Oñati

**Oñati** é un concello da provincia de Guipúscoa, no País Vasco. O concello pertence á comarca de Debagoiena, cunha poboación de 11 428 habitantes segundo os datos do INE de 2021. Ten unha área 108,2 km², polo que a súa densidade de poboación é de 100 habitantes/km².

Oñati foi unha vila señorial que pasou a ser condado. Non se integrou na provincia de Guipúscoa até 1845. Nesta localidade fundouse a primeira universidade do País Vasco, a Universidade de Oñati, en 1543. É o concello máis extenso da provincia e o núcleo urbano áchase a unha altitude de 231 msnm, mentres que a altura máxima é de 1.368 metros no cumio do monte Artzanburu.

## Escudo de armas 
O escudo de armas da vila de Oñati reflicte as familias que tiveron relevancia histórica. Está dividido en tres cuarteis. Nos dous superiores represéntase: no da esquerda unha aguia como símbolo da familia dos Garibai, os Aguillos; no dereito represéntase un cervo en actitude de correr como símbolo da familia oñatiarra dos Murguia, os Cervunos; e o cuartel inferior está ocupado por un cervo ferido sobre un trigal e sobre el unha aguia con poutas e picándolle o corazón. Isto simboliza unha batalla medieval que perderon os oñatiarras, e na que foron exterminados os Murguia. Antigamente ostentaba a lenda *Zara bay. — Zeren bay? — Gari bay.* ("Date en prenda. — De que? — Do trigo.") Este escudo foi da familia de Garibay e foi adoptado pola vila en 1775 para substituír outro no que figuraba San Miguel.

## Localización 
A vila de Oñati atópase no suroeste da provincia de Guipúscoa, nos límites con Araba, na conca alta do río Deba e rodeada de montañas. Oñati limita ao norte con Bergara (12 km) e Antzuola, ao sur con Araba, ao leste con Legazpi (13 km) e ao oeste con Arrasate (10 km) e Aretxabaleta. Oñati está a 27 km de Éibar, a 73 km de Donostia, capital da provincia; a 52 km de Gasteiz, capital do País Vasco; e a 64 km de Bilbao, capital de Biscaia. 
 
### Comunicacións 
A estrada principal, que percorre o territorio municipal e pasa polo núcleo urbano, é a GI-2630. Esta estrada vai dende o barrio bergarés de San Prudencio, onde se une á GI-627 que percorre o val do Deba, e á autoestrada AP-1 de Éibar a Vitoria, até a localidade de Zumárraga.

Do núcleo urbano parte a estrada GI-3591 que une este co santuario de Arantzazu e o barrio de Araotz, ao que se chega tomando a GI-3592. A estrada GI-3593 une o barrio de Urrexola e o val de Zañartu.

Desde 1923 contou cun ferrocarril de vía estreita que unía a localidade á liña Bergara-Vitoria-Estella. En 1938 electrificouse e cerrou o 31 de decembro de 1967.

O barrio de Brinkola, a 10 km do núcleo urbano, conta cunha estación de RENFE na que dan servizo os trens de proximidades de Donostia.

O transporte aéreo centralízase nos aeroportos de Donostia (Guipúscoa), Gasteiz (Áraba) e Bilbao (Biscaia). Os portos de Bilbao e Pasaia completan a oferta de transporte marítimo.

### Composición 
Ademais do centro urbano, ten 13 barrios; Arantzazu, Araotz, Uribarri, Lezesarri, Urrexola, Murgia, Olabarrieta, Berezao, Garagaltza, Goribar, Zañartu, Torreauzo, Garibai, Santxolopetegi, Zubillaga e Larraña.

## Clima 
A localización de Oñati fai que o seu clima sexa temperado e húmido, dentro do oceánico temperado. As montañas que o arrodean, superiores aos 1.000 metros de altitude, fai que nos lugares altos haxa influencia do clima de montaña. A temperatura media oscila entre os 10 e 22 graos centígrados.

## Hidrografía e orografía 
A vila de Oñati está rodeada de diferentes serras cuxos cumios se encontran entre os máis altos do País Vasco, coma o Aizkorri (1.528 m), Aketegui (1.544 m), Aitxuri (1.551 m), Andarto (1.076 m) ou Elgea-Artia (1.117 m). O núcleo urbano aséntase nun val no que conflúen os ríos procedentes das serras que o rodean, formando o Oñati, que é afluente do Deba.

As montañas están formadas por rocha calcaria que deu lugar a unha gran zona cárstica con complexos subterráneos de grande extensión e profundidade. Abriuse a visitas turísticas a cova de Arrikrutz como mostra do fenómeno cárstico na zona.

### Hidrografía 
Dos montes que rodean Oñati baixan varios ríos que se xuntan no núcleo urbano. Por un lado o Ubao e o Olabarrieta, e por outro o Auntz-erreka. Estes ríos pasan polo curioso claustro da igrexa de San Miguel. Pouco despois xúntanse ao río Aránzazu, que percorre un quilómetro baixo terra, entra por Guesalza e sae pola cova San Elías xunto ao Araoz e ao Urkulu. O río así formado, o Oñati, desemboca no río Deba no barrio bergarra de San Prudencio.

### Orografía 
O amplo val que ocupa o núcleo urbano do concello de Oñati contrasta cos montes que o rodean, en especial cos que se sitúan ao sur, que teñen os cumes máis altos dos Montes Vascos.

O terreo é de lousas e arenitas, con calcaria arrecifal no sur, na serra de Aitzkorri.

## Economía 
A industria é a actividade económica máis importante do concello, seguida dos servizos. A agricultura ocupa ao 11% da poboación. Os servizos céntranse na atención das necesidades básicas e nun incipiente turismo de interior.

O **sector primario** ocupa ao 11% da poboación laboral. As terras do concello son boas terras de pastos, coma as campas de Urbía, que dan sustento a unha abundante gandaría composta de ovino e bovino. A agricultura tamén tivo un peso importante, así como a explotación forestal dos seus montes, ben para a obtención de madeira ou ben para a fabricación de carbón vexetal. As actividades gandeira e forestal mantéñense como actividades económicas relevantes.

O **sector secundario** é o motor económico do concello. Historicamente foron as actividades máis relevantes habendo antecedentes de varias ferrarías que aproveitaban a riqueza de combustible (carbón vexetal) e mais de forza hidráulica para obter ferro e transformalo posteriormente en diversos obxectos coma ferramentas, armas ou cravos. Esta actividade completábana artesáns de diferentes oficios coma cesteiros, tecedoras, muiñeiros etc.

A entrada da industria moderna propiciou a conversión dos pequenos talleres manuais en empresas industriais. A industria de Oñati é moi diversificada, dende fábricas de mixtos e chocolate até elementos metálicos de todo tipo. Dende Osinurdin en Zubillaga até o núcleo urbano creouse unha zona industrial duns catro quilómetros de lonxitude.

O **sector servizos** centrado en cubrir as necesidades básicas da poboación e nun turismo interior importante ten certa relevancia económica. Os servizos especializados chegan ás poboacións veciñas de Mondragón e Bergara, incluso ás capitais de provincia próximas, Vitoria e San Sebastián. O turismo está centrado en dous ámbitos diferente, por un lado a riqueza monumental na que está integrado o santuario de Arantzazu, e por outro o da riqueza natural, cuxo eixe principal é o Parque Natural de Aizkorri, coas lombas de Urbía como corazón central. O turismo rural tamén ten relevancia.

### Empresas importantes 
As seguintes empresas de Oñati superan os 50 traballadores, segundo o Catálogo Industrial Vasco:
* **Altuna Hermanos**: ferramentas de man para xardinería, industria e agricultura http://www.altuna.es
* **Energía Portátil**: pilas e lanternas. Pertence ao Grupo Cegasa https://web.archive.org/web/20101010133209/http://www.grupocegasa.com/
* **Fagor Electrodomésticos**: planta de fabricación de mobles de cociña https://web.archive.org/web/20150630130417/http://www.fagor.com/
* **Fagor Industrial**: electrodomésticos de uso colectivo ou industrial http://www.fagorindustrial.com
* **Hijos de Juan de Garay**: tubos de aceiro soldados e calibrados de precisión, compoñentes tubulares para automoción e barras e perfís de latón http://www.hjgaray.es
* **Lana**: encofrados e estruturas de madeira http://www.lana.coop.
* **Natra Zahor**: chocolate http://www.natra.es
* **Nemesio Zubia**: tratamento e transformación de tubos para usos industriais https://web.archive.org/web/20190904233656/http://www.zubia.biz/ 
* **Stadler**: pezas metálicas sinterizadas http://www.stadler.es
* **Grupo Ulma**: http://www.ulma.es
** **Ulma C y E (Ulma Construcción)**: sistemas industrializados para a construción http://www.ulma-c.com 
** **Ulma C y E (Ulma Packaging)**: máquinas de embalaxe para o sector industrial e o de alimentación http://www.ulmapackaging.com
** **Ulma C y E (Ulma Agrícola)**: montaxe de instalacións agrícolas http://www.ulmaagricola.com
** **Ulma Forja**: forxa e estampaxe http://www.ulma.es
** **Ulma Hormigón Polímero**: pezas prefabricadas de formigón polímero https://web.archive.org/web/20120615030957/http://www.ulmapolimero.com/
** **Ulma Manutención (Ulma Carretillas Elevadoras)**: carretillas elevadoras http://www.carretillas.ulma.es
** **Ulma Manutención (Ulma Handling Systems)**: sistemas automáticos de almacenamento e transporte http://www.ulmahandling.com

## Historia 
Nas terras de Urbia hai numerosos monumentos megalíticos que testemuñan a presenza humana en terras do concello de Oñati dende tempos prehistóricas.

O nome da vila aparece por primeira vez en 1200 nas indulxencias concedidas polo bispo de Calahorra en 1200: *Ecclesiam sancti michaeli de Onati*. En castelán transformaríase en *Oñate* pola evolución fonética do -i final postónico en -e.

Oñati foi unha vila de señorío que pasou logo a condado. O condado estivo rexido pola familia Vela e posteriormente pola Guevara de Áraba. Os Condes de Oñati tiñan autoridade sobre o seu condado o que lles permitía cobrar impostos, nomear o alcalde e o abade da igrexa, exercer a xustiza e capitanear as tropas entre outros dereitos. Entre estes estaba o de *puerco ezkurbeste* que consistía na asignación para o Señor dun porco de cada piara que engordase nos montes do condado. A torre de Zumelzegui era a residencia do conde na vila e mostra do seu poder. No condado utilizábase o foro castelán para cuestións referentes aos fidalgos e o navarro para as referentes aos labregos e plebeos.

O poder do señor de Oñati foi cuestionado frecuentemente polos veciños da vila que buscaban a integración dentro de Guipúscoa ou Áraba. En 1388 produciuse un intento de desligarse do conde de Oñati por parte de 87 fidalgos da vila; o intento foi duramente reprimido polo entón conde, Beltrán de Guevara. As revoltas mantivéronse durante o ano 1389. No século XVI producíronse varias revoltas importantes nas que chegaron a participar o concello e o cabido eclesiástico, até que en 1540 se pediu legalmente a anexión a Guipúscoa.

En 1652 finalizou o preito aberto para lograr esta anexión co resultado de manter a independencia do condado de Oñati. Non sería até 1845, con motivo da supresión dos dereitos señoriais, cando se incorporou á provincia de Guipúscoa con plenos dereitos. Dentro das loitas por máis dereitos logrouse, no século XV, que o alcalde fora nomeado por votación popular, aínda que o conde se reservaba o dereito a confirmalo e a nomear o chamado "alcalde maior".

A familia Guevara ostentou o señorío de Oñati dende o ano 1149 deica a súa anexión a Guipúscoa en 1845. Até 1201 os Señores de Oñati eran vasalos do rei de Navarra e logo pasaron a selo do rei castelán dependendo directamente del. Participaron nas guerras de bandos do lado gamboino e durante os séculos XIII e XIV adquiriron o padroado do mosteiro de San Miguel e o control das ferrarías de Zubillaga. Ao mando de Pedro Vélez de Guevara as tropas de Oñati queimaron a veciña vila de Mondragón en 1448.

Iñigo Vélez de Guevara chegou a enfrontarse ao poder real, o Condestable de Castela fixérase eco das demandas dos veciños, e logrou evitar a incorporación en Guipúscoa, mantendo o poder feudal incluso tralas denuncias de dar protección a bandidos e perseguidos da Xustiza real. En 1539 construíuse a Universidade por encargo do bispo Rodrigo Mercado de Zuazola.

Durante as guerras carlistas Oñati foi praza forte carlista, cuartel xeral do Pretendente e refuxio de tropas carlistas derrotadas. Chegouse a editar a "Gazeta oficial do reino e exército carlista" e construíuse unha fábrica de armas.

En 1845 despois da desaparición dos dereitos señoriais incorpórase á provincia de Guipúscoa, en cuxas Xuntas Xerais ocupou o segundo posto á esquerda do Corrixedor Real. No protocolo de anexión aceptáronse varias condicións expostas polo conde de Oñati; estas eran que se construíse unha estrada dende o veciño Ormáiztegui a Oñati, que se aumentase a concesión de mantemento á universidade e que se lle aboase unha renda anual de 20.000 reais. Esta anexión formalizouse o 9 de outubro dese ano. Antes, durante ese mesmo século XIX, dependeu de Guipúscoa nalgúns períodos de tempo, de 1808 a 1814, de 1820 a 1823 e de 1832 a 1839.

## Monumentos 
miniatura|200px|Universidade de Oñati
[miniatura|250px|[Santuario de Arantzazu]]
* **Universidade Sancti Spiritus**, edificio renacentista do século XVI, construído no ano 1540 polo bispo Rodrigo Mercado de Zuazola, considerado un dos máis importantes do País Vasco nese estilo. No seu interior destaca o claustro, a capela e o artesoado mudéxar. A universidade mantívose activa desde 1543 até 1901.
* **Igrexa parroquial de San Miguel Arcángel**, templo gótico do século XV. Destaca o claustro sobre o río, construído polo bispo Rodrigo Mercado de Zuazola. O retablo plateresco da Piedade e o retablo maior barroco. A torre, de finais do século XVIII, é obra de Martín Carrera.
* **Igrexa dos Canónigos Regulares Lateranenses**, templo neogótico do século XIX.
* Monasterio de Bidaurreta, cenobio feminino do século XVI.
* **Ermida de San Martín**, do século XVI e con cuberta de estrutura de madeira é unha mostra da arquitectura popular. O retablo é unha obra de Pierres Picart.
* **Casa Consistorial**, edificio barroco do século XVIII construído por Martín Carrera en 1778.
* **Mosteiro de Bidaurreta**, foi fundado por Juan López de Lazarraga en 1510. Destaca no seu interior un retablo barroco e o primeiro, por cronoloxía, retablo renacentista de Guipúscoa.
* **Casa-Torre de Zumeltzegi**, de finais do século XII ou de principios do XIV, foi a residencia local dos condes de Oñati.
* **Casa-Torre de Lazarraga**, documentada no século XV na que xa habitaban os Lazarraga. Esta casa torre ten unha fachada esgrafiada con garitóns e un acceso en arco apuntalado.
* **Casa Hernani**, data do século XVI e foi sede da Universidade de Oñati.
* **Casa Otaudi-Jausoro**, de finais do século XVI ou comezos do XVII. Destaca o seu balcón esquinado.
* **Palacio "Don Pedruena"**, reconstruído a finais do século XIX ou principios do XX. É un edificio de estilo barroco tardío.
* **Torre de Urain ou Zubiaur**, torre de defensa ou de cobro de impostos e peaxes.
* **Praza dos Fueros**, de finais do século XIX. É unha praza rectangular porticada en tres dos seus lado, ficando o cuarto libre e limitado por un frontón.
* **Muíño San Miguel**, muíño medieval propiedade dos condes de Oñati, que aínda conserva elementos orixinais.
* **Santuario de Arantzazu**, unha obra expoñente da arte sacra moderna. O proxecto é dos arquitectos Francisco Javier Sáenz de Oiza e Luis Laorga do colexio de arquitectos de Madrid; xunto a eles interveñen o escultor Jorge Oteiza, para a fachada principal; o pintor Lucio Muñoz, para a decoración da ábsida; o escultor Eduardo Chillida para as portas principais de acceso, frei Javier María de Eulate, encargado das vidreiras; e o pintor Néstor Basterretxea, para a decoración das paredes da cripta.
* **Cova de Arrikrutz**, que forma parte do extenso sistema cárstico de Gesaltza-Arikrutz que se estende baixo o subsolo da pena Madina. O macizo de Aitzkorri está formado por rochas calcarias e dolomitas procedentes do xurásico superior e do cretáceo inferior. A extensión do sistema cárstico é de máis de 14&nbsp;km e está dividido en 6 niveis diferentes. Esta extensión fai que este sistema sexa a maior cavidade de Guipúscoa. Arrikrutz preparouse para visitas turísticas na primavera de 2007; acondicionouse a galería 53, que é unha galería fósil, antigo sumidoiro do río Aldaola. A galería mide uns 500 m e ten un desnivel de 45. Encontráronse neste lugar os restos de multitude de ósos, cranios de panteras e o esqueleto completo dun león das cavernas.

Oñati tivo até 15 ermidas. A de Santa María Magdalena ten especial relevancia ao ser o lugar onde se hospedaron os primeiros xesuítas que visitaron a vila a mediados do século XVI. Entre eles estaba San Francisco de Borja, que durmía nun chanzo. A tradición é levar un anaco de dito chanzo como reliquia. En 1845 a raíña Sabela II visitou a ermida levando o correspondente cachiño de chanzo.

## Festas 
As festas patronais son as de San Miguel, a finais de setembro, pero as máis recoñecidas son as do Corpus Christi, a mediados de xuño. Nestas celébrase unha procesión dende hai séculos e unha misa na mesma mañá. Canda a procesión adoitan saír os *dantzaris*, quen interpretan bailes tradicionais.

## Xentilicios 
O xentilicio vasco *oñatiarra* emprégase habitualmente tamén en castelán. *Oñacino/a* é máis utilizado para referirse aos partidarios da Casa de Oinaz nas Guerras de bandos da Idade Media e o Renacemento. Coloquialmente emprégase tamén *txantxiku*, que no éuscaro local significa ra.

## Cidades irmandadas 
Oñati está irmandada con diferentes cidades e poboacións de varios países. Hai unha praza dedicada a recordar estes feitos. a Praza dos irmandamentos.

*  Gleibat El Fula (marzo de 1995)
*  Guadalaxara
*  Zacatecas (outubro de 1996)
*  Châteaubernard (verán de 1999)
*  José Clemente Paz (xuño de 2000; cidade fundada polo oñatiarra José Altube)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas