O pan na cultura popular galega

250px|Pan de bola|miniatura
O que segue recolle unicamente información diversa sobre a pegada do **pan na cultura popular** e na literatura oral galegas. Toda esta información recóllese de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc. Recóllese non só a información referida expresamente ó pan, senón tamén a referida á fariña e a actividades directamente relacionadas, como sementar, segar etc.; as referidas ó millo e á broa recóllense no artigo *o millo na cultura popular galega*.

Ademais do seu significado recto (alimento elaborado con fariña, auga, sal e lévedo, fermentado e cocido no forno), a palabra **pan** designa especificamente o centeo ou un cereal en xeral; segundo Eladio Rodríguez, tamén denomina o millo aínda na terra. Pero ademais é un elemento de referencia para designar moitas outras realidades.

## Etnografía 
Botando unha vacaloura na auga coa que se fai a masa para enfornar, crese que o pan leveda antes.

Crese que cando as vacas acabadas de parir deitan un costro sanguinolento, débese a algunha meiga lles botara un meigallo. Para superalo, débese acender o forno tres veces ó día e botar nel o leite muxido, co que se supón que así se mata a bruxa ou, cando menos, se desfai o meigallo .

Cando meten o pan no forno hai que rezar o seguinte ensalmo: *Que Deus te aumente con San Vicente, que Deus te levede con san Mamede*. Ou ben: *Que Deus te acrecente e o señor san Vicente e a santa Mariña, pra que te fagan vir axiña*.

De sempre, o pan recibiu un trato de respecto debido, seguramente, ás implicacións relixiosas derivadas do seu uso por Xesucristo en momentos relevantes do nacemento do cristianismo. O feito de considerar o pan como *o Corpo de Cristo* esixía darlle un trato especial. Moi probablemente os tempos de fame tiveron que intervir tamén nese mesmo tratamento respectuoso.

Por todo o anterior, nunca se debe tirar o pan ó chan e, se nos cae, debe recollerse inmediatamente e bicalo. Se alguén atopa un anaco de pan deitado nun camiño, debe recollelo e colocalo onde ninguén o poida pisar.

Cando algún esmoleiro veña pedir e se lle dea un pan, tamén hai que bicalo antes de darllo. E o pobre debe repetir o xesto antes de agradecelo.

Tampouco se debe tirar o pan sobrante ao lixo, pero se admite botalo ao lume.

É de mal agoiro deixar cravado un coitelo no pan, o mesmo que pousalo na mesa dado a volta.

## Fraseoloxía 
### Locucións 
miniatura|*A pan e coitelo*:Ter xente na casa, estar a mesa posta

* *A pan comer*: acoller xente na casa, a mesa posta.
* *A pan e auga*: aplícase a castigos de xexún.
* *A pan e coitelo*: a pan comer.
* *A pan e mantés*: a pan comer.
* *A pan pedir*: vivir da caridade pública, pedindo esmola. 
* *A pan seco* comer pan só, sen outro compango nin viño. 
* *¡Así Dios nos dea pan e paz!*

### Refraneiro 
*En abril espigas mil*|miniatura

* *A auga de san Xoán, leva o viño e tolle o pan*. 
* *A auga de san Xoán, tolle o viño e non dá pan*.
* *A auga polo san Xoán tolle o viño e non dá pan*. 
* *A choiva no abril dá millo e dá pan*. 
* *A chuvia por san Xoán, tolle o viño e non dá pan*. 
* *A falta de pan, bo é pantrigo*. 
* *Á mesa sin pan non te poñas a xantar*. 
* *A pan de quince días, fame de tres semanas*. 
* *A pan duro, dente agudo*.
* *O pantrigo fíxoo Deus, a broa mandouna facer*.

### Cantigueiro 
miniatura|*Mariquiña da forneira,a túa nai onte coceu,dáme un anaco de bólapola nai que te pareu*
* *A galiña pon o ovo/ pra o proveito da muller:/ o home vai pra o monte/ ¡come broa si a quer!* .
* *Á miña Mariquitiña/ heina de ensinar a todo;/ a peneirar, a amasar/ i a mete-lo pan no forno* .
* *A miña muller, Farruco,/ éche unha cumprimenteira:/ bebeu un xarro de viño,/ comeu unha bola enteira* .
* *A miña muller, Farruco,/ éche unha cumprimenteira:/ co rabo dunha sardiña/ comeu unha bola enteira* .
* *A miña muller morreu/ enterreina tras do forno,/ pasei onte por alí,/ inda me choscou un ollo* .
* *A miña muller, Farruco,/ éche unha cumprimenteira:/ co rabo dunha sardiña/ comeu unha bola enteira* .
* *A muller que ha de ser miña/ ha de ter o cu de pan,/ a barriga de cortizo/ i o nariz de bacallau* .
* *A túa muller, Farruco,/ éche ben cumprimenteira,/ co rabo dunha sardiña/ comeu unha bola enteira* .
* *Ai, Xesús, que calma fai/ por riba dos segadores!/ quen fora ramiño verde/ que cobrise ós meus amores* .
* *As meniñas, as de Calvos,/ todas ten a saia rota,/ só a filla da forneira/ que a ten feita de estopa* .
* *Cala, bica balorenta,/ cálate e vaite calando,/ que un ollo teño torto/ i o outro estao arremedando* .
* *Cala, cebola rustrida,/ que es bica de formento,/ eres unha penachuda,/ cara de porco cheirento* .
* *Cando eu era rapaz/ faguía mil diabluras:/ mollaba o pan no aceite,/ deixaba a Dios ás escuras* .
* *Cando paso á túa porta/ collo pan e vou comendo/ porque non digan teus pais/ que de verte me manteño* .
* *Cando te queiras casar/ busca viño de Xeás,/ panciño de Vilanova/ e carneiro de Gaiás* .
* *Cara de leite fervido,/ cara de pan balorento,/ anda tua nai decendo/ que lle cóme-lo formento* .
* *Caseime no mes de agosto/ porque había moito pan,/ o forno da miña sogra/ cría o fiollo no vran*.
* *Casou Rosa cun mociño/ que é noxenta criatura,/ mais cando non hai o pan/ porvéintanse as faragullas* .
* *Catro cartos para pan,/ tres e medio para viño,/ un carto para tabaco,/ alá vai un realiño*.
* *Cunha codia de pan quente,/ unha sardiña salgada/ e o abrazo dunha nena/ pasa un home unha somana* .
* *Dame un bocado de pan/ pola nai que te pareu,/ que che hei de dar un xurelo/ cando veña de Bueu* .
* *De almorzo danme papas,/ de xantar papas me dan,/ de merenda danme papas,/ de noite papas sen pan* .
* *Déixame ir, que vou de presa,/ que vou abrir unha poza,/ teño trigo sementado/ no curazón dunha moza* .
* *Díanno-los reises:/ figos, chourizos e viño/ e tamén algún diñeiro/ para merca-lo pantrigo* .
* *Durme, meu solciño, durme,/ pra que eu poida traballar;/ teño que lava-los panos,/ peneirar e amasar* .
* *Eres blanca como o leite,/ colorada como o trigo;/ se te non levan de noite/ de día non tes perigo* .
* *Este ano hai moito trigo,/ ¡casamentos que ha de haber!/ hase de casa-la fame/ coa gana de comer* .
* *Eu non quero ver tristezas,/ queiro o sol á miña beira;/ onda a sombra o pan non crece/ nin dá rosas a roseira* .
* *Eu subín ó alcipreste,/ subino e baixei de pé;/ non quero pan encetado/ que o meu enteiriño é* .
* *Foi a merla onde a formiga/ e pedíulle un pan prestado;/ a formiga lle repuxo:/ Mentras andas na silveira,/ chirlo merlo, chirlo merlo,/ traballa de vrau/ pra comer de inverno* .
* *Fun ó santo San Andrés/ fun coa miña empanada,/ anque o santo é milagreiro/ é amigo da fuliada* .
* *Heiche de dar viño tinto,/ sopas de pan balorento,/ moza que falas comigo,/ mira que pérde-lo tempo* .
* *María Antonia do Rego,/ a do refaixo marelo,/ andas segando no trigo,/ falando cun ganadeiro* .
* *Mariquiña da forneira,/ a túa nai onte coceu,/ dáme un anaco de bola/ pola nai que te pareu*.
* *Mariquiña da forneira/ se coceres faime un bolo,/ se mo fas, faimo de trigo,/ que centeo non cho como* .
* *Maruxa, se vas á sega/ escríbeme do camiño,/ se non topares papel,/ nas alas dun paxariño* .
* *Maruxiña da Portela,/ hoxe túa nai coceu,/ dáme un cachiño de bola/ pola nai que che pareu* .
* *Marzo, espigarzo;/ abril, penduril;/ maio, granado;/ san Xoán, curado./ Na santa Mariña/ metelo na arquiña*.
* *Meu filliño pequerrecho,/ tesouro da túa naiciña,/ durme, que inda hei de ir ó muíño/ buscar pró pan a fariña* .
* *Meu meniño, durme, durme,/ que teño que ir amasar,/ durme logo, queridiño,/ que te quero ir deitar* .
* *Meu meniño, durme, durme,/ que teño que ir ó muíño,/ teño que ir pola fariña/ para fague-lo panciño* .
* *Miña comadre Pelonia, / veño a que me preste un pan. / Meu compadre escaravello, / ¿logo que fixo no vran?* 
* *Miña nai como é moi probe/ non tiña pan que me dar,/ encheume a cara de bicos,/ despois rompeu a chorar* .
* *Miña nai, cando peneira,/ bate cos pés no sobrado,/ dime que non quere xenro/ i eu xa llo teño buscado* .
* *Miña nai, cando peneira,/ báteme cunha variña;/ dime que fuxa dos homes/ coma o gato da sardiña* .
* *Miña nai por me casar/ pormeteume canto tiña;/ dende que me viu casada/ deume o fol da fariña* .
* *Mozas que van á seitura,/ mozas que á seitura van,/ mozas que van á seitura,/ lévanna e non a tran* .
* *Non botes leña no forno,/ se é que xa quente estivere,/ Non rifes, muller, co home,/ cando por algo se altere* .
* *Non chores meu irmauciño/ que a naíña está a chegar:/ foi pola fariña ao muíño/ e non nos ha de tardar* .
* *Non chores meu pequeniño/ que a naiciña está a chegar:/ foi pola fariña ao muíño/ e teu pai foille asubiar* .
* *O crego e maila criada/ botaron o pan no forno,/ e os pequenos lles dicían/ nanai, teta, papai, bolo* .
* *O crego e mais a criada/ ordenaron de cocer;/ tiñan a leña no monte/ e a fariña por moer* .
* *O cura e maila criada/ ordenaron de cocer,/ tiñan a leña no monte/ e a fariña por moer* .
* *O día da miña voda,/ que ogallá sexa mañá,/ heime mercar un vestido/ i unha boroa de pan* .
* *O lobo i a muller/ trataron de cocer:/ a leña no monte,/ a fariña por moer* .
* *O meu meniño é pequeno,/ heino daprender a todo:/ a amasar i a peneirar/ i a que quente ben o forno* .
* *O meu pai foi sancristán/ e fixo moitas diabruras,/ mollaba o pan no aceite,/ deixaba o Cristo ás escuras* .
* *O pan trigo, sabe ben,/ dichoso de quen o come!/ Muller bonita casada,/ fortuna para o seu home* .
* *O Roque e maila muller/ ordearon de cocer,/ tiñan a leña no monte/ i a fariña por moer* .
* *Os ratos coa fariña/ ten un bo divertimento:/ eu tamén che me adivirto/ traguéndote no pensamento* .
* *Para pantrigo, Castilla,/ para buen vino, el Ribeiro,/ para rapazas bonitas/ viva Facós, que es mi pueblo* .
* *Pequerrechiña/ quedei sen pai,/ almas sinxelas/ dádeme pan;/ inda son nena/ e no lugar/ andan os mozos/ a ver cal deles/ me ha de levar* .
* *Perguiciña, queres pan?/ Quero, quero, se mo dan./ Pois vai busca-lo coitelo./ Ai, non señor, non o quero* .
* *Periñas me dan ao almorzo,/ ao xantar peras me dan,/ á merenda danme peras,/ ao cear peras sen pan* .
* *Sete xastres fan un home/ no ano do pan barato,/ que no ano do pan caro/ precísanse vintecatro* .
* *Sete xastres fan un home/ o ano do pan barato,/ o ano que o pan é caro/ xa fan falla vintecatro* .
* *Si todo o mar fora leite/ e Monte Louro boroa,/ xa terían que comer/ os tramalleiros de Boa* .
* *Tanto baillei/ á porta do forno,/ tanto baillei/ que me deron o bolo* .
* *Teño muíño e moe fariña,/ teño forno e coce pan,/ teño unha muller bonita,/ xa estou feito un capitán* .
* *Terra negra non dá pan;/ os mociños de Galicia/ noutra terra non os hai* .
* *Todo se me dá na man/ se non a sacha do millo/ e mais a sega do pan* .
* *Todos din casar, casar,/ eu tamén me casaría,/ se non fora, miña prenda,/ polo pan de cada día* .
* *Toma meu cego a limosna/ e non me tóme-la man./ - Perdone miña señora,/ pensei que todo era pan*.
* *Torradiñas de manteiga,/ torradas non quero máis;/ por causa das torradiñas/ fóxenlle as fillas ós pais* .
* *Viva O Maño, viva O Maño,/ que é terra de moito pan,/ o forno da miña sogra/ bota uvas polo vran* .
* *Xa hai tres días que non como/ senón lágrimas con pan;/ ises son os xantarciños/ que os teus amores me dan* .

### Recitados 
:*-Preguizosa, ¿queres pan?*
:*-Si, señora, se mo dan.*
:*-Pois vai colle-lo coitelo.*
:*-Non señora, así non quero.*
:

### O pan, fonte de léxico 
Ademais do seu significado recto (alimento elaborado con fariña, auga, sal e lévedo, fermentado e cocido no forno), a palabra *pan* designa especificamente o centeo en numerosas localidades, sexa en gran, sexa aínda na terra, ou un cereal en xeral; segundo Eladio Rodríguez, tamén ó millo na terra. Pero ademais é un elemento de referencia para designar moitas outras realidades, algunhas relacionadas directamente co pan (formas, presentacións, características do pan) e outras como elemento metafórico:

; Variedades de pan:
* *bolo*: peza de pan redonda e alta, tamén chamado *molete*.
* *pan abenzoado*: pan que se bendicía na misa e que se repartía entre os fieis nos días solemnes.
* *pan albeiro*: pan de trigo, moi branco e fino.
* *pan ácimo*: pan feito sen lévedo.
* *pan branco*: pan elaborado con fariña de trigo. 
* *pan centeo, pan centeio*: pan de centeo.
* *pan da borralla*: pan cocido na cinza.
* *pan da lareira*: pan cocido sobre a pedra da lareira, cuberto cunha tapa de ferro que á súa vez se cobre de brasas.
* *pan da voda*: bóla de pan que se repartía entre os asistentes a unha voda, con carácter simbólico.
* *pan de boroa*: pan de millo. 
* *pan de entrepeneiras*: pan de mestura.
* *pan de figos*: pan elaborado con figos, améndoas e especias, con forma de torta.
* *pan de mestura*: pan elaborado coa mestura de dúas fariñas diferentes, como tal millo e trigo. Para Eladio Rodríguez, o elaborado con fariña milla mesturada coa de trigo ou de centeo. 
* *pan de millo*: broa.
* *pan de molde*: pan de codia branda e o miolo esponxoso, con forma rectangular, cortado en rebandas e empaquetado.
* *pan de ovo*: roscón, elaborado con ovos e azucre. 
* *pan de peneira*: ver: *pan picón*.
* *pan de peso*: pan de trigo, redondo e de gran tamaño, elevado no centro onde presenta unha especie de mamila. Chámase así porque se vende normalmente ó peso, segundo o demande o comprador.
* *pan de picos*: bolo feito con fariña de trigo, formado con dúas barras de masa terminadas en punta e enlazadas polo centro, de forma que quedan as catro puntas saíntes e equidistantes.
* *pan de poia, pan de proia*: torta que fai o forneiro cos restos da masa que se coce no seu forno. Adoita deixarse como pago en especie do usuario ó propietario do forno.
* *pan de relón*:  pan elaborado coa fariña da segunda criba. Tamén designa o pan elaborado co relón: casca dos cereais que se separa da fariña.
* *pan do lar*: nome xenérico que reciben diversas clases de pan cocido na pedra da lareira (*bica do lar* e *bóla do lar*). 
* *pan dos anxos*: ver *pan eucarístico*.
* *pan dos días de festa*: pantrigo.
* *pan eucarístico*: hostia consagrada na misa.
* *pan feiral*: trigo ou centeo comprado na feira ou no mercado.
* *pan froleado*: pan elaborado coa flor da fariña de trigo. 
* *pan grañón*: pan moreno, feito con fariña de trigo lixeiramente peneirada. 
* *pan integral*: pan elaborado con fariña integral. 
* *pan milleiro*: broa.
* *pan negro*: pan de centeo.
* *pan picón*: pan elaborada coa fariña pasada por unha segunda peneira.
* *pan regañado*: pan que se abre no forno, por estar moi quente.
* *pan relado*: pan seco e moído que se emprega xeralmente para rebozar. 
* *pan resésigo, pan reseso*: pan que non está cocido no día senón o anterior ou máis atrás, polo que comeza a endurecer.
* *pan seco: pan só, sen outro acompañamento. 
* *pan terzado*: pan elaborado con tres tipos de fariña, que adoitan ser de centeo, de millo e de trigo. 
* *pantrigo*: pan elaborado con fariña triga.

; O pan como metáfora:
miniatura|Pan do demo(*Amanita phalloides*)
* *burra de pan*: morea de feixes de palla, herba, etc, nas leiras
* *cabeza do pan*: espiga do cereal.
* *mosca do pan*: gorgullo.
* *pan da morte*: cogomelo velenoso tamén chamado Cacaforra da morte (*Amanita phalloides*).
* *pan da zorra*: ver *pan da morte*.
* *pan de amigo*: soporte que sostén as "bancadas" nunha barca.
* *pan de can*: ver *pan da morte*.
* *pan de cobra*: cogomelo que o informante non identifica. Pode ser o tamén coñecido como *peido de lobo*.
* *pan de cóbrega*: ver *pan de cobra*.
* *pan de corvo*:cornizó do centeo.
* *pan de cuco*: planta tamén chamada aleluia (*Oxalis acetosella*).
* *pan de cuco*: planta tamén chamada erbellaca (*Vicia sativa*). 
* *pan de cuco*: planta (*Vicia hirsuta*).
* *pan de curuxa*:  ver *pan de cobra*.
* *pan de gaivota, de gavota*: esponxa mariña.
* *pan de gaivota*: cuncha interna da xiba.
* *pan de lagarto*: especie de sempreviva (*Sedum acre*).
* *pan de lagartos*: planta de zonas costeiras (*Sedum album*).
* *pan de lagosta, de langosta*: ver *pan de gaivota* (esponxa).
* *pan de mouro, pan mouro*: ver *pan de gaivota* (esponxa).
* *pan de paxaro*: ver *pan de lagarto* e *pan de lagartos*.  
* *pan de pega*: ver *pan pego*.
* *pan de raposo*: especie de cogomelo ou fungo que o informante non identifica. 
* *pan de sapo*: ver *pan de cobra*.
* *pan de sapo*: ver *pan de gaivota* (esponxa).
* *pan do demo*: ver *pan da morte*.
* *pan do demo*: cogombro de mar ou holoturia (un equinodermo mariño).
* *pan e queixo*: planta (*Pontentilla erecta*).
* *pan e queixiño*: ver *panqueixo*.
* *pan pego*: posta de ovos da barbantesa (*Mantis religiosa*). 
* *pan senso*: ver *pan de gaivota* (xiba).
* *panqueixo*: planta (*Capsella bursa-pastoris*).

## Outros 
* Na novela Memorias dun neno labrego, de Xosé Neira Vilas, o autor sinala as preocupacións de Balbino ao comer pan de millo (á súa nai "sentáballe mal a broa"), mentres os nenos de familias máis adiñeiradas podían mercar "pantrigo".
* O Padre Sarmiento escribiu "Os rústicos comen pouco pan de trigo, o máis común que comen é pan de millo".
* Castelao describiu unha Galiza soñada por el coma "Vexo aos nenos, loiros e bonitos, a comeren pantrigo con mel e manteiga".

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* Fermín Bouza-Brey (colector): "Novas cántigas e triadas da parroquia de Paradela, na terra da Ulla", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en *Nós* 96, 15.12.1931. 
* CASAS, Álvaro das (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en *Nós* 95, 15.11.1931.* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008
* Rodríguez Castelao, Alfonso: *Sempre en Galiza*, 1944. ISBN 978-84-8288-729-6
* LEMA BOUZAS, Lino (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* NEIRA VILAS, Xosé: *Memorias dun neno labrego*. Editorial Galaxia, 1961. ISBN 978-84-9865-343-4.
* RISCO, Vicente: "Cultura espritual", en *Historia de Galiza* tomo I, 1962 (reed. Akal 1979, 255-777).
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas, contribución al diccionario gallego*, CEME, Salamanca 1978.
* VALLADARES NÚÑEZ, Marcial: *Diccionario gallego-castellano'', Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.

### Outros artigos 
* Pan
* Broa
* Fariña
* O muíño na cultura popular galega
* O centeo na cultura popular galega
* O millo na cultura popular galega