Lingua cherokee

O **cherokee** (en  *Tsalagi gawonihisdi*) é unha lingua americana da familia iroquesa, falada polo pobo cherokee. É a única lingua da familia iroquesa do sur e difire significativamente das outras linguas iroquesas. O cherokee é unha lingua polisintética e emprega un sistema de escritura único, o silabario cherokee.

Hoxe en día, o cherokee é unha das linguas indíxenas de Norte América con maior saúde, cunha abondosa documentación da lingua, sendo a lingua nativa americana con maior literatura publicada. Entre estas publicacións están un dicionario e unha gramática así como partes traducidas do Novo Testamento da Biblia entre 1850–1951, Un significante número de falantes de cherokee de tódalas idades viven en Qualla Boundary en Cherokee, Carolina do Norte e en varios condados da Nación cherokee de Oklahoma, salientando Cherokee, Sequoyah, Mayes, Adair e Delaware. Un número crecente de mozos cherokee están a renovar o interese polas tradicións, a historia e a lingua dos seus devanceiros.

Segundo datos de 2018 e 2019 tiña entre 1520 e 2100 falantes. O cherokee está clasificado como en perigo severo polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

## Clasificación 
O cherokee é unha lingua iroquesa, e a única da póla iroquesa do sur que aínda se fala. Os lingüistas cren que o pobo cherokee emigrou cara ao sueste dende a rexión dos Grandes Lagos contra o século XVIII, levando con eles a súa lingua. Malia a distancia xeográfica e temporal, a lingua aínda amosa algunhas semellanzas con outras linguas dos Grandes Lagos, como o mohawk, o onondaga, o seneca ou o tuscarora.

## Historia 
miniatura|250px|Cherokee Heritage Center.

### Literatura 
[miniatura|esquerda|Tradución da [Xénese a lingua cherokee, 1856]]

Antes do desenvolvemento do silabario cherokee na década de 1820, o cherokee só era unha lingua falada. O silabario foi inventado por Sequoyah para escribir a lingua a finais da década de 1810 e comezos da de 1820. A súa creación e particularmente salientable porque previamente Sequoyah non sabía ler nin escribir. Primeiro experimentou con logogramas, pero despois o seu sistema evolucionaría nun silabario. Cada símbolo representa unha sílaba e non un fonema; os 85 (orixinalmente 86) caracteres do silabario cherokee proporcionan unha forma axeitada de escribir cherokee. Algúns símbolos aseméllanse a letras latinas, gregas e mesmo cirílicas, mais os sons son completamente diferentes (por examplo, o son /a/ escríbese coa letra que no alfabeto latino semella un D).

Arredor do ano 1809, Sequoyah comezou a traballar nun sistema de escritura para a lingua cherokee. Ó comezo, pensou en crear un carácter para cada palabra na súa lingua. Estivo un ano completo traballando niso, e deixando as súas leiras sen plantar, polo que os seus veciños e amigos coidaron que perdera a cabeza. Sábese que a súa muller queimou o seu traballo inicial, xa que cría que era cousa de meigallos.

Sequoyah non tivo éxito até que desistiu en representar palabras enteiras e desenvolveu un símbolo para cada sílaba na súa lingua. Após aproximadamente un mes, tiña un sistema con 86 caracteres, algúns dos cales eran letras do alfabeto latino que obtivo dun libro de deletreado.

Sendo incapaz de atopar adultos que quixeran aprender o seu silabario, ensinoullo á súa filla, *Ayokeh* (tamén escrito Ayoka). Tamén viaxou até as reservas indias do Territorio de Arcansas onde se asentaran outros cherokees. Cando intentou convencer ós líderes tribais da utlidade do silabario, eles dubidaron del, crendo que os símbolos eran simples recordadores. Sequoyah preguntoulles a cada un por unha verba, que despois escribiu, e chamou pola súa filla para que lese as palabras. Esta demostración convenceu ós líderes, que lle permitiron ensinar o silabario a unhas cantas persoas máis. Isto levoulle uns poucos meses, durante os cales rumoreábase que estaba a usar ós estudantes para facer bruxería. Despois de completar as leccións, Sequoyah escribiu unha carta ditada para cada estudante, e despois leu unha resposta ditada. Esta proba convenceu ós cherokees occidentais de que creara un sistema de escritura práctico. Lendo o seu discurso, convenceu ós cherokees occidentais para que tamén aprendesen o sistema, despois do cal espallouse axiña entre este pobo.

En 1826, o Consello Nacional cherokee encargoulles a George Lowrey e a David Brown que traduciran e imprimisen oito copias das leis da Nación cherokee usando o sistema de Sequoyah. e hoxe pode atoparse en libros e páxinas de Internet.

Case douscentos anos despois, John Standingdeer Jr. descubriu que os 85 caracteres de Sequoyah podían ser divididos en 16 sons básicos. Tamén desenvolveu un software para axudar á xente a aprender a lingua.

## Fonoloxía 
O cherokee só ten consoante labial, *m*–que é relativamente nova para a lingua. O dialecto baixo perdeu este son, que foi substituído por "w" no seu canto. A lingua tamén carece de *p* e *b*. No caso de *p*, *qw* é empregado a miúdo como substituto (como no caso do nome cherokee da Wikipedia, *Wiɣi**qw**ejdiʃ*).

### Consoantes 
O cherokee ten once consoantes fonémicas:

### Vocais 
O cherokee ten seis vogais fonémicas:

#### Ditongo 
O cherokee posúe un único ditongo nativo:
* 
Como excepción atópase o uso moderno en Oklahoma da palabra *automóbil*, que ten os fonemas ingleses de  e .

### Ton 
O cherokee é unha lingua tonal.

## Silabario cherokee 
O cherokee escríbese mediante un silabario inventado por Sequoyah. Neste sistema, cada símbolo representa unha sílaba e non un fonema. Os 85 caracteres do silabario cherokee ofrecen un método axeitado de escritura para a súa lingua. Aínda que algúns símbolos aseméllanse ás letras do alfabeto latino, os sons son completamente diferentes.

## En computadoras 
O cherokee represéntase en Unicode, nos intervalos de caracteres U+13A0-U+13F4 e U+AB70-U+ABFF. 

|valign="top" |

|}

## Vocabulario 
[miniatura|dereita|150px|Sinal en cherokee, [Tahlequah, Oklahoma, con "alehwisdiha" (tamén escrito "halehwisda") que significa "stop"]]
[miniatura|dereita|150px|Sinal de tráfico en [Tahlequah, Oklahoma, onde se le "tla adi yigi", que significa "non aparcar".]]

### Números 
O cherokee emprega números arábigos (0–9), xa que o consello votou non adoptar o sistema numérico de Sequoyah.. Sequoyah creou símbolos individuais para 1–20, 30, 40, 50, 60, 70, 80, 90, 100 así como un símbolo de tres ceros para representar os millares e un símbolo de seis ceros para os millóns.

### Días 
### Meses 
### Cores 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en cherokee
* Escola de Inmersión Cherokee

### Bibliografía 
* Bruchac, Joseph. *Aniyunwiya/Real Human Beings: An Anthology of Contemporary Cherokee Prose*. Greenfield Center, N.Y.: Greenfield Review Press, 1995. ISBN 978-0-912678-92-4
* Cook, William Hinton (1979). *A Grammar of North Carolina Cherokee*. Ph.D. diss., Yale University. OCLC 7562394.
* King, Duane H. (1975). *A Grammar and Dictionary of the Cherokee Language*. Ph.D. diss., University of Georgia. OCLC 6203735.
* Lounsbury, Floyd G. (1978). "Iroquoian Languages". in Bruce G. Trigger (ed.). *Handbook of North American Indians*, Vol. 15: Northeast. Washington, D.C.: Smithsonian Institution. pp.&nbsp;334–343. .
* Munro, Pamela (ed.) (1996). *Cherokee Papers from UCLA*. UCLA Occasional Papers in Linguistics, no. 16. .
* Pulte, William, e Durbin Feeling. 2001. "Cherokee". In: Garry, Jane, and Carl Rubino (eds.) ''Facts About the World's Languages: An Encyclopedia of the World's Major Languages: Past and Present*. Nova York: H. W. Wilson. (Consultado no Proxecto Rosetta)
* Scancarelli, Janine (1987). *Grammatical Relations and Verb Agreement in Cherokee*. Ph.D. diss., Universidade de California, Os Ánxeles. .
* Scancarelli, Janine. "Cherokee Writing." *The World's Writing Systems''. 1998: Section 53.