Métodos alternativos na investigación da toxicidade

Os **métodos alternativos na investigación da toxicidade** son un conxunto de técnicas que teñen como obxectivo fundamental recadar información acerca das características toxicolóxicas dunha substancia química limitando ou substituíndo a realización de estudos *in vivo* (experimentación animal). No libro *Of mice, Models & Men*, o doutor Rowan define o termo métodos alternativos para referirse a “aquelas técnicas ou métodos que substitúen o uso de animais de laboratorio en conxunto, reducen o número de animais requiridos ou refinan un procedemento ou técnica existente para minimizar o nivel de estrés sufrido polo animal” 

Cada ano máis de 1.000 produtos químicos novos teñen que ser avaliados toxicoloxicamente para garantir a súa seguridade, de modo que se posibilite a súa utilización pública sen riscos para a saúde humana. Clasicamente, esta avaliación realízase mediante a utilización de animais. Non obstante, ultimamente estanse a desenvolver diversos métodos alternativos de experimentación, entre os que destacan os estudos toxicolóxicos *in vitro*.

Os estudos de avaliación da toxicidade serven para predicir o que ocorre cando unha substancia química entra en contacto co organismo, habitualmente a través da boca pero tamén a través do pelo ou dos pulmóns. O seu obxectivo é pescudar se a substancia ten efectos tóxicos. Os tests máis empregados son os ensaios de toxicidade aguda, subaguda e crónica, que se usan na avaliación toxicolóxica dos fármacos, produtos agrícolas, pesticidas e mesmo cosméticos. Teoricamente, o perfil toxicolóxico da substancia en animais pode permitir coñecer a resposta en humanos.

## Xustificación dos métodos alternativos 
As principais motivacións para a utilización dos métodos alternativos á experimentación animal son de natureza ética e moral. Marshal Hall, a mediados do século XIX, foi o primeiro científico que se preocupou de establecer unha serie de normas que evitaban o sufrimento e o estrés animal innecesario, así como a duplicación de certos experimentos. A mediados e finais do século XX, a crítica social xa existente endureceuse, especialmente por certos colectivos en defensa dos dereitos dos animais como *The United Action for Animals* (1967) ou *People for the Ethical Treatment of Animals* (1980), máis coñecida como *PETA*. A concienciación profesional de moitos experimentadores posibilitou non soamente o desenvolvemento e a utilización destes métodos alternativos para a substitución da experimentación con animais, senón tamén a redución e o refinamento destes métodos.

Ademais das razóns éticas existen outros motivos adicionais para a substitución dos estudos *in vivo* e para o desenvolvemento mais intenso dos métodos alternativos:

* **Económicos**: o custo das probas *in vivo* é moi elevado. En ocasións, mesmo impide o desenvolvemento de fármacos ou outras novas substancias químicas debido á imposibilidade práctica e económica da súa realización.
* **Científicos**: ao traballar con individuos completos, é difícil en moitos casos determinar a causa molecular que produce a toxicidade. Ao utilizar fraccións biolóxicas de distinta complexidade, resulta máis sinxelo decatarse da xustificación bioquímica do efecto tóxico.
* **Sociopolíticos**: atendendo ás demandas dun sector da poboación que esixe a supresión da experimentación animal (os chamados *abolicionistas*).
* **Legais**: a Directiva do Consello 86/609/ CEE e o Real decreto 223/1988 establecen que non se debe realizar un experimento se se dispón doutro método cientificamente satisfactorio e contrastado que permita obter as mesmas conclusións sen implicar a utilización de animais.

## Clasificación dos métodos alternativos 
A substitución, a redución e o refinamento constitúen o principio fundamental dende o que se desenvolven os métodos alternativos na experimentación toxicolóxica. Este principio apareceu por vez primeira (como "regra dos tres R", polas primeiras letras en inglés de *replacement*, *reduction* e *refinement*), en *The Principles of Humane Experimental Technique*, escrito por Russell e Burch e publicado en 1959: "*replacement* significa a substitución dos animais vivos por material insensible; *reducction* significa a diminución no número de animais usados para obter determinada cantidade de información cunha determinada precisión; *refinement* significa diminución na incidencia ou severidade dos procedementos inhumanos aplicados a estes animais que non poden ser substituídos".

Clasificación dos métodos alternativos en función desta regra:

* **Redución**:
** Mellora no almacenamento, no uso e no intercambio de información toxicolóxica, por exemplo, mediante a creación de bases de datos internacionais, para evitar a innecesaria repetición de estudos *in vivo*.
** Melloras no deseño dos experimentos, podéndose así reducir considerablemente o número de animais utilizados.
* **Substitución**:
** Predición da toxicidade de novas substancias mediante cálculos avanzados de relación estrutura-actividade cuantitativa (QSAR). Isto permite deducir a toxicidade a partir do coñecemento teórico da estrutura química. Aínda que é unha alternativa moi interesante, é un campo pouco desenvolvido polo momento.
** Estudos en humanos: seguimentos epidemiolóxicos de substancias que xa se atopan no mercado, así como a utilización de voluntarios. Porén, esta fonte de información toxicolóxica presenta unha importante limitación ética. 
** As técnicas *in vitro*, baseadas na utilización doutros produtos biolóxicos non animais, tales como: bacterias, algas, fungos, fraccións subcelulares, tecidos, órganos perfundidos, cultivos celulares etc. Estas probas achegan información interesante, pero en poucas ocasións substitúen totalmente a realización dos estudos *in vivo*. 
* **Refinamento**:
** Mellora da instrumentación na experimentación animal, que permiten unha monitorización da dor. Melloras no deseño dos experimentos para reducir o sufrimento innecesario.

## Notas