Toén

**Toén** é un concello da provincia de Ourense, pertencente á comarca de Ourense. Segundo o IGE no ano 2015 tiña 2.426 habitantes (2.521 en 2003). O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é «».

## Xeografía 
O concello está constituído por 41 núcleos de poboación agrupados en oito parroquias. Limita cos concellos de Barbadás polo leste, con Ourense ao norte (separados polo río Miño), con Cartelle ao sur, e con Castrelo de Miño ao sur.

As zonas de maior altitude sitúanse nas franxas sur e leste, pero sen cumios moi elevados, de pouco máis de 600 metros. As terras do norte, oeste e centro forman o extenso val do río Miño. Este río está embalsado no encoro de Castrelo de Miño, onde recibe as augas do rego de Puga, rego de Xestosa e o rego de Fragoso.

Hai un gran contraste nas temperaturas, baixas en inverno e altas en verán, con néboas persistentes e chuvias escasas (uns 800&nbsp;mm).

Os produtos máis abundantes son a vide no val e a pataca e o centeo no interior, pero a maior parte das terras están marcadas pola masa forestal, sobre todo por matos. O sector agrario en Toén xira fundamentalmente en torno á produción vinícola, cun 53% da superficie total cultivada. As parroquias de Alongos, Puga e Feá pertencen á Denominación de Orixe O Ribeiro, sendo unha das zonas de maior produción de caldos autóctonos.

En relación coas actividades industriais destaca a existencia de varias canteiras de pedra de moita importancia no terzo norte do concello, en torno aos núcleos de Mugares, Puga e Feá.

A estrada secundaria OU-342 comunica a cidade de Ourense co concello entrando pola parroquia de Mugares, mentres que a OU-317 o fai polas Airas. Dende a autovía A-52, tomando a saída de Cortegada, pódese coller cara a Feá á dereita, Alongos á esquerda ou Toén de fronte.

## Demografía 
A poboación municipal sufriu grandes cambios durante o século XX. En 1900 Toén contaba con 3.881 habitantes, alcanzando o seu máximo de poboación en 1950 (4.369). A proximidade coa capital da provincia freou en certa medida unha emigración masiva como ocorreu noutros concellos. Porén, este feito non impediu un descenso paulatino da poboación desde 1950 até a actualidade.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:bar       value:rgb(1,0.75,0.4)

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:50 bottom:20 top:20 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:4500
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:white

PlotData=
  color:bar width:20 align:left
  bar:1900 from:0 till:3881
  bar:1910 from:0 till:3798
  bar:1920 from:0 till:3524
  bar:1930 from:0 till:3875
  bar:1940 from:0 till:4329
  bar:1950 from:0 till:4369
  bar:1960 from:0 till:3982
  bar:1970 from:0 till:3249
  bar:1981 from:0 till:3612
  bar:1991 from:0 till:2748
  bar:2001 from:0 till:2579
  bar:2009 from:0 till:2635
  bar:2014 from:0 till:2511

PlotData=
  bar:1900 at: 3881 fontsize:S text:3.881 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 3798 fontsize:S text:3.798 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 3524 fontsize:S text:3.524 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 3875 fontsize:S text:3.875 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 4329 fontsize:S text:4.329 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 4369 fontsize:S text:4.369 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 3982 fontsize:S text:3.982 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 3249 fontsize:S text:3.249 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 3612 fontsize:S text:3.612 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 2748 fontsize:S text:2.748 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 2579 fontsize:S text:2.579 shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 2635 fontsize:S text:2.635 shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 2511 fontsize:S text:2.511 shift:(-10,5)

## Historia 
Atopáronse restos do paleolítico na Piteira e O Loureiro (Moreiras).

Da época castrexa queda o castro de Trelle, situado a uns 600 m de altitude, na parroquia de Trelle. Desde el divísanse os vales do Miño e do río Arnoia. É un castro de dous recintos en forma de dúas terrazas ovaladas, superpostas e concéntricas cinguidas polos seus respectivos terrapléns. O castro de Louredo está entre as parroquias de Mugares e Alongos (Freixendo), no límite co concello de Barbadás, emprazado no monte de Louredo (437 m). Nel acháronse numerosos útiles de pedra paleolíticos e neolíticos. Posteriormente foi un asentamento estratéxico na época castrexa, quizais formando parte doutros que controlaban o curso do Miño pertencentes á tribo dos "Coelerni" cuxa capital era Castromao, Celanova (Celanova). Descubriuse abundante cerámica indíxena e romana decorada na zona, así como dúas aras romanas (a Xúpiter e outra a Diana) conservadas no Museo Arqueolóxico de Ourense.

Consérvase dous documentos en lingua galega asinados polo cura e notario de Xestosa Pedro Martínez a mediados do século XIII: un de compra-venda do 3 de marzo de 1259, e outro de venda do 30 de marzo de 1260.

A través da documentación medieval do tombo do mosteiro de Celanova sábese da existencia do mosteiro de Santa Uxía, cara ao Porto dos Abades, e do mosteiro de San Vicente, fundado como mosteiro particular polo converso Esgas e doado polo seu pai Fafila a san Rosendo no ano 952 xunto con varios lugares como Mugares e diversas terras. Existiu tamén un castelo en Louredo, doado polo rei ó bispo Martiño de Ourense. No Pozo Meimón foi asasinado o bispo de Ourense no século XV por Lope de Alongos e uns criados seus a instancias duns nobres (entre eles os Puga) dentro do contexto das guerras civís nobiliarias de finais do XV.

## Patrimonio 
* **Igrexa de Santa María de Mugares**.
* **Capela de San Xoan de Fondón**: Unha nave de planta rectangular. Muros de cadeirado granítico. Sinxela fachada con dous ocos rectangulares flanqueando a porta alintelada e unha soa espadana con arco de medio punto. Nos arredores da capela é costume que os veciños celebren as festividades en honor de San Xoán.
* **Torre Patrucial dos Puga**: Atópase na parroquia de Puga, de finais do SXV e comezos SXVIII, A torre formaba parte dunha casa forte rodeada por murallas, cortes, adegas e palleira, en estado ruinoso. 
* **Pazo do Olivar**: Atópase na parroquia de Puga e é un dos máis característicos da provincia. Construíuse empregando pedras da torre patrucial. 
* **Hospital Psiquiátrico de Toén**: Foi inaugurado en 1959. Nel tiveron gran protagonismo os profesionais que traballaron no mesmo agrupados en torno á figura e a obra de Manuel Cabaleiro Goás. Aquí pasou algúns veráns a popular psicóloga ourensá Elena Ochoa iniciándose no mundo da psicoloxía aproveitando que Manuel Cabaleiro era amigo dos seus pais.

## Festividades 
* Festa de San Xoán (24 de xuño) en Fondón e Gradeira; popular romaría celebrada na alameda que existe ao redor da capela de san Xoán en Fondón.
* Festa da Nosa Señora do Perpetuo Socorro, na segunda fin de semana de setembro, na Eirexa de Puga, na Parroquia de San Mamede de Puga.
* Festa de San Pedro (29 de xuño) en Moreiras.
* Festa da Nosa Señora dos Anxos (2 de agosto) en Trelle.
* Festa de San Roque, do 16 ao 19 de agosto en Alongos.
* Festa de Santo Antón, 6 e 7 de setembro en Toén.
* Festa dos Remedios, 8 e 9 de setembro en Feá.

## Galería de imaxes 
## Parroquias 
## Lugares de Toén 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Toén vexa: Lugares de Toén.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Eleccións municipais en Toén