Historia da ciencia ficción

[miniatura|222px|[Xulio Verne. Vigo]]
A expresión ciencia ficción (*science fiction*) utilizouna por vez primeira en 1851 un escritor inglés chamado William Wilson no seu libro *A Little Earnest Book upon a Great Old Subject*, pero o termo non se xeneralizou coa súa acepción actual ata que o editor Hugo Gernsback o incorporou en 1926 á portada da revista estadounidense *Amazing Stories* (logo de facer un intento previo co termo *scientifiction*, que non chegou a callar). Ata esa data as narracións que hoxe día non dubidamos en cualificar de ficción científica recibían diversos nomes: viaxes fantásticas, relatos de mundos perdidos, utopías, novelas científicas etc. Ata onde hai que retroceder no tempo para atopar a primeira historia a que lle acaia a definición de ficción científica é unha cuestión aberta, na que existe pouco consenso entre eruditos e afeccionados.

## Elementos de ficción científica anteriores ao século XIX 
### Antigüidade e Idade Media 
Diversos historiadores procuraron unha historia antiga para o xénero, pero a opinión maioritaria é que as obras propostas constitúen, no mellor dos casos, exemplos temperás de protoficción científica.

Para Lester del Rei a primeira obra de ficción científica coincide co primeiro texto literario conservado: a epopea sumeria de Gilgamesh (II milenio adC). Este poema inclúe un episodio sobre unha inundación que, en certo xeito, lembra a unha obra de ficción científica apocalíptica. Con todo, a epopea de Gilgamesh pódese clasificar probablemente mellor como literatura fantástica, pois hai pouco de ciencia ou de tecnoloxía nela.

L. Sprague DeCamp e outros citan a *Historia verdadeira* de Luciano, na que imaxina unha viaxe á Lúa nun barco arrastrado por unha providencial treboada e onde, entre outras marabillas, ve aos selenitas, que non teñen ano, fia-los metais e o vidro para facer traxes, beber zume de aire ou quitarse e poñerse os ollos, e asiste á guerra entre o emperador selenita e o solar. Pero segundo Kingsley Amis *Historia verdadeira* "apenas é ficción científica, xa que acumula deliberadamente extravagancia sobre extravagancia para lograr un efecto cómico." Outras obras gregas con elementos de ficción científica son *As nubes* e *Os paxaros* de Aristófanes e as descricións da Atlántida de Platón.

Tamén se propuxeron como precedentes da ficción científica outras obras da literatura fantástica: desde o *Beowulf* e o *Cantar dos Nibelungos* ata a *Divina Comedia* de Dante e *a Tempestade* de Shakespeare, con distinto grao de éxito. *A Tempestade* contén o prototipo de historia con científico tolo, e foi adaptada como película da ficción científica co título de *Planeta prohibido*.

### Protoficción científica (s. XVI-XVIII) 
A literatura que se asemella á ficción científica ou ciencia ficción moderna realmente non comezou ata o século XVI. Os descubrimentos nas ciencias e o amencer da Ilustración inspiraron a literatura influída por estes avances.

Un dos casos máis temperáns é o mundo perfecto imaxinado por Thomas More na novela *Utopía* (1515). O nome que dá More ao seu país ideal sería tomado prestado por moitos escritores posteriores de ficción científica, e o leitmotiv da Utopía é común no xénero. É notable que tanto More coma Francis Bacon, pensadores prominentes da Ilustración, escribisen traballos de protoficción científica.

As viaxes imaxinarias á lúa aparecen no século XVII, primeiro na obra *O soño* de Johannes Kepler (*Somnium*, 1634), e posteriormente na *Historia cómica dos estados e imperios da lúa* de Cyrano de Bergerac (1656). A viaxe espacial tamén figura no *Micromégas* de Voltaire ( 1752 ).

Outros traballos temperáns significativos son o mundo alternativo atopado no ártico por unha moza da nobreza na novela *A descrición dun mundo novo, chamado o Arder-Mundo* de Margaret Cavendish (1666), a narración da vida no futuro en ''l'An 2440* de Louis-Sébastien Mercier, e as descricións de culturas estranxeiras en *As viaxes de Gulliver* de Jonathan Swift (1726 ) e en *As viaxes subterráneas de Niels Klim* de Ludvig Holberg.

## Ficción científica primitiva (s. XIX) 
### Europa 
Para moitos a primeira obra de ficción científica, tal e como hoxe se entende, é *Frankenstein ou o moderno Prometeo* de Mary Shelley, publicada en 1818. No seu libro *Billion Year Spree*, Brian Aldiss afirma que Frankenstein representa "o primeiro traballo seminal ao cal se lle pode aplicar loxicamente a etiqueta de ficción científica". É tamén a primeira do subxénero do "científico tolo". Aínda que está asociada normalmente ao xénero gótico de terror, a novela introduce temas de ficción científica tales como o uso da tecnoloxía para alcanzar logros máis aló da ciencia contemporánea, e a un ¿non-humano? como antagonista, o que permite unha visión da condición humana desde unha óptica externa. Aldiss considera que a ficción científica en xeral deriva as súas convencións da novela gótica. Outra novela futurista de Shelley, *O último home*, tamén se cita a miúdo como a primeira novela verdadeira de ficción científica.

Os primeiros anos trala aparición de Frankenstein deron poucos froitos ao xénero, pero na década de 1850 aparece o que probablemente pasa por ser un dos autores máis prolíficos do século XIX no campo das aventuras de corte científico: Jules Verne quen en 1851 publica a súa primeira obra con contido de ficción científica: *Unha viaxe en globo*. A aparición desta obra supón un fito, tendo en conta que a partir da súa publicación este xénero empeza a transformar as súas intencións, e a ciencia subxacente pasa de ser un motivo de inquedanza ou de preocupación polo descoñecido a ser un soporte de historias de aventuras e descubrimentos.

A rama europea da ficción científica comezou propiamente a finais do século XIX cos romances científicos de Verne (1828-1905), cuxa ciencia centrábase máis ben en invencións, así como coas novelas de crítica social con orientación científica de H. G. Wells (1866-1946). 

Wells e Verne rivalizaron na primitiva ficción científica. Os relatos e novelas curtas con temas fantásticos apareceron nas publicacións periódicas nos últimos anos do século XIX, e moitos deles empregaron ideas científicas como unha escusa para lanzarse á imaxinación. Aínda que é máis coñecido por outros traballos, Sir Arthur Conan Doyle tamén escribiu ficción científica. O único libro no que Charles Dickens se aventura no territorio da especulación científica e os estraños misterios da natureza (en contraposición ás claramente sobrenaturais pantasmas de Nadal) foi na súa novela *Bleak House* (1852) na que Dickens fai que un dos seus personaxes morra por «combustión humana espontánea». Dickens investigou casos rexistrados de tal efecto antes de escribir sobre a materia, para desta forma ser capaz de contestar aos escépticos que se escandalizasen coa súa novela.

Tanto Wells como Verne tiñan en todo o mundo lectores e escritores que seguían e copiaban os seus estilos, especialmente nos Estados Unidos. Axiña estaría florecendo unha ficción científica autóctona estadounidense. Os escritores europeos aumentaron os seus lectores vendendo no mercado estadounidense e escribindo nese estilo.

Porén, a primeira novela, publicada antes como zarzuela, en tratar o tema da viaxe no tempo e a primeira mención dunha máquina para ese tipo de viaxes, foi *El Anacronópete* do español Enrique Gaspar y Rimbau.

O seguinte grande escritor británico de ficción científica tras H. G. Wells foi John Wyndham (1903-1969). Este autor gustaba de referirse á ficción científica co nome de «fantasía lóxica». Antes da segunda guerra mundial Wyndham escribiu exclusivamente para revistas *pulp*, pero trala contenda fíxose famoso entre o público en xeral, máis aló da estreita audiencia dos fans da ficción científica. A sona veulle da man das súas novelas *O día dos trífidos* (1951), *O kraken axexa* (1953), *As crisálidas* (1955) e *Os coitelos de Midwich* (1957)

Fóra do ámbito anglosaxón hai que destacar a figura de Karel Čapek, introdutor do termo robot na súa obra teatral *R. U. R.* e creador do clásico da ficción científica *A guerra das salamántigas* en 1937.

### Estados Unidos 
Nos Estados Unidos de Norteamérica o xénero pode remontarnos a Mark Twain e a súa novela *Un ianqui na corte do Rei Artur*, unha novela que exploraba termos científicos aínda que fosen enmarcados nunha ficción cabaleiresca. Mediante o recurso á «transmigración da alma» e a «transposición de épocas e corpos» o ianqui de Twain é transportado cara a atrás no tempo e arrastra consigo todo o coñecemento da tecnoloxía do século XIX. Os resultados son catastróficos, xa que a cabaleiresca aristocracia do Rei Artur vese pervertida polo notable poder de destrución que ofrecen máquinas como as metralladoras, os explosivos e o arame de espiño. Escrita en 1889, *Un ianqui* parece predicir sucesos que terían lugar 25 anos despois en 1914, cando as vellas ideas cabaleirescas europeas no tocante á arte da guerra acabarían feitas pedazos polas armas e as tácticas da primeira guerra mundial.

Outro autor que escribiu algunhas historias deste tipo é Jack London. O autor das novelas de aventuras no salvaxe Yukon, Alasca, e o Klondike, tamén escribiu historias sobre extraterrestres (*The Red One*), sobre o futuro (*O talón de ferro*) ou sobre os conflitos do futuro (*A invasión sen precedentes*). Tamén escribiu unha historia sobre a invisibilidade e outra sobre unha arma de enerxía para a que non existía defensa algunha. Estas historias impactaron no público americano e comezaron a perfilar algúns dos temas clásicos da ficción científica.

## A ficción científica no século XX 
### Principios de século 
O autor americano que mellor simboliza o nacemento nos Estados Unidos da ficción científica como xénero de masas é Edgar Rice Burroughs quen, pouco antes da primeira guerra mundial, publica *Baixo as lúas de Marte* (1912) en varios números dunha revista especializada en aventuras. Burroughs seguiu publicando neste medio durante o resto da súa vida, tanto fantasía científica como historias doutros xéneros (misterio, horror, fantasía e como non, o seu personaxe máis coñecido: Tarzán); pero, as historias de John Carter (ciclo de Marte) e Carson Napier (ciclo de Venus), aparecidas naquelas páxinas, hoxe día considéranse xoias da ciencia ficción máis temperán.

No entanto, o desenvolvemento da ficción científica americana como xénero literario específico hai que atrasalo ata 1926, ano no que Hugo Gernsback funda *Amazing Stories* e créase a primeira revista dedicada exclusivamente ás historias de ficción científica. Por outra banda, dado que como é ben coñecido, foi el quen elixiu o termo *scientifiction* para describir a este xénero incipiente, o nome de Gernsback e o vocábulo ao que deu orixe quedaron unidos para a posteridade. E, aínda que as historias que se publicaban nesta e outras revistas pulp cun éxito cada vez maior, non gozaban do aval de ser literatura seria e a maioría considerábanas sensacionalismo literario, o certo é que unha revista dedicada enteiramente a un xénero como a fantasía científica (co seu novo e flamante nome) tiveron un grande impacto na percepción do público e atraeu a moitos á lectura das historias de especulación científica.

### A Idade de Ouro (1938-1950) 
Co xurdir en 1938 do editor John W. Campbell e a súa actividade na revista *Astounding Science Fiction* (fundada en 1930) e coa consagración dos novos mestres do xénero: Isaac Asimov, Arthur C. Clarke e Robert A. Heinlein, a ficción científica empezou a gañar status como xénero literario, especialmente con este último, que foi o primeiro autor que conseguiu que se editasen historias do xénero en publicacións máis xeneralistas, e foi tamén o que lle deu maior madureza ao xénero e influíu poderosamente no seu desenvolvemento posterior. As incursións no xénero de autores que non se dedicaban exclusivamente á ciencia ficción tamén lle deron respectabilidade; autores como Karel Capek, Aldous Huxley e C. S. Lewis. As revistas mostraban rechamantes portadas con monstros de ollos de mosca e mulleres medio espidas, dando unha imaxe atraente para o que era o seu público principal: os adolescentes.

Logo da segunda guerra mundial prodúcese unha transición do xénero. É a época na que os contos empezan a ser desprazados polas novelas e os argumentos gañan en complexidade. Fúndanse novas revistas: ata 15 novas revistas nun só ano; e algunha ata salta o charco como a francesa *Galaxie* (prima irmá da estadounidense *Galaxy* que empeza a publicarse o ano 1950), pero agora o xénero empeza a saír do terreo exclusivo do *pulp*.
### A Idade de Prata (1951-1965) 
Posiblemente, o que pode considerarse como primeiro título notable da posguerra non foi escrito por un autor habitualmente catalogado como escritor de ciencia ficción e, de feito, o libro nin sequera foi catalogado como tal polo seu editor; pero sen dúbida éo, e deulle ao seu autor fama mundial; referímonos a *1984* (1948) de George Orwell. Pero a mellor tarxeta de visita do período dos 50 é a súa interminable lista de escritores que foron a columna vertebral do xénero ata case finais de século: Heinlein, Asimov, Clifford D. Simak, Clarke, Poul Anderson, Philip K. Dick, Bradbury, Frank Herbert e moitos outros.

En canto aos títulos, desta época son libros que hoxe son considerados clásicos: *Crónicas marcianas* ou *Fahrenheit 451* de Bradbury, *Mercadores do espazo* de Pohl e Kornbluth, *Máis que humano* de Sturgeon; sen esquecer *O fin da eternidade* de Asimov, e *Lotaría solar* ou *O home no castelo* de Dick. Algunhas delas serían adaptadas ao cine ou a televisión; *A laranxa mecánica* de Anthony Burgess é un exemplo disto.

E tamén é nesta época cando empezan a outorgarse os premios Hugo, cuxa primeira edición foi en 1953.

En realidade, aínda que dende o punto de vista académico se cualificou como «idade de ouro» a etapa comprendida entre os anos 1938 e 1950, para moitos, esta época debería estenderse uns quince anos.

A última novela digna de mención deste período é *Dune* de Herbert. Non hai que pensar que trala súa publicación, en 1965 houbese unha revolución que cambiase o panorama de forma drástica, pero un novo estilo empezaba a gañar o creto dos seareiros.
### A Nova Onda 
Os anos transcorridos entre 1965 e 1972 son o período de maior experimentación literaria da historia do xénero. En Gran Bretaña, pódese asociar coa chegada de Michael Moorcock á dirección da revista *New Worlds''. Moorcock, entón un mozo de 24 anos, deu espazo ás novas técnicas exemplificadas na literatura de William Burroughs e J.G. Ballard. Os temas empezaron a distanciarse dos tan manidos robots e imperios galácticos das idades de ouro e prata da ficción científica, centrándose en temas ata entón inexplorados: a consciencia, os mundos interiores, relativización dos valores morais etcétera.

Nos Estados Unidos, os ecos dos cambios experimentados no panorama británico tiveron o seu reflexo. Autores como Samuel R. Delany, Judy Merrill, Fritz Leiber, Philip K. Dick, Philip José Farmer e Robert Silverberg, representan a esencia das novas vías deste xénero literario.

Durante un tempo, os novos temas e estilos pareceron eclosionar e chegaron a copar a maior parte dos galardóns máis importantes. E, aínda que os grandes mestres consagrados do xénero seguían tendo os seus lectores, parecía que as novas vías haberían de impoñerse. E de súpeto, os lectores empezaron a retornar aos antigos temas: tanta relativización de valores, tanto estilo experimental en realidade desconcertáballes. Aínda que o panorama literario xa non era o mesmo... crecera e madurara; os lectores agora entendían que o xénero podía ser moito máis que leis da robótica e psicohistoria.
### O Ciberpunk 
Na década de 1980 as cada vez máis ubicuas computadoras e a aparición das primeiras redes informáticas globais dispararon a imaxinación de novos autores, convencidos de que tales prodixios producirían profundas transformacións na sociedade. Este xerme cristalizou principalmente a través do chamado movemento Ciberpunk, un termo que aglutinaba unha visión pesimista e desencantada dun futuro dominado pola tecnoloxía e o capitalismo salvaxe cun ideario "punk" rebelde e subversivo, frecuentemente anarquista. Unha nova xeración de escritores xurdiu baixo esta etiqueta, encabezados por William Gibson.

## Véxase tamén 
* Utopía e distopía na literatura
* Robótica
* Futurismo
* Retrofuturismo