Linguas maias

As **linguas maias** forman unha familia lingüística falada en Mesoamérica e norte de Centroamérica. As linguas maias son faladas por preto de 6 millóns de indíxenas maias, principalmente en Guatemala, México, Belize e Honduras. En 1996, Guatemala recoñeceu formalmente 21 linguas maias polo seu nome, e México recoñeceu oito máis dentro do seu territorio.

A familia maia é unha das mellor documentadas e máis estudadas das linguas americanas. As linguas maias modernas descenden do protomaia, unha lingua que se pensa que foi falada hai 5&nbsp;000 anos e que foi parcialmente reconstruída usando o método comparativo. A lingua protomaia diversificou en seis ramas lingüísticas diferentes: a huasteca, a quicheana, a iucateca, a q’anjob’al, a mameana e a ch'ol-tzeltal.

As linguas maias forman parte da área lingüística mesoamericana, unha zona de converxencia creada a través de séculos de interacción entre os pobos de Centroamérica. Tódalas linguas maias presentan os trazos diagnósticos básicos da súa área lingüística. Por exemplo, todas empregan substantivos relacionais no canto de preposicións para indicar relacións espaciais. Tamén posúen trazos gramaticais e tipolóxicos que os diferencian doutras linguas de Centroamérica, como o uso da ergatividade no tratamento gramático dos verbos, os seus suxeitos e obxectos, categorías flexivas específicas nos verbos e unha clase gramatical especial de "posicións" que é característica das linguas maias.

Durante a era precolombiana da historia de Mesoamérica, algunhas linguas maias foron escritas na escrita hierolóxica maia. O seu uso foi particularmente estendido durante o período clásico da civilización maia (c. 250–900 AD). O corpus supervivente componse de 5&nbsp;000 inscricións coñecidas en edificios, monumentos, olaría e códices, combinada coa rica literatura poscolonial maia escrita en alfabeto latino, o cal achega unha base para o entendemento moderno da historia precolombiana que non ten comparanza en toda América.

## Historia 
### Protomaia 
[miniatura|dereita|Rutas e datas de migración aproximada para as diversas familias lingüísticas maias. A rexión amosada como protomaia é a ocupada no presente polos falantes da rama [Linguas q’anjob’al|q’anjob’al (azul claro noutras imaxes).]]
As linguas maias son descendentes dunha protolingua chamada protomaia ou, en maia quiché, *Nabʼee Mayaʼ Tzij* ("a vella lingua maia"). Crese que a lingua protomaia foi falada nas terras altas de Cuchumatanes, no centro de Guatemala, nunha área que se corresponde co territorio onde se fala o q’anjob’al no presente. A proposta máis antiga sobre esta teoría foi a que identificou as terras altas de Chiapas-Guatemala como o posible "berce" das linguas maias, e foi publicado polo anticuario e estudoso alemán Karl Sapper. Terrence Kaufman e John Justeson reconstruíron máis de 3&nbsp;000 elementos léxicos da lingua protomaia.

De acordo coa clasificación vixente creada por Lyle Campbell e Terrence Kaufman, a primeira división ocorreu arredor do -2200, cando a rama huasteca se separou do maia despois de que os falantes se trasladasen cara ó norte seguindo a costa do golfo de México. Os falantes de protoiucateco e protoch'ol separáronse do grupo principal e movéronse cara ó norte até a península do Iucatán. Os falantes da rama occidental movéronse cara ó sur até as áreas hoxe habitadas polos pobos mam e quiché. Cando os falantes do prototzeltal se separaron máis tarde do grupo ch'ol e se trasladaron cara ó sur até as terras altas de Chiapas, entraron en contacto con falantes de linguas mixe-zoque. De acordo cunha teoría alternativa de Robertson e Houston, o huasteco permaneceu nas terras altas de Guatemala xunto cos falantes de ch'ol-tzeltal, separándose desa rama moito máis tarde segundo propón Kaufman.

No período arcaico (antes do ano -2000), un bo número de préstamos das linguas mixe-zoque semellan terse incorporado na lingua protomaia. Isto levou á hipótese de que os maias da antigüidade foron dominados polos falantes de linguas mixe-zoque, posiblemente os olmecas. No caso das linguas xincas e lenca, pola contra, as linguas maias foron máis frecuentemente a fonte de préstamos e non os recipientes. Especialistas das linguas maias como Campbell cren que isto suxire un período de intenso contacto entre os maias e os pobos lenca e xinca, posiblemente durante o período clásico (250–900). O motivo polo cal só unhas poucas variedades están presentes nos textos glíficos é probablemente a que esas variedades lingüísticas servían como dialectos de prestixio ó longo de todo o territorio maia; os textos xeroglíficos poderían estar escritos na lingua da elite.

## Xenealoxía e clasificación 
### Relacións con outras familias 
A familia de linguas maias non ten unha relación xenética demostrada con outras familias lingüísticas. As semellanzas con algunhas linguas de Mesoamérica son entendidas como produto do contacto e a difusión de trazos lingüísticos do maia con outras linguas veciñas, e non por ter devanceiros comúns. Demostrouse que Mesoamérica foi unha área dunha substancial difusión lingüística.

Un amplo número de propostas foron presentadas para relacionar a familia maia con outras familias lingüísticas e mesmo con linguas illadas, mais ningunha desas teorías é apoiada polos lingüistas. Exemplos disto son as pretendidas conexións do maia coas linguas uru–chipaya, o mapuche, as linguas lenca, o purépecha e o huave. O maia tamén foi incluído en varias hipóteses que o relacionaban coas linguas hokanas e as linguas penutianas. O lingüista Joseph Greenberg incluíu o maia na súa controvertida hipótese amerindia, que é rexeitada polos lingüistas históricos como insostible de acordo coas probas existentes.

Nun escrito de 1997, Lyle Campbell, un experto en linguas maias e lingüística histórica, argumentou que a proposta máis prometedora é a da hipótese "macromaia", que estabelece unha posible ligazón entre as linguas maias, as linguas mixe-zoque e as linguas totonacas, mais aínda son precisas máis investigacións para apoiar ou rexeitar esta hipótese. O seu parente máis achegado, a lingua maia chontal, é falado por 55&nbsp;000 persoas no estado de Tabasco. Outra lingua relacionada, hoxe en perigo, é a chʼortiʼ, que é falada por unhas 30&nbsp;000 persoas en Guatemala. Tamén foi falada anteriormente nos extremos oeste de Honduras e O Salvador, mais a variedade salvadoreña está extinta e a de Honduras está considerada moribunda. O chʼoltiʼ, unha lingua irmá do chʼortiʼ, tamén está extinta. As linguas chʼol son consideradas máis conservadoras en vocabulario e fonoloxía, e polo tanto máis estreitamente relacionadas coa lingua da era das inscricións atopadas nas terras baixas centrais. Puideron ter servido como linguas de prestixio, coexistindo con outros dialectos nalgunhas áreas. Esta premisa achega unha explicación plausible para a distancia xeográfica entre a zona chʼortiʼ e as áreas onde se fala o chʼol e o chontal.

Os parentes máis achegados das linguas chʼol son as linguas da rama tzeltal, o tzotzil e o tzeltal, ámbalas dúas faladas en Chiapas por unha poboación grande ou crecente (265&nbsp;000 falantes par o tzotzil e 215&nbsp;000 para o tzeltal). O tzeltal ten ducias de milleiros de falantes monolingües.

O qʼanjobʼal é falado por unhas 77&nbsp;700 persoas no departamento de Huehuetenango, en Guatemala,) é falado por case 100&nbsp;000 persoas en varios concellos de Huehuetenango. Outro membro da rama é o acateco, con máis de 50&nbsp;000 falantes en San Miguel Acatán e San Rafael La Independencia.

O chuj é falado por unhas 40&nbsp;000 persoas en Huehuetenango, e por outras 9&nbsp;500 persoas, principalmente refuxiadas, ó outro lado da fronteira de México, no concello de La Trinitaria, Chiapas, e nas vilas de Tziscau e Cuauhtémoc. O tojolabʼal é falado no leste de Chiapas por 36&nbsp;000 persoas.

### Rama oriental 
As linguas quicheanas e mameanas, con dúas subrama e tres subfamilias, son faladas nas terras altas de Guatemala.

O qʼeqchiʼ (ás veces escrito kekchi), que constitúe a súa propia subrama dentro do grupo quicheano-mameano, é falado por preto de 800&nbsp;000 persoas no sur dos departamentos de Petén, Izabal e Alta Verapaz, en Guatemala, así como en Belize por unhas 9&nbsp;000 persoas. No Salvador é falado por unhas 12&nbsp;000 persoas como resultado das migracións recentes.

A lingua uspanteca, que provén directamente do nodo quicheano-mameano, é nativo exclusivamente do concello de Uspantán, no departamento de El Quiché, e ten uns 3&nbsp;000 falantes.

Dentro da subrama quicheana atópase o quiché, a lingua maia con maior número de falantes, con arredor de 1&nbsp;000&nbsp;000 maias quiché nas terras altas de Guatemala, nas vilas de Chichicastenango e Quetzaltenango e na montañas de Cuchumatán, así como emigrantes urbanos en Cidade de Guatemala. O tzʼutujil ten preto de 90&nbsp;000 falantes que viven nos arredores do lago de Atitlán. Outros membros da póla quiché son o sacapulteco, falado por preto de 15&nbsp;000 persoas do departamento de El Quiché, e o sipacapense, que é falado por 8&nbsp;000 persoas en Sipacapa, San Marcos.

A meirande lingua da subpola mameana é a mam, falada por 478&nbsp;000 persoas nos departamentos de San Marcos e Huehuetenango. O aguacateco é a lingua de 20&nbsp;000 habitantes de Aguacatán, un concello de Huehuetenango. O ixil (posiblemente tres linguas diferentes) é falado por 70&nbsp;000 persoas na rexión do "Triángulo ixil" do departamento de El Quiché. O tectiteco (ou teko) é falado por unhas 6&nbsp;000 persoas no concello de Tectitán, e por 1&nbsp;000 refuxiados en México. De acordo co Ethnologue, o número de falantes de tectiteco está a medrar.

As linguas poqom están estreitamente relacionadas coas quicheanas, coas cales constitúen a subpola poqom-kʼiche do nodo quicheano-mameano. O poqomchiʼ é a lingua de 90&nbsp;000 persoas en Purulhá, Baja Verapaz, e nos seguinte concellos de Alta Verapaz: Santa Cruz Verapaz, San Cristóbal Verapaz, Tactic, Tamahú e Tucurú. O poqomam é falado por unhas 49&nbsp;000 persoas en diversos puntos de Guatemala.

### Rama iucateca 
miniatura|As áreas onde o maia iucateco é falado na península do Iucatán.
O maia iucateco (coñecido sinxelamente como "maia" polos seus falantes) é a lingua maia máis falada de México. É falada por aproximadamente 800&nbsp;000 persoas, a gran maioría delas habitantes da península do Iucatán. É a lingua común do Iucatán e dos estados adxacentes de Quintana Roo e Campeche.

As outras tres linguas iucatecas son o mopán, falada por unhas 10&nbsp;000 persoas principalmente en Belize; a itzaʼ, unha lingua moribunda da bacía do Petén, en Guatemala; e o lacandón ou lakantum, tamén gravemente ameazada con só 1&nbsp;000 falantes nunhas poucas vilas da Selva Lacandona, en Chiapas.

### Rama huasteca 
O huasteco (tamén escrito como wastek e huaxtec) é falado nos estados mexicanos de Veracruz e San Luis Potosí por unhas 110&nbsp;000 persoas. É a máis diverxente das linguas maias modernas. O chicomucelteco foi unha lingua relacionada co huasteco e falada en Chiapas que se extinguiu por volta do ano 1982.

## Fonoloxía 
### Sistema sonoro do protomaia 
O protomaia (o devanceiro común das linguas maias reconstruído empregando o método comparativo) ten unha estrutura silábica predominante CVC (consoante-vogal-consoante), só permitindo grupos de consoantes a través dos límites das sílabas. A maioría das raíces protomaias eran *monosilábicas*, agás unhas poucas raíces nominais disilábicas.
Por mor da posterior perda de vogais, moitas linguas maias modernas amosan complexos grupos de consoantes en ámbolos extremos das sílabas. De acordo coa reconstrución de Lyle Campbell e Terrence Kaufman, a lingua protomaia tiña os seguintes sons. Suxeriuse que o protomaia era unha *lingua tonal*, en base ó feito de que catro linguas maias contemporáneas teñen tons (o iucateco, o uspanteco, o tzotzil de San Bartolo e o mocho’), mais como se pode demostrar que estas linguas teñen un ton innovador de diferentes maneiras, Campbell considera que é pouco probable.

### Evolución fonolóxica do protomaia 
A clasificación das linguas maias baséase nos cambios compartidos entre os grupos de linguas. Por exemplo, tódalas linguas do grupo occidental (como o huasteco, o iucateco e o chʼol) cambiaron o fonema protomaia * por , algunhas linguas do grupo oriental manteñen  (quiché), e outras cambiárono a  ou, como final de palabra,  (no caso mameano). As innovacións compartidas entre o huasteco, o iucateco e o chʼol amosan que se separaron das outras linguas maias antes de que se produciran os cambios atopados noutras ramas.

A palatalización das  e  oclusivas non están presentes nas familias modernas. Pola contra están reflectidas de forma diferente en diversas pólas, permitindo unha reconstrución deses fonemas como oclusivos palatalizados. Na póla oriental (chuj-qʼanjobal e chʼol) están reflectidos como  e . No grupo mameano están reflectidos como  e  e no quicheano como  e . O iucateco salienta doutras linguas occidentais en que as súas oclusivas palatalizadas transfórmanse en ocasións en , e ás veces en .

O nasal velar protomaia * reflíctese como  no grupo oriental (quicheano–mameano),  no qʼanjobalan, o chʼol, o iucateco,  e o huasteco, e só se conserva como  no chuj e no jacalteco. Así, cando se contan obxectos "planos" úsase unha forma diferente de clasificador numeral á que se usa para contar cousas redondas, elementos alongados ou persoas. Nalgunhas linguas maias como o chontal, os clasificadores toman a forma de afixos unidos ó número; noutras como o tzeltal, son formas libres. O jacalteco ten tanto clasificadores numerais como clasificadores de substantivos, e estes últimos poden ser empregados como pronomes.

O significado denotado por un substantivo pode modificarse cambiando o clasificador que o acompaña. En lingua chontal, por exemplo, cando o clasificador *-tek* é empregado cos nomes das plantas enténdese que os obxectos que están sendo enumerados son árbores enteiras. Se nesta expresión un clasificador diferente, *-tsʼit* (para contar obxectos longos e esveltos) é empregado no canto de *-tek*, isto transmite o significado de que só se están contando paus ou pólas da árbore:

### Posesión 
A morfoloxía dos substantivos maias é bastante sinxela: están influídos polo número (plural ou singular) e, cando están posuídos, pola persoa e o número do posuidor. A posesión pronominal é expresada por unha serie de prefixos posesivos engadidos ó substantivo, como no kaqchikel *ru-kej* "o seu cabalo" (del ou dela). Os substantivos tamén poderán adoptar unha forma especial que os marca como posuídos. Para os posuidores nominais, o substantivo posuído é flexionado como posuído por un terceiro e seguido polo substantivo posesor, por exemplo, no kaqchikel *ru-kej ri achin* "o cabalo do home" (literalmente "o seu cabalo o home"). Este tipo de formación é un trazo diagnóstico principal da área lingüística mesoamericana e é frecuente en toda Mesoamérica.

As linguas maias a miúdo diferencian entre a posesión alienable e a inalienable variando o xeito no que o substantivo é (ou non) marcado como posuído. O jacalteco, por exemplo, contrasta deste xeito a inalienable '** "a miña foto (na que aparezo eu)" da alienable **' "a miña foto (tirada por min)". O prefixo *we-* sinala a primeira persoa do posesivo singular en ámbolos dous, mais a ausencia do sufixo posesivo *-e* no primeiro marca a posesión inalienable. Kaufman reconstruíu un sistema tempo/aspecto/modo para o protomaia que inclúe sete aspectos: incompletivo, progresivo, completivo/puntual, imperativo, potencial/futuro, optativo e perfectivo.

As linguas maias tenden a ter un rico conxunto de voces gramaticais. O protomaia tiña cando menos unha construción pasiva así como unha regra antipasiva para minimizar a importancia do axente en relación co paciente. O quiché moderno ten dúas construcións antipasivas: unha que atribúe enfoque ó obxecto e outra que salienta a acción verbal. Outras construcións relacionadas coa voz que ocorren nas linguas maias son as seguintes: mediopasiva, incorporacional (incorporando un obxecto directo ó verbo), instrumental (promovendo o instrumento á posición do obxecto) e referencial (un tipo de voz aplicativa que promove un argumento indirecto como un benefactivo ou recipiente á posición do obxecto).

### Estativos e posicionais 
Nas linguas maias, os estativos son unha clase de palabras do predicado que expresan unha cualidade ou estado, cuxas propiedades sintácticas se atopan entre as dos verbos e as dos adxectivos das linguas indoeuropeas. Como os verbos, os estativos ás veces poden ser modificados por persoa mais normalmente carecen de inflexións de tempo, aspecto e outras categorías puramente verbais. Os estativos poden ser adxectivos, posicionais ou numerais.

Os posicionais, unha clase de radicais característicos, se non únicos, das linguas maias, forman adxectivos e verbos estativos (polo xeral coa axuda de sufixos) con significados relacionados coa posición ou a forma dun obxecto ou persoa. As linguas maias teñen entre 250 e 500 radicais posicionais distintos:

Nestras tres oracións en lingua qʼanjobʼal, os posicionais son *telan* ("algo grande ou cilíndrico deitado coma se caera"), *woqan* ("persoa sentada nun obxecto semellante a unha cadeira") e *xoyan* ("enrolado como unha corda ou unha cobra").

### Formación de palabras 
É común a composición de novas raíces para formar novos substantivos; tamén hai moitos procesos morfolóxicos para derivar substantivos de verbos. Os verbos tamén admiten afixos derivativos altamente produtivos e de varios tipos, a maioría dos cales especifican transitividade ou voz.

Ó igual que noutras linguas mesoamericanas, hai un uso metafórico xeneralizado de raíces que denotan partes do corpo, especialmente para formar locativos e substantivos relacionais, como no kaqchikel *-pan* ("dentro" e "estómago") ou *-wi* ("cabelo" e "enriba").

## Préstamos maias 
Un bo número de préstamos do maia, ou de orixe potencialmente maia, están presentes noutras linguas, principalmente o castelán, o inglés e algunhas linguas mesoamericanas veciñas. Ademais, as linguas maias tomaron prestadas palabras doutras linguas, especialmente do castelán.

Un préstamo maia é *cigarro*.  é palabra maia para "tabaco" e  quere dicir "fumar follas de tabaco". Esta é a orixe máis probable do cigarro.

A palabra galega "furacán" é considerada como unha derivación do nome maia para o deus da tormenta Jun Raqan. Porén, é probable que a palabra pasase ás linguas europeas a partir das linguas caribes ou do taíno.

## Sistemas de escrita 
[miniatura|esquerda|250px|[Lingua maia iucateca|Escritura maia iucateca no *Códice de Dresden*, ca. século XI-XII, Chichén Itzá.]]
[miniatura|dereita|250px|Páxina 9 do *[Códice de Dresden* amosando a lingua maia clásica escrita en xeróglifos maias (dende a edición de 1880 Förstermann).]]
A complexa escrita das linguas maias na época precolombiana, coñecida hoxe en día a partir dos gravados en numerosos sitios arqueolóxicos maias, foi descrifrada case completamente. A escrita é unha mestura entre un sistema logográfico e silábico.

No período colonial, as linguas maias comezaron a ser escritas nun sistema derivado do alfabeto latino; as ortografías foron desenvolvidas principalmente por gramáticos misioneiros. Non tódalas linguas maias modernas teñen ortografías estandarizadas, mais as linguas maias de Guatemala empregan un sistema estandarizado baseado no alfabeto latino con ortografía fonolóxica que foi desenvolvido pola Academia de Linguas Maias de Guatemala (ALMG).

Soamente o talo de 𝕡 era dobrado, mais isto non está admitido por Unicode.

A ligadura ꜩ para *tz* era usada xunto con ꜭ e ꜫ. A convención iucateca de *dz* para  mantense en nomes de familia maias como "Dzib".

### Ortografía moderna 
[miniatura|dereita|Menú de cea escrito en kaqchikel, [Antigua, Guatemala.]]
Dende o período colonial, practicamente toda a lingua escrita maia empregou o alfabeto latino. Antigamente a escrita estaba amplamente baseada no alfabeto castelán e variaba entre os diferentes autores, e só recentemente comezou a estabelecerse o uso de alfabetos estandarizados. O primeiro alfabeto amplamente aceptado foi creado para o maia iucateco polos autores e contribuidores do *Diccionario Maya Cordemex*, un proxecto dirixido por Alfredo Barrera Vásquez e publicado por primeira vez en 1980. Posteriormente, a Academia de Linguas Maias de Guatemala (ALMG), fundada en 1986, adaptou eses estándares a 22 linguas maias (principalmente en Guatemala). A escrita é amplamente fonética, mais abandonou a distinción entre o apóstrofo para consoantes exectivas e a parada glotal, polo que a exectiva  e a secuencia non exectiva  (anteriormente *tʼ* e *t7*) son escritas *tʼ.* Outras grandes linguas maias, especialmente as faladas no estado mexicano de Chiapas, como o tzotzil, o tzeltal, o chʼol e o tojolabʼal, non están incluídas nesta reforma, e son ás veces escritas segundo as convencións e estándares do Centro Estatal de Linguas, Arte e Literatura Indíxena de Chiapas (CELALI), que por exemplo escribe "ts" no canto de "tz" (como no caso das palabras tseltal ou tsotsil).

## Literatura 
Dende a lingua clásica até o presente, todo un corpus literario foi escrito en linguas maias. Os texto máis antigos que se conservan son as inscricións en monumentos que documentan eventos do goberno, sucesión, ascensión, conquista e eventos astronómicos. Crese que outros tipos de literatura foron escritos en formatos perecedoiros como os códices feitos de amate, sobrevivindo só catro deles ós estragos do tempo e á campaña de destrución dos misioneiros españois.

Pouco despois da conquista española, as linguas maias comezaron a ser escritas en letras latinas. A literatura da era colonial en linguas maias inclúe o famoso *Popol Vuh*, unha narrativa mítica e histórica escrita no século XVII en quiché clásico, mais crese que está baseado nunha obra anterior datada do ano 1550, perdida no presente. O *Título de Totonicapán* e a obra teatral do século XVII *Rabinal Achí* son outras obras destacadas en quiché, estando escrita esta última en lingua achi. Os *Anais dos kaqchike* de finais do século XVI, que achegan unha narrativa histórica dos kaqchikel, contén elementos que paralelos ós que aparecen no *Popol Vuh*. Os relatos históricos e proféticos que se narran nas diferentes variacións coñecidas colectivamente como os libros de Chilam Balam son a fonte das antigas tradicións maias iucatecas. O único libro sobrevivente da poesía lírica antiga, os Cantares de Dzitbalche de Ah Bam, provén do mesmo período.

Ademais destas obras singulares, moitas gramáticas antigas das linguas indíxenas, chamadas "*artes*", foron escritas por sacerdotes e frades. As linguas recollidas nestas primeiras gramáticas inclúen o kaqchikel, o quiché clásico, o tzeltal, o tzotzil e o iucateco. Algunhas destas gramáticas viñan con traducións na lingua indíxena do catecismo católico.

Malia que os pobos maias continuaron a producir unha rica literatura oral no período poscolonial (despois de 1821), moi pouca literatura escrita foi producida neste período.

Por mor de que as linguas indíxenas foron excluídas dos sistemas educativos de México e Guatemala dende a súa independencia, os pobos maias permaneceron amplamente iletrados nas súas linguas nativas, aprendendo a ler e escribir en castelán como moito. Porén, dende o estabelecemento do Cordemex  e da Academia de Linguas Maias de Guatemala (1986), a alfabetización nas linguas nativas comezou a estenderse e varios escritores indíxenas comezaron unha nova tradición  de escrita en linguas maias. Salientan dentro desta nova xeración o poeta quiché Humberto Akʼabʼal, cuxas obras son a miúdo publicadas en edicións bilingües castelán/quiché, así como o estudoso quiché Luis Enrique Sam Colop (1955–2011), cuxas traducións do Popol Vuh ó castelán e ó quiché moderno lle valeron moitos recoñecementos.

## Notas 
### Referencias 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
*  , 
* 
*  , 
*  , 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Lingua maia clásica

### Ligazóns externas 
*Academia Guatemalteca de Linguas Maias 
*Corpus de inscricións xeroglíficas maias no Museo Peabody de Arqueoloxía e Etnoloxía, Universidade Harvard  
*Corpus of Maya Hieroglyphic Inscriptions, Volumes 1–9. Published by the Peabody Museum Press and distributed by Harvard University Press