Medicina popular galega

A **medicina popular galega** comprende o conxunto de crenzas, produtos, técnicas e rituais dirixidos á curación das diferentes enfermidades que poden afectar ás persoas ou ó gando, e que non contan co respaldo da medicina científica ou biomedicina. As persoas que a practican non recibiron formación académica en ningunha facultade de medicina nin doutra rama das ciencias da saúde, senón que aprenderon a través de coñecementos herdados de xeración en xeración ou tras servir de aprendices a algún especialista anterior.

Como resulta obvio, a medicina popular aplícase desde a máis remota antigüidades polas distintas culturas en tódolos países do mundo, pero no presente artigo desenvolveranse as particularidades que se desenvolveron en Galicia tal como foron descritas e  estudadas por diferentes etnógrafos.

Cómpre advertir que non se debe valorar a medicina popular como un conxunto de supersticións sen fundamento nin outro valor que o puramente etnográfico, por máis que intelectuais, médicos, mestres e cregos así o afirmaban, ó considerar a medicina popular como unha práctica supersticiosa e propia da ignorancia. A modo de exemplo repárese na definición que daba Marcial Valladares (en 1884) dos *saudadores*: "*Especie de embaucadores, comúns en España e que, so pretexto de ter gravada unha cruz na bóveda da boca, ou unha marca no corpo en forma de media roda, dedícanse a curar a rabia ou outros males, co alento, a saliva etc*" Tamén Eladio Rodríguez afirmaba que os menciñeiros se aproveitaban das *simples e crédulas xentes que acodían a el*, para rematar cualificar a súa como *lucrativa industria, desaparecida en boa hora hai anos xa para decoro público*.

Tampouco é certa a posición contraria, que a considera máis segura, máis eficaz, máis humana que a medicina académica.

## Curandeiros 
En tempos, o curandeiro por excelencia era o crego da parroquia, como ferramenta do poder divino, representante de Deus na terra, pero as autoridades eclesiásticas prohibíronlles esta actividade.

Hoxe en día, o curandeiro ou menciñeiro (que tamén recibe moitos outros nomes, como o de *saudador*) é quen exerce esta función. E como normalmente posúe fortes conviccións relixiosas, actúa un pouco a imitación do crego, rodeándose de símbolos relixiosos (cruces, auga bendita, escapularios, candeas acesas, etc) que axudan a crear unha atmosfera sagrada, o que terá un claro efecto positivo na curación.

A capacidade de curar enfermidades non está ó alcance de calquera. Ese poder pode vir de nacemento e mostrarse mediante determinados sinais: ser o sétimo ou noveno fillo ou filla nacida dunha muller que tivera sete ou nove fillos do mesmo sexo, sen que a serie se interrompese por ningún fillo do sexo contrario, e presentará unha cruz no padal ou baixo a lingua. Os coñecementos na arte de curar (interpretación dos signos e síntomas, coñecemento das herbas medicinais) adquírense por experiencia e capacidade de observación dotes ós que se suman crenzas e supersticións ancestrais.

Entre as persoas que se dedican *profesionalmente* á medicina popular pódense diferenciar os *especialistas* fronte ós *xeneralistas*. Aqueles son os máis frecuentes e comprenden distintas tipoloxías que se designan cun nome ou outro en función da especialización de cada un:

* Albeites: atenden enfermidades dos animais, se ben tamén se aplica ó menciñeiro da xente.
* Levantador da espiñela, ou da *paletilla* ou do calleiro: especialista en levantar e recolocar estes órganos, cuxa *caída* provoca cansazo e inapetencia. Xunto a ensalmos e rezos, tamén utilizan manobras manuais sobre o enfermo.
* Compostores, compoñedores, atadores ou amañadores: tratan escordaduras, luxacións, fracturas óseas, etc.

* Parteiras: atenden nos partos das mulleres, mediante herbas (como o caruncho, a ruda ou a rosa de Xericó) e certos elementos simbólicos (chaves, tesoiras). Pero tamén son quen de provocar abortos.
* Pastequeiros: curandeiros propios de áreas concretas da provincia de Pontevedra, que curan con obxectos e textos relixiosos. Chámanse así por utilizar nos seus ensalmos as palabras *Pax tecum* (a paz sexa contigo).
* Sabias (ou, ás veces, bruxas): a maiores de saber curar doenzas, tamén son quen de adiviñar o futuro, descubrir roubos ou obxectos perdidos ou dar novas de persoas que viven lonxe ou na emigración.
* Sacamoas: que podían actuar no seu domicilio ou nas feiras, de forma ambulante.

## Tres sistemas na medicina popular 
Na medicina popular pódense distinguir tres sistemas, que conviven entre si:
* A biomedicina ou medicina académica é a desenvolvida por médicos e outros especialistas das ciencias da saúde, como farmacéuticos, enfermeiras ou veterinarios, entre outros profesionais. Esta forma de exercer a medicina, mediante profesionais titulados, foi quen de desprazar case totalmente á medicina natural ó longo do século XX, pois os habitantes do rural non dispoñían dun médico presente nos concellos e as posibilidades de desprazamento ata este profesional eran moi reducidas. De aí que o campesino galego só recorría ó médico nas situacións máis graves.

* A medicina humoral baseábase no sistema de equilibrio dos catro elementos (terra, auga, aire e lume) e os catro humores (sangue, bile, flegma e melancolía ). Mentres os catro humores se manteñan en equilibrio, a persoa gozará de saúde, pero se se rompe o equilibrio (por defecto ou por exceso dun dos catro humores), enfermará. Nestes casos, o especialista intentará recuperar o equilibrio, primeiro dietas a base de alimentos de cualidades opostas ó humor alterado, ou baños ou exercicios, co que se pretende xerar humores contrarios ós que causaron a doenza. Se non se consegue a curación, prescribirá certas menciñas (herbas *frías* ou *quentes*, ou sustancias purgantes ou adstrinxentes, e mesmo sangrías se fosen necesarias.
: A medicina humoral ou hipocrática, vixente desde a antigüidade ata o século XVIII, foi superada e desprazada pola actual medicina académica.
* A medicina bruxeril ou relixiosa sostén que a orixe de certas doenzas está na acción de espíritos malignos, do demo e das bruxas, e por conseguinte a curación só pode conseguirse coa axuda de Deus, a Virxe ou os santos, como intermediadores entre Deus e os homes (e de aí a visita a certos santuarios) a través do rezo de oracións e ensalmos. Nesta forma da medicina mestúranse conceptos máxicos e relixiosos e o seu ámbito son aquelas enfermidades que os médicos non dan curado (enfermidades somáticas crónicas) ou, principalmente, doenzas psíquicas ou psicosomáticas, coñecidas como *non de médicos*.

## A medicina bruxeril ou relixiosa 
Dada a innegable eficacia curadora da medicina académica (e a facilidade actual para acudir a facultativos médicos), esta terceira opción é a utilizada maioritariamente polos curandeiros que aínda exercen.  

A base destas prácticas consiste en admitir que a enfermidade, calquera enfermidade, forma parte do *Mal*, é unha manifestación do Mal, e está provocada polo demo ou as bruxas, que entran no corpo do doente ou lanzan sobre el unha maldición, unha meigueiría, que o deixa impuro, contaminado. A idea do meigallo é o exemplo máis evidente: efecto, normalmente negativo, que unha bruxa provoca nunha persoa (ou nas súas propiedades e accións) ou nun animal doméstico. Deste xeito, a medicina popular intenta dar unha explicación comprensible a certas doenzas: a enfermidade débese ó demo, pero tamén a unha píntega ou a unha cobra (animais considerados impuros), á envexa dunha veciña etc. Tras esta explicación vén o momento de pór en marcha un remedio no que se aúnan aspectos biolóxicos, psíquicos e espirituais.

Unha característica destas prácticas curativas é a fe, que vai máis lonxe que a confianza que se poida depositar no médico ou no psicólogo. Pero tampouco é fe no curandeiro senón no poder de Deus, de quen o curandeiro actúa neste transo como representante. Tamén resulta imprescindible a colaboración positiva da familia do doente, pois o seu apoio fortalece a idea de que se está facendo algo para curar, que se están tomando medidas dirixidas á súa curación. 

### Rituais curativos 
Con notables diferenzas entre os distintos especialistas e distintas doenzas, o proceso de curación segue unha serie de pasos comúns. Primeiro cómpre identificar a causa do mal que, nestes casos, non se pode atribuír a causas naturais senón máxicas, sobrenaturais ou preternaturais. Como xa se dixo, crese que a doenza foi provocada por espíritos maléficos, particularmente o demo. O curandeiro sempre dará ó enfermo unha explicación do seu mal e coñecer e comprender un diagnóstico actúa tranquilizándoo.

En segundo lugar, unha vez recoñecido o mal, para alcanzar a curación cómpre expulsar do corpo do enfermo ese espírito maléfico, e para iso bótase man dunha amplísima variedade de rituais que se realizarán na casa do curandeiro ou, máis frecuentemente, no domicilio do enfermo, pois terá que repetir o ritual un número variable de veces, tres ou nove. Así, o número de veces que se repite o ritual convértese nun axente máis expulsor do Mal.

En moitas ocasións, o menciñeiro indica cara onde debe marchar o espírito maléfico, o lugar a onde o expulsa. Trátase sempre de espazos asociados ó demo, como son unha montaña, o mar, un cemiterio ou as profundidades da terra. Son, así mesmo, espazos deshabitados, onde non poderá causar dano a ninguén: "*onde non sintas o galo cantar/ nin galiña cacarexar*".

O número de elementos ós que pode recorrer o curandeiro nos seus rituais e amplísimo. Por unha banda están as diferentes herbas medicinais, coñecidas e utilizadas desde antigo, segundo o recolleran xa médicos da antigüidade greco-romana como Hipócrates, Galeno ou Dioscórides. As herbas medicinais clasifícanse segundo distintos criterios, como por exemplo o seu carácter *quente* (as que provocan sensación de calor, ou ben vómitos ou diarreas) ou *frío* (que calman a dor, narcóticas).  Outro criterio para atribuír propiedades curativas a unha planta é destacar un signo que presenten: a *herba das almorrás* (Ficaria, *Ficaria verna*) cura as hemorroides porque bota na súa raíz unhas tuberosidades que lembran a imaxe desta doenza; a *herba viperina* (*Echium vulgare*) cura as picadas das cobras porque a súa semente lembra a figura da cabeza deste réptil.

En ocasións, acódese a diferentes animais ou a partes ou restos de animais. No primeiro caso, temos, por exemplo, o uso de piollos para curar a conxuntivite: suponse que o piollo chuchará o sangue que explica a inflamación do ollo; pero, polo contrario, tamén se pretende curar a anemia dándolle a comer ó enfermo piollos que acaben de chupar o sangue a alguén. Do mesmo xeito, o *aire de píntega* cúrase queimando unha e colocando a cinsa sobre a pel inflamada. Canto ó uso de partes de animais como remedio terapéutico pódese citar o emprego dos cornos de vacaloura ou cairos de xabaril contra o *enganido*, por seren protectores ó representar armas de defensa simbólicas, as mesmas que se empregan como amuleto contra demos e bruxas; ou afumar a vulva co fume producido ó queimar plumas de perdiz para curar as hemorraxias uterinas. Un cocemento dun óso dun defunto tamén facilitará o parto.

Tamén se recorre a diferentes obxectos nos que se quere simbolizar o suposto efecto terapéutico: tesoiras ou chaves en caso de partos complicados; navallas e fouces, para *cortar* o mal, moedas (de cobre ou prata), etc. A terra tomada de determinados lugares (nun camiño por onde pase o Viático, dun cemiterio, ou a de sete cemiterios) tamén pode adquirir propiedades curativas; o mesmo que a auga de sete fontes ou que pasara por sete muíños. 

Resulta moi frecuente que se usen obxectos dotados de carácter relixioso, como cruces simples ou de Caravaca, rosarios, medallas, fragmentos da *pedra da ara*, auga bendita, incenso, imposición de mans, etc; os pastequeiros invístense cunha estola e curaban no adro das igrexas ou mesmo no seu interior. Tamén posúen gran valor sanador o pan (e os grans ou espigas de trigo) ou o sal. Co mesmo senso pódese recorrer a elementos ou actos purificadores, como o xaxún, o silencio (os participantes do ritual deben gardar absoluto silencio), a virxindade de nenos ou nenas que realicen o ritual, etc. 

Entendida a doenza como unha impureza, hai veces que o menciñeiro procede ou ordena lavar ó enfermo, que se desfaga da roupa que vestía para vestir unha roupa nova, ou pasar o ferro sobre a roupa, todo co obxectivo de limpar e purificar o seu corpo.

Do mesmo xeito, as roupas do esposo (pantalóns, chaleco, boina) axudan a facilitar o parto da muller.. De feito, figuras con forma fálica son valiosos amuletos contra o mal de ollo e favorecedores da fertilidade, como foi popularizado polos romanos cos seus amuletos itifálicos.

Un elemento común de calquera ritual é o recitado dun ensalmo, imitante dunha oración relixiosa, no que se expulsa fóra a causa do mal á vez que se pide a axuda de Deus, da Virxe ou dos santos: *Deus, que dá a chaga, dá a menciña para curala*. Os ensalmos presentan numerosas variantes aínda que se observa unha estrutura uniforme e, nalgúns casos, mesturan palabras en latín, castelán e galego. Para que sexa eficaz, cómpre ter coidado en pronuncialo de forma exacta, sen esquecer ningunha palabra nin alterar a orde das frases.

Cando se trata de expulsar o demo como suposta causa da enfermidade, especialmente no caso do *ramo cativo* (posesión diabólica), adoita designarse como *esconxuro*.

## Lugares de sanación 
O espazo onde habitualmente se realizan os rituais curativos son o local onde exerza o menciñeiro (moitas veces a súa propia casa) ou o domicilio do enfermo, pero tamén é común o recurso a determinadas xeografías de sanación dotadas pola súa carga de sacralidade de certo poder máxico:

* Santuarios, capelas, ermidas. Como tal, a ermida de San Bieito, na Cova do Lobo (en Barbadás, a onde levan os meniños entangarañados.
* Ríos e praias, onde a auga está en movemento permanente.
* Fontes, sobre todos as que nacen en determinados santuarios.
* Pedras, cons cun feitío peculiar. Como tal, o *berce da Virxe*, a carón da Ermida da Nosa Señora da Lanzada (Sanxenxo).
* Pontes, nas que se celebran rituais como o do bautismo anticipado, como na *Ponte dos Padriños*, en Ponte Arnelas (Ribadumia).
* Cruceiros, ós que se levan os meniños que tardan en comezar a andar ou a falar, como o *cruceiro de Mourente* (ou *do Garda Civil*, en Pontevedra) ou o da praza de Rianxo

## Algúns casos prácticos 
A seguinte relación de doenzas e tratamentos é inevitablemente incompleta, e engádese simplemente a modo de exemplo:

* Áscaris: as *lombrigas* ou *cocos* cúranse con esconxuros mentres se *cruza* (fan cruces) sobre a barriga do neno, ou con distintas herbas, pero cómpre ter a cautela de deixar unha viva, que se cre necesaria para que o neno medre. O abrótano macho (*Artemisia abrotanum*) chámase *herba lombrigueira* porque se usa, en infusión feita con viño, para curar as lombrigas.
* Cataratas: as *belidas*, *nubes* ou *cravo no ollo* cúranse soprando no ollo o po dunha cuncha de xiba moída. Outro ritual consiste en poñer nove grans de trigo nunha cunca e ir collendo un para facer tres cruces sobre o ollo mentres se reza un ensalmo, repetindo sucesivamente cos nove grans.
* A epilepsia: ou *mal da gota*, cúrase facendo beber ó enfermo a cinsa de queimar a súa camisa
* Ictericia: para curar o *tirís* ou *mal das sete castas*, o enfermo debe ir onda un río e mirar correr a auga, para que lle lave a cor dos ollos. Tamén se pode *bendicir* os ollos cunha póla de ruda mollada en aceite.
* Insolación: para *quitar o sol das cabeza* cóllese un vaso de auga, cúbrese cun pano de *lamanisco* e envórcase sobre a cabeza do enfermo. As gurgullas que se forman e soben ata o cu do vaso é o sol que , ó saír da cabeza, fai ferver a auga do vaso.
* Sarna: cúrase botando a rolos, nu, por un campo de centeo na noite de san Xoán, para recibir o *orballo de san Xoán*. Logo cómpre vestir con roupas novas e queimar as vellas.

Pero non sempre é posible atopar un nome técnico, recoñecido pola medicina académica, para designar certas doenzas con nome de seu na medicina popular, cousa que tampouco pode sorprender.

Unha das máis coñecidas, xunto á *paletilla* é a denominada popularmente como *desipela, disipela, decipla*, etc, unha enfermidade da pel, principalmente da cara e da cabeza, que provoca o seu avermellamento e inflamación. O termo aplícase a calquera enfermidade da pel, o que imposibilita a identificación. Entre os moitos remedios recollidos está o de lavar a cara co sangue da crista dunha galiña, ou comer a cinsa obtida de queimar a planta do zapato esquerdo dunha persoa da mesma idade pero de distinto sexo.

O *mal do torrón* designa unha enfermidade do bazo non identificada, propia de meniños. Para a súa curación hai que levar ó meniño enfermo, de noite, a un prado onde medre unha figueira e poñelo de pé sobra unha planta de chantaxe. Logo córtase un terrón ó redor dos pés e ponse, xa de regreso en casa, sobre o bazo do enfermo, que curará segundo vai secando o terrón.

### Levantar a espiñela
Unha das doenzas máis características da medicina popular en Galicia é a *caída da espiñela*, que se confunde coa caída da *paletilla* e a do *calleiro*, que cursa con cansazo xeral, inapetencia e enfraquecemento. Recoñécese sentando ó enfermo no chan ou nunha cadeira e levantándolle as mans, desde detrás, ata unir as palmas sobre a cabeza: se a lonxitude dun brazo é distinta da do outro, quedando os dedos dunha man a diferente altura que os da outra, é sinal que ten a espiñela caída.

Para levantala hai moitos remedios, incluídas manobras manuais sobre o enfermo. Tamén hai remedios relixiosos, como rezar durante a celebración da misa, coincidindo coa elevación do cáliz e a hostia, oracións coma as seguintes:
* *Paletilla e espiñela, tente forte, como Xesucristo se tivo na cruz. Co poder de Deus e da Virxe María, un pai noso e unha avemaría*.
* *Un cura sae da sancristía e vai dicir misa, e un home vai axudarlle. Así como estas cousas son verdade, paletilla e espiñela, tripas e cualleiro* [de fulano de tal] *volvan ó seu lugar. Co poder de Deus e da Virxe María, un pai noso e unha avemaría*.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* Xosé Ramón Mariño Ferro (2003), en *Gran Enciclopedia Galega*, s. v. *Medicina popular*.
* 
* 
* 
*  [facsímile da Ed. Maxtor, Valladolid 2001. ISBN=84-95636-77-8]
* : "Medicina popular en Galicia", en *Cadernos de Atención Primaria*, 2010, vol. 17, px. 76-80, 144-149, 222-228, 307-315.