A abella na cultura popular galega

[miniatura|[Abella libando na flor do toxo, Teo]]
A seguir recóllese a pegada que deixou a **abella na cultura popular galega**, na etnografía e na literatura de transmisión oral. Xunto á información referida á abella propiamente dita, recóllese tamén a que fala do trobo, o mel e a cera.

## Crenzas e supersticións 
Cando sae un enxame da colmea, ségueno cunha saba dicindo: *Pousa, mestra; pousa, mestra*.
 
A abella é símbolo da actividade e do traballo, e ademais crese que as almas dos mortos volven á terra en forma de abellas. Por todo isto non se as pode matar, xa que *O que mata unha abella ten cen anos de pena*. Pola contra, dise que as meigas convértense en abellóns cando veñen facer dano, e de aí o refrán *O que mata un abellón, ten cen anos de perdón*.

Para curar a retención de urina debe facerse o seguinte: torrar unha ducia de abellas ou máis, nunha tella, e recoller o po resultante, que logo se dá a beber disolto en viño .

A inflamación que producen as picaduras das abellas evítase se se aplica no punto da picada inmediatamente unha moeda de cobre.

Para cura-las mazaduras frégase na zona cunha mestura de auga, mel e barro.

Para cura-lo tirizó empréganse emplastos de mel e lévedo de pan para acelera-la maduración do absceso, ou follas de ameneiro colocando a face sobre o tirizó.

Para determina-la orixe dun mal de aire (sexa de gata, de galiña, de muller etc.), en Boiro (A Coruña) poñen a cocer borras de mel en nove litros de auga e durante nove días lavan diariamente ó meniño enfermo nesta auga, desde os pés á cabeza. A auga utilizada vaise recollendo e ó cabo dos nove días bótase nunha encrucillada dun camiño sacramental, e na auga aparecerán os pelos ou plumas do animal causante do mal.

En Cambados, para cura-lo mal do aire, fan pasar ó enfermo debaixo dun enxame de abellas, ou ben colócano debaixo dunha campá que estea tocando a oración.

Conta a lenda que unha vez ía san Pedro con Xesucristo e atoparon un enxame de abellas. Xesús díxolle que o collera debaixo do brazo e san Pedro así o fixo. Ó pouco picouno unha abella e san Pedro, loxicamente, apertou o brazo e matounas todas. E Xesucristo reprendeulle dicindo que por que se queixara porque El destruíra unha cidade por dez habitantes pecadores cando agora por unha abella que o picara a el matou as outras todas. A lección do conto é que hai que previr que nunha colectividade xurda un mal individuo, pois por el poden pagar tódolos demais.

## Léxico relacionado 
miniatura|*Ophrys apifera*, herba da abella
* *Abella*: parte inferior do eixo do muíño, tamén denominada *ran*.
* *Abelleira* ou *herba abella*: melisa (*Melissa officinalis* L.), coñecida herba aromática e de uso medicinal.
* *Abelloar*: encirrar a alguén, importunalo.
* *Abelloarse*: encherse de coas un alimento, apodrecer unha árbore.
* *Abelloso*: animal inquedo, espantadizo.
* *Abelludo*: vivo, esperto
* *herba da abella*: nome de diversas plantas (*Ophrys apifera* Hudson e *Orchis mascula* L.).
* *Lúa de mel*: viaxe de noivos despois de casar ou tempo inmediatamente posterior ó casamento. 
* *Mel de cuco*: planta cuxa flor lamben os meniños pola substancia doce, como mel, que acumula.
* *Mel de cuco*: zume extravasado e coagulado no tronco de cerdeiras, ameixeiras e pexegueiros . 
* *Orballo de mel*: gotas de orballo nas follas dos carballos.
* *Patela de mel*: clase de cogomelo.
* *Paxaro abelleiro*: abellaruco europeo (*Merops apiaster*).

## Locucións 
miniatura|*En liña de abella*
*Roiba coma o mel*|miniatura
* *Acodir coma as abellas ó mel*.
* *Achegarse ós mellores como as abellas ás flores*.
* *Caír coma a sopa no mel*: oportuno, a tempo.
* *Celme coma o mel*.
* *Como feito de cera*: dise dunha persoa dócil, ou dunha cousa axeitada ó fin que se persegue .
* *Como un cereiro*: sucio.
* *Deixar a un co mel nos beizos*: sacarlle o que empezaba a gozar .
* *Doce coma a fava do mel*.
* *En liña de abella*: en liña recta.
* *Facerse de mel*: ser un brando, aceptar o que sexa . 
* *Cásate cunha morena/ que son pombiñas sen fel;/ ten o curazón de ouro/ i os labios saben a mel* .
* *Eu pedinlle o Maio / a un coronel, / non me tuvo qué dar / mais que un pucheiro de mel*. 
* *Manoel, Manoeliño,/ Manoel feito de cera:/ quen me dera ser o lume/ que a Manoel derretera*. 
* *Manuel, caga mel, / I as abellas c... para el / A gata c... nata / i o Manuel todo lapa*. 
* *Meu Manoel, meu Manoeliño,/ meu Manoel feito de cera,/ quen me dera ser o lume/ que ó meu Manoel derretera* .
* *Miña comadre Pelonia, / veño a que me preste un pan. / Meu compadre escaravello, / ¿logo que fixo no vran?* 
* *Ninguién se fíe dos homes/ nin de todo o seu afán,/ que teñen o mel na boca/ e no peito o solimán* . 
* *Non me teñas compasión, / sarna con gusto non pica / nin hai mel sin aguillón*. 
* *O pai que ten unha filla/ pensa que ten un reinado:/ ten un cortizo de abellas/ que por baixo está minado* .
* *Señora María/ e señor Manoel,/ castañas asadas/ e viño con mel*.

## Adiviñas 
[miniatura|...a [abella]]
* *Agora vou cantar / partindo dos meus amores, / dígame: ¿que é un pastel / tirado de varias flores?* (O mel)
* *Alta como o sino, / verde como os limóns, / doce como o mel / amarga como o fel*. (A noz)
* *Alta como o sino, / verdega como o liño; / é doce como o mel / e amarga como o fel*. (A noz)
* *Alta como pino, / verde como liño, / amarga como fel / e sabe como mel*. (A noz)
* *Alto coturiño / verde como o liño, / sabe como o mel / e amarga como o fel*. (A noz)
* *Branco como papel, / doce como mel / amargo como fel*. (O coco)
* *¿Cal é o animal que voa,/ sen tripas nin corazón,/ que dá lucenza ós mortos/ e ós vivos consolación*. (A abella, que produce cera e mel)
* *Cousiña cousa, / pena por baixo, / pena por riba / e un tesouro / na barriga*. (O trobo)
* *Dígame xa o rapaciño, / que xa estudiou xeografía, / ¿cal é a ave que sen peitos cría, / alimenta os vivos/ e ós mortos alumía?* (A abella)
* *Do tamaño dunha abella, / enche a casa ata a tella*. (A luz)
* *Estudiante que estudás / nos libros de filosofía, / decidme: ¿cal é o insecto / que non ten peitos e cría, / que ós vivos dá alento / e ós mortos alegría?* (A abella)
* *Estudiante que estudiaste/ gramática e teoloxía./ ¿Cal é a ave/ que non ten peitos e cría;/ para os vivos dá sustancia/ e para os mortos alegría?* (A abella)
* *Moitas monxas nun convento, visitan as flores e fan doces dentro*. (As abellas)
* *¿Que cousa é cousa / que bate co tras na lousa?* (A abella)
* *Un convento pechado, / sen toques nin campás / e moitas monxas dentro / facendo pastel de natas*. (O trobo)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro Ramón Piñeiro 2008.
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* OTERO ÁLVAREZ, Aníbal: *Vocabulario de San Jorge de Piquín*, Verba anexo 8, USC, 1977.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*, Galaxia, Vigo 1958-1961.
* SOBREIRA, Juan: *Papeletas de un diccionario gallego* (1792-1797), ed. de J. L. Pensado Tomé, Instituto de Estudios Orensanos, Ourense 1979.

### Outros artigos 
* Danza das abellas
*Danza do abellón
* Galería de imaxes da etnografía de Galicia
### Ligazóns externas 
* "A desaparición das abellas pon en perigo toda unha serie de tradicións da nosa cultura canda ao ecosistema" (Culturagalega.gal, 18.6.2007)