumeiro/ i os ovos do niño* .
* *Díanno-los reises:/ figos, chourizos e viño/ e tamén algún diñeiro/ para merca-lo pantrigo* .
* *Díano-los reises/ anque sean poucos:/ un touciño e medio/ i a mitai do outro* .
* *Esta casa está faiada,/ faiadiña de loureiro;/ que por moitos anos vivan/ os señores que están dentro* .
* *Moitos anos viva/ a ama da casa/ pois no aguinaldo/ nunca foi escasa*.
* *Os señores desta casa/ están todos na cociña;/ hoxe, que é día de Reises,/ hannos dar unha carniña* .
* *Pandeira de catro esquinas/ ben pudera ser de seis/ ben pudera esta meniña/ conmigo canta-los Reis* .
* *Pra leva-los reises/ traguemos un saco,/ diánno-los cartos/ pra mercar tabaco* Xaquín Lorenzo Fernández 1973, 136. No orixinal: *levalos, diannolos*..
* Pra leva-los reises/ veña ise fardel,/ levades ben cousas,/ podendes comer* .
* *San José e mais María/ ambos van para Belén,/ iles van cantar os reises,/ cantémolos nós tamén* .
* *Traemos a bota/ para levar o viño/ pa levar os ovos/ ó noso cestiño*.
* *Veña logo o aguinaldo/ que nos queremos marchar,/ que temos que ir a outras casas/ tamén os reises cantar* .
* *Veña logo unha copiña,/ que a noite está de xiada;/ escorrentémo-lo frío/ i en honor do Neno vaia* .
* *Veña o aguinaldo logo,/ figos, viño e lacós:/ somos bos de conformar,/ non somos nada lapós* .
* *Veñan pra eiquí tres duriños,/ que nesta casa hai fartura/ e nós comemos no ano/ moitas veces bica dura* .

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* ÁLVAREZ BLÁZQUEZ, Xosé María: *O libro do porco*. Colección *O Moucho* 26. Edicións Castrelos, Vigo 1972.
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
* ANÓNIMO: *Refraneiro do viño. 505 sentenzas recollidas do pobo*, Edicións Castrelos, Colección *O Moucho*, Vigo 1968.
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* FERRO RUIBAL, Xesús: *Refraneiro galego básico*, Galaxia, 1987.
* GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en *Coloquio de etnografía marítima*, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
* Gran Enciclopedia Galega
* FRANCO GRANDE, Xosé Luís: *Diccionario galego-castelán*, 2ª ed., Galaxia, Vigo 1972.
* LEMA BOUZAS, Lino (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* REAL ACADEMIA GALEGA: *Diccionario gallego-castellano*, 1913-1928.
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas, contribución al diccionario gallego*, CEME, Salamanca 1978.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*. Galaxia, Vigo 1958-1961.
* RODRÍGUEZ LÓPEZ, Jesús: *Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares*. Ed. Celta, Lugo 1974 (1ª ed. 1895).
* VALLADARES NÚÑEZ, Marcial: *Diccionario gallego-castellano*, Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.

### Outros artigos 
* O Nadal na cultura popular galega