Cristianismo

miniatura|Sermón da Montaña.
O **cristianismo** (da verba en grego antigo *, Khristós* (Cristo)) é unha relixión abrahámica monoteísta, que profesa que Xesús foi resucitado de entre os mortos e é o Fillo de Deus, cuxa chegada como o mesías (Cristo) foi profetizada na Biblia hebrea (chamada Antigo Testamento no cristianismo) e narrada no Novo Testamento. É a relixión maioritaria no mundo e máis estendida, con máis de 2 380 millóns de seguidores, o que representa ao redor do 31,2 % da poboación mundial. Estímase que os seus seguidores, coñecidos como *cristiáns*, constitúen a maioría da poboación en 157 países e territorios.

O cristianismo segue sendo culturamente diverso nas súas ramas occidental e oriental, e doutrinalmente diverso en canto á xustificación e a natureza da salvación, a eclesioloxía, a ordenación, e a cristoloxía. Os credos de varias denominacións cristiás teñen en común a Xesús como o Fillo de Deus —o Logos encarnado—que serviu, sufriu, e morreu nunha cruz, pero resucitou de entre os mortos para a salvación da humanidade; e coñecido como o evanxeo, que significa as «boas novas». Os catro evanxeos canónicos de Mateu, Marcos, Lucas e Xoán describen a vida e os ensinos de Xesús tal e como se conservan na tradición cristiá primitiva, co Antigo Testamento como respectado transfondo dos evanxeos.

O cristianismo comezou no século I, tras a morte de Xesús, como unha seita xudaica con influencia helenística na provincia do Imperio Romano de Xudea. Os discípulos de Xesús espallaron a súa fe por toda a zona do Mediterráneo oriental, a pesar da importante persecución que sufriron. A inclusión dos xentís levou ao cristianismo a separarse lentamente do xudaísmo (século II). O emperador Constantino I descriminalizou o cristianismo no Imperio Romano mediante o Edicto de Milán (313) e, posteriormente, convocou o Concilio de Nicea (325), onde o cristianismo primitivo consolidouse como a relixión estatal do Imperio Romano (380). A Igrexa do Oriente e a ortodoxia oriental dividíronse por diferenzas na cristoloxía (século V), mentres que a Igrexa ortodoxa oriental e a Igrexa católica separáronse no Cisma de Oriente e Occidente (1054). O protestantismo dividiuse en numerosas denominacións da Igrexa católica na época da Reforma (século XVI). Tras a era dos descubrimentos (séculos XV-XVII), o cristianismo expandiuse por todo o mundo a través da labor misioneira, a evanxelización, a inmigración e o comercio extensivo. O cristianismo desempeñou un papel destacado no desenvolvemento da civilización occidental, especialmente en Europa desde a antigüidade tardía e a Idade Media..

As tres principais ramas do cristianismo son o catolicismo romano (1300 millóns de persoas), o protestantismo (625-900 millóns) e a  ortodoxia oriental (230&nbsp;millóns), mentres que outras ramas destacadas inclúen o cristianismo ortodoxo (60 millóns), o restauracionismo (35 millóns), e a Igrexa de Oriente (600,000). As comunidades eclesiásticas máis pequenas cóntanse por miles, a pesar dos esforzos por lograr a unidade (ecumenismo). No Occidente, o cristianismo segue sendo a relixión dominante, mesmo cun declive no número de fieis, con ao redor do 70 % da poboación identificándose como cristiá. O cristianismo está a medrar en África e Asia, os continentes máis poboados do mundo. Os cristiáns son perseguidos nalgunhas rexións do mundo, especialmente onde son minoría, como en Oriente Medio, África do Norte, Asia Oriental e Asia Meridional.

A doutrina teolóxica básica aparece nos primeiros textos cristiáns, cuxo contido é aceptado pola maioría das confesións cristiás. Estas profesións de fe din que Xesús sufriu, morreu e resucitou de entre os mortos para garantir a vida eterna a aqueles que cren nel e que confían nel para o perdón dos seus pecados. A maioría sosteñen tamén que Xesús subiu ao Ceo e que alí goberna xunto con Deus Pai. Aínda que o cristianismo é unha relixión monoteísta a maioría dos cristiáns cren que Deus existe en tres persoas, Deus Pai, Deus Fillo e Deus Espírito Santo que constitúen unha mesma substancia de Deus, o que constitúe o misterio da Santa Trindade.
miniatura|Crucifixión

## Crenzas 
Aínda que os cristiáns de todo o mundo comparten conviccións básicas, existen diferenzas de interpretacións e opinións sobre a Biblia e as tradicións sagradas nas que se basea o cristianismo.

### Os *Credos* 
Os Credos (do latín *credo*, "creo") son confesións doutrinais concisas, usualmente de crenzas relixiosas. Naceron como fórmula bautismal e expandíronse durante as discusións cristolóxicas dos séculos IV e V para pasar a ser declaracións de fe. "Xesús é o Señor" é o credo máis antigo do cristianismo e continúa a ser usado, como no Consello Mundial de Igrexas.

O Credo dos Apóstolos (*Symbolum Apostolorum*) foi desenvolto entre os séculos II e IX. É o Credo máis empregado na liturxia polo cristianismo occidental. Xa que o Credo non se viu afectado por divisións cristolóxicas posteriores, as súas posicións sobre diferentes artigos da fe cristiá seguen a ser aceptábeis para a inmensa maioría das denominacións cristiás:
* Crenza en Deus Pai, en Xesús Cristo como o Fillo de Deus e no Espírito Santo
* Na morte, descenso aos infernos, resurrección e ascensión de Cristo.
* Na santidade da Igrexa e na comuñón dos santos.
* Na Segunda vinda de Cristo, no Xuízo Final e na salvación dos fieis.

O Credo niceno, unha resposta ao arianismo, foi formulado nos Concilios de Nicea e Constantinopla no 325 e no 381 respectivamente e ratificado como o Credo universal da Cristiandade polo Primeiro Concilio de Éfeso no 431.

A Definición de Calcedonia, ou Credo de Calcedonia, elaborada no Concilio de Calcedonia do ano 451, aínda que rexeitado polos ortodoxos orientais, ensinou que Cristo «debe ser recoñecido en dúas naturezas, sen confusión, sen cambio, indivisiblemente, inseparablemente»: unha divina e outra humana, e que ambas as naturezas, aínda que perfectas en si mesmas, están con todo perfectamente unidas nunha soa persoa.

O Credo Atanasiano, aceptado na Igrexa occidental co mesmo status que os credos de Nicea e Calcedonia, di: «Adoramos a un só Deus na Trindade, e á Trindade na Unidade; sen confundir as Persoas nin dividir a Substancia».

### Xesús Cristo 
[miniatura|upright|dereita|Representación de Xesús como un neno coa súa nai, María, a [Nai de Deus de Vladimir. Século XII, Rusia.]]

O principio central do cristianismo é a crenza en Xesús de Nazaret como o Fillo de Deus e o Mesías (Cristo). O título "Mesías" ven da verba hebrea *מָשִׁיחַ* (*māšiáħ*), que significa "o unxido". A tradución grega *Χριστός* (*Christós*) é de onde provén a verba galega "Cristo".

Os cristiáns cren que Xesús, como Mesías, foi unxido por Deus para salvar aos homes dos seus pecados, e manteñen que en Xesús cumpríronse as profecías mesiánicas do Antigo Testamento. A crenza central do cristianismo é que a través da crenza e aceptación da morte e resurrección de Xesús, a humanidade ferida polo pecado orixinal pode reconciliarse con Deus e xa que logo pode salvarse e obter a promesa da vida eterna.

Aínda que hai moitas diferenzas teolóxicas sobre a natureza de Xesús, xeralmente os cristiáns cren que Xesús é Deus encarnado e "verdadeiro Deus e verdadeiro home" (plenamente divino e plenamente humano). Xa que Xesús fíxose humano, sufriu as dores e tentacións como calquera home, pero non pecou. Ao ser Deus, volveu á vida.

## Confesións 
Os aproximadamente 2&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000 de cristiáns (33% da poboación mundial) agrúpanse, principalmente, en tres correntes: 
* Catolicismo.
* Ortodoxia.
* Protestantismo. Esta última, máis que unha confesión propiamente dita, é unha definición, inicialmente cun senso despectivo, para o grupo de credos que naceron no tempo das grandes reformas relixiosas do Renacemento. Indo máis ao detalle poderiamos sinalar as súas principais correntes:
** Luteranismo.
** Anglicanismo.
** Calvinismo.
** Puritanismo

## Historia 
### Primeiros anos 
Nun principio, o cristianismo foi unha división dentro do xudaísmo, constituída polos seguidores de Xesús de Nazaret. Pouco a pouco, foise separando da doutrina xudía e foi acollendo a pagáns; Isto supuxo un factor de división entre os cristiáns máis conservadores -que defendían que os pagáns debían facerse xudeus antes que cristiáns- e o grupo liderado por Paulo de Tarso, que finalmente rematou imperando.
Durante os primeiros séculos da historia cristiá, foise, pouco a pouco, establecendo unha certa xerarquía. Neste tempo, xurdiron as primeiras herexías ou desviacións do dogma orixinal.

### As herexías nos séculos III e IV 
Arrio, na doutrina coñecida como Arianismo, defendía que o Fillo era inferior ó Pai, situándose nun punto intermedio entre humano e divino. Esta crenza condenouse no Concilio de Nicea. Nestorio defendía que Cristo non era verdadeiramente Deus. A súa doutrina, o Nestorianismo, foi condenada no Concilio de Éfeso. No Concilio de Calcedonia condenouse o Monofisismo, que consistía na crenza en que, en Cristo, a natureza humana e divina se mesturaron.

### Legalización 
Co Edicto de Milán, en 313, o emperador Constantino I proclama a liberdade de culto no Imperio Romano; á súa morte bautízase, dándolle así un rango privilexiado á Igrexa católica. No ano 391, Teodosio I prohibe o culto pagán e proclama o Cristianismo como relixión oficial do Imperio.

### O Cisma de Oriente 
Considérase que o Cisma de Oriente tivo lugar no ano 1054, pero as súas causas atópanse varios séculos atrás. Ata entón, as igrexas de Oriente e Occidente fóranse afastando ó longo dos anos debido a criterios culturais e políticos.
A principal causa da división entre a Igrexa católica e a que despois recibiría o nome de Igrexa ortodoxa débese, principalmente, á inclusión da cláusula filioque ("e o fillo") no credo de Nicea. Esta inclusión supuña a afirmación de que o Espírito Santo procedía tanto do Pai coma do Fillo, algo que en Oriente non era aceptado.

### A Igrexa na Idade Media 
A Idade Media considérase, tradicionalmente, como o período de esplendor da Igrexa e do Cristianismo, que pasaron a afectar a tódolos estratos da sociedade. Isto debeuse, sobre todo, ó forte contacto producido entre a Igrexa e o poder secular (que non estivo exento de roces, coma o acontecido na Querela das Investiduras), que tamén estivo relacionado co Cisma de Occidente.

### O Cisma de Occidente 
Foi unha división producida na Cristiandade occidental. En 1305, os papas marcharon da súa tradicional residencia en Roma a Aviñón, Francia. Alí permaneceron ata 1378, cando Gregorio IX decidiu volver a Roma. Á morte de Gregorio, escolleuse un novo papa, Urbano VI. A súa selección non agradou a grandes sectores da Igrexa, polo que elixiron un segundo papa, Clemente VII, que pasou a residir en Aviñón. A situación con dous papas, un vivindo en Roma e o outro en Aviñón, continuou durante anos, ata que, en 1408, o Concilio de Pisa quixo solucionala escollendo un terceiro papa. Pero, ó non abdica-los outros dous, a Cristiandade occidental pasou a ter tres papas. Esta división rematou co Concilio de Constanza en 1417

### A Idade Moderna: Reforma e Contrarreforma 
150px|miniatura|esquerda|Martiño Lutero
A Reforma protestante foi un movemento dentro do Cristianismo dirixido por Martiño Lutero, monxe agostiño profesor na Universidade de Wittenberg que escribiu as 95 Teses que tiñan como finalidade a reforma da Igrexa e, sobre todo, a eliminación das indulxencias. A finais de 1517, Martiño Lutero distribuíu estas Teses entre as autoridades relixiosas da época.

Estas ideas estendéronse rapidamente por toda Alemaña grazas á imprenta e, paralelamente, xurdiron outros movementos protestantes en Suíza (creados por Huldrych Zwingli), algo máis radicais có de Lutero, e que perviven hoxe (Anabaptistas)

Por mor de todo isto, Martiño Lutero foi excomungado polo Papa León X, que condenou terminantemente tódolos aspectos da Reforma. Porén, grazas ós traballos de Martiño Lutero e Calvino, o protestantismo estendeuse por Alemaña, Suíza, Escocia, Hungría e moitas outras zonas de Europa.miniatura|dereita|O Papa Paulo IIIEn Inglaterra, Henrique VIII separouse da Igrexa católica e fundou a Igrexa de Inglaterra, que se considera protestante aínda que ten moitos aspectos en común coa Igrexa católica.

A Reforma protestante fixo evidente a necesidade dunha reforma dentro da Igrexa católica. Esta, que se produciu grazas ó Concilio de Trento (1545-1563) convocado polo papa Paulo III, recibiu o nome de Contrarreforma. O Concilio rexeitou a Reforma protestante e estableceu que:
* A única interpretación correcta da Biblia era a da Igrexa. Calquera que se opuxese a ela era un herexe.
* Para salvarse, facían falla tanto as obras como a fe, non só a fe (coma os protestantes defendían e defenden.
* Tanto a Biblia como a Igrexa deben guiar a vida cristiá (non só a Biblia).
* As indulxencias estaban permitidas.

Tamén tomáronse unha serie de medidas en relación co establecemento dunha maior disciplina dentro da Igrexa (moitos dos estratos da cal estaban cometendo excesos moi notables).

Ó longo dos séculos seguintes, e trala separación definitiva dos protestantes (non exenta de conflitos bélicos), a Igrexa foi perdendo progresivamente poder político.

## Resumo das súas crenzas 
Tendo en conta o que é común a todos ou a meirande parte dos cristiáns e deténdose tamén naquilo no que difiren.
### Biblia 
O cristianismo é unha relixión ‘’do libro’’. Como o islam, parte dunha revelación divina que foi fixada nuns escritos. No caso do cristianismo, a Biblia é o libro sagrado no que se contén a revelación de Deus e no que se basea toda doutrina, rito, teoloxía etc.
O propio nome –Biblia- xa dá indicacións sobre o concepto que se ten do libro sagrado. Biblia significa, en grego, ‘’libros’’, en plural, posto que está formado por libros feitos en distintos estilos, por distintos autores, moitos descoñecidos, e en distintas épocas. Para o cristianismo, os distintos libros compleméntanse e fan cada un a súa propia achega sobre a revelación divina.
Tódolos cristiáns coinciden en separar a Biblia en dous grandes bloques:
* Un primeiro que recolle a revelación anterior a Xesucristo, chamado Antigo Testamento. Que coincide coa Biblia xudía.
* Un segundo bloque que coincide coa revelación de Xesucristo e dos seus discípulos, o Novo Testamento, que si é exclusivo do cristianismo.

A cerna da revelación é o Novo Testamento, sinaladamente os Evanxeos, posto que son as ensinanzas de Xesucristo, que se completan co resto dos libros desta parte da Biblia. O Antigo Testamento sería como unha revelación preparatoria e o seu valor está por embaixo do Novo.
#### O canon da Biblia 
Este é un dos puntos de diverxencia entre as distintas confesións cristiás, a lista de libros que deben ser considerados como sagrados e, polo tanto deben formar parte da Biblia. Esta lista de libros é o que se coñece como canon da Biblia. Neste punto hai tres posturas principais:
* As igrexas reformadas, que optan por un canon curto: do Antigo Testamento só admiten os libros incluídos no Texto Masorético da Biblia hebrea (*protocanónicos*).
* A Igrexa católica, que fixou o seu canon no Concilio de Trento e que, en parte como reacción ao canon reformado, optou por un canon longo, que segue no Antigo Testamento a Biblia dos Setenta (incluíndo, ademais dos *protocanónicos*, os chamados *deuterocanónicos*).
* Os ortodoxos son o que sosteñen un canon máis longo (e con algunhas diferenzas entre as distintas tradicións ortodoxas), sumando ao canon católico os libros de 1 Esdras, 2 Esdras, Oración de Manasés, Salmo 151, 3 Macabeos e 4 Macabeos.
En canto ao canon do Novo Testamento, todas as distintas confesións cristiás coinciden no seu recoñecemento da mesma lista de 27 libros como canónicos, aínda que con diferenzas na orde en que aparecen nas edicións da Biblia dalgunhas ramas das igrexas ortodoxas (especialmente, a eslava, a armenia e a etíope).

#### A verdade da Biblia 
Durante séculos, todo o que dicía a Biblia aceptouse acríticamente e de xeito literal, baixo a premisa de que era verdade revelada por Deus. Calquera incongruencia resolvíase apelando á omnisciencia divina, que non permitía ao home coñecer tódolos seus segredos. Ou se atacaba e se facía calar calquera voz disidente (Galileo Galilei, Giordano Bruno, Charles Darwin). A Biblia dicía sempre a verdade e a dicía sobre calquera materia, xa fóra teoloxía, historia, astronomía ou bioloxía.

Cara a finais do século XVIII comeza a abrirse paso o estudo crítico da Biblia, partindo moitas veces de preguntas moi básicas que, de fondo, axudaban a pór en cuestión certas seguridades herdadas de séculos: como era posible que Moisés fose o autor do Pentateuco se nesa pentaloxía se nos conta a súa morte e o que sucedeu despois co pobo de Israel? Como podía Isaías narrar feitos históricos dos que parecía ser contemporáneo pero que sucederan ao longo de case trescentos anos? Por que nunha parte do relato de Noé Iavé lle pide que meta na Arca unha parella de cada especie e noutro parágrafo dille que meta sete parellas dos animais puros e só unha dos impuros? E xa postos, como era posible unha arroiada tal que cubrira tódolos continentes?

Ábrese entón paso o estudo crítico da Biblia, especialmente entre os teólogos das igrexas reformadas. Abórdase o seu estudo como o de calquera outro libro, tendo en conta a historia, os datos da arqueoloxía, da literatura comparada, da lingüística etc.

Neste momento, sobre a verdade da Biblia os cristiáns manteñen dúas posturas:
* Unha, maioritaria entre as grandes igrexas, que defende que a Biblia só ofrece unha verdade teolóxica, sobre Deus e a súa relación coa humanidade. As afirmacións científicas que pode facer responden só aos coñecementos científicos da época na que foi escrito cada libro, sen pretensión de autoridade. E os relatos históricos hai que tomalos coma calquera outro documento histórico, que pode ser parcial, subxectivo ou errado.
* Outra, minoritaria e propia de sectores máis conservadores e de pequenas igrexas reformadas, defende unha interpretación literal de cada parágrafo bíblico, sexa cal sexa o tema de que se trate. É o chamado fundamentalismo bíblico.

No primeiro caso, a Biblia debe ser interpretada e a súa mensaxe actualizada para poder ser aplicada en cada momento histórico. A segunda postura defende a aplicación directa da Biblia a cada situación que se presente ou poida presentarse.[miniatura|400px|*A creación de Adán*, fresco de 1511 de [Miguel Anxo, na Capela Sistina.]]
### Cosmoloxía 
Todo o cristianismo cre nun Deus creador do Universo, da terra e do home, como di o catecismo da Igrexa católica:

Cousa distinta é saber que significado exacto se lle dá ao termo *Deus creador*. Neste punto e consonte coa visión que se teña do alcance da verdade da Biblia, atopamos dúas posturas:
* Unha, maioritaria, que defende a fe nun deus creador, pero que respecta e valora os avances da ciencia, por exemplo, no propio catecismo citado:

* Outra, con forte implantación en igrexas cristiás de, por exemplo, Estados Unidos sostén que o mundo foi ceado por Deus tal como hoxe o coñecemos, nega a evolución das especies e todas as teorías científicas sobre o Universo. É o que se coñece como *creacionismo*. Caracterízase pola agresividade coa que ataca calquera descubrimento científica que vaia en contra da súa postura e por intentar fundamentar cientificamente os seus postulados:

Esta insistencia en buscar unha validación científica deu lugar a parodias relixiosas como o pastafarismo.

## Demografía 
[miniatura|300px|Os países cun 50% ou máis de [cristiáns están de cor púrpura, e os países con entre un 10% e un 50% de cristiáns levan cor rosa.]]
[miniatura|300px|Nacións onde o cristianismo é a [relixión do estado:

]]
miniatura|dereita|300px|Distribución global dos cristiáns: os países con cores escuras amosan unha maior proporción de cristiáns sobre o total da poboación.
Cun número de seguidores de arredor 2&nbsp;278 millóns de persoas, divididos en 3 grupos principais (católicos, ortodoxos e protestantes), o cristianismo é a relixión con máis crentes a nivel mundial. A proporción de cristiáns no mundo é dun 33% dende os últimos séculos, o que supón que unha de cada tres persoas no mundo é cristiá. Isto, porén, agocha un dato importante, xa que o crecemento do cristianismo é maior nos países en vías de desenvolvemento (arredor de 23.000 ao día) é acompañado dun descenso no primeiro mundo, principalmente en Europa e América do Norte (arredor de 7.600 ao día). En total, 126 países son de maioría cristiá, mentres que en 71 os cristiáns son minoría.

O Cristianismo é a relixión dominante en Europa, América e África subsahariana. En Asia predomina en Xeorxia, Armenia, Timor Leste e as Filipinas. Porén, o número de fieis diminúe nos estados do norte e oeste dos Estados Unidos de América, así como Australia, Nova Zelandia, o norte de Europa (incluíndo o Reino Unido e os países nórdicos), Francia, Alemaña, as provincias canadenses de Ontario, a Columbia Británica e o Quebec, Oriente Medio (por mor da emigración cristiá), Corea do Sur, Taiwán e Macau. A pesar da perda de fieis, segue a ser a relixión máis importante en Occidente, onde o 70% da poboación é cristiá.

Á esquerda: unha listaxe dos dez países con maior números de cristiáns. Á dereita: unha listaxe dos países con maior porcentaxe cristiá sobre a poboación total.

## Notas 
;Referencías

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* .

* Bahnsen, Greg. *A Reformed Confession Regarding Hermeneutics* (article 6) .
* Ball, Bryan; Johnsson, William (ed.). *The Essential Jesus*. Pacific Press (2002). .
* Barrett, David; Kurian, Tom and others. (ed.). *World Christian Encyclopedia*. Oxford University Press (2001).
* Barry, John F. *One Faith, One Lord: A Study of Basic Catholic Belief*. William H. Sadlier (2001). 
* Benton, John. *Is Christianity True?* Darlington, Eng.: Evangelical Press (1988). 
* Bettenson, Henry (ed.). *Documents of the Christian Church*. Oxford University Press (1943).
* 
* 
* 
* 
* Chambers, Mortimer; Crew, Herlihy, Rabb, Woloch. *The Western Experience. Volume II: The Early Modern Period*. Alfred A. Knopf (1974). .
* Coffey, John. *Persecution and Toleration in Protestant England 1558–1689*. Pearson Education (2000).
* Cross, F. L.; Livingstone, E. A. (ed.). *The Oxford Dictionary of the Christian Church*. Oxford University Press (1997). .
* Deppermann, Klaus. *Melchior Hoffman: Social Unrest and Apocalyptic Vision in the Age of Reformation*. .
* Dilasser, Maurice. *The Symbols of the Church*. Collegeville, MN: Liturgical Press (1999). 
* Duffy, Eamon. *Saints and Sinners, a History of the Popes*. Yale University Press (1997). 
* 
* Esler, Philip F. *The Early Christian World*. Routledge (2004).
* Farrar, F. W. ''Mercy and Judgment. A Few Last Words On Christian Eschatology With Reference to Dr. Pusey's, "What Is Of Faith?"*. Macmillan, London/New York (1904).
* Ferguson, Sinclair; Wright, David, eds. New Dictionary of Theology. consulting ed. Packer, James. Leicester: Inter-Varsity Press (1988). 
* Foutz, Scott. Martin Luther and Scripture*.
* Fowler, Jeaneane D. *World Religions: An Introduction for Students*, Sussex Academic Press (1997). .
* Fuller, Reginald H. *The Foundations of New Testament Christology* Scribners (1965). .
* Froehle, Bryan; Gautier, Mary, *Global Catholicism, Portrait of a World Church*, Orbis books; Center for Applied Research in the Apostolate, Georgetown University (2003) 
* Funk, Robert. *The Acts of Jesus: What Did Jesus Really Do?*. Polebridge Press (1998). .
* Glenny, W. Edward. *Typology: A Summary of the Present Evangelical Discussion*.
* 
* Hanegraaff, Hank. *Resurrection: The Capstone in the Arch of Christianity*. Thomas Nelson (2000). .
* Harnack, Adolf von. *History of Dogma* (1894).
* Hickman, Hoyt L. and others. *Handbook of the Christian Year*. Abingdon Press (1986). 
* Hitchcock, Susan Tyler. *Geography of Religion*. National Geographic Society (2004) 
* Kelly, J. N. D. *Early Christian Doctrines*.
* Kelly, J. N. D. *The Athanasian Creed*. Harper & Row, New York (1964).
* Kirsch, Jonathan. *God Against the Gods*.
* Kreeft, Peter. *Catholic Christianity*. Ignatius Press (2001) 
* Letham, Robert. *The Holy Trinity in Scripture, History, Theology, and Worship*. P & R Publishing (2005). .
* Lorenzen, Thorwald. *Resurrection, Discipleship, Justice: Affirming the Resurrection Jesus Christ Today*. Smyth & Helwys (2003). .
* McLaughlin, R. Emmet, *Caspar Schwenckfeld, reluctant radical: his life to 1540*, New Haven: Yale University Press (1986). .
* MacCulloch, Diarmaid, *The Reformation: A History*. Viking Adult (2004).
* MacCulloch, Diarmaid, *A History of Christianity: The First Three Thousand Years*. London, Allen Lane. 2009. 
* Marber, Peter. *Money Changes Everything: How Global Prosperity Is Reshaping Our Needs, Values and Lifestyles*. FT Press (2003). 
* Marthaler, Berard. *Introducing the Catechism of the Catholic Church, Traditional Themes and Contemporary Issues*. Paulist Press (1994). 
* Mathison, Keith. *The Shape of Sola Scriptura* (2001).
* McClintock, John, *Cyclopaedia of Biblical, Theological, and Ecclesiastical Literature*. Harper & Brothers, original from Harvard University (1889)
* McManners, John. *Oxford Illustrated History of Christianity*. Oxford University Press (1990). .
* Metzger, Bruce M., Michael Coogan (ed.). *Oxford Companion to the Bible*. Oxford University Press (1993). .
* .
* Norman, Edward. *The Roman Catholic Church, An Illustrated History*. University of California (2007) 
* Olson, Roger E., *The Mosaic of Christian Belief*. InterVarsity Press (2002). .
* Orlandis, Jose, *A Short History of the Catholic Church*. Scepter Publishers (1993) 
* Otten, Herman J. *Baal or God? Liberalism or Christianity, Fantasy vs. Truth: Beliefs and Practices of the Churches of the World Today*.... Second ed. New Haven, Mo.: Lutheran News, 1988.
* Pelikan, Jaroslav; Hotchkiss, Valerie (ed.) *Creeds and Confessions of Faith in the Christian Tradition*. Yale University Press (2003). .
* Putnam, Robert D. *Democracies in Flux: The Evolution of Social Capital in Contemporary Society*. Oxford University Press (2002).
* 
* Riley-Smith, Jonathan. *The Oxford History of the Crusades*. New York: Oxford University Press, (1999).
* Schama, Simon. *A History of Britain*. Hyperion (2000). .
* Servetus, Michael. *Restoration of Christianity*. Lewiston, New York: Edwin Mellen Press (2007).
* Simon, Edith. *Great Ages of Man: The Reformation*. Time-Life Books (1966). .
* Spitz, Lewis. *The Protestant Reformation*. Concordia Publishing House (2003). .
* Spurgeon, Charles. A Defense of Calvinism.
* Sykes, Stephen; Booty, John; Knight, Jonathan. *The Study of Anglicanism*. Augsburg Fortress Publishers (1998). .
* Talbott, Thomas. Three Pictures of God in Western Theology* (1995).
* Ustorf, Werner. "A missiological postscript", in: McLeod, Hugh; Ustorf, Werner (ed.). *The Decline of Christendom in Western Europe, 1750–2000*. Cambridge University Press (2003).
* Walsh, Chad. *Campus Gods on Trial''. Rev. and enl. ed. New York: Macmillan, 1962, t.p.&nbsp;1964. xiv, [4], 154 p.
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Pastafarismo