Lago Vitoria

O **lago Vitoria** (*Nam Lolwe* en luo; "Nalubaale" en Luganda e *Nyanza* en kiñaruanda e bantú) é un dos Grandes lagos africanos, localizado nun planalto elevado na parte occidental do Gran Val do Rift, na África oriental. O nome foille dado en honor da raíña Vitoria polo explorador John Hanning Speke, o primeiro británico en documentar a súa existencia en 1858, no transcurso dunha expedición con Richard Francis Burton para localizar as Fontes do Nilo.
 
En termos de superficie, con 68.870&nbsp;km² (aproximadamente o mesmo que a Irlanda), é o maior lago do continente africano, o maior lago tropical no mundo e o segundo maior lago de auga doce do mundo, só superado pola superficie do lago Superior de América do Norte. En termos de volume, é o sétimo maior lago de auga doce do mundo con 2.750&nbsp;km³ de auga. É unha das nacentes do río Nilo, o Nilo Branco.

O lago Vitoria recibe principalmente as súas augas das precipitacións e de milleiros de pequenos regatos. O maior curso de auga que verte no lago é o río Kagera, cuxo delta está na costa oeste do lago; e só é drenado polo río Nilo preto de Jinja, na costa setentrional.

O lago Vitoria ocupa unha depresión pouco profunda cunha profundidade máxima de 84&nbsp;m é unha profundidade media de 40&nbsp;m.

A súa bacía ten unha extensión de 184.000&nbsp;km². A súa liña de costa ten 4.828&nbsp;km, dos que o 3,7% son dalgunha das 3.000 illas que contén. Moitas destas illas están habitadas, destacando as Illas Ssese, en Uganda, un grupo grande de illas no noroeste do lago que son un destino popular para turistas.

O lago está dividido entre tres países: un 6% corresponde a Kenya, Uganda administra un 45% e o 49% restante pertence a Tanzania.
   
## Topografía 
250px|miniatura|esquerda|Vista de satélite do lago con fronteiras superpostas
O lago Vitoria atópase na África oriental, no corazón dos Grandes Lagos de África. Cara á zona norte está atravesado polo paralelo do ecuador; xa que logo, ao longo do ano ten unha duración do día e a noite relativamente constante. Os estados ribeiregos son: o nordeste Kenya, ao norte e ao noroeste Uganda, e ao sur Tanzania. Ten pouca profundidade, cunha media de 40 metros, e con 83 metros na súa profundidade máxima. Está situado a 1.133 metros de altura. O lago ocupa unha depresión formada por movementos tectónicos e flanqueado polas dúas ramas da Gran Val do Rift que se formaron fai catro millóns de anos. Atópase a 1.134 msnm.

O lago Vitoria ocupa unha área de 122&nbsp;km², con 320 quilómetros de lonxitude Ten unha forma aproximadamente rectangular. O lago ten unha costa cuxo bordo forma un gran número de penínsulas, baías, cabos e máis de 3.000 illas, a maior parte delas deshabitadas. O lago ten un litoral duns 4.828 quilómetros, con algunhas illas que constitúen o 3,7% desta lonxitude, litoral que está repartido entre os tres países: Kenya (un 6% que corresponden a 4.100&nbsp;km² de costa), Uganda (45% con 31.000&nbsp;km²) e Tanzania (49% con 33.700&nbsp;km²).

A pouca profundidade do lago, xunto cunha chegada de auga de río limitada e a súa alta relación entre superficie e volume fano vulnerable ao cambio climático. Durante a súa historia xeolóxica, o lago pasou por sucesivos cambios que van desde a súa actual situación, a unha fase na que poderían existir unha serie de lagos moito máis pequenos. A extracción de mostras de sedimentos xeolóxicos da parte inferior mostran que o lago Vitoria secou por completo polo menos en tres ocasións desde que se formou. Estes ciclos de secado están relacionados probablemente coas glaciacións pasadas, que son os períodos nos que as precipitacións diminuíron de xeito global. Hai investigadores que refutan estas afirmacións, argumentando que cando o lago Vitoria atopábase no seu nivel máis baixo, fai entre 18.000 e 14.000 anos, secouse polo menos unha vez durante este tempo, e non hai probas de estanques ou pantanos remanentes persistentes dentro da cunca desecada. Se existisen estas concentracións de auga, entón serían pequenas, superficiais, turbias e/ou demasiado salinas e, xa que logo, cunhas características moi diferentes ás actuais, características ás que as especies están adaptadas hoxe en día.

## Clima e hidroloxia 
[miniatura|esquerda|O [río Kagera, un afluente que desemboca no lago Vitoria]]
O lago Vitoria está situado nunha contorna de clima tropical con temperaturas que oscilan entre os 16&nbsp;°C e os 27&nbsp;°C. De maio a xullo, no sur, os ventos causan o desprazamento da auga cara ao norte. As precipitacións distribúense ao longo do ano, pero destacan dúas épocas que son máis húmidas: a de abril e a de setembro e outubro. A precipitación anual media é duns 1.450&nbsp;mm³/m².

A área de captación de auga corresponde á conca hidrográfica dunha ducia de ríos que desembocan no lago, como o Kagera, a maioría procedentes de Tanzania, Burundi e Ruanda. No sector de Kenya, os principais ríos afluentes son: Sio, Nzoia, Yala, Nyando, Sondu Miriu, Mogusi e Migori. Combinados, estes ríos de auga contribúen moito máis á auga do lago que o fai o máis grande, o río Kagera, que entra no lago polo oeste.

O único río que sae do lago é o Nilo Branco (*al-Nahr al-Abyad*). Na desembocadura do lago Vitoria, este río flúe cara ao norte ata mergullarse nos lagos Kyoga, e Alberte e no río Nilo. O treito do Nilo Branco entre o lago Vitoria e o lago Kyoga tamén se chama Nilo Vitoria e apareceu entre uns 12.000 e uns 14.000 anos a.C. O caudal da auga varía moito dunha tempada a outra, proporcionando menos do 20% das augas do lago; o resto provén das precipitacións de choiva da que recibe case un 80% da súa auga en forma de precipitación directa. As perdas van desde os 31 os 124 milímetros por mes, en parte débense á saída de auga do Nilo Branco, e tamén a evaporación, que depende da tempada climática e do vento. A evaporación media no lago é de entre 2000 a 2200 milímetros por ano, case o dobre da precipitación das zonas ribeiregas.
[miniatura|350px|Variacións no nivel do lago Vitoria medido na cidade de [Jinja, Uganda|Jinja Uganda]]
Ata a década de 1960, o lago Vitoria mostrou uns niveis de auga bastante equilibrados, e non sufriu cambios significativos. En 1962, o nivel presentou un grande aumento como consecuencia de fortes choivas e mantívose posteriormente, aínda que cunha lixeira diminución. En partir do 2004 un cambio significativo iniciouse cunha diminución no nivel do lago de dous metros en dous anos. A causa desta diminución é a falta de choivas, que tamén actúa dereitamente sobre o lago e nas contribucións do fluxo dos afluentes.

Por mor das condicións eutróficas que presenta o lago, nos anos de 1990 a 1991 sufriu concentracións de osíxeno nos niveis de mestura moito maiores que a detectada no período de 1960 a 1961, con case unha sobresaturación de osíxeno continua das augas superficiais. As concentracións de osíxeno nas augas hipolimnéticas (é dicir, a capa de auga que se atopa debaixo da termoclina, sen circulación, e que se mantén sempre fría) foron máis baixos no período desde 1990 ata 1991, para un período máis longo, que o 1960-1961, con valores de 1&nbsp;mg por litro que ocorren en augas cunha profundidade de 40 m en comparación cunha incidencia máis superficial nas de máis de 50 m en 1961 Os cambios na oxixenación considéranse compatibles coas medicións da biomasa de algas superiores e da produtividade. Estes cambios xurdiron por varios motivos: a queima sucesiva dentro da súa conca; as borras e as cinzas foron depositados nunha ampla zona do lago por causa do aumento dos fluxos de nutrientes a través dos ríos, e o aumento da contaminación debido aos asentamentos ao longo das súas costas.
## Fauna 
Fai 14.000&nbsp; anos, cando se encheu o lago de auga, a fauna acuática dos ríos colonizou o lago Vitoria. De pronto, o feito de ter acceso a un hábitat virxe provocou un incremento da diversidade das especies, que ocuparon todos os nichos ecolóxicos. Así xurdiu, de acordo coa teoría actual, as numerosas especies endémicas de *Haplochromis*. Tras a introdución da perca do Nilo, a eutrofización da auga e a invasión polo xacinto de auga, esta biodiversidade diminuíu. Parece que algúns *Haplochromis* teñen comezado a adaptarse a estas novas condicións, mesmo con cambios nos seus hábitos alimenticios.
### Vida salvaxe nativa
#### Mamíferos
Na rexión do lago Vitoria viven moitas especies de mamíferos, e algúns deles están estreitamente relacionadas co propio lago e coas zonas húmidas próximas. Entre estes están o hipopótamo, lontra sen garras, lontra de pescozo manchado, mangosta dos pantanos, sitatunga, corzo cabra redunca, antílope acuático, rata das canas e musaraña lontra xigante.
#### Réptiles
miniatura|upright|Un crocodilo do Nilo
O lago Vitoria e as súas zonas húmidas teñen unha gran poboación de crocodilos do Nilo, así como tartarugas de casco africano, tartarugas de barro variable e tartarugas de barro de Williams. A tartaruga de barro de Williams está restrinxida ao lago Vitoria e a outros lagos, ríos e pantanos da conca superior do Nilo. En comparación con outros cíclidos, os seus ollos son especialmente sensibles á luz dos colores de lonxitude de onda curta, sobre todo á vermella  que se ve menos afectada pola diminución da claridade da auga causada pola eutrofización.]]

O lago Vitoria era antigamente moi rico en peixes, incluíndo moitos endémicos, pero unha alta porcentaxe destes extinguiuse desde os anos corenta. O grupo principal do lago Vitoria son os cíclidos haplocrominas (*Haplochromis* *sensu lato*) con máis de 500 especies, case todas endémicas, e inclúen un estimado de 300 que aínda están sen describir. Isto supón que ten moitas máis especies de peixes que calquera outro lago do mundo, excepto o lago Malawi. Estes son o resultado dunha rápida radiación adaptativa nos últimos 15.000 anos. A súa extraordinaria diversidade e velocidade de evolución foron os temas de moitos científicos que estudan as forzas que impulsan a riqueza da vida en todas partes. Os haplochromines do Vitoria forman parte dun grupo máis antigo de máis de 700 especies estreitamente emparentadas, entre as que se inclúen tamén as de varios lagos máis pequenos da rexión, en particular as dos lagos Kyoga, Edward-George, Albert e Kivu.

Os haplochromines do lago Vitoria son claramente sexualmente dimórficos (os machos son relativamente de cores vivas; as femias son de cores apagadas) e a súa ecoloxía é extremadamente diversa, dividíndose en polo menos 16 grupos, incluíndo detritívoros, zooplanctívoros, insectívoros, comedores de camaróns, molusquívoros e piscívoros. incluíndo máis de 100 especies sen describir. con todo, varias especies que se crían extintas foron redescubertas tras o inicio do declive da perca do Nilo na década de 1990. Varias das especies restantes están gravemente ameazadas e é posible que se produzan novas extincións. Algunhas especies sobreviviron en pequenos lagos satélites próximos, ou adaptaronse aos cambios provocados polo ser humano no propio lago. Os piscívoros (afectados tanto pola depredación como pola competencia da perca do Nilo), os haplocrominos moluscívoros e insectívoros foron especialmente afectados con moitas extincións.

Antes da extinción masiva que afectou aos cíclidos do lago nos últimos 50 anos, ao redor do 90 % das especies de peixes autóctonos do lago eran haplochromines.

En 1927-1928, Michael Graham levou a cabo o primeiro estudo pesqueiro sistemático do lago Vitoria. No seu informe oficial da expedición, Graham escribiu que o "ngege ou satu *Tilapia esculenta*, é o peixe comestible máis importante do lago, tanto para o consumo nativo como non nativo. Ningún outro peixe iguálalle en calidade de carne. Ten un tamaño axeitado para o comercio, transpórtase ben e atópase en cantidades moito maiores que outros peixes importantes, como o semutundu (Luganda) e o “'Bagrus sp."». Ademais, Graham sinalou que a introdución da rede de enmalle europea de 5 polgadas provocara sen ningunha dúbida unha diminución do número de ngege naquelas zonas do golfo de Kavirondo, a costa norte do lago, as illas Sesse e o estreito de Smith, que se atopan convenientemente situadas preto dos mercados. Por si soa, esta materia vexetal descomponse lentamente. Con todo, a carne animal descomponse moito máis rápido, polo que a fertilidade do lago depende da velocidade á que os peixes e outros organismos poden absorber estes nutrientes. Dado que ao redor do 80 % das especies de "Haplochromis" aliméntanse de detritus e son igualmente capaces de alimentarse unhas doutras, representaban un sistema de reciclaxe interna moi compacto, que movía os nutrientes e a biomasa tanto vertical como horizontalmente a través da columna de auga, e mesmo fóra do lago a través da depredación por parte dos seres humanos e os animais terrestres. Con todo, a eliminación de «Haplochromis» pode contribuír ao aumento da frecuencia das floracións de algas.

### Outros peixes
Os peixes autóctonos non cíclidos inclúen os tetras africanos (*Brycinus*), os ciprínidos (*Enteromius*, *Garra*, *Labeo*, *Labeobarbus*, *Rastrineobola* e *Xenobarbus*), o bagre de respiración aérea (*Clariallabes*, *Clarias* e *Xenoclarias*), o bagre bágrido (*Bagrus*), o bagre locha (*Amphilius* e *Zaireichthys*), o bagre prateado (*Schilbe intermedius*), *Synodontis* o bagre chillón, *Nothobranchius* peixe killi, poecílidos (*Aplocheilichthys* e *Micropanchax*), a anguía espiñenta *Mastacembelus frenatus*, peixe elefante (*Gnathonemus*, *Hippopotamyrus*, *Marcusenius*, *Mormyrus*, *Petrocephalus*, e *Pollimyrus*), o gurami escalador *Ctenopoma muriei* e marbled lungfish (*Protopterus aethiopicus*).
alt=Lake Victoria|esquerda|miniatura|upright|Mapa do lago Victoria
A nivel de xénero, a maioría destas especies están moi estendidas en África, pero as moi raras *Xenobarbus* e *Xenoclarias* son endémicas do lago, e a común *Rastrineobola* é case endémica.
### Crustáceos
Coñécense catro especies de cangrexos de auga doce no lago Vitoria: *Potamonautes niloticus* está moi estendido no lago e o *P. emini* rexistrouse nas proximidades de Bukoba en Tanzania, pero ambos tamén se atopan noutras partes de África. Os últimos foron descritos cientificamente por primeira vez en 2017 e sábese moi pouco sobre eles: “”P. entebbe“” só se coñece preto de Entebbe (o único espécime coñecido foi colleitado en 1955 e descoñécese se se atopaba no lago ou preto del) e o *P. busungwe* só na illa de Busungwe, na parte noroeste do lago. Este último é probablemente o cangrexo de auga doce máis pequeno de África, cunha anchura da casca de até aproximadamente 1,6 cm, aínda que o *P. kantsyore* do río Kagera e o *Platythelphusa maculata* e o *P. polita* do lago Tanganica son case iguais de pequenos.
alt=Lake Victoria.|thumb|Lake Victoria from a wider angle.
O único camarón/gamba é o *Caridina nilotica*, que é común e estendido no lago Victoria.
### Prehistoria 
A palinoloxía proba que entre o segundo e primeiro milenio antes de Cristo, as árbores e as canas teñen unha superficie inferior á da herba. Este feito explícase pola acción combinada dun clima seco que se produce nese momento e pola acción humana. Ao principio da era cristiá, hai unha intensa presenza humana nas illas dos lagos e no val do Kagera. Esta poboación está asociada á Idade de Ferro e caracterízase pola produción dun tipo de cerámica simple de figuras xeométricas básicas coñocedidas como Urewe nome do lugar onde foi descuberto o lado keniano do lago.
### Reinos interlacustres 
A primeira información rexistrada sobre o lago Vitoria vén de comerciantes árabes que exploraban, no século X, as rutas interiores da África Oriental á procura de ouro, marfil, escravos e outros artigos preciosos. Un antigo mapa, datado no ano 1160, do cartógrafo árabe Muhammad Al-Idrisi, describe claramente unha representación precisa do Lago Vitoria, atribuíndolle a el como a fonte da nacente do río Nilo. Mais na verdade a orixe do río encóntrase nos altísimos cumes das cadeas montañosas de Mufumbiro e Ruwenzori, moi ao sur deste inmenso lago.

A comezos do século XVI desenvólvense na rexión dos Grandes Lagos un centro de reinos, varios atópanse na beira noroeste do lago. O reino de Buganda, encabezou unha longa liña de gobernantes absolutos chamados *kabakas*, destacando dos outros reinos co tempo polo seu poder e constituíron a columna vertebral da actual Uganda.

### Descubrimento e colonización europea 
miniatura|220px|Descubrimento europeo do lago Vitoria por John Hanning Speke, o 1858.

#### Descubrimento 
O lago foi descuberto polos europeos en 1858 cando o explorador británico John Hanning Speke chegou á súa orla meridional con Richard Francis Burton para acharen a fonte do Nilo por razóns estratéxicas da administración colonial británica. Acreditando que achara a fonte do Nilo ao ver esta expansión de auga por primeira vez, Speke nomeou o lago homenaxeando a entón raíña do Reino Unido, a Raíña Vitoria (1831-1901). Burton, que se estaba recuperando dunha enfermidade nese momento e proxectara descansar máis adiante, ao sur, nas orlas do lago Tanganica, ficou enfurecido coa audacia de Speke de reivindicar soamente para el a descuberta.
miniatura|dereita|100px|David Livingstone. 
O coñecido explorador e misioneiro británico David Livingstone fallou na tentativa de verificar a descuberta de Speke, indo moi ao oeste. Outra tentativa foi feita polo explorador americano Henry Morton Stanley que confirmou a verdade da descuberta de Speke circunnavegando o lago e relatando a descuberta da catarata de Rippon na costa norte.
#### Colonización europea 
O kabaka de Buganda, Muteesa, deu a benvida aos europeos e en 1890 asinou un acordo coa Compañía Británica da África Oriental para gardar dos alemáns o seu reino. A partir dese momento comezou gradualmente un goberno indirecto Inglés na zona norte do lago Vitoria e os alemáns liderado por Emin Paxá colonizaron o territorio da África Oriental Alemá incluíndo a parte sur do lago máis tarde coñecida o nome de Tanganica.

O estaño foi o escenario de enfrontamentos navais durante a primeira guerra mundial entre británicos e alemáns. O xeneral alemán Vorbek Lettow -quen dirixiu unha guerrilla contra as forzas efectivas da Alianza (Alemaña, Bélxica, Portugal e o Reino Unido) creou unha pequena forza naval que se despregou no lago. En resposta, os británicos traen desde Inglaterra canóns desmantelados e transportados por ferrocarril ata o lago para tomar o control deste. O 17 de xullo de 1916, capturáronse dous barcos a vapor alemáns en Nyanza. Dada a disparidade de forzas, os alemáns tiveron que retirarse da zona.

## Ecoloxía
### Eutrofización 
O lago sométese ao fenómeno da eutrofización, de orixe humana. Por exemplo, o índice de fósforo duplicouse durante o século XX. Este aumento débese en gran parte á liberación de residuos da perca do Nilo, sobre os bordos do lago, e ao exceso de poboación (tanto humana como de animais) e a deforestación. Este fenómeno é, sen dúbida, a fonte da explosión demográfica das bacterias do tipo das cianobacterias xa que a poboación destas aumentou sete veces desde mediados do decenio de 1960. Estas bacterias comezaron a formar grandes extensións na superficie do lago na década de 1980 e poden causar a morte dos peixes polo consumo de osíxeno e pola súa descomposición.
## Impactos Sociais 
250px|miniatura|esquerda|Crecemento da densidade en torno ao lago Vitoria.
225px|dereita
220px|esquerda|miniatura|Linguas locais nas beiras do lago.
O Lago Vitoria ten un papel vital apoiando millóns de persoas que viven ao seu redor, nunha das rexións máis densamente poboadas da Terra, a África Oriental.
  
Tamén é un ecosistema extremadamente doente. Durante os anos cincuenta, un peixe chamado Perca do Nilo (*Lates niloticus*), un voraz predador, foi introducido no lago, nunha tentativa de mellorar os rendementos de pesca, mais acabou devastando o ecosistema local, decimando máis de 200 especies nativas. Máis tarde, os bos lucros iniciais coas capturas da Perca do Nilo diminuíron dramaticamente. Actualmente, a Perca do Nilo está sendo retirada, e é sabido que algunhas das especies nativas aumentaron novamente.

Un eco-problema cun resultado máis feliz foi a loita contra o aumento enorme do Xacinto de auga (*Eichhornia crassipes*), nativa da América tropical, que forma un tapete espeso, causando dificultades para o transporte e a pesca. En 1995, o 90% do litoral do Uganda foi cuberto pola planta, mais conseguíronse bos resultados na resolución deste problema, a través da introdución dun insecto que só se alimenta desta planta, que ten o nome científico de *Neochetina eichhorniae*.

A perda de osíxeno no lago por causa da contaminación tornou a auga turba e consecuentemente houbo un aumento de hibridacións entre os Haplocromídeos do lago.

## O encoro Nalubaale 
[miniatura|A [central hidroeléctrica Nalubaale en Njeru, Uganda.]]
A única corrente fluvial de saída do lago Vitoria está en Jinja, Uganda, onde se forma o Nilo Branco. Hai 12.000 anos a auga drenaba por riba dunha rocha natural que a embalsaba. En 1952, os enxeñeiros coloniais británicos voaron a presa natural. Estableceuse un fluxo de saída estándar, chamado a "curva conforme", que imitaba á vella corrente, quedando o fluxo máximo nun rango entre 300 e 1.700 metros cúbicos por segundo, dependendo do nivel da auga do lago.

En 2002, Uganda completou un segundo complexo hidroeléctrico na zona, a central hidroeléctrica de Kiira, coa axuda do Banco Mundial. En 2006, a auga no lago Vitoria acadara o nivel mínimo dos últimos oitenta anos e Daniel Kull, un hidrólogo que traballaba para a ONU en Nairobi, calculou que o nivel de auga do lago era case medio metro inferior do que debería ser, afirmando que Uganda estaba liberando máis auga da que lle permitían os tratados internacionais asinados había cincuenta anos.

## Transporte 
[miniatura|200px|O MV Victoria ancorado en [Bukoba, Tanzania en 2012.]]
Desde comezos do século XX os transbordadores que atravesan o Lago Vitoria son o medio máis importante de transporte entre Uganda, Tanzania e Kenya. Os portos principais no lago son Kisumu, Mwanza, Bukoba, Entebbe, Port Bell e Jinja. Canda a independencia de Kenya en 1963, o transbordador máis rápido e moderno era o RMS Victoria, que foi renomeado coma MV Victoria. En 1966 establecéronse entre Kenya e Tanzania servizos de transbordadores ferroviarios a cargo do MV Uhuru e o MV Umoja. Un dos peores desastres marítimos de África ocorreu o 21 de maio de 1966 no lago Vitoria, cando se afundiu o MV Bukoba provocando a morte de entre 800 e 1.000 persoas.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Grandes Lagos Africanos
### Ligazóns externas 
* Convention de Ramsar sur les zones humides (en francés)
* Liste des oiseaux de l'Ouganda (en francés)
* Lake Victoria shrinks at an alarming rate (en inglés) 
* Lac Victoria (en francés)
* Jacinthe d'eau (en francés)
* La biologie de Tilapia nilotica (en inglés) 
* Un sitio con fotos das variedades piscicolas do lago  (en inglés)
* Living lake : lake Victoria (en inglés) 
* African journal of ecology, Goudswaard, Witte and Chapman : Decline of the African lungfish (Protopterus aethiopicus) in Lake Victoria (East Africa) (inglés)