Zona sublevada

**Zona sublevada** ou **zona franquista** son os nomes polos que a historiografía contemporánea coñece a zona de España que, no transcurso da guerra civil, estivo baixo o dominio do bando sublevado contra a República, sendo denominada polos sublevados como «zona nacional». 

Dende pouco despois da sublevación, en 1936, foi recoñecida desde 1936 como representante do Estado español polos países europeos que a apoiaron, como a Alemaña nazi e a Italia fascista. Nas comunicacións co seu goberno, o embaixador alemán utilizaba tamén o termo **España branca** para se referir á zona sublevada. Aínda que ata o final da guerra civil, o goberno republicano mantivo o recoñecemento diplomático da maioría dos países, en febreiro de 1939, preto xa do final da guerra, o goberno formado polos sublevados foi recoñecido tamén polos gobernos de Francia e o Reino Unido.

A extensión da zona sublevada foi variando ao longo da guerra, segundo se movían as frontes. A súa existencia finaliza cando, ao final da mesma, as forzas do xeneral Francisco Franco lograron o control total do país. Comezou así a ditadura de Francisco Franco.

## Concepto e terminoloxía 
As denominacións tradicionais que a historiografía franquista empregou son «zona nacional» ou «zona nacionalista». Con todo, a maior parte da historiografía contemporánea rexeita o termo «nacional» en favor doutros como «sublevado», «rebelde» ou «franquista». Recóllense ademais termos xenéricos como «zona franquista» ou «zona sublevada». Outros autores como Hugh Thomas falan nas súas obras da «España nacionalista», ou Ramón Tamames cando fai referencia á «España nacional».

O termo «nacionalistas» ou «nacionais» aplicado ao bando contendente na guerra civil foi cuñado por Joseph Goebbels, o ministro alemán de propaganda nazi, tras a visita da delegación española clandestina o 24 de xullo de 1936 liderada polo capitán Francisco Arranz para solicitar axuda e material bélico ao Terceiro Reich tras o Golpe de estado. Con este termo pretendíase darlle un aspecto de lexitimidade á axuda militar alemá. Os líderes da facción sublevada, cualificados de «cruzados» polo bispo de Salamanca Enrique Pla i Deniel (e que empregaran o termo «cruzada» para referirse á súa campaña) inmediatamente aprobaron e adoptaron o termo.

## Evolución política 
Dende que se produciu o alzamento en África o 17 de xullo e no día seguinte na península, as tropas dos sublevados triunfaron e ocuparon unha ampla zona de España que quedou dúbida en dúas áreas. En poucos días, os sublevados controlaron case toda a parte norte (Galicia, León, Castela a Vella, Aragón e parte de Estremadura), ademais dun triángulo andaluz que abranguía dende Huelva ata Sevilla e Córdoba.

Tras a etapa de certa provisionalidade que representou a Xunta de Defensa Nacional, formada tras a morte en accidente de aviación do xeneral Sanjurjo (quen debía encabezar o Directorio militar que gobernaría o país tras derrubar o goberno da Fronte Popular), os xenerais sublevados decidiron nomear un mando único militar e político. Dende o 1 de outubro de 1936 o xeneral Franco foi o «Xeneralísimo» das forzas sublevadas e o «Xefe do Goberno do Estado». Despois do fracaso da toma de Madrid (entre novembro de 1936 e marzo de 1937) e coa perspectiva de que a guerra ía ser longa, o «Xeneralísimo», coa axuda do seu cuñado Ramón Serrano Suñer, comezou a configurar a organización política do «Novo Estado». O primeiro paso foi o Decreto de Unificación de abril de 1937 polo que todas as forzas políticas que apoiaban o «alzamento nacional» e singularmente os falanxistas e os carlistas (quen coas súas milicias contribuíran máis á guerra) foron integradas nun único partido, Falange Española Tradicionalista y de las JONS. O paso seguinte foi a organización do «Novo Estado», tarefa encomendada polo «Xeneralísimo» ao seu primeiro goberno nomeado o 30 de xaneiro de 1938 (que substituíu a Xunta Técnica do Estado).

A construción do «Novo Estado» foi acompañada da destrución de todo o que tivese que ver coa República. Así na zona sublevada, ao contrario do que estaba a suceder na zona republicana (na que se desencadeou a revolución), procedeuse a unha contrarrevolución. Levouse a cabo unha represión sistemática das persoas, organizacións e institucións que puidesen entenderse nalgunha forma ligadas a esa República revolucionaria que se pretendía combater.

Nese camiño de construción do «Novo Estado» Franco contou co apoio e beizón da Igrexa católica. Bispos, sacerdotes e relixiosos comezaron a tratar a Franco como un enviado de Deus e este acabou por crer que, en efecto, tiña unha relación especial coa divina providencia.

### A Xunta de Defensa Nacional 
[miniatura|Mola (dereita) e o [Francisco Franco|xeneral Franco en Burgos o 27 de agosto de 1936, nunha imaxe recollida polo xornal alemán *Berliner Illustrierte Zeitung*.]]
O xeneral Sanjurjo, exiliado en Estoril, morreu o 20 de xullo por causa do accidente que tivo nada máis engalar o avión pilotado polo falanxista Juan Antonio Ansaldo. Dirixíase nel desde Lisboa cara a Pamplona para porse á fronte da sublevación. Isto deixou os xenerais sublevados sen o xefe que ía encabezar o levantamento. Para suplir en parte a carencia dun mando único, o 24 de xullo, catro días despois do accidente de Sanjurjo, os xenerais e xefes sublevados constituíron en Burgos unha Xunta de Defensa Nacional. Presidida polo xeneral de máis gradación e máis antigo, Miguel Cabanellas, xefe da División Orgánica de Zaragoza, estaba integrada polo xeneral Saliquet, o xeneral Ponte, o xeneral Mola, o xeneral Dávila, o coronel Montaner e o coronel Moreno Calderón. O xeneral Franco integrouse nela máis tarde. O seu Decreto número 1, do 25 de setembro, estabelecía que asumía «todos os poderes do Estado» e en sucesivos decretos estendeu o estado de guerra que o bando sublevado proclamara en cada sitio a toda España. Iso serviu de base para someter a consellos de guerra sumarísimos a todos os que se opuxesen á rebelión militar. Ademais, ilegalizou os partidos e sindicatos da Fronte Popular e prohibiu todas as actuacións políticas e as sindicais obreiras e patronais «mentres duren as actuais circunstancias».

Porén, o máis urxente era lograr a unidade de mando militar. Co fracaso do golpe militar fulminante, a posibilidade prevista por Mola de instaurar un Directorio Militar caía pola súa base, e máis aínda tras a morte da persoa que podería presidilo de maneira indiscutida, o xeneral Sanjurjo. Ante iso abriuse paso a incógnita sobre unha posíbel restauración monárquica, de ningún xeito prevista polos conspiradores militares. Aínda así, calquera acción requiría de xeito inevitábel pasar primeiro pola elección dun mando único. O xeneral Franco acababa de situar o seu cuartel xeral o 26 de agosto no palacio dos Golfines de Cáceres, onde os falanxistas organizaron unha concentración de masas na que foi aclamado como xefe e salvador de España. Parece que foi el quen pediu unha reunión dos xenerais sublevados para tratar o tema, aínda que segundo outras fontes a proposta fíxoa o xeneral Alfredo Kindelán.

### O xeneral Franco, "Xeneralísimo" e "Caudillo" 
[esquerda|miniatura|O xeneral Franco en Burgos en agosto de 1936. Á súa esquerda, o [Emilio Mola|xeneral Mola; e á súa dereita, o xeneral José Cavalcanti.]]
O 21 de setembro tivo lugar nos arredores de Salamanca a primeira reunión. Asistiron os xenerais da Xunta de Defensa Nacional e os xenerais Orgaz, Gil y Yuste e Kindelán. Discutiuse sobre a necesidade do mando único das forzas sublevadas e nomearon para o cargo ao xeneral Franco, pois era quen mandaba o exército que estaba a piques de conseguir a entrada en Madrid. O Exército de África estaba a só 100 quilómetros da capital. Ademais, era o que obtivera a axuda da Alemaña nazi e da Italia fascista. Tamén influíu que os outros candidatos posíbeis quedasen descartados (Cabanellas, por masón; Queipo de Llano, por ser republicano; Mola, porque o avance das súas columnas cara Madrid fracasara). Ademais, o xeneral Franco era «o máis cauto, o menos ideoloxizado, o máis neutro de todos eles en cuestión de réxime», segundo o historiador Santos Juliá. Decidido o mando único no terreo militar, aínda quedaba por dilucidar o mando político. Todos os xenerais reunidos votaron a Franco agás o xeneral Cabanellas que se abstIvo e que máis tarde comentou:

Entón o xeneral Franco realizou unha xogada mestra. Ordenou que as columnas que avanzaban a Madrid se desviasen cara Toledo para liberar o Alcázar e así levantar o cerco de dous meses ao que estaban sometidos un milleiro de gardas civís e falanxistas. Nel tamén estaban algúns cadetes da Academia de Infantaría ao mando do seu director, o coronel Moscardó, con mulleres e nenos de coñecidos militantes de esquerda retidos como reféns. Coa súa liberación, Franco recibiu un enorme capital político. O Alcázar era o símbolo da salvación de España que, como unha mártir, rexurdía do sepulcro ao que a conduciran os inimigos. A toma do Alcázar agrandou a súa lenda e a  famosa frase de Moscardó "sen novidades no Alcázar", repetida diante de Franco e numerosos xornalistas dous días despois da súa liberación, foi adecuadamente propagada. Franco aparecía, así, como o salvador dos heroes do asedio e como o símbolo dun exército disposto a gañar a guerra a calquera custo.

O 28 de setembro de 1936, o mesmo día en que o Alcázar de Toledo foi liberado, celebrouse a segunda reunión dos xenerais en Salamanca para decidiren quen ostentaría o mando político. O elixido foi o xeneral Franco, ao que os seus compañeiros non só nomeaban «Xeneralísimo das forzas nacionais de terra, mar e aire», senón tamén «Xefe do Goberno do Estado español mentres dure a guerra». Este, recibiu con satisfacción ambos nomeamentos con estas palabras: "Póñedes España nas miñas mans... Teño que me encargar de tódolos poderes". Porén, cando foi publicado o día seguinte o decreto 138 da Xunta de Defensa Nacional co seu nomeamento introduciuse un importante cambio no texto, suprimiuse a postila «mentres dure a guerra» e ao nomeamento do xeneral Franco como «Xefe do Goberno do Estado Español» engadíaselle «quen asumirá tódolos poderes do novo Estado». Coa expresión «Estado Español» eludíase a cuestión do futuro réxime, que se estabelecería cando se ocupase Madrid e rematase a guerra, cousa que crían que sucedería nas seguintes semanas ou nos seguintes meses. En calquera caso, todo o aparello republicano desaparecía dun golpe e o poder pasaba con carácter ditatorial ao xeneral Franco. O decreto do 29 de setembro de 1936 sería a base da lexitimidade do poder do «Xeneralísimo» durante os seguintes 39 anos.
[miniatura|Fachada do Palacio de Capitanía Xeral ([Burgos).]]
O 1 de outubro de 1936, no salón do trono da Capitanía Xeral de Burgos, Franco tomaba posesión do seu novo cargo como *Xeneralísimo* do exército sublevado e *Xefe do Goberno do Estado*. Deste xeito, confirmábase na súa persoa a unidade administrativa e militar do bando sublevado e quedaba formado un Estado cuxo nervio era o Exército e á cabeza do cal se situaba o *Caudillo*.
[miniatura|Casa do Cordón ([Burgos), sede da Xunta Técnica do Estado.]]
Un día antes o bispo de Salamanca Enrique Pla y Deniel publicara a pastoral «Las dos ciudades». Nela presentaba a guerra como «unha cruzada pola relixión, a patria e a civilización», co que lle daba unha nova lexitimidade á causa sublevada: a relixiosa. Así, o *Xeneralísimo* non era só o «xefe e salvador da Patria», senón tamén o «Caudillo» dunha nova «cruzada» en defensa da fe católica e da orde social anterior á proclamación da Segunda República Española. O cardeal primado Isidre Gomà envioulle a Franco un telegrama de felicitación polo seu nomeamento como «Xefe do Goberno do Estado Español». Na súa contestación, despois de dicirlle que «non podía recibir mellor auxilio cá bendición da Vosa Eminencia», Franco pedíalle que rogase a Deus nas súas oracións para que «me ilumine e dea forzas bastantes para a ímproba tarefa de crear unha nova España de cuxo feliz termo é xa garantía a bondadosa colaboración que tan patrioticamente ofrece Vosa Eminencia cuxo anel pastoral, bico». O bispo Pla i Deniel cedeulle a Franco o seu palacio episcopal en Salamanca para que o utilizase como o seu Cuartel Xeral.

A primeira lei que promulgou o *Xeneralísimo* foi a que creaba a Xunta Técnica do Estado (en substitución da Xunta de Defensa Nacional), presidida polo xeneral Dávila quen, no verán de 1937, foi substituído polo xeneral monárquico Francisco Gómez-Jordana, quen resultou moito máis eficiente có seu antecesor. A Xunta Técnica contaba cunha Secretaría Xeral do Xefe do Estado, cargo que desempeñou Nicolás Franco, o irmán maior de Franco. Tratábase dun órgano administrativo composto de sete Comisións que exercían as funcións dos Ministerios tradicionais. A Xunta Técnica do Estado continuou coa obra de reestruturación social que empezara xa a Xunta de Defensa Nacional. Ocupouse de todo tipo de cuestións, desde a contrarreforma agraria, con devolución de terreos aos seus antigos propietarios, até a depuración de funcionarios non afectos. A intención clara era rectificar toda a lexislación republicana e devolver as cousas á situación anterior.

A sede da Xunta Técnica do Estado estabeleceuse en Burgos, que se converteu na capital administrativa do novo réxime, aínda que algúns departamentos se atopaban noutras cidades castelás. Porén, a capital política da «España nacional» era Salamanca, onde residía o poder militar, pois alí se atopaba o Cuartel Xeral de Franco. Salamanca converteuse a partir de entón no centro de poder da España sublevada, porque ademais alí se atopaban as representacións diplomáticas de Alemaña e Italia e algúns departamentos da Xunta Técnica do Estado.

### O Decreto de Unificación de abril de 1937 
miniatura|Palacio episcopal de Salamanca, sede do Cuartel Xeral do *Xeneralísimo* desde a súa proclamación como *Xefe do Estado* o 1 de outubro de 1936 até o final da guerra civil
O seguinte paso no afianzamento do poder do novo *Caudillo* produciuse cando, tras o fracaso da toma de Madrid (entre novembro de 1936 e marzo de 1937), expúxose a necesidade de crear un "partido único". Seguiuse o modelo da ditadura de Primo de Rivera, a partir da fusión dos carlistas e falanxistas. Pero tanto uns como outros tiñan os seus propios proxectos e aspiracións para o novo Estado que se estaba a  construír na zona sublevada.

Ante a ausencia de José Antonio Primo de Rivera, encarcerado no Cárcere Modelo de Madrid desde o 14 de marzo de 1936 e posteriormente trasladado ao de Alacant o 5 de xuño de 1936, constituíuse en Valladolid unha Xunta de Mando Provisional. Estaba  encabezada por Manuel Hedilla, "un político de escasa relevancia - e quizás nomeado por iso-" quen non gozaba do prestixio de Primo de Rivera e que en pouco tempo empeorara as súas relacións co círculo de poder que rodeaba a Franco. A noticia da morte de José Antonio, executado en Alacant o 20 de novembro de 1936 e coñecida a través da prensa republicana e estranxeira, ocultouse na España sublevada. Franco utilizou o culto ao *Ausente* para deixar baleiro o liderado do partido e así manexar Falange como un mecanismo de mobilización política da poboación civil.
[esquerda|miniatura|Bandeira [Carlismo|carlista coa Cruz de Borgoña.]]
Canto á carlista Comunión Tradicionalista, o seu líder Manuel Fal Conde tentou manter a independencia da súa organización e das milicias requetés. En decembro de 1936 intentou crear unha Real Academia Militar de Requetés, diferenciada das academias militares e por tanto fóra da estrutura do Exército. Porén, tivo unha resposta fulminante por parte de Franco: someterse a un consello de guerra por «traizón» ou abandonar España. Fal Conde tomou a segunda opción e exiliouse a Portugal. Inmediatamente despois, o 20 de decembro de 1936 Franco decretou a militarización das milicias carlistas e falanxistas.

Desde o Cuartel Xeral do Generalísimo o novo asesor de Franco Ramón Serrano Súñer (cuñado seu e antigo deputado da CEDA que chegara a Salamanca evadido da «zona roxa») propiciou un achegamento entre a Comunión Tradicionalista e Falange Española de las JONS con vistas á súa fusión. Porén, as diferenzas ideolóxicas e políticas eran case insalvábeis, pois eran as que separaban o fascismo do tradicionalismo. Ademais, había outro obstáculo innegociábel: que á fronte do partido único se situase o propio xeneral Franco. Isto significaba que ambas partes tiñan que aceptar que a nova formación política quedaría supeditada ao poder persoal do *Xeneralísimo*, vértice do poder militar e político. Para apoiar esta idea difundiuse desde o Cuartel Xeral de Salamanca a lema *Unha patria, un Estado, un Caudillo*, copia do lema nazi *Ein Volk, ein Reich, ein Führer* («un pobo, un estado, un caudillo»).

Os contactos entre falanxistas e carlistas non frutificaron e todo o proceso non deixou de crear tensións no seo de ambos partidos. No caso dos falanxistas esas tensións tiveron como consecuencia os sucesos de Salamanca de abril de 1937. Durante eles varios falanxistas morreron nos enfrontamentos entre os partidarios da fusión e a supeditación ao poder militar (encabezados por Sancho Dávila e Agustín Aznar) e os contrarios a ela (encabezados por Manuel Hedilla).

Finalmente, o Cuartel Xeral de Franco decidiu actuar e, o 18 de abril, o mesmo día que o sector contrario á fusión celebrou un Consello Nacional no que se elixiu a Manuel Hedilla como «xefe nacional», ese mesmo día, Franco anunciou para o día seguinte a promulgación dun Decreto de Unificación de Falanxe e a Comunión Tradicionalista, de tal xeito que, os dous partidos unidos, pasaban a estar baixo o seu mando directo como «xefe nacional» do mesmo. Franco non só non informou a Hedilla, senón que o mandou deter unha semana despois (xunto con outros falanxistas disidentes) cando se negou a integrarse na Xunta Política do novo partido como simple vogal. Ademais, comunicou aos seus xefes provinciais que obedecesen unicamente as súas propias ordes, mentres que mantivo afastados do centro de poder a Fal Conde e outros carlistas. Despois disto a maioría de altos mandos militares, incluídos Mola ou Queipo de Llano, aceptaron o feito con máis ou menos reticencias. A maioría de militantes das organizacións políticas (entre eles, o destacado líder carlista Conde de Rodezno) tamén o aceptaron e pasaron a servir ao novo líder.
[miniatura|Bandeira de [Falange Española de las JONS (1934)|Falange Española y de las JONS.]]
A promulgación do decreto polo que se creaba o partido único Falange Española Tradicionalista y de las JONS fíxose cun discurso do Franco desde o balcón do Cuartel Xeral (o Palacio Episcopal que lle cedeu a Franco o bispo Enrique Pla i Deniel) a noite do 19 de abril. O decreto constaba dun longo preámbulo e tres artigos nos que se creaba un Partido Único ao estilo fascista, ao que chamaba Movemento, colocaba a Franco á súa fronte e presentábao como soporte do Estado, intermedio entre a sociedade e un Estado que se designaba como Novo Estado Totalitario».

Para que non quedase dúbida sobre a localización do poder no que xa comezaba a denominarse «Novo Estado», Manuel Hedilla, o xefe nacional de Falanxe (con outros camaradas remisos a incorporarse á Xunta Política do novo partido) foi xulgado e condenado á morte pola súa «manifesta actuación de indisciplina e de subversión fronte  o Mando e o Poder únicos e indiscutibles da España nacional». Debía ficar claro que a unidade de mando militar sería no futuro unidade de mando político. Porén, Franco seguiu os consellos da irmá do *Ausente*, Pilar Primo de Rivera (líder do sector «puro» de Falanxe), de Serrano Suñer e do embaixador alemán Von Faupel e indultou a Hedilla. Con todo, este pasou catro anos no cárcere e cando saíu del quedou apartado da vida política.

Nos estatutos do partido único publicados o 4 de agosto estabeleceuse que o Caudillo unicamente sería «responsábel ante Deus e ante a Historia».

Dous meses antes, o 3 de xuño, en plena Campaña do Norte, morreu o xeneral Mola (o «Director» da conspiración militar que dera o golpe de estado de xullo de 1936). O avión no que viaxaba estrelouse nun outeiro da vila de Alcocero, preto de Burgos. Mola adoitaba empregar o avión nos seus desprazamentos e non existen probas de que houbese sabotaxe. Porén, a morte favorecía claramente a Franco ao eliminar o «Director» como rival. O embaixador alemán Von Faupel escribiu pouco despois: «Sen dúbida Franco séntese aliviado pola morte do xeneral Mola».

#### As consecuencias do decreto 
En outubro de 1937, Franco nomeou os 50 membros do Consello Nacional de FET y de las JONS. A metade deles eran falanxistas e unha cuarta parte carlistas, ademais de cinco monárquicos e oito militares, incluído o xeneral Queipo de Llano. O Consello Nacional non pasou de ser un órgano consultivo. O mesmo se podía dicir da FET y de las JONS. A súa actividade quedaba reducida na práctica á propaganda, e o seu xornal, *Arriba*, ficou como un mero apéndice do Exército. A estrutura do chamado Movimiento na realidade non pasaba de ser unha simple estrutura burocrática, moitas veces como oficina de colocación ou favores persoais. En 1974, ao final da ditadura franquista, o xeneral Franco gravemente enfermo confesáballe ao seu médico persoal: «Os falanxistas, en definitiva, sodes uns chulos de algarada».

Con todo, os dirixentes de Falange ocuparon moitos dos postos máis importantes na administración e no partido. Ademais da maioría falanxista do Consello Nacional de FET y de las JONS, o novo secretario do partido único nomeado a principios de decembro de 1937 polo Caudillo foi Raimundo Fernández Cuesta, o *camisa vella* de Falanxe máis importante que quedaba. Este acababa de chegar á zona sublevada tras ser intercambiado polo republicano Justino de Azcárate. As principais delegacións nacionais do novo partido tamén foron ocupadas por falanxistas: a Sección Femenina por Pilar Primo de Rivera e o Auxilio Social por Mercedes Sanz-Bachiller.

### O nacemento do «Novo Estado» 
[miniatura|Desfile en [Donostia celebrando o segundo aniversario do inicio da guerra, cun arco co nome de Franco repetido varias veces.]]
En xaneiro de 1938, mentres estaba a ter lugar a batalla de Teruel, deuse o primeiro paso importante para a configuración definitiva do Novo Estado que se foi formando na zona nacional desde que o xeneral Franco fose proclamado Xefe do Goberno do Estado o 1 de outubro de 1936. O *Xeneralísimo* promulgou a Lei da Administración Central do Estado pola que se creaba unha estrutura administrativa que adoptaba a forma ministerial. Avanzouse así na normalización política dunha situación na que a fonte de poder era a persoa de Franco e o apoio total do Exército. Segundo Julio Gil Pecharromán, a lei «sancionaba os principios de unidade de poder e de concentración de funcións propios do sistema totalitario de partido único que se estaba a construír na España nacional». Así, os artigos 16 e 17 investían ao xeneral Franco de poderes absolutos, xa que lle outorgaban «a suprema potestade de ditar normas xurídicas de interese xeral» e puñan baixo a súa exclusiva autoridade os ministros. Esta lei, xunto con outra que promulgou Franco pouco despois do fin da guerra, constituíu o fundamento xurídico da súa longa ditadura.

O 30 de xaneiro o *Xeneralísimo* nomea o seu primeiro goberno no que el mesmo asume a Presidencia, mentres que Francisco Gómez-Jordana, até entón presidente da Xunta Técnica do Estado, era o vicepresidente e Ministro de Asuntos Exteriores. Fidel Dávila, quen seguía ao mando do Exército do Norte franquista, era Ministro de Defensa; e Severiano Martínez Anido, veterano militar e destacado represor do anarcosindicalismo barcelonés nos anos 1920, ocupaba a carteira de Orde Pública. Con todo, o personaxe máis destacado do gabinete era o *cuñadísimo* Ramón Serrano Súñer, ministro de Gobernación.
[esquerda|miniatura|Visita a Berlín de [Ramón Serrano Suñer, acompañado do xeneral Sagardía, recibido por Himmler en setembro de 1940.]]
A distribución do primeiro goberno do xeneral Franco  equilibraba o peso dos que serían permanentes subministradores de alto persoal político e administrativo: militares (4), falanxistas (2), católicos (1), monárquicos na súa dobre fidelidade afonsina (2) ou tradicionalista (1), e algún que outro técnico independente (1). Cada un deses sectores controlaba as áreas que lles resultaban máis próximas. Os ministerios militares e de orde pública ficaron para os militares; o movemento sindical e os ministerios *sociais*, para os falanxistas; os económicos, para homes técnicos, avogados, xuristas ou enxeñeiros; e a educación e a xustiza para os católicos, tradicionalistas ou exmembros de Acción Española. Doutra banda, neste primeiro goberno de Franco sorprende o escaso peso de falanxistas e carlistas. Porén, nos segundos chanzos deses ministerios había bastantes máis membros dos partidos clave, especialmente da Falanxe. Prefigurábase xa a amálgama ideolóxica que o franquismo sería no futuro. A única coincidencia real destes homes era o seu conservadorismo tradicional e o seu dereitismo reaccionario.
miniatura|Escudo do «Novo Estado».
Este goberno iniciou o proceso de institucionalización do Novo Estado:

* O 9 de marzo de 1938 o Consello Nacional de FET y de las JONS, na súa primeira reunión, redactou o Foro do Traballo, baseado na *Carta del lavoro* do fascismo italiano. Estabelecía os principios do sindicalismo vertical (a Central Nacional-Sindicalista foi creada por decreto de 21 de abril aínda que non comezou realmente a funcionar até despois da guerra) e da intervención do Estado na economía. Franco aprobouno e promulgouno en virtude de atribuírse non só a Xefatura do Estado e do Goberno, senón o poder lexislativo. O Foro do Traballo foi a primeira das sete Leis Fundamentais da ditadura franquista que funcionaron a modo de «constitución» do novo réxime.
* O 5 de abril derrogábase do Estatuto de Autonomía de Cataluña de 1932. Nos meses seguintes unha serie de ordes e decretos prohibían o uso do catalán nos documentos públicos e na conversación privada.
* O 9 de abril unha Lei de Prensa sometía os xornais á censura previa e atribuía ao goberno o nomeamento dos directores de xornais.
* O 5 de xullo introducíase a pena de morte que abolira a República.
* O 20 de setembro unha Lei de Ensino Medio garantía á Igrexa católica unha absoluta autonomía na educación secundaria. Ademais nesa lei introducíase o que Pedro Sainz, o ministro de Educación Nacional, chamou «bacharelato clásico». Este temía que aos outros ministros que tiñan que aprobar a lei lles parecese «un disparate a implantación de tanto estudo de latín e de grego».

Segundo Julián Casanova, o fascismo e o catolicismo foron as dúas ideoloxías sobre as que se construíu o Novo Estado. O proceso de fascistización era evidente pola exaltación dun líder (como no caso do Führer ou do Duce), o saúdo levantando o brazo estabelecido como «saúdo nacional», os uniformes e a simboloxía falanxista, entre outros. Ao mesmo tempo proliferaban os ritos e manifestacións relixiosas católicas como as procesións, as misas de campaña ou as cerimonias político-relixiosas que imitaban supostas formas medievais.

## A intervención estranxeira en favor do bando sublevado 
As dúas potencias que se distinguiron polo seu apoio á causa franquista foron a Alemaña nazi e a Italia fascista. A participación militar destes dous países resultou decisiva para favorecer a vitoria do lado rebelde, sobre todo grazas ao dominio do espazo aéreo logrado.

As axudas en homes ao bando sublevado materializáronse na Lexión Cóndor alemá (uns 6 000) e o *Corpo di Truppe Volontarie* italiano (un máximo de 40&nbsp;000), máis un continxente de combatentes portugueses, os Viriatos. Para que non houbese dúbida do seu compromiso coa causa, o 18 de novembro de 1936 (en plena batalla de Madrid), Italia e Alemaña recoñeceron oficialmente a Franco e a Xunta Técnica do Estado como o goberno lexítimo de España. Nomearon embaixadores a Roberto Cantalupo e a Wilhelm von Faupel respectivamente, quen presentaron as súas cartas credenciais ao Caudillo en Salamanca. Así, estes dous países, xunto con Portugal, foron os únicos europeos que a finais de 1936 recoñeceran oficialmente a Franco, ademais dalgúns pequenos estados suramericanos.

Os combatentes alemáns, italianos e portugueses eran soldados regulares aos que se lles proporcionaba unha paga no seu país de orixe, aínda que a propaganda do bando sublevado sempre os presentou como “voluntarios». Os voluntarios xenuínos que combateron ao lado do bando sublevado foron uns mil ou mil cincocentos homes. Entre estes destacou a *Irish Brigade* do xeneral profascista Eoin O'Duffy, integrada por uns 500 efectivos que viñeran para «libraren a batalla da cristiandade contra o comunismo». Porén, só participaron na batalla do Xarama e uns meses despois volveron a Irlanda. Tamén participaron uns 300 franceses da ultradereitista *Croix-de-Feu* que constituíron o batallón Jeanne d'Arc. A *Irish Brigade* chegou a España en decembro de 1936 e tivo un papel simbólico na guerra. Debido á súa indisciplina, quedaron relegados a operacións irrelevantes e en abril de 1937 retornaron a Irlanda.

Tamén participaron no bando sublevado miles de marroquís do Protectorado español de Marrocos enrolados de forma intensiva nas tropas de Regulares do Exército de África a cambio dunha paga.

En canto a armamento, segundo Julio Aróstegui, os sublevados recibiron de Italia e de Alemaña 1 359 avións, 260 carros de combate, 1 730 canóns, fusís, e municións para todo iso. Doutra banda, compañías norteamericanas venderon gasolina a Franco.

### As axudas internacionais inmediatas 
[miniatura|Avións italianos [Savoia-Marchetti S.M.79]]
Ante o fracaso do golpe de estado de xullo de 1936 (en canto á toma inmediata do poder), os militares sublevados pediron axuda rapidamente da Italia fascista e da Alemaña nazi, con éxito. O 20 de xullo o xeneral Franco, bloqueado en África e coa intención de cruzar o estreito coas tropas coloniais, enviou a Luis Bolín e ao marqués de Luca de Tena a Roma a se entrevistaren con Mussolini para que este lles proporcionase axuda aérea. O mesmo fixo o xeneral Mola, pola súa banda, quen enviou a Antonio Goicoechea, Luis Zunzunegui e Pedro Sainz Rodríguez. O 30 de xullo aterraban en Nador (Protectorado español de Marrocos) nove avións Savoia Marchetti dos 12 concedidos. Dous deles aterraron por erro en Alxeria, o que probou ao goberno francés de que as potencias fascistas estaban a auxiliar o bando sublevado. Mussolini decidiu dar unha resposta afirmativa á petición de axuda do xeneral Franco cando soubo que Hitler tamén o ía apoiar e tras comprobar que nin Francia nin Reino Unido ían intervir.

O 23 de xullo chegaron a Berlín outros emisarios de Franco encabezados por Johannes Bernhardt, un comerciante residente en Tetuán (capital do protectorado español de Marrocos) e xefe do partido nazi entre a colonia alemá. Entrevistáronse con Hitler en Bayreuth, quen concedeu inmediatamente axuda en avións. Con todo, a operación fíxose a través da empresa HISMA, que serviu de tapadeira. O 26 de xullo chegaron a Marrocos os primeiros vinte avións alemáns de transporte Ju&nbsp;52 (que se podían converter facilmente en bombardeiros), acompañados por cazas. Con estes medios aéreos o xeneral Franco puido organizar unha ponte aérea coa Península para transportar os lexionarios e os regulares e conseguir a superioridade aérea no estreito de Xibraltar. Entre finais de xullo e mediados de outubro os 20 avións Junkers&nbsp;52 e os 6 cazas Heinkel&nbsp;51 transportaron máis de 13&nbsp;000 soldados do Exército de África e 270 toneladas de material. Así, a situación de bloqueo en que se atopaba o Exército de África, a principal forza de combate con que contaba o bando sublevado para tomar Madrid (unha vez detidas as columnas do xeneral Mola na serra de Guadarrama) púidose superar grazas á rápida axuda da Alemaña nazi e da Italia fascista.

### A Alemaña nazi 
A razón principal da axuda da Alemaña nazi a Franco, como mostrou o historiador Ángel Viñas, foi que Hitler considerou que a vitoria do bando sublevado favorecería os intereses da política exterior de Alemaña. Na guerra europea que ía estalar nos próximos anos («inevitábel», segundo Hitler), na que Francia sería un dos inimigos que debía bater, sería mellor contar en España cun goberno favorábel liderado por militares anticomunistas. Daba máis garantías ca un goberno republicano que reforzaría os seus vínculos con Francia (e co seu aliado Reino Unido) e coa Unión Soviética (o inimigo estratéxico e ideolóxico da Alemaña nazi para realizar o seu proxecto expansionista no leste de Europa). Hitler díxolle ao primeiro encargado de negocios do Reich ante Franco, Wilhelm von Faupel, en novembro de 1936:

Na decisión de Hitler tamén contaron outros dous factores, un ideolóxico e outro militar. Hermann Göring, o «número dous» do Terceiro Reich e xefe da Luftwaffe, declarou ante o Tribunal de Núremberg en 1945 que el apoiara a intervención en España a favor de Franco

[esquerda|miniatura|Oficial alemán da [Lexión Cóndor pasando revista aos cadetes da academia de infantaría do bando sublevado en Ávila.]]
Canto ao primeiro motivo alegado por Göring, desde o primeiro momento o nazismo lanzou a campaña de propaganda controlada por Joseph Goebbels de que a guerra de España era unha confrontación entre «fascistas» e «marxistas». Dese xeito, responsabilizou a Unión Soviética e o «comunismo internacional» de causaren a guerra. Canto ao segundo motivo, o nazismo despregou na zona sublevada a Lexión Cóndor, cuns integrantes moi ben pagos.

En novembro de 1936, ao mesmo tempo que recoñecía oficialmente a Franco, Hitler ordenou o envío dunha unidade aérea completa que constituíu unha unidade autónoma dentro do exército sublevado. Contou cos seus propios xefes e oficiais comandados polo xeneral Hugo Sperrle (logo substituído polo tamén xeneral da Luftwaffe Wolfram von Richthofen). Estaba integrada nun inicio por catro escuadrillas de cazas Heinkel&nbsp;51 e catro de bombardeiros Junkers Ju&nbsp;52. Ademais a Lexión Cóndor contaba cun batallón de 48 tanques e outro de 60 canóns antiaéreos. Esta forza estaba formada por uns 5500 homes aos que se foi relevando con frecuencia unha vez adquiriran a experiencia bélica que buscaban, polo que por España pasaron uns 19&nbsp;000 efectivos. Así, a guerra civil española foi un campo de probas da Lutfwaffe, nos que ensaiou as armas e tácticas que logo empregarían na Segunda Guerra Mundial. Probáronse os cazas Messerschmitt Bf&nbsp;109 e Junkers Ju&nbsp;87&nbsp;A/B e os bombardeiros Junkers Ju&nbsp;52 e Heinkel He&nbsp;111. Estas unidades puxeron en práctica as súas tácticas de bombardeo sobre cidades, que tiveron como culmen o bombardeo de Gernika.
[miniatura|Técnicos e militares alemáns xunto a un bombardeiro [Heinkel He 111 da Lexión Cóndor en 1938. A superioridade aérea outorgada ao bando sublevado pola chegada da Luftwaffe só puido ser contrarrestada pola República coa chegada da aviación soviética.]]
A Lexión Cóndor permaneceu en España durante toda a guerra e participou desde novembro de 1936 en todas as batallas importantes cuns 620 avións. Perderon a vida en combate 371 dos seus membros. Acabada a guerra, despois de participar no desfile da Vitoria o 19 de maio de 1939 baixo a presidencia do *Xeneralísimo*, a Lexión Cóndor fixo o seu último desfile oficial en España o 22 de maio de 1939. Foron trasladados a Alemaña por transatlánticos e recibidos no porto de Hamburgo por Hermann Göring.

Nese último convoi viaxaban 5136 oficiais e soldados alemáns, cunhas 700 toneladas de equipo e a maior parte dos avións que quedaban. Desde a súa chegada a España reivindicaran a destrución de 386 avións inimigos (313 deles en combate aéreo), coa perda de 232 dos seus (dos cales só 72 foron destruídos pola acción inimiga). Os avións da Lexión Cóndor lanzaran unhas 21&nbsp;000 toneladas de bombas, co que contribuíron en gran medida á vitoria final do bando sublevado.

### A Italia fascista 
miniatura|Avance de tanquetas italianas do CTV durante a batalla de Guadalaxara.
A razón principal da axuda da Italia fascista ao bando sublevado tamén tivo relación directa coa súa política exterior. Mussolini quería construír un imperio no Mediterráneo e pensaba que gañando un aliado debilitaría as posicións militares de Francia e Reino Unido. Igual có nazismo utilizou o anticomunismo na súa propaganda para xustificar a intervención na guerra civil española.

Italia foi o país que enviou o continxente de combatentes estranxeiros máis numeroso dos que loitaron no bando sublevado. Desde xullo de 1936 xa había oficiais italianos que pilotaban os Savoia&nbsp;81 e os cazas Fiat encadrados na Lexión Estranxeira. A partir de decembro de 1936 despregouse en España unha unidade militar completa, o *Corpo di Truppe Volontarie* (CTV) ao mando do xeneral Mario Roatta (até o desastre da batalla de Guadalaxara en marzo de 1937) e despois dos xenerais Ettore Bastico, Mario Berti e Gastone Gambara. O CTV estaba integrado por 40&nbsp;000 homes que foron sendo relevados, polo que por España pasaron 72&nbsp;775 efectivos segundo as investigacións máis recentes: 43&nbsp;129 do exército italiano e 29&nbsp;646 da milicia fascista. A estes hai que engadir os 5699 que pasaron pola Aviación Lexionaria, co que a cifra total de combatentes foi moi superior á participación alemá e á das Brigadas Internacionais. A Aviación Lexionaria realizou 782 ataques aéreos na costa mediterránea española controlada polos republicanos, con 16&nbsp;558 bombas. Por outra banda, a armada italiana axudou ao bloqueo do armamento enviado desde a URSS a España con accións puntuais e no bloqueo e bombardeo dos portos mediterráneos, especialmente Barcelona e Valencia. Ademais achegou catro «submarinos lexionarios» á frota de Franco e vendeulle catro destrutores e dous submarinos. A axuda italiana foi, en palabras de Ramón Serrano Suñer, a axuda máis «grande, delicada e desinteresada».

O CTV e a Aviación Lexionaria estiveron a combater até o final da guerra. Porén, a finais de 1938, polas mesmas datas en que as Brigadas Internacionais abandonaban España, Mussolini retirou a cuarta parte das tropas do CTV, uns 10&nbsp;000 soldados. Estes foron despedidos en Cádiz polo xeneral Queipo de Llano e o xeneral Millán Astray e foron recibidos en Nápoles polo rei de Italia Vítor Manuel III. Estímase que o valor aproximado da axuda italiana foi duns 64 millóns de libras esterlinas.

### O Portugal *salazarista* 
[miniatura|[António de Oliveira Salazar|Oliveira Salazar cara 1940.]]
Aínda que foi menos aireada, a axuda ao bando sublevado por parte da ditadura de Oliveira Salazar de Portugal tamén foi importante, sobre todo nos primeiros meses da guerra. Portugal permitiu que os militares rebeldes utilizasen as súas estradas, ferrocarrís e portos para comunicar a zona norte con Andalucía. Ademais, devolveu á zona sublevada os republicanos que fuxían da represión. Despois Portugal constituíu unha base de operacións para a compra de armas e además foi un firme aliado do bando sublevado na «farsa» da «non intervención», a quen sempre defendeu perante o Comité de Non Intervención e na Sociedade de Nacións. Nunha visita realizada a Londres polo ministro portugués de exteriores Armando Monteiro ao seu homólogo británico Anthony Eden, aquel deixoulle claro a este que o perigo constituíano os «roxos», non Italia ou Alemaña:

Unha intervención directa na guerra do bando sublevado podería carrexar problemas internos ao Estado Novo do ditador António de Oliveira Salazar, quen simpatizou coa rebelión desde o primeiro momento. Así, levou a cabo o recrutamento de «voluntarios» que, baixo o alcume de *Os Viriatos*, participaron integrados en unidades «nacionais». Foron uns 10&nbsp;000 e eran alistados e pagos en Portugal.

## Forzas armadas 
Segundo o historiador Francisco Alía Miranda, tras o golpe de estado de xullo de 1936 a repartición de xenerais, xefes, oficiais e cadetes entre os dous bandos foi de 8&nbsp;929 situados na zona republicana e 9&nbsp;294 na zona rebelde. En canto á repartición dos efectivos, 116&nbsp;501 quedaron na zona republicana e 140&nbsp;604 na zona rebelde, incluíndo os 47&nbsp;127 militares que integraban o Exército de África. Esta era a unidade militar española máis preparada e con maior experiencia de combate, o que fixo que o balance de forzas fose favorábel neste punto ao bando sublevado. Outro elemento favorábel a este, foi que mentres a maioría dos xenerais e altos mandos se mantiveron leais á República, os xefes e oficiais intermedios sumáronse en boa parte á sublevación. 

Se se considera a evolución durante a guerra, o dato tamén favorece o bando sublevado. Durante ese tempo o persoal de xefes e oficiais do bando rebelde foi crecendo até alcanzar os 14&nbsp;104 efectivos o 1 de abril de 1939. Por contra, o do bando republicano foi diminuíndo até quedar reducido a 4&nbsp;771. Isto debeuse sobre todo ao pase ao bando rival de moitos xefes e oficiais no transcurso da guerra. Como sinalou Alía Miranda, cómpre ter presente que a maioría dos 18&nbsp;000 oficiais que había en España en xullo de 1936 aplaudiron o golpe, xa que predominaba neles unha mentalidade conservadora, corporativa e militarista. Ao final da contenda, o Exército de Terra dispuña de 850&nbsp;000 soldados de infantaría, 19&nbsp;000 artilleiros e importantes forzas de cabalaría.

## Retagarda 
### A vida tras a fronte bélica 
Inicialmente, durante o Golpe de estado de xullo de 1936 só un 30% da poboación española participou ou colaborou en apoio do bando rebelde. Entre a burguesía sublevada, malia a duración do conflito, non decaía o entusiasmo pola «cruzada». Aínda que os republicanos vencidos eran vítimas de malos tratos na zona sublevada, xustificábanse eses actos sobre a base da situación bélica e os sacrificios que tiñan lugar na retagarda nacional. Os bombardeos republicanos na retagarda nacional foron poucos e xeralmente irrelevantes, dada a superioridade aérea da Aviación Nacional. Con todo, houbo algúns ataques limitados sobre Sevilla, Burgos, Salamanca ou Valladolid, aínda que o bombardeo que máis mortos deixou foi o realizado sobre Cabra en 1938.

Desde o verán de 1937 empezáronse a celebrar con regularidade as feiras e as corridas de touros. Mesmo a Lotaría volvera funcionar. Á noitiña, ás 22:00 h ouvíase a voz de Queipo de Llano na radio. A media noite ouvíase o comunicado do día, o parte de baixas e prisioneiros, e despois de escoitar a Marcha Real chegaba a hora de durmir. Con todo, a España sublevada seguía sendo unha sociedade militarizada. As mulleres viron limitada a súa actividade aos roles tradicionais, aínda que a Sección Femenina creada por Pilar Primo de Rivera permitíalles unha saída para realizar tarefas de enfermaría ou de voluntarias do Auxilio Social na retagarda das zonas ocupadas. En contraste coa zona republicana, nesta impúxose desde ben pronto o «Día do prato único». Os días 1 e 15 de cada mes os estabelecementos hostaleiros servían un prato único pero cobrábano enteiro. A cantidade sobrante dedicábase para a beneficencia.

O desenvolvemento da contenda tivo sempre unha enorme repercusión na retagarda. Alén do triunfalismo polas vitorias nas Campañas de Santander, Asturias ou Aragón, ocasións como a Ofensiva republicana sobre Teruel ou a Ofensiva do Ebro supuxeron toda unha desagradábel sorpresa para a retagarda. Ao remate da Batalla do Ebro, a moral na zona franquista elevouse de novo. A isto contribuían a propaganda da prensa e da Radio e as campañas literarias, que seguían a asolagar o país. Esta propaganda adoitaba ser metade católica e metade monárquica, pero cada vez con maiores trazos fascistas. Neste sentido tiña moito que ver a Lei de Prensa do 9 de abril de 1938, pola cal o Estado asumía o control (que non a propiedade) de toda a prensa. A Ofensiva de Cataluña e a caída da España republicana a comezos de 1939 constituíron un triunfo exultante na retagarda franquista.

No entanto, como Radio Nacional de España insistiu en lembrar aqueles días, a guerra acabara pero non chegara a paz:

### Represión 
[miniatura|Mulleres suplicando aos soldados [Bando nacional|sublevados pola vida dos seus familiares prisioneiros en Constantina (Sevilla), no verán de 1936.]]
Do mesmo xeito, Franco era plenamente consciente dos excesos dos seus subordinados na represión e toleraba esa actitude abertamente. Nos primeiros momentos a autorización das sentenzas de morte só requiría a sinatura ou un simple «de acordo» do comandante militar de cada territorio. A última palabra sobre as sentenzas de morte tíñaa Franco como mando supremo das Forzas armadas. Despois de comer ou tomando café antes da sesta, mesmo ás veces en coche cando visitaba as frontes de batalla, folleaba e asinaba as sentenzas con total normalidade. Pedro Sainz Rodríguez visitouno en Salamanca e quedou estupefacto ante a frialdade con que confirmaba as sentenzas:

A represión non se limitou exclusivamente ás execucións, pois nas prisións franquistas tamén se daban as torturas, os malos tratos e a fame Ademais, ao final da guerra numerosas mulleres e fillos de republicanos foron encarcerados. Déronse numerosos casos de mulleres novas violadas polos seus gardiáns, nenos fechados en celas inhabitábeis ou arrincados das súas nais e entregados en adopción. Moitas delas eran adopcións ilegais, xa que por lei os menores só podían estar no cárcere coas súas nais até os tres anos de idade. Outros acabaron en conventos e forzados a convertérense en monxas e relixiosos.

Calquera compromiso de pacto ou paz negociada eran imposíbeis na mentalidade do *Caudillo*, como xa expresou unha vez terminada a contenda:

### Apoios: o bando sublevado 
As organizacións políticas que apoiaban o bando sublevado tiñan varios nexos comúns, como as ideoloxías nacionalistas, conservadoras e anticomunistas e un forte arraigamento católico. Tras o conflito militar, Franco conseguiu unificar todas estas formacións nun único partido, a Falange Española Tradicionalista y de las Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista, concibido como a rama política do denominado Movemento Nacional.

* A Confederación Española de Derechas Autónomas (CEDA) era unha alianza de partidos políticos católicos de dereitas xestada durante o bienio progresista da II República. Liderada por José María Gil Robles, era o gran partido de masas da dereita española nese momento. Presentouse desde a súa fundación como unha alternativa non só á Fronte Popular, senón á República en xeral. Belixerante con esta desde a súa fundación, o fusilamento nos primeiros días da guerra de destacados membros do partido como Federico Salmón, Dimas de Madariaga, Ricardo Cortés Villasana, Juan Bautista Guerra García, Antonio Bermúdez Cañete e Romualdo Alvargonzález, provocou a definitiva adhesión do partido ao bando sublevado.

[miniatura|Chapa de identificación militar asignada aos voluntarios falanxistas de [Provincia de Segovia|Segovia.]]

* Falange Española, partido político de ideoloxía fascista fundado por José Antonio Primo de Rivera en 1933. Naceu apoiada polas forzas reaccionarias e partidos da dereita que a utilizaron como forza de choque, mais non conseguiu un apoio popular significativo. As súas frecuentes razzias e enfrontamentos cos grupos máis radicais da esquerda, os seus actos violentos e asasinatos contribuíron a crear un clima de inseguridade e violencia propicio para os intentos militares. Tanto Primo de Rivera como Onésimo Redondo, líder das Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista, morreron durante os primeiros meses da guerra. O falanxismo tivo un papel decisivo na brutal represión levada a cabo polo bando sublevado durante o conflito.

* O Carlismo, movemento político tradicionalista e lexitimista de carácter antiliberal e contrarrevolucionario. Xurdiu en España no século&nbsp;XIX co obxectivo principal do estabelecemento dunha rama alternativa da dinastía do Borbón no trono español. Desde a proclamación da Segunda República Española o carlismo comezou a organizarse militarmente. Nas eleccións xerais de 1936 a Comunión Tradicionalista conseguiu 10 escanos nas candidaturas da dereita. En abril de 1936 o carlismo planificou o seu propio levantamento armado contra a República baixo a dirección de Manuel Fal Conde e José Luis Zamanillo, que formaran a Xunta Suprema Militar Carlista. O plan foi descuberto e freado pola República. No entanto, a facción paramilitar carlista, o Requeté, tivo un importante papel na guerra e distinguiuse pola súa extrema violencia.

* Os monárquicos afonsinos propugnaban a restauración da rama isabelina da dinastía. O seu pretendente, Alfonso XIII, abdicara tras as Eleccións municipais do 12 de abril de 1931, cuxos resultados foron interpretados como un rexeitamento do pobo ao seu reinado. Os seus integrantes integráronse en Renovación Española, partido fundado por Antonio Goicoechea e o Conde de Vallellano. Non se distinguiron por unha importante actividade neste período, mais apoiaban os movementos desestabilizadores que xurdiron. Xoán de Borbón, fillo do exiliado Afonso XIII, pretendeu unirse ás filas sublevadas en agosto de 1936. Porén, os xenerais ao mando da rebelión rexeitaron a súa participación, ante o temor dunha división entre os dous grupos monárquicos.

### Economía de guerra 
miniatura|Moedas de 25 céntimos do bando sublevado (1937).
A metade da contenda a moeda *nacional* mantíñase estábel, os prezos dos produtos de primeira necesidade non aumentaran considerabelmente e nas cidades non parecía existir o espectro da fame que xa era visíbel na zona republicana. A subministración de carbón e outras materias tamén era aceptábel.

Os métodos que se empregaron na zona nacional para o financiamento da guerra foron os seguintes:

* Partidas de axuda económica e financiamento recibidas de Alemaña e Italia.
* Creación dunha nova central *nacional* do Banco de España en Burgos, que anticipou ao novo estado un crédito de 9 millóns de pesetas. Esta realizou unha nova emisión de billetes por unha cantidade total de 9.000 millóns de pesetas da época.
* Adiamento por parte do estado dos pagos dos intereses da débeda e do 60% do valor das subministracións da guerra.
* Redución dos gastos superfluos.
* Creación de novos impostos para conseguir maiores ingresos.

En xullo de 1937 a Xunta Técnica dispuxo o bloqueo das contas correntes bancarias en toda a zona que tiñan baixo a súa xurisdición. Con posterioridade, levaron a cabo unha reunificación monetaria e a Lei de Desbloqueo bancario do 7 de decembro de 1939 permitiu a reconversión do antigo diñeiro republicano. Esta lei estaba concibida máis para a súa aplicación sobre a poboación republicana, xa que tivo un claro carácter retroactivo e represivo respecto das contas bancarias da zona republicana durante a contenda.

Para finais de 1938 a situación económica da zona controlada por Franco empeorara con respecto ao ano anterior. Algúns prezos infláronse de forma disparatada, aínda que a produción industrial e mineira eran maiores ás habidas en época de paz. Con todo, este crecemento da industria destinouse tanto ás necesidades bélicas como ao comercio de materias primas con Alemaña e Italia. O novo estado franquista optara pola autarquía económica ese mesmo ano, que en realidade carrexou o desastre económico e social. Ao desastroso intervencionismo uniuse a corrupción cada vez maior de moitos funcionarios estatais, un anticipo da situación que se deu na posguerra.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*