Cuntis

**Cuntis** é un concello da provincia de Pontevedra, pertencente á comarca de Caldas. Segundo o IGE en 2014 tiña 4.931 habitantes (5.340 en 2005). O xentilicio é «».

## Poboación 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:bar       value:rgb(1,0.75,0.4)

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:50 bottom:20 top:20 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:8000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:white

PlotData=
  color:bar width:20 align:left
  bar:1900 from:0 till:5866
  bar:1910 from:0 till:6552
  bar:1920 from:0 till:6714
  bar:1930 from:0 till:6569
  bar:1940 from:0 till:7221
  bar:1950 from:0 till:7790
  bar:1960 from:0 till:7689
  bar:1970 from:0 till:7282
  bar:1981 from:0 till:6178
  bar:1991 from:0 till:5927
  bar:2001 from:0 till:5611
  bar:2009 from:0 till:5133
  bar:2014 from:0 till:4931

PlotData=
  bar:1900 at: 5866 fontsize:S text:5.866 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 6552 fontsize:S text:6.552 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 6714 fontsize:S text:6.714 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 6569 fontsize:S text:6.569 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 7221 fontsize:S text:7.221 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 7790 fontsize:S text:7.790 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 7689 fontsize:S text:7.689 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 7282 fontsize:S text:7.282 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 6178 fontsize:S text:6.178 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 5927 fontsize:S text:5.927 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 5611 fontsize:S text:5.611 shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 5133 fontsize:S text:5.133 shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 4931 fontsize:S text:4.931 shift:(-10,5)

## Xeografía 
O concello está situado no noroeste da provincia de Pontevedra, e limita cos concellos de Valga, A Estrada, Campo Lameiro, Moraña e Caldas de Reis. Ten 79,8&nbsp;km² e 78 entidades de poboación repartidas entre 8 parroquias. Á altura de 2023, a estación meteorolóxica de Xesteiras leva sendo unha das de maior pluviometría de Galicia dos anteriores once anos.

## Historia 
### Megalitismo 
Consérvanse varios asentamentos megalíticos, entre elas once medorras (mámoas do Alto da Crus, no límite coa Estrada; Chan do Castro, Campo das Tombas, A Moma e Pedra Moma, en Arcos de Furcos; Congostra do Río, en Ferreiros; mámoas da Eira e Lagoa dos Mouros, en Zo; Petouto dos Mouros, en Pena de Arriba Troáns; Petouto ou Monte do Sino en Hervés, Troáns; e As Piñeiras, en Vilameán, Estacas) e un menhir, a lapa do Marco Carreira, en Estacas, Santo André de Cesar, de maior tamaño cá lapa de Gargantáns (Moraña).[miniatura|250px|esquerda|Escavacións en Castrolandín no [2005.]]

### Idade de bronce 
Consérvanse diversos petróglifos, como o Outeiro do Forno de Tella, situado no polígono industrial da Ran, que ten diversas figuras. Na laxe de maior tamaño hai cérvidos, círculos concéntricos e pías. Noutras laxes menores (ás veces tapadas pola maleza) hai outras figuras. Nunha delas hai un cérvido fusionado a un motivo circular con pía central.

No Outeiro de Vales hai círculos concéntricos e pías, aproveitando a fisionomía das laxes. Na Costa de Vales hai círculos concéntricos. No Outeiro Grande hai círculos concéntricos e un cruciforme. No Outeiro da Campá, preto do antigo campo do Barazal, case baixo unha liña de alta tensión, aparece o grupo circular máis grande do concello. Presenta varios aneis cuasicirculares, cunha pía central e tres no exterior aproveitando as vagoadas da laxe nos extremos da mesma.

En Cardecide están os petróglifos de Cartas, con arredor de 35 motivos circulares, e Cartas da Fóra, con figuras circulares, pseudolabirinto e pías. En Laxos está O Pereiriño, con pías. O Castelo (entre Laxos e Xinzo), ten motivos circulares e pía. En Cequeril está a Laxe dos Homes, con figuras antropomorfas, posibelmente medievais. O Outeiro dos Campiños ten círculos concéntricos, espiral e pías. O Outeiro do Casal ten motivos circulares. Outro petróglifo é o Outeiro do Galiñeiro.

### Época castrexa 
Da cultura castrexa quedan varios poboados castrexos. O máis coñecido é o castro de Castrolandín, escavado. Outros poboados son o castro de Meira, castro de Laxos, O Castreliño e O Castriño, en Xinzo; o castro da Bragaña, en Estacas; o monte do Sino, entre Novás e Hervés; o castro de Sobrada, en Troáns); o castro de Montesandeu, de Piñeiro ou de San Mamede e Entrecastros, en Sebil; o castro Sebil, o de Vilar do Mato, o de Arcos e o Castelo, no monte Xesteiras; o Monte do Castelo, en Calvos; o castro da Aurela, entre Arcos e Portela.

### Época romana 
Trala romanización de Galicia os romanos asentáronse preto dos mananciais de augas termais. A vila foi chamada *Aqua Calidae*, integrada no territorio dos cilenos, moi próxima á mansión *Aquis Celenis* (Caldas de Reis), situada na vía XIX do itinerario de Antonino, que unía Lugo con Braga.

Un dos vestixios máis significativos, aínda que xa desaparecido, é un baño con varios canos que abastecían de auga, que tiña na parte central unha imaxe dun soldado portando unha lanza e un escudo ou dunha Minerva, e ao cal se accedía a través dun corredor abovedado. A estatuíña está en paradoiro descoñecido, conservándose só un debuxo. Unha ara, adicada ao deus Buximus, está depositada na Casa da Cultura. Consérvanse tamén varios elementos arquitectónicos e funerarios desta época, así como gran cantidade de tégula, muíños e moedas.

Entre as construcións sobresae a Ponte Taboada, de dous arcos, na que se conserva a orixinal de fábrica romana e unha ampliación posibelmente medieval ou moderna, baixo unha contemporánea. Até 1905 existía unha ponte de orixe romana no centro da vila, que foi demolida para construír unha máis ancha dun só arco. En canto ás vías de comunicación, había dúas principais que atravesaban o val de Cuntis, unha procedente de Caldas e outra da Terra de Moraña. No entanto, existen posíbeis restos dunha calzada no lugar de Vilar do Mato en dirección a Montillón, e outra nas inmediacións da Ponte Taboada e que confirmaría a vía de conexión Cuntis-Moraña. Ambas as dúas vías uniríanse na vila de *Aqua Calidae* e encamiñaríanse cara á parroquia de Arcos de Furcos.

### Idade moderna 
Até a división territorial do século XIX, esta área xeográfica formou parte da provincia de Santiago. As súas parroquias dependían da xurisdición de Baños, baixo señorío do arcebispo de Santiago. Tamén pertencían a esa xurisdición as parroquias de Carracedo (no concello de Caldas de Reis), e O Couso, Morillas e Muimenta (do concello de Campo Lameiro).

Cuntis coñécesamento dende antigo polos seus mananciais de augas mineiro-medicinais. Por iso a capital se chamaba, até antes da guerra civil, Caldas de Cuntis.

## Lugares de interese turístico 
[miniatura|250px|esquerda|Reitoral e igrexa de [Estacas, Cuntis|San Fiz de Estacas.]]

### Mananciais de auga termal 
As augas dos mananciais do concello de Cuntis son sulfuro-sódicas e hipertermais, acadando até os 64&nbsp;°C. O seu uso terapéutico está recomendado contra a reuma, a gota ou a psoríase. Antigamente tamén era recomendado para curar a sífilis. Algúns dos mananciais están explotados por empresas privadas, a pesar das protestas veciñais que defenden o seu carácter público. Destacan os mananciais de Fogo de Deus (ou do Foxo, ou A Burga), de uso público; o da Carreira do Conde, de uso privado; o da Rúa Real; As Eiras (Eira Vella e Eira Nova); Os Forniños (Forno Novo e Vello); a Burga do Castro e A Barreira.

### Parques 
* Parque da Feira: ampla zona de recreo, antigamente coñecida como As Codeseiras. Nel celébranse festas e romarías e sitúase o pombal e o hórreo da casa reitoral, o monumento homenaxe aos Canteiros, esculpido polo artista local Maxín Picallo Durán e un busto de Roberto Blanco Torres.
* Parque de Maráns: nel está o Monumento ao Sagrado Corazón de Xesús, esculpido por Francisco Asorey. Desde el contémplase a vila de Cuntis desde un miradoiro.
* Parque do Castro: situado á beira do río Gallo, é privado.

### Outros lugares 
* O Penedo: unha poza do río Umia próxima á Ponte Taboada e ó lugar de Fontecova. Na zona consérvanse muíños. Era lugar de baño nos meses do verán e podíase atopar o denominado mexillón de río (*Margaritifera margaritifera*), en perigo de extinción e protexido. Entre as aldeas de Vilameán e O Casal pódese ver unha casona de cantaría cun gran hórreo, a igrexa parroquial e o calvario, rodeados dunha carballeira onde se celebran as romarías.
* Lagoas de Zo: situadas entre os lugares de Zo e Mesego, son interesantes por estaren localizadas nunha paraxe natural con amplas vistas do val de Cuntis, Salnés e terras de Montes e A Estrada.
* Senda Peonil da Ponte do Ramo (PR-G 123): Trátase dunha ruta circular de pequeno percorrido que ten inicio e fin na Ponte do Ramo. Enlaza nun tramo coa PR-G 20 (Circular de Cuntis) e noutro coa GR-94 (Rural de Galicia). No seu comezo discorre pola beira do Umia e máis adiante segue a vía romana que atravesa o Regato do Foxo en dirección aos petróglifos de Cequeril.

## O escudo do concello 
O escudo oficial de Cuntis é, de azur e sobre ondas de prata, unha ponte de ouro surmontada dunha torre e dunha estrela tamén de ouro e, nos flancos, de dúas serpes do mesmo, linguadas de goles e enfrontadas. Ao timbre, a coroa real pechada. Recórdase a ponte romana que existiu no centro da vila e a case desaparecida fortaleza de Sebil. A estrela alude á vinculación destas terras cos arcebispos de Santiago.

## Festas e feiras 
### Festas 
* Reis Magos: 6 de xaneiro (Meira) 
* Santo Ildefonso: 23 de xaneiro (Troáns)
* San Brais: 3 de febreiro (Piñeiro)
* Santa Apolonia: luns de Entroido (Mesego)
* Festa do Lacón: domingo de Entroido (Cuntis)
* Festas da Virxe do Loreto: luns de Pascua (O Loureiro)
* Feira Gastronómica do coello: 22 de xuño (A Anllada)
* Cacharelas de San Xoán: 23-24 de xuño (destaca a de Guldrigáns e a de Castrolandín, entre outras)
* Santo Cristo: 29 de xuño (Estacas)
* San Bieito de Pereira: 11 de xullo (Trasponte)
* A Madalena: 22 de xullo (Meira)
* Santiaguiño: 25 de xullo (A Ermida)
* Festas patronais: 15, 16, 17 e 18 de agosto (Cuntis)
* Rapa das bestas do Monte Xesteiras*: segundo fin de semana de agosto* (Couselo).
* Festa do Cabalo: 18 de agosto (Trasponte)
* Virxe da Peña de Francia: 19 de agosto (Xinzo, A Louriña e Rebordelo)
* Festas de Cequeril: derradeiro fin de semana de agosto (Cequeril)
* San Ramón: derradeiro domingo de agosto (A Anllada)
* Festa Virxe das Dores: 16 e 17 de setembro (Cuntis)
* Santa Lucía de Magán: 13 de decembro ou antes (Magán, Estacas)
* Santa Lucía da Ermida: 31 de decembro (A Ermida)

### Feiras 
Aínda que antigamente se celebraban tres (a do Baño, a de Santo Isidro en Meira e a da carballeira do 18 en Troáns), arestora só se celebran o día 22 de cada mes e os sábados pola mañá na Praza da Constitución. A feira do dezaoito recuperouse como feira sustentábel artesanal, gastronómica e lúdica con carácter anual a partir de 2009. Celébrase o sábado máis próximo ao día 18 do mes de xuño.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Teaño GDFL2005a.jpg|Hórreo e reitoral da freguesía de Estacas
Ficheiro:Cuntis_GDFL2005a.JPG|Fachada da Igrexa parroquial de Santa Mª dos Baños de Cuntis
Ficheiro:Castrolandín GDFL2005g.JPG|Castro de Castrolandín.
Ficheiro:Igrexa de Santa María de Cequeril.jpg|igrexa parroquial de Santa María de Cequeril
Ficheiro:Retabloda da igrexa de Santa María de Cequeril.jpg|retablo maior da igrexa de Santa María de Cequeril

## Parroquias 
## Lugares de Cuntis 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Cuntis vexa: Lugares de Cuntis.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial do Concello de Cuntis
* Ruta sendeirista homologada: PR-G 123 Senda Peonil da Ponte do Ramo - SEGATUR