16 regras do esperanto

O esperanto é unha lingua auxiliar artificial, que segue o modelo gramatical das linguas naturais, aínda que tenta evitar parte das dificultades destas, simplificando a gramática, evitando as excepcións e fixando regras o máis claras posíbeis.

Adóitase resumir a súa gramática básica en **16 regras** (publicadas no Fundamento de Esperanto, 1906), que poden enunciarse da seguinte maneira:
#O esperanto só posúe o '*artigo determinado *la***, igual para todos os xéneros, números e casos. Carece de artigo indeterminado.
#Os **substantivos** rematan en **-o**. Para formar o plural engádeselle un **j** ao singular. A lingua só ten dous casos: nominativo e acusativo; este último fórmase engadindo un **n** ao nominativo. Os demais casos fórmanse con preposicións: o xenitivo con **de*' *(de)*, o dativo co **al** *(a)*, o ablativo con **per** *(por)* ou con outras preposicións, segundo o sentido.
#O **adxectivo** remata en **a**. Os Seus casos e números fórmanse como nos substantivos. O grao comparativo formase, co adxectivo coa palabra **pli** *(máis)* e o superlativo coa palabra **plej** *(o máis)*. O "qué" do comparativo tradúcese por **ol**, e o "de" do superlativo por **el**.
#Os adxectivos **numerais cardinais** son invariábeis: **unu** (1), **du** (2), **tri** (3), **kvar** (4), **kvin** (5), **ses** (6), **sep** (7), **ok** (8), **naŭ** (9), **dek** (10), **cent** (100), **mil** (1000). As decenas e centenas fórmanse pola simple reunión dos mencionados numerais. Aos adxectivos numerais cardinais engádeselles a terminación **a** do adxectivo, para formar os *numerais ordinais*; **obl** para os *múltiplos*; **on** para os *fraccionarios*; **op** para os *colectivos*. **Po** antes dos cardinais forma os *distributivos*.
#Os **pronomes persoais** son: **mi** *(eu)*, **vi** *(ti, vostede, vostedes, vós)*, **li** *(el)*, **ŝi** *(ela)*, **ĝi** *(ele, ela, para animais ou cousas)*, **si** *(se, si, reflexivo)*, **ni** *(nós)*, **ili** *(eles, elas)*, **oni** *(se, un)*. Engadíndolles a terminación **a** do adxectivo fórmanse os adxectivos ou pronomes **posesivos**. Os pronomes declínanse como substantivos.
#O **verbo** é invariábel nas persoas e nos números. O presente remata en **as**, o pasado en **is**, o futuro en **os**, o condicional en **us**, o imperativo en **u** e o infinitivo en **i**. Os participios activos, en **ant** o de presente, em **int** o de pasado e em **ont** o de futuro. Os participios pasivos, en **at** o de presente, en **it** o de pasado e en **ot** o de futuro. A voz pasiva fórmase co verbo **esti** *(ser)* e o participio pasivo do verbo que se conxuga. O "de" ou o "por" do ablativo axente tradúcense por **de**.
#O **adverbio** remata en **e**. Os seus graos de comparación fórmanse como os do adxectivo.
#Todas as **preposicións** rexen, por si mesmas, o **nominativo**.
#Toda palabra pronúnciase do mesmo modo como se escribe.
#O acento tónico cae sempre sobre a penúltima sílaba.
#As palabras compostas fórmanse pola simple reunión dos elementos que as forman. Nelas a palabra fundamental vai sempre ao final. Os afixos e terminacións considéranse como palabras.
#Se na frase xa hai unha palabra negativa suprímese o adverbio **ne** *(non)*.
#A palabra que indica o lugar onde se vai leva a terminación do acusativo.
#Toda **preposición** ten en esperanto, un sentido invariable e ben determinado, que fixa o seu emprego. Porén, cando o sentido que queremos expresar non indica con toda claridade que preposición debemos empregar, usaremos a preposición **je**, que non ten significado propio. Esta regra non dana a claridade, pois en tales casos, todas as linguas empregan calquera preposición, sen máis norma que a costume. En vez de **je** pódese empregar tamén o acusativo, se non crear ambigüidade.
#As palabras "estranxeiras", é dicir as que a maior parte das linguas teñen tirado dunha mesma orixe, non sofren alteración ao pasar ao esperanto, mais adoptan a súa ortografía e as súas terminacións. Porén, das distintas palabras derivadas dunha mesma raíz, é preferíbel empregar inalterada soamente a palabra fundamental, e formar as demais segundo as regras do esperanto.
#As terminacións **a** do artigo e **o** do substantivo en singular poden suprimirse, substituíndoas cun apóstrofo.