A andoriña na cultura popular galega

[miniatura|275px|Niño de andoriñas no [Pazo de Fefiñáns.]]
[miniatura|275px|Andoriñas en [Pinzás, Tomiño|Pinzás, Tomiño.]]

Antigamente a andoriña consagrábase aos deuses penates (protectores dos fogares), tal como menciona Claudio Eliano, e xa daquela ninguén as mataba. Considerábanse o heraldo da primavera e en Rodas tiñan un cántico para celebrar a chegada das andoriñas nas súas migracións anuais .

En Galicia, de acordo coa cultura tradicional galega, considérase unha ave sagrada que hai que respectar e protexer . É popular a lenda que conta que as andoriñas arrincaron as espiñas da coroa que levaba Xesús Cristo, e que do sangue deste vén a mancha vermella que amosan no seu pescozo . Por esta razón son aves que ninguén molesta nin se lle vai ós niños . Mesmo se cre que matar unha andoriña ou destruí-lo seu niño é un pecado e que quen o faga sufrirá axiña unha desgraza na súa casa (Risco, Rodríguez López )

Considéranse agoiros do tempo que vai facer: cando as andoriñas voan baixo é que vai cambia-lo tempo.

A Virxe de Padrón leva unha andoriña na coroa e por iso corre un cantar no que se di que *O Señor bendiga â ave que leva nosa Señora* (Rodríguez López).

## A andoriña na terapéutica popular 
Chámase *pedra alidoña* (ou simplemente *alidoña*) unha concreción calcaria que disque se forma no estómago ou na moela das andoriñas. Utilízase para curar feridas, por simple contacto coa pel, ou certas infeccións  . 

Tamén existe a *herba andoriña* ou *herba da andoriña*, máis coñecida cos nomes de celidonia e ceruda (*Chelidonium majus*) , que antigamente se cría boa para as enfermidades dos ollos. Este uso medicinal, que tamén se chegou a aplicar ás propias andoriñas , vén da antiga crenza de que os polos de andoriña nacían cegos pero a nai curábaos ó refregarlles os ollos cun anaco desta herba .

## Sinonimia e léxico derivado 
miniatura|dereita|200px|Andoriña no libro *Nederlandsche Vogelen*, Volume 1 (1770).
Outros nomes que recibe a andoriña son os seguintes: *andolía*, *colandrilla*. No galego-asturiano: *andolía* e *golondría* 

Cos nomes de *andoriña* ou *anduriña* desígnanse tamén os seguintes animais:
* un molusco, a zamburiña, antes *Pectunculus hirundo* e hoxe *Chlamys varia*.
* un peixe (*Trigla hirundo*, hoxe *Chelidonichthys lucerna*), máis coñecido como escacho.
* Baixo a forma *andoriña do mar* designa dúas aves mariñas :
** o carrán común (*Sterna hirundo*) 
** o paíño común, paíño europeo (*Hydrobates pelagicus*), respectivamente.

Tamén designa a ovella que guía o rabaño.

*Anduriño* é tamén nome dun peixe que o Padre Sobreira describe como *Pez pequeño; de forma y color de trucha, y de igual o mejor gusto, con manchas doradas: carne blanca. Vienen por Marzo; en Abril son raros: en años secos son más abundantes. Parecen ser los escalos de Ponte Aréas, y son los reos del Avia*.

Tamén di Sobreira que co adxectivo *anduriño* se designa en Ribadavia a persoa que anda lixeira e que aguanta moito. Eladio Rodríguez González aumenta o significado a quen é rápido ó camiñar, traballar, decidirse e mesmo que fala rapidamente.

### Refraneiro 
* *Amigo polo seu proveito, andoriñas no teito*.
* *Andoriña a rente da auga, choiva na cama*.
* *Andoriña que alta voa non teme que chova* . 
* *Andoriña que voa a rentes da terra, chuvia venta* .  
* *Andoriñas a rente da auga, chuvia por palla*. 
* *Andoriñas a rentes da auga, chuvia na praia* .
* *Anduriñas arrentes da auga, chuvia na praia* .
* *Caga máis un boi que cen andoriñas* .
* *Máis come un boi que cen anduriñas* .
* *Nin un dedo fai man, nin unha andoriña fai vran*. 
* *Por san Reimundo a andoriña vén do outro mundo* . 
* *San Raimundo, a andoriña trai do outro mundo*. 
* *San Reimundo tira a andoriña do outro mundo e san Cebrián vólvea a levar* . 
* *Se queres saber cando é abril a anduriña viracho dicir*. 
* *Unha andoriña non fai vrau* .
* *Catro aves escollidas/ son as que pasan o mar:/ o cuco e a andoriña,/ a rula e o paspallás*. 
* *Catro aves escollidas/ son as que pasan o mar:/ o cuco e maila anduriña,/ a rula i o paspallás* .
* *Catro aves voadoras/ son as que pasan o mar:/ a anduriña e mailo cuco;/ a rula i o paspallás* (.
* *Quixera ser dos paxaros / que anduriña se lle chama / para facer o meu niño / ó pé da túa ventana*.

### Adiviñas 
* *Cen golondrinas/ e un golondrón,/ un mete e saca/ e un quita e pon..

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* GÁRFER, J.L. e FERNÁNDEZ, C.: *Adivinancero popular gallego*. Taurus Ediciones. Madrid 1984.
* GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en *Coloquio de etnografía marítima*, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
* LEMA BOUZAS, Lino (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* MARIÑO FERRO, Xosé Ramón: "Os animais na medicina máxica tradicional", en González Reboredo, Xosé Manuel (Coord.): *Medicina Popular e Antropoloxía da Saúde*, Santiago de Compostela 1997.
* REAL ACADEMIA GALEGA: *Diccionario gallego-castellano*, 1913-1928.
* QUINTÍA PEREIRA, Rafael: "As sagradas anduriñas", en *Nós, a Xente do Redor", nº 5, 2021, 34-35.
* RÍOS PANISSE, María do Carmo: *Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia. II. Mamíferos, aves y algas*, Verba anexo 19, Universidade de Santiago 1983.  
* RISCO, Vicente: "Etnografía: cultura espiritual", en *Historia de Galiza* Tomo I (Dirixido por Ramón OTERO PEDRAYO). Ed. Nós, Bos Aires 1962 (reed. Akal, Madrid 1979).
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*. Galaxia, Vigo 1958-1961. 
* RODRÍGUEZ LÓPEZ, Jesús: *Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares*. Ed. Celta, Lugo 1974.
* VALLADARES NÚÑEZ, Marcial: *Diccionario gallego-castellano*, Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.

### Outros artigos 
* Galería de imaxes da etnografía de Galicia