open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Silabario

Un **silabario** é un conxunto de símbolos empregados para representar os sons dunha lingua. Os signos representan sílabas, a diferenza dun alfabeto onde os signos representan sons ou fonemas.

En xeral, nun silabario os caracteres foneticamente próximos (como «ka», «ke» ou «ko») non teñen un grafismo similar - a diferenza dun alfasilabario onde unha base consonántica común se modifica dependendo da vogal que se queira representar.

Os silabarios están particularmente adaptados ás linguas que empregan esencialmente sílabas de tipo consoante - vogal (o xaponés, por exemplo), o que limita o número de combinacións. Para linguas que utilizan estruturas silábicas máis complexas (como o francés, o inglés ou o galego), o uso dun silabario sería sen dúbida pouco práctico.

## Lista de silabarios
* Os silabarios xaponeses kanas (hiragana e katakana).
* Moitas linguas amerindias posúen un silabario, como o cherokee, o pés negros, ou o cree.
* O silabario yi, que permite escribir o nosu, unha variedade de lingua tibeto-birmana e falada no Sichuan, na China, estandardizada desde 1979.
* Moitas linguas Nixer-Congo utiliza un silabario, como o kpelle, o loma ou o mende. Coa excepción do vai, todas usan hoxe en día o alfabeto latino.
* O nushu, empregado polas mulleres do condado de Jiangyong, na provincia de Hunan na China, pero a súa última falante morreu en 2004.
* O lineal B, antigamente empregado para a escritura do micénico, unha forma arcaica do grego antigo.
* Os silabarios autóctonos canadenses (usados para o inupiaq, o inuktun, o inuktitut e o kalaallisut) poden igualmente ser considerados como alfasilabarios, pois os caracteres usados para notar sons próximos son similares.

*Nota*: a escritura coreana hangul é un alfabeto pleno, aínda que poida aparecer a primeira vista como un silabario (nel as letras combínanse por bloques dunha sílaba). As linguas da India e o amhárico utilizan alfasilabarios.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* *Syllabaries*, na páxina *Omniglot*, que presenta unha lista de silabarios
Hermes

**Hermes** é o deus mensaxeiro, o que anuncia as noticias, o protector dos camiños e guía do viaxeiro. Fillo de Zeus e de Maia, sendo aínda moi neno xa deixou sentir o espírito inquedo e aventureiro: coa coiraza dunha tartaruga inventou a lira e cambioulla ao seu irmán Apolo (a quen astutamente lle roubara o seu gando) polo caduceo ou bastón da concordia. Protector do comercio e do que pacta en tratos, pasa por ser o inventor dos pesos e medidas nas transaccións comerciais.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Hermópole Magna
Mariola (xogo)

:*Este artigo trata sobre o xogo tradicional infantil, para o peixe gadiforme véxase Mariola (peixe).*
miniatura|dereita|Xogo da mariola.
miniatura|dereita|Transcurso dunha partida da mariola.
A **mariola**, **peletre** ou **patefa** é un xogo tradicional infantil, con moi diversas variantes, no que se debuxan unha serie de casas numeradas no chan por onde ten que saltar o xogador, ou os xogadores por orde, despois de guindar un anaco de pedra chamado peletre ou patefa que se arrastra mentres se salta á pata coxa.

## Materiais necesarios
Para comezar a xogar só se necesita debuxar o campo de xogo e coller unha pedra para poder lanzala e xogar.

Dependendo das zonas, o campo debúxase de distintas formas. Na zona de Carnota, onde se coñece como pelete, debúxase un terreo de xogo onde se enumeran as casiñas do un ao nove, ou senón poñendo ceo nese cadro.

## Normas
* Para comezar a xogar sortéase cal dos xogadores comeza a partida.
* Ao principio tírase a china (pedra), ou a patefa, na casiña un. Realízase o percorrido como de costume, pero se se tocan as liñas limitantes perderase a quenda e pasará ao xogador contrario.
* Se a china ou pedra non cae na casiña correspondente, tamén se perderá a vez.
* Cada xogador poderá tirar cantas veces poida, mentres a pedra non pise a liña ou saia desta.
* Cando se perde a quenda e posteriormente se volve a xogar, pois xa pasou toda unha rolda de xogadores, empezarase a xogar onde se quedara anteriormente.

## Proceso
Para comezar, tírase a pedra na casiña un e sáltase á pata coxa, sen pisar na casiña que ten a pedra. Ao chegar ás casiñas divididas con dous números (as casiñas 4 e 5, e as casiñas 7 e 8), porase un pé en cada unha simultaneamente. Ao chegar á derradeira casiña, tamén dependendo das zonas, nunhas remátase o xogo e noutras séguese.

## Notas
Frauta (homónimos)

Unha **frauta** é un instrumento musical de vento.

Hai varios tipos:

***Frauta doce**;
***Frauta traveseira**;
***Frauta de millo miúdo**;
Frauta doce

A **frauta doce** é un instrumento de vento madeira tamén chamado **frauta de bico**. É a frauta máis habitual en Europa dende o ano 1500 até o 1750 aproximadamente. Na época medieval era de uso común entre xograis e trobadores. Reapareceu e fabricouse masivamente no século XX.100px|miniatura|Frauta doce|esquerda
## Historia e características 
Nesta frauta sóprase pola embocadura de asubío, situada nun extremo, que dirixe o aire a unha abertura estreita realizada no tubo, e contra o bisel practicado na madeira.

As frautas pequenas, de orixe asiática, eran coñecidas en Europa no século XI. Cara 1500 adquiriu o seu aspecto actual. Estes instrumentos agrupábanse para tocar música de cámara, dende a frauta sopranino até a gran frauta baixa. A mediados do século XVII o construtor parisiense Jean Hotteterre comezou a súa construción en tres pezas cun extremo cónico máis pronunciado. A maioría da música orquestral composta entre 1600 e 1750 inclúe a frauta doce.

A frauta traveseira desprazou á de pico contra 1750. As frautas doces máis estendidas son a contralto (moi usada na música barroca) e a soprano ou discanto, usada hoxe nas escolas.

Entre as obras máis notábeis para este instrumento inclúese o Concerto de Brandeburgo nº 4 de Johann Sebastian Bach, sete concertos de Antonio Vivaldi e moitas sonatas de Georg Philipp Telemann. A frauta de bico está moi relacionada co flageolet, instrumento popular que apareceu a comezos do século XIX.

miniatura|Frautas doces|centro
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Frauta de millo
Sestelos, Lira, Carnota

**Sestelos** é un lugar da parroquia de Lira, no concello de Carnota. Segundo o IGE en 2011 tiña 66 habitantes (30 mulleres e 36 homes), o que supón un aumento en relación ao ano 1999 cando tiña 55 habitantes.

Neste lugar atópase un dos maiores hórreos do mundo, a carón da igrexa de Santa María. No pasado a xente do lugar utilizábao para gardar os produtos da colleita do ano para a súa posterior comercialización.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:grandehorreo2.jpg|Hórreo ou Cabaseira de Lira, situado ó lado da igrexa.

## Parroquias e lugares 
### Lugares de Lira 
### Parroquias de Carnota
Oitava

En música, a **oitava** é o intervalo entre dúas notas separadas entre si 6 tons na escala diatónica ou, desde o punto de vista físico, entre dúas notas que teñan o dobre ou a metade de frecuencia.

Xa Pitágoras se decatara de que cando unha corda vibra na metade da súa lonxitude a nota que emite é a oitava da fundamental; hoxe dicimos que a frecuencia da oitava é o dobre da fundamental. Por exemplo, a nota La que se usa para afinar ten unha frecuencia de 440 hertzs, a súa oitava superior ten 880&nbsp;Hz e a inferior 220&nbsp;Hz. Outras oitavas atópanse a 2n veces a frecuencia desa nota (*n* é un número enteiro), tal e como 2, 4, 8, 16 etc, e a serie recíproca. Por exemplo, 55&nbsp;Hz e 440&nbsp;Hz están a unha e a dúas oitavas de distancia respectivamente de 110&nbsp;Hz porque son 1/2 (1/21) e 4 (22) veces a frecuencia, respectivamente; porén, 330&nbsp;Hz non está a un número enteiro de oitavas por riba de 110&nbsp;Hz, aínda que sexa un harmónico de 110&nbsp;Hz.

## Notas correlativas de series inmediatas 
Esta orde das notas é o xeral e máis básico, pero pode haber outro dependendo da tonalidade.

Para falar xeralmente das notas dun modo xeral noméanse os graos. Existe un grao por cada nota:
* ***Tónica***: é o grao máis importante. Dalle o nome a tonalidade.
* ***Supertónica***: chámase así por estar por riba da tónica.
* ***Mediante ou modal***:
** Chámase *mediante* por estar no medio dos graos máis importantes (tónica e dominante).
** Chámase *modal* por ser a nota que lle dá o modo á tonalidade.
* ''**Subdominante**'**: chámase así por estar por debaixo da dominante.
* ***Dominante***: é a segunda nota máis importante.
* ***Superdominante***: chámase así por estar por riba do dominante.
* ***Sensible ou subtónica*'*:
** Chámase *sensible* cando está medio ton por debaixo da tónica.
** Chámase *subtónica'' cando está un ton por debaixo da tónica.
* O oitavo grao é a repetición do primeiro.
## Notas
## Véxase tamén 
Estes conceptos amplíanse en tonalidade, modalidade, intervalos e escalas (distintos tipos de escala diatónica maior e menor).
Wíndsurf

miniatura|dereita|250px|O windsurfista Robby Naish na World Cup, en Sylt, Alemaña.
O **wíndsurf** é unha modalidade do deporte da vela que consiste en desprazarse na auga sobre unha táboa similar a unha de surf, provista dunha vela.

## Características 
A diferenza dun veleiro, a vela ou aparello dunha táboa de wíndsurf é articulado permitindo a súa rotación libre ao redor dun só punto de unión coa táboa: o pé de mastro. Iso permite manipular o aparello libremente en función da dirección do vento e da posición da táboa con respecto a este último. O aparello é manipulado polo windsurfista mediante a botavara ou como se coñece en inglés boom ou wishbone. O seu principal precursor foi Robin Nasich, que impulsou a práctica deste deporte durante os anos 70.

Mentres que no surf o elemento máis importante son as ondas, no wíndsurf o vento xoga así mesmo un papel de vital importancia.

Este deporte presenta un gran número de variantes tales como piruetas, saltos ou velocidades. A grande aceptación e o elevado número de seguidores propiciou a creación de campionatos e probas en todo tipo de países.

En España comeza a practicarse a principios dos anos 80.

## Material 
Para practicar este deporte necesítase:
* Táboa
* Mastro
* Botavara
* Traxe de neopreno
* Pé do mastro
* Vela
* Arnés

É moi importante o bo estado físico para realizar este deporte, así como coñecementos técnicos e meteorolóxicos. Convén recibir algún curso antes de realizar as primeiras incursións.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Windsurf Ría de Arousa.jpg|Wíndsurf na Ría de Arousa.
Ficheiro:Windsurf en Bamio, Vilagarcía de Arousa, Galicia 09.jpg|Equipamento, Bamio, Vilagarcía de Arousa.
Ficheiro:Illa da Toxa. Windsurf.jpg|Illa da Toxa.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas
Dominio público

Por **dominio público** enténdese o conxunto de bens e dereitos de titularidade pública non posuídos de xeito privativo. Un exemplo é o consistente no espazo radioeléctrico, as augas terrestres, as continentais etc.

Outros ordenamentos xurídicos consideran que o dominio público está formado polos bens de titularidade comunitaria. Así, as comunidades de regantes, de pastos, de bosques etc.

Ademais, estase atopando dun tempo a esta parte que por Dominio Público enténdese aquilo que carece de dono. Esta acepción non é axeitada: o que non ten dono chámase *Res nullius*, 'cousa de ninguén', pero non dominio público porque se non ten dono pode ser apropiado por calquera.

## Acepcións especiais 
[miniatura|Copia propia de [Isaac Newton do seu *Principia*, con correccións á man para a segunda edición.]]
Non obstante, o sentido que se lle dá a *Dominio Público* en relación a publicacións, escritos ou propiedade intelectual en xeral (por exemplo na Licenza de Documentación Libre GNU) é o de algo que calquera pode usar, sen poder converterse no dono, pois a propiedade corresponde á Humanidade de xeito incorporado.

Tamén neste senso, os textos son de dominio público pasados 50 anos da morte do autor, en concordancia coa convención de Berna, aínda que esta convención convenio recoñece o dereito ós países signatarios a ampliar o prazo da protección (en España é de 70 anos, **80** se o autor faleceu antes do 7 de decembro de 1987).

Dominio público nestes casos adoita abreviarse, en inglés, como *PD* ('Public Domain').

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Recursos de dominio público.

### Ligazóns externas 
* Motivacións para ceder obras ó dominio público.
Ulán Bátor

miniatura|dereita|300px|Vista de Ulán Bátor dende o outeiro Zaisan.

**Ulaanbaatar** (cirílico: *Улаанбаатар*; mongol: ) ou **Ulán Bátor** é a capital de Mongolia. No 2008 a súa poboación estimábase en 1.044.500 persoas. Está situada ao norte e lixeiramente ao leste do centro do país, sobre o Río Tuul, un afluente do Selenga, nun val ao pé da montaña Bogdo Uul.

## Historia e características 
Fundado no 1649 coma unha cidade-mosteiro budista chamada **Urga** prosperou na década de 1860 coma un centro comercial sobre a ruta do té entre Rusia e mais a China. Cando Mongolia se converteu na República Popular de Mongolia, no 1924, o seu nome trocouse a Ulaanbaatar ("heroe vermello" na lingua mongol), na honra do heroe nacional mongol Sühbaatar. A súa estatua adorna a praza central de Ulán Bátor.

Ulán Bátor ten un aeroporto internacional chamado Buyant Ukhaa e está conectado por autoestrada coas principais cidades mongois, así como co tren Transiberiano. A cidade ten a única universidade do país.

## Lugares de interese 
* Museo de Historia Natural 
* Mausoleo de Sühbaatar
* Mosteiro de Gandantegchinlen Khiid coa estatua de Migjid Janraisig, de 25 m de alto
* Pazo de inverno de Bogd Khan

## Galería de imaxes 

Ficheiro:ClimateUlaanbaatarMongolia.PNG|Temperatura e precipitacións en Ulán Bátor.
Ficheiro:UlaanBaatar-2009.jpg|Vista da cidade.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Fotos de Ulán Bátor
Giancarlo Fisichella

**Giancarlo Fisichella**, nado en Roma o 14 de xaneiro de 1973, é un expiloto de Fórmula 1 italiano.

## Traxectoria 
Entre 1984 e 1988 competiu en karts, pero xa en 1989 comezaba a despuntar, quedando 2º no karting de Europa e 4º no karting Internacional. Ao ano seguinte quedou en quinta posición no karting de 100 cc de Italia.

No 1991 debutou na Fórmula Alfa pero sen conseguir gran resultado. Do 1992 ao 1994 debutou na Fórmula 3000, dedicándose no ano 1995 á DTM.

[miniatura|Giancarlo Fisichella pilotando un Jordan en [Indianápolis no 2002.]]

Comezou na Fórmula 1 no 1996 en Minardi, conseguiu unha 17ª praza e ningún punto, retirouse a media tempada e foi substituído por Giovanni Lavaggi. Ao ano seguinte debutou con Jordan logrando unha oitava praza no Mundial, onde se subiu por primeira vez ao podio.

No ano 1998 trasladuse a **Benetton** e nesa mesma escudería e ese mesmo ano conseguiu a súa primeira *pole position*. En **Benetton** permaneceu catro tempadas, as tres últimas bastantes distintas da primeira, pois non acadaba moi bos resultados. Logo Reanult comprou a **Benetton** e **Fisichella** non se conservou como piloto oficial.

A súa mellor tempada realizouna no ano 2000, onde, pese á pouca competitividade do seu monopraza, logrou tres podios, no Brasil, no Canadá e Mónaco, que o levaron a lograr a súa mellor clasificación, cun sexto posto final.

No Mundial do 2001 tivo unha discreta actuación cun podio, no Brasil, e outras dúas carreiras entre os puntos. Antes da temporada, Flavio Briatore, o xefe do equipo, xa anunciou que non continuaría en **Benetton** e no 2002 estreouse en Jordan despois duns anos sen estar nesa escudaría.

Estivo en Jordan até o 2004, ano no que se foi para a Sauber, conseguindo nela un 11º posto con 22 puntos. Este ano 2005 está en Renault, de novo baixo o mando de Flavio Briatore e ten de compañeiro ao español Fernando Alonso.
## Vida persoal 
Pesa 71&nbsp;kg e mide 1,70 metros. Residen en Montecarlo, e está solteiro malia que ten un fillo.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* The official website for Giancarlo Fisichella
* Giancarlo Fisichella profile and statistics
* Giancarlo Fisichella statistics
* Giancarlo Fisichella profile
Nick Heidfeld

**Nick Heidfeld** naceu en Mönchengladbach o 10 de maio de 1977, é un piloto de coches alemán. Por razóns de traballo reside en Mónaco. Está solteiro, mide 1'64 metros e pesa 59 quilos.

## Traxectoria 
Comezou a utilizar o seu kart no 1986 pero non entraba en competicións. Xa no 1988 comezou a competir e ata 1993 non se desfixo do kart. Entre esas dúas datas atópase outra importante, o 1991, ano no que deixou os karts e participou no **ADAC Junior Trophy** . Logo participou dous anos na Fórmula Ford alemá, o primeiro quedou campión, xa que gañou 8 das 9 carreiras da tempada e ao segundo ano participou na Fórmula Ford 1800, onde acabou segundo. Grazas aos seus resultados nesa categoría conseguiu entrar na Fórmula 3000 alemá.

Ao ano seguinte, en 1997 continuou na F3 pero, esta vez quedou campión, ante a súa anterior actuación no 1996, que quedara terceiro. No 1998 participou na F3 europea, quedando subcampión no equipo **West Junior**.

No 1999 na F3 pero tamén comezou como piloto de probas na Fórmula 1 no equipo McLaren. No 2000 recibiu unha oferta para ser piloto oficial de Fórmula 1 no equipo **Prost Grand Prix**, esa temporada non foi moi boa para Nick xa que o monopraza non respondía como el quería e tivo varios abandonos na tempada.

Xa no 2001 se instalou nun equipo un pouco máis estable que o anterior ao firmar un contrato con Sauber, no que sería compañeiro de equipo de Kimi Raikkonen. Ao finalizar esa tempada Mika Häkkinen anunciou o seu retiro e, como Nick era máis constante e obtiña mellores resultados que **Kimi** pensaron que quería o seu substituto, aínda que o que obtivo a praza foi o finlandés. Isto obrigou a Nick a seguir dous anos máis na mesma escudería.

Logo, xa que estaba desprazado pola escudería firmou contrato con Jordan e alí estivo dous anos nos que, a pesar da mala calidade do seu monopraza obtivo bos resultados, aínda así, a escudería non quixo seguir con el e, este ano 2005 está en Williams xunto con Mark Webber
Takuma Sato

**Takuma Satō** (佐藤琢磨), nado o 28 de xaneiro de 1977 en Tokyo, é un piloto de automobilismo xaponés. Foi o primeiro piloto asiático que gañou as 500 millas de Indianápolis, o que conseguiu en dúas ocasións (2017 e 2020).

## Traxectoria 
[miniatura|200px|Takuma Sato en [Indianápolis no 2004 celebrando o seu primeiro podio]]
Con 19 anos, no 1996, cambiou a bicicleta por un kart, o cal o comprou cos seus aforros. Ao ano seguinte ingresou na escola Honda Racing Suzuka, pagando el todos os gastos do ingreso. No 1998 debutou na Fórmula 3000 do Xapón, na que, grazas aos seus progresos e a que Honda confiaba nel, foi a propia escudería quen lle pagou todo. Aínda así, o soño de Sato era ir a Europa para chegar ao máis alto, soño que comezou a cumprir no 1998, ano no que foi a Inglaterra e participou na Fórmula Júnior, máis concretamanete na Fórmula Vauxhall, na cal estaba no equipo Diamond Racing e na Fórmula Opel. Ao ano seguinte compartiu a súa participación na Euroseries da Fórmula Opel, onde rematou sexto na tempada coa Fórmula 3000 inglesa.

No ano 2000 continuou na F3 inglesa, pero nesa tempada cambiou de equipo, pertencendo así a Carlin Motorsport. Ese ano rematou terceiro no campionato. Outro ano máis continuaba na F3, na cal quedou primeiro, cun gran récord, 12 vitorias en 13 carreiras. Ademais do campionato, conseguiu vitorias en Macau e Zandvoort.

Xa no ano 2002 rematou de cumprir o seu gran soño, firmando con Jordan (naquel entón Jordan Honda) para competir na categoría máis alta, na Fórmula 1, sempre grazas ao apoio financeiro de Honda. Ese ano caracterizárono a súa velocidade nos circuítos e, á súa vez, os múltiples erros que cometía, como, por exemplo, a colisión co seu compañeiro de equipo por aquel entón, Giancarlo Fisichella esnaquizando ambos os monoprazas.

Ao ano seguinte, no 2003, Honda e Jordan romperon os seus compromisos profesionais, razón pola cal Takuma pasou unha tempada enteira como piloto probador ao bordo dun BAR. Aínda que, ao final da tempada, se converteu en piloto oficial ao ter que substituír a Jacques Villeneuve.

No 2004 asegurouse unha praza como piloto oficial e en 2005 seguiu na mesma escudería xunto co inglés Jenson Button.

## Vida persoal 
Sato está casado con Chiharu Sato e ten dous fillos; vive en Carmel co seu representante, Steve Fusek. Sato foi campión nacional de ciclismo no instituto e empregou este deporte como parte do seu adestramento físico durante a súa carreira como piloto.

## Notas
Carchi

**Carchi** é unha provincia de Ecuador, ten 3.604,33&nbsp;km² e 152.939 habitantes, e a capital é Tulcán.

## Cidades 
* Mira
* Huaca
* San Gabriel
* Bolívar 
* El Ángel
Cantón de Huaca

**San Pedro de Huaca** é un cantón da provincia de Carchi, Ecuador. Ten unha superficie de 2.435&nbsp;km² e 15.000 habitantes. Huaca é a capital do cantón e Mariscal Sucre a parroquia rural.

## Ligazóns externas
*Nivel de instrución: https://web.archive.org/web/20050511060818/http://www.agroecuador.com/HTML/Censo/censo_4152.htm
Chima

**Chima** é un concello colombiano, situado no departamento de Santander. Chima é o único concello deste departamento que a pesar de ter unha extensión territorial  grande (127&nbsp;km²) non ten correxementos nin casaríos. Os indios chimacoes foron os seus primeiros poboadores. Foi fundado  no ano 1775.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Lingua urdú

O **urdú** (nome local : **urdū / اردو**) é unha lingua indoaria pertencente ao grupo indoiranio da familia das linguas indoeuropeas.

Fálase tanto no Paquistán, onde é a lingua oficial, como no norte da India, onde é igualmente unha lingua oficial recoñecida pola Constitución. Aproximadamente 60 millóns de persoas utilízano coma primeira lingua.

Moi próximo ao hindi pola súa sintaxe e a súa morfoloxía (antes do 1947 chamábaselle hindustano ao hindi e mais ao urdú, que constituían unha soa lingua), fixo numerosos empréstimos lexicais ao árabe e ao persa, linguas que teñen introducido dentro do seu sistema fonolóxico fonemas suplementarios. A diferenciación co hindi tende a medrar despois da separación da India e Paquistán no 1947; o urdú experimenta actualmente un re-achegamento ao persa e unha eliminación dos termos sánscritos.

## Alfabeto 
O urdú escríbese segundo a grafía árabe-persa.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en urdú
Lingua uzbeka

A **lingua uzbeka** ou **uzbeko** (O'zbek tili en alfabeto latino, Ўзбек en cirílico) é unha lingua turca falada polos uzbekos en Uzbekistán e máis noutras partes da Asia Central. O seu parente máis próximo é o uigur. O persa e mailo ruso teñen tido unha influencia significativa no uzbeko.

É a lingua oficial do Uzbekistán, con 18,5 millóns de falantes nativos.
Foi escrita en cirílico ata o 1992, mais hoxe en día úsase o alfabeto latino. Os uzbekos chineses escríbeno en alfabeto árabe.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en uzbeko
### Bibliografía 
* Jahangir Mamatov, Michael Horlick e Karamat Kadirova. *A Comprehensive Uzbek-English Dictionary* (eds.) Hyattsville, Maryland, 2 vol., 2011.
* Lars Johanson. "The History of Turkic." En Lars Johanson & Éva Ágnes Csató (eds) *The Turkic Languages*. Londres, Nova York: Rouiden & London, 1934, pp.&nbsp;175–6.
* Yuri Bregel. "The Sarts in the Khanate of Khiva" *Journal of Asian History* Vol.12., 1978, pp.&nbsp;146–9.
* András J. E. Bodrogligeti. *Modern Literary Uzbek – A Manual for Intensive Elementary, Intermediate, and Advanced Courses.* Múnic, Lincom, 2 vols., 2002.
* William Fierman. *Language planning and national development. The Uzbek experience.* Berlín etc., de Gruyter, 1991.
* Khayrulla Ismatulla. *Modern literary Uzbek.* Bloomington, Indiana University Press, 1995.
* Karl A. Krippes. *Uzbek–English dictionary.* Kensington, Dunwoody, 1996.
* Republic of Uzbekistan, Ministry of Higher and Middle Eductation. *Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosi va imlosi * (*Latin writing based Uzbek alphabet and orthography*), Tashkent Finance Institute: Tashkent, 2004.
* Andrée F. Sjoberg. *Uzbek Structural Grammar.* The Hague, 1963.
* A. Shermatov. "A New Stage in the Development of Uzbek Dialectology" in *Essays on Uzbek History, Culture and Language.* Ed. Bakhtiyar A. Nazarov & Denis Sinor. Bloomington, Indiana, 1993, pp.&nbsp;101–9.
* Natalie Waterson (ed.) *Uzbek–English dictionary.* Oxford etc., Oxford University Press, 1980.
Malé

**Malé** (, ; ) é a capital e cidade máis poboada da República das Maldivas. Cunha poboación de 133.412 e unha superficie de 9´27 km², tamén é unha das cidades máis densamente poboadas do mundo. A cidade está xeograficamente situada no bordo sur do Atol de Malé norte (Atol Kaafu). Administrativamente, a cidade consta dunha illa central,unha illa aeroporto e outras dúas illas gobernadas polo Concello de Malé.

Tradicionalmente era a illa do Rei, desde onde gobernaban as antigas dinastías reais e onde se atopaba o palacio. A cidade chamábase entón *Mahal*. Antigamente era unha cidade amurallada rodeada de fortificacións e portas (*doroshi*). O Palacio Real (''Gan'duvaru*) destruíuse xunto cos pintorescos fortes (*koshi*) e os bastións (*buruzu'') cando remodelouse a cidade baixo o presidente Ibrahim Nasir que gobernou despois da abolición da monarquía en 1968. Non obstante, a mesquita do venres de Malé permanece. Nos últimos anos, a illa ampliouse considerablemente mediante operacións de recheo de terra. Ao longo dos anos, Malé foi o centro das protestas políticas e de eventos importantes.

## Situación 
Malé está sita no atol de Kaafu, que é o bordo sur do atol de Malé, porén a cidade non se considera que forme parte del desde o punto de vista administrativo. As súas coordenadas son: 4º 10' N e 73º 30' L. O seu clima tropical, como o do resto das illas, está suavizado polo océano Índico.

## Urbanismo 
miniatura|dereita|450px|Vista aérea de Malé, capital das Illas Maldivas
En Malé vivían máis de 70.000 persoas, de xeito que está sobrepoboada. O total da superficie da illa, 1,5&nbsp;km², está recuberta de edificios.

Para remediar este problema, o goberno creou unha illa artificial extraendo area do fondo do mar. Esta nova illa prevese que acolla a 100.000 habitantes (poboación xa superada); os edificios están en construción. Foi elevada 2 metros por riba do mar para paliar unha eventual subida das augas.

## Divisións administrativas 
A cidade está repartida en catro divisións: *Henveiru*, *Galolhu*, *Maafannu* e *Macchangolhi*. O achegado atol de Vilingili, antes un resort turístico, é a quinta división (''Male'viligili'') que está a considerar o goberno.

## Servizos administrativos e sociais 
Os edificios gobernamentais están concentrados na cidade. Acolle dous hospitais, un público e outro privado, e os centros educativos superiores, así como os bancos e casas comerciais máis importantes. En Malé fican dúas das tres mesquitas que hai nas Maldivas.

## Comunicacións e economía 
Ademais do porto, Malé conta cunha base para hidroavións. O aeroporto internacional está situado no veciño atol ou illa de Hulhule. Varios proxectos e obras conseguintes permitiron o agrandamento do porto. Todos estes medios fan de Malé o centro de comercio da noz e da fibra de coco, da copra e de cunchas de cauri, que son os principais artigos de exportación do arquipélago. O turismo é un sector en expansión.

## Notas
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial do "Ministerio de Turismo"
Cordilleira do Cáucaso

:*Este artigo é sobre a cadea de montañas terrestre. Existe tamén unha cordilleira lunar, chamada Cáucaso.*
300px|miniatura|Cordillera do Cáucaso.
miniatura|300px|Pintura do Cáucaso.
A **cordilleira do Cáucaso** é unha cadea de montañas de 1.200&nbsp;km entre o mar Negro e o mar Caspio, frecuentemente considerada o límite do extremo sueste da Europa. Forma dúas cadeas distintas:

* O **Gran Cáucaso** esténdese de Sochi, nas marxes do nordeste do mar Negro, ao leste-sueste, alcanzando o mar Caspio preto de Bakú. Na maior parte da súa extensión, forma a fronteira natural da Rusia con Xeorxia e Azerbaidján. Os picos do Gran Cáucaso inclúen o monte Elbrus, con 5.642 m que o converten na montaña máis alta de Europa.
* O **Pequeno Cáucaso** esténdese paralelamente ao Grande Cáucaso, a unha distancia media de 100&nbsp;km ao sur. As fronteiras da Xeorxia, Armenia e do Azerbaidján corren a través desa cadea, a pesar de que as cristas non definen a fronteira de maneira xeral.

## Xeografía 
A cordilleira, rectilínea, medra en altitude a 300&nbsp;km do estreito de Kerch e culmina, na súa parte central, en vastos volcáns xeados:

* o Elbrus 5.642 m (Rusia "europea")
* o Dykh Tau 5.203 m (Rusia "europea")
* o Chkhara 5.058 m (Xeorxia/Rusia) 
* o Kazbek 5.047 m (Xeorxia)
* o Usba 4.695 m
* o Uipata 4.638 m

En tanto que o **Cáucaso central** está cuberto por numerosas xeleiras, o **Cáucaso occidental** está cuberto por fragas, e o **Cáucaso oriental**, máis baixo e seco, é unha rexión case desértica. O contraste é menos visible entre os flancos norte e sur.

O Cáucaso non presenta vales lonxitudinais susceptíbeis de atenuar o seu papel de obstáculo. No centro, pode ser cruzado por diversas estradas, como a do val do Tarek, que leva ao Paso da Cruz (2.388 m). Entre o Grande e o Pequeno Cáucaso, a Transcaucasia esténdese por 700&nbsp;km, entre o mar Caspio e o mar Negro. É unha rexión complexa, que asocia cuncas ben desenvolvidas: a Colchida ó oeste e a planicie do Azerbaidján ó leste. No centro, os corredores paralelos da Kura, do Iori e do Alazani, así como a chaira de Gori, superpóñense entre 150 e 700 m. Ao sur, as montañas da Xeorxia e da Armenia constitúen o terceiro sector do Cáucaso, o **Pequeno Cáucaso**, cunha altitude media de 2.000 m. A cadea é, porén, interrompida por vastos macizos volcánicos; a oeste do lago Sevan, o monte Aragats (80&nbsp;km de longo) constitúe a parte máis elevada do macizo de Alaghez (4.095 m), punto cumio do *Pequeno Cáucaso*, na Armenia.

## Recursos naturais 
O Cáucaso posúe xacementos de metais non ferrosos e reservas de petróleo (Azerbaidján e rexións de Maikop e de Grozni).
Bakú

miniatura|dereita|250px|Foto do Mar Caspio, tomada desde Bakú, Azerbaidján
**Bakú** ou **Bacú** (*Bakı* en azerí) é a capital e a maior cidade do Azerbaidján. Localízase nas marxes do mar Caspio. Ten preto de 2&nbsp;374&nbsp;000 habitantes (2015).

Coñeceu un gran desenvolvemento no treito final do século XIX grazas á industria petrolífera. A súa conquista foi o grande obxectivo da campaña alemá no Cáucaso durante a segunda guerra mundial. Ata ao desenvolvemento da exploración de hidrocarburos na Siberia foi o principal centro petrolífero da Unión Soviética. Despois da independencia de Azerbaidján a cidade sufriu o impacto indirecto máis negativo da guerra do Alto Karabakh, volvendo a se recuperar lentamente. A abertura próxima do oleoduto Bakú-Ceyhan ten criado moitas esperanzas dun renacemento quer de Bakú quer de Azerbaidján na súa totalidade.

## Etimoloxía 
Crese que o nome Bakú provén de verbas do antigo persa *Bād-kube* "باد کوبہ", que significa "Cidade golpeada polo vento ", onde "Bād" significa vento e "Kube" vén do verbo "Kubidan", golpear.

Tamén se cre que Bakú deriva da palabra *Baghkuh*, que significa *Monte de deus*. *Baga* (actualmente *Bagh*) e *Kaufa* (actualmente *Kuh*) son as dúas verbas do antigo persa para Deus e Montaña; ademais o nome *Baghkuh* pode ter algunha relación con Bagdad (*Regalo de Deus*) onde a partícula *dā* é a palabra do antigo persa para o verbo *dar*. En textos árabes a cidade tamén é denominada *Baku*, *Bakukh*, *Bakuya*, e ''Bakuye'.

Propuxéronse varias hipóteses para explicar a etimoloxía da palabra "Baku". Segundo L.G.Lopatinski e Ali Huseynzade, *Baku* provén do turco para *outeiro*. O historiador especialista no Cáucaso K.P. Patkanov tamén sostén a mesma teoría, pero que Bakú se orixina na lingua lak.

A *Enciclopedia Islámica* turca considera que a palabra "Bakú" provén da expresión "Bey-Kyoy", que en turco significa "a cidade principal".

Outra proposta consiste en que o nome provén do persa medio *Bāgh-dād*, "O Xardín Doado". O nome é preislámico e as orixes non son claras, pero relaciónase con asentamentos anteriores sen importancia política nin comercial, polo que segundo esta teoría a cidade tería sido fundada en tempos do Califato Abasí.

Mansur chama a cidade "Madinah al-Salam", ou "Cidade da Paz", como unha referencia ao paraíso. Este foi o nome oficial en moedas, pesos e outras cousas.

## Cidades irmás 
## Notas
Tbilisi

**Tbilisi** (), antigamente **Tiflis**, é a capital e a maior cidade de Xeorxia. Localízase no centro do país, no Cáucaso, nas marxes do río Kura. Segundo datos de 2005 a cidade ten 1.093.000 habitantes e a área metropolitana 1.300.000. Fundouna o rei Vakhtang I Gorgasali no século V e foi a capital da Xeorxia a partir do século VI d.C.

A cidade ten máis de 1.345.000 habitantes e unha superficie de 726&nbsp;km².

Tiflis é un importante centro industrial, social e cultural. A cidade é unha importante ruta de tránsito da enerxía global e o comercio. Localizada estratexicamente entre Europa e Asia e antigamente situada na Ruta da Seda, Tiflis foi a miúdo un punto clave nas relacións de imperios rivais. A historia da cidade pode ser vista pola súa arquitectura onde a avenida Rustaveli , deseñada polo barón Haussmann, e o centro están mesturados coas estreitas rúas do distrito medieval de Narikala.

A demografía da cidade é diversa e historicamente foi fogar de xente de diferentes etnias, relixión e cultura. A pesar de ser maioritario o número de cristiáns ortodoxos, Tiflis é un dos poucos lugares no mundo onde unha sinagoga e unha mesquita están próximas a unha da outra, no antigo distrito de Abanotubani a varios metros da igrexa de Metekhi. Recentemente, Tiflis foi coñecida pola pacífica Revolución das rosas, que tivo lugar na praza da Liberdade e lugares próximos. A consecuencia diso, o entón presidente, Eduard Shevardnadze, foi desprazado do poder.

A cidade conta cun aeroporto internacional. Os seus principais lugares turísticos son a catedral de Sameba, a praza da Liberdade, a catedral de Sioni, Metekhi, Narikala, o Parlamento de Xeorxia, a avenida Rustaveli, o Teatro da Ópera e o Ballet, a basílica de Anchiskhati, a montaña de Mtatsminda e a igrexa de Kashveti, preto da cal atópanse o Museo Nacional, o Museo Histórico e numerosas galerías de arte. A cidade foi inmortalizada polos pintores Niko Pirosmani e Lado Gudiashvili.

Tbilisi-View from St Nicholas-16-019-gje.jpg|Cityscape
Tbilisi-Rustaveli-04-2019-gje.jpg|Rustaveli street
Tbilisi-Jumah-Moschee-04-2019-gje.jpg|Mosque
Tbilisi-Metekhi-Kirche-08-2019-gje.jpg|Metekhi church
Tbilisi-Sioni-Kathedrale-10-2019-gje.jpg|Sioni Cathedral
Tbilisi-Sioni-Kathedrale-24-innen-2019-gje.jpg|Sioni Cathedral inside

## Notas
Mar de Azov

O **Mar de Azov** (*Azovskoie more*) é unha pequena rexión ao norte do Mar Negro, ligado a el polo Estreito de Kerch. Tén ao norte a Ucraína, ao leste a Rusia e ao oeste a península de Crimea. Na Grecia antiga, era coñecido como *Lago Maeotis* ou *Mar Maeotis*.

O mar ten 340&nbsp;km de comprimento e 135&nbsp;km de longo, cunha área de 37 555&nbsp;km². Os principais ríos a desaugaren nel son o río Don e o río Kuban; eles garanten que as augas do río teñan unha concentración salina baixa, e tamén transportan vastos volumes de sedimentos ao mar. O mar de Azov é o mar menos profundo da Terra, cunha profundidade media de soamente 13 metros; nalgunhas zonas, onde o sedimento se depositou, como no Golfo de Taganrog, a profundidade media é de menos de 1 metro. A corrente principal no Mar de Azov é unha corrente anti-horaria; as mareas son variabeis, pero poden atinxir 5 metros. No inverno, extensas porcións do mar xelan.

## Portos principais 
Os principais portos son Berdyansk, Mariupol, Rostov-na-Donu, Taganrog e Yeysk. Dous canais entran no mar: o canal Volga-Don e a conexión co mar Caspio a través do canal Manych. O mar ten un número significativo de portos de pesca e ten sido explorado polo gas natural e polo petróleo.

## Conflito 
Ó ser invadida a península de Crimea por Rusia en 2014, a Federación rusa controla as dúas beiras do estreito de Kerch, coa oposición de Ucraína a dito control, o que ten provocado diversos enfrontamentos, como o mantido en novembro de 2018 ó evitar buques rusos a entrada de buques de guerra Ucraínos por Kerch.

## Flora e fauna 
Historicamente, o mar de Azov tiña unha gran variedade de vida marítima, con máis de oito especies de peixes identificadas, así como 300 variedades de invertebrados. A diversidade e a cantidade veñen sendo reducidas polo exceso de pesca e polo excesivo nivel de contaminación.

## Demografía 
## Notas
## Véxase tamén
Sochi

dereita|miniatura|Sochi dende o mar Negro
**Sochi** (en ) é unha cidade rusa situada no krai de Krasnodar, preto da fronteira rusa con Abkhazia, Xeorxia, próxima á cordilleira do Cáucaso, na costa do mar Negro. A súa superficie é de 176,77&nbsp;km 2 e segundo o censo de 2010 tiña 343.334 . É a capital da municipalidade de Sochi, que se estende por 3.502&nbsp;km2 e conta cunha poboación de 445.209 habitantes, coñecida informalmente como Gran Sochi e que conta cunha liña de costa de 105&nbsp;km.
miniatura|Plano do Forte Alexandría na foz do río Sochi, construído en 1838 e que marca o inicio da cidade de Sochi
Fundada en 1838, é un lugar de vacacións popular de Rusia. Á parte da maxestade das montañas do Cáucaso e praias, Sochi atrae o turismo pola súa vexetacion subtropical, os parques, os monumentos e a extravagante arquitectura estalinista.

Foi a sede dos Xogos Olímpicos de inverno de 2014.

## Notas 
## Véxase tamén 
* Circuíto urbano de Sochi
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Gaza, Palestina

**Gaza** (en , *Ghazzah*, en , *Azza*) é unha cidade de Palestina, no norte do territorio coñecido como Franxa de Gaza. Localízase preto da costa do Mediterráneo. Ten unha orixe moi remota, probabelmente nun posto avanzado exipcio.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina Oficial de Gaza
Franxa de Gaza

:*Este é un artigo sobre un territorio de Palestina, se procura outro artigo de igual nome vexa Gaza.

A **Franxa de Gaza** (en , *Qita' Ghazzah*; en , *Retzu'at 'Azza*) é un estreito anaco de terra que se atopa na costa oriental do mar Mediterráneo, limitado por Israel polo leste e norte, e por Exipto polo suroeste. Cunha poboación de 2&nbsp;millóns de persoas concentradas en 365 km², Gaza ten unha densidade de poboación comparablemente alta. É un dos dous territorios palestinos, xunto con Cisxordania. Dende 2007, Gaza é gobernada *de facto* como un estado de partido único polo grupo político e militar islamita sunnita Hamas.

## Historia 
Gaza foi parte do Imperio Otomán antes de ser ocupada polo Reino Unido (1918–1948), Exipto (1948–1967), e despois Israel, que en 1993 concedeu á Autoridade Nacional Palestina un autogoberno limitado en Gaza de acordo cos Acordos de Oslo. Dende 2007, a Franxa de Gaza foi gobernada *de facto* como un estado de partido único por Hamas, que di representar ao Estado de Palestina e ao pobo palestino.

### Conflito israelí-palestino de 2023 
O 7 de outubro de 2023, Hamas lanzou un ataque a grande escala contra Israel dende a Franxa de Gaza, matando unhas 1.300 persoas e tomando cando menos uns 199 reféns. O 9 de outubro de 2023, Israel declaroulle a guerra a Hamas e impuxo un "bloqueo total" sobre a Franxa de Gaza. O bloqueo foi anunciado polo ministro de Defensa israelí Yoav Gallant, quen declarou: "Non haberá electricidade, nin comida, nin combustible, todo está pechado. Estamos loitando contra animais humanos e actuamos en consecuencia".

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*Bregman, Ahron (2002). *Israel's Wars: A History Since 1947 ''. Londres: Routledge. .
*
*
*

### Ligazóns externas 
*Atlas estatístico de Palestine da Oficina Central de Estatísticas de Palestina (arquivado o 24 de abril de 2016)
Helicón

O **helicón** é un instrumento de vento metal. É unha tuba co tubo enrolado en forma de círculo.

As tubas de Wagner son instrumentos con catro válvulas e tubo máis estreito deseñadas por Richard Wagner, que quería unha cor como o da trompa para a súa tetraloxía.

O termo *tuba* aplícase tamén a outros instrumentos graves, en especial aos bombardinos.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Sousafón
Sousafón

O **sousafón** é un instrumento de vento metal. É unha variedade do helicón. O nome recíbeo en homenaxe ao compositor John Philip Sousa, quen viviu entre 1854 e 1932.
Trombón

O **trombón** é un instrumento de vento metal cun tubo de sección cilíndrica, boquilla de copa e mecanismo de corredeira. O seu antecedente é a bucina romana.

## Etimoloxía 
O termo trombón provén do italiano *tromba* (trompeta) co sufixo *-one* (grande), e quere dicir "trompeta grande".

Durante o Renacemento, o termo "*sacabuche*" testemuñouse en España xa en 1478. O equivalente francés "*saqueboute*" aparece en 1466.

O termo alemán "Posaune" é moi anterior á invención ao trombón de varas e podería referirse a unha trompeta natural de comezos do século XV.

## Historia
miniatura|esquerda|150px
Inventouse ao redor do ano 1400 como unha mellora da trompeta e foi construído en varios tamaños. Os trombóns máis comúns foron os contralto, tenor e baixo. Con excepción do maior grosor do metal e do pavillón máis estreito, o que supón un son máis brando e delicado, o trombón antigo era case idéntico ao de agora.

Coñecíase co nome de sacabuche (polo parecido cunha arma do mesmo nome), foi un instrumento moi prezado na música relixiosa e da música de cámara. Perdeu importancia cara ao 1700 menos nas bandas das grandes cidades e recuperárono as grandes bandas militares a comezos do século XVIII. Foi entón cando se ampliou o pavillón até o tamaño actual. Os trombóns con válvulas apareceron a principios do século XIX en Viena pero considéranse de menor calidade e tenden a desaparecer.

Coa corredeira cerrada o trombón tenor en si bemol produce o si bemol 1 como nota fundamental ou pedal e, na mesma posición, toda a serie harmónica desta nota pedal (como o fliscorno ou a trompeta natural).

A corredeira ábrese en seis posicións máis, cada unha coa serie harmónica da súa fundamental. A extensión vai dende o mi 2 até o si bemol 4 máis catro notas pedal (si bemol 1, la 1, la bemol 1 e sol 1; as pedais por debaixo destas son difíciles de producir). A música orquestra usa un trombón baixo en fa (con frecuencia substituído por un trombón tenor-baixo en si bemol/fa, que ten unha válvula para cambiar o tubo a si bemol).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* Carter, Stewart (2011). *The Trombone in the Renaissance: A History in Pictures and Documents.* Bucina: The Historic Brass Society Series. Hillsdale, N.Y.: Pendragon Press. .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Os doce traballos de Heracles

[miniatura|[Antonio Pollaiuolo: *Hércules e a Hidra*, 1475. Galleria degli Uffizi, Florencia.]]
Heracles (máis coñecido polo seu nome romano Hércules) é o nome dun heroe mitolóxico grego. O seu pai era Zeus quen, abraiado pola beleza de Alcmena, a muller de Anfitrión de Tebas, adquiriu a forma do seu esposo para enganala. Froito desa relación naceu Heracles.

A súa forza física sería a a súa característica física máis prezada, demostrada xa desde pequeno ao afogar dúas serpes no berce. Cando acadou a idade adulta matou o León de Citerón.

Venceu aos minios que gravaban aos tebanos cun pesado tributo, o que lle asegurou a simpatía dos seus veciños, quen lle ofreceron como recompensa a princesa Mégara coa que casou. Cando a princesa lle deu tres fillos, Hera, a esposa de Zeus que non esquecía ningunha ofensa, volveuno tolo temporalmente. Heracles, entón, matou os fillos coas súas propias mans (e algúns afirman que tamén á súa muller). Coa dor por estes asasinatos acudiu ao seu primo Euristeo quen lle encargou os doce traballos como penitencia.

## Os doce traballos de Heracles (ou Hércules) 
Estes doce traballos eran teoricamente fazañas imposibles de realizar e nas que tamén se buscaba que o esforzado heroe encontrara a morte. Porén, foi capaz de executalas todas:

# Matou o león de Nemea, cuxa pel pasou a ser parte da indumentaria do heroe.
# Acabou coa Hidra de Lerna, monstro de múltiples cabezas que continuamente se rexeneraban.
# Capturou o porco bravo de Erimanto.
# Capturou a cerva de Cerinia, moi veloz e que nunca cansaba.
# Acabou coas aves do lago Estínfalo, cuxas plumas eran frechas de bronce. 
# Limpou as Cortes do rei Auxías. 
# Cazou o touro de Creta. 
# Domou as eguas de Diomedes, perigosas eguas antropófagas. 
# Conseguiu o cinto da raíña Hipólita, das Amazonas. 
# Matou a Xerión e arrebatoulle o gando. 
# Atou o can Cérbero nos dominios subterráneos do inferno.
# Roubou as mazás de ouro do xardín das Hespérides.
Tuba

A **tuba** é o instrumento de vento metal co son máis grave e potente. As máis usadas en orquestra son a tuba baixa en Fa e a tuba contrabaixa en Si bemol, existindo tamén a tuba tenor, tamén chamada eufonio ou bombardino. O nome provén do latín que significa trompeta. O son prodúcese pola vibración dos beizos na súa boquilla, tendo unha tesitura de máis de tres oitavas.

O seu tubo é de sección cónica, ten de tres ou cinco válvulas ou pistóns, boquilla de copa, tubo enrolado en vertical e pavillón dirixido cara a arriba rematado nunha campá en forma de sino. Patentouna en 1835 o director de banda alemán Friedrich Wilhelm Wieprecht e o construtor de instrumentos Johann Gottfried Moritz, logo incorporada nas orquestras sinfónicas.

Entre os seus antecedentes están o serpentón (instrumento de vento madeira con forma de S e furados para os dedos) e o oficleido (un fliscorno baixo con chaves).

A tuba baixa ou bombardón afínase en mi bemol ou fa (o seu son máis grave é o si bemol 1 ou o do 2) ou, no caso da contrabaixa, en si bemol ou do (son máis grave: mi bemol 2 ou fa 2).
O bombardino, tamén chamado tuba tenor, é outra oitava máis agudo. Afinado en si bemol ou en dó. Neste último caso tamén se denomina tuba francesa.

A tuba pode chegar a ter até seis pistóns ou válvulas (catro de dixitación normal máis dúas de transpositores de medio ton e ton de afinación), aínda que as máis comúns son as que teñen catro. Tamén se fabrican modelos de tres válvulas, mais adoitan ser para principiantes. Algúns modelos especiais teñen só dúas válvulas.
Nótese que a pesar de ter tan reducido número de pistóns, a tuba abrangue un espectro tan amplo de sons porque con cada posición dos pistóns pódense tocar notas diferentes segundo a forma e forza de facer vibrar os labios do instrumentista en cada cambio de pasaxe ou tesitura, respectivamente.

## Véxase tamén 
### Outros artigos
*Sousafón
*Helicón

### Ligazóns externas
* A tuba el-atril.com
Trompa

A **trompa** é un instrumento de vento-metal que ten normalmente un tubo cónico aberto que deriva das formas dos cornos ou os cabeiros dos animais. A trompa soa pola vibración dos beizos do intérprete apoiados na embocadura (como na trompeta).

## Historia 
Entre os seus antecedentes pódese incluír a trompa de postillón medieval, os cornos reais de marfil de África, o *cornu* romano, e o *shofar* xudeu, que deron lugar a trompas como o gran lur da antiga Escandinavia. Outros descendentes dos cornos son a trompa dos Alpes, o clarín, a corneta, e a corneta renacentista (*cornetto*).

A trompa francesa de orquestra inventouse ao redor de 1650. É unha versión en grande da trompa de caza que foi redeseñada cun tubo enrolado en círculo. A trompa de caza francesa, que se introduciu na orquestra a finais do século XVIII, producía arredor de vinte dos harmónicos naturais. A trompa gañou máis flexibilidade contra 1750 coa invención da técnica de introdución da man dereita no pavillón, co que se variaba a afinación das notas até un ton. A pesar deste avance, o excesivo tamaño dos tubos, chamados seccións, fixo necesario instalar moitas chaves. A invención das válvulas a finais de século XIX revolucionou a trompa, xa que permitiu variar a lonxitude do tubo movendo un dedo. A trompa en fa con tres válvulas pode producir unha escala cromática en tres oitavas, dende o Si2. Os intérpretes modernos usan a man no pavillón para variar a afinación e a cor do son.

A trompa en fa ten tres válvulas, seccións de tubo estreito que se abren ao final nun pavillón en forma de campá ancha, e boquilla de funil que xustifica o son brando e doce. A trompa tenor-baixo en fa e si bemol, introducida contra 1900, substituíu a trompa en fa. Equipada cunha válvula extra para prolongar o tubo até si bemol, ofrece vantaxes técnicas. As orquestras máis modernas inclúen catro destes instrumentos.

## Notas