Amanullah Khan

**Amanullah Khan** (en paxto e persa: غازی امان الله خان), nado o 1 de xuño de 1892 e finado o 25 de abril de 1960, foi o soberano de Afganistán desde 1919, inicialmente como emir e, a partir de 1926, como rei, ata a súa abdicación en 1929. Tras o fin da Terceira Guerra Angloafgá en agosto de 1919, Afganistán logrou abandonar o seu status de estado protexido e proclamou a súa independencia, podendo desenvolver unha política exterior libre da influencia do Reino Unido.

O seu mandato estivo marcado por significativos cambios políticos e sociais, incluídos intentos de modernizar Afganistán seguindo modelos occidentais. Con todo, non puido completar estas reformas debido a unha revolta liderada por Habibullah Kalakani e os seus seguidores. O 14 de xaneiro de 1929, Amanullah abdicou e fuxiu á veciña India británica mentres a guerra civil afgá se intensificaba. Desde a India británica, trasladouse a Europa, onde pasou 30 anos de exilio ata a súa morte en Zúric, Suíza, o 26 de abril de 1960. O seu corpo foi trasladado a Afganistán e enterrado en Xalalabad, preto da tumba do seu pai, Habibullah Khan.

## Traxectoria 
### Primeiros anos 
miniatura|esquerda|Amanullah de mozo
Amanullah Khan naceu o 1 de xuño de 1892 en Paghman, preto de Kabul, Afganistán, nunha familia paxtún. Foi o terceiro fillo e o favorito do emir Habibullah Khan e da súa segunda esposa. Amanullah foi nomeado gobernador da provincia de Kabul e asumiu o control do exército e do tesouro. Ademais, gañou a lealdade da maioría dos líderes tribais.

En febreiro de 1919, o emir Habibullah Khan foi de caza á provincia de Laghman, en Afganistán. No seu séquito estaban o seu irmán, Nasrullah Khan, o seu primeiro fillo da primeira esposa, Inayatullah Khan, e o comandante en xefe Nadir Khan. Na noite do 20 de febreiro de 1919, Habibullah foi asasinado na súa tenda por Shuja ul-Dawla, un dos criados que durmían alí, por orde do seu fillo menor, Amanullah, froito do seu segundo matrimonio. Este feito deixou a Nasrullah como sucesor do trono afgán.

Nun principio, Nasrullah negouse a aceptar o trono e declarou a súa lealdade ao seu sobriño Inayatullah, o primoxénito de Habibullah. Non obstante, Inayatullah tamén rexeitou o cargo, afirmando que o seu pai desexaba que o seu irmán Nasrullah fose o lexítimo herdeiro e que se convertese en emir. As tribos locais declararon a súa lealdade a Nasrullah, coñecido como un home piadoso e relixioso.

O resto do grupo de Habibullah viaxou cara ao sueste ata Xalalabad, e o 21 de febreiro de 1919 chegou á cidade, onde Nasrullah Khan, apoiado polo primoxénito de Habibullah, Inayatullah Khan, foi declarado emir.

Amanullah Khan, terceiro fillo de Habibullah e da súa segunda esposa, quedara en Kabul como representante do rei. Ao coñecer a noticia da morte do seu pai, Amanullah tomou inmediatamente o control do tesouro en Kabul e organizou un golpe de estado contra o seu tío. Logrou o control de Kabul e do goberno central, e declarou a guerra contra Nasrullah. Este, que non desexaba derramamento de sangue para alcanzar o trono, renunciou ao reino en favor de Amanullah e ofreceuse a exiliarse en Arabia Saudita. Amanullah xurou sobre o Corán que non lle faría dano se regresaba a Kabul e despois podía actuar como desexase. O 28 de febreiro de 1919, Amanullah proclamouse emir.

O 13 de abril de 1919, Amanullah convocou un Durbar (corte real) en Kabul para investigar a morte de Habibullah. Un coronel do exército afgán foi declarado culpable e executado, e con probas fabricadas, Nasrullah foi implicado no asasinato. pero aproximadamente un ano despois, foi asasinado mentres estaba retido na prisión real. Para asegurar a unidade nacional baseada na igualdade de dereitos perante a lei e na participación no desenvolvemento político do país, redactou a primeira constitución afgá, denominada "Estatuto do Goberno Supremo de Afganistán". Este texto foi oficialmente aprobado e ratificado por 872 anciáns tribais e funcionarios gobernamentais reunidos nunha Loya Jirga en Xalalabad o 11 de abril de 1922.

### Educación e literatura 
Amanullah gozou de gran popularidade nos primeiros anos do seu mandato e utilizou a súa influencia para modernizar o país. Creou novas escolas cosmopolitas tanto para nenos como para nenas nas rexións e eliminou tradicións centenarias como os estritos códigos de vestimenta para as mulleres.

Diversos centros educativos foron fundados, incluíndo a Escola de Telégrafos, a Academia de Aprendizaxe Árabe (Daruloloom), a Escola Mastoorat, a Escola Rashidya en Xalalabad, Kandahar e Mazar-e-Sharif, a Escola Qataghan e a Academia de Ciencias Médicas Básicas, así como máis de 320 escolas en todas as provincias. Inicialmente, estas escolas contaron con instrutores indios que posteriormente foron substituídos por profesores franceses. A educación primaria converteuse en obrigatoria, e desenvolvéronse cursos de alfabetización para mellorar as habilidades de lectura. Máis tarde, introducíronse cursos de ensino de materias relixiosas e ciencias modernas.

Aínda que o dari era o idioma oficial, Amanullah promoveu o paxto como un elemento importante da identidade afgá. Para a década de 1930, comezouse unha campaña co obxectivo de establecer o paxto como idioma oficial do goberno afgán. Este recoñecemento formalizouse en 1936 e reafirmouse en 1964.

### Reformas culturais 
A esposa de Amanullah, a raíña Soraya Tarzi, xogou un papel significativo na súa política respecto das mulleres. Esta rápida modernización provocou un rexeitamento e unha revolta reaccionaria coñecida como a Revolta de Khost (1924–1925), que foi reprimida en 1925. Durante as súas viaxes á India e Europa, Amanullah reuniuse con moitos seguidores da Fe Bahá'í, dos cales levou libros que aínda se atopan na Biblioteca de Kabul. Esta asociación co Bahaismo foi posteriormente utilizada como unha das acusacións en contra súa cando foi derrocado.

O fracaso das reformas de Amanullah Khan, como o de calquera outro fenómeno político importante, foi o resultado dun conxunto complexo de variables internas e externas. Algunhas destas variables tiñan unha orixe obxectiva, mentres que outras estaban vinculadas a organizacións de servizos secretos que operaban fóra das fronteiras do país. 

Naquela época, a política exterior de Afganistán estaba principalmente condicionada pola rivalidade entre a Unión Soviética e o Reino Unido, coñecida como o Gran Xogo. Cada unha das potencias intentaba gañar influencia en Afganistán e sabotar os intentos da outra para aumentar o seu control na rexión. Esta dinámica tivo un impacto desigual, pero xeralmente favorable para Afganistán; entre outros logros, Amanullah estableceu unha limitada Forza Aérea Afgá composta por avións doados pola Unión Soviética.

## Visita a Europa 
[thumb|Amānullāh Khān co presidente francés [Gaston Doumergue en París, (xaneiro de 1928).]]
Amanullah Khan viaxou a Europa a finais de 1927. O rei afgán e a raíña partiron do porto de Karachi e no camiño reuníronse co rei Fuad de Exipto no Cairo. Realizaron unha intensa xira por Europa: Italia (chegaron o 8 de xaneiro de 1928), onde se reuniron co rei Vítor Manuel III de Italia e o seu primeiro ministro, Benito Mussolini, e despois co papa Pío XI na Cidade do Vaticano; Francia (chegaron a Niza o 22 de xaneiro de 1928 e a París o 25 de xaneiro), onde se reuniron co presidente Doumergue; Bélxica (chegaron a Bruxelas o 8 de febreiro), onde se reuniron co rei Alberte I e a raíña Isabel de Bélxica. A seguinte parada foi Alemaña, onde o rei xermanófilo chegou a Berlín o 22 de febreiro e ese mesmo día se reuniu co presidente Paul von Hindenburg.

A continuación, viaxou ao Reino Unido como convidado do rei Xurxo V e da raíña María. O barco de vapor *SS Maid of Orleans* chegou a Dover o 13 de marzo de 1928. A parella real abandonou Inglaterra o 5 de abril e dirixiuse a Polonia. No camiño, fixeron unha longa parada en Berlín, onde Amanullah foi sometido a unha tonsilectomía de emerxencia. O tren real chegou á cidade fronteiriza polaca de Zbąszyń o 28 de abril. Ao día seguinte, chegou a Varsovia, onde foi recibido por ministros polacos, o presidente do Sejm e o presidente do país, Ignacy Mościcki. A petición de Amanullah, concedéuselle unha audiencia co Mariscal de Polonia Józef Piłsudski. A delegación afgá partiu de Varsovia o 2 de maio de 1928, cruzando o país cara á fronteira coa Unión Soviética.

Finalmente, Amanullah Khan visitou o primeiro presidente turco, Mustafa Kemal Atatürk, o 20 de maio de 1928, que nese momento foi a primeira visita de estado dun xefe de estado estranxeiro a Turquía. Durante esta visita, Turquía asinou o seu primeiro acordo de asistencia técnica con Afganistán.

## Guerra Civil 
Durante e despois da visita de Amanullah Khan a Europa, a oposición ao seu goberno creceu ata o punto de desencadear un levantamento en Xalalabad que culminou cunha marcha cara á capital, durante a cal gran parte do exército desertou en lugar de resistir. Isto debeuse ás novas políticas de rápida modernización implementadas por Amanullah tras o seu regreso da xira europea nunha sociedade aínda moi conservadora. Algunhas destas políticas, inspiradas pola revolución de Mustafa Kemal Atatürk, quen o advertira de que debía ser moderado e coidadoso coas reformas, incluíron a abolición do veo, o cambio do venres (tradicionalmente un día de descanso e adoración en países islámicos) por un día laboral e a designación do xoves como día non laborable. Tamén ordenou á poboación substituír os traxes tradicionais afgáns por roupa occidental e inclinar o sombreiro ao saudar, como se facía nos países occidentais. Estas reformas, xunto coas dificultades económicas da maioría da poboación para satisfacer necesidades básicas como o alimento, provocaron unha reacción adversa liderada polos conservadores islámicos e opoñentes, encabezados por Habibullāh Kalakāni, que se alzaron contra o seu goberno.

O 14 de decembro de 1928, Kalakāni, líder do movemento opositor "Saqqawists", acompañado de grupos de Kohistanis, liderou un ataque a Kabul que foi repelido tras nove días de combates, obrigándoos a retirarse a Paghman. Kalakāni lanzou outro ataque o 7 de xaneiro de 1929, logrando capturar Kabul. O 14 de xaneiro de 1929, Amanullah abdicou e exiliouse temporalmente na India británica, pasando a monarquía ao seu medio irmán, Inayatullah Khan, quen asumiu como rei de Afganistán ata que entregou o Arg catro días despois, o 18 de xaneiro de 1929, a Kalakāni, quen se proclamou Amir de Afganistán.

Gran parte da resistencia en apoio a Amanullah limitouse a unha das cinco "zonas culturais". A área afectada era unha pequena "zona tribal" que abarcaba as provincias orientais e meridionais (Mashreqi e Jonub) en 1929, así como as modernas provincias de Nangarhar, Laghman, Kunar, Paktiya e Paktika. Os paxtos como os Shinwari, Mohmand, Kakar, Mangal, Jaji, Ahmadzai, Safi e Ghilzai poboaban esta área. Os hazaras xiítas de Hazarajat, fortes apoiantes das reformas de Amanullah, resistiron ao goberno de Kalakāni. Grandes partes do país non estiveron involucradas nos conflitos violentos.

Mentres Amanullah estaba na India, Kalakāni loitaba contra tribos anti-Saqqawistas. O 22 de marzo de 1929, Amanullah regresou a Afganistán reunindo forzas en Kandahar para marchar cara a Kabul e derrotar a Kalakāni. En abril de 1929 intentou avanzar cara a Kabul, pero as súas forzas foron derrotadas en Muqur, Ghazni. O 23 de maio de 1929 fuxiu novamente á India e nunca regresou ao seu país.

## Exilio 
Kalakāni gobernou durante nove meses ata ser substituído por Mohammad Nadir Shah o 13 de outubro de 1929. Amanullah Khan tentou regresar a Afganistán, pero contou con escaso apoio popular. Desde India británica, o ex-rei viaxou a Europa e instalouse en Italia, adquirindo unha vivenda no barrio de Prati en Roma. Mentres tanto, Nadir Shah asegurouse de impedir o retorno de Amanullah mediante propaganda activa. Moitas das reformas de Amanullah foron revogadas, aínda que o posterior rei Mohammad Zahir Shah levou a cabo un programa de reformas máis gradual.

A pesar de todo, Amanullah mantivo un grupo de leais en Afganistán que, durante os anos 30 e 40, intentaron infrutuosamente restauralo no poder.

Durante a Segunda Guerra Mundial, Alemaña nazi elaborou amplos plans para reinstalar a Amanullah no trono. Aínda que estaba disposto a recuperar o poder, Amanullah non tivo participación directa nos plans, xa que os oficiais nazis non o convidaron a colaborar. Os plans non se materializaron debido á falta de apoio pleno da Unión Soviética e foron cancelados por Adolf Hitler a finais de 1939. Posteriormente, houbo intentos de revivir as negociacións en 1942, pero foron abandonados tras a derrota das Potencias do Eixo en Stalingrado en 1943.

Durante o exilio, Amanullah permaneceu en Roma e viviu en condicións modestas, especialmente durante e despois da guerra. Algunhas fontes suxiren que chegou a vender as xoias que trouxera consigo.

## Falecemento 
[thumb|[Mausoleo de Amanullah Khan en Xalalabad]]
Despois de fuxir á India británica, o rei Amanullah Khan solicitou asilo en Italia porque recibira a Orde da Anunciación do rei Vítor Manuel III durante a súa xira mundial. Faleceu o 26 de abril de 1960 en Zúric, Suíza.

## Matrimonio e descendencia 
[thumb|[Tughra de Amanullah Khan]] 
Casou con Soraya Tarzi (1899–1968), filla de H.E. Sardar-i-Ala Mahmud Beg Tarzi, antigo Ministro de Asuntos Exteriores, da súa segunda esposa, Asma Rasmiya *Khanum*, filla de Shaikh Muhammad Saleh al-Fattal Effendi, de Alepo. Amanullah e Soraya tiveron 6 fillas e 4 fillos:

;Fillas:
# Princesa Ameenah Shah (14 de maio de 1916 – 29 de outubro de 1992). Durante o seu exilio, en 1954 casou cun cidadán turco naturalizado de orixe bosníaca chamado Mustafa Hasanovic Ar, fillo do deputado dos Xoves Musulmáns de Bosnia.
# Princesa Abedah Bibi. 
# Princesa Meliha (1920–2011). Converteuse en doutora médica na Universidade de Istambul e casou co enxeñeiro turco A. Tahir Söker, parente próximo de Celâl Bayar.
# Princesa Adeela (1925–2000). Casou con Armando Angelini (nado o 10 de agosto de 1924), fillo dun oficial de cabalería italiano, e tiveron catro fillas: 
## Elisabetta (nada o 31 de maio de 1948).
## Cristina (nada o 3 de outubro de 1949).
## Simin (nada o 8 de outubro de 1954).
## Cinzia (nada o 11 de xaneiro de 1957).
# Princesa India de Afganistán (1929–2023). En 1951, casou con Kazem Malek, un propietario iraniano, e establecéronse en Mashhad, Irán. Tiveron dúas fillas: Soraya (1954, en Roma, Italia) e Hamdam (1956, en Mashhad). Despois de oito anos de matrimonio, divorciouse e regresou a Roma. En 1966 casou cun empresario afgán, Abdul Rauf Haider, con quen tivo un fillo, Eskandar (1967, en Roma).
## Soraya (nada en 1954), primeira filla da princesa India.
## Hamdam (nada en 1956). Casou cun comandante naval italiano, Paolo Fusarini. Tiveron dous fillos:
### Matteo.
### Flavia.
## Eskandar (nado en 1967), fillo da princesa India e Abdul Rauf Haider.
# Princesa Nagia, a filla máis nova de Amanullah e Soraya. Casou con İlter Doğan, un empresario turco, durante unha visita a Istambul. Tiveron dous fillos:
## Ömer, fillo da princesa Nagia e İlter Doğan.
## Hümeyra, filla da princesa Nagia e İlter Doğan.

;Fillos:
# Príncipe Rahmatullah de Afganistán (7 de xuño de 1921 – 11 de setembro de 2009). Casou con Adelia Graziani, sobriña dun xeneral italiano, Rodolfo Graziani.
# Príncipe Saifullah. Faleceu de neno debido ao cólera.
# Príncipe Hymayatullah. Morreu moi pequeno debido a unha bronconeumonía.
# Príncipe Ehsanullah (1926–2017). Casou con Leyla Tarzi, filla do coronel Tavvab Tarzi, neta de Mahmud Tarzi. Tiveron dous fillos, ambos nados en Istambul:
## Ahmed Aman Ullah (nado en 1961). Casou con Sylvie Théobald Rahmat Ullah (nada en Bourges, Cher, Francia).
## Rahmad Ullah (nado en 1965). Casou con Carine d'Afghanistan-Berger, de Bernex, Suíza.
# Príncipe Nadirullah Khan (nado o 17 de xuño de 1943). Único fillo de Amanullah Khan coa súa quinta esposa. Tivo dúas unións:
## Con Rita Rocco, coa que tivo un fillo:
### Aman Ullah d'Afghanistan (nado o 14 de xuño de 1969). Residente en Roma, Italia.
## Con Ricarda Brinkmann, unha cidadá alemá, coa que tivo un fillo:
### Ahmed Reinhold Ullah d'Afghanistan (nado o 28 de xaneiro de 1976). Residente en Asunción,Paraguai.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Historia de Afganistán