A Baña, A Baña

**San Vicenzo da Baña** é unha parroquia que se localiza no centro do concello coruñés da Baña na Comarca da Barcala. Segundo o IGE en 2016 tiña 538 habitantes (245 homes e 293 mulleres) distribuídos en 17 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 820 habitantes.

## Situación, relevo e paisaxe 
Limita ao norte coas parroquias de Ermida e de Suevos, ao noroeste con Marcelle, ao leste co Barro, ao sueste con Monte, ao sur con Barcala e Ordoeste, e ao oeste coa Riba e Corneira. conta cun recinto circular duns 80 metros de diámetro, rodeado por un rexo parapeto, agás na banda noroeste onde a construción do cemiterio fendeu a muralla e invadiu parte do interior da croa. Este parapeto é o maior dos castros situados no concello da Baña. Ten un grosor na parte alta de 4 m e a súa maior altura interior está na banda do poñente con 10 m. No sur acada os 5 metros, e no norte, ao redor de 8 m.

O castro de Liñares aséntase nunha pronunciada ladeira pertencente á caída que os montes de Raxado, de 420 m, fan cara ao río da Baña. Ten unha posición na parte media dunha ladeira, a 408 m de altitude, amosando fortes pendentes na cara que mira ao val e elevándose os terreos que o circundan polo poñente por enriba da súa croa. Componse cun só recinto, ovalado e máis desenvolvido na cara norte que na sur, a cal se estreita nas inmediacións do lugar de Liñares.

O castro do Castelo da Carballa sitúase ao nordeste do de Liñares, cerca do río Baña.

### Medieval 
O Castrallón de Xasoso está definido como un posible asentamento defensivo de época medieval. Situada nunha lomba en pleno val, a estrutura circular ten un diámetro de 60 metros. Cara ao lado norte pasa un regueiro, e por esta zona e cara ao leste as pendentes son máis acusadas. A estrada que pasa ao seu carón parece que cortou parte na súa estrutura defensiva e un foso que a rodearía.

### Nomeamento como vila 
O 14 de marzo de 1918 o rei Afonso XIII concedeulle o título de vila nun real decreto publicado na Gaceta de Madrid o día 16 dese mesmo mes con estas palabras: "Queriendo dar una prueba de Mi Real aprecio al pueblo de La Baña, provincia de Coruña, por el creciente desarrollo de su agricultura, industria y comercio y su constante adhesión a la Monarquía, vengo en concederle el título de Villa".

### Obra Pía 
[miniatura|*Los Emigrantes Residentes en [Tampa "Estados Unidos" que han Contribuido para la Construcción del Nuevo Cementerio de la Parroquia de San Bicente de la Baña*.TAMPA FLORIDA 30 DE AGOSTO DE 1907.]]
Rafael Díaz, emigrante no Perú a comezos do século XIX, mandou construír este conxunto de tres edificios. A petición foi feita ao rei Fernando VII o 16 de xuño de 1916 e no que achegaba un capital fundacional de 194.900 reais para unha escola con casa para o mestre para proporcionarlle á xuventude da parroquia unha educación gratuíta, unha capela fundada como "Capilla del Señor de la agonía y virgen dolorosa a su pie", na que "diariamente se diga Misa a los niños", segundo consta no libro da Fundación, e unha casa para o capelán.

Os beneficios desta escola están amplamente recoñecidos. Foi das primeiras da comarca e escolarizou moitos dos nenos da comarca que despois sobresaíron en Cuba e noutros países americanos, sendo moitos os que puideron adquirir unha titulación no século XIX.

Na actualidade tan só quedan os tres edificios, non quedando rastro da Obra Pía. A escola e casa do mestre é a casa da cultura e biblioteca do Concello, a capela segue tendo uso como tal, e a casa do capelán facía de reitoral, estando actualmente pechada. O capital fundacional de relación de terreos e propiedades desapareceu, e no que se acusou ao Padroado de dar as rendas da Fundación de Rafael Díaz un destino non benéfico e de non dar contas, ademais de estar nun estado de completo abandono a institución.

### Colexio Cuba 
Os emigrantes da Baña en Cuba fundaron esta escola un século despois da Obra Pía, que funcionou ata que se fixo a concentración escolar e que era parte da sociedade "La Baña y su comarca". O edificio estaba situado no centro de San Vicenzo. Actualmente, neste edificio está Correos, o Rexistro civil e o Xulgado de paz.

### Igrexa parroquial 
A Baña foi filial da parroquia de Ordoeste ata o 1868. Daquela contaba cunha igrexa parroquial situada no propio lugar de San Vicenzo, que se atopaba en malas condicións. Durante a visita pastoral de Simón Díaz de Rávago en 1772 ordénase o traslado da pía bautismal e a figura do santísimo para a ermida da Nosa Señora do Castro, que era Santuario da Virxe do Bo Suceso e da cal non quedan restos. En 1778 e por orde do visitador Miguel Campo Quevedo en nome do arcebispo Francisco Alejandro Bocanegra, abandonouse definitivamente a igrexa da Baña para converter en parroquial á do Castro. Na actualidade, a igrexa parroquial é unha construción de tipo monumental, e conta cun cemiterio costeado polos Fillos da Baña residentes na Habana, que no 1891 recadaron fondos destinados a súa construción. Da vella igrexa no lugar de San Vicenzo queda ningún vestixio, as pedras empregáronse para outras construcións.

### Feira de San Vicenzo 
En 1897 moveuse a feira da Carballeira para A Baña, onde se celebraba no campo da feira o último domingo de cada mes. A día de hoxe celébrase unha o primeiro luns de cada mes na rúa Jacinto Rodríguez.

## Arquitectura popular 
### Muíños 
* Rezortoio, de José Soto.
* Pequeno, de Roque Blanco.
* Vilariño, de Diego Ramos e consortes.
* Pozanegra, de Pedro González e os seus.
* Muíño do Medio, de Antonio Recarey e outros.
* Muíño de Abaixo da Poza Negra, de Francisco Malvares e consortes.
* Albariño, de Vicenzo Friáns e os seus, que un e outros moían con auga do río Retorloio todo o ano.
* Muíño da Moa, tamén chamado Vello, de Andrés Pose, moía con augas do regato Porto de Cuba.
* Muíño de Paredes Albeas Braña, de Domingo Feijoó e consortes.
* Liñares, de Matías Vázquez e os seus, que moían medio ano con augas do regato de Grañoro.

### Pombais 
* Pombal de 12 pares, de Andrés Pose
* Pombal de 10 pares, de Pedro González
* Pombal de 10 pares, de Felipe Carnota

## Festas 
* 22 de xaneiro: San Vicenzo
* 23 de xaneiro: San Roque
* 1º de maio: Pequerrachada
* 1º sábado de xullo: Festa Rachada da Baña
* 6 de agosto: San Salvador
* 8 de setembro: Virxe do Bo Suceso
* 9 de setembro: As Dores

## Lugares e parroquias 
### Lugares da parroquia da Baña 
### Parroquias da Baña 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lugares da Baña