Primeiro bienio da Segunda República española

O **primeiro bienio da Segunda República española** constitúe a primeira etapa da Segunda República, entre a súa proclamación o 14 de abril de 1931 e a celebración das eleccións xerais de novembro de 1933, que deron paso ao segundo bienio.

Con todo hai historiadores, como Gil Pecharromán, partidarios de limitar o termo «primeiro bienio», ao que tamén denominan **bienio social-azañista**, **bienio reformista** ou **bienio transformador**, ao período de goberno da coalición dos republicanos de esquerdas cos socialistas encabezada por Manuel Azaña. Así, o primeiro bienio comezou o 15 de decembro de 1931, data da formación do segundo goberno de Azaña, tras rexeitar o Partido Republicano Radical a súa participación no mesmo por estar en desacordo coa continuidade do PSOE, e rematou en setembro de 1933. Durante ese tempo, a "hora das esquerdas", continuáronse e radicalizáronse as reformas iniciadas durante o período constituínte (abril-decembro de 1931) co fin de modernizar a realidade económica, social, política e cultural españolas.

Porén, tamén hai outros historiadores que sitúan o inicio do primeiro bienio, en sentido estrito, en outubro de 1931. Ese mes Azaña asumiu a presidencia do Goberno Provisional tras a dimisión de Niceto Alcalá-Zamora, por estar en desacordo coa redacción final do artigo 26 da Constitución sobre a cuestión relixiosa. O primeiro bienio así delimitado coincidiría coa "etapa de Azaña" ou "goberno de Azaña."

## Período constituínte (abril-decembro de 1931) 
[miniatura|Membros do [Goberno provisional da Segunda República española|Goberno Provisional da Segunda República, de esquerda a dereita: Álvaro Albornoz, Niceto Alcalá-Zamora, Miguel Maura, Francisco Largo Caballero, Fernando de los Ríos e Alejandro Lerroux]]
O Goberno Provisional da Segunda República Española ostentou o poder político en España dende a proclamación da Segunda República até a formación do primeiro goberno ordinario o 15 de decembro, seis días despois da aprobación da nova Constitución de 1931. Até o 15 de outubro, o Goberno Provisional estivo presidido por Niceto Alcalá-Zamora, quen dimitiu por mor da redacción que se deu ao artigo 26 da Constitución sobre a cuestión relixiosa e, como consecuencia, sucedeuno Manuel Azaña á fronte do goberno.

O día seguinte da súa formación a *Gaceta de Madrid* publicou un decreto que fixou o Estatuto xurídico do Goberno Provisional. Foi a norma legal pola que se rexeu o Goberno Provisional até a aprobación da nova Constitución e no que se autoproclamou como «goberno de plenos poderes». No estatuto o recoñecemento dos dereitos e liberdades foi acompañado da posibilidade da súa suspensión por parte do goberno, sen intervención xudicial, «se a saúde da República, a xuízo do Goberno, o reclama». Esta política contraditoria respecto da orde pública culminou coa aprobación polas Cortes Constituíntes da Lei de Defensa da República de 21 de outubro de 1931. A lei, vixente até agosto de 1933, dotou o Goberno Provisional dun instrumento de excepción á marxe dos tribunais de xustiza para actuar contra quen cometesen «actos de agresión contra a República».

### A «cuestión rexional» 
[miniatura|Acto de homenaxe a Rafael Casanova en [1931 presidido por Francesc Macià, presidente da Generalitat de Cataluña]]
O problema máis inmediato que tivo que afrontar o Goberno Provisional foi a proclamación da «República Catalá» feita por Francesc Macià en Barcelona o mesmo 14 de abril. Tres días despois tres ministros do Goberno Provisional entrevistáronse en Barcelona con Macià. Alcanzaron un acordo polo que Esquerra Republicana de Cataluña renunciaba á «República Catalá» a cambio do compromiso do Goberno Provisional de presentar nas futuras Cortes Constituíntes o Estatuto de Autonomía «aprobado pola Asemblea de Concellos cataláns». Doutra banda recoñecíase ao goberno catalán, pero este deixaría de chamarse Consello de Goberno da República Catalá para tomar o nome de Generalitat de Cataluña. Recuperou así o nome tradicional da centenaria institución do Principado que abolira Filipe V nos decretos de Nova Planta de 1714.

O proxecto de estatuto para Cataluña, chamado Estatuto de Nuria, referendouno o pobo de Cataluña o 3 de agosto cunha abafadora maioría. Porén, respondía a un modelo federal de Estado e excedía en denominación e en competencias o que se aprobou na Constitución de 1931, xa que o «Estado integral» respondía a unha concepción unitaria, non federal. Aínda así, condicionou os debates parlamentarios.

O proceso para conseguir un Estatuto de Autonomía do País Vasconavarro iniciouse case ao mesmo tempo ca en Cataluña. Unha asemblea dos concellos vasconavarros reunidos en Estella o 14 de xuño aprobou un Estatuto baseado no restabelecemento dos foros vascos abolidos en 1839, xunto coa Lei de Amelloramento do Foro de 1841. O Estatuto de Estella foi presentado o 22 de setembro de 1931 ás Cortes Constituíntes. Porén, non foi tomado en consideración porque o proxecto se situaba claramente á marxe de Constitución que se estaba a aprobar, entre outras cousas, pola súa concepción federalista e pola declaración de confesionalidade do «Estado vasco».

### A «cuestión relixiosa» 
[esquerda|miniatura|250x250px|Cidades nas que se produciu a queima de conventos durante [1931]]
As primeiras decisións do Goberno Provisional sobre a secularización do Estado foron moi moderadas. O artigo 3º do Estatuto xurídico do Goberno Provisional proclamou a liberdade de culto. Nas tres semanas seguintes o Goberno aprobou algunhas medidas secularizadoras, como o decreto de 6 de maio declarando voluntario o ensino relixioso. Tanto o nuncio Federico Tedeschini como o cardeal arcebispo de Tarragona Francisco Vidal y Barraquer, mantiveron unha actitude conciliadora. Porén, un sector numeroso do episcopado non estaba disposto a transixir coa República, que consideraban unha desgraza. A cabeza visíbel deste grupo era o cardeal primado e arcebispo de Toledo, Pedro Segura. O 1 de maio fixo pública unha pastoral que, tras abordar a situación española nun ton catastrofista, facía un agradecido eloxio da monarquía e do destronado Afonso XIII, «quen, ao longo do seu reinado, soubo conservar a antiga tradición de fe e piedade dos seus maiores». A prensa e os partidos republicanos interpretaron a pastoral como unha especie de declaración de guerra á República. O Goberno Provisional presentou unha nota de «serena e enérxica» protesta ao nuncio e pediu que Segura fose apartado do seu cargo.

Dez días despois producíronse os sucesos coñecidos como a "queima de conventos". O detonante foron os incidentes do 10 de maio con motivo da inauguración en Madrid do Círculo Monárquico Independiente. Durante eles correu o rumor pola cidade de que un taxista republicano fora asasinado por uns monárquicos. Unha multitude congregouse entón ante a sede do diario monárquico *ABC*. A Garda Civil disparou contra quen tentaban asaltar e queimar o edificio e causou varios feridos e dous mortos, un deles un neno. Nas primeiras horas do día seguinte, luns 11 de maio, ao Goberno Provisional (que estaba reunido) chegoulle a noticia de que a Casa Profesa dos xesuítas da rúa da Flor estaba a arder. O ministro da Gobernación, Miguel Maura, tentou sacar á rúa a Garda Civil para restabelecer a orde. Porén, atopou a oposición do resto do gabinete e especialmente de Manuel Azaña. Este, segundo Maura, chegou a manifestar que «todos os conventos de Madrid non valen a vida dun republicano» e ameazou con dimitir «se hai un só ferido en Madrid por esa parvada».

A inacción do goberno permitiu que fosen queimados máis dunha decena de edificios relixiosos. Pola tarde, por fin, o Goberno declarou o estado de guerra en Madrid e conforme as tropas foron ocupando a capital, os incendios cesaron. O día seguinte, martes 12 de maio, mentres Madrid recuperaba a calma, a queima de edificios relixiosos estendeuse a outras poboacións do leste e o sur peninsular (os sucesos máis graves producíronse en Málaga). Arredor de cen edificios relixiosos arderon total ou parcialmente en toda España, morreron varias persoas e outras resultaron feridas durante os incidentes.dereita|miniatura|O cardeal Pedro SeguraA resposta do Goberno Provisional aos disturbios limitouse a suspender a publicación do diario católico *El Debate* e o monárquico *ABC*, e a expulsar de España o bispo integrista de Vitoria, Mateo Múgica, quen se negara a anular a viaxe pastoral que tiña prevista a Bilbao, onde o goberno temía que con motivo da súa visita producísense incidentes entre carlistas e nacionalistas vascos (clericais) e republicanos e socialistas (anticlericais). Así mesmo aprobou algunhas medidas para asegurar a separación da Igrexa e o Estado sen esperar a reunión das Cortes Constituíntes, como a que ordenaba retirar os crucifixos das aulas onde houbese alumnado que non recibise ensino relixioso.
A Igrexa católica criticou todas estas medias laicistas, pero de novo a reacción máis radical partiu do cardeal Segura. O 3 de xuño fixo pública en Roma (onde se atopaba desde o 12 de maio) unha pastoral que recollía «a penosísima impresión que lles produciu certas disposicións gobernativas». Cando o cardeal Segura volveu inesperadamente a España o 11 de xuño foi detido por orde do goberno e expulsado do país.

Dous meses despois un novo incidente enturbou aínda máis as relacións da República e a Igrexa católica, co cardeal Segura de novo como protagonista. O 17 de agosto, entre a documentación incautada ao vigairo de Vitoria, Justo Echeguren (detido tres días antes na fronteira francesa) atopáronse unhas instrucións do cardeal Segura a todas as dioceses. Estas facultaban aos bispos a venderen bens eclesiásticos en caso de necesidade e aconsellaban a transferencia por parte da Igrexa dos seus bens inmóbeis a segrares e a colocación de bens móbeis en títulos de débeda estranxeira para eludir unha posíbel expropiación por parte do Estado. O Goberno Provisional respondeu o 20 de agosto cun decreto que suspendía as facultades de venda e alleamento dos bens e dereitos de todo tipo da Igrexa católica e das ordes relixiosas.

### A «cuestión militar» 
[miniatura|[Manuel Azaña en 1932]]
O ministro da Guerra, Manuel Azaña propúxose alcanzar dous obxectivos coa súa reforma militar. Por unha banda, reduciu o excesivo número de oficiais, que era o paso previo para modernizar o exército. Por outra banda, buscaba acabar co poder «autónomo» dos militares e poñelos baixo a autoridade do poder civil.

En canto ao primeiro, aprobou un decreto do 25 de abril de retiros extraordinarios ao que se acolleron case 9&nbsp;000 mandos, arredor dun 40&nbsp;% da oficialidade. Os que quedaron tiveron que xurar a súa adhesión á República. Grazas a esa redución, Azaña puido proceder a reorganizar o Exército. Azaña tamén promulgou uns decretos en maio e xuño que anulaban gran parte dos ascensos producidos durante a Ditadura de Primo de Rivera por méritos de guerra. Isto supuxo que uns 300 militares perdesen uns ou dous graos e que outros sufrisen un forte retroceso no escalafón, como foi o caso do xeneral Franco e de oficiais como Varela e Goded). 

En canto ao segundo obxectivo, para conseguir «civilizar» a vida política pondo fin ao intervencionismo militar, un dos seus fitos fundamentais foi a derrogación da Lei de Xurisdicións de 1906, case inmediatamente despois de formarse o Goberno Provisional. Porén, isto non supuxo que durante a República a xurisdición militar se deixase de aplicar a individuos civís con motivos de orde pública, como sucedera até entón. Os militares seguiron á fronte das forzas de seguridade. Ademais, a xurisdición militar seguiu a ocuparse das actuacións da Garda Civil e doutros corpos de seguridade militarizados como os Carabineiros e, tamén, dos civís que os criticasen ou se resistisen a eles. Por outra banda, a nova Sala Sexta de xustiza militar do Tribunal Supremo, que substituíu o antigo Consello Supremo de Xustiza Militar, quedou integrada por catro maxistrados militares e só dous civís. Así, resolveu os conflitos de competencias entre a xurisdición ordinaria e a militar maioritariamente a favor desta última. Como sinalou o socialista Juan Simeón Vidarte:

Así e todo, a reforma militar foi duramente combatida por un sector da oficialidade, polos medios políticos conservadores e polos órganos de expresión militares *La Correspondencia Militar* e *Ejército y Armada*. Manuel Azaña foi acusado de querer «triturar» o Exército. Foi especialmente atacada a eliminación dos ascensos por méritos de guerra pois, segundo o xeneral Emilio Mola, «deste xeito, os que non van á guerra ou os que indo ocupan un lugar onde non asubían as balas, están de noraboa». Así, Azaña chegou a se converte nunha "auténtica besta negra" para os militares.

### A «cuestión agraria» 
Uns dos problemas máis urxentes que tivo que resolver o Goberno Provisional na primavera de 1931, foi a grave situación que estaban a padecer os xornaleiros, sobre todo en Andalucía e Estremadura. O inverno anterior superáranse os 100&nbsp;000 parados e os abusos na contratación e os baixos salarios mantíñanos na miseria. Así pois, para aliviar a situación dos xornaleiros da metade sur de España, o Goberno Provisional, por proposta do ministro de Traballo, Francisco Largo Caballero, aprobou sete decretos agrarios que tiveron un enorme impacto. Foi especialmente importante o decreto de Termos Municipais, de 20 de abril de 1931, que proporcionaba aos sindicatos un maior control do mercado de traballo, ao impedir a contratación de xornaleiros de fóra do municipio até non teren traballo os da localidade. O decreto de Xurados Mixtos, de 7 de maio, creaba estes organismos integrados por 6 patróns, 6 obreiros e 1 secretario nomeado polo Ministerio de Traballo para regular as condicións de traballo no campo. Grazas a estes decretos os xornais da campaña agrícola experimentaron subidas substanciais, xa que pasaron de 3’5 pesetas diarias a superar as 5.

A aplicación dos decretos atopou a oposición dos propietarios. Estes apoiáronse nos concellos (a maioría monárquicos) e no recurso á Garda Civil para enfrontar os representantes da Federación Nacional de Traballadores da Terra (FNTT) de UXT e as Casas del Pueblo socialistas, que funcionaban a modo de cuarteis xerais dos obreiros sindicados das distintas localidades. Así, «nas vilas e aldeas, inevitablemente, as primeiras semanas da República provocaron unha certa atmosfera de loita de clases».

### A crise do goberno provisional e o ascenso de Manuel Azaña 
[miniatura|262x262px|[Miguel Maura.]]
En outubro de 1931 as Cortes debateron o asunto máis polémico da futura Constitución: a cuestión relixiosa. Nos meses anteriores, houberan unhas reunións entre representantes do Vaticano, por unha banda, e dos gañadores das eleccións, a conxunción republicano-socialista, para tratar acadar un acordo antes de que se producise o debate constitucional. Os representantes eran Alcalá Zamora, Fernando de los Ríos e Lerroux. Máis chegado o momento, Lerroux, negouse a participar no debate constitucional o que supuxo unha gran decepción para a xerarquía eclesiástica mais tamén para Alcalá Zamora. Porén, a intervención do día 13 de Manuel Azaña, ministro da Guerra do Goberno Provisional e líder de Acción Republicana, debeu decisiva para que as forzas políticas da coalición republicano-socialista alcanzasen un acordo sobre a cuestión relixiosa relativamente máis moderado ca o proposto inicialmente no relatorio.

Con todo, a redacción final do artigo 26 da Constitución non contou co apoio dos membros declaradamente católicos do Goberno Provisional, Niceto Alcalá-Zamora e Miguel Maura, fundamentalmente porque se mantivo a prohibición de exercer o ensino ás ordes relixiosas. Así, o 14 de outubro ambos presentaron a dimisión. Con todo, o historiador británico Nigel Towson, opina que malia que o anticleriaclaismo era unha idea central do republicanismo, incluír ese artigo foi un erro enorme en tanto que supuña o afastamento do apoio dos republicanos católicos, como Alcalá Zamora ou Maura, e porque ese artigo deulle á dereita non republicana a excusa perfecta para comezar a atacar ao novo réxime.[miniatura|[Santiago Casares Quiroga substituíu a Miguel Maura á fronte do Ministerio da Gobernación]]O Goberno Provisional reuniuse ese mesmo día 14 pola tarde para resolver a grave crise provocada pola dimisión do seu presidente. Os socialistas non estaban dispostos a asumir a presidencia, polo que non quedaba máis opción que escoller entre Alejandro Lerroux, veterano líder do Partido Republicano Radical (o grupo republicano que contaba con máis deputados) ou Manuel Azaña, líder de Acción Republicana, con menor representación parlamentaria. Porén, foi o propio Lerroux quen se adiantou e propuxo a Azaña, o que foi aprobado inmediatamente e por aclamación polo resto de membros do gabinete. A rápida unanimidade que alcanzou o Goberno Provisional para nomear a Azaña debeuse a que era o único membro do mesmo que contaba co apoio do resto de ministros, pois os socialistas non aceptaban a Lerroux e aínda que había outros republicanos, como Albornoz ou Domingo, carecían de autoridade, e Nicolau d'Olwer ou Casares, eran case uns descoñecidos.

Segundo Lerroux, a súa decisión de propor a Azaña en lugar de postularse el mesmo obedeceu ao feito de que o seu goberno non contaría co apoio nin do Partido Republicano Radical Socialista nin do PSOE polo que dificilmente conseguiría unha maioría estábel nas Cortes. Pouco antes da crise dixera que «o Parlamento, na súa maioría, dedicaríase a procurar o noso fracaso, e, principalmente, o meu». Mais Townson considera esta interpretacións como moi discutíbel porque Azaña, segundo deixou constancia nos seus diarios, estimaba prematuro asumir a presidencia e por tanto, apoiouno. Por outra banda, o rexeitamento dos radical-socialistas e do PSOE a un goberno radical non era tan evidente.

A verdadeira razón de Lerroux, de propor a Azaña, era que pensaba que sería unha solución interina e que o seu goberno non duraría moito, polo que entón non quedaría máis alternativa que el mesmo. Formaría un goberno que convocaría eleccións para dotarse dunha maioría ampla nas Cortes empregando en gran medida os medios ilícitos de influencia a disposición das autoridades. Ese era, segundo o dirixente radical Diego Martínez Barrio, o «secreto desexo» de Lerroux. Outros membros do goberno tamén entenderon, segundo Santos Juliá, que se trataba dun nomeamento interino. Para Juliá, «Azaña, como líder dun partido minoritario, volvería ao lugar secundario que pola súa forza lle correspondía cando se promulgase a Constitución e se elixise o primeiro presidente da República».

O apoio a Azaña por parte de todas as forzas políticas debeuse a que durante os últimos meses se convertera na figura máis destacada do Goberno Provisional. Contaba o seu destacado e difícil labor á fronte do Ministerio da Guerra cunha ampla reforma militar e sobre todo o liderado que demostrara nas súas intervencións parlamentarias, especialmente o día anterior sobre a cuestión relixiosa.

Con todo, é rechamante que o elixido fose Azaña dada a súa escasa experiencia política, polo menos comparada coa de Alejandro Lerroux. Segundo Nigel Townson, ademais do liderado demostrado por Azaña, na súa designación tamén contaron o que el chama «razóns estratéxicas». Para o PSOE e o Partido Republicano Radical Socialista era a elección ideal: compartía moitas das súas ideas, afastaba da presidencia a Lerroux e sería capaz de manter a unidade da coalición republicana-socialista polo menos até aprobarse a Constitución. Iso debíase a que Acción Republicana, o único partido que gozaba de boas relacións co PRRS e o PSOE por unha banda, e co Partido Republicano Radical por outra, actuaba como bisagra no gabinete. Azaña tiña unha vantaxe adicional para o PSOE: encabezaba un pequeno partido que non ameazaba a súa posición no seo da maioría gobernante.

### O primeiro goberno de Azaña (outubro-decembro de 1931) 
A saída do goberno dos dous ministros católicos (Miguel Maura foi substituído á fronte do Ministerio do Interior por Santiago Casares Quiroga, republicano da ORGA, que ata entón ocupara o Ministerio da Mariña, cargo que foi ocupado por José Giral, de Acción Republicana) e, sobre todo, a asunción da presidencia por Manuel Azaña supuxeron un xiro á esquerda na política do Goberno Provisional. Isto acentuou o enfrontamento entre radicais e socialistas non só no goberno e nas Cortes, senón tamén fóra das institucións. O conflito evidenciouse claramente en Andalucía e en Estremadura, onde o PSOE representaba os xornaleiros sen terras e os radicais a labradores e propietarios prexudicados polos decretos agrarios do ministro socialista Francisco Largo Caballero e indignados polos supostos abusos de poder das autoridades locais socialistas. Nas cidades os radicais estaban apoiados por comerciantes, industriais e produtores preocupados polo crecente poder dos sindicatos. O diario oficial do PSOE, *El Socialista*, acusou a Lerroux de asociarse coa dereita antirrepublicana, chegano a denominalo "caudillo das dereitas", o que foi denunciado polo líder radical como «una vileza». En opinión de Tawson, a identificación, por parte dos socialistas, dos radicais coa dereita antirrepublicana foi moi prexudicial para a República por debilitar a súa base inicial de apoio e dificultou, posteriormente, as posibilidades de reconciliación.

Tamén se deterioraron as relacións entre os radicais e o partido de Azaña. Durante o debate constitucional os «azañistas» votaron xunto co PRRS e o PSOE en moitas ocasións e non apoiaron as propostas do partido de Lerroux. Sucedeu, por exemplo, durante a discusión sobre a bicameralidade ou a unicameralidade das Cortes. Os radicais defenderon un parlamento bicameral, composto polo Congreso e o Senado, mentres que os «azañistas» e o PSOE propuñan un unicameral, a alternativa que finalmente se adoptou. Máis grave foi o enfrontamento suscitado durante o debate sobre o procedemento de elección do presidente da República. De novo Acción Republicana votou xunto co PRRS e o PSOE en contra da proposta dos radicais o que, segundo anotou Azaña no seu diario, púxoos «furiosos»; e engadiu a continuación: «din que Acción Republicana é unha querida que lles saíu infiel».

## O «bienio social-azañista» (decembro 1931-setembro 1933) 
### A formación do segundo goberno de Azaña 
O 9 de decembro as Cortes aprobaron a nova Constitución. Inmediatamente expúxose a elección do presidente da República, que nesta primeira ocasión correspondía ás propias Cortes Constituíntes. Nas seguintes sería designado, ademais de polas Cortes, por un corpo de compromisarios elixidos por sufraxio universal. O primeiro candidato no que se pensou foi Alejandro Lerroux, o dirixente máis veterano do republicanismo español, co que conseguiría unha «xubilación magnífica» en palabras de Azaña. Porén, Lerroux xa manifestara en xullo que non aceptaría ser presidente da República debido a que este debía ser «independente» e el non só non o era, senón que se debía «a unha disciplina política». Ademais Lerroux estaba convencido de que se ocupaba o cargo o seu partido, o Republicano Radical, se desintegraría. De feito circulaba o rumor de que unha vintena de deputados estaban dispostos a pasarse ao partido de Azaña. Por outra banda, a súa ambición política era ocupar a presidencia do goberno, non o cargo máis ou menos protocolario da presidencia da República.

Descartado Lerroux, o goberno acordou propor o antigo presidente do Goberno Provisional, Niceto Alcalá-Zamora, malia a viva oposición que manifestara sobre a forma como se resolveu a cuestión relixiosa na Constitución e que o levara a dimitir. Aínda que ao principio se resistiu, finalmente Alcalá-Zamora aceptou a proposición e o 10 de decembro, o día seguinte de aprobarse a Constitución, foi investido polas Cortes como primeiro presidente da Segunda República Española. Segundo Manuel Azaña, a maioría dos deputados que o votaron fíxoo «sen entusiasmo e moitos a contragusto», pois recelaban do seu conservadorismo e de que non renunciara ao seu proxecto de revisar a Constitución na «cuestión relixiosa». Ademais, era un político que previsibelmente non se conformaría con desempeñar un papel soamente institucional e interviría nos asuntos de goberno. Pola contra, a elección de Alcalá-Zamora tiña a vantaxe de que podería atraer á República aos católicos e aos monárquicos. Porén, o historiador Javier Tusell non o valora así, xa que segundo el a elección de Alcalá-Zamora «diminuíu as posibilidades da dereita republicana, ao facela ascender a un papel moderador».[miniatura|[Alejandro Lerroux, líder do Partido Republicano Radical, quen en decembro de 1931 negouse a participar no novo goberno de Azaña se continuaba nel o PSOE]]Antes de acabar o debate constitucional, os partidos que apoiaban o goberno xa decidiran que este continuaría despois de aprobada a Constitución para desenvolver a lexislación complementaria da mesma. Polo tanto, non se disolverían as Cortes constituíntes nin se convocarían eleccións, senón que as constituíntes se converterían *de facto* en Cortes ordinarias. Seguindo os trámites estabelecidos na nova Constitución, Azaña presentou a súa dimisión ao presidente da República o sábado 12. Este realizou as preceptivas consultas cos líderes políticos. Lerroux manifestou de novo que non quería ser presidente do goberno, xa que o nomeamento non ía acompañado do «decreto de disolución», tal como declarou aos xornalistas. Alcalá-Zamora encargou a Azaña a formación do novo goberno, o primeiro ordinario da Segunda República.
Azaña púxose en contacto cos partidos políticos que formaran parte do goberno anterior presidido por el. Todos lle manifestaron a súa vontade de continuar, aínda que os socialistas aceptaron despois de manter un acalorado debate sobre se o seu partido, PSOE, debía seguir ou non no poder. A idea de Azaña era que o novo gabinete estivese formado por tres ministros socialistas, dous radical-socialistas, dous radicais, un da ORGA e outro de Acción Republicana, unha distribución similar á do goberno anterior. Desprazou o socialista Indalecio Prieto de Facenda a Obras Públicas, co que a primeira carteira foi ocupada polo catalán Jaume Carner; dous radicais-socialistas, dous radicais, un da ORGA e un de Acción Republicana; é dicir, unha distribución semellante á do goberno anterior. Porén, cando Azaña volveu visitar a Lerroux para informalo do éxito da súa xestión, o líder radical díxolle que nin el nin o seu partido formarían parte do goberno. Segundo as memorias posteriores de Lerroux, a razón foi que Azaña non atendera á súa petición de reducir significativamente o número de ministros socialistas no goberno.      

Segundo contou despois Lerroux nas súas memorias, o motivo foi que Azaña non atendeu a súa petición de reducir notabelmente o número de ministros socialistas do goberno. Con todo, a verdadeira razón do abandono de Lerroux foi a continuidade dos socialistas no goberno, o que explicaría que en principio respondese afirmativamente e que, cando o PSOE decidiu seguir nel, dixese que non. Nigel Townson, opina que se o goberno for exclusivamente republicano, Lerroux e os radicais participarían nel, porque terían maior influencia ca antes no Goberno e, en particular, no calendario de disolución das Cortes e na organización das eleccións. Ese punto de vista compárteo Santos Juliá, para quen Lerroux puxo nun brete a Azaña ao facer que escollese entre "os socialistas ou eu", e coincide coa interpretación que fixo o propio Azaña, como quedou reflectido no seu diario:

A explicación que deu o Partido Republicano Radical os días seguintes foi que as propostas de Azaña non responderan ao «sentido e ás orientacións da política» que, para o partido, necesitaba o país naquel momento. Máis adiante Lerroux dixo: «crese que non chegou a ocasión de que goberne a democracia liberal republicana». A decisión de Lerroux de abandonar a coalición respondía tamén ao que querían as bases do partido, cada vez máis enfrontadas ao PSOE.

Ao decidir formar goberno co PSOE, malia quedaren fóra os radicais, Azaña foi coherente co proxecto político que defendera dende que se pasou ao campo republicano tras o triunfo do golpe de estado de Primo de Rivera en 1923 e que expuxo en *Apelación a la República* o ano seguinte. Azaña estaba convencido de que a democracia non se consolidaría se só contaba co apoio das clases medias, polo que cumpría atraer as clases traballadoras. Descartado o anarcosindicalismo porque a súa ideoloxía era contraria ao Estado, había que conseguir que o socialismo participase nas institucións democráticas, como xa estaba a suceder con maior ou menor fortuna noutros países europeos. Ademais, o programa de reformas que tiña pensado Azaña sería moi difícil aplicalo co PSOE fóra do goberno. Doutra banda, Azaña prefería ter na oposición os radicais antes que o PSOE. De feito, escribira no seu diario que «lanzar os socialistas á oposición sería converter as Cortes nunha algarabía». Porén, considerou contar co PSOE aínda que fose a forza de perder o apoio de parte das clases medias rurais e urbanas e de certos sectores de traballadores, todos eles identificados co Partido Republicano Radical.

A decisión de Azaña tamén se debeu, segundo Nigel Townson, a que os republicanos de esquerda detestaban a Lerroux e ao seu partido. Para eles, os radicais representaban os restos corruptos e inmorais do republicanismo histórico. O seu socio de goberno, o PSOE, rexeitábaos aínda máis, pois os consideraban unha forza «burguesa» aliada cos «elementos reaccionarios e clericais». Nisto o PSOE equivocábase, segundo Nigel Townson, porque o Partido Republicano Radical non era un partido antirreformista. Ademais, desempeñaba un valioso labor integrador na República das clases propietarias tanto urbanas como rurais, ao evitar que fosen captadas pola dereita antirrepublicana. Así pois, ao marxinar os radicais e os sectores sociais que representaban (moitos dos cales, como a patronal, dispostos a colaborar co novo réxime), o PSOE en particular e a esquerda en xeral foron responsábeis de pór en risco o réxime a prol da pureza ideolóxica. Ademais, ao non permitir a creación dun partido republicano moderado, a esquerda estaba a favorecer necesariamente a dereita.

Townson conclúe que a solución que se deu á crise debería ser a contraria: que os radicais entrasen no goberno e que o PSOE quedase fóra del. Ao permaneceren no poder, os radicais víronse freados polos republicanos de esquerda dentro do gabinete e polo PSOE fóra del. Este punto de vista non é compartido por outros historiadores como Julián Casanova ou Santos Juliá. Este último afirma que deixar na oposición os radicais era un fórmula plausíbel para estabilizar a República, coa condición de que os radicais aceptasen ser unha oposición leal. Así, o sistema de partidos configurouse arredor dunha esquerda republicana con Acción Republicana, PRRS, ERC, ORGA, federais e algúns republicanos independentes, o que daba un total de 150 a 160 deputados. Este podería coaligarse alternativamente pola súa esquerda co PSOE ou pola súa dereita cos radicais.

### O programa político do goberno 
O 15 de decembro de 1931 Manuel Azaña presentou o seu segundo goberno, integrado exclusivamente por republicanos de esquerda (Acción Republicana, PRRS, ORGA, ERC) e PSOE. Estaba disposto a desenvolver un vasto programa de reformas que pretendían transformar os parámetros que foran esenciais na sociedade da Restauración. O historiador Julio Aróstegui enumera os seguintes: 

* A estrutura do Estado coa implantación da democracia de partidos e autonomías rexionais, plasmadas na Constitución.
* A transformación do sistema de tenencia da terra, coa reforma agraria e o cambio do marco de relacións laborais, tanto no campo como na industria e os servizos.
* A recuperación polas forzas laicas da hexemonía ideolóxica, o que explica todo o intento de reformismo eclesiástico e educativo.
* A conversión do aparello militar nun instrumento moderno, mínimo e controlado, dun Estado que renunciara á guerra constitucionalmente, afastado de veleidades políticas como as que deron lugar á ditadura de Primo de Rivera na década de 1920.

Dende outro punto de vista, segundo o historiador Javier Tusell, o goberno deu prioridade á cuestión relixiosa, polo que, malia ser socialmente reformista, o primeiro bienio republicano foi moito máis anticlerical. Igualmente, tamén sinalou que ao cualificativo de reformista, co que se adoita definir o goberno de Azaña, habería que engadirlle o de «xacobino». Iso, segundo Tusell, constituíu unha grave hipoteca, xa que os republicanos de esquerda e o PSOE identificaron a República co seu programa de reformas. Polo tanto, non tiñan cabida nela as forzas políticas que as cuestionasen ou que pretendesen dar marcha atrás. Así, seguindo o principio robespierrista do «despotismo da liberdade», entendían que non habería nin debería haber liberdade para quen eles chamaban «inimigos» da República. Nese sentido, como cita Payne referíndose a Tusell a Segunda República foi «unha democracia pouco democrática». Este, Stanley G. Payne, vai máis lonxe e afirma que a dereita moderada só gozou de liberdades civís plenas desde setembro de 1933 até febreiro de 1936, período no que a esquerda non estivo no poder. 

Para os partidos políticos que integraban a coalición republicano-socialista encabezada por Azaña, a proclamación da Segunda República Española non constituíra un simple cambio de réxime (de Monarquía a República, de ditadura a democracia). Víana como unha revolución popular —a república «rachara os telóns da España oficial» dixera Azaña na campaña electoral de 1931— e as esperanzas que o pobo puxera nela non podían ser defraudadas nin traizoadas. Por iso boa parte dos republicanos de esquerda, en especial o PRRS, usaban máis o termo «revolución» que o de «democracia». Tusell conclúe que as reformas que se emprenderon puideron verse pexadas polos inconvenientes nados desa posición de fondo (o xacobinismo).

A concepción exclusivista ou patrimonialista da República tamén era compartida polo PSOE. Dado o seu carácter «revolucionario e popular», para o PSOE só podía ser dirixida «polos xenuínos representantes dese pobo que o trouxo». Polo menos para o seu sector maioritario, encabezado polo ministro de Traballo Francisco Largo Caballero, a República non era un fin en si mesma, senón unha etapa intermedia e un instrumento na consecución do socialismo. Así, a súa colaboración coa mesma era circunstancial e manteríase mentres dese satisfacción ás súas reivindicacións. Así o afirmou en 1930 Largo Caballero:

O PSOE tamén entendeu o 14 de abril como un «episodio revolucionario» a cuxo triunfo eles contribuíran de forma «activa e decisiva». Iso comprometíao a «empurrar a República á realización dunha política progresiva» que dese satisfacción «aos xustos desexos dos traballadores, sobre todo aos campesiños» e a «ser a vangarda que defenda a República dos asaltos da reacción». Porén, deixou claro (polo menos o sector «caballerista») que aquela República «burguesa» non era nin «a súa» República nin «a súa» revolución. Con todo, para o sector encabezado por Indalecio Prieto e Fernando de los Ríos, sen perder de vista o obxectivo final do socialismo, a República non era un simple instrumento, senón que podía ser un fin en si mesma temporalmente se cumpría uns mínimos. En conclusión, segundo o historiador Fernando del Rey; "(...) fronte os republicanos de esquerda, o PSOE presentaba unha singularidade. Desde o primeiro momento declarouse socio ambiguo do novo réxime, mantivo viva a linguaxe da revolución e identificou a democracia cun proceso revolucionario permanente, aínda que gradual".

O amplo abano de reformas que tentaban solucionar as cuestións pendentes (a «cuestión política» e a «cuestión rexional», a «cuestión agraria», a «cuestión social», a «cuestión relixiosa» e a «cuestión militar»), atopou gran resistencia desde os seus primeiros pasos por parte dos grupos sociais e corporativos aos que as reformas tentaban «descabalgar» das súas posicións adquiridas. Algúns deles eran os terratenentes, a Igrexa católica, as ordes relixiosas, a opinión monárquica ou o militarismo «africanista».

Pero tamén existiu unha resistencia ao reformismo republicano de signo contrario: o do revolucionarismo sen concesións. Encabezárono as organizacións anarquistas (a CNT e a FAI) e o sector do socialismo vinculado ao sindicato UXT. Para eles a República representaba a «orde burguesa» (sen demasiadas diferenzas cos réximes políticos anteriores, a ditadura e a monarquía) que había que destruír co fin de alcanzar o comunismo libertario, para os primeiros, ou o  socialismo, para os segundos.

Doutra banda, a esquerda non chegaba ao poder no mellor dos tempos posibles, como destacou o historiador Santos Juliá. A depresión económica que azoutaba Europa e os Estados Unidos, aínda que en España foi menos profunda, afectou a construción e as pequenas industrias vinculadas a ela. O sector fora un dos motores do crecemento económico e da creación de emprego dende o final da Gran Guerra. Caeron en picado as licenzas de novas obras e paralizáronse as obras públicas. En consecuencia creceu o desemprego nas cidades e indirectamente incrementouse o subempleo no campo, pois os xornaleiros xa non podían emigrar ás cidades onde volvía escasear o traballo. Medrou, ademais, o sentimento de inseguridade dos traballadores que tiñan emprego, que non sabían se o sábado en que recibían a paga serían tamén despedidos. Ademais, a crise económica coincidiu coas enormes expectativas de mellora de vida que o cambio de réxime político alumara entre os sectores populares, obreiros e campesiños, antes de que a República tivese tempo de asentar e estender unha cultura política democrática. Conclúe Juliá que «foi nesas circunstancias de redución da base política do goberno, crise económica e de crecentes expectativas populares, cando a coalición de esquerda comezou a gobernar».

### As reformas sociolaborais de Largo Caballero 
[dereita|miniatura|[Francisco Largo Caballero]]
O groso das reformas neste campo foron aprobadas antes da formación do segundo goberno de Azaña en decembro de 1931. Con todo, as dúas medidas máis importantes foron acordadas con Azaña xa na presidencia do goberno, por proposta do socialista Francisco Largo Caballero, ministro de Traballo e líder da UXT. A Lei de Contratos de Traballo, de 21 de novembro de 1931 regulaba os convenios colectivos, ditaminaba as condicións de suspensión e rescisión dos contratos, estabelecía por primeira vez o dereito a vacacións pagas (7 días ao ano) e protexía o dereito de folga que, baixo certas condicións, non podía ser causa de despedimento. Por outra banda, a Lei de Xurados Mixtos, de 27 de novembro de 1931, estendía o sistema de xurados mixtos (aprobado en maio para o sector agrario) á industria e aos servizos.

O obxectivo destas reformas era crear un marco legal que regulamentase as relacións laborais e afianzase o poder dos sindicatos (en especial da UXT) na negociación dos contratos de traballo e na vixilancia do seu cumprimento. O fin último respondía ao proxecto socialdemócrata, que pretendía outorgar aos traballadores, a través dos sindicatos, a posibilidade de aumentar o control sobre as empresas e, en definitiva, sobre o conxunto do sistema económico e de relacións de clase. Con iso avanzaríase cara ao logro dunha sociedade socialista, pero de xeito gradual.

O Ministerio de Traballo de Largo Caballero tamén deu un considerábel impulso aos seguros sociais. Ampliou o Seguro obrigatorio de Retiro Obreiro de 3 millóns e medio de traballadores a 5 millóns e medio. En outubro de 1932 aprobou unha lei sobre o seguro de accidentes de traballo que fixaba a contía das indemnizacións. Con todo, non se puido estabelecer un sistema xeneralizado de seguridade social, tanto por falta de tempo e recursos como pola resistencia dos empresarios e dos propios traballadores a incrementaren as cotas de afiliación.

O PSOE esperaba que todas as medidas que aprobara, en especial os mecanismos de control e arbitraxe dos conflitos laborais, reducisen o número de folgas e se alcanzase unha certa paz social. Porén, o número de paros laborais e de incidentes violentos por consecuencia deles (con graves problemas de orde pública) foise incrementando ao longo do período. En 1933, rexistráronse 1.127 folgas (fronte ás 402 de 1930), cuadriplicouse o número de folguistas (case un millón) e superáronse os 14 millóns de xornadas perdidas. As causas deste proceso son múltiples, entre elas a incidencia da recesión económica, pero a máis importante foi a negativa da CNT a utilizar os mecanismos oficiais de conciliación porque os identificaba como propios do corporativismo da Ditadura de Primo de Rivera, o que se traduciu nunha manifesta tendencia a convocar folgas «políticas».

O que puxera en marcha Largo Caballero desde o Ministerio de Traballo era unha especie de sistema corporativo obreiro. Nel, a posición da UXT na negociación e na supervisión dos contratos de traballo saía considerabelmente reforzada. Iso dáballe ao sindicato socialista certo control da oferta de traballo, un ben escaso nun momento de depresión económica. Por iso a CNT opúxose radicalmente á lei de contratos de traballo e aos xurados mixtos e lanzouse á acción directa para conseguir por outros medios o monopolio da negociación laboral. O que estaba en xogo eran dous modelos sindicais case opostos, socialista e anarcosindicalista, que ademais seguían tendo unha presenza diferente nas diversas rexións. A UXT era preponderante en Madrid, Asturias e o País Vasco, mentres que a CNT o era en Andalucía, Valencia e Cataluña. En canto ao número de afiliados, a UXT pronto logrou alcanzar a CNT e ambas organizacións superaron o millón de afiliados cada unha. No caso de UXT foi sobre todo grazas ao espectacular crecemento da súa rama agraria, a Federación Nacional de Traballadores da Terra (FNTT). Entre a UXT e a CNT alcanzaron un dos niveis de sindicación máis altos de Europa, entre 40 e 50 traballadores de cada 100.

A aprobación polas Cortes da Lei de Asociacións Profesionais de Patróns e Obreiros a mediados de 1932 marxinou aínda máis a CNT no campo das relacións laborais. Esta lei determinou ua representación sindical nos organismos oficiais de negociación e mediación laboral que o PSOE no goberno (e especialmente o ministro e líder de UXT, Largo Caballero) sabía que a CNT non podía aceptar. A nova Lei, xunto coa de Defensa da República, contribuíu a afastar aínda máis o anarcosindicalismo das tácticas legais de reivindicación obreira.

Os patróns da industria e do comercio, pola súa banda, non tiveron máis remedio que recoñecer os aumentos salariais e as melloras das condicións laborais que os xurados mixtos acababan impondo. Porén, pronto comezaron a mobilizarse. A finais de xaneiro de 1933, en plena crise política polos sucesos de Casas Viejas, a Confederación Patronal Española dirixiu unha carta aberta a Azaña que sinalaba a «vertixinosa rapidez» con que se ía aprobando a nova lexislación social. Queixábase dos xurados mixtos que practicamente sempre daban a razón aos obreiros, grazas ao voto do representante do ministro de Traballo que desfacía os empates. Por tanto pedían que os presidentes e os vogais dos xurados mixtos fosen elixidos por oposición e non nomeados polo goberno. 

En parecidos termos expresouse a Unión Económica, que agrupaba a empresarios e economistas. Queixouse de que as tendencias socialistas do Goberno crearan unha atmosfera de inseguridade na industria e pedían novas eleccións. Estas mobilizacións confluíron nunha asemblea económico-social celebrada en Madrid en xullo de 1933. Alí pediuse a saída do PSOE do goberno, ao que facían responsábel da «ruína da economía» polo aumento dos custos, os incrementos dos salarios e da intervención obreira e pola súa ineficacia para deter e reducir o número de folgas e garantir a paz social.
### A Lei de Reforma Agraria 
[miniatura|[Marcelino Domingo, ministro de Agricultura no segundo goberno de Azaña]]
Até marzo de 1932 non se alcanzou un mínimo consenso entre os partidos que apoiaban o goberno de Azaña para levar ás Cortes o proxecto de Lei de Reforma Agraria. Durante a presentación do mesmo o ministro de Agricultura Marcelino Domingo, do PRRS, dixo que a reforma agraria tiña tres fins principais: evitar o paro obreiro no campo mediante o asentamento de xornaleiros nas terras expropiadas; distribuír a terra expropiando as grandes leiras «señoriais» e os latifundios en mans de propietarios absentistas; e racionalizar a economía agraria diminuíndo o crecemento da superficie de cereal e devolvendo aos núcleos rurais os seus antigos bens comunais, perdidos coas desamortizacións do século&nbsp;XIX. A reforma agraria, finalmente aprobada, consistiu na expropiación (con indemnización, excepto as terras da nobreza con grandeza de España pola súa suposta implicación na Sanjurjada, aínda que só dous dos 262 grandes estiveran directamente implicados) das terras da España latifundista (Andalucía, Estremadura, o sur da Mancha e a provincia de Salamanca) incluídas nos apartados que sinalaba a Base 5ª da Lei, que contemplaba catro tipos de terras expropiables: os señoríos xurisdicionais, as terras mal cultivadas, as sistematicamente arrendadas e as que estaban en zonas de rega e non fosen convertidas en regadío. A lei puxo en mans do Estado unha cantidade enorme de terras a prezos alcanzábeis.

O debate do proxecto de reforma agraria alongouse debido ás discrepancias xurdidas entre os partidos que apoiaban o goberno sobre o seu contido. Ademais, segundo Javier Tusell, nin Azaña nin Domingo o consideraron un proxecto prioritario. A discusión prolongouse aínda máis de non producirse o intento de golpe de estado encabezado polo xeneral Sanjurjo do 10 de agosto de 1932. O seu fracaso deu ao goberno o impulso definitivo para a aprobación da Lei. O fracaso do golpe de estado de Sanjurjo tamén desatascou o debate sobre o Estatuto de Autonomía de Cataluña.

Malia as grandes expectativas que levantara, os efectos da Lei de Reforma Agraria foron moi limitados. A finais de 1933 só se ocuparon 24&nbsp;203 hectáreas repartidas entre 4339 campesiños, aos que habería que engadir outros tres ou catro mil nas terras xa expropiadas á Grandeza. As previsións eran de entre 60&nbsp;000 e 75&nbsp;000 campesiños instalados por ano. A razón principal deste fracaso foi que o Instituto de Reforma Agraria (IRA), o organismo encargado de aplicar a lei, foi dotado duns recursos humanos e económicos claramente insuficientes. Isto era debido á falta de diñeiro da Facenda pública e ao boicot que realizou a banca privada (vinculada no familiar e no económico aos terratenentes) ao Banco Nacional de Crédito Agrícola, creado pola Lei para financiar a reforma. A esa razón principal habería que engadir a propia complexidade da lei. Estabelecía 13 categorías de terras expropiábeis cuxos propietarios, a partir do seu rexistro nun inventario, tiñan limitados os seus dereitos de propiedade. Era consecuencia dos difíciles pactos que permitiron alcanzar o consenso definitivo entre os partidos que defendían proxectos moi diferentes sobre a «cuestión agraria». A organización do Instituto de Reforma Agraria era confusa e excesiva, xa que as súas decisións debían tomarse de forma colixida, polo que acabou por converterse nunha especie de Cortes en miniatura con discusións que se eternizaban. Destacaba ademais a incompetencia do ministro encargado de aplicar a reforma, Marcelino Domingo, polo que sorprende que Azaña non  substituíse, sobre toco, cando o propio Azaña, no seu diario emite un duro xuízo sobre el:

A lentitude na aplicación da lei tentouse paliar cunha medida complementaria, o Decreto de Intensificación de Cultivos de 22 de outubro de 1932. Permitía a ocupación temporal de leiras de terras de labranza que deixasen de ser arrendadas a cultivadores e se dedicasen só á gandaría na metade sur de España, fundamentalmente Estremadura. A medida afectou a 1500 leiras en 9 provincias (unhas 125&nbsp;000 hectáreas) e deu traballo a 40&nbsp;108 familias, sobre todo estremeñas, cuxos membros se atopaban en paro. O decreto motivou vivas protestas dos propietarios.

O fracaso da reforma agraria foi unha das causas principais da aguda axitación social do período 1933-1934. O anuncio da reforma fixo crer a moitos xornaleiros nunha rápida entrega de terras que finalmente non se produciu, polo que pronto se sentiron decepcionados. Isto levou á radicalización da Federación Nacional de Traballadores da Terra (FNTT) de UXT, que se situou na vangarda de quen pedían a ruptura da coalición republicano-socialista que gobernaba o país e opúñanse á «república burguesa». Coincidiu así coa CNT, que desde o principio combatera unha reforma agraria que, segundo ela, consolidaba o modelo capitalista no medio rural e imposibilitaba que se dese unha «verdadeira» revolución. En Andalucía e en Estremadura a axitación campesiña foi máis violenta. Producíronse todo tipo de incidentes como incendios, furtos, decrúas ilegais e atentados contra as máquinas segadoras porque quitaban postos de traballo, que foron respondidos con dureza polos patróns.

No outro lado do espectro social, a reforma agraria uniu os tradicionais sectores sociais dominantes no agro e contribuíu (en grao similar ou mesmo superior á cuestión relixiosa) a consolidalos como bloque de oposición ao réxime republicano. 

Xa en agosto de 1931 crearon a Asociación Nacional de Propietarios de Fincas Rústicas, en defensa do «lexítimo dereito de propiedade». Valéndose das vellas redes caciquís e da apelación continua á intervención da Garda Civil boicotearon a aplicación dos «decretos agrarios». Así mesmo nas Cortes, o Partido Agrario realizou unha aparatosa obstrución dos debates da Lei que contribuíu notabelmente ao atraso na súa aprobación. En marzo de 1933 celebrouse unha Asemblea Económico-agraria en Madrid que reuniu as patronais do sector e os partidos da dereita. Lograron paralizar un novo proxecto reformista, a Lei de Arrendamentos Rústicos, que non chegou a votarse. Esta campaña mobilizou grandes sectores do campesiñado conservador da metade norte de España (a non latifundista), que desempeñou un importante papel no triunfo das dereitas nas eleccións de novembro de 1933.

Como escribiu nas súas *Memorias* o político radical Diego Martínez Barrio, quen apoiou a reforma agraria, esta «acrecentou o número dos inimigos [da República] sen sumar partidarios».

### A «cuestión rexional» 
#### O Estatuto de Cataluña 
[miniatura|Panfleto [Catalanofobia|antiestatutario impreso en Talavera de la Reina durante a súa discusión nas Cortes.]]
O proxecto de Estatuto para Cataluña, o chamado Estatuto de Nùria, excedía en canto a denominación e en canto a competencias o *Estado integral* aprobado na Constitución da República. Entre outras razóns, creaba unha cidadanía catalá, declaraba como lingua oficial unicamente o catalán, abría a posibilidade de se incorporaren a Cataluña outros territorios e mesmo determinaba as condicións nas que os mozos cataláns debían cumprir o servizo militar. Así, entre xaneiro e abril de 1932 unha comisión das Cortes adecuou o proxecto de Estatuto de Cataluña á Constitución, o que irritou os deputados nacionalistas cataláns, chegando un deles a afirmar que "se sentían enganados". Aínda así, o proxecto atopou unha enorme oposición, especialmente entre o Partido Agrario Español e a Comunión Tradicionalista, que xa se separaran dos deputados do PNV da Minoría vasco-navarra e que incluíu unha ampla mobilización «antiseparatista» na rúa.

Tras catro meses de debates interminábeis, só o fracasado golpe de Estado do xeneral Sanjurjo de agosto de 1932 motivou que se acelerase a discusión do Estatuto. Finalmente foi aprobado o 9 de setembro por 314 votos a favor (os partidos que apoiaban o goberno e a maioría dos deputados do Partido Republicano Radical), 24 en contra e unhas 100 abstencións. O Estatuto era menos do que os nacionalistas cataláns esperaran. A versión final eliminaba todas as frases que implicaban soberanía para Cataluña, rexeitábase a fórmula federal e o castelán e o catalán eran declarados cooficiais, entre outros trazos. Porén, cando o presidente do Consello de Ministros foi a Barcelona para a cerimonia de presentación, recibírono cunha tremenda ovación. En realidade o Estatuto de Nùria sufriu unha modificación a fondo durante a súa tramitación parlamentaria. Desapareceron as referencias á autodeterminación —a única expresión que permaneceu foi a afirmación de que «Cataluña *se* constitúe como rexión autónoma», como querendo indicar a través do reflexivo que o facía por propia e única vontade»— e os impostos directos seguiron a ser competencia exclusiva do Estado, así como a lexislación social, un tema irrenunciábel para o PSOE. O resultado non era totalmente satisfactorio para ninguén, mais mostrouse como unha solución de confluencia de esquerdas e dereitas en Cataluña.

As primeiras eleccións ao *Parlament* tiveron lugar dous meses despois. Gañounas Esquerra Republicana de Cataluña, seguida a moita distancia da Lliga Catalana. Francesc Macià foi así confirmado como presidente da Generalitat.

#### Os proxectos de estatuto do País Vasco e de Galiza 
[miniatura|306x306px|O líder do [Partido Nacionalista Vasco|PNV José Antonio Aguirre no Aberri Eguna de 1933 celebrado en Donostia]]
O chamado Estatuto de Estella foi rexeitado porque o proxecto se situaba claramente á marxe de Constitución que se estaba a debater. Entre outras cousas, presentaba unha concepción federalista e declaraba a confesionalidade do «Estado vasco», que se reservaba as competencias sobre materias relixiosas o que lle permitiría negociar un Concordato particular coa Santa Sé. Buscaba evitar a aplicación no País Vasco da lexislación laica da República, e convertería así o País Vasco nun «Xibraltar do Vaticano», en palabras do socialista vasco Indalecio Prieto. Ademais, non recoñecía dereitos políticos plenos aos inmigrantes españois con menos de dez anos de residencia en Euskadi.

A seguir, as Cortes Constituíntes encargaron en decembro de 1931 un novo proxecto de Estatuto ás Comisións Xestoras das Deputacións. Estas foran designadas polos gobernadores civís respectivos para substituíren os equipos monárquicos, e nelas os republicanos e socialistas tiñan maioría. Dito proxecto foi finalmente acordado co PNV, que se distanciara da Comunión Tradicionalista carlista e, finalmente, unha Asemblea de Concellos celebrada en Pamplona en xuño de 1932 aprobou o proxecto. Porén, os carlistas rexeitárono, polo que ao teren a maioría en Navarra deixaron este territorio fóra do ámbito da futura «rexión autónoma».
[esquerda|miniatura|250x250px|Referendo autonómico do [5 de novembro de 1933 en Éibar para a aprobación dun novo texto de Estatuto]]
A situación obrigou a unha nova redacción do proxecto e a un novo atraso. Este tamén foi debido a que o goberno de Azaña non situou o Estatuto vasco entre as súas prioridades xa que os republicanos de esquerda e os socialistas se opuñan ao nacionalismo vasco. Así o demostraron os enfrontamentos na rúa entre mozos nacionalistas e socialistas. O proxecto de Estatuto das Xestoras foi referendado polos delegados dos concellos vascos reunidos en Vitoria o 6 de agosto de 1933, e o 5 de novembro foi sometido a referendo. Pero o resultado deste, celebrado en plena campaña das eleccións a Cortes, supuxo un novo obstáculo para a consecución da autonomía. En Áraba, a diferenza de Biscaia e de Guipúscoa, o proxecto de Estatuto non logrou a aprobación da maioría do censo debido á forte implantación que tiña alí o carlismo, que fixo campaña en contra. Con todo, o Estatuto das Xestoras foi presentado ás novas Cortes de maioría de centro-dereita en decembro de 1933.

O novo presidente do goberno saído das eleccións de novembro, o republicano radical Alejandro Lerroux, ofreceu o apoio ao Estatuto a cambio da colaboración dos deputados do PNV. Porén, a CEDA, o aliado principal de Lerroux, opúxose a esta iniciativa e o proceso quedou bloqueado baixo o argumento de non alcanzar a maioría absoluta en Áraba. Só coa vitoria da Fronte Popular en febreiro de 1936 as Cortes comezaron a discutir o proxecto, pero cando xa estaba moi avanzado o debate produciuse a sublevación militar de xullo de 1936 que daría inicio á guerra civil.

En canto a Galiza, o menor arraigamento do nacionalismo galego fixo que a primeira iniciativa non se tomase até abril de 1932. Esta correu a cargo do concello de Santiago de Compostela. Tamén constituíu un obstáculo a discusión sobre a capitalidade da rexión autónoma e, sobre todo, a inexistencia dun forte partido nacionalista galego que arrastrase os republicanos de esquerda da ORGA e os socialistas galegos que non mostraron moito entusiasmo, polo menos ao principio, respecto da autonomía. Porén, nove meses despois, en decembro, cumpriuse a primeira fase do proceso estabelecido pola Constitución de 1931. A maioría dos concellos galegos aprobou un proxecto de estatuto inspirado en boa medida no Estatuto catalán que acababan de aprobar as Cortes. Con todo, o triunfo do centrodereita nas eleccións de novembro de 1933 paralizou o proceso. Houbo que esperar ao triunfo da Fronte Popular en febreiro de 1936 para que se organizase o referendo que debía ratificar a proposta dos concellos. Este celebrouse o 28 de xuño de 1936 e foi aprobado por unha abafadora maioría. Só dous días antes da sublevación militar que faría estalar a guerra civil era entregado nas Cortes o proxecto de Estatuto. Porén, non chegou a debaterse porque Galiza enseguida foi controlada polo bando sublevado.

#### A iniciativa autonómica noutras rexións: Andalucía, Aragón, Baleares e Valencia 
[miniatura|[Bandeira de Andalucía deseñada en 1919 por Blas Infante, principal impulsor do nacionalismo andaluz, do mesmo xeito que o escudo e o himno.]]
Estimulados polos exemplos catalán, vasco e galego, noutras rexións españolas tamén se produciron iniciativas para conseguir un estatuto de autonomía propio. En Andalucía, nada máis proclamarse a República, os resucitados Centros Andaluces formaron a Junta Liberalista de Andalucía. O seu nome debíase, segundo Blas Infante, a que «sempre nos repugnaron estes nomes de nacionalismo *e* rexionalismo*»*. Con todo, o seu programa non era propiamente andalucista, senón unha variante do programa federal. Por iniciativa da Junta Liberalista, a Deputación Provincial de Sevilla convocou unha asemblea de municipios que se celebrou o 6 de xullo de 1931. Dela saíu un relatorio encargado de redactar un anteproxecto de Estatuto de Autonomía para Andalucía. Con todo, a idea non suscitou demasiado apoio popular e tres provincias (Granada, Xaén e Almería) propuxeron crear unha rexión autónoma oriental. Ademais, Huelva tampouco apoiou o proceso e mesmo considerou integrarse nunha futura rexión estremeña. Con todo, o 26 de febreiro de 1932 as oito deputacións andaluzas aprobaron o anteproxecto elaborado pola asemblea de municipios. O andalucismo e o federalismo considerárono insuficiente ao tratarse máis ben da creación dunha mancomunidade andaluza. O proceso non se retomou até o ano seguinte cando entre o 29 e o 31 de xaneiro de 1933 se celebrou unha nova asemblea en Córdoba. Tras duros debates aprobáronse unhas novas Bases moi afastadas do primitivo anteproxecto, xa que se aproximaban ao Estatuto de Autonomía de Cataluña de 1932 aprobado polas Cortes cinco meses antes. Con todo, Huelva, Granada, Xaén e Almería seguiron a pór trabas ao proceso e os acordos de Córdoba non se aplicaron. Houbo que esperar ao triunfo da Fronte Popular para que o autonomismo andaluz cobrase un novo impulso coa creación en abril de 1936 da Acción Pro-Estatuto Andaluz pola Junta Liberalista.

Outra rexión onde se tentou iniciar o proceso autonómico foi Aragón. Por proposta do Sindicato de Iniciativa e Propaganda de Aragón, as tres Deputacións provinciais reuníronse o 13 de xuño de 1931 e comprometéronse a redactar cada unha un anteproxecto de Estatuto. Porén, só a de Zaragoza cumpriu co acordado, polo que unicamente ela seguiu co proceso. Entón a recentemente creada Unión Aragonesa, en cuxo primeiro manifesto se opuxo ao Estatuto catalán, convocou representantes das tres deputacións, así como doutras institucións e de partidos políticos para discutiren o asunto. Con todo, as dereitas e o Partido Republicano Radical opuxéronse á autonomía de Aragón, polo que o resultado práctico da reunión foi a paralización do proceso. As esquerdas, pola súa banda, tampouco mostraron demasiado entusiasmo. Como no caso de Andalucía, o proceso non se retomou até 1936.miniatura|Procesión cívica do 9 de outubro de 1933 en ValenciaNas Illas Baleares, a Deputación de Mallorca convocou unha asemblea de municipios e de entidades económicas e culturais para o 20 de xullo de 1931 na que se aprobou un anteproxecto de estatuto. Porén, atopou a oposición de Menorca, que se debatía entre incorporarse a Cataluña ou elaborar un Estatuto exclusivo para a illa. Doutra banda, os sectores conservadores de Mallorca tamén se opuxeron ao anteproxecto e desataron unha campaña anticatalanista. Con todo, a Deputación de Mallorca convocou para o 6 de decembro de 1932 unha asemblea de municipios de Mallorca, Eivisa e Formentera. Dela saíu unha comisión encargada de redactar un novo anteproxecto de Estatuto, pero este non chegou a realizarse.
O apoio inicial ao proceso autonomista tamén se rexistrou en Valencia, impulsado polas entidades e grupos valencianistas, singularmente a Agrupación Valencianista Republicana (AVR). A iniciativa tomouna o blasquista Partido de Unión Republicana Autonomista (PURA) a través do Concello de Valencia, onde tiña a maioría. Convocou os concellos das outras dúas capitais valencianas e diversas entidades para formar unha comisión que redactase o anteproxecto de estatuto. Nin Castelló nin Alacant se sumaron á proposta, o que paralizou o proceso, aínda que o PURA chegou a pensar en crear unha rexión autonómica uniprovincial. En setembro de 1932, a AVR denunciou a pasividade do PURA e convocou unha reunión do resto de forzas políticas. Nela acordouse lanzar unha campaña a prol do estatuto nas tres provincias, pero o PURA, o partido dominante en Valencia, desencadeou unha campaña anticatalanista que fixo que Derecha Regional Valenciana abandonase o proceso. A cuestión da autonomía valenciana non se volveu expor até despois do triunfo da Fronte Popular nas eleccións xerais de 1936.

### A «cuestión relixiosa»: a Lei de Confesións e Congregacións Relixiosas 
[esquerda|miniatura|Portada do [almanaque de 1932 da revista satírica *La Traca*, publicado nada máis aprobarse a constitución de 1931, que declaraba o carácter laico do Estado]]
A Constitución aprobada en decembro de 1931 estabelecía a aconfesionalidade do Estado. A partir dela, o goberno republicano-socialista promulgou unha serie de decretos e propuxo unhas leis que a fixesen efectiva para permitir que o Estado asumise as funcións administrativas e sociais que a Igrexa católica desempeñara até entón. Azaña pensaba que había que diminuír a tensión xerada pola cuestión relixiosa pero, segundo o historiador Javier Tusell, «non houbo vontade real de pechar a ferida que se abriu na vida nacional». A primeira medida que tomou o goberno foi o decreto de 23 de xaneiro de 1932 que daba cumprimento ao disposto no artigo 26 da Constitución. A orde dos xesuítas foi disolta e nacionalizáronse a maior parte dos seus bens, sobre todo colexios e residencias. Estes pasaron a ser xestionados por un Padroado.

O problema que se lle presentou ao Goberno foi que a maioría das propiedades non figuraban a nome dos xesuítas, senón que pertencían a homes de palla ou a sociedades. O Goberno puido identificar unhas 33 escolas, 47 residencias e 79 edificios urbanos que esperaba utilizar como escolas. Pronto se viu frustrada esa pretensión porque os xesuítas expuxeron numerosos recursos ante os tribunais que demostraban que eles eran simplemente os inquilinos dos inmóbeis, non os propietarios. Un dos seus avogados foi José María Gil Robles, o líder de Acción Nacional. Ao final o Goberno puido facerse cunha ducia de edificios, pero a legalidade da súa ocupación continuaba pendente dos tribunais e da eventual compensación que tería que ser pagada. Con todo, os xesuítas mantiveron os seus colexios mediante o recurso a institucións privadas. Doutra banda, o decreto non expulsaba os xesuítas do país, como sucedera en tempos de Carlos III, senón que lles daba a oportunidade de permaneceren en España se se desvinculaban da Compañía. Os propios xesuítas decidiron retirar moitos dos seus sacerdotes máis novos, polo que a prensa mundial falou da «expulsión dos xesuítas».

Cumprindo outro mandato constitucional, sete días despois, o decreto de 30 de xaneiro de 1932 secularizaba os cemiterios, a maioría deles administrados por igrexas parroquiais ou por confrarías. Pasaron a ser propiedade dos concellos, que a partir de entón asumiron a súa xestión. Así mesmo, os enterros católicos foron considerados manifestacións públicas do culto, polo que segundo o artigo 27 da Constitución tiñan que ser autorizados polos alcaldes. Estes podían estabelecer as normas polas que deberían rexerse e mesmo gravalos con impostos.

A secularización dos cemiterios nalgúns lugares deu lugar a cerimonias públicas presididas polos alcaldes acompañados pola banda municipal tocando «A Marsellesa». Alí onde existían, procedeuse a derrubar os valos que separaban as tumbas dos que non quixeran ser enterrados segundo o rito católico do resto de cemiterio. Ademais, había discursos nos que se dicía que o matrimonio e o enterro civís eran signos de «cultura», mentres que as cerimonias relixiosas eran signos de «superstición».

Esta lexislación secularizadora en ocasións levantou a reacción «defensiva e airada» dos católicos pola forma en que foi aplicada dado que, moitos alcaldes prohibiron as procesións ou os enterros católicos e gravaron cun imposto o toque de campás ou a solteiría, situación civil dos eclesiásticos.

O 2 de febreiro de 1932 as Cortes aprobaron a lei de divorcio. Esta sentaba o principio de que a disolución do contrato matrimonial era potestade do Estado, non da Igrexa católica, que até entón detera o seu monopolio coas «nulidades matrimoniais» dos tribunais eclesiásticos. Durante a súa tramitación os deputados da dereita tentaron que non se aplicase aos matrimonios relixiosos e que non tivese carácter retroactivo, é dicir, que só se aplicase aos matrimonios contraídos despois da promulgación da lei.ref  Gabriel Jackson atribúe «o feito asombroso» da escaseza de casos de divorcio (só houbo unhas 7&nbsp;000 demandas e ditáronse unhas 3&nbsp;500 sentenzas favorábeis) a que os españois de todas clases eran intensamente conservadores nesta materia.

Mais, con todo, o momento de maior enfrontamento entre o goberno e a Igrexa católica foi a presentación e o debate da Lei de Confesións e Congregacións Relixiosas que tivo lugar nos primeiros meses de 1933. Así, o 25 de maio de 1933, cando xa fora aprobada polas Cortes, aínda que faltaba a sinatura do presidente Alcalá-Zamora, os cardeais e bispos españois, encabezados polo novo cardeal primado Isidre Gomà i Tomàs —quen tras suceder no cargo o polémico cardeal Segura o mes anterior dixera que os católicos españois traballaran «pouco, tarde e mal»—, facían pública unha carta episcopal. Esta consideraba a lei «unha dura aldraxe aos dereitos divinos da Igrexa», condenaba «todas as inxerencias e restricións con que esta lei de agresiva excepción pon a Igrexa baixo o dominio do poder civil» e chamaba á mobilización dos católicos. O 3 de xuño, o día seguinte da promulgación da lei, facíase pública unha encíclica do papa Pío XI *Dilectissima Nobis*. Condenaba o «espírito anticristián» do réxime español, afirmando que a Lei de Congregacións «nunca poderá ser invocada contra os dereitos imprescritíbeis da Igrexa», e de novo chamaba á mobilización contra a República. A encíclica dicía: 

Enrique Herrera, irmán de Ángel Herrera e dirixente da Federación de Amigos de la Enseñanza, cualificou o escenario creado pola Lei de «guerra civil da cultura». Segundo Javier Tusell, a actitude mantida respecto ás ordes relixiosas produciu un reflexo defensivo que se perdía na exacerbación do clerical.

A Lei de Congregacións desenvolvía os artigos 26 e 27 da Constitución. Estabelecía que as ordes e congregacións relixiosas debían inscribirse nun Rexistro especial do Ministerio de Xustiza. Ademais, regulamentaba o culto público, suprimía a dotación de «culto e clero» do Estado e outros subsidios oficiais, nacionalizaba parte do patrimonio eclesiástico (como templos, mosteiros ou seminarios, aínda que quedaban a disposición da Igrexa) e atribuía ao Estado a potestade de vetar determinados nomeamentos relixiosos. Por último, estabelecía o peche dos centros de ensino católicos de secundaria para o 1 de outubro e os de primaria para o 31 de decembro de 1933.

Para dar cabida na rede pública aos 20&nbsp;000 alumnos de secundaria e aos 350&nbsp;000 de primaria que estudaban en colexios relixiosos (295 centros de secundaria atendidos por 2&nbsp;050 profesores e preto de 5&nbsp;000 de primaria), o Goberno confiaba en ter preparadas para finais de 1933, 7&nbsp;000 novas escolas, con 10&nbsp;000 mestres que serían formados mediante cursos especiais, e 20 novos institutos de Bacharelato, e seguir a crear escolas a un ritmo de 4000 por ano. O plan de construcións para a educación secundaria foise cumprindo, pero non así para a educación primaria. Moitos concellos non abriron as escolas previstas, fundamentalmente por falta de fondos ou por non quereren colaborar. Isto causou unha gran incerteza nas familias. Finalmente non se produciu o peche dos colexios relixiosos porque o novo goberno de centro-dereita xurdido das eleccións de novembro de 1933 suspendeu a aplicación da lei.

### A política educativa 
esquerda|miniatura|Escudo dunha Escola Nacional de Nenas
Dende o 14 de abril, unha das prioridades do Goberno Provisional fora ampliar o número de escolas primarias públicas. Buscaba pór fin a unha das secuelas da sociedade española, o aínda elevado analfabetismo (en 1931 as estimacións oscilaban entre o 30 e o 50% da poboación total). Existían unhas 35&nbsp;000 escolas atendidas por un persoal de 36&nbsp;680 mestres e mestras que daban clase a preto de 2 millóns de nenos. Para atender o máis de millón e medio de nenos que non ían á escola o Estado calculaba que necesitaría construír unhas 27&nbsp;000 novas escolas a un ritmo de 5000 por ano. Así, o ministro de Instrución Pública, o radical-socialista Marcelino Domingo, e o director xeral de Ensino Primario, o socialista Rodolfo Llopis, puxeron en marcha un ambicioso programa de construcións escolares. Os municipios debían proporcionar os soares e facerse cargo entre o 25 ou 50&nbsp;% do custo da construción. Do resto ocupábase o Estado, que tamén pagaría o soldo dos mestres cando a escola comezase a funcionar (cun aumento do soldo dun 15&nbsp;%). A finais de 1932 o novo ministro de Instrución Pública, o socialista Fernando de los Ríos, comunicou ás Cortes que se construíran ou habilitaran case 10&nbsp;000 escolas e que se esperaba alcanzar as 27&nbsp;000 necesarias nun prazo de 5 anos, cun custo duns 400 millóns de pesetas. Porén, o plan non puido cumprirse por falta de recursos debido á caída dos ingresos da Facenda Pública por mor da depresión económica e á política de equilibrio orzamentario decidida polo goberno.  Iso, por outra banda, facía máis difícil cumprir coa Lei de Congregacións que estabelecera o peche dos colexios relixiosos.
miniatura|Selo do Padroado das Misiones Pedagógicas
Non só existía o problema orzamentario, senón a falta de colaboración dos concellos gobernados pola dereita monárquica e católica, que non ofrecían soares nin locais para as novas escolas. Por exemplo, en Guipúscoa, onde se calculaba que se necesitarían 355 novas escolas, os concellos só ofreceran 56. Ademais, en moitas localidades rurais as familias negábanse á coeducación e reclamaban clases separadas para nenos e para nenas. Cando foron retirados os crucifixos das clases, moitas familias responderon facendo que os seus fillos levasen grandes crucifixos ou tentaron forzar os mestres a asistiren a misa.

O verán de 1933 a República puxo en marcha o máis notábel dos seus experimentos educativos: as Misións Pedagóxicas. Foi unha iniciativa do crítico de arte Manuel Bartolomé Cossío, ligado á Institución Libre de Enseñanza, que quería levar o progreso ás vilas máis illadas e atrasadas de España. Así, profesorado e estudantado, a maioría da Universidade de Madrid, fóronse ás aldeas con reproducións de pinturas famosas, discos e películas. Sobre escenarios improvisados representaban obras de teatro de Lope de Vega e de Calderón de la Barca. Así mesmo, levaban libros e medicinas e axudaban a construír escolas. Neste proxecto tamén participou o grupo teatral La Barraca, creado por Federico García Lorca.

### Os obstáculos ás reformas 
[miniatura|Portada do semanario satírico republicano *[La Traca* do 20 de abril de 1932. Aparece Manuel Azaña conducindo unha apisoadora coa que vai acabar cos inimigos da República. O primeiro esmagado é o xeneral Sanjurjo. Curas, monxas, frades, plutócratas e monárquicos foxen espavorecidos]]
Os obstáculos postos ao proceso reformista dos anos 1931-1933 foron moi variados. O propio bloque reformista creu contar con máis apoios dos que realmente tiña e non chegou a alcanzar un acordo definitivo sobre os ritmos e o alcance do proceso. Os republicanos de esquerda buscaban consolidar a democracia sen cambiar o sistema social, polo que facían máis fincapé nas reformas políticas. Pola súa parte, o PSOE consideraba o sistema democrático como un paso intermedio cara a unha sociedade nova, polo que concedía máis importancia ás reformas sociais. A realidade era que a maioría tan esmagadora da que gozaba a coalición republicano-socialista nas Cortes respondía máis a un voto «contra o rei e os ditadores» que a un voto pola República, como se demostrou nas seguintes eleccións. O problema foi, pois, que os dirixentes republicanos non foron conscientes diso e tampouco de que os seus partidos aínda non arraigaran fondamente na sociedade. Así, gobernaron pensando que as reformas que ían emprender terían o respaldo esmagador da sociedade, como esmagadora era a maioría de que gozaban nas Cortes. Ademais, os inimigos desas reformas conservaban sólidas posicións de poder, mesmo se a súa presenza no Parlamento era desdeñábel, xa que nin o funcionariado civil nin o militar foron sometidos a depuración polas súas ideas políticas nin polos seus servizos á Ditadura de Primo de Rivera.

Outro obstáculo foi o contexto de depresión económica. Aínda que en España tivo un alcance menor que noutros países europeos, dificultou notabelmente as posibilidades de éxito do proxecto reformista. A crise e o aumento do desemprego explicaría, en boa parte, o notábel aumento do número de folgas e conflitos laborais sobre todo a partir do inverno de 1932-1933, sobre todo na construción e a agricultura. Isto traduciuse na crecente frustración dun sector importante da clase obreira decepcionada polos avances, ao seu xuízo escasos, nas melloras das condicións de vida. Isto contribuíu aínda máis á extensión e á radicalización dos conflitos laborais. Santos Juliá, retratou esta situación do seguinte xeito: 

Xunto co aumento do paro debido á crise económica, xa que non había diñeiro para financiar obras públicas que paliasen o desemprego, outra das causas dos conflitos sociais tan estendidos durante o primeiro bienio foi o incumprimento patronal das bases reguladoras do traballo agrícola e, en xeral, da lexislación social republicana.{Sfnp|Casanova|2007|pp=55-56}}

#### A política de orde pública 
Os gobernos republicano-socialistas seguiron outorgando aos militares importantes atribucións sobre a orde pública, xa que este se converteu nunha obsesión para eles. Así, o goberno mantivo a militarización da Garda Civil, que continuou a ser o núcleo fundamental das forzas de policía. Só tras a Sanjurjada suprimiuse a Dirección Xeral da Garda Civil e pasou a depender do Ministerio da Gobernación a través da nova Inspección Xeral do Corpo, pero á fronte da mesma sempre estivo un militar. Pola súa banda, os novos gardas de asalto debían ser quen de facer fronte ás desordes públicas con medios menos expeditivos que os que empregaba a Garda Civil, demasiado proclive á utilización do sabre e do fusil.
A obsesión pola orde pública e o recurso ás forzas militarizadas púidose comprobar na semana tráxica que se iniciou cos sucesos de Castilblanco, o 31 de decembro de 1931, e rematou cos sucesos de Arnedo, do 5 de xaneiro de 1932. En Castilblanco (Badaxoz) un xentío abalanzouse sobre un grupo de 4 gardas civís que lles impedían o paso á Casa del Pueblo e linchounos alí mesmo con asañamento.  Aos poucos días en Zalamea de la Serena (Badaxoz) a intervención da Garda Civil, no que parecía un escarmento polo sucedido en Castilblanco, concluíu coa morte de 2 campesiños. O 3 de xaneiro unha concentración de obreiros en folga en Épila (Zaragoza) foi disolta pola Garda Civil, que matou 2 persoas e feriu varias máis. O 4 de xaneiro unha manifestación de campesiños en Xeresa (Valencia), enfrontados aos patróns que non aceptaban as bases de traballo propostas, recibiu  con insultos e pedras a Garda Civil montada. Houbo unha carga de sabres e disparos cun resultado de 4 mortos e 13 feridos, 2 deles mulleres. Por último, en Arnedo (A Rioxa) uns obreiros en folga concentráronse na praza da vila cos seus representantes sindicais para negociaren cos patróns a readmisión duns obreiros despedidos. A Garda Civil comezou a disparar sen mediar ningún tipo de advertencia. Matou 6 homes e 5 mulleres (entre eles unha nai e o seu fillo de 4 anos, máis unha muller de 70 anos) e feriron a 11 mulleres e 19 homes (entre eles un neno de 5 anos a quen tiveron que amputar unha perna, e varios anciáns) dos cales 5 quedaron inútiles para o traballo. Un garda civil foi ferido de bala nun pé.[miniatura|Un axente da [Garda Civil caracterizado como A Morte nunha caricatura do xornal anarquista *Solidaridad Obrera* do 8 de xaneiro de 1932 en resposta á actuación dese corpo policial nos sucesos de Arnedo|esquerda]]A opinión pública reaccionou indignada e a simpatía que mostrara cara á Garda Civil tralos sucesos de Castilblanco tornouse en hostilidade, pois non era a primeira vez que disparaba a queimarroupa. Nas Cortes, a oposición pediu o cesamento inmediato do director xeral da Garda Civil, o xeneral Sanjurjo. Un mes despois o goberno cedeu á presión e substituíuno polo xeneral Miguel Cabanellas. Sanjurjo pasou a dirixir o Corpo de Carabineiros, o que interpretou como unha desautorización e unha degradación por parte do goberno. Cinco meses despois encabezou o primeiro intento de golpe de estado para derrubar a República.
Sanjurjo mantivo unha conversa co presidente do Goberno, Manuel Azaña, na que este lle comunicou a súa destitución como director da Garda Civil. Sanjurjo non falou das atrocidades cometidas polos seus subordinados en Arnedo, senón que culpou os «concellos socialistas» onde se meteu «o peor de cada casa», xente «indesexábel» que «fomenta a desorde, amedrenta os propietarios, causa danos nas propiedades e debe chocar necesariamente coa Garda civil». Tamén lle replicou a Azaña que, o PSOE, non debería estar no goberno «porque a súa presenza alenta os que favorecen os abusos». Un consello de guerra xulgou, o 30 de xaneiro de 1934 en Burgos, o tenente da Garda Civil que deu a orde de disparar en Arnedo. Este foi absolto «do delito de homicidio e lesións por imprudencia temeraria por falta bastante de proba para apreciar que o cometeu, existindo a mesma circunstancia respecto de cargos sobre a forza da Garda Civil ás súas ordes».

En paralelo aos sucesos rurais tamén houbo problemar nas cidades. O 10 de xaneiro de 1932 tivo lugar un incidente en Bilbao con motivo da celebración dun mitin carlista, onde se deron berros de «Gora Euskadi!» e «Viva España!». Á saída do mitin algúns carlistas comezaron a disparar contra unha concentración de mozos socialistas que estaban a desfilar diante do local cantando A Internacional. O resultado foron 3 persoas mortas e varias feridas, incluíndo un garda civil. Tras unha investigación o goberno ordenou clausurar o convento das Nais Reparadoras (que era un colexio feminino), desde onde se produciron algúns disparos, e en cuxo interior se atoparon rifles e cartuchos. A mediados de abril unha disputa nas rúas de Pamplona entre mozos socialistas e carlistas levou a unha pelexa. Houbo un morto en cada bando e 8 feridos por disparos de armas de fogo. En novembro de 1932 unha manifestación improvisada de estudantes de medicina da Universidade de Barcelona, que ían despedir algúns dos seus profesores que marchaban a unha conferencia en Francia, foi disolta polos gardas de asalto alegando que era unha manifestación «separatista» ilegal.

### A oposición ás políticas do goberno «social-azañista» 
#### Os monárquicos: a «Sanjurjada» 
O primeiro intento serio de acabar coas reformas emprendidas polo goberno republicano-socialista de Azaña proveu dos monárquicos afonsinos. O grupo, integrado fundamentalmente por unha banda importante das elites conservadoras da monarquía de Afonso XIII, buscaba a súa restauración mediante un golpe de estado militar. Aos poucos meses de proclamada a República, os monárquicos crearon a Sociedad Cultural de Acción Española para a difusión das ideas monárquicas máis conservadoras. Dende mediados de decembro dese ano a revista *Acción Española*, inspirada en *Action française*, o órgano de expresión do movemento autoritario fundado por Charles Maurras. Na revista, financiada por destacados monárquicos como o marqués de Quintanar, participaron intelectuais monárquicos como Eugenio Vegas Latapie, Ramiro de Maeztu ou o carlista Víctor Pradera. Todos estes monárquicos fundamentalistas tiveron unha participación destacada en Acción Nacional.
[dereita|miniatura|Bandeira do [Requeté carlista]]
A diferenza dos carlistas cuxa Comunión Tradicionalista seguía medrando e organizando as súas milicias de requetés, os monárquicos afonsinos non se propuxeron formar un movemento de masas. Actuaron en tres frontes: 

* a cultural: actualizaron o discurso tradicionalista e conservador por medio dos intelectuais agrupados arredor da revista *Acción Española*.
* a política: fundaron un partido propio, Renovación Española, que tentará formar unha fronte antirrepublicana co nacente fascismo español, os carlistas e o sector menos «accidentalista» da CEDA. 
* a insurreccional: buscaban a colaboración dos sectores do Exército español que se mantiñan fieis á Monarquía (malia xuraren fidelidade á República) e daqueloutros descontentos polas reformas militares de Azaña.

A primeira conspiración militar para restaurar a monarquía tivo lugar no verán de 1931. Estivo protagonizada polos xenerais Luis Orgaz, José Cavalcanti, Miguel Ponte e Emilio Barrera coa axuda financeira dalgúns aristócratas exiliados, como o duque de Alba, e de antigos colaboradores da Ditadura de Primo de Rivera como o marqués de Quintanar e o conde de Vallellano. Tamén estaba involucrado o director do diario madrileño *Informaciones*, Juan Pujol, axente do millonario Juan March. A conspiración foi descuberta polo goberno e o xeneral Orgaz foi desterrado a Canarias.

Máis tarde o xeneral Miguel Ponte desde Francia reconstruíu a trama conspirativa. Contou co grupo de exministros da monarquía e da ditadura que vivían exiliados en Biarritz (Juan de la Cierva, José Calvo Sotelo e Eduardo Aunós). Esta vez buscaron apoios exteriores e o xeneral Ponte acompañado do aviador Juan Antonio Ansaldo, entrevistouse en Roma con Italo Balbo, un dos xerarcas do réxime fascista italiano. Ao parecer Balbo prometeulles armas e munición para os conxurados.
[miniatura|323x323px|O [José Sanjurjo Sacanell|xeneral Sanjurjo durante o seu xuízo en 1932]]
Ao mesmo tempo que se organizaba a conspiración dirixida polo xeneral Ponte, un grupo de exmonárquicos liderados por Manuel de Burgos y Mazo e Melquíades Álvarez buscaban apoios para «rectificar» o rumbo que estaba a tomar a República, que eles crían que se orientaba de xeito «irremediábel» cara á anarquía. O obxectivo era substituír o goberno de Azaña por outro de republicanos moderados. Para encabezar o movemento pensaron no xeneral José Sanjurjo, un militar de gran popularidade, pois fora director da Garda Civil no momento da proclamación da República. Ao principio este non mostrou moito interese, pero cambiou de opinión cando en xaneiro de 1932 foi destituído do seu posto por mor dos sucesos de Arnedo e nomeado director xeral de Carabineiros, un cargo de menor relevo. Sanjurjo considerouno un castigo e a comezos do verán de 1932 incorporouse á Xunta militar golpista que presidía desde había uns meses o xeneral Barrera.

Entre os que o animaron a encabezar o pronunciamento tamén estaban os dirixentes carlistas Manuel Fal Conde e o conde de Rodezno. Entre os seus colaboradores militares figuraban un certo número de oficiais antirrepublicanos que terían papeis importantes no golpe de estado de xullo de 1936. Algúns deles foron os xenerais González Carrasco e Ponte; e os coroneis Valera, Martín Alonso, Valentín Galarza e Helí Rolando de Tella. O xeneral Franco tamén estaba comprometido pero no último momento retirouse da conxura. Finalmente a Comunión Tradicionalista non se adheriu á sublevación e non puxo ao servizo dela o Requeté, a milicia armada carlista que recibía preparación e instrución militar.

O golpe estaba mal organizado e a policía estaba sobre a pista da trama comprometida co mesmo. O 15 de xuño de 1932 foi detido o xeneral Luis Orgaz, un dos principais conspiradores e a principios de agosto a policía detivo a membros dos grupos civís que ían apoiar o golpe militar. Entre eles figuraban varios dirixentes do partido afonsino radical Partido Nacionalista Español, cuxo líder José María Albiñana xa fora confinado en maio en Las Hurdes.

O golpe tivo lugar finalmente o 10 de agosto de 1932. En Madrid, un grupo de militares e civís armados ao mando dos xenerais Barrera e Cavalcanti tentaron tomar o Ministerio da Guerra, onde se atopaba Azaña. Varias unidades da Garda Civil e de Asalto sufocaron a insurrección, na que morreron 9 rebeldes e varios foron feridos. O xeneral Barrera voou a Pamplona para tentar convencer aos carlistas de se sumaren, pero ao non logralo refuxiouse en Francia. O xeneral González Carrasco, que non conseguiu sublevar a gornición de Granada, tamén fuxiu a Francia.

En cambio, en Sevilla, onde o xeneral Sanjurjo situara o seu cuartel xeral, conseguiu que a gornición apoiase o golpe e declarouse o estado de guerra, aínda que Sanjurjo mantivo as tropas acuarteladas. Publicou un manifiesto en que anunciaba que non se sublevaba contra a República como tal (o que decepcionou parte dos monárquicos que o apoiaran), senón contra as Cortes «ilexítimas», convocadas por un «réxime de terror», que levaran España ao bordo da «ruína, a iniquidade e a desmembración». Inmediatamente os sindicatos convocaron unha folga xeral na cidade e ante a falta de apoio doutras gornicións o xeneral Sanjurjo fuxiu en dirección a Portugal, pero foi detido en Huelva preto da fronteira.
miniatura|Sanjurjo con outros oficiais sendo xulgado no tribunal en 1932
Sanjurjo foi condenado á morte por un consello de guerra. Porén, a pena foi conmutada pola de cadea perpetua por un decreto do presidente da República. Manuel Azaña escribiu no seu diario do 25 de agosto de 1932: «Máis exemplar escarmento é Sanjurjo fracasado, vivo en presidio, que Sanjurjo glorificado, morto». En cambio, o ministro da Gobernación, Santiago Casares Quiroga opúxose á conmutación porque «rompe a firmeza do Goberno, alenta os conspiradores, e impídenos ser rigorosos cos extremistas». Tras un tempo no penal de El Dueso, Sanjurjo foi amnistiado en abril de 1934 polo goberno de Alejandro Lerroux e refuxiouse en Portugal.

Sobre os militares e os civís monárquicos que participaran ou apoiaran o golpe caeron case todas as medidas represivas previstas pola Lei de Defensa da República. Foron detidos 145 xefes e oficiais e deportados a Villa Cisneros, na colonia española do Sáhara Español. Alí tamén foran enviados 104 anarquistas uns meses antes con motivo da insurrección anarquista do Alto Llobregat. Os órganos de prensa máis destacados dos rebeldes, o diario *ABC* e a revista *Acción Española*, foron suspendidos. Moitas sedes políticas e culturais foron clausuradas e, ademais, as propiedades da nobreza con Grandeza de España (acusada de financiar o golpe) foron expropiadas sen indemnización das súas terras por unha lei aprobada polo Parlamento.

O goberno sospeitaba que Alejandro Lerroux estivera implicado ou polo menos que tivera coñecemento da conspiración. O motivo eran os contactos que mantivo os días anteriores con algúns dos organizadores, incluído o xeneral Sanjurjo. Mesmo se cría que lle propuxeran presidir o goberno se o golpe triunfaba. A sospeita alimentouse despois cando Lerroux, aos poucos meses de presidir o goberno tras as eleccións de novembro de 1933, amnistiou os implicados no golpe.

Ademais do fracaso, os efectos da Sanjurjada foron os contrarios ao que se pretendía. O Estatuto de Autonomía de Cataluña e a Lei de Reforma Agraria, cuxa aprobación tentaban impedir os golpistas, axiña foron votados favorabelmente polas Cortes. Ademais, Azaña fixo importantes cambios nas forzas de seguridade e cesou como director da Garda Civil o xeneral Cabanellas, quen tivera contactos con algúns dos conspiradores.

Outra consecuencia da Sanjurjada foi que os monárquicos abandonaron Acción Nacional (que en marzo pasara a chamarse Acción Popular) porque esta decidira optar só polas canles legais para oporse á política republicana. Antonio Goicoechea dimitiu de todos os seus cargos en Acción Popular e en xaneiro de 1933 fundou o partido Renovación Española. A partir de entón dedicáronse a conspirar e a buscar fondos e apoios para levar a cabo unha sublevación militar contra a República, ademais de tentar demostrar a lexitimidade de tal sublevación.

#### Os fascistas 
[dereita|miniatura|256x256px|[José Antonio Primo de Rivera, fundador de Falange Española]]
Tras o fracaso do golpe de Sanjurjo os monárquicos empezaron a apoiar financeiramente os pequenos grupos fascistas que xurdiran os dous anos anteriores e presionáronos para se unificaren. En 1931 Ramiro Ledesma Ramos (mozo intelectual, funcionario de Correos e Telégrafos, que fundara en marzo de 1931 o semanario *La Conquista del Estado*) e Onésimo Redondo (avogado ultracatólico de Valladolid) fusionaran os seus respectivos grupos e formaron as Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista (JONS). Estaban  organizadas en «escuadras» (segundo o modelo das ''squadre d'azione* do fascismo italiano) que desenvolveron accións violentas na universidade contra estudantes republicanos e contra as sedes e mitins dos partidos e organizacións da esquerda. Outro grupúsculo fascista estaba liderado polo avogado José Antonio Primo de Rivera, fillo do ditador Miguel Primo de Rivera. Xunto co xornalista e escritor Rafael Sánchez Mazas e o aviador Julio Ruiz de Alda fundara o Movemento Español Sindicalista (MES), que a JONS consideraba pouco «revolucionario». Ao MES sumouse o grupo filofascista Frente Español, encabezado por Alfonso García Valdecasas, un antigo discípulo de José Ortega y Gasset e integrado con el na Agrupación ao Servizo da República.

O impulso definitivo do grupo do MES produciuno a sinatura en agosto de 1933 do chamado *Pacto de El Escorial*. Os monárquicos afonsinos de Renovación Española comprometéronse a financiar o movemento a cambio de que este adoptase gran parte dos seus postulados. Grazas a este pacto o propio José Antonio Primo de Rivera e un dos seus colaboradores, o marqués de Aliseda, foron incluídos na candidatura dereitista pola provincia de Cádiz nas eleccións de novembro de 1933, o que lles permitiu saír elixidos deputados a Cortes. O 29 de outubro de 1933, en plena campaña electoral, o MES celebrou un mitin no Teatro da Comedia de Madrid, unha especie de refundación do movemento, que pasou a chamarse Falange Española.

A principios de 1934 falanxistas e jonsistas fusionáronse na Falange Española de las JONS. Até a primavera de 1936 seguiu a ser unha organización minúscula, con apenas varios miles de afiliados. O sindicato fascista e antimarxista que fundaron, a Central Obreira Nacional-Sindicalista (CONS), tampouco tivo ningún éxito.

#### Os católicos 
A hostilidade da Igrexa católica e dos sectores que a apoiaban contra a política secularizadora radical do goberno republicano-socialista deu nacemento ao catolicismo político. A partir de Acción Nacional (desde marzo de 1932 chamada Acción Popular) logrou construír un gran partido de masas, a CEDA, aínda que isto non se produciu sen a dirección, o discurso ideolóxico e os recursos organizativos da Igrexa católica. A CEDA aglutinaba non só as oligarquías do antigo réxime monárquico, senón miles de agricultores medios e pobres dirixidos politicamente por membros das clases medias urbanas. Estas, á súa vez, sentíanse prexudicadas polas políticas reformistas da coalición de esquerda, como certos sectores profesionais e funcionariais, tanto civís como militares, ou círculos intelectuais vinculados á tradición conservadora. Todos eles vían con horror o laicismo do Estado e con medo o ascenso da clase obreira. Como sinalou Santos Juliá:

#### A CNT e os anarquistas 
[miniatura|Bandeira da [Confederación Nacional do Traballo|CNT-FAI.]]
A CNT mantívose á expectativa, aínda que chea de reservas, durante as primeiras semanas da República que consideraba «burguesa». Pero esa posición cambiou conforme viu como as medidas represivas do Goberno Provisional de «plenos poderes» se cebaban con ela (como nos tempos da ditadura de Primo de Rivera) e conforme se foi promulgando a nova e prolixa lexislación laboral. Os «xurados mixtos» lembrábanlle demasiado os comités paritarios da ditadura durante a cal a CNT fora ferozmente perseguida. O Goberno Provisional tentaba impor o modelo sindical «corporativo» de UXT pola vía do decreto, o que a CNT considerou como un intento de restarlle influencia sobre a clase obreira (contrario á «acción directa» que defendía o sindicato) e como unha traizón á verdadeira revolución social.

Os conflitos nas cidades tiveron características diferentes aos do rural. Moitos foron polo control de traballo dispoñíbel, a repartición do espazo sindical (que nun momento de crise, ao convertérense os sindicatos en centros de colocación, vai unido ao anterior) e a confrontación en torno á armazón corporativa. Manuel Azaña escribiu nos seus diarios sobre esa «guerra civil» entre as dúas prácticas sindicais, quizais a realidade política máis vigorosa da España do momento. Como sinalou Santos Juliá:

[miniatura|[Ángel Pestaña.]]
Esta política de confrontación coa República tamén tivo repercusións internas na CNT. Reforzou a tendencia propiamente anarquista (identificada coa FAI) fronte a tendencia sindicalista, que lideraban Joan Peiró e Ángel Pestaña. Estes chegaron a difundir as súas teses contrarias ao insurreccionalismo no manifesto «de los Treinta» en agosto de 1931. Moitos destes «treintistas» foron expulsados da CNT ao longo de 1932. A escisión consumouse en febreiro de 1933, pouco despois do fracaso da insurrección anarquista do mes anterior cuxo feito máis destacado foron os Sucesos de Casas Viejas, coa fundación da Federación Sindicalista Libertaria con Pestaña como secretario xeral. Pestaña acabou rompendo cos «treintistas» «posibilistas» de Peiró, quen non rexeitaban manter relacións coa FAI no campo estritamente sindical, e fundou o Partido Sindicalista. Puxo fin así a un dos postulados básicos do «apoliticismo» anarquista.

A primeira mostra importante da política de confrontación da CNT foi a convocatoria dunha folga dos empregados da Compañía Telefónica Nacional de España (subsidiaria de American Telephone and Telegraph Company), o que deu lugar a sanguentos incidentes en Sevilla. A folga iniciouse o 4 de xullo de 1931 e só tivo un seguimento total en Barcelona e en Sevilla. O PSOE apoiou a determinación do Goberno de manter o servizo, polo que en Madrid e en Córdoba algúns traballadores da UXT actuaron de crebafolgas. A CNT convocou entón folgas xerais de apoio os traballadores en folga de Telefónica. Onde tiveron máis éxito foi en Sevilla, que ficou paralizada o 20 de xullo. A resposta do goberno foi declarar o estado de guerra dous días despois. As forzas militares ocuparon a cidade e chegaron a utilizar a artillaría contra o local da CNT onde estaba reunido o comité de folga. Houbo 30 mortos e 200 feridos. O anarquismo descubriu así que unha República podía tratalo coa mesma severidade ca un goberno monárquico. Na madrugada do 23 de xullo, 4 detidos morreron no Parque de María Luisa de Sevilla, no que, segundo Manuel Azaña, tiña «a aparencia dunha aplicación da lei de fugas».

A esta folga seguírona outras, non só nas cidades (como a do metal en Barcelona o 4 de agosto de 1931), senón tamén no campo. Alí producíronse ademais ocupacións de leiras por xornaleiros en demanda da reforma agraria. Isto culminou na organización dun movemento insurreccional no Alto Llobregat (Cataluña) en xaneiro de 1932.

##### A insurrección anarquista do Alto Llobregat 
A do Alto Llobregat foi a primeira das tres insurreccións que levou a cabo a CNT durante a Segunda República. A segunda foi a insurrección anarquista de xaneiro de 1933, (durante a cal se produciron os sucesos de Casas Viejas) e a terceira, a insurrección anarquista de decembro de 1933. Precedida polos sucesos de Castilblanco e os sucesos de Arnedo, comezou o 19 de xaneiro de 1932. Os mineiros da colonia de Sant Corneli, en Fígols, iniciaron unha folga, apoderáronse das armas do somatén e empezaron a patrullar polas rúas. Algúns traballadores máis exaltados proclamaron o comunismo libertario. O motivo eran as duras condicións de traballo nas minas, con longas xornadas e falta de seguridade no fondo dos pozos, e tamén as expectativas que levantaran os novos dereitos de reunión e de asociación que recoñecía a Constitución de 1931 recentemente aprobada. O día seguinte o conflito estendeuse a outras localidades do Alto Llobregat como Berga, Sallent, Cardona, Balsareny, Navarcles e Súria, onde pararon as minas e pecharon os comercios. En Manresa, os piquetes de traballadores impedían o acceso ás fábricas e aos talleres. As liñas telefónicas foron cortadas e en moitos lugares as bandeiras republicanas foron substituídas polas bandeiras vermellas e negras da CNT. Ese mesmo día un delegado do Comité Rexional da CNT proclamou en Fígols, ante o comité revolucionario creado polos mineiros, que «o comunismo libertario chegara», noticia que se difundiu por toda a zona.[dereita|miniatura|268x268px|[Buenaventura Durruti]]O día seguinte, 21 de xaneiro, Manuel Azaña declarou ante as Cortes: «A min non me espanta que haxa folgas porque é un dereito recoñecido pola lei», pero ninguén pode porse «en actitude de rebeldía contra a República» e ante os «desmáns» a forza militar tiña a obriga de intervir. Así, o 22 de xaneiro chegaron a Manresa as primeiras unidades militares e o 23 xa ocuparan todas as vilas da zona agás Fígols, onde entraron o día 24. Os mineiros voaran a polvoreira e fuxiran polas montañas. A orde foi restabelecida e os mineiros despedidos.
O día 23, cando xa só Fígols permanecía en poder dos insurrectos, o Comité Nacional da CNT acordou «dar a orde de paro en toda España, aceptándoa con todas as súas consecuencias». Con todo, só a seguiron algunhas localidades illadas de Valencia e de Aragón. En Alcorisa (Teruel) os insurrectos colocaron dúas bombas no cuartel da Garda Civil. En Castel de Cabra apoderáronse do Concello, destruíron o Rexistro fiscal e todos os documentos que había no arquivo da secretaría municipal, segundo informou a prensa. Tropas de infantaría enviadas desde Barcelona (ao mando do xeneral Batet) e desde Zaragoza acabaron cos disturbios. O 27 de xaneiro acabara a primeira insurrección anarquista contra a República.

Houbo moitos detidos e todos os centros da CNT das comarcas afectadas foron pechados. Porén, a medida represiva de maior impacto foi a decisión do goberno de aplicar a Lei de Defensa da República a un centenar de detidos que foron deportados ás colonias de África. O 22 de xaneiro, cando as tropas ocupaban Manresa, en Barcelona foron detidos varios militantes anarquistas. Entre eles atopábanse os irmáns Domingo e Francisco Ascaso, Buenaventura Durruti e Tomás Cano Ruiz. Foron trasladados ao buque de vapor *Buenos Aires*, ancorado no porto de Barcelona. Catro días despois xa había máis de 200 detidos no buque. O día 28 un centenar dos deportados iniciaron unha folga de fame en sinal de protesta e redactaron un manifesto denunciando a súa indefensión. Algúns conseguiron saír, pero o 10 de febreiro, o *Buenos Aires* partiu do porto de Barcelona con 104 detidos a bordo. Tras recoller outros detidos en Cádiz, o barco pasou por Canarias, Fernando Poo e finalmente recalou en Villa Cisneros o 3 de abril. Na travesía algúns dos presos enfermaron, un deles morreu, e outros foron liberados. Os últimos deportados regresaron á Península en setembro. Con este «affaire» dos deportados o enfrontamento entre a CNT e o goberno republicano-socialista radicalizouse aínda máis.

##### A insurrección anarquista de xaneiro de 1933 e os sucesos de Casas Viejas 
Xusto un ano despois da insurrección do Alto Llobregat produciuse unha nova insurrección anarquista, esta vez xeral. Provocou graves incidentes en Cataluña, Aragón, Valencia e Andalucía, expeditivamente reprimidos polas forzas do goberno, que causaron numerosos mortos. Os sucesos máis graves tiveron lugar na aldea de Casas Viejas (Cádiz), onde a intervención das forzas de orde pública provocou unha matanza.

A noite do 10 ao 11 de xaneiro de 1933 un grupo de campesiños afiliados á CNT, armados con escopetas e algunhas pistolas, rodearon o cuartel da Garda Civil de Casas Viejas, onde se atopaban tres gardas e un sarxento. Produciuse un intercambio de disparos e o sarxento e un garda resultaron gravemente feridos. O primeiro morreu o día seguinte e o segundo, dous días despois.
[miniatura|Fotografía tomada pouco despois dos [sucesos de Casas Viejas. Pódense ver os cadáveres dos campesiños aínda sen enterrar]]
Ás 2 da tarde do 11 de xaneiro un grupo de 12 gardas civís ao mando dun sarxento chegaron a Casas Viejas, liberaron os compañeiros que quedaban no cuartel e ocuparon a vila. Tres horas despois un segundo grupo de forzas de orde pública, composto por 4 gardas civís e 12 gardas de asalto mandados por un tenente, comezou a deter os presuntos responsábeis do ataque ao cuartel. Dous deles, despois de seren golpeados, acusaron a dous fillos e ao xenro de Francisco Cruz Gutiérrez, alcumado *Seisdedos*, un carboeiro de 72 anos que acudía de cando en vez á sede da CNT, e que se refuxiaron na súa casa, unha choza de barro e pedra. Ao tentaren forzar a porta da casa de *Seisdedos*, dende dentro comezaron a disparar. Un garda de asalto caeu morto na entrada e outro resultou ferido. Ás dez da noite empezou o asalto á choza sen éxito. Pasada a medianoite chegou a Casas Viejas unha terceira unidade de orde pública composta por 40 gardas de asalto ao mando do capitán Rojas. Este recibira a orde do director xeral de Seguridade en Madrid, Arturo Menéndez, para trasladarse desde Xerez da Fronteira e rematar coa insurrección "disparando sen piedade contra todo aquel que disparase contra as tropas" O capitán Rojas deu entón a orde de disparar con rifles e metralladoras cara á choza e despois mandouna incendiar. Un home e unha muller foron cribados cando saíron fuxindo do lume. Seis persoas quedaron calcinadas dentro da choza, entre eles *Seisdedos*, os seus dous fillos, o seu xenro e a súa nora. A única sobrevivente foi a neta de *Seisdedos*, María Silva Cruz, coñecida como «La Libertaria», que logrou salvar a vida ao saír cun neno en brazos.

Durante a madrugada o capitán Rojas ordenou deter os militantes cenetistas máis destacados da vila. Deu instrucións aos seus subordinados para dispararen ante calquera mínima resistencia. Mataron un ancián que se negou a abrirlles a porta da súa casa e detiveron 12 persoas que conduciron esposadas á choza calcinada de *Seisdedos*. Mostráronlles o cadáver do garda de asalto morto e, a seguir, o capitán Rojas e os gardas asasináronos a sangue frío. Aos poucos, abandonaron a vila unha vez concluíra o masacre. En total, morreron 19 homes, 2 mulleres e un neno, así como 3 gardas. A verdade dos feitos tardou en coñecerse, dado que as primeiras versións situaban todos os campesiños mortos no asalto á choza de *Seisdedos*. A Segunda República, xa tiña a súa particular traxedia.

Porén, os feitos foron utilizados pola oposición para atacar o goberno e, mesmo, se difundiu a falsa noticia de que o propio Azaña dera a orde de disparar aos gardas. Malia que, momentaneamente, se puido superar a crise, a medio prazo os sucesos de Casas Viejas foron enormemente prexudiciais.

### A crise da coalición republicano-socialista e o fin do goberno de Azaña 
#### As presións externas e internas ao goberno de Azaña 
No outono de 1932 o goberno de Azaña alcanzou o seu máximo prestixio. Contivera a oposición anarquista e derrotara sen dificultades a sublevación militar monárquica de agosto. A UXT apoiaba o goberno malia a impaciencia de parte dos seus afiliados máis exaltados e a crecente influencia sobre as masas da CNT. A República iniciara a reforma do exército, a construción de escolas públicas, e un programa de grandes obras públicas. Ademais, lograra a aprobación dunha lei de reforma agraria e concedera un Estatuto de autonomía a Cataluña.

Con todo, en 1933 o goberno de Azaña sucumbiu ás presións externas e internas. O declive empezou coa insurrección anarquista, que desembocou na matanza de Casas Viejas e minou a credibilidade republicana. Confluíron as malas noticias sobre a economía e o paro coa ofensiva das organizacións patronais contra o sistema corporativo dos xurados mixtos, a irrupción do catolicismo como movemento político de masas e o acoso do Partido Republicano Radical. En setembro de 1933, como consecuencia de todo iso e de que Azaña perdeu a confianza de Alcalá-Zamora, os republicanos de esquerda e o PSOE xa non estaban no goberno.

Un dos principais focos de acoso ao goberno foi o Partido Republicano Radical. Este abandonara a coalición republicano-socialista en decembro de 1931 ao decantarse Azaña pola alianza co PSOE en lugar de con eles. A oposición dos radicais á continuidade no goberno do PSOE, unha vez aprobada a Constitución de 1931, radicaba fundamentalmente en que unha parte importante da súa base social constituíana as clases medias urbanas e rurais, comerciantes e pequenos empresarios que rexeitaban as reformas sociolaborais aprobadas polo socialista Francisco Largo Caballero, ministro de Traballo. Debido ao conglomerado interclasista que o constituía, a súa propaganda dirixíase a «todos os españois». Alejandro Lerroux converteuse así en portavoz de quen odiaban os socialistas, a quen chegou a acusar nunha ocasión de estaren a exercer «unha especie de ditadura», e meteu presión a Niceto Alcalá-Zamora para que lle retirase o seu apoio ao goberno de Azaña. «Que se fosen os socialistas» converteuse no berro unánime de empresarios e patróns na primavera e o verán de 1933, cando a crise económica e o paro chegaban ao seu punto máis alto e a CNT centraba as súas folgas e mobilizacións contra os xurados mixtos.

As protestas patronais culminaron en xullo de 1933 cando se celebrou en Madrid unha *Magna Asemblea Nacional* das organizacións empresariais máis importantes: a Confederación Gremial, a Confederación Patronal e a Unión Económica. Alí volveron esixir a modificación da composición dos xurados mixtos. Pola súa banda, a Confederación Española Patronal Agrícola acusaba o PSOE e a súa política no Ministerio de Traballo de trasladar da cidade ao campo «a odiosa loita de clases», ademais de solicitar a revisión da Lei de Reforma Agraria por «antixurídica e antieconómica». Un revés para o goberno e un signo de que a coalición gobernante estaba a perder apoios foron as eleccións municipais parciais celebradas en abril de 1933. Elixíronse os 2&nbsp;500 concellos designados en abril de 1931 polo artigo 29 da antiga Lei electoral de 1907. Esta dicía que se só se presentaba unha única candidatura esta era proclamada gañadora e non facía falta votar, polo que dende entón eses concellos foran gobernados por comisións xestoras. Os concelleiros republicanos duplicaron en número os monárquicos, pero a porcentaxe destes últimos (4&nbsp;954 sobre uns 15&nbsp;000) resultou relativamente alta. Só representaban o 2% dos electores de toda España, pero os resultados mostraron un avance substancial da CEDA e do Partido Radical e un retroceso dos republicanos de esquerda e do PSOE.

O punto clave da ruptura da coalición non foron as presións «externas» ou a perda de apoios, senón o intenso debate interno que viviu o PSOE sobre a conveniencia de manterse no goberno. No seu XIII Congreso en outubro de 1932 e no de UXT os dous sectores do socialismo (liderados por Indalecio Prieto e por Francisco Largo Caballero, respectivamente) decidiron continuar a colaboración cos republicanos de esquerda co fin de consolidaren as reformas e de avanzaren máis por esa senda. A colaboración mantívose con certas reservas porque crecía o descontento das bases socialistas no campo, desilusionadas polo alcance e os ritmos da reforma agraria. Houbera xa sanguentos enfrontamentos como os Sucesos de Castilblanco (Badaxoz) ou os Sucesos de Arnedo (Logroño) entre xornaleiros da FNTT-UXT e a Garda Civil, que estaba ás ordes dun goberno con tres ministros socialistas. Nas cidades a crise económica agudizouse, aumentou o paro e as patronais radicalizaron a súa oposición á normativa sociolaboral. Todo iso acentuou a brecha entre as bases socialistas e o seu goberno. Doutra banda, os dirixentes de UXT observaron o crecemento máis rápido dos seus rivais da CNT. Atribuírono ao feito de que non se comprometeron colaborando cun Goberno «burgués».

Os sucesos de Casas Viejas terminaron de facer prevalecer entre o PSOE a idea de que chegara o momento de abandonar a alianza coa burguesía republicana. Incluso o sector encabezado por Prieto (até entón o máis firme partidario da colaboración cos republicanos), chegou a defender dende marzo de 1933 a saída pactada do PSOE do Executivo e a formación dun goberno de «concentración republicana» con apoio do PSOE desde fóra. Pero o sector *caballerista* opúxose alegando que iso abriría o paso á dereita e poría fin ao programa de reformas que aínda estaba por acabar. Era moi difícil que a UXT seguise comprometida na consolidación dun réxime que sufría a aberta hostilidade do sindicato rival, CNT, capaz de mobilizar sectores cada vez máis amplos de obreiros e campesiños.

#### O fin do goberno de Azaña 
A presión dos católicos da recentemente creada CEDA sobre a presidencia da República con motivo do debate da Lei de Congregacións provocou en xuño de 1933 a primeira crise do goberno de Azaña. O presidente Alcalá-Zamora, católico, esperou até o último día do prazo legal para sancionar a devandita lei, aprobada polas Cortes o 17 de maio e promulgada o 2 de xuño. O día seguinte Alcalá-Zamora retiroulle a súa confianza ao goberno de Azaña e este tivo que dimitir. O presidente da República estaba convencido de que a opinión pública estaba a inclinarse cara á dereita.

Con todo, Alcalá-Zamora non tivo máis remedio que volver nomear a Azaña, xa que non atopou ningún outro candidato que puidese obter o respaldo da maioría dos deputados. Así, o 13 de xuño formouse o terceiro goberno de Azaña. Tivo unha composición moi similar ao segundo, ao manter o PSOE os seus tres ministros. Con todo, ampliou o seu respaldo parlamentario ao incluír un ministro do Partido Republicano Democrático Federal, José Franchy Roca, novo titular de Industria e Comercio, e a Lluís Companys, de Esquerra Republicana de Catalunya, como ministro de Mariña.

Pero a partir de entón o goberno foi perdendo apoios. Continuaba a crise dos radical-socialistas, divididos entre os seguidores de Félix Gordón Ordás, contrarios á presenza do PSOE no goberno, e os que lideraban Marcelino Domingo e Álvaro de Albornoz, partidarios da súa continuidade.

A nova oportunidade para destituír a Azaña presentóuselle a Alcalá-Zamora a principios de setembro de 1933. O día 3 celebráronse as eleccións dos 15 membros do Tribunal de Garantías Constitucionais que lles correspondía nomear aos concellos. Durante as mesmas os partidos de oposición, a CEDA e o Partido Radical, mobilizáronse e conseguiron 6 e 4 postos respectivamente, mentres que os republicano-socialistas só obtiveron 5. Azaña buscou o voto de confianza das Cortes e gañouno, pero o 7 de setembro o presidente retiroulle a súa por segunda vez e Azaña tivo que dimitir.

## Os gobernos de Lerroux e de Martínez Barrio (setembro-novembro de 1933) 
[miniatura|[Diego Martínez Barrio]]O 8 de setembro de 1933 Alcalá-Zamora encargou a formación do novo goberno a Alejandro Lerroux, líder do Partido Republicano Radical, para que restabelecese a «fraternal intelixencia entre todas as faccións republicanas». A súa primeira intención foi seguir as instrucións do presidente da República. Porén, ante o rexeitamento a participar do Partido Republicano Radical-Socialista, decantouse pola formación dun goberno de notábeis. Para iso contactou con personalidades como Felipe Sánchez-Román, José Ortega y Gasset e Salvador de Madariaga. Esta alternativa, que lembraba os gobernos do período constitucional do reinado de Afonso XIII, non contou co apoio de Alcalá-Zamora nin dos partidos republicanos de esquerda. Con todo, Lerroux acabou por conseguir o apoio destes, o partido de Azaña incluído, porque querían evitar a disolución das Cortes e a convocatoria de eleccións. Así, o 12 de setembro Lerroux formou un goberno de «concentración republicana» integrado por 7 radicais, 5 republicanos de esquerda e un independente.
O 2 de outubro Lerroux presentou o seu goberno ante as Cortes. Dedicou a maior parte da súa intervención a criticar o goberno anterior de Azaña e deu a entender que ía pedir ao presidente da República o decreto de disolución. Isto provocou que os republicanos de esquerda lle retirasen o apoio que inicialmente lle deran, polo que Lerroux non obtivo a confianza da Cámara. Nunha das súas intervencións durante o debate Manuel Azaña advertiu que a República non debería volver aos «costumes da Monarquía, na que se facía do decreto de disolución a arma triunfal a prol dun partido».

Lerroux mantivo un violento enfrontamento nas Cortes con Azaña —«a serpe», segundo o líder radical— e co socialista Indalecio Prieto —«o león novo»*—''. Isto inhabilitouno para tentalo de novo. Así, Alcalá-Zamora encargou a formación do goberno ao número dous do Partido Republicano Radical, Diego Martínez Barrio, alguén o suficientemente acomodaticio para permitirlle ao presidente unha maior participación nos asuntos do gabinete. Os radical-socialistas puxeron como condición para formaren parte do novo goberno que o PSOE tamén o apoiase. Para iso reuníronse Martínez Barrio, Azaña, e os tres exministros socialistas (Indalecio Prieto, Fernando de los Ríos e Francisco Largo Caballero) co presidente das Cortes, o tamén socialista Julián Besteiro e, aínda que se chegara a un principio de acordo, este non se consumou porque o PSOE finalmente se retirou. Martínez Barrio formou un goberno integrado exclusivamente por republicanos coa única misión de organizar as eleccións que permitisen saír do bloqueo en que se atopaban as Cortes. Desta forma, un Goberno encabezado polos radicais organizaría as eleccións xerais, mesmo se Lerroux non era o presidente. Aínda que a práctica das eleccións ostensibelmente amañadas podía ser propia da Restauración, o Goberno central aínda exercía unha formidábel influencia electoral  A data fixada para a primeira volta foi o 19 de novembro e o 3 de decembro para a segunda. Foi a primeira vez na historia de España e unha das primeiras na de Europa en que votaron as mulleres, das cales estaban censadas seis millóns.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*