Ferrol

**Ferrol** é unha cidade e concello da provincia da Coruña, cabeza da comarca de Ferrol, da que é a capital, e terceira concentración urbana de Galicia. Segundo o INE en 2024 tiña 64.218 habitantes. É a sétima cidade máis habitada de Galicia e a terceira da provincia.

Constitúe unha das cidades galegas máis importantes no eido industrial, con especial influencia do sector naval. Tamén existe unha importante actividade das Forzas Armadas, principalmente da Armada Española, que ten dende o século XVIII unha das súas principais bases navais e un Arsenal Militar.

O concello, situado nunha península, aséntase de cara á ría de Ferrol, aínda que tamén ten unha destacada fachada litoral cara ó océano Atlántico na zona rural. Esa fachada marítima acolle algunhas das máis afamadas praias, como as asentadas nas parroquias de Doniños, San Xurxo, Ponzos ou Covas. Limita por terra co concello de Narón.

Ademais da cidade, o termo municipal comprende once parroquias rurais e a vila da Graña, considerada como zona urbana para os efectos legais malia atoparse no arrabalde. O concello ten unha densidade de poboación de 852,17 hab./km² e unha superficie de 82,6 km².

## Toponimia 
A denominación oficial recoñecida dende 1982 é Ferrol, ben documentada xa no século XV. O emprego do artigo nas formas en castelán *El Ferrol*, con maiúscula, ou *el Ferrol*, en minúscula, reflíctese respectivamente no *Diccionario de topónimos españoles y sus gentilicios*, de Pancracio Celdrán, e no DRAE. Con todo, as formas con artigo (El Ferrol ou O Ferrol) non son correctas legalmente, malia documentarse en castelán no século XVII, por exemplo, no romance «Despuntado he mil agujas» de Luis de Góngora, ou no texto impreso da *Descripción de España y de las costas y puertos de sus reinos* (1634) do xeógrafo real Pedro Texeira. Durante a guerra civil española, en 1938 as autoridades franquistas decretaron o uso da denominación de **El Ferrol del Caudillo**, que se mantivo ata a década de 1980.

miniatura|180px|esquerda|Tapa de sumidoiro co nome de *El Ferrol del C.* (Caudillo) en 2013
Sobre a orixe do nome existe a lenda dun santo bretón chamado *Ferreol*, quen supostamente chegou ás costas de Ferrol nun barco entre un coro de sete sereas. Outra tradición di que *Ferrol* provén de *farol*, en alusión á figura heráldica que aparece no escudo de armas da cidade. Porén, isto non é posible, porque a orixe do escudo de Ferrol remóntase tan só ao século XVIII, así como diversas variantes empregadas ao longo do tempo. A composición heráldica non foi fixada de xeito oficial ata a década de 1990. 

A hipótese máis probable sitúa a orixe de *Ferrol* na toponimia altomedieval a partir dun nome persoal, **Ferrolus*, variante do latino *Ferreolus* ou derivado de *Ferrus*. Este procedemento de denominación foi moi frecuente na toponimia galega: formábase a partir do xenitivo, nunha secuencia do tipo *villa* **Ferroli*. As referencias máis antigas son do século XI, coa mesma forma que ten na actualidade: *Veyga de Ferrol* (1085), "per terminos de sancto Juliano de *Ferrol*" (1087), "medietatem de mea villa de *Ferrol*" (1111), Ferrol (1212), "Petro Fernandit de *Ferrol*" (1222), "Petrus Martini, iudicem de *Ferrol*" (1226).

## Xeografía 
[Rochas na [praia de Doniños|miniatura|esquerda|250px]]
A cidade está orientada cara a ría homónima. O concello limita ó norte e oeste co océano Atlántico, ó sur coa ría e ó leste con Narón, como parte do Golfo Ártabro. Algunhas das súas parroquias sitúanse nunha zona xistosa no val de Trasancos, cun relevo de formas suaves. No concello hai espléndidos areais, como Doniños, San Xurxo, Covas ou Esmelle. O litoral de Doniños ten, amais, como particularidade morfolóxica a lagoa litoral. Na zona é común a práctica do surf e do bodyboard.

### Climatoloxía 
Ferrol caracterízase por un clima oceánico, con choivas abundantes no outono e inverno, veráns pouco soleados e néboas costeiras no verán.

## Historia 
A Terra de Trasancos estivo poboada dende antes da romanización. No actual concello de Ferrol hai catalogadas 64 mámoas, principalmente nos Montes de Brión e de Mougá. Son 39 mámoas nos montes de Brión, 20 nos de Mougá e 4 en Leixa. No concello hai, amais, varios castros:

Da época romana, en Covas, consérvase a explotación aurífera de Covarradeiras.

Na Idade Media a cidade de Ferrol gozou dalgúns foros e privilexios ata comezar a pertencer á xurisdición da casa de Andrade.

Ferrol desempeñou un papel importante na historia de Galicia e España e nas que foron as súas posesións de ultramar, ao tratarse do porto militar máis importante da península durante séculos. En Ferrol sucedéronse numerosas batallas navais e mesmo algún desembarco promovido polos exércitos ingleses que ansiaban capturar o que consideraban "o mellor porto natural da costa atlántica de Europa" e un enclave estratéxico en España.
[esquerda|miniatura|[castelo de San Filipe.]]
A referencia máis antiga que se coñece da área de Ferrol data do século I, no que o historiador romano Pomponio Mela, ao describir o Magnus Portus Artabrorum, denomínao Adobrica. Con todo, hai quen afirma que a fundaron os normandos cara ao século X. No século XI aparece por primeira vez o nome de Sancto Iuliano de Ferrol nun documento histórico.

O castelo de San Filipe foi construído na boca da ría en 1577 para defender o porto de Ferrol. Dende este partía unha cadea que, en caso de incursión naval, era levantada para impedir o paso dos navíos hostís. En 1588, debido a un temporal, parte das naves que formaban a Armada Invencible de Filipe II buscou refuxio na ría de Ferrol. Durante o ataque de Francis Drake á cidade da Coruña en 1589, Ferrol serviu como porto de abrigo e reparación á frota marítima. En 1594 a armada inglesa intentou apoderarse de Ferrol.
miniatura|A vila de Ferrol en 1732.
En 1726 Filipe V nomea a vila capital do Departamento Marítimo do Norte de España, motivo polo que a poboación é coñecida como a **Cidade Departamental**. A que era apenas unha vila mariñeira converteuse durante un tempo na maior cidade de Galicia, con 25.000 habitantes e un excelente trazado urbanístico novo. Os estaleiros empregaban entre 6.000 e 15.000 traballadores segundo o momento, ademais da base naval e militar. Malia os provedores estaren fóra, foi un poderoso estímulo económico para a comarca, que creou numerosas industrias auxiliares.

Amais, ordenou a instalación dos grandes Estaleiros do Norte de España na ría de Ferrol, nos lugares da Graña e Ferrol, co primeiro proxecto desenvolvido polo enxeñeiro militar Francisco Montaigú. En 1749 Fernando VI dispuxo a instalación dos estaleiros en Esteiro e que fose Ferrol a capital do Departamento Marítimo. En 1787 era a cidade máis poboada de Galiza, cuns 25.000 habitantes, por diante de Santiago de Compostela.

O 25 de agosto de 1800 tivo lugar un intento da armada inglesa de apoderarse de Ferrol e destruír os estaleiros. O  almirante Warren enviou máis de 100 barcos e 15.000 homes á Batalla de Brión. Napoleón celebrou a derrota inglesa coa frase "polos valentes ferroláns". En 1809 produciuse a ocupación francesa, pero apenas durou un mes. Ferrol foi a primeira cidade de España en adoptar un sistema de cuadrícula no deseño das rúas do seu ensanche, anterior ó Plan Cerdà de Barcelona.

A alianza con Gran Bretaña durante a guerra da independencia española precipitou o fracaso da economía da cidade. Durante o reinado de Fernando VII Ferrol chegou a converterse nunha cidade en declive e perdeu o seu título de capital. Con todo, agromaron novas actividades durante a administración do Marqués de Molina, Ministro de Asuntos Navais a mediados do século XIX.
miniatura|Mapa de Ferrol de 1858
En Ferrol produciuse a botadura do primeiro barco a vapor de España en 1858, en 1881 do primeiro barco con casco de ferro e en 1912 a do primeiro acoirazado (Acoirazado España), asistido polo rei Afonso XIII.

A Guerra civil española supuxo que os estaleiros, talleres, fundicións e dársenas de Ferrol fosen tomados baixo o control do Estado e completamente nacionalizados en 1945 baixo o nome de Bazán, máis tarde renomeado como IZAR e dende xaneiro de 2005 como Navantia.

Durante a ditadura franquista, o ditador, natural da cidade, renomeouna en 1938 como *El Ferrol del Caudillo*. Mantivo dita denominación de maneira oficial ata 1982, cando o goberno municipal o cambiou por **Ferrol**.

O remate da ditadura e a chegada da democracia en 1978 non axudaron a mellorar a súa situación económica. Dende 1982 a cidade enfrontouse a numerosos problemas debido ao declive do sector naval e o traslado da Frota da Armada Española á localidade andaluza de Rota (Cádiz). O principio do novo milenio, con todo, foi en xeral un tempo de esperanza ante unha inminente expansión económica.

O remate da autoestrada AP-9 entre Fene e Ferrol en 2003 permitiu a total conexión da cidade coa fachada atlántica galega. Ademais, a posta en marcha do porto exterior e de novas infraestruturas de comunicación e de apoio industrial sustentan esa esperanza de recuperación socioeconómica.

## Demografía 
O concello tiña o 1 de xaneiro de 2021 64.785 habitantes (o sétimo de Galicia máis habitado e a máis avellentada das sete cidades). Engadindo as poboacións da comarca a poboación ascende a uns 154.000 habitantes.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.9)
ImageSize  = width:700 height:425
PlotArea   = left: 60 bottom: 30 top: 20 right: 20
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:100000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:20000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar: 1857 text: 1857
  bar: 1877 text: 1877
  bar: 1887 text: 1887
  bar: 1900 text: 1900
  bar: 1910 text: 1910
  bar: 1920 text: 1920
  bar: 1930 text: 1930
  bar: 1940 text: 1940
  bar: 1950 text: 1950
  bar: 1960 text: 1960
  bar: 1970 text: 1970
  bar: 1981 text: 1981
  bar: 1996 text: 1996
  bar: 2000 text: 2000
  bar: 2005 text: 2005
  bar: 2010 text: 2010
  bar: 2015 text: 2015
  bar: 2019 text: 2019
  bar: 2020 text: 2020
PlotData=
  color:barra width:20 align:center
  bar: 1857 from:18669 till: 0
  bar: 1877 from:23848 till: 0
  bar: 1887 from:25701 till: 0
  bar: 1900 from:25281 till: 0
  bar: 1910 from:26331 till: 0
  bar: 1920 from:30350 till: 0
  bar: 1930 from:35563 till: 0
  bar: 1940 from:59829 till: 0
  bar: 1950 from:77030 till: 0
  bar: 1960 from:74766 till: 0
  bar: 1970 from:87736 till: 0
  bar: 1981 from:87691 till: 0
  bar: 1996 from:83048 till: 0
  bar: 2000 from:81255 till: 0
  bar: 2005 from:77155 till: 0
  bar: 2010 from:73638 till: 0
  bar: 2015 from:69452 till: 0
  bar: 2019 from:66065 till: 0
  bar: 2020 from:65560 till: 0
PlotData=
  bar: 1857 at: 18669 fontsize:S text: 18.669 shift:(0,5)
  bar: 1877 at: 23848 fontsize:S text: 23.848 shift:(0,5)
  bar: 1887 at: 25701 fontsize:S text: 25.701 shift:(0,5)
  bar: 1900 at: 25281 fontsize:S text: 25.281 shift:(0,5)
  bar: 1910 at: 26331 fontsize:S text: 26.331 shift:(0,5)
  bar: 1920 at: 30350 fontsize:S text: 30.350 shift:(0,5)
  bar: 1930 at: 35563 fontsize:S text: 35.563 shift:(0,5)
  bar: 1940 at: 59829 fontsize:S text: 59.829 shift:(0,5)
  bar: 1950 at: 77030 fontsize:S text: 77.030 shift:(0,5)
  bar: 1960 at: 74766 fontsize:S text: 74.766 shift:(0,5)
  bar: 1970 at: 87736 fontsize:S text: 87.736 shift:(0,5)
  bar: 1981 at: 87691 fontsize:S text: 87.691 shift:(0,5)
  bar: 1996 at: 83048 fontsize:S text: 83.048 shift:(0,5)
  bar: 2000 at: 81255 fontsize:S text: 81.255 shift:(0,5)
  bar: 2005 at: 77155 fontsize:S text: 77.155 shift:(0,5)
  bar: 2010 at: 73638 fontsize:S text: 73.638 shift:(0,5)
  bar: 2015 at: 69452 fontsize:S text: 69.452 shift:(0,5)
  bar: 2019 at: 66065 fontsize:S text: 66.065 shift:(0,5)
  bar: 2020 at: 65560 fontsize:S text: 65.560 shift:(0,5)
Histograma da evolución de poboación de Ferrol desde 1877. (Fonte: *Censos de población INE* https://www.ine.es/inebaseweb/71807.do?language=0#)

{
	"width": 600,
	"height": 400,
	"data": [
		{
			"name": "pop2017",
			"values": [
				{
					"year": 2017,
					"age": 0,
					"sex": 1,
					"people": 1059
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 0,
					"sex": 2,
					"people": 938
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 5,
					"sex": 1,
					"people": 1390
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 5,
					"sex": 2,
					"people": 1217
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 10,
					"sex": 1,
					"people": 1368
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 10,
					"sex": 2,
					"people": 1352
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 15,
					"sex": 1,
					"people": 1365
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 15,
					"sex": 2,
					"people": 1223
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 20,
					"sex": 1,
					"people": 1366
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 20,
					"sex": 2,
					"people": 1346
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 25,
					"sex": 1,
					"people": 1540
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 25,
					"sex": 2,
					"people": 1452
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 30,
					"sex": 1,
					"people": 1965
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 30,
					"sex": 2,
					"people": 1800
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 35,
					"sex": 1,
					"people": 2322
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 35,
					"sex": 2,
					"people": 2246
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 40,
					"sex": 1,
					"people": 2535
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 40,
					"sex": 2,
					"people": 2573
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 45,
					"sex": 1,
					"people": 2359
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 45,
					"sex": 2,
					"people": 2500
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 50,
					"sex": 1,
					"people": 2489
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 50,
					"sex": 2,
					"people": 2765
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 55,
					"sex": 1,
					"people": 2441
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 55,
					"sex": 2,
					"people": 2732
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 60,
					"sex": 1,
					"people": 2230
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 60,
					"sex": 2,
					"people": 2640
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 65,
					"sex": 1,
					"people": 2051
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 65,
					"sex": 2,
					"people": 2593
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 70,
					"sex": 1,
					"people": 1838
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 70,
					"sex": 2,
					"people": 2421
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 75,
					"sex": 1,
					"people": 1268
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 75,
					"sex": 2,
					"people": 1836
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 80,
					"sex": 1,
					"people": 1199
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 80,
					"sex": 2,
					"people": 2062
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 85,
					"sex": 1,
					"people": 649
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 85,
					"sex": 2,
					"people": 1421
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 90,
					"sex": 1,
					"people": 210
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 90,
					"sex": 2,
					"people": 573
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 95,
					"sex": 1,
					"people": 41
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 95,
					"sex": 2,
					"people": 169
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 100,
					"sex": 1,
					"people": 7
				},
				{
					"year": 2017,
					"age": 100,
					"sex": 2,
					"people": 18
				}
			],
			"transform": [
				{
					"type": "filter",
					"test": "datum.year == 2017"
				}
			]
		}
	],
	"scales": [
		{
			"name": "g",
			"type": "ordinal",
			"domain": [
				2,
				1
			],
			"range": "width"
		},
		{
			"name": "y",
			"type": "ordinal",
			"range": "height",
			"reverse": true,
			"domain": {
				"data": "pop2017",
				"field": "age"
			}
		},
		{
			"name": "c",
			"type": "ordinal",
			"domain": [
				1,
				2
			],
			"range": [
				"#1f77b4",
				"#e377c2"
			]
		}
	],
	"legends": [
		{
			"fill": "c",
			"values": [
				"Homes",
				"Mulleres"
			],
			"offset": -200
		}
	],
	"marks": [
		{
			"type": "text",
			"interactive": false,
			"from": {
				"data": "pop2017",
				"transform": [
					{
						"type": "aggregate",
						"groupby": [
							"age"
						]
					}
				]
			},
			"properties": {
				"enter": {
					"x": {
						"field": {
							"group": "width"
						},
						"mult": 0.5,
						"offset": -15
					},
					"y": {
						"scale": "y",
						"field": "age",
						"offset": 11
					},
					"text": {
						"field": "age"
					},
					"baseline": {
						"value": "middle"
					},
					"align": {
						"value": "center"
					},
					"fill": {
						"value": "#000"
					}
				}
			}
		},
		{
			"type": "group",
			"from": {
				"data": "pop2017",
				"transform": [
					{
						"type": "facet",
						"groupby": [
							"sex"
						]
					},
					{
						"type": "formula",
						"field": "reverse",
						"expr": "datum.key==2"
					}
				]
			},
			"properties": {
				"update": {
					"x": {
						"scale": "g",
						"field": "key"
					},
					"y": {
						"value": 0
					},
					"width": {
						"scale": "g",
						"band": true,
						"offset": -30
					},
					"height": {
						"field": {
							"group": "height"
						}
					}
				}
			},
			"scales": [
				{
					"name": "x",
					"type": "linear",
					"range": "width",
					"reverse": {
						"field": "reverse"
					},
					"nice": true,
					"domain": {
						"data": "pop2017",
						"field": "people"
					}
				}
			],
			"axes": [
				{
					"type": "x",
					"scale": "x",
					"format": "d",
					"ticks": 5
				}
			],
			"marks": [
				{
					"type": "rect",
					"properties": {
						"enter": {
							"x": {
								"scale": "x",
								"field": "people"
							},
							"x2": {
								"scale": "x",
								"value": 0
							},
							"y": {
								"scale": "y",
								"field": "age"
							},
							"height": {
								"scale": "y",
								"band": true,
								"offset": -1
							},
							"fillOpacity": {
								"value": 0.6
							},
							"fill": {
								"scale": "c",
								"field": "sex"
							}
						}
					}
				}
			]
		}
	]
}Pirámide de poboación de Ferrol no ano 2017. (Fonte: *Censos de población INE* https://www.ine.es/inebaseweb/71807.do?language=0#).)

## Barrios 
A cidade, construída e encaixada contra a ría, atópase afastada dela pola muralla do arsenal e o porto. Ferrol está formado por barrios con estilos arquitectónicos claramente diferenciados. Contrastan as zonas máis antigas e poboadas co ensanche e os barrios obreiros e populosos das aforas. As zonas máis afastadas da cidade, Covas e Doniños, son lugares de natureza case virxe.

* **Ferrol Vello**, a zona urbana máis antiga de Ferrol e a orixe da cidade: un castro-vila mariñeira. É un barrio de casas baixas e pequenas, semellantes a outras vilas mariñeiras galegas. En Ferrol Vello naceron boa parte dos ferroláns que deron sona á cidade. A rúa do Castro foi a primeira da cidade e mantén as formas do antigo asentamento. As rúas de medio arco fóronse espallando, a semellanza dos límites castrexos que protexían a vila.

* **A Magdalena**, deseñado por enxeñeiros ilustrados cando Ferrol pasou a ser sede do arsenal naval. Con rúas rectas e perpendiculares que forman mazás rectangulares. Ferrol foi das primeiras cidades de Europa en contar cun urbanismo racional. Arquitectos, enxeñeiros e xente adiñeirada deixaron a súa pegada nesta zona, con edificios deseñados por Rodolfo Ucha ou Julián Sánchez Bort. Na Magdalena está a casa galega de galería máis antiga de Galiza. O nome débese a unha primitiva capela adicada a María Magdalena situada onde se construíu a nova poboación no século XVIII.

* **Esteiro**, o barrio obreiro da cidade que naceu no século XVIII como un conxunto de barracas para os operarios da cidade e ordenadas en rúas rectas e perpendiculares, seguindo o modelo do veciño barrio da Madalena. Até ser derrubado case na súa totalidade na década de 1970, este mantiña moito das súa orixes ligadas aos traballadores dos estaleiros. O barrio actual é un novo ensanche, sede do campus universitario e dos estaleiros. A avenida de Esteiro é a nova porta de acceso ao centro de Ferrol.

* **Ensanches A e B** (tamén coñecidos como **O Inferniño** e **Ultramar**, respectivamente). Son barrios da periferia urbana que medraron organicamente segundo as necesidades dunha cidade á que chegaban ondas de inmigrantes e novos traballadores a partir da posguerra. A estrada de Castela divide e articula os dous barrios. Ao norte desta, entre ela e as vías do tren, atópase **O Inferniño**, e ao sur desta, **Ultramar**, delimitado pola estrada da Trincheira e a avenida das Pías. A rúas Nova de Caranza e Manuel Belando constitúen os seus límites polo leste. 

* **Caranza**, barrio construído polo Instituto Nacional de Vivenda nas décadas de 1960 e 1970 no couto de Caranza para lles dar fogar aos obreiros da cidade mais tamén as familias militares. Ademais da veciñanza orixinal, tamén albergou os veciños do demolido barrio de Esteiro e da Gándara trala construción do polígono industrial. Ideado como cidade xardín, con rúas amplas, zonas verdes e grandes bloques de vivendas (algúns de máis de dez alturas), logrou manterse vivo por iniciativa veciñal. Entre finais da década de 1970 e 1980 a droga supuxo un drama no barrio, o que lle conferiu mala fama. Precisamente neste barrio situouse un dos primeiros centros de drogodependencia de Galicia.

* **Recimil**, coñecido popularmente como as ** Casas Baratas** ao seren vivendas de protección oficial construídas no franquismo da posguerra pola Lei das Casas Baratas. Hoxe é un barrio protexido pola súa pioneira arquitectura. É propiedade do concello de Ferrol cuxos residentes están en réxime de alugueiro.

* **Canido**, barrio cuxa orixe está na antiga aldea homónima, deu acubillo a algunhas das iniciativas industriais máis senlleiras de Ferrol. Acolle unha iniciativa de revitalización urbana consistente en encher os muros das vivendas en mal estado con debuxos e grafittis artísticos adicados ás Meninas de Velázquez.

* **San Xoán**, barrio que se estende pola estrada de Castela tralos dous Ensanches. Conecta a cidade con Narón na Ponte das Cabras.

* **Santa Mariña**, na periferia de Ferrol. É unha zona de hortas e pequenos prados xunto a casas baixas e novas construcións nas estradas máis importantes.

* **Catabois**, un dos accesos tradicionais á cidade. Ao longo da estrada fóronse agrupando servizos e creouse unha estrada urbana segundo se achega a Ferrol.

* **A Graña**, vila mariñeira situada fronte ao porto de Ferrol. Acolle a base naval, o estaleiro e os portos deportivo e pesqueiro. Mantén a estrutura urbana dunha vila mariñeira galega. Destaca a forma de Y que forman as rúas principais.

* **A Cabana** é un pequeno núcleo urbano da ribeira da enseada da Malata, entre Punta Arnela e A Graña. Conta cunha praia e cun dique mareal. O Club de Remo de Ferrol ten aquí as súas instalacións.

* **O Bertón** é un barrio nacente que se atopa encaixonado entre o polígono da Gándara e a avenida das Pías. A maior parte de terreos do barrio aínda está sen construír. Destacan o campo de fútbol, as vivendas baixas orixinais e novas edificacións adicadas a vivendas públicas. Preténdese conectalo cos barrios de Caranza, Ultramar, Esteiro e Recimil coa humanización da avenida das Pías.

## Economía 
miniatura|esquerda|Vista da ría e os estaleiros
miniatura|Castiñeira, torta de Ferrol
Dependente durante longo tempo da construción naval, militar e civil, pasou polas sucesivas crises deste sector.

A comarca foi unha das áreas máis industrializadas de Galicia. Conta cunha importante industria de estaleiros inmersa nunha reconversión, consecuencia da crise no sector. A economía da cidade está principalmente ligada a esta industria, centrada tanto no militar coma no civil, de construción e reparación. As instalacións militares ocupan boa parte da zona urbana da cidade, así como as instalacións da Armada Española. Amplas zonas de monte e costeiras pertencen ou pertenceron ao exército: montes de Covas e San Xurxo, Monte Ventoso, Polvoreira de Mougá ou a base naval da Graña.

Proxectos como o Porto exterior de Ferrol pretenden dar un pulo e revogar a situación de certa decadencia con modernas infraestruturas. Xunto co Porto exterior da Coruña e as empresas e polígonos industriais situados entrambos portos conforma unha rexión industrial loxística e marítima.

### Medios de comunicación 
**Xornais**:
* *Diario de Ferrol*, xornal local e comarcal fundado en 1999 e ligado á Editorial La Capital.
* A delegación local do xornal coruñés *La Voz de Galicia*.

**Televisión**: Televisión Ferrol Canal 31.

**Radio**: delegacións locais de Cadena Cope e Cadena Ser.

## Lugares de interese 
[miniatura|[Castelo de San Filipe]]
[miniatura|[Ría de Ferrol]]
[miniatura|[Teatro Jofre]]
[miniatura|[Concatedral de San Xiao de Ferrol|Concatedral de San Xiao]]
[miniatura|[Praia de Lumebó]]
Ferrol conta cunha diversidade arquitectónica de grande interese:

* O **Arsenal Militar** é un complexo construído en 1751 que marcou a vida e crecemento da cidade nos últimos séculos. É un dos mellores exemplos de arquitectura civil e naval do Estado. Están formados por un recinto amurallado dividido en varias zonas: os Estaleiros, os Diques e o Parque. No seu interior destacan a Porta do Dique, a Porta do Parque, a Sala de Armas, o Dique e o Edificio das Ferreirías.

A Porta do Arsenal, coñecida tamén como Porta do Dique e un dos símbolos da cidade, foi levantada polo enxeñeiro Julián Sánchez Bort no século XVIII. Sitúase fronte a actual praza de Galicia, que tamén acolle hoxe o monumento aos Caídos en África, a sede de Correos e o Teatro Jofre. Trátase dunha torre de planta cadrada rematada por unha cúpula semiesférica con lanterna de ferro forxado. O seu arco triunfal, sobre o que se sitúa o escudo real de Carlos III, está flanqueado por dúas columnas toscanas.

O Museo Naval atópase no antigo penal de San Campio, no interior do Arsenal Militar. Nas súas salas expóñense obxectos relacionados co mar, a navegación e os barcos: restos de buques, planos, maquetas, armamento ou cartografía.

* O **castelo de San Filipe** é unha das fortalezas máis importantes da ría de Ferrol. En 1589 comeza a súa construción auspiciada por Filipe II, de quen toma o nome. Entre 1731 e 1755 sofre varias reformas.

É unha fortificación militar, na súa maioría de estilo neoclásico. Sitúase na boca norte da ría, fronte ao Castelo da Palma, xa no concello de Mugardos, un dos puntos máis estratéxicos da ría. É un dos exemplos máis representativos de fortalezas do século XVIII utilizadas para a defensa da poboación e da ría.

* O **barrio da Magdalena** é un exemplo singular do racional urbanismo da época da Ilustración, en tempos de Carlos III. Componse dun sistema simétrico e racionalista ao redor das prazas de Armas e Amboage. As súas rúas aínda conservan vivendas orixinais do século XVIII. Estaban dotadas de grandes balcóns con reixas de ferro forxado colocadas sobre ménsulas pétreas, así como de rechamantes galerías de madeira acristalada pintadas en branco, moitas delas incorporadas xa durante o século XIX. Desta forma, as longas e rectas rúas do centro histórico da cidade vense realzadas por un conxunto de miradoiros de formas características. Segue a destacar hoxe, amais, polas construcións modernistas, coma o Teatro Jofre na praza de Galicia, o Casino Ferrolán, o Hotel Suízo cos seus destacados balcóns de ferro forxado ou o Banco Simeón, coas súas airosas e delicadas galerías. Tamén son de interese os seus xardíns, a concatedral e a Fonte de San Roque, que alberga na súa  fachada de pedra o escudo heráldico máis antigo da cidade, co nome de Ferrol.

* A **concatedral de San Xiao** é un templo proxectado polo arquitecto académico Julián Sánchez Bort a partir de 1763 para a nova barriada que se levantaba na cidade. A súa planta centrada e os primeiros proxectos recollían conceptos arquitectónicos renacentistas, aínda que o edificio considérase neoclásico. Ten planta de cruz grega e unha cuberta cunha gran cúpula que non se deixa ver ao exterior. Ten capelas laterais e unha fachada principal flanqueada por dúas torres rematadas por cúpulas. A portada reproduce modelos compositivos propios do manierismo.

Levantado sobre os restos dunha antiga igrexa románica, é o monumento relixioso máis importante da cidade. En 1959 obtivo o título de Concatedral, pertencente á Diocese de Mondoñedo-Ferrol.

* A **igrexa de San Francisco** é unha voluminosa igrexa neoclásica construída en 1757. Nela destaca o retablo maior. Foi levantada sobre os restos do antigo Convento de San Francisco, do século XIV, edificado pola casa de Andrade. Comparte parcela co actual edificio do Parador Nacional de Turismo. É un templo de planta de cruz latina con tres naves, separadas por columnas toscanas, capela maior e sancristía. O seu interior garda tallas de madeira e o retablo, obra de José Ferreiro.

* O **cantón de Molíns** e a **alameda de Suances** son dúas zonas verdes de paseo e esparexemento. No **parque municipal Raíña Sofía**, o antigo Horto dos Frades, destacan árbores como as acacias e eucaliptos. Separa os barrios de Ferrol Vello e da Magdalena. Nel destacan a pista de baile, o parque didáctico Aquaciencia e o estanque. Neste atópase a Fonte Wallace, adquirida en París en 1889 e rodeada polos bustos de oito ferroláns ilustres. A zona didáctica amosa, a través de xogos, maquetas e paneis, a importancia da auga na vida humana, a súa enerxía e os seus principios dinámicos.

* A praia de Doniños e a súa lagoa é un longo areal moi frecuentado por surfistas. Trátase dun espazo protexido formado por un amplo complexo dunar, con penachos vexetais que defenden do mar unha lagoa costeira. Ten un rico e variado ecosistema, dende diferentes aves acuáticas (algunhas delas en perigo de extinción) e migratorias ata gansos, que deitan as súas follas entre os xuncos do seu litoral. Outras praias próximas son a de San Xurxo, a de Santa Comba e a de Ponzos.

miniatura|dereita|Ermida de Santa Comba
* A **ermida de Santa Comba** está situada nunha pequena illa, na praia homónima. Celébrase unha romaría dende 1110.

* O **baluarte de San Xoán**, fronte o porto, é un dos restos máis importantes da antiga muralla do século XVIII. Dende a súa altura pódense entender as diferentes fases históricas da construción do porto comercial.

* **Ferrol Vello** é o núcleo onde se orixinou a actual poboación a principios do século XIII. Na Praza Vella, o seu punto neurálxico, atópanse vivendas dunha soa altura e varanda de madeira. Fronte a ela atópanse a Sala de Armas do Arsenal Militar (antigo Cuartel de Instrución de Mariñeiría) e os xardíns en que se asenta a Fonte da Fama.

En toda a contorna destacan construcións de arquitectura popular mariñeira, con cristaleiras e rúas empedradas, estreitas e irregulares. Na actualidade conserva unha estrutura compacta e orientada cara ao porto, aínda que se atopa nun avanzado estado de deterioración.

* A **igrexa de Nosa Señora do Socorro** é un pequeno templo neoclásico dunha soa nave levantado no século XVIII na zona vella da cidade, na rúa do Socorro. No seu interior gárdanse as imaxes do Cristo dos Navegantes e a Virxe do Socorro, de gran devoción popular no barrio.

* Os **xardíns de Herrera** atópanse entre o Parador Nacional de Turismo e o Pazo de Capitanía xeneral da Armada. Un dos monumentos máis importantes que acolle, amais do Obelisco de Churruca, é a estatua de bronce do militar Jorge Juan, que sinala cun dedo o Arsenal Militar. Conta cun miradoiro dende onde se obtén unha panorámica da ría de Ferrol e do Arsenal Militar.

* A **capela de Nosa Señora das Dores** foi levantada na segunda metade do século XVIII na rúa Méndez Núñez, xunto á Praza de Amboaxe. É un pequeno templo dunha soa nave con planta de cruz latina.

* O **Museo da Natureza** atópase no edificio do antigo Hospicio da Praza de Amboaxe, na rúa Méndez Núñez. O seu interior está adicado á fauna galega, con esqueletos de mamíferos e aves.

* O **Centro Cultural Torrente Ballester**, no antigo Hospital de Caridade, na rúa Concepción Arenal, é un dos espazos culturais máis importantes de Ferrol. Nas súas salas expóñense obras e manifestacións da arte galega e universal, tanto contemporánea como histórica.

* O **Teatro Jofre**, sito na praza de Galicia, é unha das grandes obras de arquitectura teatral española do século XIX. Foi inaugurado en 1892 tras moitos problemas económicos para poder afrontar a súa apertura. Destaca pola súa decoración e pola súa acústica. Ao longo do ano acolle numerosos actos culturais.

* O **barrio de Esteiro** foi nas súas orixes, no século XVIII, o barrio obreiro de Ferrol, onde residía a maior parte dos traballadores das construcións navais e militares. Na década de 1990 levantáronse modernas vivendas, aínda que segue a conservar algúns edificios orixinais. Entre eles destaca o antigo Hospital de Mariña (actual Campus Universitario) e a Casa do Patín (actual Biblioteca Universitaria).

[miniatura|dereita|Ermida de Chamorro, [Serantes, Ferrol|Serantes]]
* A **ermida de Chamorro**, tamén coñecida como capela da Virxe do Nordés, é un pequeno templo na cima dun monte, a uns tres quilómetros do casco urbano. Foi levantada nos primeiros anos do século XVI e ampliada no XVII. Nas súas inmediacións celébrase todos os anos o Luns de Pascua, unha popular romaría na que os fieis soben a pé á ermida para pregarlle á Virxe de Chamorro. O lugar conta cunhas fantásticas panorámicas da cidade de Ferrol e da súa ría.

* O **Cabo Prior** fica na parroquia de Covas, a 14 km do núcleo urbano, nunha zona de gran beleza paisaxística e rodeada de cantís. Son famosas as súas vistas marítimas do Arco Ártabro. Nos seus arredores atópase o faro de Cabo Prior, inaugurado en 1953 e aínda en funcionamento, xunto a un miradoiro.

## Comunicacións 
### Estradas 
A autoestrada AP-9, principal vía de acceso á cidade, conecta Ferrol coas cidades galegas do eixo atlántico: A Coruña, Compostela, Pontevedra e Vigo, chegando até Tui, na fronteira con Portugal. A autovía A-6, accesíbel mediante a AP-9 a 10 km ó sur da cidade, conecta Ferrol coa Coruña, Lugo e Madrid.

Por outra parte, a autovía AG-64 conecta a cidade con Vilalba e coa A-8, que percorre o Mar Cantábrico até Donostia.

### Aeroportos 
A cidade está conectada co aeroporto coruñés de Alvedro (41 km) como co de Santiago-Rosalía de Castro (90 km) a través da AP-9, dándolle saída con algunhas das principais cidades españolas e europeas.

### Ferrocarril 
En pleno centro urbano situase a estación de tren da cidade, que conta cos servizos ferroviarios de Renfe e Feve, que conecta a cidade co resto da comunidade autónoma e o país. Ademais, Ferrol é a única cidade de Galicia que conta cunha liña de Proximidades, a C-1, que conecta con Ortigueira pola vía de ancho métrico.

### Autobuses 
A cidade de Ferrol conta cunha rede de autobuses urbanos xestionada pola Consellaría de Infraestruturas e Mobilidade da Xunta de Galicia e explotada pola compañía ALSA. Ademais de dar cobertura á cidade de Ferrol, algunhas das súas liñas chegan aos concellos de Narón e Neda. En total existen sete liñas de autobuses urbanos.

miniatura|Estación de autobuses de Ferrol

Aliás, Ferrol ten dezaseis liñas de autobuses interurbanos, explotadas pola mesma compañía, que dan servizo tanto a zonas rurais do concello como a outras localidades da comarca. 

Da estación de autobuses de Ferrol saen a diario autobuses que comunican a cidade con outros puntos da xeografía galega e española.

## Festas e tradicións 
miniatura|dereita|Rally de Ferrol
* **Romaría da Virxe de Chamorro**, celebrada o luns de Pascua.
* **Festas de San Xiao**, o 7 de xaneiro, patrón da cidade.
* **Festas da cidade en agosto**. Rematan o día de San Ramón cunha homenaxe a Ramón Plá, quen fora Marqués de Amboage.
* **Procesión de Corpus Christi**.
* **A Semana Santa de Ferrol**, declarada de Interese Internacional.
* **Feira de Mostras**, nas instalacións de Punta Arnela na Malata.

## Deporte 
miniatura|dereita|200px|Estadio da Malata.

O Club Natación Ferrol tivo unha sección de **tríatlon** da que saíu o pentacampión do mundo, Javier Gómez Noya. Dende 2006 a cidade conta co Club Tríatlon Ferrol. Nas súas filas militan varias campioas de España e conta cunha escola de tríatlon das máis numerosas do Estado.

En **fútbol** o equipo máis destacado é o Racing de Ferrol, na Segunda división B. Xoga os seus partidos como local no Estadio Municipal da Malata. En **fútbol sala** a cidade conta co Parrulo FS.

En **baloncesto** destaca o Universitario de Ferrol, fundado en 1997. En 2014 ascendeu á Liga Feminina na que leva varias tempadas. O equipo xoga no Pavillón Polideportivo A Malata. O equipo masculino, o OAR Ferrol (fundado en 1951 e desaparecido en 1996) xogou varios anos na ACB.

En **wáter-polo** destaca o Club Marina Ferrol.

Nos deportes de **motor**, o Rally de Ferrol é unha competición oficial do Campionato de España de Rallyes, organizada pola Escudería Ferrol.

## Escudo
O escudo do concello de Ferrol foi aprobado en sesión municipal o 22 de xuño de 1778. O alcalde, Pedro Bayón, declarou que o escudo heráldico de armas consistía nunha torre con farol, canón e áncora a cada lado. Este deseño foi modificado co tempo e ten variantes que se poden ver por toda a cidade. Nin o escudo de Ferrol nin a bandeira están aprobados pola Xunta de Galicia nin foron publicados no DOG. O concello de Ferrol emprega como deseño nas súas comunicacións un logo estilizado con coroa, castelo con farol, bandeiras e canóns.

## Cidades irmandadas 
*  Lugo, Galicia (2000)
*  Mondoñedo, Galicia (2004)
*  Águeda, Portugal (26 de agosto de 1999)

*  Vila do Conde, Portugal (1973)
*  Cartaxena, España
*  Viana do Castelo, Portugal

## Ferrol na literatura popular 
; Refraneiro
* *Cando chove e fai sol, vai o demo pro Ferrol, cargadiño de alfileres pra meterse coas mulleres.* 
* *Quen pasou a Marola pasou a mar toda.*
* *Vaite auga, vente sol polos campos de Ferrol.* 

; Cantigueiro
* *Cando eu saía da Habana/ estábase pondo o sol/ i ouvín toca-las campanas/ nas igrexas do Ferrol.* 
* *Ferrolana, por te ver,/ pasei o mar da Marola/ a pique de me perder.* 

## Galería de imaxes 

Ferrol-021.jpg|Praza de Armas de Ferrol
1550-Ria entrada.JPG|Entrada da ría
1555-Mugardos-Ferrol.JPG|Mugardos e Ferrol
Mapa Ferrol.jpg|Mapa de Ferrol
Hospital Arquitecto Marcide Ferrol.jpg|Hospital Arquitecto Marcide
Ferrol City.jpg|Vista aérea da ría de Ferrol
Auditorio de Ferrol.jpg|Fachada do Auditorio de Ferrol en Caranza
Placa do concello de Ferrol.jpg|Placa altimétrica do concello.

## Parroquias 
## Lugares 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Ferrol vexa: Lugares de Ferrol.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*, Galaxia, Vigo 1958-1961.

### Outros artigos 
* Eleccións municipais en Ferrol
*Ferrol, Filipinas
*Ferrol, EEUU
### Ligazóns externas 
* Concello de Ferrol 
* Cámara de comercio de Ferrol
* Xornal "Diario de Ferrol"
* Televisión de Ferrol Canal 31
* Ferrol Metrópoli 
* Guía da arquitectura modernista da cidade
* Vista de Ferrol dende Bailadora (Ares), cámara web da CRTVG.