Xudea (provincia romana)

A provincia romana de **Xudea** (; , Standard '** Tiberian **';  '**; ) ás veces escrito nas súas formas latinas orixinais de **Iudæa** ou **Judea'* para distinguilo da rexión xeográfica de Xudea, incorporou as rexións de Xudea, Samaria e Idumea, e estendeuse por partes das antigas rexións da dinastía asmonea e Reino herodiano de Xudea. Foi nomeada despois da tetrarquía Herodiana de Herodes Arquelao, pero a provincia romana abarcou un territorio moito máis grande. O nome "*Judea*" deriva do Reino de Xudá do século VI a. C.

Segundo o historiador Josephus, inmediatamente logo da deposición de Herodes Archelaus, Xudea converteuse nunha provincia romana, durante a cal o procurador romano recibiu autoridade para castigar con execucións. A poboación xeral tamén comezou a ser gravada por Roma. A provincia de Xudea foi escenario de disturbios na súa fundación no 6 d.C. durante o censo de Quirinius, e na súa historia se desenvolveron varias guerras, coñecidas como as Guerras xudeu-romanas, así como a Crucifixión de Xesús ao redor de 30-33 d.C.. Os romanos destruíron o Segundo Templo de Xerusalén no 70 d.C. como parte da Primeira guerra xudeu-romana, resultando na institución do *Fiscus Judaicus*, e despois da revolta de Bar Kokhba (132-135), o emperador romano Adriano cambiou o nome da provincia a Siria Palaestina e Xerusalén a Aelia Capitolina, que algúns estudosos conclúen foi un intento de eliminar a relación do pobo xudeu coa rexión.

## Antecedentes 
[miniatura| left | 170px | * Pompeio no Templo de Xerusalén *, de [Jean Fouquet]]

A primeira intervención de Roma na rexión data do 63 a.C., despois do fin da Terceira Guerra Mitridática, cando Roma fixo unha provincia de Siria. Despois da derrota de Mitrídates VI de Ponto, Pompeio o Grande saqueou Xerusalén e estableceu ao príncipe hasmoneano  Hircano II como Etnarca e Sumo Sacerdote, pero negouselle o título de rei. Unha cita posterior de Xulio César foi Antípatro de Idumea, tamén coñecido como Antipas, como o primeiro Procurador. Herodes o Grande, fillo de Antípatro, foi designado "Rei dos xudeus" polo Senado romano no 40 a.C. pero non conseguiu o control militar ata o 37 a.C. Durante o seu reinado, os últimos representantes dos hasmoneanos foron eliminados, e construíuse o gran porto de Caesarea Maritima.

Morreu no 4 d.C., e o seu reino dividiuse entre tres dos seus fillos, dous dos cales (Herodes Filipo II e Herodes Antipas) converténdose en tetrarcas ("gobernantes dunha cuarta parte"), e un deles (Arquelao) converteuse nun etnarca que gobernou máis da metade do reino do seu pai. Un destes principados foi Xudea, correspondente ao territorio da histórica Xudea, máis Samaria e Idumea. O fillo de Herodes Arquelao gobernou Xudea tan mal foi despedido no 6 d.C. polo emperador romano Augusto, tras unha solicitude da súa propia poboación. Herodes Antipas, gobernou como tetrarca de Galilea e Perea desde o 4 d.C. ata o ano 39, sendo entón despedido por Calígula. O fillo de Herodes, Felipe o Tetrarca, gobernou a parte nordéste reino do seu pai.

## Xudea como provincia romana 
[miniatura|left|O imperio romano na época de Adriano (117-138), mostrando, no oeste de Asia, a provincia romana de Xudea. 1 [lexión romana|lexión despregada no 125.]]

No 6 d.C. a tetrarquia de Arquelao (Xudea, máis Samaria e Idumea) estivo baixo administración directa romana. A provincia de Xudea non incluía inicialmente Galilea, Gaulanitis (o Golan), nin Peraea nin Decápolis. Os seus ingresos tiñan pouca importancia para o tesouro romano, pero controlaba as rutas terrestres e costeiras do mar ata o graneiro exipcioo e era un tapón contra o Imperio Partia. A capital estaba en Cesarea Marítima, non en Xerusalén. Quirinius converteuse en legado (gobernador) de Siria e realizou o primeiro Censo de impostos romano de Siria e Xudea, ao que se opuxeron os Celotes. Xudea non era unha provincia senatorial, nin unha provincia imperial, pero era un "satélite de Siria". gobernada por un prefecto que era un cabaleiro ecuestre (tal como o Exipto romano, no un ex cónsul ou pretor de rango senatorial. Con todo, os xudeus que viven na provincia mantiveron algunha forma de independencia e podían xulgar aos infractores coas súas propias leis, incluídas as infraccións de capital, ata o ano 28. A provincia de Xudea durante o período helenístico e o período romano inicial tamén se dividiu en cinco conclaves ou distritos administrativos: Xerusalen (ירושלים), Gadara (גדרה), Amathus (עמתו), Xericó (יריחו), e Séforis (ציפורין).
miniatura|left| antiga porta da era romana, *Bab al-'Amud'', na Cidade Vella de Xerusalén

A 'Crise baixo Caligula' (37–41) propúxose como a primeira ruptura aberta entre Roma e os xudeus.

Entre o 41 e o 44 d.C., Xudea recuperou a súa entidade autónoma cando Herodes Agripa I converteuse en rei dos xudeus nomeado polo emperador Claudio. Restaurando a dinastía herodiana, aínda que non hai indicación que Xudea deixara de ser unha provincia romana simplemente porque xa non tiña un prefecto. Claudio decidira que, en todo o imperio, que os procuradores foran axentes persoais do emperador, servisen a miúdo como ministros de impostos e finanzas provinciais, pasaran a ser maxistrados gobernantes con plena autoridade estatal para manter a paz. Elevou ao procurador de Xudea, ao que confiou o status de goberno imperial, porque o legado imperial de Siria non era simpático cos xudeus.

Trala morte de Agripa no 44 d.C., a provincia volveu ao control romano, incorporando os territorios persoais de Agripa de Galilea e Peraea, baixo unha fila de procuradores. Con todo, o fillo de Agripa, Agripa II, foi designado rei dos xudeus no 48. Foi o sétimo e último dos Herodianos.

Desde o 70 a.C. ata o 135 d.C., a rebeldía de Xudea requiría un legado romano gobernante capaz de comandar as lexións. Debido a que Agripa II mantivo a súa lealdade ao Imperio, o reino foi retido ata que morreu, xa fora no 93/94 ou no 100, cando a área volveu ao control do Imperio romano.
[miniatura|[Sestercio de Vespasiano coa lenda IUDEA CAPTA.]]
Xudea foi o escenario de dúas, posiblemente tres, grandes guerras xudeu-romanas:
* 66–70 d.C. - Primeira guerra xudeu-romana, resultando no Cerco de Xerusalén do ano 70 e a destrución do templo de Herodes e terminou co asedio de Masada no 73-74. (véxase Josephus). Antes da guerra, Xudea era unha provincia romana de terceira categoría, é dicir, baixo a administración dun procurador de rango ecuestre e baixo o control xeral do gobernador de Siria. Despois da guerra converteuse nunha provincia romana independente co nome oficial de *Judaea* e baixo a administración dun gobernador de rango pretoriano, e foi polo tanto trasladado á segunda categoría (foi só máis tarde, preto do 120, que Xudea converteuse nunha provincia consular, é dicir, cun gobernador de rango consular.).
* 115–117 d.C. - A Guerra de Kitos. Con todo, o papel de Xudea se discute, xa que se desenvolveu principalmente na diáspora xudía e non hai fontes plenamente fiables sobre a participación de Xudea na rebelión, nin hai ningunha maneira arqueolóxica de distinguir os niveis de destrución do 117 dos da gran revolta Bar Kokhba dunha década e media despois.
* 132-135 d.c. - A revolta de Bar Kokhba. Trala supresión da revolta de Bar Kokhba, o emperador Adriano cambiou o nome da provincia a Siria Palaestina e Xerusalén converteuse en * Aelia Capitolina * que Hayim Hillel Ben-Sasson afirma que se fixo para borrar os lazos históricos do pobo xudeu na rexión. ou "A Terra de Israel" ().

miniatura|Antiga calzada romana en Judea (adxacente á rexión autónoma 375 en Israel)|222x222px

Baixo Diocleciano (284-305) a rexión dividiuse en tres provincias: 
* Palaestina Prima (Xudea, Samaria, Idumea, Peraea e a chaira costeira, con Caesarea Maritima como capital).
* Palaestina Secunda (Galilea, Decápolis e Golán, con Beth-Shean como capital).
* Palaestina Tertia (o deserto de Negev, con Petra como capital).

## Listaxe de  gobernadores (6-135 d. de C.) 
## Notas
## Véxase tamén
### Outros artigos
* Moeda dos gobernadores romanos de Xudea