Harén

[miniatura|*Escena ficticia nun harén co sultán* de Jean-Baptiste van Mour (1671–1737), que viviu en [Istanbul entre 1699 e 1711]]
O termo **harén** (en árabe e persa *ḥaram*, "santuario" "un lugar sacro inviolábel; harén; membros femininos dunha familia," do árabe: **harîm** حريم, lit. "algo prohibido,") refírese propiamente aos espazos domésticos que están reservados para as mulleres da casa nunha familia musulmá. A institución do harén desenvolveuse nas sociedades musulmás durante as sucesivas invasións e conquistas nas rexións do Mediterráneo e o Oriente Medio, África e India, posibelmente como resultado de adoptar as prácticas que xa eran comúns na cultura persa. As mulleres estrañas eran recibidas naqueles apousentos, mentres que os homes eran recibidos nun salón especial á entrada da vivenda.

A mitificación do harén vén da man dos haréns e serrallos das cortes islámicas, dado que en moitas ocasións o poder político e moitas decisións saían de alí. 

Numerosas civilizacións antigas tiveron haréns. Na cultura grega eran coñecidos como *xineceos*, aínda que estes non eran verdadeiros haréns, tendo en conta que os gregos non acostumaban adoptar a poligamia, coa soa excepción dos macedonios, que en tempos clásicos eran considerados bárbaros. Os últimos haréns, os que en realidade designan a este termo, son os dos sultáns e paxás do Imperio Otomán.

O harén é un lugar no que residían as concubinas oficiais do señor, así como as mulleres que este tiña ao seu servizo. A función das concubinas era a de darlle fillos ao señor, mentres que as mulleres ao seu servizo ofrecíanlle música, danza ou sexo. Os haréns estaban custodiados polos eunucos, cos que algúns señores mantiñan tamén relacións sexuais. Estes non eran considerados homosexuais, xa que os eunucos, debido á ausencia de xenitais masculinos por castración, eran considerados dun xénero distinto ao de home ou muller.

Frecuentemente as mulleres preferidas eran as do grupo saqaliba (ou tamén transcrito como: sakaliba ou sacaliva ou sakaliva, é dicir: eslavas  -de ollos e cabelos claros- escravizadas).

## Nas culturas islámicas 
### Persia en épocas preislámicas 
Segundo a *Enciclopedia Iránica*, a práctica de tomar grandes números de esposas ou concubinas e mantelas en áreas apartadas só empezou en Irán coas primeiras conquistas dos medos. O obxecto destas prácticas era o de ter moitos fillos. Clearco de Solos menciona nas súas biografías (*Perì Βίοι*) que os medos puñan eunucos como gardiáns destas mulleres. Con todo, considerando que varias mulleres da realeza e aristocracia aqueménida gozaron dun alto status social e as numerosas evidencias respecto da súa educación e participación en actividades públicas, é improbábel que estas mulleres estivesen encerradas e illadas nun harén. A práctica de haréns reais custodiados por eunucos continuou sen maiores modificacións durante os períodos persa, seléucida, e sasánida. O illamento das mulleres estabeleceuse en varias comunidades do Mediterráneo, Mesopotamia e Persia antes da chegada do islam, No uso moderno, *hiyab* refírese coloquialmente á vestimenta relixiosa que usan as mulleres musulmás, mais neste verso significa "veo" ou "cortina" que separa fisicamente o espazo feminino do masculino. Aínda que os comentaristas clásicos estiveron de acordo en que o verso falaba dunha cortina que separaba os cuartos das esposas de Mahoma dos visitantes da súa casa, xeralmente viron esta práctica como un modelo para todas as mulleres musulmás.

Segundo Anwar, a conquista de Persia durante o período Sasánida conduciu á asimilación da cultura persa, especialmente nas cidades guarnicións. Os nobres e líderes abasíes conseguiron, grazas ás súas conquistas e expansión, enormes riquezas así como a oportunidade de ter, herdar e capturar prisoneiros de guerra, entre os que se incluían eunucos, mulleres e nenos, moitos dos cales foran dependentes ou membros do harén das derrotadas clases altas sasánidas. Os líderes e gobernantes abbásidas rapidamente adoptaron o costume persa de ter centos de concubinas e escravos e mantiveron os haréns nos seus palacios. En contraste coa era anterior do Profeta Mahoma e o Califato Rashidun, as mulleres nas sociedades omeia e abbásida estaban ausentes de todos os ámbitos dos asuntos centrais da comunidade. Mentres as súas antepasadas ​​musulmás guiaban os homes á batalla, iniciaban rebelións e desempeñaban un papel activo na vida comunitaria, como se demostra na literatura do Hadith, as mulleres abbásidas eran mantidas idealmente en reclusión. Así, tras as conquistas militares da época, un home da elite podería en potencia chegar a ter mil escravos, e os soldados comúns podían ter unhas dez persoas ao seu servizo.A comercialización de seres humanos, en particular mulleres, como obxectos de uso sexual significaba que os homes de elite eran donos da gran maioría das mulleres coas que interactuaban, e relacionábanse con elas como o farían os amos coas escravas. Ser escravo significaba unha relativa falta de autonomía durante este período de tempo, e pertencer a un harén facía que unha esposa e os seus fillos tivesen poucas garantías de estabilidade e apoio continuo debido á política volátil da vida no harén. Os homes de elite expresaron na literatura o horror que sentían por mor da humillación e degradación das súas fillas e parentes femininas. Por exemplo, os versos dirixidos a Hasan ibn al-Firat sobre a morte da súa filla dicían:A Abu Hassan doulle o pésame.

En tempos de desastre e catástrofe

Deus multiplica as recompensas para o que é paciente.

Ser paciente na miseria

Equivale a dar grazas por un agasallo.

Entre as beizóns de Deus sen dúbida

Están a preservación dos fillos

E a morte das fillas. Mesmo nestas circunstancias, cortesás e princesas escribiron poesía prestixiosa e importante. Sobrevive o suficiente como para darnos acceso ás experiencias históricas das mulleres e revela algunhas figuras vivaces e poderosas, como a mística sufí Rabia al Adawiyya (714-801 d.C.), a princesa e poeta 'Ulayya bint ao-Mahdi (777- 825 EC), e as cantantes (*qiyan*) Shāriyah (c. 815-70 EC), Fadl Ashsha'ira (m. 871 EC) e Arib al-Ma'muniyya (797-890 EC).

Segundo Anwar, a práctica de ter haréns converteuse en parte importante da estrutura social resultante da expansión musulmá e a súa asimilación da cultura persa e outras, estrutura que foi chamada o "sistema ''a'yan-amir*" na que o poder nas cidades guarnicións era compartido entre os "notábeis" das vilas e aldeas e os líderes ou comandantes militares alí estacionados. Como sinala Elçin Kürsat “A historiografía dos países islámicos garda silencio sobre as mulleres. Isto é especialmente certo para as mulleres rurais e as mulleres das clases baixas, pero mesmo as crónicas da corte apenas conteñen información sobre a vida das residentes do harén: o harén mantívose misterioso e inexplicábel como lugar de residencia, institución educativa e espazo social. Incluso as descricións e pinturas dos visitantes europeos a Constantinopla, que se crearon en gran número desde o século XVI e cuxos autores ás veces afirmaban ser testemuñas directas dependían destas fontes. As supostas condicións de vida nos haréns foron posteriormente aplicadas, xunto co nome “harén”, a fenómenos similares noutras culturas e rexións e noutras épocas, por exemplo ao “harén” dos faraóns exipcios e os emperadores chineses. 

A visión do harén dos sultáns otománs como un lugar de poligamia e polixinia evidénciase, por exemplo, nun informe do intérprete e cronista otomán Osman Ağa de Timisoara († c. 1725), que se basea nas regulacións do corán:Homes! Temede o voso Señor, Que vos creou dunha soa persoa, da que creou o seu cónxuxe, e dos que diseminou un gran número de homes e de mulleres! Temede a Alá, en Cuxo nome vós pedides cousas, e respectade a consanguinidade! Alá sempre vos observa. Dádelles aos orfos os bens que lles pertencen. Non substituades o malo polo bo. Non consumades a súa facenda agregándoa á vosa. Sería un gran pecado. Se temedes non ser equitativos cos orfos, entón, casade coas mulleres que vos gusten: dúas, tres ou catro. Pero se temedes non obrar con xustiza, entón cunha soa ou coas vosas escravas. Así evitaredes mellor o obrar mal.

Benaventurados os crentes, que fan o seu azalá con humildade, que evitan o vaniloquio, que dan o azaque, que se absteñen de comercio carnal, salvo coas súas esposas ou coas súas escravas nese caso non incorren en reprocheOsman Ağa comenta “Connosco, as mulleres, de acordo coa nosa fe, sométense aos mandamentos de Alá e á palabra do seu Profeta. Os que poden pagalo poden ter catro esposas e tantas concubinas como poidan. A este respecto, as nosas mulleres non teñen nada que dicir."

Os haréns con varias esposas ou concubinas eran moi pouco comúns no Imperio Otomán. É probábel que aqueles das provincias árabes fosen máis comúns en comparación coas provincias europeas e de Anatolia. Para o século XIX, por exemplo, o 16% dos homes musulmáns en Nablus tiñan máis dunha muller, en Damasco o 12%, mentres que en Istanbul só o 2%. 

O harén imperial do sultán otomán (*harem-i hümâyûn* / حرم همايون), que tamén era chamado "serrallo" en Occidente (de *sarā-ye ḥaram* “a área do harén,” logo *ḥaram-sarāy* e finalmente *sarāy*, "palacio"), era o máis grande da súa época e era parte do Palacio de Topkapi. No Palacio de Topkapi había máis de 300 cuartos, que estaban dispoñíbeis para o harén que chegou a ter (en 1633) máis de 800 mulleres. Tamén albergaba á *Valide sultan*, así como as fillas do sultán e outras parentes femininas. Eunucos e serventas tamén eran parte do harén. Durante períodos posteriores, os fillos homes do sultán viviron no harén até os 12 anos. Entre os séculos XVI e XIX, con todo, o harén non foi só un lugar de pracer sexual regulado para o sultán, senón máis ben un lugar de reprodución da dinastía e, así, un lugar de familia e, por tanto, de política imperial.

* A *Valide Sultan* (en turco: nai sultana), era a nai do sultán. Quedaba fóra do harén á morte do seu fillo.
* A *Büyük Valide Sultan* (Gran Valide Sultan): Tradicionalmente este título ostentábao a avoa do sultán ou a anterior valide se é que aínda se mantiña con vida. Estas seguían recibindo o mesmo respecto mais perdían poder no harén imperial, a menos que se lles adxudicase algún outro título que lles permitise permanecer no palacio.
* As favoritas do sultán; adoitaban ser catro. Podían ter os seguintes títulos:
** A *Haseki Sultan*, nome que recibía a esposa ou consorte legal e nai do herdeiro ao título.
** As irmás ou fillas do sultán, igualmente chamadas polo título ¨Sultán¨, o cal seguía ao nome.
** As *Baš Haseki*, esposas e nais dos pretendentes ao título de sultán. Non podían casar de novo se o sultán falecía e, se os seus fillos morrían, quedaban fóra do harén.
** As *Haseki Kadin* eran as nais das fillas do sultán. Podían casar de novo se enviuvaban.

* Por baixo da(s) *Kadın* estaban as *Ikbal*, mulleres do harén coas que o sultán durmira polo menos unha vez. Estas mulleres non tiñan necesariamente que terlle dado un fillo ao sultán, senón simplemente atraer a súa atención. A moitas destas mulleres chamábanas *Gözde* (que significa "Favorita" ou "nos ollos de"), por atraer a atención do sultán.
* As *Cariye* eran as mulleres que servían á Valide Sultan, así como aos fillos das Ikbal e Kadin co sultán. Podían ser ascendidas a *Kalfas* o que significaba que eran libres e gañaban soldos. Pola contra, eran propiedade do sultán e vivían no harén. Tales mulleres eran libres de irse tras servir por nove anos.

Por baixo estaban as escravas (sendo a maioría non musulmás) e os eunucos, composto por:As Kalfas (mulleres a cargo da servidume) e os Aghas.

* As favoritas, que se tiñan un fillo, podían converterse en "nais reais" e eran libres á morte do sultán.
* As observadas, as cales a través dos seus dotes e talentos eran escollidas e educadas para poder ser favoritas.
* As concubinas ou Hatun, que podían igualmente chegar a converterse en favoritas se chamaban a atención do sultán.
* As diplomadas na escola do harén.
* As alumnas da escola do harén, que estudaban música, canto, baile, poesía, artes amatorias, o turco otomán e o persa. A maioría terminaban casadas con oficiais ou funcionarios.
* Os serventes e gardas.

miniatura|*O harén do palacio* de Gustave Boulanger
A nai do sultán exercía unha grande influencia no harén porque, como antiga *haseki*, coñecía mellor os costumes. Case sempre era ela quen elixía á nova *ikbal* do sultán para o seu dormitorio. Tamén tratababn de previr a monogamia para que ningunha muller puidese chegar a ter demasiada influencia sobre o sultán. A seguinte persoa en importancia no harén era o xefe dos eunucos negros (*Kızlar Ağası*). Este supervisaba o traballo de todos os demais eunucos, cuxo traballo era ensinar as mulleres do harén e coidar da súa hixiene persoal, así como regular os asuntos monetarios do harén. O *Kızlar Ağası* tamén era o vínculo entre o harén e o mundo exterior.

En xeral, a todas as mulleres dun harén otomán (e logo por extensión, de calquera país islámico) que non fosen consideradas como as 4 esposas recibían o nome de odaliscas (do turco: *odalik* — muller da "oda": recámara, dormitorio).

O harén otomán ten como palabra case sinónima a de serrallo, italianismo "serraglio", que pola súa banda é deformación diminutiva da palabra turca *saray* (palacio), xa que o harén principal do sultán en Istanbul estaba nun pequeno e luxoso recinto dentro do palacio imperial. Despois das reformas de Mustafa Kemal Atatürk, estes haréns prohibíronse e déuselles liberdade ás mulleres que o compuñan, devolvendo a maioría ás súas respectivas familias.

### A *zenana* (India musulmá) 
Despois da conquista musulmá da India, sobre todo os Rajputs empezaron a utilizar unha técnica similar de confinamento das mulleres en partes da vivenda ou ás dos palacios, aos que chamaron *zenana*. A función destas dependencias era a de protexer a mulleres, esposas, fillas e irmás dos invasores.

### Eunucos, escravitude e haréns imperiais 
miniatura|O Ağası, xefe dos eunucos negros do harén imperial otomán
Os eunucos probabelmente foron introducidos no islam a través da influencia das cortes imperiais persas e bizantinas. O uso de eunucos como gardiáns dos haréns entre medos, persas e sasánidas foi rexistrado por varios cronistas gregos, ou escravos europeos como eslavos e francos. Segundo a *Enciclopedia do Islam*, a castración estaba prohibida na lei islámica "por unha especie de consenso tácito" e os eunucos eran adquiridos de traficantes cristiáns e xudeus. Al-Muqaddasi identifica unha cidade en España onde a operación era realizada por xudeus e os sobreviventes eran enviados ao estranxeiro.

O eunuco de pel escura era considerado como a encarnación da tiranía sensual que dominaba no palacio otomán das fantasías, xa que fora "cortado" ou "completamente mutilado" para convertelo no "mellor dos escravos" para o gobernante supremo. Na corte otomá, os eunucos brancos, que na súa maioría eran traídos de centros de castración na Europa cristiá e Circasia, eran responsábeis de gran parte da administración do palacio, mentres que os eunucos negros, que sufriran unha forma máis radical de castración, eran os únicos escravos homes empregados no harén real.

O principal eunuco negro, ou *Kizlar Agha*, chegou a gañar unha gran cantidade de poder dentro do Imperio Otomán. Non só manexaba todos os aspectos da vida das mulleres do harén, senón que tamén era responsábel da educación e a etiqueta social dos príncipes e as mulleres novas no harén. Organizaba todos os eventos cerimoniais dentro do harén, incluídas as vodas e as festas de circuncisión, e mesmo notificaba as mulleres sobre as súas condenas á morte cando eran "acusadas de delitos ou implicadas en intrigas de celos e corrupción".

Narracións de viaxeiros do século XIX describen que eran servidos por escravos eunucos negros. A trata de eunucos foi suprimida no Imperio Otomán a partir de mediados do século XIX e a escravitude foi legalmente abolida en 1887 ou 1888. Os escravos de finais do século XIX en Palestina incluían africanos escravizados e as fillas vendidas de campesiños palestinos pobres. Tanto os árabes como os xudeus posuían escravos. Era a institución encargada da educación dos príncipes e princesas, papel que, como é fácil de supor, resulta universal a este tipo de organismos en todas as sociedades que contaron con elas; tamén era o lugar onde residían as "esposas diplomáticas".

O faraón, nalgunhas épocas, exixíalles aos reis cos que estaba aliado que lle entregasen ás súas fillas maiores a un lugar no que se recibía educación e se concentraban grandes doses de poder. As concubinas competían entre si para conseguir que os seus fillos obtivesen cargos de importancia.

O *harén* exipcio era un lugar relativamente aberto, onde as mulleres recibían visitas, practicaban a artesanía, tecían teas para o faraón e se educaba ás novas raparigas. En Exipto non existía un único *harén*, senón que eran varios, situados contiguamente aos palacios do faraón, mais de tamaño variábel. No Fayum había un destes *haréns*, no que parece que se aloxaban as avoas da nobreza.

A *Casa Jeneret* exipcia era así mesmo un lugar de segredos, intrigas, loitas de poder, rivalidades e conspiracións. Normalmente só os fillos homes da grande esposa real tiñan a posibilidade de converterse en príncipe herdeiro. Durante a súa minoría de idade, algúns preceptores encargábanse da súa educación dentro da *Casa Jeneret*. O persoal era exclusivamente masculino e, contrariamente aos haréns do Imperio otomán, non había eunucos.

#### Conspiración do harén 
Un exemplo destas conspiracións tramadas no interior do *harén* produciuse cara a finais do reinado do faraón Ramsés III. Estivo liderada pola raíña secundaria *Tiy*, que quería situar no trono a un dos seus fillos, *Pentauret*, para o que gañou a simpatía de todas as mulleres do harén de Ramsés, ademais de importantes funcionarios. O plan era asasinalo na *Festa do Val* de Medinet Habu. Mais a trama fracasou e executaron a 17 conspiradores; a sete ofrecéuselles a máis digna opción de suicidarse, como foi o caso de *Pentauret*.

O proceso e a execución parece que se efectuaron durante o reinado de Ramsés IV e consérvase documentado nun dos papiros de Turín. Actualmente dubídase se realmente Ramsés III foi asasinado no complot, mais o certo é que morreu aproximadamente aos 65 anos, e a súa momia non presenta signos de violencia.

#### Estrutura 
As *Casas Jeneret* exipcias tiñan a seguinte estrutura:

Mulleres:

* A grande esposa real.
* A superiora.
* As esposas secundarias.
* As favoritas (*Jekerut-nesut*).
* As guapas (*neferut*).

Administración do harén:

* O xefe da administración.
* O adxunto.
* Os escribas.
* Os gardas.
* Os serventes.

### Grecia clásica 
O xineceo (do grego: γυναικηΐη) era o lugar da casa no que vivían as mulleres. A sociedade grega non permitía a participación feminina directa en actividades intelectuais nin políticas, que eran reservadas exclusivamente aos homes. Ás mulleres nobres apenas se lles deixaba saír do xineceo, lugar no que realizaban as súas actividades. Os fillos homes eran educados nestes apousentos até cumprir os seis anos.

## Representacións occidentais 
## No século XX 
Fatema Mernissi en *Dreams of a Trespass – Tales of a Harem Girlhood'', publicado en 1994, describe o harén doméstico no que viviu na súa infancia e adolescencia na década dos 40 e 50 en Fez.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Mitos y realidades sobre el harén , por Leslie P. Peirce. Revista Alif Nûn n.º 72, xuño de 2009.