Coloratura

[miniatura|302x302px|[Farinelli, *castrato* famoso por interpretar papeis coloratura no Barroco. ]]
A **coloratura** (do italiano colorear que é "*colorear*, intensificar, animar") en música fai referencia á elaboración da melodía, en concreto na música vocal e especialmente na operística. Partindo desta definición o termo pode asumir varios significados relacionados. Así pois, é amplamente utilizado para designar certas pasaxes musicais e roles operísticos nos que esta técnica ornamental desempeña un papel relevante, así como por extensión, aos cantantes que interpretan tales roles.

## Técnica ornamental 
A coloratura é a capacidade da voz lírica de executar sucesións de notas rápidas. En ocasións de forma melismática, cando a vogal dunha sílaba se estende a varias notas seguidas. Aínda que deriva do vocábulo latino *colorare* que significa "colorear", a coloratura non supón ningunha práctica de "colorear" a voz, como alterar a calidade ou timbre da voz  con intención expresiva. Por exemplo, a técnica da «*voix sombrée*» utilizada por Gilbert Duprez na década de 1830.  
A coloratura constitúe un dos tres determinantes do *bel canto*, por iso debe poder realizala calquera tipo de voz, aínda que, normalmente escríbese para soprano e tenor, que son as que máis axilidade teñen por natureza.

### Uso do termo 
A coloratura foi definida por primeira vez en dicionarios musicais non italianos, nas obras seguintes: Michael Praetorius no seu *Syntagma Musicum* de 1618, Sébastien de Brossard no seu *Dictionnaire de musique* de 1703 e Johann Gottfried Walther no seu *Musicalisches Lexicon* de 1732. Nestes primeiros textos *«o termo abórdase de forma breve e sempre en referencia ao uso italiano»*.
Christoph Bernhard (1628-1692) define "coloratura" de dúas maneiras: 

* Cadenza: «*escalas que non están tan exactamente vinculadas ao compás, pero que a miúdo se estenden dous, tres ou máis compases máis [e] debería facerse unicamente no peche do xefe*.*»* (Von der Singe- Kunst, oder Maniera, c. 1649)
* Diminución: «*cando un intervalo é alterado mediante varias notas máis curtas, de modo que, en lugar dunha nota longa, unha serie das máis curtas apresúranse até a nota seguinte a través de todo tipo de progresións de grao ou salto*.*»* (*Tractatus compositionis*, c. 1657)

Por outra banda, o termo nunca foi empregado nos máis soados textos italianos sobre canto: *Le nuove musiche* (1601-2) de Giulio Caccini; ''Opinioni de 'cantori antichi e moderni* (1723) de Pier Francesco Tosi; *Pensieri, e riflessioni pratiche sopra il canto figurato* (1774) de Giovanni Battista Mancini; *Mémoire sur a voix humaine* (1841) e *Traité complet de l'art du chant* (1840-1847) de  Manuel García. Tampouco foi utilizado polos autores ingleses Charles Burney (1826-14 ) e Henry Fothergill Chorley (1808-1872). Ambos os autores escribiron por extenso sobre o canto italiano dun período no que a ornamentación era esencial. 

Na actualidade o termo coloratura adóitase aplicar especificamente á elaborada e florida ornamentación que se pode observar na música vocal do Clasicismo (século XVIII) e do Romanticismo, máis especificamente no *bel canto* (século XIX). Con todo, a música dos séculos XV, XVI e XVII, e, en particular, a música barroca até 1750, xa incluía un amplo repertorio que requiría a técnica de coloratura en cantantes e instrumentistas por igual. 
No significado musicolóxico moderno o termo aplícase para facer alusión a música florida, tanto vogal como instrumental, pertencente a calquera período da historia da música.  Por exemplo, en Alemaña a palabra «coloratura» (*Koloratur*) foi aplicada á ornamentación estereotipada e formulista utilizada en música para tecla do século XVI escrita por un grupo de compositores alemáns para órgano que son coñecidos como os «Coloristas» (*Koloristen*).

### Historia 
; Barroco

As coloraturas eran recursos habituais na música barroca, onde se escribían tanto para música eclesiástica como para lucimento das estrelas de ópera, as *primas donnas* e os *castrati*. As arias de lucimento da ópera barroca posuían unha cadencia especialmente destinada á improvisación. O ideal do cantante para compositores como Johann Sebastian Bach era o cantante con axilidade instrumental, o que incluía a execución de coloraturas en toda a tesitura da voz.

; Clasicismo

Na época clásica, a coloratura deixa de ser a única forma de virtuosismo vocal e coexiste cun canto máis lineal e máis próximo á voz falada. No *singspiel* de Wolfgang Amadeus Mozart, a clásica aria de coloratura coexiste con formas derivadas do canto popular.
Aparece no canto dos séculos XVIII e XIX en forma de escalas, trilos, grandes saltos ou material musical semellante.

; Romanticismo

Na ópera de Rossini, Donizetti e Bellini a coloratura é levada ao extremo en amplitude, rapidez e axilidade. Ese desenvolvemento foi tachado de superficial por compositores como Richard Wagner en Alemaña. Con todo, a coloratura rossiniana é sempre unha expresión dun estado de ánimo. 
O profesor e teórico máis importante da coloratura e do *bel canto* foi o barítono Manuel Patricio Rodríguez García. En 1840 e 1847, publicou en París un manual de canto en dúas partes que resume as técnicas do *bel canto* e describe unha maneira de adquirir unha coloratura áxil a través de repeticións de notas.
Na ópera da segunda metade do século XIX, a coloratura fíxose especialmente propia dos papeis femininos dramáticos, como o caso de Violeta en *La Traviata* de Verdi. Mentres tanto, o tenor de coloratura do tipo rossiniano é substituído polo tenor spinto, ou *tenore dei forza*, unha voz moi potente, pero incapaz de movementos áxiles. Ese desenvolvemento realízase en todo o canto operístico coas obras de Richard Wagner e a ópera do verismo.

; Séculos XX e XXI

Actualmente o canto de coloratura sobreviviu coas composicións de Monteverdi a Rossini. Con todo, en composicións actuais, os compositores contemporáneos non atoparon maneiras de integrar a técnica de modo natural nas súas creacións.

## Tipo de voz 
O termo «coloratura» aplícase por extensión a certos tipos de voces que dominan esta técnica. Existen múltiples pezas de coloratura escritas para todos os tipos de voz en diferentes xéneros musicais. Cando se describe unha voz como de coloratura sen máis engadidos, adoita facerse referencia á «soprano de *coloratura»*. No entanto, cantantes con outro tipo de voz poden ter dotes para a técnica de coloratura. 

A «soprano de coloratura», por exemplo pode tipificarse no famoso personaxe da Raíña da Noite de *Die Zauberflöte* de Mozart. Este tipo de soprano dispón dun amplo rango vocal no agudo e require á cantante que execute con gran facilidade un estilo de canto que inclúe ornamentacións e embelecementos de grande elaboración, incluíndo pasaxes de rápidas escalas en *staccato* e trilos. Unha soprano de coloratura ten a capacidade vocal para producir notas por encima do *do* alto (C6) e posúe unha tesitura que vai desde A4 até A5 ou máis arriba. Pola súa banda, as sopranos máis graves teñen unha tesitura que está entre G4 e G5 ou máis abaixo. 

Richard Miller distingue dous tipos de soprano de coloratura (coloratura e *coloratura dramática*) así como a «mezzosoprano de coloratura», e aínda que non contempla a «contralto de *coloratura»*, cita papeis que requiren o uso da técnica de coloratura nunha contralto. Nos máis famosos tratados italianos de canto (Caccini, 1601/2; Tosi, 1723; Mancini, 1774; García, 1841), nunca se empregou o termo *coloratura*.

[centro|miniatura|550x550px|Pasaxe de coloratura para soprano. Inclúe unha variante máis difícil no pentagrama superior, cun salto a un *[Re (música)|re* alto (D6). A *cadenza* final do *«Valse»* na escena da tolemia de Ophélie (Acto IV) da ópera  *Hamlet* (1868) de Ambroise Thomas.]]

Entre as partes de coloratura máis famosas da historia da música destacan:

* *«Al·leluia»* do *Exsultate, jubilate* de Mozart, que pode ser arranxado para ser interpretado por unha contralto, unha mezzosoprano ou unha soprano, aínda que orixinalmente foi composta para *castrato*.
* A aria *«Every Valley Shall Be Exalted»* do Mesías de Händel, é un exemplo de peza de coloratura para tenor.
* As arias «*Ah, il più lieto, il più felice*» de *Il barbiere di Siviglia* e *«Languir per una bela»* de *L'italiana in Algeri* de Rossini, son das coloraturas máis populares para tenor.
* A aria da tolemia «*Il dolce suono*» de *Lucia di Lammermoor* de Gaetano Donizetti para soprano.
* A aria de Zerbinetta en *Ariadne auf Naxos* de Richard Strauss, é un exemplo de coloratura para soprano nunha obra do século XX.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Soprano de coloratura
* Adorno musical

### Bibliografía 
* Coffin, Berton:  . Scarecrow Press, 1960.
* Jander, Owen & Harris, Ellen T.: «Coloratura». *New Grove Dictionary of Music and Musicians*, ed. Stanley Sadie. Macmillan, 2001 [1980].
* Lee, Jung-A: *Agility and Fioratura: The Foundation of Coloratura Soprano*. Tese. Universidade de Maryland, 2007.
* Parr, Sean M.: *Melismatic madness: Coloratura and female vocality in mid nineteenth-century French and Italian opera*. Tese. Universidade de Columbia, 2009.
* Steane, J. B. & Jander, Owen: «Coloratura». *New Grove Dictionary of Opera* ed. Stanley Sadie. Macmillan, 1992.

### Ligazóns externas 
* «Coloratura», «Soprano de coloratura», «Mezzosoprano de coloratura» en *Caminodemusica.com*
* «Las sopranos de coloratura» en *Clasica2.com''