Feixón

:*Non confundir con feixoa*

miniatura|*Phaseolus vulgaris”
O **feixón**, **fabeira**, **faba** ou **chicho** (***Phaseolus vulgaris***) é unha planta rubideira da familia Fabaceae cultivada pola súa semente comestíbel, chamada **feixón**, **feixó**, **chicho** ou **faba**.

As vaíñas ou casulas verdes da mesma planta coñécense co nome de **feixóns verdes**, e tamén son comestíbeis cociñadas ou, no caso dalgunhas variedades tenras, incluso crúas.

## Etimoloxía 
O termo galego *feixón*, *feixó*, (en galego antigo: *feijoo*, en portugués: *feijão*) orixinouse do latín *faseolu*, con troco de sufixo.

O apelido galego Feixoo deriva deste termo. O termo *feixó* foi utilizado na poesía de escarnio medieval para designar as persoas calvas. Os guerreiros dalgunhas tribos xermanas estilaban rapar a cabeza para inspirar maior terror aos seus inimigos, e o costume de rapar os cabelos non foi excepcional nos cabaleiros medievais. A influencia xermana chegou a Galiza.

## Descrición 
É unha planta herbácea anual, erecta ou rubideira, de talo pubescente ou glabrescente cando é adulta. As estipulas das follas tri-pinnadas son de forma lanceolada e de tamaño medio-centimétrico. Os folíolos son alongadamente ovados ou ovado-romboidal, os laterais, implantados oblicuamente, miden 4-15 por 2,5–10&nbsp;cm e son pubescentes con base redondeada ou alongadamente cuneada, de bordos enteiros e ápice acuminado. As flores dispóñense en acios usualmente axilares, máis curtos que as follas. As bractéolas, persistentes, son habitualmente de lonxitude igual ou algo superior ao cáliz que é cupuliforme, bilabiado, de 3–4&nbsp;mm, con cinco sépalos soldados e co labio superior bidentado emarxinado e o inferior tridentado. A corola, que pode ser branca, amarela, violácea ou rubia, ten o estandarte centimétrico suborbicular e reflexo, as ás obovadas adheridas á quilla, tamén centimétrica e con ápice espiralmente retorcido. Os estamios son diadelfos (9 soldados e 1 libre) mentres que o ovario é pubescente co estilo espiralmente torcido de 360º ou máis e con estigma oblicuo. Dito xeneceo deriva nun legume linear-oblongo duns 10-15 por 1-1,5&nbsp;cm, algo curvado e inchado, glabro, picudo e con catro a dez sementes oblongas con forma de ril de moi diversas cores e tamaños, usualmente 1-2 por 0,5-1,5&nbsp;cm.

## Historia e cultivo 
Os feixóns foron unha importante fonte de proteínas ao longo da historia, e ségueno a ser hoxe .

Os feixóns (*Phaseolus vulgaris*) é unha das plantas cultivadas desde máis antigo, dende hai seis mil anos en América No México precolombiano o feixón era obxecto, xunto co maínzo e a cabaza, dun complexo sistema de cultivo combinado que sobreviviu até hoxe. As fabas americanas foron introducidas en España e Portugal polos mercadores que no século XVI traían as sementes como unha curiosidade. Dende a Península, esta nova variedade estendeuse cara a outros países europeos debido a diversos factores.

Antes do descubrimento de América, na Península Ibérica cultivábanse leguminosas de orixe afroasiática e europea. Estas variedades corresponderíanse con especies como a *Vigna unguiculata* ou a *Vicia faba* (faballón ou fabón) que aínda se consomen nalgúns territorios da Península. *Vicia faba* foi cultivada por primeira vez en Próximo Oriente, e chega a Europa durante o Neolítico. Así en Galicia, de xeito similar ao acontecido co *millo* e o *paínzo* (ou millo miúdo), o termo *faba* deixou de designar as variedades do *Vello Mundo* para pasar a nomear as variedades americanas, mellores para o seu uso alimentario
As variedades americanas *Phaseolus vulgaris* evolucionaron en Europa para retornar posteriormente á súa orixe grazas aos procesos migratorios. Esta evolución implicou unha mellora xenética que se tería producido, consciente ou inconscientemente, da man dos agricultores da Península.

## Produción
### Europa e España 
En Europa colleitáronse no ano 2003 case que 500.000 toneladas de fabas. Na Unión Europea os principais produtores son Polonia, Grecia e España, que nese ano atinxiron, respectivamente, 34.000, 23.000 e 14.000 toneladas. Fóra da Unión Europea, Belarús e Ucraína son os países que acadan maiores producións ao sumar 110.000 e 65.000 toneladas.

En 2001 no Estado español dedicáronse ao cultivo da faba máis de 12.682 hectáreas, o 44% en réxime de regadío e o 56% en secaño, e acadouse unha produción total de 15.420 toneladas. Galicia, con 2.700 toneladas, e Castela-León, con 7.200 toneladas, son as principais comunidades produtoras.

### A produción galega 
En Galicia  as provincias da Coruña e Lugo son as que xeran a maior parte da produción. En 2001 o 57% da produción galega era de orixe coruñesa e o 20% da provincia de Lugo.

miniatura|300px|As sementes chámanse feixóns ou fabas

## Tipos de sementes 
Podemos atopar sementes de moi variadas cores e formas, que se diferencian ademais polo seu brillo, debido á gran diversidade xenética que existe dentro da especie.

## Gastronomía 
É un alimento espallado practicamente por todo o mundo, nas súas diferentes variedades de sementes e vaíñas.

En Galicia as fabas son usadas como ingredientes do caldo, e os feixóns verdes cómense habitualmente cocidos. En España hai varios pratos rexionais a base de fabas, como a fabada asturiana, as *mungetes amb botifarra* catalás ou o *arròs amb fesols i naps* valenciano. En Portugal existen varias *feijoadas* típicas, como a *feijoada à transmontana*, as *tripas à moda do Porto* ou o *feijão frade com atúm*. Na América Latina existe unha gran cantidade de pratos, como as brasileiras feixoadas de *mistura* ou *feijão com arroz*, os *frijoles* e *gallo pinto* de México e Centroamérica, ou os *porotos* chilenos.

miniatura|300px| As vaíñas son os *feixóns verdes*.

## Galería de imaxes

File:Tuinboon_zaden_in_peul.jpg|
File:Phaseolus vulgaris white beans, witte boon.jpg|
File:Black Turtle Bean.jpg|
File:Kidney beans.jpg|

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Faballón (*Vicia faba''), planta da mesma familia con sementes maiores e máis bastas para o seu uso alimentario.
* Faba de Lourenzá
* As fabas na cultura popular galega

### Ligazóns externas 
* Vocabulario botánico Universidade Santiago de Compostela
* Centro de interpretación da faba de Lourenzá