open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1912

**1912** (**MCMXII**) foi un ano bisesto comezado en luns no calendario gregoriano.

## Acontecementos 
* 1 de xaneiro, o Goberno revolucionario chinés proclama a República e designa como presidente provisional o líder nacionalista Sun Yat-sen.
[miniatura|23 de abril de 1912, novas do afundimento do [RMS Titanic|Titanic.]]
* 15 de abril, afundimento do Titanic.
* Fundación de Acción Gallega, partido agrarista presidido por Basilio Álvarez.

## Nacementos 
* 1 de xaneiro - Harold Addrian Rusell Philby, xornalista e axente secreto de orixe británica ao servizo da URSS.
* 2 de xaneiro - Renato Guttuso, pintor italiano.
* 6 de xaneiro - Celso Emilio Ferreiro, poeta galego.
* 30 de xaneiro - Horst Matthai Quelle,  escritor e filósofo alemán en lingua castelá. (m. 1999)
* 18 de febreiro - Gustaf Munch-Petersen, escritor e pintor danés (m. 1938).
* 22 de maio - Francisco Vega Ceide, poeta galego (m. 1936).
* 22 de maio - Antonio Quintela Ferreiro, mestre, xornalista e escritor galego.
* 23 de xuño - Alan Turing, matemático.
* 31 de xullo - Milton Friedman, economista estadounidense.
* 10 de agosto - Jorge Amado, escritor brasileiro.
*14 de setembro - Kamala Sohonie, bioquímica hindú
* 17 de novembro - Ramiro Alfonso Castro Dono, mestre, escritor e político galego (m. 1969).

* 28 de novembro - Eugenio Granell, pintor galego.

## Mortes 
* 18 de xaneiro - Domingo García Vázquez, pintor galego-brasileiro (n. 1859).
* 29 de marzo - Robert Falcon Scott, explorador británico.
* 4 de abril - Valentín García Escudero, notario e político galego (n. 1833).
* 20 de abril - Bram Stoker, escritor británico.
* 20 de abril - Rogelio Martínez Garzón, comerciante e político galego (n. 1857).
* 14 de maio - August Strindberg, escritor sueco.
* 14 de maio - Frederico VIII de Dinamarca.
* 10 de xullo - Xan Míguez González, *o Ventosela*, gaiteiro galego (n. 1847).
* 17 de xullo - Henri Poincaré, matemático francés.
* 20 de agosto - William Booth, fundador do exército de salvación estadounidense (n. 1829).
*16 de outubro - Auguste Beernaert, estadista belga, premio Nobel da Paz en 1909.
* 9 de novembro - Manuel Leiras Pulpeiro, escritor galego.
* 12 de novembro - José Canalejas Méndez, político galego.

## Premios Nobel 
* Física: Gustaf Dalén
* Química: Victor Grignard e Paul Sabatier
* Fisioloxía ou Medicina: Alexis Carrel
* Literatura: Gerhart Hauptmann
* Paz: Elihu Root

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Historia ano a ano
Fósforo

**Fósforo** pode referirse a:

*o deus grego Fósforo ou **Eósforo**;
*o elemento químico **fósforo**;
**a forma alostrópica **fósforo vermello**;
*un **misto**, utensilio utilizado para acender lume.
Escandio

O **escandio** é un elemento químico da táboa periódica con símbolo **Sc** e número atómico 21.

## Características principais 
É un metal brando, moi lixeiro, resistente ao ataque do ácido nítrico e fluorhídrico, de cor prateada deslustra exposto ao aire adoptando unha cor lixeiramente rosada. O seu estado de oxidación máis común é 3 e as súas sales son incoloras. As súas propiedades son máis parecidas ás do itrio e os lantánidos que ás do titanio, polo que adoita incluírse con frecuencia entre as terras raras.

## Aplicacións 
O óxido de escandio (Sc2O3) utilízase en luces de alta intensidade e engadindo ioduro de escandio nas lámpadas de vapor de mercurio conséguese unha luz solar artificial de moi alta calidade. O isótopo radioactivo Sc-46 úsase coma trazador para o petróleo, e o metal ten aplicación na industria aeroespacial dado que presenta un punto de fusión moi superior ao do aluminio.

## Historia 
O escandio (do latín *scandĭum*, e este de *Scandi*, Escandinavia) foi descuberto por Lars Fredrick Nilson en 1879 en Suecia (e aí o seu nome) mentres traballaba co seu equipo na procura de terras raras mediante análises espectrais de euxenita e gadolinita. Para illar o elemento procesou 10&nbsp;kg de euxenita con outros residuos de terras raras logrando aproximadamente 2 gramos de óxido de escandio de gran pureza.

En 1869 Dmitri Mendeleiev predixo, baseándose nas leis periódicas, que este metal debía ter propiedades similares ás do boro, polo que chamou ao elemento aínda por descubrir *ekaboro* (símbolo Eb). Aproximadamente na mesma época que Nilson, Per Theodor Cleve descubriu o óxido de escandio e confirmou que se trataba do *ekaboro*.

En 1937 illouse por vez primeira o metal por electrólise dunha solución eutéctica de potasio, litio e cloruros de escandio a 700-800 °C, empregando coma eléctrodos un filamento de volframio e un baño de cinc líquido nun crisol de grafito. A primeira libra de escandio do 99% de pureza fabricouse en 1960.

## Abundancia e obtención 
As únicas fontes concentradas coñecidas do metal, que non se atopa en estado nativo, son minerais pouco abundantes de Escandinavia e Madagascar como euxenita, gadolinita e thortveitita.

É máis abundante no sol e estrelas similares que na Terra, onde se atopa moi repartido aparecendo trazas do metal en máis de 800 minerais. A cor azul da augamariña, variedade do berilo, crese que se debe á presenza de escandio e aparece entre os residuos da volframita trala extracción do volframio.

A thortveitita é a principal mena de escandio sendo outra fonte importante os residuos da extracción do uranio onde se obtén como subproduto. O metal obtense industrialmente por redución do fluoruro de escandio con calcio.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 

### Ligazóns externas 
* WebElements.com - Scandium 
* EnvironmentalChemistry.com - Scandium
Elemento químico

Un **elemento químico**, ou soamente **elemento**, é unha substancia formada por átomos co mesmo número de protóns no núcleo. Este número coñécese como o número atómico do elemento. Por exemplo, todos os átomos con 6 protóns nos seus núcleos son átomos do elemento químico carbono, mentres que todos os elementos con 92 protóns nos seus núcleos son átomos do elemento uranio.

Coñécense no mundo millóns de compostos que se atopan de maneira espontánea na natureza ou que foron creados polo ser humano. Cada un destes compostos é o resultado da combinación de dous ou máis elementos químicos. Historicamente, o termo "elemento químico" referíase a unha substancia que non se pode descompoñer nas substancias constituíntes mediante reaccións químicas e, para a maioría dos fins prácticos, esta definición aínda ten validez. Houbo certa controversia na década de 1920 sobre se os isótopos merecían ser recoñecidos como elementos separados se se podían separar por medios químicos.

O termo "elemento (químico)" utilízase con dous significados diferentes pero estreitamente relacionados:Pode significar unha substancia química que consiste nun só tipo de átomo (un elemento libre) ou pode significar ese tipo de átomo como compoñente de varias substancias químicas. Por exemplo, a auga (HO) consiste nos elementos hidróxeno (H) e osíxeno (O) aínda que non contén as substancias químicas (di)hidróxeno (H) e (di)osíxeno (O), xa que as moléculas de HO son diferentes das moléculas de H e O. Para o significado de "substancia química que consiste nun só tipo de átomo", suxeríronse os termos "substancia elemental" e "substancia simple", pero non gañaron moita aceptación na literatura química inglesa, mentres que noutras linguas o seu equivalente é amplamente utilizado. Por exemplo, o francés distingue  (tipo de átomos) e  (substancia química que consiste nun tipo de átomo); o ruso distingue  e .

Coñécense máis de 112 elementos, 93 dos cales son naturais e o resto artificiais. Algúns son moi comúns e necesarios, como o carbono, o osíxeno ou o hidróxeno. Outros, creados artificialmente en aceleradores de partículas ou en reactores atómicos, son tan raros que só existen durante milésimas de segundo.

## Lista de elementos 
; Siglas incluídas na táboa
* GSI, *Gesellschaft für Schwerionenforschung* (Sociedade para a Investigación de Ións Pesados), Wixhausen, Darmstadt, Alemaña.
* JINR, *Joint Institute for Nuclear Research* (Instituto Unido para a Investigación Nuclear), Dubna, Moskvá Oblast, Rusia.
* LLNL, *Lawrence Livermore National Laboratory* (Laboratorio Nacional Lawrence Livermore) Livermore, California, Estados Unidos.
* LBNL, *Lawrence Berkeley National Laboratory* (Laboratorio Nacional Lawrence de Berkeley) Berkeley, California, Estados Unidos.

## Táboa periódica 
A ordenación destes elementos en función das súas propiedades físicas e químicas, dá lugar á chamada Táboa periódica dos elementos.

## Abundancia dos elementos químicos 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Ligazóns externas 
* Vídeos para cada elemento químico da Universidade de Nottingham. 

### Outros artigos 
* Átomo
* Molécula
Oganesson

O **oganesson** é un elemento sintético da táboa periódica con símbolo químico **Og** e número atómico 118. Este pode formar parte dos gases nobres.

Foi recoñecido definitivamente pola IUPAC o 28 de novembro de 2016, séndolle asignado o nome en inglés *Oganesson*  en memoria do físico ruso Yuri Oganessian.

## Descubrimento 
En 1999, os físicos nucleares estadounidenses do Laboratorio Nacional Lawrence Berkeley declararon que conseguiran producir tres átomos dun elemento superpesado con número atómico 118, novo elemento que recibiu provisionalmente o nome de **Ununoctio** e o símbolo **Uuo**. Meses despois tiveron que retractarse desta afirmación, cando se confirmou que algúns dos datos empregados na investigación foran falsificados.

En 2006, porén, parece que o descubrimento e illamento do elemento 118 é real. Nace do esforzo de colaboración dos investigadores do laboratorio Livermore e do Instituto de Investigación Nuclear Joint de Dubna, en Rusia. Baseados en datos de experimentos realizados en 2005, cando bombardearon un albo de californio cun raio de calcio de 48 ión, os físicos percibiron cadeas de decaimento alfa que só poderían existir se houbese un elemento 118.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
*
Oficina Española de Patentes e Marcas

A **Oficina Española de Patentes e Marcas** é un organismo dependente do Ministerio de Industria, Turismo y Comercio, encargado das patentes en España, realizando funcións de recepción, estudo e concesión das diferentes modalidades de propiedade industrial que se conceden en España, agás variedades vexetais e denominacións de orixe.

## Funcionamento
Este organismo concede patentes, modelos de utilidade, marcas, nomes comerciais, certificados complementarios de protección de medicamentos e produtos fitosanitarios, topografías de produtos semicondutores e deseño industrial. Tamén divulga información incluída nesas solicitudes, de especial importancia no caso de patentes pois permite coñecer o estado da arte máis actualizado.

Anteriormente era coñecida como *Rexistro da Propiedade Industrial*, dependente do Ministerio de Agricultura, Industria, Comercio e Obras Públicas posteriormente Ministerio de Industria, en 1903. Ten o seu nome actual desde 1992.

## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*Sitio de la Oficina Española de Patentes y Marcas
Río Oise

260px|miniatura|Cadro de Charles François
O **Oise** é un río do norte de Francia. Nace en Bélxica, no macizo de Fagne, e desemboca no Sena en Conflans-Sainte-Honorine, no departamento de Yvelines (78).

Ten unha lonxitude de 302&nbsp;km, a súa conca abrangue unha superficie de 17.000&nbsp;km². Ten un caudal medio de 110 m³/s.

Os seus principais afluentes son o río Serre e o Aisne.

Departamentos e principais cidades que atravesa:
* Aisne (02)
* Oise (60): Compiègne, Creil
* Val-d'Oise (95): Cergy-Pontoise
* Yvelines (78): Conflans-Sainte-Honorine
Aube

**Aube** (10) é un departamento francés da rexión de Champaña-Ardenas. O seu nome venlle do río Aube, primeiro afluente notable do Sena (ribeira dereita) que pasa polo departamento. Troyes é a capital.

## Historia 
O departamento foi creado durante a Revolución francesa, o 4 de marzo de 1790, en aplicación da lei do 22 de decembro de 1789, a partir dunha parte da provincia de Champaña.

## Xeografía 
Aube forma parte da rexión de Gran Leste. Linda cos departamentos de Marne ó norte, de Alto Marne ó leste, de Costa de Ouro ó sueste, de Yonne ó suroeste e de Sena e Marne ó oeste.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Prefectura
* Conseil général
Troyes

**Troyes** é unha cidade do nordeste de Francia, capital do departamento de Aube (10), xunto ó Sena.
"A cidade en forma de tapón de campo" (vista dende o ceo, é impresionante, coas súas árbores e canais debuxando o dito "tapón" a unhas 53 hectáreas do centro histórico), "o máis fermoso conxunto medieval de Francia". E aquí temos o secreto dos arqueólogos, que "as casas medievais" de Troyes son "case todas renacentistas" porque, tras o incendio xeral de 1524, os habitantes reconstruíron as súas casas "ó xeito de antes".

## Administración
A "comunidade de aglomeración" de Troyes (CAT) agrupa 11 comunas: Bréviandes, La Chapelle-Saint-Luc, La Rivière-de-Corps, Les Noës-près-Troyes, Pont-Sainte-Marie, Rosières-près-Troyes, Saint-André-les-Vergers, Sainte-Savine, Saint-Julien-les-Villas, Saint-Parres-aux-Tertres e **Troyes**.

Troyes é a capital de sete cantóns:
*O 1º cantón está formado por unha parte de Troyes e polas comunas de Saint-Parres-aux-Tertres e Villechétif (14.323 habitantes);
*O 2º cantón está formado por unha parte de Troyes e polas comunas de Creney-près-Troyes, Lavau, Mergey, Pont-Sainte-Marie, Saint-Benoît-sur-Seine, Sainte-Maure, Vailly e Villacerf (16.438 habitantes);
*O 3º cantón está formado por unha parte de Troyes (14.789 habitantes);
*O 4º cantón está formado por unha parte de Troyes, por unha parte de La Chapelle-Saint-Luc e polas comunas de Barberey-Saint-Sulpice, Le Pavillon-Sainte-Julie, Payns, Saint-Lyé e Villeloup (15.515 habitantes);
*O 5º cantón está formado por unha parte de Troyes (10.034 habitantes);
*O 6º cantón está formado por unha parte de Troyes e polas comunas de Laines-aux-Bois, Saint-André-les-Vergers e Saint-Germain (19.012 habitantes);
*O 7º cantón está formado por unha parte de Troyes e polas comunas de Bréviandes, Rosières-près-Troyes e Saint-Julien-les-Villas (17.010 habitantes).

Nas eleccións municipais de marzo de 2014 resultou elixido alcalde François Baroin da Unión por un Movemento Popular (UMP), na primeira volta.
 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Troyes AC
Batalla de Mons-en-Pévèle

A **batalla de Mons-en-Pévèle** foi un conflito bélico que tivo lugar en Francia a comezos do século XIV, entre as tropas do rei de Francia e as flamengas. Coa fin de restablecer a autoridade real despois da batalla de Courtrai en 1302, Filipe IV de Francia o Fermoso decide unha nova campaña no verán de 1304.

## Historia 
Evitando o combate, xa que era inferior en forza (durante a batalla os 3&nbsp;000 cabaleiros enfrontáronse a 12&nbsp;000-15&nbsp;000 flamengos), o exército real foi repregado o 17 de agosto, preto da vila de Mons-en-Pévèle. Despois dos enfrontamentos de arqueiros, besteiros e infantaría, a cabalaría francesa ataca pola esquerda, cortando o acceso ós flamengos a un curso de auga, e pola dereita, o dos duques da Bretaña e de Borgoña. Lanzouse unha carga desde o centro para obrigar os arqueiros flamengos a loitar corpo a corpo. Na retirada da cabalaría, as catapultas francesas entraron en acción. Os homes de Ypres conseguiron neutralizar as catapultas, e os franceses deciden entón atacar o resto dos flamengos. Daquela fíxose unha pausa na batalla, ningún bando levaba vantaxe, e comezan unhas longas negociacións.

De súpeto, pouco antes do crepúsculo, Robert de Nevers e Guillaume de Jülich lanzan un ataque contra o campo francés. Filipe o Fermoso está agora ameazado, cando o condestable e os mariscais, reunindo as súas tropas, contraatacan, e masacran os homes de Guillaume de Jülich. As outras forzas flamengas válense da noite para se retiraren, dando a vitoria ós franceses.
1268

## Acontecementos 
* 18 de maio: O Principado de Antioquía cae baixo o sultán mameluco Baibars.
* Filipe I de Savoia convértese en conde de Savoia.
* Estevo V de Hungría lanza unha guerra contra Bulgaria.
* Stefan Dragutin, rei de Serbia, casa con Katarina, filla do rei Estevo V de Hungría.
* O condado de Wernigerode convértese en estado vasalo do margrave de Brandeburgo.
* Un terremoto en Cilicia mata 60&nbsp;000 persoas.
* Turquía: Outro tremor devasta a rexión de Seyhan. Non se coñece a súa magnitude pero mata o redor de 60&nbsp;000 persoas.
* Hojo Tokimune devén rexente do xogunado de Katamura.

## Nacementos 
* Filipe IV de Francia.
* Matilde de Artois, nobre do condado de Artois (m. 1329).

## Mortes 
* 29 de outubro: Margrave Federico I de Baden (executado por Carlos I de Sicilia).
* 29 de outubro: Conradino, duque de Suabia e rei de Xerusalén (executado por Carlos I de Sicilia).
* 29 de novembro - Clemente IV, papa da Igrexa Católica (n. 1202).
* Pedro II de Savoia.

Historia ano a ano
Filipe IV de Francia

miniatura|dereita|220px|Filipe IV de Francia.
**Filipe IV de Francia**, coñecido como *Filipe o Fermoso*, naceu en 1268, e morreu o 29 de novembro de 1314 en Fontainebleau; foi rei de Francia de 1285 a 1314, o décimo primeiro da dinastía dos chamados "capetos directos".

## Traxectoria 
Era fillo de Filipe III de Francia (1245-1285), rei de Francia, e da súa primeira esposa Isabelle de Aragón (1247-1271).

O 14 de agosto de 1284, casou con Xoana I de Navarra, (raíña de Navarra de 1274 a 1305) e levou por iso el mesmo o título de rei de Navarra (Filipe I) de 1284 a 1305.

Desta unión son froito sete fillos:

* Margarida de Francia (1288-1312)
* Lois X de Francia (1289-1316), rei de Navarra e de Francia
* Branca de Francia (1290-1294)
* Isabel de Francia (1292-1358), raíña de Inglaterra.
* Filipe V de Francia (1293-1322), rei de Francia
* Carlos IV de Francia (1295-1328), rei de Francia
* Roberto de Francia (1297-1308)

Para sanear as finanzas do reino e que os seus cabaleiros puidesen ofrecerse as soadas esporas de ouro da batalla de Courtrai, atacou os que tiñan cartos, incluíndo os relixiosos tales como a Igrexa católica, os xudeus e os templarios.

Planeou o atentado de Agnani e instalou a Clemente V como papa, facéndoo residir en Aviñón, no sur de Francia.

O 13 de outubro de 1307, os Templarios foron encarcerados e torturados despois para admitir a herexía na súa orde. O gran mestre, Jacques de Molay morreu na fogueira, en París en 1314.

Filipe morreu nun accidente de caza.

Foi inhumado na basílica de Saint-Denis. A súa sepultura, como a dos outros príncipes e dignatarios que están neste lugar, foi profanada polos revolucionarios en 1793.
Sega

O termo **Sega** (*s.f.*) pode referirse a:

*Acción de segar: **seitura**, **ceifa**;
*Tempada na que se realiza esta actividade (o mes de xullo);
***SEGA**, compañía de videoxogos;
***A Sega**, plataforma de crítica literaria feminista.

## Véxase tamén
### Outros artigos
***Sego**, lugar da parroquia de Artes, no concello de Ribeira.
Batalla de Courtrai

A **batalla de Courtrai** enfrontou a Filipe IV de Francia coas *milicias comunais* flamengas o 11 de xullo de 1302, preto de Courtrai, chamada tamén *batalla das esporas de ouro*.
miniatura|Batalla de Courtrai (1302)

## Preámbulo 
A industria téxtil fixera prosperar a Flandres, provincia do norte do reino de Francia. Usaba a la, esencialmente importada de Gran Bretaña. Os artesáns tecedores e comerciantes opinaban que as taxas elevadas polo rei Filipe IV de Francia o Fermoso para prexudicar a Inglaterra era elevadas de máis.

Guido de Dampierre, Conde de Flandres, que se puxera de parte dos seus tecedores, foi deposto e encarcerado en París.

Despois das "Mâtinés de Bruxas" os rebeldes dominaban a rexión agás dúas prazas fortes: Cassel e Courtrai. Despois de dous ataquen en van á cidade, os 60&nbsp;000 sitiadores foron atacados polo exército de cabaleiros francés, baixo o mando de Roberto de Artois.

## Batalla 
Os «Klauwaerts» (*partidarios da pouta*) acurralados por dez cabaleiros e os dous fillos de Guido de Dampierre, están nun outeiro, á beira do Lys. Os cabaleiros franceses aséntanse no outeiro de Mossemberg.

Tras un intercambio de frechas os franceses fan avanzar a súa infantaría ata o foxo. Pero a cousa sae mal e ata o mesmo Roberto de Artois é morto.

Despois da batalla, os flamengos recollerán da lama dos campos de Groninga 500 esporas de ouro que irán ornar a igrexa de Notre-Dame de Courtrai.

## Consecuencias 
Filipe o Fermoso obterá o desquite dous anos despois na batalla de Mons-en-Pévèle onde combaterá el mesmo valentemente en primeira liña.

Os franceses recuperan as esporas e lévanas a unha igrexa de Dijon.

O 23 de xuño de 1305, unha paz de compromiso asinada en Athis-Mons permitiralle ó rei anexionar soamente Lille, Douai e Béthune. Francia terá agora acadado a fronteira que será aínda súa sete séculos máis tarde malia numerosas guerras por ela.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Batalla de Courtrai
Filipe I de Savoia

100px|dereita
**Filipe I**, nado en 1207 e finado en 1285, foi conde de Savoia de 1268 a 1285. Antes de ascender ó trono, foi bispo de Valence (1241-1267), deán de Vienne (1241-1267) e arcebispo de Lión (1245-1267).

Casou en 1267 con Alicia de Merano (m. 1279), condesa palatina de Borgoña, que tivera 7 fillos do seu primeiro matrimonio:

:1. Otto IV, Conde palatino de Borgoña (1279-1301) e casado 
::en 1271 con 1. Filipa de Bar
::en 1285 con 2. Mahaut de Artois, neta de Lois IX de Francia
:2. Renaud, conde de Montbeliard 
:3. Xoán
:4. Guia de Borgoña, casou en 1274 con Tomé (III) de Savoia, pretendente ó condado de Savoia e fillo de Tomé II de Savoia.
:5. Hugo
:6. Police, casou con Aymer IV, conde de ValenceS (1277-1330)
:7. Isabel (m. 1275), casou en 1250 con Hartman o Novo, conde de Kyburg (m. 1263) e tivo unha filla:
:: Ana, casou en 1273 con Eberhard de Habsburgo-Laufeuburg

Sucedido por: **Amedeo V de Savoia**
16 de maio

O **16 de maio** é o 136º día do ano do calendario gregoriano e o 137º nos anos bisestos. Quedan 229 días para finalizar o ano.

## Acontecementos 
* 1770 - María Antonieta casa co futuro rei Lois XVI de Francia.
* 1975 - A India anexa o principado do Sikkim.
* 1996 - Lanzamento do primeiro satélite de comunicacións israelí, AMOS 1.

## Nacementos 
miniatura|100px|Maria Gaetana Agnesi.
* 1718 - Maria Gaetana Agnesi, matemática, lingüista e filósofa italiana.
* 1763 - Louis Nicolas Vauquelin, farmacéutico e químico francés (m. 1829).
* 1827 - Pierre Cuypers, arquitecto holandés.
* 1845 - Ilya Ilyich Mechnikov, microbiólogo ucraíno, Premio Nobel de Fisioloxía ou Medicina.
* 1877 - Alejandro Viana Esperón, político galego (m. 1952).
* 1894 - Joan Salvat-Papasseit, poeta catalán.
* 1898 - Kenji Mizoguchi, director de cine xaponés (m. 1956).
* 1905 - H. E. Bates, escritor británico (m. 1974).
* 1906 - Arturo Uslar Pietri, político e escritor venezolano.
* 1908 - Sebastián González García-Paz, historiador e arqueólogo galego.
* 1909 - Manuel Chamoso Lamas, arqueólogo e escritor galego.
* 1923 - Merton Miller, economista estadounidense (m. 2000).
* 1933 - Héctor Quiroga Lorenzo, oceanógrafo galego (m. 2018).
* 1942 - Graciela Iturbide, fotógrafa mexicana.
* 1950 - Johannes Georg Bednorz, físico alemán.
* 1944 - Ana María Ruiz-Tagle, avogada e política española.
* 1953 - Pierce Brosnan, actor irlandés.
* 1958 - Dolores García-Hierro, política e eurodeputada española
* 1966 - Janet Jackson, cantante.
* 1974 - Laura Pausini, cantante italiana.

## Mortes 
miniatura|100px|Charles Perrault.
* 1529 - Francesco Morone, pintor italiano do Renacemento.
* 1703 - Charles Perrault, escritor francés.
* 1830 - Jean-Baptiste Joseph Fourier, matemático e físico francés.
* 1907 - Ramón García Vicetto, xornalista e escritor galego.
* 1942 - Bronisław Malinowski, etnólogo polaco.
* 1944 - George Ade, escritor e xornalista americano.
* 1953 - Django Reinhardt, guitarrista belga de jazz.
* 1964 - José Goyanes Capdevila, médico galego (n. 1876).
* 1973 - Jacques Lipchitz, escultor lituano (n. 1891).
* 1978 - William Steinberg, director de orquestra alemán (n. 1899).
* 1984 - Irwin Shaw, escritor estadounidense (n. 1913).
* 2001 - Hernán Naval Parapar, músico ribadense.
* 2015 - María do Carme Kruckenberg, escritora galega (n. 1926).

## Festas e celebracións 
## Outros 
* Santoral:

Os 366 días do ano
Manuel Leiras Pulpeiro

**Manuel Leiras Pulpeiro**, nado en Mondoñedo o 25 de outubro de 1854 e finado na mesma vila o 9 de novembro de 1912, foi un médico e escritor galego do Rexurdimento. Dedicóuselle o Día das Letras Galegas no 1983.

## Traxectoria 
Era fillo Vicente Leiras Mon, médico de Mondoñedo, e Matilde Pulpeiro García, de Vilaselán. Estudou Latín e Humanidades no seminario mindoniense, ata que con 14 anos trasladouse a Tapia de Casariego e no seu instituto obtivo o título de bacharel en Artes. En 1870 comezou os estudos de Medicina na Universidade de Santiago de Compostela, continuando en Valladolid e en Madrid, licenciándose en 1877. 

Dende 1878 exerceu a medicina en Mondoñedo, cun gran recoñecemento popular. Participou como médico forense na resolución do crime de Santa Cruz do Valadouro, onde foran asasinados o párroco e os seus criados. Gañou sona por atender os doentes sen recursos, sendo coñecido como " o médido dos pobres".
miniatura|esquerda|175px|*Cantares Gallegos*, Mondoñedo, 1911.
Foi republicano desde a súa mocidade e chegou a ser Presidente do Comité Republicano Federal de Mondoñedo. Deste xeito, en xullo de 1887, formou parte da Asemblea Federal da Rexión Galega que redactou o Proxecto de Constitución para o futuro Estado galego. Na súas declaracións expresou as súas dúbidas sobre o sufraxio feminino, aínda que se sumou o voto favorable.  Foi membro do Consello Executivo da Rexión Galega do Partido Republicano Federal entre 1887 e 1893.

O seu talante liberal e anticlerical creoulle numerosas dificultades en Mondoñedo, sé bispal, se ben conseguiu manter as súas conviccións con total firmeza. En 1888 casou polo civil con María del Milagro Antonia Ansia Villar, cando xa tiñan dous fillos,  feito fortemente criticado pola prensa local. Ambos tiveron oito fillos.

Rexeitou o nomeamento de membro da Real Academia Galega por coidar non merecelo, pero doou a esta institución moito material etnográfico e léxico (refráns, cantares, adiviñas etc.) por el recollido.

Poucos anos despois da súa morte xuntáronse en *Obras Completas* (1930) as composicións que deixara inéditas, e en 1970 Xosé Luís Franco Grande publicou a *Obra Completa* de Leiras, recollendo outros inéditos. En 1998 publicouse *Costumes antigos en Galiza*, postos en limpo polo seu irmán Ramón Félix Leiras Pulpeiro na versión facsímile do manuscrito en castelán, versión ao galego de Ramón Reimunde.

## Distincións
Dedicóuselle en 1983 o Día das Letras Galegas.

O Premio de poesía Manuel Leiras Pulpeiro recoñece o seu labor.

## Galería de imaxes 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , Inmaculada. "Manuel Leiras Pulpeiro" *Diccionario Biográfico Español*. Real Academia da Historia .
* 
* 
* 
* 

### Ligazóns externas 
* Ficha do autor na Biblioteca Virtual Galega.
Nós

**Nós** é forma tónica do pronome persoal de primeira persoa do plural en galego.

## Cultura 
**Nós**, ademais, pode facer referencia a diversas iniciativas culturais:
* A revista ***Nós*** (1920-1936), dirixida por Vicente Risco e na que colaboraron Otero Pedrayo e Castelao entre outros.
** O **Suplemento Nós**, publicado irregularmente entre 1928 e 1932, dentro desta revista.
* O grupo **Nós**, ou **Xeración Nós**, de intelectuais comprometidos co galeguismo, instalados principalmente na cidade de Ourense e na vila de Rianxo, organizados arredor da revista anterior.
* A editorial **Nós**, sita na Coruña e logo en Santiago, que publicou, entre outras, esta revista.
* O álbum ***Nós*** de debuxos de Castelao (1920).
* Un folleto semanal titulado ***Nós. Páxinas Gallegas do Diario da Cruña El Noroeste***, incluído no diario coruñés *El Noroeste* (1918-1919), precursor da revista *Nós*.
* O periódico ***Nós***, editado na Habana en 1921.
* O periódico ***Nós***, editado en Montevideo de 1964 a 1965.
* O suplemento cultural ***Nós***, do diario Xornal de Galicia, desaparecido a finais de 2009.
* A revista irlandesa ***Nós***,1 publicada en irlandés e gaélico escocés en Internet e en papel dende 2008 por Tomaí Ó Conghaile.
* A novela de ciencia ficción ***Nós*** (1921), escrita polo autor ruso Evgenii Zamiatin.
* O xornal impreso ***Nós Diario***, lanzado o 2 de xaneiro de 2020.

## Política 
**Nós** tamén pode referirse a un dos seguintes partidos políticos:
* **Nós-Unidade Popular**, un partido político que estivo en activo de 2001 a 2015.
* **Nós-Candidatura Galega**, un partido político fundado no 2015.

## Véxase tamén
Valence, Drôme

**Valence** (**Valença** en occitano), tamén chamada **Valence-sur-Rhône**, é unha cidade do sueste de Francia, capital do departamento de Drôme (26), na beira esquerda do río Ródano. A poboación do concello (commune) era de 66.568 habitantes en 2007.

## Xeografía
A cidade desenvolveuse, historicamente, sobre catro terrazas fluviais do Ródano, aínda que a máxima altura é de apenas 109 m sobre o nivel do mar. As dúas terrazas máis achegadas ao río corresponden ao núcleo máis antigo e as outras dúas ao casco urbano máis moderno.

## Economía
É unha cidade industrial e, sobre todo, de servizos. Segundo datos de 2005, o 76,5 % da poboación activa traballaba no sector servizos; o 22,6 % no sector industrial e a construción e só un 0,9 % estaba inscrita no sector agrario. As industrias principais de Valence son agroalimentarias, téxtiles, metalúrxicas, de construcións mecánicas e electrónicas.

## Monumentos
Valence é unha cidade monumental da que se poden destacar varios pazos e mansións, entre outros:
**a *Maison du Drapier* (Casa do Paneiro), do século XII, restaurada no XIX;
**a *Maison de la Pra*, do século XV;
**a *Maison des Têtes* (Casa das Cabezas), mansión de 1528-32;
**o *Hôtel Dupré la Tour*, século XVI.
Entre os edificios relixiosos sobresaen:
**a *catedral de Saint-Apolinaire*, século XI, románica;
**a *igrexa de Saint-Jean-Baptiste*, dos séculos XI e XII, con torre-pórtico neorrománica do século XIX.
**O *Pendentif*, datado en ca. 1548, é un monumento funerario en honra ao cóengo Nicolas Mistral.
Outra serie de monumentos son máis recentes, como:
**o Teatro, edificio á italiana, erguido en 1837, con recentes restauracións;
**o *Quiosco Peyret*, un palco de música que data de 1860.
O *Museo de Belas Artes* foi creado en 1850 e instalado no antigo pazo bispal en 1911.

Ademais a cidade conta cun total de 40&nbsp;km de canles, algúns orixinarios da Idade Media, dos cales 8&nbsp;km poden ser usados como rutas de paseo.

## Nativos famosos
* Paul Ricœur (1913), filósofo.
* Jacques Tardi (1946), debuxante de bandas deseñadas.
Drôme

**Drôme** é o departamento número 26 de Francia, localizado na rexión de Auvernia-Ródano-Alpes. O departamento tira o seu nome do río Drôme, afluente do río Ródano, duns 110 km de longo.

## Historia 
O departamento foi creado durante a Revolución francesa, o 4 de marzo de 1790 en aplicación da lei do 22 de decembro de 1789, a partir dunha parte da provincia do Delfinado.

## Xeografía 
Drôme forma parte da rexión de Auvernia-Ródano-Alpes. Linda cos departamentos de Ardèche, Isère, Alpes Altos, Alpes da Alta Provenza e Vaucluse.

Os límites do departamento foron moitas veces modificados tras a anexión do Comtat Venaissin en 1792 despois da creación do departamento de Vaucluse en 1793. As cidades de Carpentras e Valréas, sobre todo, formaron parte de Drôme de forma efémera. Estas modificacións crearon un enclave en Vaucluse (cantón de Valréas) en Drôme, o meirande enclave deste tipo en Francia.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Prefectura 
* Consello xeral
Delfinado

O **Delfinado** é unha antiga provincia francesa, que se corresponde aproximadamente cos departamentos de Isère, Drôme e Alpes Altos.

As súas capitais sucesivas foron Vienne, Valence e Grenoble.

O Delfinado foi primeiramente un estado independente, formando parte do Sacro Imperio Romano-Xermánico. O seu soberano levaba o título de delfín de Viennois. O derradeiro delfín independente, Humberto II, sen herdeiro, vendeu a súa provincia ó rei Filipe VI de Francia, o 30 de marzo de 1349, polo tratado de Romans. A partir daquela, o Delfinado converteuse en posesión do herdeiro ao trono de Francia, que levará o título de delfín.

Lois XI de Francia foi o primeiro delfín en residir na súa provincia e en gobernala.

O *Dauphiné libéré* é un xornal con sede en Grenoble e que se difunde por toda a rexión de Ródano-Alpes e no norte da de Provenza-Alpes-Costa Azul.
## Notas
Río Ródano

O **Ródano** (en alemán: *Rhone* ou *Rotten*, en francés: *Rhône*, francoprovenzal: *Rôno*, en occitano: *Ròse* ou *Roine*) é un importante río europeo. Desde o seu nacemento nos Alpes até a súa desembocadura no mar Mediterráneo percorre 812 quilómetros, dos cales 231&nbsp;km discorren por Suíza e 581 por Francia. Deu nome aos departamentos de Ródano e de Bocas do Ródano, e tamén ó antigo departamento revolucionario de Ródano e Loira.

## Percorrido
O Ródano nace en Suíza, na Furka, no macizo de San Gotardo, a 1.753 m de altitude, atravesa o lago Léman, despois discorre por Francia e desemboca nun delta no Mediterráneo. Discorre primeiramente nunha dirección leste-oeste (a súa parte máis alta corresponde ao cantón de Valais; en Martigny o seu leito estréitase moito e remonta cara ao norte antes de embocar no Léman. Sae polo cantón de Xenebra, onde recibe o Arve, despois penetra en Francia; o trazado do seu curso é sinuoso até os arredores de Lión onde recibe o Saona; a partir desta cidade, discorre cara ao sur para se verter por un delta (Camargue) no mar Mediterráneo.

### Afluentes 
Principais afluentes:
* Río Arve
* Río Ain
* Río Saona
* Río Isère
* Río Drôme
* Río Ardèche
* Río Durance
* Río Aigues
* Río Ouvèze
* Río Gard

### Principais cidades atravesadas polo Ródano 
* Xenebra
* Lión
* Valence
* Aviñón

### Principais vilas atravesadas polo Ródano 
* Sion
* Montreux (na beira do lago Léman)
* Lausana (na beira do lago Léman)
* Évian-les-Bains (na beira do lago Léman)
* Thonon-les-Bains (na beira do lago Léman)
* Lión
* Vienne
* Tournon
* Valence
* Montélimar
* Orange
* Aviñón
* Arlés
Radio

O termo **radio** pode referirse a:

* o radio, un elemento químico da táboa periódica;
* o radio, un óso do antebrazo, longo, par e simétrico;
* a radiofrecuencia, unha porción do espectro de ondas electromagnéticas;
* a radio, un medio de comunicación de masas que consiste na transmisión de sinais sonoros en forma masiva;
* a radio, un dispositivo electrónico que recibe os sinais sonoros transmitidos por un emisor de ondas electromagnéticas;
* a radio por Internet, un conxunto de tecnoloxías de transmisión de contido sonoro a través de Internet;
* o radio, unhas marcas brillantes que se estenden desde certos cráteres da superficie lunar;
* "Radio", unha canción de *The Corrs*.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*
Isère

**Isère** é o departamento número 38 de Francia, localizado na rexión de Auvernia-Ródano-Alpes.

## Historia 
Isère tira o seu nome do afluente da beira dereita do río Ródano e do "país" (latín *pagus*) que o bordea. A etimoloxía vén do celta *Isar*, é dicir, "o ferro", mineral que debía ser abandonado ó longo das beiras do Isère na época prehistórica.

En tanto que departamento, Isère foi creado durante a Revolución francesa, o 4 de marzo de 1790 en aplicación da lei do 22 de decembro de 1789, a partir dunha parte da provincia do Delfinado.

Os seus límites co departamento de Ródano foron moitas veces modificados, sobre todo en 1852 e en 1967, amputando o Isère que se estendía inicialmente ata Villeurbanne.

## Xeografía 
O departamento de Isère forma parte da rexión de Auvernia-Ródano-Alpes. Linda cos departamentos de Ródano, Ain, Savoia, Altos Alpes, Drôme, Ardèche e Loira.

Debe o seu nome ó río Isère, que o atravesa polo fondo do val do Grésivaudan (tamén chamado Graisivaudan).

Este departamento ten moitos contrastes: ao norte as Terras Frías, terra de vales; no centro-este o macizo da Chartreuse; despois, na beira esquerda do Isère os macizos de Belledonne, de Grandes-rousses, de Ecrins (punto culminante do departamento a 4.102 m) e o macizo de Vercors ó oeste.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Prefectura
* Consello xeral
19 de maio

O **19 de maio** é o 139º día do ano do calendario gregoriano e o 140º nos anos bisestos. Quedan (226) días para finalizar o ano.

## Acontecementos 
* 1536 - Ana Bolena é decapitada na Torre de Londres.
* 1935 - O Papa Pío XI canoniza a Tomás Moro.
* 2000 - O Deportivo da Coruña proclámase campión da Liga na última xornada da tempada.

## Nacementos 
miniatura|100px|Johann Gottlieb Fichte.
* 1762 - Johann Gottlieb Fichte, filósofo alemán.
* 1842 - Manuel López Lorenzo, xornalista e escritor galego.
* 1870 - Kitarō Nishida, filósofo xaponés (m. 1945).
* 1881 - Mustafa Kemal Atatürk, fundador e primeiro presidente da república de Turquía (m. 1938).
* 1887 - Gregorio Marañón, científico e escritor español.
* 1890 - Ho Chi Minh, líder comunista do Vietnam. 
* 1896 - Antón Crestar, galeguista e promotor cultural (m. 1983).
* 1898 - Julius Evola, filósofo italiano (m. 1974).
* 1904 - Daniel Guérin, escritor anarquista francés.
* 1914 - Max Ferdinand Perutz, químico británico, Premio Nobel de Química.
* 1925 - Malcolm X, líder do nacionalismo negro estadounidense.
* 1928 - Pol Pot, político camboxano.
* 1942 - Flemming Quist Møller, escritor dinamarqués.
* 1945 - Pete Townshend, guitarrista e compositor británico.
* 1951 - Joey Ramone, cantante da banda de punk rock The Ramones (m. 2001).
* 1957 - Xosé Manuel Rodríguez Durán, xornalista e escritor galego.
* 1969 - Thomas Vinterberg, cineasta dinamarqués.

## Mortes 
miniatura|100px|Ana Bolena.
* 1536 - Ana Bolena, esposa de Henrique VIII de Inglaterra (n. 1501).
* 1864 - Nathaniel Hawthorne, novelista e escritor de historias curtas norteamericano (n. 1804).
* 1895 - José Martí, poeta e político cubano (n. 1853).
* 1922 - Heinrich Quincke, médico alemán.
* 1935 - T. E. Lawrence, *Lawrence de Arabia*, oficial de enlace británico durante a sublevación árabe de 1916 a 1918. (n. 1888).
* 1967 - María Mariño, escritora galega (n. 1907).
* 1987 - Valentín Paz-Andrade, político e escritor galego (n. 1898).
* 1994 - Luis Ocaña, ciclista español (n. 1945).
* 1998 - Juan Bautista Fuenmayor, líder comunista venezolano (n. 1905).
* 2001 - Jesús Suevos, político e xornalista galego (n. 1907).
* 2009 - Marcelino Pardal Pouso, anarquista galego (n. 1917).
* 2011 - Garret FitzGerald, político irlandés (n. 1926).

## Festas e celebracións 
* Día de Santo Ivo (Patrón da Bretaña)

## Outros 
Os 366 días do ano
Comunismo (homónimos)

**Comunismo** pode referirse a:
* Comunismo, unha doutrina político-económica;
* Comunismo libertario, unha ideoloxía;
* Comunismo primitivo, unha ideoloxía;
* Monte Ismail Samani, antes chamado Monte Comunismo, e anteriormente Monte Stalin.
Libre

O termo **Libre** é o adxectivo relativo á liberdade. Pode referirse a:

*En economía, o **libre comercio** é un concepto referente á venda de produtos entre países, libre de aranceis e de calquera forma de barreiras comerciais;
*En filosofía, o **libre albedrío** é a doutrina que sostén que as nosas decisións dependen de nós mesmos;
*En matemáticas, un número **libre de cadrados** é un enteiro *n* se non existe un número primo *p* tal que *p*2 divide *n*.

Como topónimo, pode referirse a:

;En Galiza
***Libre**, lugar da parroquia de Son, no concello de Navia de Suarna;
***O Libreiro**, lugar da parroquia da Pena, no concello de Negreira.

## Véxase tamén
### Outros artigos
***Acceso libre**, movemento xurdido nos anos noventa co obxecto de artellar un novo sistema de comunicación científica a través das novas tecnoloxías;
***Contido libre**, concepto que abarca calquera obra funcional, de arte ou outro contido creativo que non posúe restricións legais significativas en relación co dereito de uso, a redistribución e a creación de versións modificadas ou derivadas por parte de terceiros;
***Free Software Foundation**, organización sen ánimo de lucro fundada por Richard Stallman para apoiar o movemento polo software libre;
***Loita libre**, deporte;
***Radical**, antes chamado **Radical libre**, átomo, molécula, ou ión que ten electróns de valencia desapareados;
***Software libre**, software que se distribúe con condicións nas súas licenzas que garanten que calquera usuario, e para calquera fin, poida empregar, estudar, modificar e publicar o software con novas modificacións;
****Unión Libre***, revista de creación e pensamento aberta a temas vitais e interculturais de Galiza e do mundo, con especial atención á memoria histórica e cun deseño artístico integral.
Ligazón

En informática, unha **ligazón** é unha conexión mediante un hipervínculo que salta a outra páxina, expresión alternativa a *enlace*. A extensión do uso do anglicismo *link* levou a que existise unha proposta para podelo evitar: mentres que *enlace* coincide co castelán, construíuse este neoloxismo (baseándose no portugués *ligar* "chamar") que goza de certa difusión. Isto permite estenderse tamén pola familia léxica: ligar e ligado.
Asociación de Nais e Pais de Alumnos

Unha **Asociación de Nais e Pais de Alumnos** é en España unha organización, considerada unha entidade de dereito privado, formada polos titores do alumnado dun mesmo centro educativo de primaria ou secundaria. Estas asociacións adoitan organizar actividades extraescolares e participar nas decisións escolares mediante os representantes no Consello Escolar.
Consello Escolar do Estado

O **Consello Escolar do Estado** é un órgano consultivo do goberno español para a proposta de medidas de cara a decisións políticas referentes ó ensino e para a participación dos sectores afectados no ensino. Estivo presidido pola pedagoga Marta Mata até o 2006. Creouse por lei orgánica 8/1985 que regula o dereito é educación.
Actualmente (2012) está presidido por Francisco López Rupérez.

## Notas
Michael Moore

**Michael Francis Moore** é un cineasta e escritor estadounidense, Palma de Ouro 2004 no Festival de Cannes coa súa película *Fahrenheit 9/11*, autor de libros e películas nas que denuncia á sociedade e poderes estadounidenses, en particular e con esta película, o contorno do Presidente George W. Bush e o seu contorno a raíz dos atentados do 11 de setembro de 2001 (ós que fai alusión o título, que xoga co da novela *Fahrenheit 451* de Ray Bradbury). Por dito motivo, a película premiada foi vetada pola Disney para a súa distribución nos EEUU.
miniatura|Michael Moore

## Libros 
* *Downsize This! Random Threats from an Unarmed American*
* *Adventures in a TV Nation*
* *Stupid white men*
* ''Dude, Where's my Country?*

## Películas 
* *Where to Invade Next* (2015)
* *Capitalism: A Love Story* (2009)
* *Slacker Uprising* (2008) (en Internet)
* *Captain Mike Across America* (2007)
* *Sicko* (2007) (en Internet)
* *Fahrenheit 9/11* (2004) (Palma de Ouro no festival de Cannes)
* *Bowling for Columbine* (Óscar ó mellor documental en 2002).
* *The Big One* (1997)
* *Operación Canadá* (1995)
* *Pets or Meat* (1992)
* *Roger and me'' (1989)

## Véxase tamén
Associació de Mestres Rosa Sensat

A **Associació de Mestres Rosa Sensat** é un movemento de renovación pedagóxica que foi creado en 1965. Encabezou en Cataluña a renovación educativa tras os primeiros anos do franquismo. Foi o berce de numerosas actividades educativas, tendo participado no mesmo destacados pedagogos como Marta Mata.

Leva o nome da pedagoga catalá Rosa Sensat i Vila (1873 - 1961).
Densidade

A **densidade** é unha magnitude física derivada que expresa a cantidade de substancia nun mesmo volume (é unha magnitude que expresa unha propiedade intensiva). A fórmula para o seu cálculo é:

: \rho = \frac{m}{V},

onde *ρ* representa a densidade, *m* a masa do obxecto en cuestión e *V* o volume que ocupa.

A súa unidade no SI é o kg/m3.

Por extensión, aplícase a outros tipos de medida que dividen unha unidade fundamental entre unha unidade de lonxitude, superficie ou volume (densidade do campo gravitatorio, eléctrico ou vectorial en xeral, densidade de poboación) e coloquialmente tamén para cando o denominador é o tempo (densidade de corrente ou de fluxo electromagnético).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Densidade de poboación
Rato

miniatura|dereita|Rato doméstico.
miniatura|dereita|Rato de campo.

O **rato** é un mamífero que pertence a unha das numerosas especies de pequenos roedores do xénero *Mus* e varios xéneros relacionados coa subfamilia *Murinae*. A especie máis abondosa é o **rato doméstico** (*Mus musculus*). Polo tanto, o termo rato non é taxonomicamente específico.

Na Lista dos mamíferos de Galicia reciben o nome de rato as seguintes especies:
* Rato da fraga (*Apodemus flavicollis*)
* Rato de campo (*Apodemus sylvaticus*)
* Rato doméstico ou caseiro (*Mus musculus*)
* Rato mouro (*Mus spretus*)
Ademais, a especie *Arvicola sapidus* recibe o nome de rato/a de auga común.
Monitor

miniatura|dereita|225px|IBM PC 5150.
Un **monitor** ou **pantalla** é un periférico que serve para ver os datos procesados pola tarxeta gráfica do ordenador e poder manexalos. É un dispositivo de saída de datos.

A maioría dos monitores funcionan como un aparello de televisor, por medio dun tubo de raios catódicos.

## Funcionamento dos monitores 
O funcionamento dos monitores pode variar moito, xa que denpende  do tipo de tecnoloxía que se use para mostrar a imaxe. Entre os diferentes

A maneira que teñen os monitores de proxectar unha imaxe depende moito da tecnoloxía que usen. Hoxe en día podemos encontrar catro tipos diferentes de proxección de imaxe que son o CRT(tubo de raios catódicos), LCD, PDP(pantallas de plasma) e os LED.

### CRT 
O monitor CRT ven do acrónimo tubo de raios catódicos.  Esta é unha tecnoloxía que permite visualizar imaxes nunha pantalla de vidro recuberta de fósforo e chumbo mediante un feixe de luz constante.

O monitor ten un tubo do que sae unha cantidade de electróns a gran velocidade e son desviados cara ao vidro formando liñas horizontais, que ao chegar ao fósforo fan visible a imaxe a través do RGB (refírese ao agrupamento de tres cores: vermello, verde e azul). Neste proceso, o chumbo fai que non traspasen os raios X e poidan danar aos usuarios.

### LCD 
Os monitores LCD están compostos por tres capas. Dúas externas que son de vidro transparente e unha interna chamada capa de cristais líquidos. Esta última, segue o principio de polarización, que segundo a voltaxe se orientan cara a unha posición deixando pasar máis ou menos luz. Este sistema está dividido nunha cuadrícula na que cada cadrado é chamado pixel (nos sistemas policromáticos dentro de cada pixel podemos encontrar outras tres subdivisións cos filtros RGB). Tamén hai que ter en conta que necesita unha fonte de luz para que a imaxe sexa visible.

### PDP 
Tamén coñecidos como monitores de plasma. Están formados por paneis de vidro divididos en celas diferentes, as que conteñen unha mestura de gases nobres. Quimicamente, estes gases reciben unha carga eléctrica a cal os estimulan e se excitan. Ao excitarse convertese en plasma facendo que o fósforo empece a emitir luz.

### LED 
Os monitores LED teñen un funcionamento moi parecido ao dos LCD, xa que teñen a mesma forma de visualizar a imaxe. A diferenza máis notable é o tipo de luz que usa un e outro. Os LCD usan unha lámpada fluorescente, mentres que os LEDs usan díodos emisores de luz.

## Véxase tamén
### Outros artigos
* Barrido horizontal
* Barrido vertical
* Liquid Crystal Display
* Tarxeta gráfica
* Frecuencia de anovado