Decembro na cultura popular galega

O que segue recolle diversa información sobre a pegada do mes de **decembro na cultura popular e na literatura oral galegas**, recollida de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc.

Ademais da máis coñecida denominación popular de *Nadal* ou *mes de Nadal*, por razóns obvias, decembro tamén recibe o nome de *mes de Santa Baia*, en Dumbría (Constantino García González).

## O Nadal 
A festividade popular máis destacada do mes de decembro é o Nadal, conxunto de celebracións que comezan coa Noiteboa, na noite do 24 de decembro, e rematan cos Reis, o 6 de xaneiro. Esta festa dálle nome ó propio mes de decembro, tamén coñecido como *Nadal* ou *Natal*.

Na cea de Noiteboa servíase un prato máis para que os familiares mortos puidesen compartir coa familia esta celebración. Tamén deixábase a mesa sen recoller para que comesen as ánimas dos ausentes, para os que tamén se deixaba a lareira acesa. Deste xeito, podían gozar de calor e comida na casa á que pertencían.

Outro costume destas datas era deixar na lareira un gran tronco, denominado *Tizón de Nadal*, que había permanecer encendido desde a Noiteboa ata Aninovo, conservándose logo o resto do ano para protexe-la casa das treboadas.

## Léxico 
* *Cepo do nadal*: dise do home gordecho e pequeneiro.

## Refraneiro 
miniatura|250px|*No Nadal, alegrote, alegrote, que hai viño na cuba e chourizos no pote*.
* *A castaña no nadal, sabe ben e parte mal*. 
* *A Concepción sempre trai a súa arribazón* .
* *A un tempo non pode ser o gastar e mailo ter, nin que luza o sol na eira sin que chova no Nadal*.
* *Aceitona, unha por san Xoán e un cento por Navidá*. 
* *Aí vén o mes de Nadal, que non deixe o millo sin apañar*. 
* *Allo, ¿por que non fuches bo? Porque Nadal posto non me atopou*. 
* *As festas do ano por onde quixeres, as Navidades, coas túas mulleres*. 
* *Ata as Navidás nin fame nin frío; das Navidás pra diante fame e frío bastante*. 
* *Cando chove por Santa Lucía, non hai sardiña* .
* *Cando Nadal nada, sinal de boa anada* .
* *Castañas no Nadal, saben ben e pártense mal*. 
* *Chovendo o día de santa Viviana, chove un mes ou sete semanas* .
* *Chuvia por Santa Lucía, tolle a sardiña* .
* *Comenza a crecer o día pola Santa Lucía* .
* *De san Tomé a san Matías poden as noites cos días* .
* *De San Xoán prás Navidás, os días van pra atrás*. 
* *De san Xoán, Santiago e agosto, mulleres, non son voso; dende Nadal a marzo, estarei ó voso lado* . 
* *De santo Tomé a san Matías máis poden as trebas cos días*. 
* *De santo Tomé a san Matías son máis longas as noites cós días*.
* *De Santos a Nadal é o inverno natural*. 
* *De Santos a Navidá é inverno de verdá* .
* *De Santos a Navidá hai inverno de verdá* .
* *Desde Santos a Natal é inverno caroal*.
* *Despois de Nadal os días medran, dun para outro, o pé dunha pita*. 
* *Día de San Nicolau está a neve de pau en pau, e, senón, está no chau* .
* *Día de Santa Lucía, enchente de agua ou de sardiña* .
* *Día de santa Lucía, o salto dunha pulga ó día* .
* *Día de santo Tomé, ó porco polo pé* .
* *Día de santo Tomé, colle o porco polo pé*.
* *Dios nacido, días crecidos*. 
* *Entre Santos e Nadal fai inverno carnal* .
* *Entre Santos e Nadal, inverno caroal*.
* *Frío por Nadal, calor desde san Xoán*.
* *Mentres Deus non é nacido nada é crecido*. 
* *Nadal mollado e xaneiro ben xeado* .
* *Nadal sen porco non veñan moitos*. 
* *Navidade en venres, sementa onde puideres, navidade en domingo, vende os bois e bótao en trigo*.
* *Nin en agosto camiñar, nin en decembro navegar* . 
* *No mes de Nadal, a carón da lareira vaite sentar*.
* *No mes de Nadal gárdate a carón do lar*. 
* *No Nadal, alegrote, alegrote, que hai viño na cuba e chourizos no pote*.
* *No Nadal hai veces que se come ó pardal*. 
* *No Nadal inverno a fartar*.
* *No mes morto, nin cápe-lo porco nin póña-lo horto* .
* *No santo Tomé, agarra o porco polo pé*.
* *Non chover nin ventear en Santos e Nadal* .
* *Non gabes nin desgabes hastra que pasen sete navidades*.
* *O bo nabal comeza por Santiago e acaba con Nadal*. 
* *O coello, por san Xoán, e a perdiz por Navidá*. 
* *O día de San Nicolau anda o sol de pau en pau*.
* *O día de santa Lucía medra o día a pasadiña dunha galiña* .
* *Pola santa Lucía mengua a noite e medra o día*. 
* *Pola santa Lucía, neve na pía, polo san Nicolau neve no pau*.
* *Pola santa Lucía xa medra un palmo o día*.
* *Pola santa Lucía xa o caldo alumía*. 
* *Pola vindima vende as tuas galiñas; pola Navidá, vólveas mercar* .
* *Polo Nadal, frío cordial* .
* *Por santa Eulalia, trompos á borralla* .
* *Por santa Lucía mascatos pola badía*. 
* *Por santa Lucía medra o día unha pisada dunha galiña*. 
* *Por santa Lucía non cae a noite como o día*. 
* *Por santa Lucía saca da noite e mete no día*. 
* *Por santa Lucía, o allo quer ve-lo día*. 
* *Por Santos e Nadal, inverno caroal*.
* *Pra matar o porco tanto ten o día de santa Lucía como pro outro día*.
* *¡San Silvestre, meigas fóra!* .
* *Santa Lucía anda co porco á porfía*. 
* *Santa Lucía, auga ou sardiña*. 
* *Santa Lucía quítalle á noite e ponlle ó día*. 
* *Santa Lucía saca da noite e mete no día*. 
* *Santa Vivián, mociñas no liño e vellas na lan* 
* *Santo Tomé, agarra o cocho polo pé*. 
* *Santos e Nadal, inverno caroal* . 
* *Tantos días de sol en nadal como de auga en San Xoán*. 
* *Un mes antes, e outro dispois de Navidá, é inverno de verdá* .

## Cantigueiro 
* ''Déano-lo aguinaldo/ anque sea pouco/ un bo bacalao/ e mais metá doutro,/ de postres compota/ e tamén castañas/ boenas e bien grandes/ un molete enteiro/ e un queixo de Flandes./ Diolo pague, Señora,/ Dios queira que d'hoxe un ano/ me dea usté el aguinaldo/ con sus queridiñas manos*. 
* *O dous de Nadal/ con vento do alto/ morréuselle a cabra/ a don Jose Pardo* . 
* *Señor Xués non me prenda/ que eu lle direi a verdá,/ que lle estuven cunha nena/ a noite de Navidá*.
* *Son voltas, son voltas,/ son voltas que o mundo dá,/ son voltas, son voltas/ da noite de Navidá* .

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* ÁLVAREZ GIMÉNEZ, Emilio: *Refranero agrícola y metereológico gallego*. Pontevedra 1904. 
* FERRO RUIBAL, Xesús (dir.) e outros: *Diccionario dos nomes galegos*. Ir Indo, Vigo 1992. 
* FRAGUAS FRAGUAS, Antón: *La Galicia insólita. Tradiciones gallegas*. Cuadernos do Seminario de Sargadelos 51. Ed. do Castro, Sada 1990. 
* GARCÍA GONZÁLEZ, Constantino: *Glosario de voces galegas de hoxe*, Verba, anexo 27, Universidade de Santiago 1985.
* GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en *Coloquio de etnografía marítima*, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
* LEIRO LOIS, Adela (dir.): *Cambados: a tradición oral*. Colexio Público Castrelo. Cambados 1986. 
* LEMA BOUZAS, Lino (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refrás galegos do home*. Ed. do autor, Lugo 1977. 
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refráns galegos da muller*. Alvarellos, Lugo 1978. 
* PÉREZ BALLESTEROS, José: *Cancionero popular gallego y en particular de la provincia de la Coruña*. 1885-1886; reed. facs. Akal, Madrid 1979. 
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas. Contribución al diccionario gallego*. Ed. Ceme, Salamanca 1978. 
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*. Galaxia, Vigo 1958-1961. 
* SOTO ARIAS, Mª Rosario: "Notas para un estudo dos refráns haxiocronolóxicos", en *Cadernos de Fraseoloxía Galega* 15, 2013, 347-370.
* ZAMORA MOSQUERA, Federico: *Refráns e ditos populares galegos''. Galaxia, Vigo 1972.