Heloderma suspectum

miniatura|Monstro do Xila.
***Heloderma suspectum***, xeralmente coñecido como **monstro do Xila** ou de Xila (polo río Xila ou Gila), é unha especie de réptil varanoideo velenoso nativo do suroeste dos Estados Unidos e o noroeste do estado mexicano de Sonora. Trátase dun réptil con aspecto de pesado lagarto de lentos movementos de ata case 60&nbsp;cm de longo, que é un dos dous únicos lagartos velenosos nativos de Norteamérica (o outro é a especie mexicana do mesmo xénero *Heloderma horridum*). Aínda que é velenoso, a súa natureza lenta e pouco activa fai que supoña un escaso perigo para os humanos. Porén, adquiriu unha sona de temible e ás veces mátano malia estar protexido pola lei estatal en Arizona.

## Etimoloxía 
O nome "Xila" fai referencia á cunca do río Xila (*Gila*) que discorre nos Estados Unidos polos estados de Novo México e Arizona, onde antes este animal era moi abondoso. *Heloderma* significa "pel chatolada", do antigo grego *helos* (ἧλος), 'cabeza de cravo ou chatola', e *derma* (δέρμα), 'pel'. *Suspectum*, 'sospeitoso' en latín, púxollo o seu descubridor o paleontólogo Edward Drinker Cope, porque sospeitaba que esta animal podería ser velenoso debido ás canles dos seus dentes.

## Descrición e taxonomía 
miniatura|esquerda|Placa da * Century Cyclopedia* que mostra o *H. suspectum*.
Esta especie é o lagarto nativo existente máis grande de Norteamérica despois dalgunhas iguanas (por exemplo, a iguana verde), e do extremo do fociño ao ano mide de 26 a 36&nbsp;cm. A cola é un 20% do tamaño total do corpo e os espécimes máis grandes poden chegar a uns 51 a 56 de lonxitude total. A masa corporal está normalmente entre 350 e 700 g, e nunha medición de 11 machos pesaban unha media de 468 g. Os espécimes máis pesados e grandes dos que se informou chegaban aos 2&nbsp;300 g.

*H. suspectum* ten un parente próximo vivo, que é *H. horridum*, e moitos parentes extintos da familia Helodermatidae, cuxa historia evolutiva remóntase ao Cretáceo. O xénero *Heloderma* existe desde o Mioceno, cando vivía *H. texana*, e encontráronse depósitos de fragmentos de osteodermos do monstro do Xila do Plistoceno tardío (hai 10&nbsp;000–8&nbsp;000 anos) preto de Las Vegas, Nevada. Como os helodermátidos permaneceron case sen cambiar morfoloxicacmente, ás veces considéranse fósiles viventes.

## Distribución e hábitat 
miniatura|Cabeza con escamas con forma de doas e fortes patas anteriores e garras axeitadas para cavar.
Vive no suroeste dos Estados Unidos e norte de México, nunha área que abrangue Sonora, Arizona, partes de California, Nevada, Utah e Novo México (potencialmente tamén en Baixa California). Habita en áreas de mato, desertos de plantas suculentas, e bosques de carballos, onde procura abrigarse en tobeiras, matogueiras e baixo rochas en sitios con fácil acceso á humidade. De feito, parece gustarlles a auga e mergúllanse nas pozas de auga formadas despois das tormentas de verán. Evitan vivir en áreas abertas como chairas e terras de labor.

## Ecoloxía 
Pasan a maior parte do tempo baixo terra en tobeiras ou refuxios rochosos. Están activos pola mañá durante a estación seca (primavera e principio do verán); posteriormente no verán, poden ser activos nas noites cálidas ou despois dunha tormenta eléctrica. Manteñen unha temperatura corporal de 30&nbsp;°C. Son lentos correndo, pero teñen unha resistencia e capcidade aeróbica máxima grandes (VO2 max) para un lagarto. Son depredados por coiotes e aves rapaces.

### Dieta 
Aliméntase de pequenos paxaros, mamíferos, ras, lagartos, insectos, e prea. Os seus alimentos máis comúns son ovos de paxaros e réptiles, e só ten que comer poucas veces ao ano na natureza (de 5 a 10 veces ao ano), pero as veces que se alimenta pode comer o equivalente a un terzo da súa masa corporal. Usa o seu extremadamente agudo sentido do olfacto para localizar presas, especialmente ovos. O seu olfacto é tan sensible que pode localizar e desenterrar ovos de galiña enterrados a 15&nbsp;cm de profundidade e pode seguir perfectamente o traxecto que seguiu un ovo rodante.

## Veleno 
Producen veleno en glándulas salivares modificadas da súa mandíbula inferior, o que os diferenza das serpes, cuxo veleno se produce na mandíbula superior. e helotermina, que causa atonía, parálise parcial das extremidades e hipotermia en ratas. A maioría son similares en forma ao péptido intestinal vasoactivo (VIP), que relaxa o músculo liso e regula a absorción de auga e as secrecións de electrólitos nos intestinos delgado e groso. Estes péptidos bioactivos son capaces de unirse aos receptores do VIP en moitos tecidos humanos. Un deles, a helodermina, viuse que inhibe o crecemento do cancro de pulmón.

Os constituíntes do seu veleno que recibiron máis atención dos investigadores son, precisamente, os péptidos bioactivos, como a helodermina, helospectina, exendina-3 e exendina-4. A exendina-4 converteuse na base dun tipo de medicamentos para tratar a diabetes tipo 2, coñecidos como agonistas do péptido-1 similares ao glicagón. A exenatida foi o primeiro produto desta clase que chegou ao mercado en 2005.

### Investigación de fármacos 
En 2005, a Food and Drug Administration (FDA) dos Estados Unidos aprobou o fármaco exenatida (*exenatide*) (comercializada como Byetta) para o tratamento da diabetes de tipo 2. É unha versión sintética dunha proteína, a exendina-4, derivada da saliva do *H. suspectum*. Nun estudo que durou tres anos de pacientes de diabetes de tipo 2, a exenatida orixinou niveis saudables sostidos de glicosa e unha progresiva perda de peso. A efectividade débese a que a proteína deste animal é idéntica en aproximadamente un 50% ao análogo do péptido 1 similar ao glicagón (GLP-1), unha hormona liberada polo tracto dixestivo humano que axuda a regular a insulina e o glicagón. A proteína do animal mantén a súa efectividade moito máis tempo que a hormona humana, o que axuda aos diabéticos a manter os seus niveis de azucre sanguíneos baixo control. A exenatida fai máis lento o baleiramento do estómago e causa unha diminución do apetito, contribuíndo á perda de peso.
A saliva de *H. suspectum* contén moitos compostos químicos que poden ser mortais. Un deles viuse que afecta á memoria. Varias compañías estiveron investigando as capacidades deste composto para axudar en casos de perda de memoria debida a varias doenzas como o alzhéimer, esquizofrenia e trastorno por déficit de atención con hiperactividade. A xilatida (*gilatide*), derivada da exendina-4, tamén aumenta moito a memoria segundo un estudo feito en ratos, e probablemente será estudada nun futuro como posible tratamento do alzhéimer.

## Vida e comportamento 
miniatura|dereita|Un mostro do Xila no zoo de Bristol.
*H. suspectum* sae da hibernación en xaneiro ou febreiro e aparéase en maio e xuño. As crías saídas do ovo teñen unha lonxitude duns 16&nbsp;cm e poden morder e inxectar veleno desde o primeiro momento. Os individuos xuvenís normalmente teñen bandas máis grandes de escamas rosas que os adultos, aínda que o monstro do Xila bandeado (*H. s. cinctum*) ten unha tendencia a conservar ese patrón de bandas. *H. suspectum* madura sexualmente entre os tres e cinco anos de idade. Despois de poñer os ovos, os adultos pasan gradualmente menos tempo sobre a superficie para evitar a parte máis cálida do verán (aínda que poden ser activos ao serán), e finalmente empezan a súa hibernación contra novembro. Aínda que estes réptiles teñen un baixo metabolismo e unha das menores velocidades en carreira rápida, teñen un dos valores maiores de alcance aeróbico (*aerobic scope*, o incremento no consumo do oxíxeno desde o repouso ao esforzo metabólico máximo) entre os lagartos, o que lles permite realizar unha actividade aeróbica intensa durante un período de tempo sostido. Os machos teñen alcances aeróbicos máis altos que as femias, probablemente porque a selección sexual para un trazo xenético vantaxoso en combate prolongado. A especie está na lista da IUCN como case ameazada.

## Relacións cos humanos 
Aínda que *H. suspectum* é velenoso, os seus lentos movementos fan que teña un escaso perigo para os humanos. Porén, gañou unha reputación de ser temible e a miúdo as persoas mátano por medo. Entre as tribos indias nativas de América, este animal ten unha sona mixta. Os apaches crían que o seu alento podería matar un home, e os tohono O'odham e o pobo pima crían que posuía un poder espiritual que podía causar enfermidades. En contraste, o pobo seri e o yaqui crían que a pel deste animal tiña propiedades curativas., *The Treasure of the Sierra Madre* e *Rango*..

No Vello Oeste americano os pioneiros crían en varios mitos sobre o monstro de Xila, como que o lagarto tiña alento fétido ou tóxico e que a súa mordedura era mortal.

No século XIX un dos primeiros en estudar cientificamente os efectos reais do veleno, moi esaxerados naquela época, foi o Dr. George Goodfellow de Tombstone, que publicou artigos en *Scientific American* e o *Southern California Practitioner*., e mesmo fixo que un monstro o mordese para estudar en si mesmo os efectos.

## Galería 

File:Heloderma suspectum 'suspectum'.jpg
File:Heloderma suspectum 'suspectum' 2.jpg
File:Heloderma suspectum 'suspectum' 3.jpg
File:Gila monster2.JPG| 
File:AZ Gila Monster 02.jpg|Monstro do Xila de Arizona.
File:Gila monster - Animaux venimeux et venins, 1922 (18172980816).jpg|Ilustración en *Animaux venimeux et venins*, 1922

## Notas 
### Bibliografía 
* 
*  Online .pdf
* 
*  
* 
* 
* 
*