Moeda-pa

[miniatura|417x417px|Moeda-pa de ombreiros cadrados da [Dinastía Chou|dinastía Zhou (ca. 650-400 a.C.). Un carácter *bei* (貝).]] 
A **moeda-pa** (chinés tradicional: 布幣; chinés simplificado: 布币; pinyin: *jbù bì)* é unha forma premonetaria de bronce fundido en forma de pa empregada durante a dinastía Zhou da China (1045 a 256 a.C.). Aínda que a súa forma é a dunha pa un dunha pequena ferramenta de traballo agrícola, a finura da súa folla e o seu pequeno tamaño indican que a súa función non era utilitaria, senón unicamente como moeda.

As versións máis antigas das moedas-pa tendían a ter un furado para encaixar o cabo fráxil e oco, que lembra unha pa metálica. As versións posteriores das moedas-pa transformaron este oco nunha peza fina e plana e, co paso do tempo, engadíronse inscricións ás moedas-pa para marcar os seus valores nominais.

En 2021 publicouse un artigo sobre un antigo obradoiro monetario que se descubriu nun sitio arqueolóxico na provincia de Henan. Mediante a datación por radiocarbono das moedas-pa atopadas alí estimouse que foron creadas despois de 640 a.C. e non máis tarde do 550 a.C., o que a converte posiblemente na ceca máis antiga coñecida do mundo, unha condición tradicionalmente atribuída ao reino de Lidia. Con todo, as moedas-pa que se atoparon do depósito arqueolóxico de Guanzhuang non son tan antigas como as moedas de metal que se descubriron na antiga cidade de Éfeso.

## Moeda de pa de cabo oco 
As moedas-pa con cabo oco (en chinés: 布幣; pinyin: bùbì) constitúen unha ligazón entre as pequenas ferramentas de labor agrícola usadas como medio de troco e os obxectos estilizados empregados como diñeiro. Malia a súa fraxilidade, conservan o encaixe oco onde se suxeitaría unha empuñadura para as usar como unha ferramenta de verdade. Este encaixe é rectangular na súa sección transversal e aínda conserva a arxila do proceso de fundición. No encaixe, tamén se reproduce o furado que fixaría a ferramenta ao seu cabo.

* **Moedas-pa prototipo**: este tipo de moeda-pa é similar en forma e tamaño aos utensilios agrícolas orixinais. Mentres que algúns exemplares son o suficientemente robustos como para poderen ser empregados no campo, outros son moito máis lixeiros. A moeda-pa prototipo leva unha inscrición co nome da cidade emisora. Algúns destes obxectos foron atopados en tumbas das dinastías Shang e Zhou Occidental, datadas entre o 1200 e o 800 a.C. Os espécimes inscritos parecen datar de cara ao 700 a.C.
* **Moedas-pa de ombreiro cadrado**: este tipo de moeda-palea caracterízase pola forma cadrada dos seus ombreiros, un pé recto ou lixeiramente curvado e tres liñas paralelas no anverso e no reverso. Atopáronse en cantidades de ata varios centos de exemplares na zona correspondente ao Dominio Real de Zhou, ao sur de Hebei e ao norte de Henan. As probas arqueolóxicas datan estas moedas do comezo do período de Primaveras e Outonos, aproximadamente do 650 a.C. en adiante.

: As inscricións nestas moedas adoitan consistir nun único carácter, xeralmente un número, un carácter cíclico, un topónimo ou o nome dun clan familiar. A escrita rudimentaria é a dos artesáns que fabricaban as moedas, e non a caligrafía máis coidada dos eruditos que escribían as inscricións votivas en bronce. O estilo de escrita coincide co do período medio Zhou. Coñécense máis de dúascentas inscricións, moitas das cales non foron completamente descifradas. Os caracteres pódense achar á esquerda ou á dereita da liña central e poden estar invertidos ou ser retrógrados. A aliaxe destas moedas está composta normalmente polo 80 % de cobre, o 15 % de chumbo e o 5 % de estaño. O habitual é atopalas en tesouros de centos de exemplares, ás veces atadas xuntas en forma de feixes. Malia non haber mención na bibliografía do seu poder adquisitivo, está claro que non eran moedas de pequeno valor.

* **Moedas-pa de ombreiro inclinado**: estas moedas-pa caracterízanse pola inclinación do seu ombreiro, coas dúas liñas exteriores no anverso e no reverso formando un ángulo. Normalmente non existe unha liña central. Este tipo é xeralmente máis pequeno que o das moedas-pa prototipo e o das de ombreiro cadrado. As súas inscricións son máis claras e adoitan consistir en dous caracteres. Asócianse co Reino de Zhou e coa zona de Henan. O seu tamaño máis pequeno indica que son posteriores ás moedas-pa de ombreiro cadrado.
* **Moedas-pa de ombreiro en punta**: este tipo ten ombreiros en forma de punta, e un furado para o cabo longo e oco. Estas moedas teñen tres liñas paralelas no anverso e no reverso con inscricións ocasionais. Atópanse no nordés de Henan e Shanxi, o territorio do estado de Jin, que máis tarde pasaría a ser Zhao. Considérase que son algo posteriores ás pas de ombreiro cadrado. A súa forma parece estar deseñada para facilitar a súa atadura en feixes, e non parece ter relación ningunha cun apeiro agrícola en particular.

## Moeda-pa de cabo plano 
miniatura|Moeda-pa de pé cadrado de Anyang.A moeda-pa de cabo plano (平首幣) non ten o espazo oco para o cabo que tiñan as primeiras moedas-pa. Case todas teñen uns pés diferentes, o que suxire que o seu deseño estivo influído polas moedas-pa de ombreiro en punta con cabo oco, cunha estilización adicional para facilitar o seu manexo. Xeralmente son máis pequenas, e ás veces as súas inscricións especifican o seu valor nominal, ademais dos nomes de lugares. En combinación coa pouca evidencia das datas de fundación dalgunhas cidades produtoras, as moedas-pa de cabo plano poderían ser un desenvolvemento posterior. A evidencia arqueolóxica dátaas no período dos Reinos Combatentes (475 a 221 a.C.). As moedas-pa de pé arqueado teñen unha aliaxe composta por aproximadamente o 80 % de cobre; para outros tipos, o contido de cobre varía entre o 40 % e o 70 %.

* **Moedas-pa de pé arqueado**: este tipo ten unha base arqueada en forma de U invertido. Os ombreiros poden ser arredondados ou angulares. Normalmente especifícanse os valores nominais de medio, un ou dous *jin*. Esta variedade de moedas-pa asóciase co estado de Liang —tamén coñecido como Wei—, que floreceu entre o 425 e o 344 a.C., e co estado de Han (403–230 a.C.).

* **Moedas-pa de pé en punta**: este tipo ten pés en punta e unha base cadrada. Os ombreiros poden estar orientados cara a arriba ou ser rectos. Trátase dunha clara evolución da moeda-pa de ombreiro en punta con cabo cóncavo. O peso e o tamaño dos exemplares meirandes son compatibles coa unidade dun *jin* das moedas-pa de pé arqueado e cabo plano. Pola súa banda, os exemplares máis pequenos adoitan especificar a unidade como medio *jin* ou un *jin* —este menos frecuente—, aínda que con frecuencia non especifican unidade ningunha. Isto parece implicar que a unidade de medio *jin* acabou por se converter na norma. Estas moedas-pa asócianse co estado de Zhao e normalmente atópanse nas provincias de Shanxi e Hebei. Amosan adoito números no seu reverso. Os nomes dos obradoiros monetarios compostos por dous caracteres implican que as cidades que produciron estas moedas se poden identificar con máis certeza que as de series anteriores.
* **Moedas-pa de pé cadrado**: este tipo caracterízase pola forma cadrada dos seus pés, unha base tamén cadrada e unha liña central no anverso. O reverso normalmente só ten tres liñas, agás nas moedas-pa producidas por algúns obradoiros monetarios do estado de Zhao, que tamén produciron exemplares de pé en punta. Estas teñen números no reverso. As cecas que produciron moedas-pa de pé cadrado son máis numerosas que as que produciron as de pé en punta. Os seus pesos son compatibles co valor nominal de de medio *jin*. Estas pezas están asociadas cos estados de Han, Zhao, Liang, Zhou e Yan, e acháronse exemplares nas provincias de Mongolia Interior, Jilin, Hebei, Shanxi, Shaanxi, Shandong, Jiangsu, Anhui, Henan e Zhejiang. Este tipo utilizouse simultaneamente ao das moedas-pa de pé en punta; algúns obradoiros produciron ambos os tipos, e atópanse xuntos en tesouros.

* **Moedas-pa de cantos afiados**: estas forman unha subserie dentro das de pés cadrados. Diferéncianse lixeiramente do tipo ordinario en que teñen pequenas proxeccións triangulares no cabo. As inscricións dos tres tipos meirandes inclúen os caracteres *j*金 *jīn* e 涅 *niè*. Aínda que *niè* era o nome dun río en Henan, o carácter non se pode interpretar doadamente como parte dun topónimo, xa que se atopa en conxunción con outros topónimos como Lu Shi e Yu. Segundo o *Fang Yan* —un antigo libro sobre dialectos—, *niè* significaba o mesmo que *huà* (化), traducido como "diñeiro" ou "moeda". Xa que logo, os caracteres *jīn niè* significan "moeda metálica". Os pesos das moedas meirandes semellan lixeiramente superiores aos 14 gramos do estándar *jin*. Os lugares de achado corresponden cos estados de Liang e Han.

* miniatura|360x360px|Moedas-pa de pé redondo.**Moedas-pa de pé redondo**: é un tipo raro, caracterizado por ter cabo redondo, ombreiros redondos e pés redondos. Este tipo está representado polas moedas-pa de cinco cidades na actual Shanxi, entre o río Fen e o río Amarelo. Hai dous tamaños, equivalentes aos valores nominais dun *jin* e de medio *jin*. Teñen varios números nos seus reversos. Algúns estudosos defenden a tese de que proceden dos estados de Qin e Zhao ao final do período dos Reinos Combatentes, en tanto que para outros provirían do estado de Zhongshan durante o século IV a.C.
* **Moedas-pa de tres furados**: presentan furados tanto no cabo como na base, e cabo, ombreiros e pés redondos. Trátase doutro tipo raro, que se acha en dous tamaños: o tamaño grande ten a inscrición 兩 *liǎng* no reverso e o máis pequeno 十二銖 ''shí'èr zhū* ("12 *zhu*"). Como a unidade *liǎng* de peso se dividía en 24 *zhū*, está claro que os dous tamaños representan denominacións dunha "unidade" e dunha "metade". Tamén teñen números de serie no cabo, no reverso. Do mesmo xeito que as moedas-espada de pé redondo, non está definitivamente determinado que estado emisor. Os lugares de achado radican no leste de Shanxi e Hebei. Os nomes dos obradoiros monetarios correspóndense con cidades que foron ocupadas tanto por Zhong Shan como por Zhao.
: O misterio e a rareza que rodean a moeda-pa de tres furados" (三孔布) son tales que moitos coleccionistas de moedas chinesas a alcumaron "o rei das moedas antigas". As moedas-pa de tres furados adoitan ser únicas, dentro dunha serie de múltiples variantes, e mesmo dalgunhas destas variedades só se coñecen fragmentos. Aínda que existen catálogos de moedas chinesas antigas desde hai máis de nove séculos, a existencia das moedas-pa de tres furados só foi coñecida polos estudosos modernos, desde hai uns dous séculos, por mor da súa rareza. que albergaba no seu interior dezaoito espécimes de moedas-pa. Un deles era do tipo de cabo oco, mentres que os 17 restantes eran de cabo plano. Todas estas moedas-pa desenterradas están feitas en prata e pasaron a estar expostas no Museo de Henan.

A propia cidade amurallada e con fosos de Guanzhuang —na actual provincia de Henan— estableceuse arredor do 800 a.C., e o seu obradoiro de fundición, onde se vertía o bronce e se batía para o converter en recipientes rituais, armas e ferramentas, abriu arredor do ano 770 a.C. As escavacións tiveron lugar entre os anos 2015 e 2019. Hao Zhao afirmou que non foi ata 150 anos despois cando os traballadores da fundición de Guanzhuang tamén comezaron a producir moedas-pa fóra da porta sur da cidade interior.

* O  13 de novembro de 2017, o Departamento de Bens Culturais de Henan anunciou que nunha escavación preto de Zhoukou, Henan, se desenterrara un gran número de tumbas e de moedas de cobre que datan do período da dinastía Han. Descubríronse máis de 120 tumbas diferentes, das cales 105 datan do período da dinastía Han e 15 dos períodos da dinastía Song e da dinastía Qing. Pola súa banda, a maioría das moedas de cobre desenterradas nese sitio arqueolóxico foron moedas *Wu Zhu* (五銖), aínda que tamén se atoparon varias moedas-pa da dinastía Xin emitidas por Wang Mang e moedas de cobre da dinastía Song en varios túmulos.
* O 15 de xullo de 2018, a axencia de noticias Xinhua informou de que se desenterraron 504 moedas-pa do período de Primaveras e Outonos nunha obra en Sanmenxia, Henan. As 504 moedas-pa estaban preservadas no interior dunha pota de barro, e delas 434 ficaban intactas. Li Shuqian, o director do museo local, sinalou que era moi raro que unha cantidade tan grande de moeda chinesa antiga permanecese conservada en tan bo estado.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Hartill, D. (2005). "Flat Hadled Spade Money". En *Cast Chinese Coins''. Trafford Publishing. Páxinas 19-53. ISBN 978-1412054669.

### Outros artigos 
* Formas das moedas
* Espada-moeda
* Moeda-coitelo
* Moeda-machada
* Moeda-nariz de formiga