Toluca de Lerdo

**Toluca de Lerdo** (en ; en otomí, *Nzehñi*; en matlatzinca, *Imbomáani*; en tlahuica, *Tsindijets*; e en mazahua, *Zúmi*) é unha cidade e capital do Estado de México, situada no centro do país. É a capital do concello homónimo. Toluca de Lerdo contaba no ano 2020 con 223.876 habitantes, e unha zona metropolitana de 2.353.924, sendo así a quinta zona metropolitana de maior poboación en México. O Val de Toluca é de primeira importancia xa que é un centro industrial, comercial e de servizos moi importante no altiplano central de México.

## Topónimo 
O seu primeiro nome na época prehispánica era **Tollocan**, que provén do náhuatl *Tolokan*, Tolo, o deus matlatzinca e -kan; lugar, o cal quere dicir *Lugar do deus Tolo*. 

En 1861, por decreto da lexislatura local, a cidade tomou o nome oficial de **Toluca de Lerdo**, en lembranza do político Sebastián Lerdo de Tejada, que aínda vivía naquel momento.

Outros pobos indíxenas asentáronse no Val de Toluca ou Val de Matlazingo, como os otomís, os mazahuas, os pirindas ou matlatzincas e os tlahuicas, e por iso a cidade ten o nome de:
* **Nzehñi** en lingua otomí
* **Imbomáani** en lingua matlatzinca
* **Zúmi** en lingua mazahua
* **Tsindijets** en lingua tlahuica.

## Historia 
O Val de Toluca está rodeado de elevacións montañosas e atravesado polo río Lerma. Ao redor do ano 600, no Val de Toluca comezaron a instalarse grupos como os mexicas, matlazincas, otomís, mazahuas e tlahuicas, entre outros.

Pola súa posición xeográfica, entre a Conca de México (a antiga rexón do Anáhuac) e as montañas Michoacán, o val onde se atopa a actual cidade de Toluca pertencía plenamente ao ámbito mesoamericano. En diferentes puntos deste territorio, como Calixtlahuaca, atopáronse vestixios de elementos culturais de orixe colhuacana e mexica.

No período posclásico, o val era coñecido como Matlazinco, "onde viven os Matlazincas". Nela hai varias lagoas, principalmente Chignahuapan, Chimalliapan e Chiconahuapan, onde nace o actual río Lerma. Todas estas masas de auga son alimentadas polas escorrentías da Serra Madre Oriental e do Nevado de Toluca.

No século XV, os mexicas, facendo uso do seu poder militar, dominaron os matlazincas e convertéronos en afluentes. O nome Matlazinca é unha palabra náhuatl que provén de matlatl, que significa 'rede'; instrumento que usaban os antigos poboadores para pescar ou cazar aves acuáticas, así como para transportar ou desgranar o millo.

A antiga localidade de Tollocan, situado no val de Matlazinco, estaba ao pé dos outeiros que hai no norte da actual Toluca. En Miltepec (Metlitepetl) estaban os hórreos de Axayácatl e Moctezuma II, lugar onde os seus calpixques cobraban tributos. Cando tivo lugar a conquista, os exiliados otomíes da rexión sur uníronse aos colhuas para loitar contra os conquistadores, pero foron derrotados. Hernán Cortés enviou entón a Gonzalo de Sandoval como xefe de policía para facerse cargo desa comunidade.

### Período colonial
Os españois cruzaron o val de Matlazingo en 1522 baixo o mando de Cristóbal de Olid. Non tardaron en chegar os misioneiros evanxelizadores, que se dedicaron á construción de capelas e conventos, como a capela da Santa Cruz. Non foi ata 1799 cando Toluca foi declarada cidade por Real Decreto. Existen diferentes opinións sobre cando se fundou realmente a cidade de Toluca. Algúns sitúan a data en 1522, o 19 de marzo deste ano, onde se rexistra a chegada dos colonizadores misioneiros que evanxelizaron aos matlazincas e mexicas asentados no val de Toluca, aínda que a diferenza doutros lugares, Toluca xa tiña unha densa poboación sedentaria asentada no territorio, polo que a palabra “fundación” é discutible. A cidade é un dos primeiros asentamentos do período colonial español en México.

## Xeografía 
Toluca está situada a 2.668 m sobre o nivel do mar, e ten un clima temperado durante todo o ano, con temperaturas que oscilan entre 4 a 22&nbsp;°C durante o verán e entre -2 a 17&nbsp;°C no inverno.

### Clima 
## Trasporte e comunicacións 
[right|220px|miniatura|Acceso do [Aeroporto Internacional de Toluca.]]
A cidade de Toluca de Lerdo conta cun aeroporto internacional, que ten conexión cas cidades mexicanas e cidades dos Estados Unidos. O nome oficial é o Aeroporto Internacional Adolfo López Mateos, situado a 10 km ao leste do centro da cidade capital e a tan só 30 minutos do centro financeiro de Santa Fe, na Cidade de México, que rexistrou un crecemento considerable nos últimos anos desde a súa ampliación. Alí desenvolven as súas actividades as principais compañías aéreas nacionais de baixo custo, que teñen destinos a importantes cidades do país e algunhas dos Estados Unidos en voos directos. Tamén ten unha das pistas de aterraxe máis longas de México.

## Educación 
Toluca de Lerdo ten universidades e centros de investigación científico-tecnolóxicos, das que cómpre citar:
*Universidade Autónoma do Estado de México (UAEM).
*Universidade Iberoamericana (UIA).
*Universidade Dixital do Estado de México.
*Universidade do Val de México (Campus Toluca).
*Escola Normal Superior
*Instituto Tecnolóxico de Toluca (ITT).

## Cultura 
miniatura|dereita|Xardín botánico de Toluca.
Toluca conta con numerosos monumentos de arquitectura no centro histórico de Toluca.

### Monumentos 
* Xardín botánico de Toluca
* Pazo municipal de Toluca
* Catedral de Toluca
* Palacio Lexislativo do Estado de México
* Palacio de goberno do Estado de México

## Deportes 
A cidade ten un equipo de fútbol na primeira división, o Club Deportivo Toluca, coñecido popularmente como Diabos do Toluca, tamén coñecido polos alcumes de Rojibrancos ou Diabos.

En Baloncesto, os Leones da Universidade participan na Liga Nacional de Baloncesto Profesional de México desde 2019.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial