open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Odonatópteros

Os **odonatópteros** (**Odonatoptera**) son unha superorde (ás veces tratada como orde) de antigos insectos alados, situado dentro dos Palaeoptera, que, non obstante, probablemente forman un grupo parafilético. As libélulas e os cabalos do demo son os únicos membros vivos deste grupo, que era moito máis diverso no Paleozoico tardío e contiña especies xigantes, incluídas as coloquialmente chamadas "libélulas xigantes", aínda que estas non eran verdadeiras libélulas en sentido estrito, da orde Protodonata. Esta liñaxe data polo menos do Bashkiriano, aproximadamente hai 320 millóns de anos.

## Sistemática e taxonomía 
Hai pouco consenso sobre as relacións dos Odonatoptera. O que é seguro é que son un clado de insectos alados que están fóra dos Neoptera. Pero as análises de varios autores deron lugar a algunha de tres posibles filoxenias mutuamente exclusivas, ou algunhas variantes delas. A filoxenia menos problemática (desde un punto de vista taxonómico) é que os Odonatoptera son o taxon irmán dos Ephemeropteroidea (a liñaxe das efémeras), e que os Palaeodictyopteroidea son ou o seu taxon irmán ou unha ensamblaxe basal, todos dentro dun Paleoptera monofilético. Pero hai poucas análises recentes que apoien isto. Máis ben parece cada vez máis probable que os Odonatoptera son o taxon irmán dos Neoptera, o que fai os "Palaeoptera" un grupo parafilético. O terceiro punto de vista sitúa a liñaxe das efémeras como un taxon irmán dos Neoptera, e os Odonatoptera serían os insectos alados máis primitivos; pero isto tivo pouco apoio nas décadas recentes.

Mentres que a subdivisión interna desta superorde é suxeito de moitas discusións e está lonxe de estar resolta, polo menos as divisións feitas grosso modo parecen ser bastante estables polo de agora. Xeralmente recoñécense seis ordes, e dúas familias *incertae sedis* e unha "familia" adicional que case seguro non é monorfilética. Ordenadas desde a máis ancestral á máis avanzada, estas son:

* Orde Geroptera (taxon fósil)
* Familia "Erasipteridae" (fósil; probablemente parafilético)
* Orde Protodonata (ou Meganisoptera) &ndash; "libélulas xigantes" (fósil)
* Familia Campylopteridae (fósil)
* Familia Lapeyriidae (fósil)
* Orde Protanisoptera (fósil)
* Orde Triadophlebioptera (fósil)
* Orde Protozygoptera (incluíndo Archizygoptera) (fósil)
* Orde Odonata &ndash; libélulas e cabalos do demo

Nalgunhas clasificacións os Odonata amplíanse para incluír todos estes taxons coa excepción dos "Erasipteridae", Geroptera e Protodonata; este grupo é tratado como un clado sen categorizar chamado **Odonatoclada**. Cando os Odonata se definen de forma pouco precisa, utilízase o termo **Odonatoidea** en vez de "Odonatoptera".

## Notas
Den danske dikteren

***Den danske dikteren*** é unha curtametraxe de animación de 2006 escrita, dirixida e animada por Torill Kove e narrada por Liv Ullmann. Kove explora o papel da oportunidade na vida das persoas ó contar a historia de Kaspar Jørgensen, un poeta dinamarqués que viaxa cara a Noruega na busca da inspiración.

Trátase dunha coprodución entre o National Film Board of Canada (NFB) e Mikrofilm AS de Noruega, e gañou o Oscar e o Genie á mellor curtametraxe animada.
Crespina

miniatura|Iconografía de Santa Ana portando unha crespina. Século XIV
A **crespina** é un toucado feminino similar á cofia empregado para recoller o cabelo. De orixe bizantina, coñécese o seu uso en Alemaña desde o século XII e en Francia a comezos do século XIII.

## Descrición 
A moda de recoller o cabelo cunha tela a xeito de rede xeneralizouse en todo o occidente cristián a partir do século XIII. Un dos toucados utilizados para este cometido era a crespina. A crespina recollía toda a masa de cabelo nunha rede ou bolsa, que ficaba así suspendido sobre o pescozo.

Os materiais da crespina variaban en función do seu uso e a clase social da persoa portadora. Consérvanse crespinas configuradas con simple pano áspero propias das mulleres da clase traballadora e outras de fío, liño claro, fío de ouro e ornamentadas con xoias pertencentes a mulleres das clases nobiliarias.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Como facer unha crespina con materiais reciclados - En inglés - Consultado o 10/07/2018.
Guinnevere

"**Guinnevere**" é unha canción escrita por David Crosby en 1969. A canción aparece en *Crosby, Stills & Nash* o álbum de debut do grupo. A canción é sobranceira pola súa melodía serena aínda que contrapunteada e pola súa letra, que compara a Raíña Guinevere coa amada do cantante, á que se refire como "mi'lady". 

Esta canción podería ser unha homenaxe a unha moza de Crosby morta en accidente de circulación.

## Composición 
Nunha entrevista para a revista Rolling Stone, Crosby declarou: "Esa é unha canción moi infrecuente, cunha tonalidade singular (EBDGAD), con cambios de tempo nada comúns. Trata de tres mulleres que me engaiolaron. Unha era Christine Hinton —a moza morta en accidente—, outra era Joni Mitchell e unha terceira, alguén de quen non quero falar. Podería ser a miña mellor canción."

## Temas 
A canción tamén trata da importancia de liberdade. Fala da Raíña Guenevra desde a perspectiva dun home que se dirixe a unha muller; especulouse que Crosby escribiu sobre ela desde a perspectiva de Lanzarote. "Guinnevere" tamén se podería referir a Nancy Ross, que viviu con David Crosby e (segundo o autor David McGowan) debuxaba pentagramas na parede. Esta última abandonou a Crosby en 1966 por Gram Parsons, descendente dun magnate dos cítricos de Florida e un dos músicos norteamericanos máis influentes na década de 1960. Estes feitos fan máis crible a teoría "Nancy Ross", xa que na canción Crosby di que Guinnevere "debuxou pentagramas" e que "os pavos daban voltas debaixo dunha laranxeira."

## Persoal 
* David Crosby–vocalista, guitarras
* Graham Nash–coros

## Versións 
Miles Davis fixo unha versión da canción nunha gravación realizada o 27 de xaneiro de 1970.  A peza apareceu posteriormente no LP *Circle in the Round*, publicado en 1979. Tamén está dispoñible en *The Complete Bitches Brew Sessions*. Segundo unha entrevista de 2016 feita a David Crosby por Marc Maron, Davis interpretou a peza para Crosby na casa do primeiro antes de gravala. Crosby non recoñeceu ningún parecido entre a versión de Davis e a súa composición e Davis botouno fóra da casa.

Posteriormente, tamén en 1970, Herbie Mann gravou outra versión, que apareceu o ano seguinte no seu LP *Memphis Two-Step*.

Moi serodiamente, en 2017, Crosby escribiu que xa non pensaba o mesmo sobre a composiicón de Miles Davis: "Ao cabo... Despois de tantos anos de non entendelo... Escoitei a Miles e a súa banda interpretando 'Guinevere'... E conseguiuno..."

## Presenza na cultura galega 
O poemario *Álbum da cuarta dimensión* (Chan da Pólvora, 2020), de Carlos Lema, inclúe na súa primeira parte, titulada "Homenaxe", o poema "Guinnevere", que recolle o retrouso "mi'lady like yours" da canción de David Crosby. O poema tamén recrea o mesmo asunto da canción pois está dedicado a artista plástica e gravadora Susana Roca, falecida en novembro de 2019, pouco antes da publicación do libro.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*   
* Http://www.davesweb.cnchost.com/nwsltr105.html
Saguinus bicolor

O ***Saguinus bicolor*** é unha especie de primate platirrino en perigo de extinción que se atopa nunha zona restrinxida da Amazonía brasileira e os límites da cidade de Manaus, capital de Amazonas estado do Brasil. A distribución principal é o río Cueiras e o río Preto. Existen múltiples ameazas para a especie, como a destrución do hábitat e a competencia interespecífica.

Os individuos viven en grupos de 2 a 15 membros. O tamaño do grupo na reserva Adolpho Ducke é de 4,8 individuos mentres que en arredores de Manaus é de 6,19 individuos. A xestación dura de 140 a 170 días.

É omnívoro, a súa dieta consiste en froitas, flores, néctar, insectos, arañas, pequenos vertebrados e ovos de aves.

Mide de 20,8 a 28,3, sen incluír a cola que mide de 33,5 a 42,0. Os machos pesan 428 gramos. A súa esperanza de vida é de 10 anos no seu hábitat silvestre.

## Notas 
## Véxase tamén
Mono narigudo

O **mono narigudo** ou **narigudo** É herbívoro e endémico da illa de Borneo, no sueste asiático. É a única especie do xénero ***Nasalis***.

Aliméntase de brotes e follas. Normalmente desprázase rubindo polas árbores, pero tamén é bo nadador, capaz de cruzar profundas canles para conseguir comida ou escapar dalgún perigo.

A perda do seu hábitat natural, así como a caza provocaron que esta especie se atope en perigo de extinción, e só se sabe da existencia de 7000 exemplares.

## Distribución e hábitat 
É unha especie territorial, que unicamente se atopa na illa de Borneo. Habitan nos bosques mixtos, mangleiros pantanosos, bosques preto de ríos e selvas tropicais. Evitan as zonas deforestadas e os asentamentos humanos.

## Notas
Guacamaio verde

miniatura|Ovos de *Ara militaris*.
O **guacamaio verde** (*Ara militaris*) é unha especie de ave do xénero *Ara*, da familia dos papagaios (Psittacidae) cuxas poboacións se estenden dende México até o norte da Arxentina. Polo fragmentadas de devanditas poboacións, considérase a súa situación actual como vulnerable.

## Descrición 
Ten unha lonxitude media de entre 70 e 71&nbsp;cm  de longo e de 99 a 110&nbsp;cm de envergadura cun peso aproximado de 900 a 1100 gramos.
A plumaxe é de cor predominantemente verde. A parte posterior do pescozo, a parte posterior traseira e as plumas da cola superior son de cor azul. As bandas exteriores das plumas primarias son de cor azul metálico brillante. A cola é longa e afiada. As plumas da cola son de cor marrón avermellado con grandes extremos azuis na parte inferior, as plumas das ás son de cor amarela oliva. Ten  un parche frontal de cor vermella con branco na área espida da cara, que é asucada de finas liñas negras por baixo dos ollos e plumas marróns na gorxa. O iris do ollo é de cor amarela pálido, o pico é negro e as patas son de cor gris escuro.

## Notas 
## Véxase tamén
Tuf Voyaging

***Tuf Voyaging*** é unha obra de ciencia ficción de 1986, recollida posteriormente nunha novela, escrita por George R. R. Martin. A novela é unha colección de relatos curtos, orixinalmente publicados de forma separada ó longo de varios anos. O primeiro relato publicado foi "A Beast for Norn" en 1976. O libro inclúe un prólogo e a liña temporal de S'uthlam (publicada en *Analog Science Fiction and Fact*), ademais doutro material ponte que permitiu converter as outras historias de Tuf nunha única novela episódica.

Conta as aventuras de Haviland Tuf, un comerciante espacial alto, calvo, pálido, con sobrepeso, flegmático, vexetariano e amante dos gatos. Por mor das disputas e as tácticas desapiadadas da tripulación que contrata a súa nave comerciante, Tuf convértese de súpeto no amo da *Ark*, unha antiga e xigantesca nave espacial cunha poderosa e avanzada tecnoloxía de enxeñaría ecolóxica. Tuf viaxa pola galaxia, ofrecendo os seus servizos a mundos con problemas ambientais, e ás veces, impoñendo pola forza as súas solucións.

## Notas
Sphyrna mokarran

A ***Sphyrna mokarran*** é unha especie de elasmobranquio carcarriniforme da familia dos esfírnidos.

## Hábitat e distribución 
É unha quenlla tropical semioceánica que habita ó longo da costa, nas plataformas continentais, terrazas insulares e pasos e lagoas de atois de coral, así como en augas máis profundas preto da terra; tanto preto da superficie como a profundidades de até máis de 80m. Habita entre as latitudes 40° N e 35° S. É unha especie migratoria, durante o verán marcha de Florida e do Mar da China Austral cara a latitudes maiores. A súa presenza é xeneralizada no suroeste do océano Índico, pero en Suráfrica limítase á costa de KwaZulu-Natal, onde coexiste con *Sphyma lewini* e *Sphyma zygaena*. Hai unha zona de cría nos mangleiros costeiros do sur de Belize.

## Notas
Grus japonensis

A ***Grus japonensis*** (chinés tradicional: 丹頂鶴; chinés simplificado: 丹顶鹤; pinyin: *dāndǐng hè*; xaponés: 丹頂鶴 ou タンチョウヅル) é unha especie de ave gruiforme da familia dos Gruidae. De todas as especies de grúa, atópase entre as máis altas. Non se coñecen subespecies. Nalgúns lugares é considerado símbolo de sorte, fidelidade e lonxevidade.

## Descrición 
esquerda|miniatura|250px|Exemplares voando.
Vive en pradarías e altos vales con áreas pantanosas, onde a altura constitúe unha vantaxe natural, ó poder ter visión do perigo dende unha distancia segura. Camiña con lentas alancadas, deténdose a peteirar comida, que pode ter un tamaño relativamente pequeno. Ratos, ras e insectos grandes, e tamén sementes, xemas e follas forman a súa dieta.

## Notass
Agalychnis callidryas

A ***Agalychnis callidryas*** é unha especie de anfibio anuro da familia de Hylidae, que habita dende o sur de México até o noroeste de Colombia.
Salienta polos seus grandes ollos vermellos con pupila vertical. Como adultos chegan a ter cores brillantes sobre todo o seu corpo. Predomina o verde, pero usualmente presentan outras cores como azul ou amarelo. As patas dianteiras presentan un azul brillante, mentres que as traseiras son vermellas ou alaranxadas. A coloración desta ra é moi rechamante. O macho é máis pequeno que a femia: 56 mm e a femia 71&nbsp;mm. Son de hábitos nocturnos e arborícolas.
Aliméntase primordialmente de insectos. Entre os seus depredadores pódense nomear as aves, morcegos e serpes. A súa pel contén toxinas, pero non son tan poderosas.

## Hábitat 
Prefiren as terras baixas húmidas dos bosques chuviosos, en áreas achegadas a corpos de auga. Descubríronse incompatibilidades xenéticas entre individuos de diferentes rexións xeográficas dentro do mesmo país de orixe, polo que a pesar do seu gran parecido morfolóxico empézase a dubidar de que todas pertenzan á mesma especie.

As ras arborícolas depositan os ovos na vexetación que pendura enriba da auga. É un comportamento reprodutivo curioso e cando chega o momento da eclosión, a cuberta dos ovos vaise desfacendo e os cabezolos escorregan pola folla e caen á auga, onde levan unha vida como calquera larva de anuro.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Red-Eyed Tree Frog Facts 
* Honolulu Zoo: Red-eyed Tree Frog
CASA C-202 Halcón

O **CASA C-202 Halcón** foi un avión de transporte bimotor construído por CASA. Foi deseñado para ser usado nas rutas aéreas internacionais de España. Tiña un tren de aterraxe en triciclo e unha cabina con calefacción e aire acondicionado que podía acomodar a catorce pasaxeiros. Inicialmente pedíronse 20 unidades, pero so 10 foron entregadas ao Exército do Aire de España coa designación T.6.

## Historia 
Despois da segunda guerra mundial a industria aeronáutica española limitábase ao desenvolvemento de avións estranxeiros baixo licenza, polo que o Ministerio do Aire fomentou a creación de proxectos nacionais.

A empresa Construcciones Aeronáuticas S.A. (CASA) iniciou o desenvolvemento de tres modelos de avións de transporte lixeiro con dous motores e un con catro motores, con distintas dimensións e capacidades, saíndo finalmente adiante os bimotores C-201 Alcotán, C-202 Halcón e C-207 Azor. O Ministerio do Aire e CASA asinaron un contrato en novembro de 1948 para desenvolver dous prototipos do Halcón que debían ter capacidade para transportar 14 pasaxeiros e 3 tripulantes nunha cabina climatizada.

O primeiro dos prototipos do C-202 Halcón realizou o seu voo de estrea o 15 de maio de 1952, máis tarde do previsto debido a que a sociedade ENMASA non puido proporcionar os motores Elizalde 9C-29-750-Beta-4, polo que se tiveron que pedir motores á compañía aérea Iberia. En outubro do ano seguinte o goberno español encargou 20 unidades de serie. A liña de produción debería estar en Xetafe mentres que as ás se construirían en Sevilla.

Os motores que ían ser subministrados por ENMASA non achegaban a potencia necesaria, e debido á dificultade para mercar un substituto polo illamento ao que estaba sometido España, ademais de pola falta de divisas do país, no ano 1962 decidiuse cancelar o proxecto, compensando o goberno español a CASA pola cancelación.

Dos 20 avións pedidos polo Exército do Aire español só se entregaron 10, os cales prestaron servizo durante algúns anos​ ata que foron substituídos polos CASA C-207 Azor, que tamén substituíron a algúns dos CASA 352L (Junkers Ju 52 fabricados baixo licenza por CASA).

## Variantes 
* **C-202**: con capacidade para 3 tripulantes e 14 pasaxeiros e con motores Elizalde 9C-29-750-Beta-4.4​.
* **C-202B**: con capacidade para 2 tripulantes e 8 pasaxeiros e con motores Wright Cyclone R-1820-56.4​.

## Especificacións 
### Características xerais 
* **Tripulación:** 3
* **Capacidade:** 14 pasaxeiros
* **Lonxitude:** 16 m
* **Envergadura:** 21,55 m
* **Altura:** 3,80 m
* **Superficie alar:** 57,35 m²
* **Peso baleiro:** 5 270 kg
* **Peso máximo na engalaxe:** 7 750 kg
* **Planta motriz:** 2× Elizalde 9C-29-750.
** **Potencia:** 775 cabalos cada un.
* **Hélices:** 1× tripá por motor.

### Rendemento 
* **Velocidade máxima operativa (Vno):** 345 km/h
* **Velocidade de cruceiro (Vc):** 300 km/h
* **Teito de voo:** 7 750 m

## Notas
Phyllomedusa rohdei

***Phyllomedusa rohdei*** é unha especie de anfibios da familia Phyllomedusidae. É endémica do Brasil.
Os seus hábitats naturais inclúen bosques tropicais ou subtropicais secos e a baixa altitude, sabanas secas, ríos, terra arable, pasteiros, plantacións, xardíns rurais, áreas urbanas e zonas previamente boscosas agora moi degradadas.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Potsch de Carvalho-e-Silva, S. & Gonçalves da Cruz, C.A. 2016.  Phyllomedusa rohdei. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Consultado o 22 de febreiro de 2022.
Astrochelys yniphora

A ***Astrochelys yniphora*** é unha tartaruga criptodira da familia Testudinidae endémica do nordés de Madagascar. É unha das máis raras do mundo pola súa forma e está en grave perigo de extinción. É endémica dos bosques secos na área da baía de Baly, no noroeste de Madagascar. O seu nome común refírese á aparición do escudo gular do plastrón, que o proxecta cara a adiante entre as patas dianteiras e o curva cara a arriba, cara ao pescozo. A cuncha é moi bombeada e de cor marrón clara con aneis de crecemento destacado en cada escudo. Os machos son meirandes que as femias e alcanzan unha lonxitude de até 35&nbsp;cm.

Esta especie, unha das tartarugas máis raras do mundo, está clasificada como En Perigo Crítico (CR) pola Lista Vermella e que figura no Apéndice I do CITES. Quedan menos de 200 exemplares. Un centro de cría en catividade estableceuse para esta especie en Madagascar en 1986 polo New Jersey Wildlife Preservation Trust, en colaboración co Departamento de Madagascar de Augas e Bosques. En 1996, 76 tartarugas, 2 femias adultas e 74 crías, foron roubadas das instalacións, que representan aproximadamente a metade da descendencia producida até a data.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
*"Angonoka Tortoise". Honolulu Zoo. https://web.archive.org/web/20110225133127/http://www.honoluluzoo.org/print_version.htm. Consultado o 29 de decembro de 2010.  
*Nilsson, G. (1983). Endangered Species Handbook. Animal Welfare Institute
Pithecophaga jefferyi

A ***Pithecophaga jefferyi*** é unha especie de ave accipitriforme da familia dos accipítridos. É a maior rapaz das selvas de Filipinas e unha das especies tropicais de aguia meirandes. É a ave nacional de Filipinas, onde é coñecida sinxelamente como aguia filipina. Non se recoñecen subespecies.

## Características 
As femias que son entre un 10-20% máis grandes que os machos poden chegar a medir un metro, pesar 7 quilos e ter unha envergadura de máis de dous metros, o que as converte nunha das rapaces máis grandes do mundo. A súa lonxevidade é de 30 a 60 anos e máis nos animais que se teñen en catividade.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*Philippine Eagle Foundation. .
*Animal Diversity Web – Pithecophaga jefferyi .
Rhinopithecus roxellana

O ***Rhinopithecus roxellana ***é unha especie de primate catarrino da familia Cercopithecidae endémica da China. A súa distribución limítase ás montañas Hengduan, nas provincias de Sichuan e Gansu; as montañas Qinling, na provincia de Shaanxi; e as montañas Shennongjia, na provincia de Hubei. Estas montañas atópanse ó norte do río Yangtze e sur do río Amarelo.

Habita nos bosques que se atopan en elevacións de 1400 a 3500 msnm dentro da súa localización. É de hábitos arborícolas, mais os machos adoitan estar en terra a metade do día, as femias e as crías menos tempo. É o único mono que tolera a presenza habitual de neve.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Golden snub-nosed monkey in Maximum Card from China
Síndrome de Li-Fraumeni

A **síndrome de Li-Fraumeni** é unha doenza hereditaria que se transmite segundo un patrón autosómico dominante. Recibe o seu nome na honra dos médicos Frederick Pei Li e Joseph F. Fraumeni, que foron os primeiros en realizar a súa descrición. A principal característica desta doenza é que os pacientes afectados presentan unha mutación que afectan o xene supresor tumoral TP53 situado no cromosoma 17p13.1, o que os fai moi propensos a desenvolver diferentes tipos de cancro a idades temperás, entre eles osteosarcomas e outros sarcomas, cancro de mama, leucemias, linfomas e tumores cerebrais. Pódese observar a aparición de calquera tipo de tumor maligno ademais dos devanditos.

## Xene TP53 
O xene TP53 atópase no cromosoma 17, e foi chamado O gardián do xenoma, é un xene supresor de tumores que se atopa con frecuencia mutado nas células que compoñen os tumores malignos. A súa función é codificar a proteína p53, a cal impide realizar a división celular se a molécula de ADN non se replicou de forma correcta. Debido a iso, as mutacións que afectan á función do xene fan ó individuo moi propenso ó desenvolvemento de cancro.

## Notas
Iguana mariña

A **iguana mariña** (*Amblyrhynchus cristatus*) é unha especie de réptil escamoso da familia Iguanidae. É a única especie do seu xénero.

Especie endémica das illas Galápagos, habita as costas rochosas deste arquipélago ecuatoriano, aínda que é posible velas en mangleiros e praias. É o único lagarto moderno que depende do medio ambiente mariño, alimentándose case en exclusiva de algas mariñas. Para alimentarse é quen de nadar no mar, pero esta actividade só é realizada polos machos adultos posto que son de maior tamaño; as femias e as crías aliméntanse cando baixa a marea e as algas quedan ó descuberto. Como resultado da súa alimentación, deben librarse do exceso de sal que inxeren, excretando sal concentrado en forma de cristais dende unha glándula do sal.

## Subespecies 
Recoñécense as seguintes subespecies:
* *Amblyrhynchus cristatus albemarlensis*
* *Amblyrhynchus cristatus cristatus*
* *Amblyrhynchus cristatus hassi*
* *Amblyrhynchus cristatus mertensi*
* *Amblyrhynchus cristatus nanus*
* *Amblyrhynchus cristatus sielmanni*
* *Amblyrhynchus cristatus venustissimus*

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*Marine Iguana Podcast - Smithsonian Ocean Portal
Síndrome de Cowden

A **síndrome de Cowden**, tamén chamada síndrome de hamartomas múltiples, é unha doenza de orixe xenética que se transmite segundo un patrón autosómico dominante. Caracterízase pola aparición en diferentes órganos dunha serie de tumores benignos que se chaman hamartomas. As principais localizacións son pel, tiroide, mama, tracto gastrointestinal, cerebro e útero.

A primeira descrición foi realizada no ano 1963 por Lloyd e Dennis, o nome da síndrome deriva do primeiro paciente que se identificou. É unha doenza considerada rara e estímase que existen arredor de 5 casos por millón de habitantes. A causa é unha mutación no xene PTEN que se atopa no cromosoma 10q23.2. Porén, en moitos casos non existe ningún familiar coñecido que presente a anomalía.

Os pacientes están predispostos a presentar tumores malignos con maior frecuencia que a poboación xeral, principalmente cancro de mama, cancro de tiroide e de endometrio. Por iso o diagnóstico temperán é importante para detectar canto antes a aparición dalgún destes tipos de cancro.

## Notas
Síndrome de Peutz–Jeghers

A **síndrome de Peutz-Jeghers** é unha rara doenza humana que se caracteriza pola asociación de numerosos pólipos distribuídos polo aparello dixestivo e zonas de pigmentación escura na mucosa da boca e arredor dos beizos. Os pólipos son hamartomas e teñen carácter benigno, mais asóciase con neoplasias de ovario, mama, pulmón, testículo, cérvix e páncreas

## Etioloxía 
É unha doenza hereditaria causada pola mutación dun xene situado no cromosoma 19. En 1998 detectouse o xene cuxa mutación provoca a enfermidade. Atópase situado no cromosoma 19 e chámase STK11 (LKB1), e segundo se cre é un xene supresor tumoral que se inactiva coa mutación. O trastorno hérdase segundo un patrón autosómico dominante, polo cal os fillos dun paciente afectado pola síndrome teñen un 50% de probabilidades de padecer a enfermidade, independentemente do seu sexo.

## Prognóstico 
Os pólipos intestinais son hamartomas que teñen só unha pequena probabilidade de transformarse en malignos. Porén, os pacientes con Síndrome de Peutz–Jeghers teñen unha probablidad aumentada de presentar cancro noutros órganos, principalmente cancro de páncreas, cancro de pulmón, cancro de mama, cancro de ovario, cancro de cérvix e cancro de testículo.

## Notas
Takashi Inui

**Takashi Inui**, nado o 2 de xuño de 1988 en Ōmihachiman, é un futbolista  xaponés. Xoga de mediapunta e dende 2018 xoga no Real Betis Balompié da Liga Santander.

## Traxectoria 
O 26 de agosto de 2015, Inui asinou un contrato de tres anos co SD Eibar da Primeira División Española.

O 1 de xuño de 2018, tras rematar o seu contrato co Eibar, Inui fichou por tres tempadas polo Real Betis Balompié.

### Internacional 
En maio de 2018, Inui foi chamado pola  para disputar o Mundial de Fútbol de 2018. O 24 de xuño de 2018, anotou o seu primeiro gol nun Mundial no empate a dous goles contra o .

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Perfil en BDFutbol
* Perfil en FIFA.com
GATA3

A proteína **GATA3** é un factor de transcrición codificado en humanos polo xene *gata3*.

GATA3 pertence á familia de factores de transcrición GATA. Esta proteína contén dous dedos de cinc tipo GATA e xoga un importante papel como regulador do desenvolvemento de linfocitos T, así como en procesos relacionados co endotelio. GATA3 demostrou ser quen de promover a secreción de IL-4, IL-5 e IL-3 en linfocitos T CD4+ Th2.

## Importancia clínica 
Defectos neste xene causan hipoparatiroidismo con xordeira sensorineural e displasia renal.

## Notas
Hiperplasia ductal atípica

miniatura|240px|Micrografía de hiperplasia ductal atípica.
A **hiperplasia ductal atípica** é o termo usado para unha lesión benigna da mama que indica un risco crecente de cancro de mama. O nome é descritivo da lesión; a HDA é caracterizada por proliferación celular (hiperplasia) dentro dun ou máis ductos mamarios e anormalidades histolóxicas, isto é, células dispostas de forma anormal ou atípica. A HDA é xeralmente asintomática e só acostuma ser detectada nunha mamografía de rastrexo e confirmada por biopsia.

## Notas
Pterygota (planta)

***Pterygota*** é un xénero de plantas con 25 especies, pertencente á subfamilia Sterculioideae dentro da familia Malvaceae.

## Especies  
Distínguense as seguintes especies segundo o Catalogue of Life (19 de xullo de 2017):
* *Pterygota adolfi-friederici* Engl. & K. Krause
* *Pterygota alata* (Roxb.) R. Br.
* *Pterygota amazonica* L. O. Williams
* *Pterygota augouardii* Pellegr.
* *Pterygota bequaertii* De Wild.
* *Pterygota brasiliensis* F. Allem.
* *Pterygota bureavii* Pierre
* *Pterygota colombiana* Cuatrec.
* *Pterygota excelsa* (Standl. & L. O. Williams) Kosterm.
* *Pterygota horsfieldii* (R. Br.) Kosterm.
* *Pterygota macrocarpa* K. Schum.
* *Pterygota madagascariensis* Arènes
* *Pterygota mildbraedii* Engl.
* *Pterygota papuana* Warb.
* *Pterygota perrieri* Hochr.
* *Pterygota schoorkopfii* Engl.
* *Pterygota schweinfurthii* Engl.
* *Pterygota thwaitesii* (Mast.) Alston
* *Pterygota trinervia* K. Schum.

## Sinonimia 
* *Basiloxylon*.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* https://web.archive.org/web/20060428185908/http://132.236.163.181/index.html PlantSystematic
PET

As siglas **PET** poden referirse a:
***Tomografía por emisión de positróns**, técnica de imaxe médica da medicina nuclear;

***Tereftalato de polietileno**, tipo de plástico;

***Paraparesia espástica tropical**, doenza vírica;

*'''Puppy's Extra Treats''', un paquete de Linux.
Lazo rosa

dereita|miniatura|162x162px|O lazo rosa, símbolo da loita contra o cancro de mama
O **lazo rosa** é un símbolo internacional usado por persoas, compañías e organizacións que se comprometen a crear conciencia sobre o cancro de mama.

## Obxectivo 
O primeiro lazo rosa foi introducido pola Fundación Susan G. Komen do Cancro de Mama, que regalou viseiras rosas ás sobreviventes do cancro de mama que estaban a correr no maratón pola cura dende finais do ano 1990. Un par de meses despois, no ano 1991 cada participante da carreira da cidade de Nova York recibiu un lazo rosa. Porén, o lazo non tiña grande importancia para eles, xa que era máis un pequeno detalle que un evento tan importante.

Nos anos noventa, os activistas pola causa da SIDA sentíronse inspirados polo impacto que podía xerar un simbólico lazo vermello e decidiron emprender unha campaña para que, desta maneira a xente puidese apoiar esta causa. O lazo da loita contra a SIDA representa a cor da paixón. Durante os premios Tony, o actor Jeremy Irons foi fotografado cun lazo vermello brillante sobre o seu peito. Mentres o público continuaba vendo a entrega de premios, o lazo seguía chamando a atención tamén, e fíxose popular da noite para a mañá. O ano 1992 foi declarado por *The New York Times* como o ano do lazo.

Alexandra Penney, quen era en 1992 a editora de Self, unha revista de saúde para mulleres, estivo a traballar na segunda edición anual da Concienciación sobre o Cancro de Mama (NBCAM). A que fora a vicepresidenta xeral de Estée Lauder, Evelyn Lauder recibiu a invitación para ser a editora convidada da edición NBCAM de 1992. Penny e Lauder empezaron coa idea de facer lazos e obter o apoio do xigante de cosméticos, para distribuílos a través das tendas na cidade de Nova York. Evelyn Lauder comprometeuse a distribuír os lazos por todo o país.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lazo solidario
PTEN

miniatura|220px|PTEN humana.
A **fosfatidilinositol-3,4,5-trisfosfato 3-fosfatase** (**PTEN**) ou **fosfatase e homólogo da tensina** ( ) é unha enzima que cataliza a reacción de hidrólise do grupo fosfato do carbono 3 do fosfatidilinositol-3,4,5-trisfosfato.
esquerda|miniatura|220px|**Figura** 1. Fosfatidilinositol-3,4,5-trifosfato.

## Función 
A PTEN é un supresor tumoral. Actúa como unha proteína fosfatase de dobre especificidade. Desfosforila as proteínas fosforiladas nos residuos tirosina, serina e treonina. Tamén actúa como unha lípido-fosfatase quitando o grupo fosfato da posición D3 do anel inositol do fosfatidilinositol-3,4,5-trisfosfato PtdIns(3,4,5)P3, fosfatidilinositol-3,4-difosfato PtdIns(3,4)P2, fosfatidilinositol-3-fosfato PtdIns3P e inositol-1,3,4,5-tetraquisfosfato Ins(1,3,4,5)P4. A orde de preferencia de substrato in vitro é PtdIns(3,4,5)P3 > PtdIns(3,4)P2 > PtdIns3P > Ins(1,3,4,5)P4.

A actividade lípido-fosfatase é crítica para a súa función supresora de tumores. Antagoniza a ruta de sinalización PI3K-AKT/PKB desfosforilando os fosfoinosítidos e, polo tanto, modulando a progresión do ciclo celular e a supervivencia da célula. A forma da PTEN desfosforilada coopera coa AIP1 para suprimir a activación da AKT1. O enzima desfosforila a quinase de adhesión focal fosforilada nun residuo tirosina e, inhibe a migración celular, a proliferación celular mediada polas integrinas e a formación da adhesión focal.

Xoga un papel como modulador clave na ruta de sinalización AKT-mTOR controlando o ritmo do proceso de integración das neuronas recentemente nadas durante a neuroxénese adulta, incluíndo o posicionamento correcto das neuronas, o desenvolvemento dendrítico e a formación das sinapses. Pode ser un regulador negativo da sinalización por insulina e do metabolismo da glicosa no tecido adiposo. A forma nuclear posúe máis potencial apoptótico mentres que a forma citoplásmica ten menos habilidade na supresión tumoral.
Mariña Portuguesa

A **Mariña Portuguesa** (en ; tamén coñecida de modo extra oficial como **Armada Portuguesa** ou **Marinha de Guerra Portuguesa)**, é o ramo das Forzas Armadas Portuguesas que ten por misión cooperar, de forma integrada, na defensa militar de Portugal, en operacións navais. A Marinha desempeña tamén misións no ámbito dos compromisos internacionais asumidos por Portugal, como na OTAN á que pertence.

A Marinha Portuguesa incluíu tamén, compoñentes non militares, nas áreas da autoridade e seguridade marítima, a investigación e os asuntos culturais relacionados co mar.

Dende a desaparición do Ministério da Marinha, en 1974 os termos tiñan diferentes significados. "Marinha" designaba o conxunto constituído pola Marinha Mercante e pola Marinha de Guerra, ambas tuteladas polo *Ministério da Marinha*. "Marinha de Guerra" designaba a compoñente da mariña adicada á actividade militar. "Armada" designaba a escala máis elevada das Forzas Navais, sendo, a Armada Nacional, a totalidade das forzas navais que constituían a Marinha de Guerra de Portugal. Polo tanto a Armada era, ao mesmo tempo, a ramo naval das Forzas Armadas portuguesas e a compoñente militar da Marinha. A partir de 1982, a ramo naval das Forzas Armadas pasou a ser, oficialmente designada coma "Marinha", manténdose, con todo, o uso do termo "Armada" para designar algúns dos seus órganos.

## Frota 
As unidades navais armadas da Marinha Portuguesa reciben o prefixo "N.R.P." antes do respectivo nome, significando "Navio da República Portuguesa". As unidades non armadas reciben o prefixo "U.A.M." significando "*Unidade Auxiliar da Marinha".

A Marinha Portuguesa está en fase de re equipamento despois de ter comprado cinco navíos de patrulla costeira ao reino da Dinamarca da clase Stanflex dous das cales se encontran en fase final de modernización no Arsenal de Alfeite e a modernización das fragatas da clase Bartolomeu Dias unha das cales xa se encontra nos Países Baixos para ser modernizada e dos helicópteros Lynx da mariña, dous dos cales xa se encontran en Reino Unido. Está tamén a ser construído o cuarto navío de patrulla oceánica da clase Viana do Castelo. O segundo submarino da clase Tridente, en breve será tamén modernizado en Portugal. E finalmente está previsto a curto prazo a substitución do navío re abastecedor Bérrio, construción de novos NPO da clase Viana do Castelo e a adquisición dun navío polivalente loxístico.

A máis das unidades enriba referidas a Marinha Portuguesa posúe un elevado número de pequenas embarcacións de patrulla, de operacións anfibias e auxiliares.

## Aeronaves 
Os helicópteros Linnx  da Marinha Portuguesa, iniciaron un  proceso de modernización, no Reino Unido.

Ficheiro:Lynx Mk-95 VDG DN-SD-01-04936.jpg|Um helicóptero Westland Super Lynx Mk95 pousando sobre a fragata *Vasco da Gama'' (F-330).

## Notas
Cancro de ovario

O **cancro de ovario** é un tumor maligno que nace en calquera das partes do ovario. O ovario é un órgano moi complexo que pode ser asento de numerosos tumores de moi distinto rango morfolóxico, algúns dos cales están dotados de función hormonal, o que xustifica a gran variedade de clasificacións. A localización máis frecuente é no epitelio que recobre o ovario. Tamén se desenvolve a partir das  células xerminais ou do tecido conectivo arredor do ovario. O risco de padecer cancro de ovario relaciónase directamente con anomalías nos xenes BRCA1 e BRCA2. Polo xeral, o cancro de ovario non produce síntomas.
É por isto que a maioría dos casos detéctanse cando a doenza xa está avanzada e continuada, pero se se detecta en etapa temperá pode mellorar o prognóstico.

## Epidemioloxía 
Ten unha alta incidencia nos países industrializados de Europa Occidental, Israel, o Canadá e os Estados Unidos. É o sexto tumor maligno máis frecuente nas mulleres tralo de cancro de mama, intestino groso, pulmón, útero e linfomas.

## Notas
Neópteros

Os **neópteros** (**Neoptera**) constitúen un grupo taxonómico de insectos no que están incluídos a maior parte dos insectos alados, concretamente aqueles que poden pregar as súas ás sobre o abdome. Este grupo contrasta coas ordes máis basais de insectos alados, chamados "paleópteros"), que non poden pregar as súas ás dese modo.

## Clasificación 
O taxon Neoptera foi proposto por А.М. Martynov en 1923 e 1924, na seguinte clasificación:
  
Pterygota
*división Palaeoptera
**orde Odonata
**orde Agnatha (nome correcto: Ephemeroptera)
**†orde Dictyoneuridea
**†orde Megasecoptera
**†orde Protodonata
**†orde Protephemeroidea
*división Neoptera
**subdivisión Polyneoptera
***superorde Orthopteroidea (Anartioptera)
****orde Orthoptera (nome correcto: Saltatoria)
****orde Plecoptera
****orde Dermaptera
****orde Embioptera
****orde Phasmatodea
***superorde Blattopteroidea (nome sénior: Pandictyoptera)
****orde Blattodea
****orde Mantodea
**subdivisión Paraneoptera
***orde Hemiptera (nome correcto: Arthroidignatha)
****suborde Phytophtires (nome correcto: Plantisuga)
****suborde Auchenorrhyncha
****suborde Heteroptera
***subdivisión Oligoneoptera
  
A orde Thysanoptera tiña orixinalmente unha posición sistemática incerta, e posteriormente foi atribuído aos Paraneoptera.

Posteriormente  propuxéronse outras clasificacións. 
Segundo varios puntos de vista, Neoptera está subordinado ou ben directamente a Pterygota (como na clasificación de Martynov) ou ben a Metapterygota:

1. Pterygota Gegenbaur 1878
1.1. Ephemeroptera Hyatt & Arms 1890
1.2. Metapterygota Börner 1909
1.2.1. Odonata Fabricius 1793
1.2.2. Neoptera Martynov 1923

## Filoxenia 
A filoxenia de Neoptera móstrase no seguinte cladograma, aínda non totalmente resolto:

## Notas 
### Ligazóns externas
Supercopa de España de Fútbol 2017

A **Supercopa de España de Fútbol 2017** foi a 31ª edición da competición anual de fútbol en España que se disputou a dobre partido o 13 e 16 de agosto de 2017. Foi disputada polo Real Madrid CF, campión da Primeira División 2016–17 e o FC Barcelona, campión da Copa do Rei 2016–17. O Real Madrid conseguiu a súa 10ª Supercopa tras gañar por un global de 5-1.

## Datos 
### Partido de ida 
|300px|link=
|vhalign="top"|
|valign="top" width="50%"|

|}

### Partido de volta 
|300px|link=
|vhalign="top"|
|valign="top" width="50%"|

|}

## Véxase tamén
### Ligazóns externas 
* Lista de finais da Supercopas
Alberto Varo

**Alberto Varo Lara**, nado o 18 de marzo de 1993 en Tarragona, é un futbolista profesional español da canteira do Nàstic de Tarragona, que xoga como porteiro no Gimnàstic de Tarragona da Primeira Federación de fútbol.

## Traxectoria 
Nado en Tarragona, Varo formouse nas categorías inferiores do Gimnàstic de Tarragona no ano 2004, contadno naquela altura con 11 anos. Debutou como sénior co Pobla Mafumet, filial do Nàstic na temporada 2012–13 en Terceira División. O 27 de febreiro de 2014, despois de que Manolo Reina e Tomeu Nadal non estivesen dispoñíbeis, Varo foi chamado para xogar co primeiro equipo na Segunda División B ante o Valencia CF Mestalla. O seu debut chegaría tres días despois, sendo titular no empate 2-2 fóra da casa. O 8 de xullo de 2015, tras ser peza chave no ascenso do filial á Segunda División B, asinou un contrato por tres temporadas co primeiro equipo.. Tras ser cedido durante dúas temporadas ao Futbol Club Barcelona B da Segunda División, o 10 de xullo de 2018 asina dpor dúas temporadas, máis outra opcional, co CD Lugo.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Datos do xogador en bdfutbol.com 
* Datos do xogador en Transfermarkt 
* Datos o xogador en soccerway.com
Jean Marie Dongou

**Jean Marie Dongou Tsafack**, coñecido como **Dongou**, nado o 20 de abril de 1995 en Douala, é un futbolista profesional camerunés, con pasaporte español, da canteira do Futbol Club Barcelona. Actualmente xoga como dianteiro no Lleida Esportiu cedido polo Club Deportivo Lugo.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina web persoal de Jean Marie Dongou 
* Datos do xogador en bdfutbol.com 
* Datos do xogador en Transfermarkt
Unified Medical Language System

O **Sistema de Linguaxe Médica Unificada** (en inglés, ***Unified Medical Language System***, **UMLS**) é un compendio de moitos vocabularios controlados das ciencias biomédicas, creado en 1986.

O UMLS consiste en fontes de coñecemento (bases de datos) e un conxunto de ferramentas de software; o sistema está destinado a ser empregado principalmente por desenvolvedores de sistemas de informática biomédica. Tamén achega a base para o Procesamento de linguaxe natural; achega unha estrutura de mapeado entre estes vocabularios e, polo tanto, permite traducir verbas entre os diferentes sistemas de terminoloxía. Tamén se pode considerar un tesaurus e un dicionario de ontoloxía integral de conceptos biomédicos.

O UMLS foi deseñado e é mantido pola Biblioteca Nacional de Medicina dos Estados Unidos *(US National Library of Medicine)*, que o actualiza trimestralmente e que se pode empregar de de balde. O proxecto foi iniciado en 1986 por Donald A.B. Lindberg, doutor en medicina, cando era director da Biblioteca de Medicina.

## Notas
Carlos Calderón

**Carlos Calderón López**, nado o 14 de abril de 1995 en Almansa (Castela-A Mancha), é un futbolista profesional español da canteira do Levante, que xoga como centrocampista no Internacional de Madrid cedido polo Club Deportivo Lugo.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Datos do xogador en bdfutbol.com 
* Datos do xogador en Soccer Way
Lieto

**Lieto** (en sueco *Lundo*) é un municipio de Finlandia situado na rexión de Finlandia Propia. En 2018 a súa poboación era de 19&nbsp;632 habitantes. A superficie do termo municipal é de 302,56 km2, dos cales 2,07&nbsp;km2 son auga. O concello ten unha  densidade de poboación de 65,33 hab./km².

Limita cos municipios de Aura, Kaarina, Marttila, Paimio, Pöytyä e Turku.

O concello é unilingüe en finés.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Sitio web de Lieto
Józef Gara

**Józef Gara**, nado en Wymysoü en 1929 e finado na mesma localidade o 10 de xullo de 2013, foi un mineiro, mestre e poeta polaco en lingua wymysorys.
## Traxectoria 
En 2004 publicou unha colección de poemas, completado cun vocabulario con equivalencias en polaco, alemán e inglés. Tamén realizou unha recolleita de cancións populares, realizando un labor de corrección e ampliación do corpus que publicou Jolanta Danek en 2007. Entre 2004-2006 ensinou a lingua na escola primaria de&nbsp;Wilamowice. Nos anos 2012 e mais 2013 traballou como voluntariado coa Asociación Wikimedia Polonia.

## Obra 
**Zbiór wierszy o wilamowskich obrzędach i obyczajach oraz słownik języka wilamowskiego*, TIMEX/Stowarzyszenie Na Rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice "Wilamowiane" , Bielsko-Biała, 2004, ISBN 83-914917-8-1 
**Kronika historyczna miasteczka Wilamowice*, TIMEX, Wilamowice, 2007 (crónica histórica local)
**Wymysöjer śtytła" : miasteczko Wilamowice oraz jego osobliwości zawarte w zbiorze piosenek wilamowskich Józefa Gary*, Wilamowice: Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury, 2007.

## Notas
Augmented Target Docking Adapter

**Augmented Target Docking Adapter**, coñecido tamén polo seu acrónimo **ATDA**, foi un vehículo espacial non tripulado usado como obxectivo para cita espacial da misión Gemini 9. Foi lanzado o 1 de xuño de 1966 desde o Centro Espacial de Cabo Cañaveral mediante un foguete Atlas SLV-3.

## Características 
O ATDA foi preparado como apoio en caso de fallo do vehículo de cita principal, o Gemini Agena Target Vehicle, como así ocorreu. O ATDA tiña forma de cilindro de 1,52 m de diámetro e 3,33 m de longo. Tiña un adaptador de acoplamento nun dos extremos e un sistema de comunicacións, control e comando a bordo, así como luces de posición.

Tras o lanzamento, o ATDA foi posto nunha órbita circular de 304&nbsp;km de altura. A telemetría indicou que a a cofia separarase pero non fora exectada. Os astronautas da Gemini 9 confirmárono, con Tom Stafford describindoo como parecendo un *aligátor enfadado*. Análises posteriores descubriron que o problema foi a mala colocación de cordeis mal instalados na cofia.

A Gemini 9 achegouse ata 8 m do ATDA e aínda que se considerou a posibilidade de que os astronautas soltaran a cofia a man finalmente desbotouse por demasiado perigosa. Os plans de voo modificáronse para que a Gemin 9 fixera dúas manobras máis de cita co ATDA antes de volver a terra. O ATDA en si reentrou na atmosfera o 11 de xullo de 1966.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Atlas SLV-3
*Gemini 9
María Isabel Vaquero Quintela

**María Isabel Vaquero Quintela**, nada en Ourense en 1967, é unha activista da normalización lingüística do galego.
## Traxectoria 
Licenciouse en 1991 en Filoloxía Hispánica na subsección Galego-Portugués, na Universidade de Santiago de Compostela.

Traballa como técnica do Servizo de Normalización Lingüística da Universidade de Santiago de Compostela desde 1993 e desde 2000 é a responsable da súa Área de Dinamización. Foi membro fundadora da Coordinadora de Traballadores/as de Normalización da Lingua. É concelleira de Normalización Lingüística e Comunicación do Concello de Ames.

## Obra 
* *Pronomes e cláusulas de relativo na prosa medieval galego-portuguesa* (Memoria de licenciatura).
* *Traballarmos en dinamización lingüística. Unha introdución*.
Coautora de:
* *Léxico panlatino de Internet: (catalán-español-francés-galego-italiano-portugués-romanés)*
* *Da periferia á Rede. Internet en Galicia: lingua e contidos*.

## Notas
Transplante de medula ósea

O **transplante de precursores hematopoéticos** coñecido xenericamente como **transplante de medula ósea**, é un procedemento mediante o cal se destrúe a medula ósea danada dun paciente e é substituída por precursores hematopoéticos novos e sans.

## Procedemento e funcionamento 
O transplante de medula ósea é un procedemento médico propio do campo da hematoloxía e adoita realizarse en pacientes con cancro de sangue ou medula ósea (xa sexa mieloma múltiple ou leucemia), para eliminar as células enfermas ou defectuosas e introducir células nai que produzan glóbulos e plaquetas sans.
As células nai hematopoéticas multipotentes usualmente derivan da medula ósea, sangue periférico, ou sangue do cordón umbilical. Ó seren transplantadas, repoboan a medula ósea e anovan a produción de glóbulos e plaquetas.

O transplante pode levarse a cabo empregando a medula do mesmo paciente receptor (*transplante autólogo*), ou doutra persoa (transplante aloxénico). 

## Indicacións 
Este tratamento úsase en pacientes con trastornos hematolóxicos, inmunitarios, ou neoplásicos, como leucemias, linfomas e inmunodeficiencias. En moitos casos, antes de levar a cabo o transplante é necesario destruír a medula ósea do receptor por medio de quimioterapia e/ou radioterapia.

## Riscos 
Este procedemento implica riscos de infección, toxicidade pulmonar e neurolóxica, e a condición autoinmune chamada doenza enxerto-contra-hóspede ou doenza enxerto contra receptor, coñecida ás veces polas siglas en inglés GvHD (*Graft versus Host Disease*).

## Notas 
## Véxase tamén 
* Doenza do enxerto contra o receptor
* Quimioterapia
* Radioterapia
* Células estaminais
* Leucemia
* Linfoma
* Mieloma múltiple
* Anemia aplásica
* Doenza autoinmune
Doenza sistémica

Unha **doenza sistémica** é unha doenza que afecta unha serie de órganos ou tecidos que afecta o corpo humano como un todo. Exemplos de doenzas sistémicas son o lupus eritematoso sistémico, a artrite reumatoide, a esclerodermia ou a sarcoidose.

## Detección 
Facer regularmente unha revisión oftalmolóxica pode xogar un papel importante en identificar signos dalgunhas doenzas sistémicas.

## Notas
Jerome Urban

**Jerome Urban**, nado en 1914 e finado en 1991, foi un cirurxián oncólogo estadounidense que promoveu as mastectomías superradicais até 1963, cando a falta de diferenzas nos indicadores de supervivencia en dez anos o convenceron de que non funcionaban mellor que a menos mutilante mastectomía radical.

## Educación 
Naceu en Brooklyn, asistiu ó Andrew College e á Columbia University College of Physicians and Surgeons. Foi cirurxián oncólogo residente no Memorial Sloan-Kettering baixo as ordes de George T. Pack.

## Notas