Manifesto para a supervivência da cultura galega

O ***Manifesto para a supervivência da cultura galega***, tamén coñecido como "Manifesto dos 13 de Roma" ou "Manifesto dos doce" Visto o campo ao cal pertencían os membros deste grupo, non é de estrañarmos o seu especial interese nos ámbitos litúrxico e bíblico; é por isto que, grazas en parte á presenza entre eles dunha persoa con probadas aptitudes para a música como é Joám Trilho, unha das grandes achegas desta colectividade foi a produción de cantos relixiosos en galego. Di José Martinho Montero-Santalha que «varios deses cantos eran tradución ou adaptación de [cantos] espirituais dos negros americanos, que naquel momento obtiñan moito éxito en toda Europa».

O propio Montero-Santalha explica a respecto deste colectivo: «Os Irmandiños» era un grupo informal de traballo. Nin tivo nunca unha estrutura xurídica ou organizada (como estatutos ou regulamento ou nada similar), nin o número de membros foi fixo nin sequera determinado, mais cunha conformación aberta: traballaban os que querían facelo, cada un no que mellor sabía facer. E o grao de compromiso e de convicción tamén era variábel entre os diferentes membros do grupo. fixesen aínda parte do colectivo no momento de publicación deste "Manifesto para a supervivência da cultura galega" (1974): trátase dos xa amentados José-Martinho Montero Santalha —quen, segundo a *Gran Enciclopedia Galega*, xa chegara á capital italiana en 1965— e Joám Trilho. En palabras do primeiro:Fomos os que máis tempo permanecemos en Roma, e por iso tivemos máis oportunidades de servir de núcleo estábel do grupo.En concreto, o artigo d' *O porvir da lingua galega*, no cal Os Irmandiños estabelecían unha serie de pautas para a progresiva introdución do galego no ámbito da liturxia, estaba asinado polas seguintes personalidades: Xoán Trillo Pérez, Ramón Soneira Lema, Pedro Varela Gesto, Francisco Ramil Acebo, Xesús Ferro Ruibal, Xosé Martiño Montero Santalla e Andrés Torres Queiruga.

Seis anos despois, as trece persoas asinantes do "Manifesto..." serían Antonio Busto Salgado, Maca Cabaleiro, Xoán Curráis, Xosé Manuel García Álvarez, Xesús García Castro, Manuel García Otero, Xurxo Xoán Gómez Gude, Ricardo Martínez, Xosé Martiño Montero Santalla, Marcial Portela, Uxío Romero Pose, Xosé Antonio Salgado e Xoán Trillo. De todos eles, só Montero Santalha continúa vinculado á lingua a día de hoxe., mais vería finalmente a luz no número 1574 da revista lisboeta *Seara Nova* (setembro de 1974, pp.&nbsp;30–31)

### Preámbulo 
O manifesto comezaba cun preámbulo no cal se expuña a situación que estaba a vivir Galiza en tanto que podía ser considerada como un territorio «irreversibelmente bilingüe». Segundo Os Irmandiños, este bilingüismo podía chegar a se converter nun valor positivo; porén, viña sendo, ao mesmo tempo, «xerador de conflitos antropolóxicos a nivel persoal e comunitario» e podía mesmo «transformarse en xerador de conflitos sociais».

No relativo á prensa, o Grupo de Roma promovía que os xornais galegos aumentasen o número de publicacións (artigos, colaboracións e noticias) en lingua galego-portuguesa até que representasen, como mínimo, un 50% do total. Alén disto, os xornais de Galiza deberían prestar unha especial atención ás noticias dos países de fala portuguesa (sobre todo de Portugal) e dar cabida nas súas páxinas a colaboradores/as portugueses/as e brasileiros/as.

### A administración 
No ámbito administrativo, defendíase que as linguas galego-portuguesa e castelá deberían ser linguas cooficiais. Alén disto, avogábase por que a primeira gozase dos mesmos dereitos que a segunda no caso dos organismos centrais con incumbencia en Galiza. Os documentos públicos, en tanto que debían reflectir a situación bilingüe da poboación, quer adoptarían un sistema de alternancia lingüística, quer serían publicados nos dous idiomas ao mesmo tempo. Nas súas relacións coa administración, a cidadanía debería ter a posibilidade de empregar calquera das dúas linguas.

En resposta por carta a Montero Santalha após recibir o texto, Piñeiro aseguraba que a súa publicación en *Grial* non sería posíbel por motivos de índole política —i.e.: «o franquismo en España e a recente Revolución dos caraveis de abril de 1974 en Portugal»—, ao tempo que suxería o seu envío a Buenos Aires para que fose publicado «nun folleto» relacionado coa Editora Nós desa cidade e director de *Seara Nova* desde febreiro de 1973, para conseguir a definitiva publicación do "Manifesto para a supervivência da cultura galega". Con tal obxecto, o padre, entón descoñecido para Rodrigues Lapa, enviou a este último unha extensa carta acompañada dunha copia do texto (redactado, desta volta, conforme ao acordo ortográfico portugués) para solicitar a súa aparición na revista lisboeta. Dita carta presentaba as principais ideas que foran plasmadas no manifesto:O noso desexo sería que en Portugal se crease un certo ambiente de solidariedade coa cultura galega, que é esencialmente idéntica á cultura portuguesa [...]. A nosa lingua é fundamentalmente común, e esta idea está na base das nosas propostas: desexamos unha progresiva integración cultural —prescindimos, claro está, do aspecto político— galego-portuguesa. A lingua portuguesa —nós dicimos galego-portuguesa, mais nos referimos á mesma cousa— atravesa en Galiza un momento dramático: a política española encamíñase a extirpala, aproveitando sobre todo o influxo decisivo dos medios de comunicación de masas. Precisamos da solidariedade dos nosos veciños para salvala. Até agora estamos a tempo.

O inicio da resposta de Lapa, en forma de carta dirixida a Montero Santalha con data de 10 de xuño de 1974, era certamente esclarecedor:A súa carta, acompañada do "Manifesto para a supervivência da cultura galega", proporcionoume unha das maiores alegrías da miña vida.Neste mesmo escrito, Lapa prometía a publicación do manifesto en *Seara Nova* ou en *Colóquio/Letras* —revista dirixida por Hernâni Cidade e por Jacinto do Prado Coelho por volta de 1974— e alentaba o Grupo de Roma a difundir o texto a través de *Grial* —vía xa explorada, como vimos anteriormente—, da Real Academia Galega, de Ramón Piñeiro, de Xavier Alcalá ou de Ernesto Guerra da Cal; no entanto, aseveraba que, como xa expuxera no seu artigo "A recuperação literária do galego", a única salvación a curto prazo para o galego, «ameazado de morte», estaba no portugués.

Aproximadamente un mes máis tarde e en alusión a este mesmo artigo, Lapa escribía a Prado Coelho:A semente que lanzamos á terra xerminou lentamente, mais floreceu e está dando froitos. Criticaba especialmente a última frase do primeiro parágrafo do manifesto (aquela que dicía que «Galiza é hoxe irreversibelmente bilingüe») por constituír «unha afirmación claramente ideolóxica, partidista, que descobre a posición dos asinantes»

Ademais, Francisco Rodríguez ía aínda máis aló e dicía que os autores do manifesto parecían ignorar «as fondas raigames socio-económicas [...] que ten o desprestixio [do galego]», e afirmaba: Realmente a intención conciliatoria pode parecer plausíbel en abstracto pero, nun conflito como o noso, esíxese a decisión abertamente favorábel a unha das linguas. Non é xusto nin democrático colocar no ring a un anano, esmorecido previamente, perante un xigante, protexido xa secularmente, e dicir que agora somos neutrais.), como é o caso de «linguas grandes e dignas» ou «lingua gloriosa», pois «semellantes adxectivos non cadran para referirse a un fenómeno esencialmente humano», traballo que xa desde a súa publicación en 1974 influenciara en gran medida o pensamento galeguista da época e que serviu parcialmente de base ao propio Rodríguez para este *Conflito lingüístico e ideoloxía na Galiza.*

### Pilar García Negro 
miniatura|Pilar García Negro
Xa no ano 1991, o traballo de María Pilar García Negro titulado *O galego e as leis: aproximación sociolingüística* afondaba na crítica realizada quince anos antes por Francisco Rodríguez. A exposición da intelectual lucense comezaba por comparar o texto dos Irmandiños co *Informe –dramático– sobre la lengua gallega* de Xesús Alonso Montero (1973) e sostiña que o primeiro non supuña ruptura algunha a respecto do ensaio do presidente da RAG. Alén disto, a autora incidía, ao igual que Rodríguez, na aparente desvinculación existente entre o problema lingüístico e a situación político-económica ao longo do "Manifesto para a supervivência da cultura galega".

Canto á sentenza na cal Rodríguez xa fixera especial fincapé («Galiza é hoxe irreversibelmente bilingüe»), García Negro estabelecía o que segue: Cualificar [...] de irreversíbel a presenza do español na sociedade galega implica, de entrada, eliminar a posibilidade, sequera potencial, de normalización completa para o galego, estar a condenar un dos termos do conflito, o galego precisamente, a unha vida permanentemente tutelada polo español. [...] A rendición anticipada é xa unha vitoria outorgada, sen antes forzar a batalla para conseguir o estabelecemento dunha outra situación xusta.No que atinxe ao programa de actuacións presentado por Montero Santalha e os seus, García Negro referíase ao mesmo como a «cota do cincuenta por cento» e afirmaba que era no eido do ensino onde «tal proposta de beatitude bilingüe amosa[ba] toda a súa febleza como solución de porvir», visto que «se consagramos o galego e o español como linguas de ensino conforme "la lengua materna de cada niño" [sic] nos seus primeiros anos escolares, a reintegración lingüística da poboación español-falante tórnase imposíbel ou moi dificultosa, tendo en conta de que o aparato do ensino reforza o que socialmente resulta xa abertamente hexemónico para o español».

De todos os modos, a autora si valoraba a proposta dos Irmandiños de difundiren con total naturalidade as emisións e os textos en portugués en Galiza. Porén, engadía:De novo os autores soslaian a concreción de tal proposta adicional —cuxo valor compartimos plenamente— ao facela depender sen máis de factores técnicos (e non enxuizala xustamente como unha das vedas para o galego en que máis interese pode ter o Estado español, que non permite —ou dificulta ao máximo— as relacións bilaterais Galiza-Portugal sen intermediarios españois) e non de factores estritamente políticos, que precisamente os autores se apresan a eliminar.

### Outros axentes 
Coñécense tamén recepcións positivas por parte doutros axentes importantes dentro do galeguismo da época, como Xesús Alonso Montero ou Xavier Alcalá.

### Repercusión en Galiza 
A respecto da escasa difusión e repercusión do "Manifesto..." no campo cultural galeguista do momento, Elías Torres Feijó sinala que «o carácter excéntrico dos asinantes era xa unha pexa importante, incrementada pola súa nula intervención no campo até a altura, o que estará na base da súa escasa capacidade de interlocución e de eventual progresión das súas propostas». Con todo, tamén destaca que «ninguén até ese momento manifestara unha práctica e un proxecto reintegracionista como ese e, menos, organizadamente».

A xa amentada Pilar García Negro, sen estabelecer unha conexión totalmente directa entre as pautas propostas no texto e a política galega de anos posteriores, destacaba en 1991:Adiantemos xa que esta demanda conservacionista, que homologa o idioma con outras realidades culturais ou, mesmo, biolóxicas (a sobrevivencia de fauna ou flora agredidas por un desenvolvemento industrial destrutor da natureza e dos seus recursos) e o fincapé que se fai na importancia do mantemento dunha cultura orixinal van ser, moi pouco tempo despois da publicación deste "Manifesto", piares da política oficial estatal e autonómica, na liña de desvincular arreo o problema lingüístico da súa conexión político-económica e de encarecer —compensatoriamente— a importancia da cultura como formante do patrimonio común de todos os súbditos españois.En alusión ao reintegracionismo, Eduardo Maragoto afirma que «o "Manifesto para a supervivência da cultura galega" [...] marcou un punto de inflexión na historia deste movemento».

Corenta anos máis tarde, algúns dos presupostos do presente manifesto a respecto do ensino e dos medios de comunicación serían recollidos na *Lei nº 1/2014, do 24 de marzo, para o aproveitamento da lingua portuguesa e vínculos coa lusofonía,* máis coñecida como Lei Valentín Paz-Andrade.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* ALONSO MONTERO, Xesús (2008), *Letras galegas: explicadas (de 1962 a 1980) en* Triunfo *e noutras revistas de fóra de Galicia*, Pontevedra, Xerais.
* CALVET, Louis-Jean (1993), *Lingüística e colonialismo: pequeno tratado de glotofaxia*, Santiago de Compostela, Laiovento.
* GARCÍA NEGRO, María Pilar (1991), *O galego e as leis: aproximación sociolingüística*, Vilaboa, Edicións do Cumio.
* MARQUES, Maria Alegria et al (1997), *Correspondência de Rodrigues Lapa. Selecção (1929-1985)*, Coimbra, Minerva.
* MONTERO SANTALHA, José-Martinho (2009), “Carta de Ramón Pinheiro a Montero Santalha”, *Agália* 96/96, pp.&nbsp;165–169.
* MONTERO SANTALHA, José-Martinho et al (1974), “Manifesto para a supervivência da cultura galega”, pp.&nbsp;1–4, en liña en http://www.pglingua.org/images/stories/pdfs/2008/20080913_manifesto_13_roma.pdf
* OTERO PEDRAYO, Ramón (1974), *Gran Enciclopedia Galega,* *Volume XXI*, Xixón, Silverio Cañada.
* RODRIGUES LAPA, Manuel (1973), “A recuperação literária do galego”, *Grial* 41, pp.&nbsp;278–287.
* RÓDRIGUEZ SÁNCHEZ, Francisco (1998), *Conflito lingüístico e ideoloxía na Galiza*, Santiago de Compostela, Laiovento.
* SAMARTIM, Roberto López-Iglésias (2005), “Ideia de língua e vento português na Galiza do tardofranquismo. O caso de Galaxia”, *Agália* 83/84, pp.&nbsp;9–53.
* SAMARTIM, Roberto López-Iglesias (2010), *O Processo de Construçom do Sistema Literário Galego entre o Franquismo e a Transiçom (1974-1978): Margens, relaçons, estrutura e estratégias de planificaçom cultural*, Santiago de Compostela, Universidade de Santiago de Compostela.
* SAMARTIM, Roberto López-Iglésias (2014), "O 25 de abril na Galiza dos anos setenta: impactos e consequências*", Diacrítica*, vol.28, n.2, pp.15-32.
* TORRES FEIJÓ, Elias J. (2007), “O 25 de Abril e as suas imediatas conseqüências para e no protossistema cultural galeguista”, in Helena González Fernández & María Xesús Lama (eds.), *Actas do VII Congreso Internacional de Estudos Galegos. Mulleres en Galicia. Galicia e outros pobos da Península*, Sada, Ediciós do Castro, pp. 689-701.
* VV.AA. (1968), *O Porvir da Lingua Galega*, Lugo, Círculo de las Artes. Instituto de Estudios.
* VV.AA. (2012), *Un canto e unha luz na noite. Asociacionismo cultural en Galicia (1961–1975)*, Santiago de Compostela, Consello da Cultura Galega.