Historia de Lima

**Lima** foi fundada por Francisco Pizarro o 18 de xaneiro de 1535, co nome de «Cidad de los Reyes». Non obstante, co tempo persistiu o seu nome orixinal que provén da lingua aimará (lima-limaq : flor amarela) ou do quechua (rimaq, falador) polo seu río, o río Rímac (Río Rímac ou Río Falador). Sobre os primeiros mapas do Perú, pódese ver simultaneamente o nome de Lima e o da Cidade dos Reis. Converteuse no principal núcleo do poder hispano no Perú. O urbanismo de Lima serviu de modelo na América do Sur española durante o período colonial.

## Culturas prehispánicas 
O litoral peruano no seu encontro cos Andes é o berce dunha das primeiras civilizacións da humanidade. Civilización que se materializou nunha chea de culturas estendidas ao longo de tres mil cincocentos anos.

A bisbarra onde agora se asenta a Municipalidade Metropolitana de Lima, centrada no eixo que compón o val do río Rímac, foi dende o principio un dos enclaves importantes do desenvolvemento daquelas culturas .

Mesmo no período precerámico o asentamento de *El Paraíso* (2200-1900 a.C., no extremo noroeste da área metropolitana ) constitúe o primeiro gran centro cerimonial na costa e delata xa un grao de organización e construción notable que anticipa o posterior período formativo caracterizado polos templos en U .

Foi no comezo do segundo milenio antes da nosa era cando aparece un poboamento agrícola continuado na beira dereita do río Rímac, agrupado arredor de templos en U en polo menos sete enclaves a distancias similares: o máis antigo, *La Florida* (1800 a.C., ao norte do centro histórico); e o máis notable *Garagay* (1400 a.C., ao leste do aeroporto ).

O centro máis importante da época prehispánica comezou a xestarse sobre ese sedimento, pero non foi ata o cambio de era cando, coa chegada da cultura homónima da actual metrópole, a cultura Lima (200-650 d.C.), alcanzou o seu esplendor (30-50 000 habitantes). Trátase de **Maranga** (ao sur de *Garagay*, na outra beira do Rímac ) e as súas características *huacas*, grandes pirámides de "adobiños" .

Houbo outros centros, como *Cajamarquilla* (principal da cultura Wari no nordeste da bisbarra ,), que tras unha época de abandono e decadencia (final da cultura Wari ou Huari, 750-900) renaceron coa cultura Ychsma (señorío Ichma ou Ichmay, 900-1440). Pero foi **Pachacamac** (no extremo sur do área metropolitana actual ) o máis célebre ata a época inca e a chegada dos españois.

Pachacamac era lugar de peregrinación polo santuario-oráculo do deus creador homónimo cando os incas o conquistaron (1460). Asimilárono e enriquecérono construíndo novos templos e facendo da cidade un importante centro administrativo do seu imperio .

## Cidade dos Reis 
Cando Francisco Pizarro rematou a conquista do Imperio Inca en 1533, procurando o lugar apropiado para a súa capital, é posíbel que o val do Rímac con todo o seu gran pasado e o prestixio de Pachacamac inda vixente, a máis da proximidade ao mar da que carecían outras opcións nos Andes, fose a razón para que decidise finalmente a fundar alí en 1535 a que nomeou **Ciudad de los Reyes**, na beira sur do río, segundo o plan habitual do urbanismo colonial español.
miniatura|200px|dereita O sitio era unha encrucillada de camiños das épocas pasadas (vado norte-sur do río, toma de auga para a fertilización dos campos de Maranga, vía oeste-leste entre esta e Cajamarquilla).

Nel trázase unha cuadrícula (117 *illas* ou *cuadras*, en catro áreas, rúas de 11 metros, 240 Ha en total) con orixe nunha gran praza (Praza de Armas ou Maior) onde se situaban os edificios máis representativos do poder político e relixioso . Así a futura catedral, que comeza a edificarse dende o primeiro día, e a casa de Pizarro (futuro Pazo do Goberno) .

En 1543 convértese en capital do Vicerreinado do Perú (case toda Suramérica no tempo). O crecemento vaise producir en torno a Praza Maior, en barrios arredor de parroquias e no ámbito da ribeira do Rímac. Fora da cuadrícula, que vai axeitándose aos trazados preexistentes, os indios, escravos e plebe confínanse en núcleos chamados *reducciones* (Hospital de San Lázaro en 1563; Santiago del Cercado 1571) .

Para 1610 constrúese a ponte de pedra comunicando ata hoxe co barrio de Rímac (arrabalde de S. Lázaro antedito) e que se desenvolveu entón. Deseguido, trazouse a Alameda dos Descalzos (1611), celebrado lugar de paseo dos limeños ao pé do tutelar Cerro San Cristóbal .

## Esplendor da Lima virreinal 
No século XVII, a capital consolídase como o núcleo urbano máis importante de América do Sur. A pesar dos frecuentes terremotos a cidade erixe cada vez máis nobres construcións (igrexas das ordes dos dominicos, franciscanos, mercedarios; célebres casas señoriais con singulares balcóns-celosía de madeira ) e embelece o espazo público con prazas, fontes e estatuas.

Pola súa riqueza comeza a sufrir ataques piratas, o que fai preciso a construción dun cinto murario. Lévase a cabo en 1684-87 integrando parte de Santiago do Cercado . Esta conformación vaise manter no substancial ata a segunda metade do século XIX.

En 1746 resulta destruída por un catastrófico terremoto. Foi simbólico da decadencia que comezaba. Esgotábase a prata das minas de Potosí que sustentara a riqueza do Perú. A máis, a creación de novas audiencias reducía progresivamente a importancia do seu vicerreinado. 
miniatura|300px|Vista panorámica da praza de Acho e alameda á beira do Rímac; ao fondo o centro histórico de Lima.
A reconstrución realízase dende unha perspectiva modernizadora ilustrada e laica: cemiterios, fábricas de tabacos, cuarteis, almacéns militares, hospicios, edificios administrativos diversos, praza de touros de Acho etc. A destacar os novos paseos e alamedas nas beiras do Rímac (Paseo de Aguas, Alameda de Acho, Alameda Nueva de Piedra Lisa e baños públicos) que recuperan e articulan a periferia ribeira coa cidade amurallada  ; e o Nuevo Camino del Callao (1799) que o fai coa contorna rural e o porto.

## Capital da República Peruana 
Aquel vai ser o traxecto do primeiro ferrocarril de América (Lima-Callao, 1850) . Para entón a cidade era xa capital da independizada República do Perú (1821), pero non foi ata esa década, a dos cincuenta, cando comezou unha nova etapa de crecemento e riqueza da man das exportacións de guano.

Para permitir ese crecemento en 1872 derrúbanse as murallas e no seu lugar aparecen as primeiras avenidas da capital (segundo o modelo dos bulevares parisienses), articuladas por prazas de conexión cos futuros desenvolvementos cara ao sur principalmente . Será alí, xunto á costa, onde as colonias balnearias (sinaladamente Miraflores) vanse converter nos barrios burgueses da Lima actual. Os barrios obreiros, como o primeiro de La Victoria, para a incipiente inmigración dende o rural, completan o traxecto (Avenida Arequipa e Paseo da República).

250px| 250px| 250px

Coma colofón dese proceso estrutural, en 1921, no lugar da primeira estación ferroviaria (co traslado da liña ao Rímac), urbanízase a Praza San Martín, centro neurálxico da capital entre o dameiro histórico e as avenidas anteditas .

Na segunda metade do século XX Lima sufriu o mesmo proceso de metropolización que outras grandes capitais de Suramérica. A poboación rural peruana non deixou de afluír ante as expectativas de mellores condicións de vida, o que ocasionou a aparición de numerosos asentamentos de chabolismo e infravivenda . 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Andrien, Kenneth *Crisis and decline: the Viceroyalty of Peru in the seventeenth century*. Albuquerque: University of New Mexico Press, 1985. ISBN 0-8263-0791-4 
* Anna, Timothy, *The fall of the royal government in Peru*. Lincoln: University of Nebraska Press, 1979. ISBN 0-8032-1004-3 
* Clayton, Lawrence, "Local initiative and finance in defense of the Viceroyalty of Peru: the development of self-reliance". *Hispanic American Historical Review* 54 (2): 284–304 (maio de 1974). DOI 10.2307/2512570  
* Conlee, Christina, Jalh Dulanto, Carol Mackay and Charles Stanish. "Late Prehispanic sociopolitical complexity". En Helaine Silverman (ed.), *Andean archaeology*, Malden: Blackwell, 2004, pp.&nbsp;209–236. ISBN 0-631-23400-4 
* Dietz, Henry, *Poverty and problem-solving under military rule: the urban poor in Lima, Peru*. Austin : University of Texas Press, 1980. ISBN 0-292-76460-X 
* García, José, "Arquitectura en el virreinato y la república". En *Historia del Perú*, tomo XII. Lima: Mejía Baca, 1980.  
* Hemming, John, *The conquest of the Incas*, Londres: Macmillan, 1993. ISBN 0-333-51794-6 
* Higgings, James, *Lima. A cultural history*, Oxford: Oxford University Press, 2005. ISBN 0-19-517891-2 
* Instituto Nacional de Estadística e Informática, *Lima Metropolitana perfil socio-demográfico* , Lima: INEI, 1996. 
* Klarén, Peter, *Peru: society and nationhood in the Andes*. Nova York: Oxford University Press, 2000. ISBN 0-19-506928-5 
* Ramón, Gabriel, "El guión de la cirugía urbana: Lima 1850–1940". En *Ensayos en Ciencias Sociales*, Lima, Universidad Nacional Mayor de San Marcos, 2004, pp.&nbsp;9–33. ISBN 9972-9812-7-4 
* Walker, Charles, "The upper classes and their upper stories: architecture and the aftermath of the Lima earthquake of 1746". *Hispanic American Historical Review* 83 (1): 53–82 (febreiro 2003). 

### Outros artigos 
* Historia do Perú
* Francisco Pizarro