Castelán andino

O **castelán andino** (tamén coñecido na Arxentina como *norteño,* en Colombia como pastuso e no Perú e Ecuador como *español serrano*) é unha variedade do castelán falado nos Andes centrais, dende o suroccidente de Colombia pasando pola rexión andina de Ecuador, o Perú, o occidente de Bolivia, até o noroeste da Arxentina e a puna de Chile. Ten influencias do castelán clásico, que é máis evidente nas cidades, mentres que nas áreas rurais e parte das cidades, existe influencia do quechua, do aimará e doutras linguas orixinarias.

## Caracteríticas fonolóxicas 
* Como en todas as variantes do castelán de América existe seseo polo que palabras como: cocer e coser soan igual. Porén, nalgunhas áreas illadas dos Andes do Perú pronúnciase o son interdental /θ/ nalgunhas palabras, sobre todo nalgúns números, como doce, trece.
* No castelán andino nunca se aspira o /s/ en ningunha posición, con excepción de gran parte do noroeste arxentino e do norte de Chile; ademais o /s/ pronúnciase ás veces como apical en lugar de laminal no Altiplano do Perú e Bolivia, por contacto entre os dialectos setentrionais do castelán de España e o quechua clásico.
* Na variante ecuatoriana, a fricativa alveolar xorda ao fin de sílaba convértese en sonora /z/ se a seguinte consoante é tamén sonora, ou se a palabra que segue comeza por vogal, o que converte a este acento no único que aínda non completou o reaxuste das silabantes do castelán. Este feito nótase aínda máis na variante falada na cidade de Cuenca, onde o fonema /z/ se mantén incluso entre os prefixos que acaban en /s/ e sufixos que comezan por vogal, como é o caso de palabras como "*bisabuelo*" e "*desayuno*". Na variante peruana palatiza ante /i/.
* O /n/ final é velar na maioría de Bolivia, e en todo o Ecuador e o Perú mentres que na Arxentina, Chile e Colombia é alveolar.
* Na área occidental de Bolivia, nos extremos occidentais do noroeste arxentino, nalgunhas cidades de Colombia, Ecuador e o Perú como Pasto, Tulcán, Cuenca, Loja, Cajamarca e Arequipa distínguese "ll" [ʎ] con "y" [ʝ], o que converte á rexión na menos yeísta de América. Na zona central de Ecuador, distinguiuse historicamente "ll" [ʒ] con "y" [ʝ]. Porén, o yeísmo vai en aumento nas clases altas de cidades como Quito e Ibarra.
* Asibílanse os erres como fricativas retroreflexas sonoras, nos grupos "*rr"* /r/→[ʐ] e "*tr"*→[ʐ]. Isto é considerado "culto" no noroeste arxentino, nas cidades de Cuenca e Riobamba en Ecuador e no oeste de Bolivia; neste último e no sur fronteirizo do Perú, adoita ser singular debido a que é moi marcado e similar  a unha fricativa alveolar sonora [z]. No Perú pódese apreciar na serra norte e central, aínda que na serra sur vai en retroceso; tamén está presente nas áreas perféricas da capital Lima (denominados >) pola emigración de poboación dende zonas andinas. En Ecuador, dase historicamente en todas as provincias da serra, pero encóntrase en retroceso en cidades como Quito, Ibarra e Loja.
* A iota ten un son moito máis forte que no Caribe, articulada como unha fricativa velar xorda, similar a México ou a Arxentina, aínda que non se presenta o alófono uvular de España.
* Nalgunhas zonas o /f/ articúlase como fricativa bilabial xorda [ɸ], a mesma que ao engadirlle un /w/ epéntico adoita confundirse con /x/.
* Nalgúns falantes dase o enxordecemento vocálico dándolle énfase as consoantes con debilitamento das vogais, sobre todo nas sílabas átonas como nalgúns falantes de México.
* Adoitanse confundir as vogais /e/ con /i/ e /o/ con /u/, influencia do sistema trivocálico do quechua e do aimará, sobre todo en falantes indíxenas de Bolivia, Ecuador e o Perú. Este fenómeno (motosidade) só se dá nas áreas rurais dispersas onde a lingua materna aínda segue sendo a indíxena orixinaria.
* A acentuación é, ou ten que ser, paroxítona ou grave, con énfase na penúltima sílaba.
* O voseo é común en Ecuador, Colombia, a Arxentina, Bolivia e Chile, coas súas variantes faladas ou escritas. No Perú encóntrase unicamente en cidades como Cajamarca e Arequipa.

## Aspectos gramaticais 
Na rexión andina faise uso extensivo e constante de:

* O pretérito composto e, en ocasións, o pluscuamperfecto, así como o xerundio.
* O clítico "lo" como dativo e acusativo, singular e plural, e as veces (sobre todo no Perú) masculino e feminino (agás na fala ecuatoriana onde, polo contrario, hai leísmo similar ao dialecto castelán e no sur de Colombia onde non se dá ningún destes fenómenos).
* Os pronomes posesivos.
* Nas áreas rurais ou semiurbanas adóitase calcar a construción do quechua ou do aimará, utilizándose a tipoloxía lingüística SOV. Exemplo: "A su casa de Jacinta me estoy yendo".
* Nunha gran parte dos países utilízase preponderadamente o tuteo e moi pouco o voseo. En Pasto predomina o voseo cunha similitude co voseo chileno. Nos Andes ecuatorianos o voseo está indo progresivamente en regresión, aínda que se segue a utilizar o pronome vos coas formas verbais de ti en rexistros informais similares aos dos extremos occidentais do noroeste da Arxentina (*vos tienes*); isto pasa tamén nos Andes bolivianos, aínda que neste predomina o tuteo, xa que o voseo non adoita ser empregado, pode usarse nalgúns casos no ámbito informal. Nos Andes peruanos o voseo é case totalmente descoñecido.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Canfield, Delos Lincoln (1981). *La pronunciación del español de América*. Chicago: The University of Chicago.
* Cerrón Palomino, Rodolfo (2003). *Castellano Andino. Aspectos sociolingüísticos, pedagógicos y gramaticales*. Lima: Fondo Editorial Pontificia Universidad Católica del Perú, Cooperación Técnica Alemana GTZ. ISBN 9972-42-528-2.
* Escobar, Alberto (1978). *Variaciones sociolingüísticas del castellano en el Perú*. Lima.
* Granda, Germán (2001). *Estudios de lingüística andina*. Lima: Pontificia Universidad Católica del Perú.
* Lapesa, Rafael (1986). *Historia de la lengua española*. Madrid.
* Mackenzie, Ian. *A Linguistic Introduction to Spanish*. Gran Bretaña: University of Newcastle upon Tyne, LINCOM Studies in Romance Linguistics 35. ISBN 3-89586-347-5.
* Rivarola, José (1990). *La formación lingüística de Hispanoamérica*. Lima: Fondo Editorial Pontificia Universidad Católica del Perú.
### Outros artigos 
* Castelán peruano
* Castelán ecuatoriano