Herba luísa

A **herba luísa** (***Aloysia citriodora***) é unha especie da familia Verbenaceae, que se caracteriza por un aroma que recorda o do limón. É orixinaria de Suramérica, onde crece de forma silvestre.
 
Cultívase con profusión en xardíns de todo o mundo, mais o desenvolvemento da mesma require un clima soleado e húmido. Utilízase en gastronomía como especia e para preparar unha infusión dixestiva e refrescante.

## Características 
Arbusto caducifolio, de entre 3 a 7 m de altura, con talos subleñosos ou leñosos na parte superior. Presenta follas verticiladas de até 7&nbsp;cm, de forma lanceolada, apicada, coa marxe lisa ou dentada e o pecíolo moi curto, son de cor verde clara polo feixe, co envés marcado por glándulas oleosas ben visibles. Flores pequenas brancas ou branco-violáceas, agrupadas en espigas.

Florece no verán, formando inflorescencias en espigas laxas, de até 10&nbsp;cm de longo, de cor pálida ou lila. O cáliz posúe dous labios laterais; a corola é acampanada, simpétala, cos lóbulos imbricados. O xineceo está formado por dous carpelos unidos. O froito é unha drupa que se divide en dúas núculas monoseminadas.

## Hábitat e distribución 
Nativa de Suramérica, crece de forma silvestre nos países andinos desde Colombia até Chile e a Arxentina; Paraguai, o Uruguai, Bolivia, o Perú, o Brasil (Río Grande do Sur) e México, desde onde os conquistadores a introduciron en Europa no século XVII. En Europa pode cultivarse en rexións temperadas.

miniatura|250px

## Usos 
### Como ornamental 
Utilízase habitualmente en xardíns como planta ornamental. Prefire un clima cálido constante e exposición soleada, non resiste ben as xeadas, a temperaturas por debaixo de 0&nbsp;°C perde as follas, aínda que a madeira é suficientemente dura como para soportar até -10&nbsp;°C. Esixe un solo ben drenado, preferiblemente margoso, bastante fértil e húmido no verán.
Multiplícase por semente con facilidade; en climas máis frescos é posible reproducila mediante esgallos. É unha planta fitófila (agosta as plantas que crecen ao seu redor).

### Como medicinal 
En herboristería as follas e talos da herba luísa son ricos nun aceite esencial, cuxo compoñente principal é o citral, responsable do seu cheiro, e que contén ademais limoneno, linalol, cineol, terpineol, e cariofileno, un aldehido sesquiterpénico ao que se lle atribúe acción eupéptica e espasmolítica.

Os extractos de Lippia citriodora son ricos en fenilpropanoides, especialmente verbascósido, que presentan actividade biolóxica como antioxidantes.

A súa infusión —realizada con entre 5 e 20 g por litro— utilízase como dixestivo, carminativo e antiespasmódico, para casos de dispepsia ou dores de estómago. Consómese tamén como sedante lixeiro. Posúe unha importante cantidade de melatonina, substancia que se usa como relaxante natural e que favorece o sono nocturno.

Os elementos usados en infusión recóllense dúas veces ao ano, a finais da primavera e comezos do outono. Empréganse as follas tenras e as sumidades floridas.

### En gastronomía 
As follas secas e picadas emprégase en prebes para darlle un arrecendo cítrico ás comidas. Elabórase con ela tamén un sorbete aromático.

### Etnografía 
A herba luísa é unha das sete herbas máxicas de San Xoán. Era considerada unha herba especial para os amoríos. Tamén se asocia coas troulas e festas nocturnas.

## Taxonomía 
*Aloysia triphylla* foi descrita por Antonio Palau y Verdera e publicado en *Parte práctica de Botánica* 1: 768. 1784. 
;Sinonimia:
* *Verbena triphylla* L'Hér.
* *Verbena citriodora* Cav.
* *Lippia triphylla* Kunth
* *Lippia citriodora* (L'Hér.) Kuntze
* *Aloysia citriodora* (Cav.) Palau
* *Zappania citriodora* Lam. (1791).
* *Verbena fragrans* Salisb. (1796).
* *Cordia microcephala* Willd. ex Roem. & Schult. (1819).
* *Aloysia triphylla* (L'Hér.) Britton (1925).
* *Aloysia sleumeri* Moldenke (1964).
* *Aloysia triphylla f. serrulata* Moldenke (1982).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Armada, J. & A. Barra. 1992. On Aloysia Palau (Verbenaceae). *Taxon* 41:88–90.
* Zuloaga, F. O. 1997. Catálogo de las plantas vasculares de la Argentina. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 74(1–2): 1–1331.
* Zuloaga, F. O., O. Morrone, M. J. Belgrano, C. Marticorena & E. Marchesi. (eds.) 2008. Catálogo de las Plantas Vasculares del Cono Sur (Argentina, Sur do Brasil, Chile, Paraguay y Uruguay). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(1): i–xcvi, 1–983; 107(2): i–xx, 985–2286; 107(3): i–xxi, 2287–3348.

### Ligazóns externas 
* Propiedades da herba luísa  
* Características da herba luísa