Libro de Kells

dereita|266px|miniatura|Libro de Kells.
O **Libro de Kells** (*Leabhar Cheanannais* en irlandés; *Book of Kells* en inglés), tamén coñecido como o Grande Evanxeo de San Columba, é un manuscrito ilustrado con motivos ornamentais, feito por monxes celtas cara ao ano 800 d.C, no estilo coñecido por arte insular.

Peza principal do cristianismo irlandés e da arte hiberno-saxónica, constitúe, malia non estar concluído, un dos máis suntuosos manuscritos iluminados que se conservan da Idade Media.

Pola súa gran beleza e a excelente técnica do seu acabado, este manuscrito é considerado por moitos especialistas como un dos máis remarcábeis Hai evidencias que amosan que foi escrito arredor do ano 800. Hai outra tradición, con maior aceptación polos estudosos irlandeses, que suxire que fora creado por ocasión do aniversario de 200 anos da morte do santo.

Producíronse, polo menos, cinco teorías diferentes sobre a orixe xeográfica do manuscrito. Na primeira, o libro podería ter sido escrito en Iona e traído ás presas para Kells, o que explicaría a razón de que nunca se tivese concluído.
miniatura|250px|A abadía de Iona.

Na segunda, a súa redacción podería terse iniciado en Iona antes de ser continuado en Kells, onde tería sido interrompida por algún motivo ignorado. Outros investigadores aventuran que o manuscrito podería ter sido totalmente escrito no *Scriptorium* de Kells. Unha cuarta hipótese sitúa a creación orixinal da obra no norte da Inglaterra, posibelmente en Lindisfarne, antes de ser levada até Iona e despois para Kells. Finalmente, podería ter sido producido nun mosteiro descoñecido na Escocia.

Malia que a cuestión da exacta localización da produción do libro probabelmente nunca sexa respondida de maneira concluínte, a segunda teoría baseada na dobre orixe de Kells e Iona é actualmente a máis amplamente aceptada. Por outro lado, sen querer determinar cal é a hipótese correcta, o certo é que o Libro de Kells foi producido por monxes pertencentes a unha das comunidades de San Columba, que mantiñan estreitas relacións co mosteiro de Iona.

### Período medieval 
Sexa cal fose o lugar no que foi creado, os historiadores están totalmente convencidos da presenza do Libro de Kells na abadía do mesmo nome a partir do século XII, ou incluso dende comezos do XI. Unha pasaxe dos *Anais do Ulster*, sobre o ano 1006, rexistra que *o grande Evanxeo de Columcille *[i.e Columba]*, principal reliquia do mundo occidental, foi subtraído subrepticiamente en plena noite dunha sancristía da grande igrexa de pedra de Cenannas *[i.e Kells]* debido ao seu precioso estoxo*. O manuscrito foi encontrado meses máis tarde *baixo un monte de terra*, sen a súa capa decorada con ouro e pedras preciosas. En caso de que concorde con esta moi probábel hipótese, entón o manuscrito en cuestión é mesmo o Libro de Kells, tratándose entón da primeira data na que se pode atribuír con bastante certeza a existencia da obra en Kells.

A retirada violenta da capa explicaría, ademais, a perda dalgunhas follas do inicio e da fin da obra.

No século XII foron copiados certos documentos referentes ás terras de propiedade da abadía de Kells sobre algunhas follas en branco do Libro de Kells, o que proporciona unha nova confirmación da presenza da obra neste establecemento monástico. Debido á escaseza de papel na Idade Media, a copia de documentos no medio de obras tan importantes como o Libro de Kells era unha práctica habitual.

miniatura|250px|esquerda|O folio 27 contén os catro símbolos evanxélicos (no senso horario a partir do alto á esquerda: home, león, aguia e touro).

#### Libro de Kildare 
Un escritor do século XII, Giraldus Cambrensis (*Xeraldo de Gales*), describe nunha famosa pasaxe da súa *Topographia Hibernica* un grande libro evanxélico que admirara en Kildare, nas proximidades de Kells, e que se supón que sería o Libro de Kells. A descrición, en todo caso, parece concordar:

Unha vez que Xeraldo informa haber visto este libro en Kildare, podería ser que se tratase doutra obra igual en calidade, mais actualmente perdida. Máis probabelmente, Xeraldo podería simplemente ter confundido Kells e Kildare.

A Abadía de Kells foi pechada por mor das reformas eclesiásticas do século XII. A igrexa da abadía foi transformada nunha igrexa parroquial, na cal permaneceu o Libro de Kells.

### Período moderno 
O Libro de Kells permaneceu en Kells até 1654. Nese ano, a cabalaría de Oliver Cromwell estabeleceu unha gornición na igrexa local, e o gobernador da aldea enviou o manuscrito a Dublín para unha maior seguridade. O libro foi presentado aos universitarios do Trinity College en 1661 por Henry Jones, que se convertería en bispo de Meath durante o reinado de Carlos II. Salvo en poucas ocasións, como exposicións temporais, o Libro de Kells nunca máis deixou o Trinity College. Desde o século XIX é obxecto dunha exposición permanente e aberta ao público na Vella Biblioteca (*Old Library*) da universidade.

No século XVI, os números de capítulo dos Evanxeos, estabelecidos oficialmente no século XIII polo Arcebispo da Cantuaria, Stephen Langton, foron escritos ás marxes das páxinas en números romanos. En 1621, as follas foron numeradas polo bispo de Meath, James Ussher. En 1849, a raíña Vitoria e o príncipe Alberte foron convidados a asinar o libro: en realidade asinaron sobre unha folla colocada posteriormente á creación da obra, mais pensaban estar a asinar sobre o orixinal. Esta folla foi retirada cando o libro foi reencadernado en 1953.

O manuscrito sufriu varias reencadernacións ao longo dos séculos. Nunha destas ocasións, no século XVIII, as páxinas foron recortadas sen o menor coidado, ocasionando a perda dunha pequena parte das ilustracións. En 1895 foi realizada unha nova encadernación, mais esta deteriorouse rapidamente. No final da década de 1920, existían moitas follas soltas separadas do manuscrito. Finalmente, en 1953, a obra foi reencadernada en catro volumes por Roger Powell, que se ocupou persoalmente de alisar con todo o coidado algunhas páxinas que se arrugaran.

No ano 2000, o volume que contén o Evanxeo segundo Marcos foi enviado a Canberra, Australia, para unha exposición adicada aos manuscritos iluminados. Foi a cuarta vez que o Libro de Kells viaxou ao estranxeiro coa fin de ser exposto. Infelizmente, durante a viaxe, o volume sufriu *danos menores* na súa pigmentación. Suponse que as vibración producidas polos motores do avión poden ter sido a causa.

### Reproducións 
[miniatura|249px|O folio 183 do [facsímile de 1990 : *Erat autem hora tercia* (*era a hora terceira*).]]

En 1951, unha editora suíza, a Urs Graf-Verlag Bern, produciu un facsímile do Libro de Kells. A maioría das páxinas foi reproducida en fotografías en branco e negro. Había, porén, corenta e oito páxinas reproducidas en cor, incluíndo todas aquelas con decoracións a toda páxina.

En 1974, Thames e Hudson, con autorización do Consello do Trinity College Dublin, produciron unha edicións facsímile de todas as páxinas totalmente ilustradas do manuscrito e unha sección representativa da ornamentación das páxinas de texto. Foron tamén incluídos detalles ampliados das ilustracións. Todas impresas en cor. As fotografías foran feitas por John Kennedy, Green Studio, Dublín.

En 1979, as Éditions Facsimilé Lucerne, outra editora suíza, solicitaron autorización para producir un facsímile totalmente en cores. A autorización inicialmente foi negada polos responsábeis do Trinity College, que temían que o manuscrito sufrise danos durante a operación. En 1986, despois de desenvolver un proceso dun coidadoso dispositivo de aspiración que permitía situar e fotografar as páxinas sen ter que tocalas, o editor obtivo finalmente o permiso para producir a edición. Despois de fotografar cada páxina, facíase unha copia para comparar atentamente as cores coas do orixinal e facer os axustes que fosen necesarios. En 1990 publicouse o facsímile en dous volumes: o facsímile propiamente dito e un volume de comentarios feitos por especialistas. A igrexa de Kells (da Igrexa da Irlanda), no local do antigo mosteiro, dispón dun exemplar. Está tamén dispoñíbel unha versión en CD-ROM contendo todas as páxinas escaneadas, así como outras informacións.

## Descrición 
O Libro de Kells contén os catro Evanxeos constitutivos do cristianismo, precedidos de prólogos, resumos e transicións entre certas pasaxes. Está escrito en maiúsculas cun estilo tipográfico tipicamente insular, con tinta negra, vermella, violeta ou marela. O manuscrito consta actualmente de 340 follas en pergamiño, chamadas *folios*. A maioría destes folios era na realidade parte de follas maiores, os *bifolios*, que se dobraban en dous para formar dous *folios*. Varios destes *bifolios* están agrupados e cosidos, para obterse os *cadernos*. Pode acontecer que un *folio* non forme parte dun *bifolio* e sexa unha simple folla solta inserida nun *caderno*.

Estímase que preto de trinta folios foron perdidos, xa que en 1621, James Ussher ao examinar a obra contou 344 páxinas. As follas existentes están agrupadas en trinta e oito cadernos, cada un deles contén de catro a doce follas (de dous a seis *bifolios*); o máis común é atopar cadernos de dez follas. Algúns folios son follas únicas. As páxinas máis decoradas xeralmente son follas soltas. Os *folios* tiñan liñas trazadas sobre eles, ás veces dos dous lados, para facilitar o traballo da escrita dos textos polos monxes: os buratos feitos con agulla e os trazos poden aínda ser vistos nalgúns lugares. O pergamiño é de boa calidade, malia ser traballado de xeito desigual: algunhas follas teñen unha espesura semellante ao coiro, en canto que outras son moi finas, case transparentes.

O manuscrito ten 33 cm de grosor por 25&nbsp;cm de lonxitude, sendo este un tamaño padrón, a pesar de que estas dimensións son posteriores ao século XVIII, período en que as follas tiveron unha pequena redución durante un proceso de reencadernación. A área do texto cobre aproximadamente 25&nbsp;cm de ancho por 17&nbsp;cm de longo, e cada páxina de texto contén entre dezaseis e dezaoito liñas. Con todo, o libro parece estar inacabado, na medida en que algunhas ilustracións semellan simples esbozos.

### Texto e escrita 
O Libro de Kells contén o texto dos catro Evanxeos en latín segundo a Vulgata, sen ser unha copia exacta desta última: son atopadas numerosas variantes en relación á Vulgata, principalmente cando son empregadas traducións latinas máis antigas ao invés do texto de San Xerome. Estas variantes atópanse sistematicamente en todos os manuscritos medievais da Gran Bretaña e presentan diferenzas dunha obra á outra. Sen dúbida, os monxes, ao non dispor dun exemplar preexistente, debían traballar de memoria.

[miniatura|O *folio 285º*, chamado *Una autem sabbati valde*, foi escrito por un [copista chamado *Man A*.]]

O manuscrito está escrito en letras maiúsculas, agás algunhas minúsculas, maioritariamente os *c* ou os *s*. A universitaria estadounidense Françoise Henry identificou canto menos tres copistas que contribuíran coa obra e os chamou *Man A*, *Man B* e *Man C*. 
* A *Man A* creou principalmente os folios do 1 ao 19 e do 276 ao 289, antes de retomar o seu traballo do folio 307 até a fin do manuscrito. O copista *Man A* emprega a miúdo unha tinta de cor marrón moi común na Europa e escribe entre dezaoito e dezanove liñas por páxina.
* A *Man B* é recoñecida dende o folio 19 até o 26 e do 124 até o 128; ten máis tendencia a empregar letras minúsculas, prefire unha tinta vermella, violeta ou preta e escribe un número máis variábel de liñas en cada páxina.
* Á *Man C*, finalmente, é atribuído o resto do manuscrito, tendo contribuído na obra dun xeito bastante disperso: ten tendencia a usar máis minúsculas que *Man A*; utiliza a mesma tinta marrón e escribe case sempre dezasete liñas por páxina.

#### Erros 
Existen varias diferenzas entre o texto do Libro de Kells e o Evanxeo canónico, por exemplo:
* Na xenealoxía de Xesús, que comeza en Lucas 3:23, Kells nomea erroneamente un antepasado máis.
* En Mateu 10:34b, debería ter sido colocado *non veni pacem mittere, sed gladium* (*non vin traer paz, senón espada*). Ao contrario de *gladium* que significa *espada*, no manuscrito de Kells foi escrito *gaudium* que significa *alegría*; sendo así, a tradución queda *non vin traer paz, senón alegría*. Probábel distracción do copista.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:KellsFol005rCanonTable.jpg
Ficheiro:KellsFol032vChristEnthroned.jpg
Ficheiro:KellsFol019vBrevCausLuke.jpg
Ficheiro:KellsFol124rTuncCrucifixerant.jpg
Ficheiro:KellsFol200rGeneolgyOfChrist.gif
Ficheiro:KellsFol309r.jpg
Ficheiro:KellsFol028vPortMatt.jpg
Ficheiro:KellsFol029rIncipitMatthew.gif

## Uso 
Orixinalmente, o Libro de Kells, tiña unha intención sacramental e non educativa. Uns evanxeos tan grandes e luxosos debían ser deixados enriba do altar da igrexa e usado tan só para ler pasaxes dos Evanxeos na misa. Aínda que sexa probábel que o sacerdote oficiante non lese realmente o manuscrito, senón que recitase de memoria. A este respecto, é interesante lembrar que o roubo da obra no século XI, segundo os *Anais do Ulster*, aconteceu na sancristía, lugar onde estaban gardados os obxectos litúrxicos, antes mesmo de ir para a biblioteca da abadía. A elaboración do libro semella ter integrado esta dimensión, facendo do manuscrito un obxecto moi belo, e porén moi pouco práctico.

## Cultura moderna 
Un filme de animación titulado *Brendan and the Secret of Kells*, cuxo tema central é o Libro de Kells, está a ser dirixido por Tomm Moore, baseado no guión do propio Tomm Moore e Fabrice Ziolkowski. É unha coprodución entre a República de Irlanda, Canadá e Bélxica.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Bernard Meehan, *Le Livre de Kells*, Thames & Hudson, 1995. ISBN 2-87811-090-0
* René Fédou, *Lexique historique du Moyen Âge*, Armand Collin, 1999. ISBN 2-200-21622-X
* Peter Harbinson, ''L'art médiéval en Irlande*, Zodiaque, 1998. ISBN 2-7369-0244-0
* Francoise Henry, *L'art irlandais*, vol. 2, Zodiaque, 1991. ISBN 2-7369-0070-7
* Livre de Kells, Faksimile Verlag Luzern, Lucerna, 1990. ISBN 3-85672-031-6
* Calkins, Robert G. *Illuminated Books of the Middle Ages*. Ithaca, Nova York: Cornell University Press, 1983. ISBN 0-500-23375-6
* Henderson, George.*From Durrow to Kells : the Insular Gospel-books, 650-800*. Nova York: Thames and Hudson, 1987. ISBN 0-500-23474-4
* Henry, Francoise. *The Book of Kells*. Nova York: Alfred A Knopf, 1974. ISBN 0-500-23213-X
* Alexander, J. G. G. *Insular Manuscripts: Sixth to Ninth Century*. Londres: Harvey Miller, 1978
* Alton, E. H. e P. Meyer *Enageliorum quattor Codex Cenannensi*. 3 vols. Bern: Urs Graf Verlag, 1959-1951.
* Brown, T. J. "Northumbria and the Book of Kells". *Anglo-Saxon England* I (1972): 219-246.
* Friend, A. M., Jr. "The Canon Tables of the Book of Kells". In *Mediæval Studies in Memory of A. Kingsley Porter*, ed. W. R. K. Koehler. Vol. 2, pp.&nbsp;611–641. Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1939.
* Hopkins-James, Lemur J. *The Celtic Gospels, Their Story and Their Texts*. Londres: Oxford University Press, 1934.
* Lewis, Susanne. "Sacred Calligraphy: The Chi Rho Page in the Book of Kells" *Traditio* 36 (1980): 139-159.
* McGurk, P. "Two Notes on the Book of Kells and Its Relation to Other Insular Gospel Books" *Scriptorium* 9 (1955): 105-107.
* Mussetter, Sally . "An Animal Miniature on the Monogram Page of the Book of Kells" *Mediaevalia* 3 (1977): 119-120.
* Nordenfalk, Carl "Another Look at the Book of Kells" In *Festschrift Wolgang Braunfels*, pp.&nbsp;275–279. Tubingen: Wasmuth, 1977.
* Nordenfalk, Carl, *Celtic and Anglo-Saxon Painting: Book Illumination in the British Isles 600-800*. Nova York: George Braziller, 1977.
* Powell, Roger. "The Book of Kells, the Book of Durrow, Comments on the Vellum and the Make-up and Other Aspects" *Scriptorum* 10 (1956), 12-21.
* Sweeney, James J. *Irish Illuminated Manuscripts of the Early Christian Period*. Nova York: New American Library, 1965.
* Walther, Ingo F. e Norbert Wolf. *Codices Illustres: The world's most famous illuminated manuscripts, 400 to 1600*. Köln, TASCHEN, 2005.
* Werner, Martin "The Madonna and Child Miniatures in the Book of Kells". *Art Bulletin'' 54 (1972): 1-23, 129-139.

### Outros artigos 
* Kells
### Ligazóns externas 
* Páxina persoal dedicada ao Libro de Kells e ás iluminuras medievais (en francés).
* Páxina web das Éditions Facsimilé Lucerne sobre o Libro de Kells (en francés).
* Imaxes escaneadas de dominio público  (en inglés).
* Outras imaxes escaneadas (en inglés).
* Artigo de Jerry B. Lincecum, profesor do Austin College (Texas) (en inglés).
* Artigo sobre o Libro de Kells na Enciclopedia Católica (en inglés).