Lingua lituana

O **lituano** (*lietuvių kalba*) é unha lingua báltica con 4 millóns de falantes e a lingua oficial de Lituania.

## Historia 
[miniatura|Primeiro libro en lituano *Catecismo* de [Martynas Mažvydas, 1547.]]

Algúns lingüistas pensan que o lituano é a lingua que máis trazos conserva do antigo indoeuropeo. As linguas bálticas orientais afastáronse das occidentais entre os séculos V e VII. A diferenciación entre o lituano e o letón deuse a partir do século IX; entre estes dous existiron dialectos de transición ata, cando menos, o século XIV e, posibelmente, o XVII. A ocupación da bacía do Daugava por parte da orde militar alemá dos Irmáns da Espada entre os séculos XIII e XIV (coincidindo co territorio da Lituania actual), contribuíu ao desenvolvemento autónomo desta lingua.

O texto máis antigo existente é unha tradución de himnos de entre 1503 e 1525. Publicáronse libros a partir de 1547, mais o nivel de alfabetización dos lituanos foi moi baixo até o século XVIII e non había moitos títulos. En 1864, após o Erguemento de Xaneiro, Mikhail Muravyov, Gobernador Xeral Ruso de Lituania, prohibiu a utilización do lituano na educación e na imprenta e mesmo prohibiu a utilización do alfabeto latino. Algúns libros continuaron a ser imprimidos en Prusia Oriental e os Estados Unidos. Introducidos no país por traficantes de libros, contribuíron a soster o sentimento nacionalista até que se levantou a prohibición en 1904. Jonas Jablonskis (1860-1930) contribuíu moito á formación do padrón lingüístico lituano. As convñencións do lituano escrito foran evolucionando durante o século XIX, mais Jablonskis, na introdución á súa *Lietuviškos kalbos gramatika* foi o primeiro en formular e expor os principios esenciais, baseados no dialecto alto-lituano occidental. O lituano foi a lingua oficial de Lituania desde 1918. Durante a ocupación soviética utilizouse oficialmente xunto co ruso, a cal, ao ser a lingua oficial da Unión Soviética, tiña primacía sobre o lituano.

## Clasificación 
O lituano é unha das dúas linguas bálticas existentes, xunto co letonio. No século XIX desapareceu o prusiano antigo.

## Distribución xeográfica 
miniatura|250px|Territorio de lingua lituana no século XVI
O lituano fálase fundamentalmente en Lituania (3 millóns, 80% da poboación). Fálao tamén o grupo étnico lituano que vive en Belarús, Letonia, Polonia e no óblast de Kaliningrado (Rusia) e por emigrantes noutras partes de Rusia e noutros países de América e Europa, até chegar aos 4 millóns.

### Situación oficial 
O lituano é a lingua oficial de Lituania.

### Dialectos 
O lituano ten dous dialectos principais: aukštaitiano (*Aukštaičių*, lituano das terras altas) e samogitiano (samogitiano, *Žemaičių/Žemaitiu*, lituano das terras baixas) .

A norma padrón baséase no aukštaitiano occidental. Os dous dialectos no son completamente intelixíbeis entre si.

## Sons 
### Vogais 
O lituano conta con doce vogais escritas. Ademais das letras latinas utilízase o acento ogonek (coñecido como "caudata") para indicar vogais longas, reliquia histórica de cando estas vogais estaban izadas (como as vogais ogonek no polonés contemporáneo), e antes aínda, de cando precedían un son 'n'.

### Consoantes 
O lituano utiliza 20 caracteres consonánticos tomados do alfabeto latino. Ademais, o dígrafo "Ch" representa unha velar fricativa (/x/); a pronuncia dos demais dígrafos pódese deducir dos seus compoñentes.

### Fonoloxía 
#### Consoantes 
Cada consoante, excepto //, ten dúas formas: palatalizada e non palatalizada (/bʲ/}}] - //,// - //, // - // etc.).

As consoantes  e as súas versións palatalizadas só se atopan en empréstimos.

#### Vogais 
O sistema vocálico lituano pódese organizar de dous xeitos. O esquema tradicional distingue entre vogais longas e curtas e ten seis vogais longas e cinco curtas:

Porén, tamén se ten proposto distinguilas entre tensas e laxas, co que quedaría o seguinte (como terminoloxía mantense a anterior):

## Gramática 
O lituano é unha lingua moi flexiva, na que as relacións entre as partes da oración e as súas funcións na oración se expresan mediante numerosas flexións.

Existen dous xéneros gramaticais, feminino e masculino. Algunhas formas, especialmente adxectivos atributivos, derivan dun xénero neutro histórico.

O acento léxico é libre e móbil e caracterízase tamén polo acento tonal.

Ten cinco declinacións nominais e tres adxectivais e tres conxugacións verbais. Todos os verbos teñen presente, pasado, pasado iterativo e futuro no indicativo, subxuntivo (ou condicional) e imperativo (ambos os dous sen distinción de tempos) e infinitivo. Estas formas, fora do infinitivo, conxúganse e teñen dúas persoas en singular e dúas en plurarl e a terceira persoa común ao plural e ao singular. O lituano ten o sistema de participios máis rico de todas as linguas indo-europeas, xa que ten participios derivados de todos os tempos con formas activas e pasivas distintas e varias formas de xerundio.

Os substantivos e outras palabras declinábeis teñen cinco casos: nominativo, xenitivo, dativo, acusativo, instrumental, locativo e vocativo. En textos antigos úsanse tres variedades adicionais do locativo: ilativo, adesivo e alativo. Os máis comúns son o ilativo, aínda en uso, especialmente na fala, e o alativo, que sobrevive na lingua padrón en certos usos idiomáticos. O adesivo está practicamente desaparecido.

A efectos prácticos, estas declinacións permiten unha maior liberdade de palabras. "Ven un coche" pódese dicir "atvažiuoja automobilis" ou "automobilis atvažiuoja".

A primeira gramática prescriptiva do lituano foi escrita en latín por Daniel Klein e publicada en Königsberg en 1653. O primeiro *Compendio de lingua lituana* publicouno en 1856/57 August Schleicher, profesor da Universidade de Praga.

Os dous libros fundamentais acerca da gramática lituana hoxe en día son *Introdución a lituano moderno*, en inglés, de Leonardas Dambriūnas, Antanas Klimas e William R. Schmalstieg e *A gramática da lingua lituana*, en ruso, de Vytautas Ambrazas.

## Vocabulario 
### Empréstimo léxicos 
O vocabulario básico do lituano non conta con moitos empréstimos. Algunhas palabras, coñecidas como *senieji skoliniai* ("empréstimos vellos") proveñen dos veciños próximos (eslavos e xermanos). Normalmente, cando os eslavos ou os xermanos introducían un concepto ou obxecto novo, os lituanos utilizaban a mesma palabra para ese concepto ou obxecto cos axustes mínimos para adaptala ao sistema fonolóxico. Son palabras como *stiklas* ("cristal", do eslavo *steklo*), *muilas* ("xabrón", do eslavo *mylo*), *gatvė* ("rúa", do xermánico *gatwo") ou *spinta* (moble para gardar cousas, lacena, armario, andel etc., do alemán *Spind*).

No século XX incorporáronse basantes internacionalismos, como *ekonomija*, *schema*, *kosmosas*. Outros son híbridos, isto é, unha raíz é internacional e a outra lituana, como *šviesoforas* ("semáforo", literalmente "porta-luz").

Existe un compromiso entre a aceptación de palabras novas e a invención. No uso científico resulta máis doado simplemente aceptar a palabra en cuestión, axeitando simplemente a pronuncia, o que fai que nos contextos técnicos o 70% do vocabulario sexan empréstimos. Para o uso cuotidiano prefírese crear palabras novas.

### Vocabulario indo-europeo 
Considérase que o lituano é unha das linguas indo-europeas contemporáneas máis conservadoras. Certas palabras son moi semellantes ás correspondentes en sánscrito; por exemplo, *sūnus* ("fillo") e *avis* ("ovella") son idénticas e outros pares diferéncianse moi pouco: *dūmas* e *dhumas* ("fume"), *antras* e *antaras* ("segundo") e *vilkas* e *vrkas* ("lobo"). Porén, a morfoloxía verbal lituana mostra moitas innovacións.

Outras coinciden co latín, como os pares seguintes (o primeiro en latín, o segundo en lituano): *rota — ratas* ("roda"), *senex — senis* (un "vello"), *vir — vyras* ("hom3"), *anguis — angis* ("serpe" en latín, unha especie en lituano), *linum — linas* ("liño"), *aro — ariu* ("eu aro"), *iungo — jungiu* ("eu xungo"), *duo — du* ("dous"), *tres — trys* ("tres"), *septem — septyni* ("sete"), *gentes — gentys* ("tribos"), *mensis — mėnesis* ("mes"), *dentes — dantys* ("dentes"), *noctes — naktys* ("noites"), *sedemus — sėdime'' ("estou sentado") etc. Nisto coincide con outras linguas indo-europeas.

O lituano mostra numerosas afinidades léxicas e gramaticais coas linguas bálticas e eslavas.

## Sistema de escrita 
Como moitas das linguas indo-europeas, o lituano emprega unha forma modificada do alfabeto romano. Consta de 32 letras. A orde alfabética ten unha regra sorprendente: "Y" colócase entre "Į" (I ogonek) e "J", xa que "Y" realmente representa un  prolongado.

Os acentos agudo, grave, til e macron empréganse para marcar o acento e a duración vocálica. Porén, normalmetne non se escriben, excepto nos dicionarios, gramáticas e nos casos de ambigüidade. Utilízanse ademais os dígrafos seguintes, que se colocan como secuencia de dúas letras na ordenación alfabética.

## Exemplos 
* Lituano: Lietuviškai ("lietuvishkai", [])
:(lingua) lietuvių 
:(nacionalidae) lietuvis (masculino), lietuvė (feminino) ("lĭet**u**vis", lĭet**u**vē)
* Olá (informal): labas ("lahbas", [l**ā**bas])
* Adeus (informal): iki! ("iki'", [ik**i**])
* Por favor: prašau ("prashau", [])
* Grazas: ačiū ("ahchjooh", [])
* Ese/Esa: tas (masculino), ta (feminino) ("tas, ta")
* Canto (custa)?: kiek kainuoja? ("kjek kainuoja", [kĭek kain**ǔo**ja])
* Si: taip ([ta**ĭ**p])
* Non: ne ("ne")
* Perdón: atsiprašau ("Atsiprashau", [])
* Non entendo: nesuprantu ([nesuprant**u**])
* Fala inglés?: (ar) kalbate angliškai? ([/ar/  ?])
* Onde está ...?: Kur yra? ([k**u**r īr**a**?])

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en lituano
### Ligazóns externas 
* O lituano no Ethnologue
* Pages and Forums on the Lithuanian History 
* Diacritics Project — All you need to design a font with correct accents 
* Academic Dictionary of Lithuanian
* The Historical Grammar of Lithuanian language
* Lithuanian English Dictionary from Webster's Online Dictionary - the Rosetta Edition
* Online Searchable Dictionary - searchable
* Lithuanan and Slovenian language with Japanese translation
* 2005 analysis of Indo-European lingustic relationships