Cruz monumental

[miniatura|190px|Cruceiro en [Inglaterra, semellante aos galegos.]]
[miniatura|190px|[Cruceiro en Belles de Abaixo, Macenda, Boiro, Galicia.]]

Unha **cruz monumental** é unha cruz cristiá, normalmente de pedra, illada ou que forma parte dun calvario ou dun viacrucis. Desenvolvidas dende o século XI co abrollar da arte románica, as cruces monumentais acadan o seu apoxeo no século XVI agás no caso dos cruceiros (chamados noutras linguas "cruces de encrucilladas": *croix de chemins* en francés ou *wayside crosses* en inglés) que acadan o seu apoxeo nos século XVIII e especialmente os calvarios e cruceiros máis elaborados (*calvaires* en francés) no XIX. Particularmente neste período, estas estruturas convértense en lugares de reunión para pregar nas festas relixiosas (coma o Corpus Christi, o mes de María ou o Venres Santo) ou para pedir a graza de Deus contra males de todo tipo (guerras, epidemias, incendios, secas…) En Galicia e Norte de Portugal son moi abondosas (entre 10.000 e 12.000 só en Galicia e uns 9.000 na Bretaña) e normalmente se erguían en encrucilladas e lugares nos que ás veces existían xa cultos pagáns á natureza, de aí a existencia de cruces semellantes noutras zonas da Europa atlántica con semellantes ritos ancestrais.

## Historia 
miniatura|100px|Estela gravada en Galicia.
Segundo os relatos en parte lendarios que aparecen a partir dos anos 350, uns dez anos despois da more de Constantino I o Grande converso ao cristianismo en 337, é santa Helena, a nai do emperador, quen descubriu a verdadeira Cruz de Xesús no Monte Calvario (Golgotha) logo dunha peregrinación a Palestina en 326. Constantino fixo logo construír a primeira cruz monumental no bico do monte. San Xoán Crisóstomo, declarou que a cruz, logo dos suplicios que nela se sufriron, converteríase no máis santo dos emblemas de Cristo. Deste xeito a cruz converteuse no sinal do mundo cristián primeiramente coma cruz triunfal: sen o Cristo esculpido, xa que podía ofender a sensibilidade dos cristiáns.

Son os monxes irlandeses quen, no século VII son os primeiros en facer da cruz un verdadeiro monumento en forma de estelas gravadas, con forma de cruz celta (cruz grega cun círculo) a partir do século VIII e da crucifixión no século IX. Asistimos a unha multiplicación das cruces a partir de 1095, data na que o Concilio de Clermont establece que o dereito de asilo simbolízase nos cruceiros dos camiños, que Terán un rol duplo: de guía e de protección. No caso de Galicia, dende os principio do cristianismo procurouse unha sacralización dos lugares de culto pagán ou sospeitosos de ter tal culto tan abundantes en terras atlánticas. Con ese obxectivo colocáronse cruces sobre pedras con algunha simboloxía, sobre menhires, petróglifos ou pedras significativas, como sobre miliarios romanos,.  En calquera caso, parece aceptarse unanimemente a teoría de Castelao de que os cruceiros galego-portugueses son unha creación gótica. A orixe dos cruceiros, tal como os entendemos hoxe, pode situarse na segunda metade do século XIV. O vandalismo (especialmente as guerras relixiosas iconoclastas ou a Revolución no caso de Francia), o paso do tempo, a intemperie e máis recentemente o tránsito rodado e a mecanización da agricultura, son responsábeis da forte diminución no número destes monumentos. Por outra banda estas cruces de pedra contan con figuras de protección, tanto en Francia (Tesouros Nacionais) como en Galicia (Patrimonio Cultural).

Ficheiro:Melide Galiza 2008-02-07 19.jpg|Cruceiro de San Roque, en Melide disque o máis antigo de Galicia, de estilo gótico do século XIV, sobre pedestal moderno.
Ficheiro:Irishness.jpg|Cruz grega con aro en Irlanda.
Ficheiro:Cruceiro en Rúa de Francos, Calo, Teo.jpg|Cruceiro en Rúa de Francos, Calo, Teo, Galicia, do século XIV.
Ficheiro:The "Doorty" Cross, Kilfenora - geograph.org.uk - 66908.jpg|Estela gravada en Irlanda.

## As diferentes cruces monumentais 
[miniatura|210px|Cruceiro en Causse du Larzac, [Francia.]]
Podemos distinguir :
* Cruces de cristianización: cruceiros (cruces de camiños e de encrucilladas), cruces de mercados, de prazas, de pontes, de portos, de megalitos, de árbores, de igrexas (de adro), de fontes, de pozos etc. (as comúns en Galicia, Norte de Portugal, Francia e Illas Británicas). 
* Cruces de culto aos mortos : cruces de cemiterios, de epidemias (« cruz de peste »), de naufraxios, de claustros, ou cruces de conmemoración: por unha morte brutal (que aínda se erguen nas estradas galegas), ou pola contra dunha vitoria militar…;
* Cruces de procesión : cruces de Ramos, do Santo Sacramento, os viacrucis, as cruces dedicadas ao culto dalgún santo;
* Cruces de peregrinación, que na maioría dos casos non marcan unha etapa, senón que chaman á esmola; 
* Cruces de termo, que serven de límite ás entradas e saídas da vilas. Son as comúns en Cataluña, Aragón e Valencia;
* Cruces da xustiza ;
* Cruces de misión, común en lugares cristianizados.

## Cruceiro 
Os cruceiros (*cruzeiros* en portugués) son cruces grandes de pedra, lisas ou con figuras esculpidas, sobre longas columnas asentadas nunha plataforma, que se sitúan principalmente nas encrucilladas, á beira dos camiños, nos límites das parroquias e nos adros das igrexas, moi comúns en Galicia, Norte de Portugal e Francia (principalmente na Bretaña). Nesta definición entrarían varias das cruces monumentais de Europa de fasquía semellante: as cruces galegas, portuguesas, bretoas (*calvaires*), así como moitas cruces de Francia, Alemaña e as Illas Británicas. Tamén atopamos exemplos moi illados de cruceiros en todo o norte de España. 

Ficheiro:Fornelos de Montes, Santo Adrián de Calvos, cruceiro e igrexa.jpg|Cruceiro en Santo Adrián de Calvos, Fornelos de Montes. É típico en Galicia erguer cruceiros tamén no adro das igrexas.
Ficheiro:102 Saint-Thégonnec Calvaire chapelle Sainte-Brigitte.JPG|Cruceiro da capela de Santa Bríxida, en Saint-Thégonnec (Bretaña).
Ficheiro:Cruzeiro em Constância.JPG|’’Cruzeiro’’ en Constância, Portugal.
Ficheiro:Croas.jpg|Cruceiro na Bretaña (Côtes D'Armor).
Ficheiro:Croix de carrefour La Celle-Condé 03.jpg|Cruceiro (*croix de carrefour*) do século XVI en Indre (parte central de Francia).
Ficheiro:Cruceiro de Cervaña, Silleda.JPG|Cruceiro de Cervaña, Silleda, Galicia.
Ficheiro:Sainte-Barbe 09609.jpg|Cruceiro (*bildstock*) en Alemaña.
Ficheiro:Cruceiro con capela, Cabráis, Ribasieira, Porto do Son.jpg|Cruceiro con capela en Porto do son, Galicia.
Ficheiro:Jesus Convent 5.JPG|’’Cruzeiro’’ en Setúbal, Portugal.
Ficheiro:Saint-Thegonnec - Calvaire de Penn al Lann - 003.jpg|Detalle dun cruceiro na Bretaña.
Ficheiro:Sepúlveda3.jpg|Cruz en Sepúlveda, Segovia, España.
Ficheiro:Fornelos de Montes, Traspielas, cruceiro.jpg|Cruceiro en Fornelos de Montes, Galicia.
Ficheiro:01 Milizac Calvaire de Kergroas.JPG|Cruceiro na Bretaña.
Ficheiro:Cruceiro Novela, Santiso, Coruña.jpg|Cruceiro en Novela, Santiso Galicia.
Ficheiro:Chapelle Sainte-Anne (Buléon) 6021.JPG|Cruceiro simple na Bretaña.
Ficheiro:Arantei, Cruceiro do Común.jpg|Cruceiro do Común, en Arantei, Galicia.
Ficheiro:Croix du bourg (Saint-Servant) 5624.JPG|Cruceiro na Bretaña.
Ficheiro:Croix de Mons (Chalinargues).jpg|Cruceiro en raqueta do século XV feita en granito chamada *Croix de Mons* en Chalinargues (Cantal, Francia).

### Calvario 
Aínda que en francés *calvaire* é sinónimo de cruceiro, en galego adoita denominar a tríade de cruces: normalmente a central representa onde foi crucificado Xesús, e aos lados as dúas cruces dos pecadores. Na Bretaña adoitan compartir pedestal, ademais coma no caso do Cruceiro do Hío, o granito está moi traballado.

Ficheiro:Castro Barbudo, calvario.JPG|Calvario en Castro Barbudo, Galicia.
Ficheiro:Castro Barbudo, calvario, cruces.JPG|Detalle do calvario en Castro Barbudo, Galicia.
Ficheiro:Cruceiro das Trece Cruces, Catoira.jpg|Calvario en Catoira, Galicia.
Ficheiro:Plougonven (29) Calvaire 01.JPG|Calvario na Bretaña.
Ficheiro:Banska Hodrusa Calvaire 40318.jpg|Calvario en Eslovaquia.
Ficheiro:Bretagne Finistere StJeanTrolimon 11032.jpg|Calvario en Finisterre, Bretaña.
Ficheiro:GuentherZ 2010-08-21 0197 Retz Kalvarienberg Kreuzigungsgruppe.jpg|Calvario en Alemaña.
Ficheiro:Anceu, calvario.JPG|Calvario en Anceu (Galicia).

### Cruz de mercado 
Existen exemplos semellantes de cruceiros en Gran Bretaña en camiños ou tamén as típicas cruces que marcan nas prazas centrais das vilas onde se fai a feira chamadas ***market crosses*** (en inglés) ou *mercat crosses* (en escocés). En Escocia existen unhas 126, a maioría do século XVIII. En Inglaterra moitas veces son monumentos máis complexos semellantes aos cruceiros cubertos galegos e portugueses.

Ficheiro:Bedale.jpg|Cruceiro *market cross* en Bedale (Inglaterra).
Ficheiro:Old Scone Cross.JPG|Cruceiro en Escocia.
Ficheiro:Culross mercat cross, Fife.JPG|*Mercat cross* en Culross, Escocia.
Ficheiro:Mercat Cross at Cockburnspath, Berwickshire.JPG|*Mercat cross* en Cockburnspath, Berwickshire, Escocia.
Ficheiro:Airth mercat cross, Parish of Falkirk.JPG|*Mercat cross* de Airth, na parroquia de Falkirk, Escocia.

### *Perron* 
''*
Chamadas *perroen* en neerlandés, son columnas de pedra, normalmente rematadas cun orbe (un globo cunha cruz), que se ergueron en cidades que pertencían ao antigo principado de Liexa, en Bélxica e Países Baixos (980-1795). As cruces-columnas simbolizan a liberdade e autonomía local. 

Ficheiro:Theux JPG02.jpg|O *perron* de Theux, Bélxica.
Ficheiro:Maastricht Vrijthof from northeast.JPG|*Perron* en Maastricht, Países Baixos.

### Cruz de termo 
Unha **cruz de termo** (en lingua catalá: *Creu de terme*) é un tipo de fito ou marco chantado noutrora á entrada das vilas e cidades coma mostra de piedade do pobo e para o seu fomento entre os viaxantes (finalidade diferente á dos cruceiros). Atópase nalgunhas vilas de Cataluña, Aragón e Comunidade Valenciana. Consiste nunha cruz monumental, habitualmente de pedra, moi semellante aos cruceiros galegos sobre uns chanzos de planta circular ou poligonal sobre as que se ergue o fuste rematado en nó, broche ou chapitel, que sustenta a cruz de pedra labrada en cantaría. 

Ficheiro:Forès13.jpg|Cruz de termo de Forès (Conca de Barberà, Tarragona).
Ficheiro:Cruzterminoelx.JPG|Cruz de termo do antigo camiño Elx-Alacant.

### Cruces cubertas 
Son cruceiros e cruces de termo cunha especie de alpendre, normalmente a catro augas, sostido por catro piares. Constrúense a partir do século XV, maiormente de estilo gótico e renacentista, aínda que tamén atopamos exemplos barrocos. Atopamos exemplos no levante español (*creus cobertes*), Galicia e Norte de Portugal.

Ficheiro:Creu_Coberta_La_Selva.jpg|A Cruz Cuberta de la Selva del Camp, Tarragona.
Ficheiro:Cruceiro da Santísima Trinidade, Baiona (4).JPG|Cruceiro da Santísima Trindade, século XV, Baiona (Pontevedra).
Ficheiro:Guimarāes-Padrão da batalha de Salado-Cruzeiro-20140912.jpg|Cruceiro cuberto en Guimarães (Portugal) (Monumento á Batalla do Salado ou de Nosa Señora da Vitoria).
Ficheiro:F57 Ennery Belle-Croix calvaire.jpg|Cruz cuberta en Francia.

## Viacrucis 
Viacrucis neste caso refírese ao conxunto de catorce cruces monumentais que representan os diversos momentos da Paixón de Cristo que sinalan o percorrido dun camiño e onde se adoita rezar ante cada unha delas en memoria do camiño que fixo Xesús Cristo polo Monte Calvario.. Adoitan colocarse nas subidas a montes onde existen santuarios.

Ficheiro:O Casal, Estacas, Cuntis Via Crucis 01-02.jpg|Cruceiros do viacrucis do Casal, en Cuntis, Galicia
Ficheiro:Waycross10.jpg|Cruz celta semellante as cruces maiores irlandesas do novo viacrucis do Monte Santa Trega, na Guarda, Galicia. 
Ficheiro:Iglesia de San Martiño de Pazó (536126046).jpg|Cruces do viacrucis da igrexa de San Martiño de Pazó, Galicia.

## *Wayside crosses* 
*Wayside cross* é o termo empregado en inglés para se referir ás cruces de pedra á beira dos camiños (*Croix de chemin* en francés) e ás das encrucilladas (*croix de carrefour*), no que eles inclúen os cruceiros galegos, portugueses e bretóns, as cruces de termo aragonesas e os cruceiros alemáns e dos Alpes. Defínenos coma cruces nas interseccións de camiños, carreiros ou estradas (pero que tamén aparecen en campos e bosques) que poden estar feitos en madeira, pedra ou metal e que adoitan ter a finalidade de protexer aos camiñantes e peregrinos de *lugares perigosos* (coma os cruceiros galegos). Tamén inclúe as *cruces de conciliación* ou (*stone crosses*), chantadas onde ocorreu unha desgraza, comúns de Centroeuropa, en Alemaña, Polonia e a República Checa.

Ficheiro:WEGKREUZ.jpg|Cruceiro en Bonn, Alemaña.
Ficheiro:Beinwil Grod.JPG|Cruceiro preto de Grod, Beinwil, Freiamt, Suíza.
Ficheiro:Wegekreuz zwischen Marburg-Bauerbach und Marburg-Schröck an der K35.JPG|*Wayside cross* entre Marburg-Bauerbach e Marburg-Schröck.
Ficheiro:Wegkreuz - Salten - South Tyrol.jpg|Cruz *Wayside cross* en Tschögglberg, Salten.

## Cruces maiores 
As cruces maiores (*High Crosses* en inglés) son cruces de pedra das Illas Británicas normalmente moi decoradas que se chantaban en encrucilladas ou leiras. Moitas delas teñen forma de cruz celta cos típicos nós. Datan da época medieval temperá.

Ficheiro:Muiredach s Cross.jpg|Cruz celta de Muiredach (en Monasterboice, Irlanda).
Ficheiro:Cadover Cross (portrait).JPG|Cruceiro de Cadover, unha das cruces de Dartmoor (Dartmoor, Inglaterra).
Ficheiro:Dysert_cross.jpg|Cruceiro de Saint Tola (Mosteiro de Dysert O Dea, Irlanda).
Ficheiro:Aberlemno.jpg|Pedra Kirkyard, Aberlemno, Escocia.
Ficheiro:Detail Kilkieran High Crosses, Kilkenny.jpg|Cruceiro de Kilkieran .
Ficheiro:Ahenny High Cross - geograph.org.uk - 475968.jpg|Cruz celta cos típicos nós en Escocia, *Ahenny High Cross*, data do século VIII, IX. 

## *Steinkreuze* 
As *Steinkreuze* (literalmente en alemán "cruz de pedra"; *stone cross* en inglés) son pequenas cruces monumentais de pedra que se achan en Europa Central e miden entre 80&nbsp;a&nbsp;120 centímetros de alto e 40&nbsp;a&nbsp;60 centímetros de ancho, normalmente labradas nun só bloque de pedra, normalmente de granito, arenito, calcaria ou basalto. Trátase das cruces ao ar libre máis antigas. Noutras zonas, coma na República Checa ou Polonia chámanlle a unhas cruces semellantes *cruces da conciliación*, xa que se erguen onde ocorreu algo malo.

Unha variante maior destas cruces, porén con elementos dos petos de ánimas son os *Schaftkreuz* (*Shaft cross* en inglés), co esteo máis longo e semellantes aos cruceiros galegos.

Ficheiro:Steinkreuz weissig.jpg|miniatura|*Steinkreuze* en Saxon Weißig near Dresden with a carving of a crossbow
Ficheiro:Flurkreuz-2.jpg|miniatura|upright|*Steinkreuze* no Alto Palatinado
Ficheiro:Smírčí kříž u silnice z Růžové do Nové Olešky.jpg|Conciliation cross close to Růžová (Děčín District), Czech Republic.
Ficheiro:Kleinrettbach-Grabsleber-Kreuz-2.jpg|Cruz de conciliación preto de Kleinrettbach, Alemaña.
Ficheiro:Стерженский.jpg|Cruz de conciliación preto de Tver, Rusia.
Ficheiro:Krzyż pokutny kijowice.JPG|Cruz de conciliación preto de Kijowice, Polonia.
Ficheiro:Rheinbreitbach Wegekreuz Schulstraße 39.jpg|*Schaftkreuz* en Alemaña.
Ficheiro:Poppenbecker Kreuz, Havixbeck (DSC00012).jpg|mini|hochkant|A *Schaftkreuz* Poppenbecker de estilo gótico, en Alemaña.

## Outras 
Existen as **cruces memoriais**, para recordar algún evento, por exemplo unha peste, como as chamadas **cruces de pestes** (*plague crosses*) no Reino Unido, que non deixan de ser cruceiros. Tamén existen as **cruces de cume**, cruces nos cumes dunha montaña ou outeiro que marcan o bico do mesmo, normalmente marcan un fito ou logro. 
Tamén existen cruces de pedra en lugares como o Tirol ou o leste de Europa (Polonia, Ucraína, Romanía, Rusia...).

Ficheiro:Plague Cross - geograph.org.uk - 1198683.jpg|A *Plague Cross* de Ross-on-Wye, Herefordshire, Inglaterra, chantouse preto do lugar onde foron soterradas numerosas vítimas dunhas peste. 
Ficheiro:Crosses.jpg|Cruces de naufraxios en Fisterra, Costa da Morte, Galicia.
Ficheiro:Perignac croix.JPG|Cruceiro funerario (‘’ croix hosannière’’) de Pérignac, Francia.
Ficheiro:Igrexa de Santiaguiño do Monte - Padron - 05 - Cruceiro.jpg|Cruceiro de cume en Santiaguiño do Monte, Padrón, Galicia.
Ficheiro:Wasserlosen Bildstock 2.jpg|Cruz en Alemaña.
Ficheiro:Sermentizon croix mission.jpg|Cruz de misión, en Francia
Ficheiro:Bildstock oeutrange.jpg|Cruz de pedra pequena en Francia.
Ficheiro:Wegkreuz - Salten - South Tyrol.jpg|Cruz de madeira en Tirol.
Ficheiro:Croix de Coust.JPG|Cruz de 1472 en Francia.
Ficheiro:Calvaire, Borgo di Sopra, Monteaperta.JPG|Cruz de madeira en Italia.
Ficheiro:Berezhany cross.jpg|Cruz de madeira ortodoxa na Ucraína.

## Cruces monumentais contemporáneas 

Ficheiro:Crucea Caraiman-vedere.jpg|A cruz de cume maior de Europa, no bico Caraiman, Romanía.
Ficheiro:Poznańskie Krzyże RB1.JPG|Cruces de Poznan (Polonia) que conmemoran as protestas na cidade en 1956.
Ficheiro:Parquedocastro.jpg|A polémica cruz do Castro de Vigo, Galicia, de época franquista.
Ficheiro:Cross atop Montecalvo.JPG|Montecalvo, Italia.
Ficheiro:Park Güell - Calvario.jpg|Cruces no Parc Güell, Barcelona, Cataluña.
Ficheiro:Crucerosanjusto.jpg|Cruz de San Xusto, no Camiño de Santiago.
Ficheiro:Cruceiro-punta-frouxeira-meiras-valdovinho.jpg|Cruz de naufraxio en Punta Frouxeira, Valdoviño, Galicia.
Ficheiro:Valle de los Caídos. Cruz I.jpg|A cruz do Valle de los Caídos, España, de máis de 150 metros de altura.
Ficheiro:Cruzeta El Vigia.JPG|Cruceta del Vijía, Porto Rico.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* *As cruces de pedra na Galiza*
* *As cruces de pedra na Bretaña''