Tinamiformes

Os **tinamiformes** son unha orde de aves que vive en México, Centroamérica e Suramérica, que comprende unha única familia, a dos **tinámidos** (**Tinamidae**), dividida en dúas subfamilias con 47 especies. Moitas veces se lles dá en xeral o nome común de tinamús (palabra da lingua caribe galibí), aínda que tamén hai un xénero especificamente denominado *Tinamus*; no Brasil chámaselles iñambús a algunhas das especies. É un dos grupos vivos de aves máis antigos, que aparece no rexistro fósil desde o Mioceno. Os tinamús consideráronse tradicionalmente un grupo irmán das aves non voadoras ratites, pero traballos máis recentes sitúanas dentro da radiación das ratites, o que implica que as ratites basais podían voar. Son activas durante o día, e retíranse a pousadeiros de noite. Xeralmente teñen plumaxe críptica, e os machos e femias son similares en aparencia, aínda que as femias son xeralmente máis grandes. Aliméntanse de forma oportunista e omnívora, consumindo unha ampla variedade de plantas e animais, desde froitos e sementes a vermes, insectos e pequenos vertebrados. Danse baños de po e lávanse poñéndose baixo a chuvia. É máis fácil oílos que velos, xa que se comunican entre eles con diversas chamadas características, que emiten frecuentemente, especialmente durante a estación reprodutora.

Con excepcións ocasionais, un macho de tinamú defende un territorio e lugar de nidificación durante a estación reprodutora, que visitan sucesivas femias, todas as cales poñen ovos no mesmo niño. As femias vagan por varios territorios apareándose cos machos e poñendo ovos nos niños do macho residente. Os niños fanos sempre no chan, agochados entre a vexetación ou entre rochas. Os ovos son relativamente grandes e brillantes, xeralmente de vivas cores cando os poñen, e son incubados polos machos durante un período de dúas a tres semanas. Os pitiños poden correr axiña que eclosionaron e son en boa medida autosuficientes ás tres semanas de vida.

Os tinamús e os seus ovos teñen moitos predadores naturais, desde falcóns e vampiros a xaguares. Tamén foron cazados en grandes cantidades polos humanos e ás veces perseguidos como pragas agrícolas. Porén, a principal ameaza para as súas poboacións é a destrución do hábitat debido á deforestación e ao desenvolvemento agrícola. Sete das especies están na lista de IUCN de especies vulnerables e outras sete como case ameazadas. Entraron na mitoloxía dos pobos indíxenas da súa área de distribución. A miúdo foron trasladados a outros lugares e crían doadamente en catividade, pero nunca se conseguiu domesticalos.

## Taxonomía e sistemática 
[miniatura|As [moa (ave)|moas *Dinornis robustus* e *Pachyornis elephantopus*, ratites de Nova Zelandia que son curmás extintas dos tinamús]]

A familia Tinamidae consta dunhas 47 especies en nove xéneros. As dúas subfamilias son os Nothurinae (tamén coñecida como Rhyncotinae), que son os tinamús de estepa, e os Tinaminae, os tinamús de bosque. "*Tinamidae*" foi definida por Gauthier e de Queiroz (2001): "*Tinamidae* refírese ao clado coroa separado do antepasado común máis recente dos *Tetrao* [*Tinamus*] *major* Gmelin 1789 e todas as aves existentes comparten un antepasado máis recente con esas especies que con *Struthio camelus* Linnaeus 1758 e *Vultur gryphus* Linnaeus 1758." As súas semellanzas con outras aves que viven no chan como as perdices e megápodos é o resultado da converxencia e simplesiomorfia e non de innovacións evolutivas compartidas.

Orixinados en Gondwana, os tinamús son membros das ratites, que comprenden as Palaeognathae ("mandíbula antiga"), mentres que todas as outras aves vivas pertencen ás Neognathae ("mandíbula nova"). A diferenza doutras palaeognatas, os tinamús teñen un esterno con quilla, pero igual que outras palaeognatas, teñen un distintivo padal. Críase anteriormente que os Tinamiformes separáranse das ratites cedo debido a que conservan o esterno con quilla. A posesión polos tinamús de plumas de penuxe pulverulentas e de glándula uropixial, das que carecen as ratites, foi causa de confusións ao determinar a súa taxonomía. A familia do tinamú considérase monofilética. As investigacións publicadas en 2010 atoparon que os tinamús son un grupo irmán das extintas moas de Nova Zelandia; as moas están emparentadas máis distantemente cos emús e casuarios do que se cría anteriormente. Estes descubrimentos implican que a evolución da perda da capacidade de voar ocorreu independentemente moitas veces na evolución das ratites. O fósil máis antigo que é inequivocamente un tinamiforme data do Mioceno,

Atopáronse varios fósiles de tinamús na Formación Santa Cruz do Mioceno temperán a medio de hai entre 16 e 17 millóns de anos e o contemporáneo, ou lixeiramente máis antigo da Formación Pinturas da provincia de Santa Cruz da Patagonia Arxentina, incluíndo o tinámido *Crypturellus reai*. Os fósiles asociados indican que o palaeoambiente local ao principio deste período foi caracterizado por un clima húmido, subtropical, con vexetación forestal, facéndose co tempo máis seco e máis aberto. Algúns dos materiais fósiles de tinamús parecen ser intermedios entre as dúas subfamilias, suxerindo que o período coincide coas orixes da radiación dos Nothurinae nos hábitats de campo aberto en expansión. Os timamús descritos a partir de materiais do Plioceno inclúen: *Eudromia olsoni* Tambussi & Tonni, 1985, *Nothura parvulus* Rovereto, 1914 e *Nothura padulosa* Mercerat, 1897. Atopáronse fósiles que teñen afinidades con varios xéneros existentes en depósitos do Plistoceno.

### Especies 
[miniatura|*[Tinamus major*]]
[miniatura|*[Nothocercus nigrocapillus*]]
[miniatura|*[Crypturellus cinereus*]]
[miniatura|*[Rhynchotus rufescens*]]
[miniatura|*[Nothoprocta cinerascens*]]
[miniatura|*[Nothura boraquira*]]
[miniatura|*[Tinamotis ingoufi*]]

**Clave do status de conservación**:
*VU – especie vulnerable
*NT – case ameazada
*LC – menos preocupante

**Orde Tinamiformes** Huxley 1872 [Crypturi Goodchild 1891; Dromaeomorphae Huxley 1867]
**Family Tinamidae**
* **Xénero** †*Querandiornis*'* Rusconi 1958
** †*Querandiornis romani* Rusconi 1958
* **Subfamilia Tinaminae**
** **Xénero** *Tinamus*
*** *Tinamus guttatus* – NT
*** *Tinamus tao* – VU
*** *Tinamus solitarius* – NT
*** *Tinamus osgoodi* – VU
*** *Tinamus major* – NT
** *'Xénero *Nothocercus*'*
*** *Nothocercus bonapartei* – LC
*** *Nothocercus julius* – LC
*** *Nothocercus nigrocapillus* – VU
** *'Xénero *Crypturellus*'*
*** †*Crypturellus reai* Chandler 2012
*** *Crypturellus berlepschi* – LC
*** *Crypturellus soui* – LC
*** *Crypturellus cinereus* – LC
*** *Crypturellus ptaritepui* – LC
*** *Crypturellus obsoletus* – LC
*** *Crypturellus undulatus* – LC
*** *Crypturellus transfasciatus* – NT
*** *Crypturellus strigulosus* – LC
*** *Crypturellus duidae* – NT
*** *Crypturellus erythropus* – LC
**** *C. (e.) saltuarius* (o seu status taxonómico actualmente non está claro) A SACC en 2006 non aprobou a separación, e BLI imitouna.
**** *C. (e.) idoneus* (o seu status taxonómico actualmente non está claro) A SACC en 2006 non aprobou a separación, e BLI imitouna. A especie máis pequena, o *Taoniscus nanus*, pesa uns 43&nbsp;g e ten unha lonxitude de 14,5&nbsp;cm.

Os tinamús teñen un esqueleto pneumatizado cunha quilla esternal, un pescozo con 16 a 18 vértebras cervicais, e vértebras torácicas fusionadas. A maior concentración de especies dáse nos trópicos e especialmente na cunca do río Amazonas. Ata 2003 non se organizou o primeiro simposio científico sobre os tinamús, que foi no Oitavo Congreso Ornitolóxico Neotropical, celebrado en Termas de Puyehue, Chile. O *Tinamus solitarius* está na lista do Apéndice I de CITES (a Convención sobre Comercio Internacional de Especies en Perigo de Fauna e Flora Salvaxe). Nas praderías do *cerrado* do Brasil a poboación da *Nothura minor* decreceu tamén a menos de 15&nbsp;000 individuos debido ao desenvolvemento agrícola e económico. A práctica de queimar os campos é particularmente prexudicial para os tinamús das praderías. Por exemplo, o *Taoniscus nanus* é intoxicado co fume e é vulnerable aos predadores. Ademais, se os incendios ocorren durante a tempada de nidificación, os ovos ou pitos morren queimados.

O *Tinamus solitarius*, limitado aos bosques do Atlántico do Brasil, Paraguai e a Arxentina, está ameazado pola destrución do hábitat e a caza. No bosque nebuloso do norte de Suramérica, quedan menos de 10&nbsp;000 *Tinamus osgoodi*. A área de distribución do *Crypturellus ptaritepui * está limitado ás partes elevadas dunhas poucas chairas dos bosques nebulosos de Venezuela, o que o fai moi vulnerable a calquera ameaza.

### Caza 
miniatura|Os *Nothura maculosa* aínda sofren unha caza intensa.

Os tinamús foron aves moi cazadas durante anos en Suramérica e Centroamérica, ata o punto que as poboacións de moitas das especies diminuíron en número. As especies de estepa son as que máis se cazan porque poden ser espantadas facendoas voar, a diferenza das especies dos bosques que corren para agocharse entre a vexetación. A finais do século XIX e principios do XX a caza causou grandes matanzas nesta familia, e as pezas máis populares entre os cazadores eran os * Eudromia elegans* e os *Nothura maculosa*. En 1921, Arxentina instou ao control da caza comercial de varias especies de aves, incluíndo o tinamú.

Entre 1890 e 1899, só en Buenos Aires, vendéronse 18 millóns de tinamús nos mercados de carne. Tamén se comercializaban en Norteamérica co nome de "perdiz suramericana". Un só cargamento dos que chegaron constaba de 360&nbsp;000 aves. Frank Chapman do Museo Americano de Historia Natural contribuíu a suscitar preocupación polo grao de explotación que sufrían estas aves e o potencial impacto sobre as súas poboacións. Finalmente nos Estados Unidos prohibiuse a importación destas aves.

Despois, a presión da caza continuou, aínda que a un nivel máis reducido. Por exemplo, mátanse anualmente de 25&nbsp;000 a 40&nbsp;000 *Nothura maculosa* na caza legal, ao que hai que engadir o furtivismo. Aínda que algunhas especies de pradería aumentaron en número e ampliaron a súa área de distribución, seguen sendo vulnerables á caza na que se usan cans para espantalas. Os pobos nativos tamén están implicados na matanza de tinamús para aproveitar a súa carne, que capturan con lazos ou trampas atraéndoos imitando as súas chamadas. Estimouse que unha familia de sete membros en Ceará come uns 60 *Nothura'' ao ano. As especies de tinamús están entre as aves que máis comunmente capturan os pobos cazadores-recadadores de América.

Algunhas especies son moi vulnerables á caza ilegal ou furtivismo. No Brasil, as cazas ilegais realízanse de noite usando lanternas. O uso de frautas para imitar as chamadas das aves durante a estación reprodutora para enganalas en campo aberto pode ter como resultado o seu exterminio local. En conxunto, hai unha falta de controis adecuados en cada lugar para asegurar unha caza sustentable, e tamén se dispón de insuficientes recursos e de determinación para facer cumprir as regulacións existentes.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Ligazóns externas 
*Vídeos de tinamús  en Internet Bird Collection
*Sons de tinamús na colección xeno canto