A grande onda de Kanagawa

, tamén coñecida simplemente como ***A onda*** ou ***A grande onda***, é unha famosa estampa xaponesa do pintor especialista en *ukiyo-e* Hokusai Katsushika, publicada entre 1830 e 1833, durante o período Edo da historia do Xapón.

Esta estampa é a obra máis coñecida de Hokusai e a primeira da súa famosa serie , ademais de ser a estampa máis famosa do seu xénero. Do molde utilizado realizáronse varios miles de copias, chegando moitas delas a mans de coleccionistas europeos. A partir da década de 1870 a estampa tornouse moi popular entre artistas e coleccionistas franceses. A partir do século XVII esta técnica empezouse a utilizar para ilustrar poemas e romanceiros. Foi o novelista Asai Ryōi quen no ano 1661 definiu o movemento no seu libro *Ukiyo-monogatari*: «vivindo só para o momento, saboreando a lúa, a neve, as cereixeiras en flor e as follas de arce, cantando cancións, bebendo *sake* e divertíndose simplemente flotando, indiferente pola perspectiva de pobreza inminente, optimista e despreocupado, como unha cabaza arrastrada pola corrente do río».

[miniatura|dereita|250px|*Cortesá tocando o [shamisen*, de Isoda Koryusai, c. 1785.]]
Grazas a movementos como a literatura *ukiyo* e aos gravados, os cidadáns comezaron a ter máis contacto cos movementos artísticos. A mediados do século XVII, os artistas empezaron a reflectir o que ocorría nos lugares de lecer, no *kabuki*, nos festivais e nas viaxes. Estas últimas deron nacemento a guías turísticas que describían o máis destacado tanto de lugares urbanos como rurais.

#### Método de elaboración 
miniatura|dereita|250px|Prancha utilizada para imprimir estampas *ukiyo-e*. 
Os debuxos de *ukiyo-e*, chamados en xaponés *nikuhitsu ukiyo-e*, eran obras únicas que realizaba un pintor con pinceis directamente sobre papel ou seda. Estes debuxos permitían ver a obra final na súa totalidade, aínda que, perdéndose, agás a forma das liñas e o arranxo de cor, no proceso de elaboración. Posteriormente o artista, chamado *eshi*, levaba a obra a un *horishi*, ou gravador, quen pegaba o debuxo sobre un panel de madeira, xeralmente de cerdeira, Este sistema podía producir variacións de tonalidade nas estampas.

### Sobre o autor 
miniatura|dereita|200px|Hokusai, autorretrato de 1839.
[miniatura|dereita|200px|Sobre pictórico da serie *[Trinta e seis vistas do monte Fuji*.]]
Hokusai naceu no ano de 1760, en Katsushika, un distrito do leste de Edo (actual Tokyo), no Xapón. Nomeado ao nacer Tokitarō, foi fillo dun artesán de espellos do *shōgun* e debido a que nunca foi recoñecido como herdeiro, é probable que súa nai fora unha concubina.

Comezou a pintar aos seis anos, e aos doce, seu pai púxoo a traballar nunha libraría. Aos dezaseis converteuse en aprendiz de gravador, actividade que desenvolveu durante tres anos ao mesmo tempo que empezaba a facer as súas propias ilustracións. Aos dezaoito anos foi aceptado como aprendiz do artista Katsukawa Shunshō, un dos máis grandes artistas de *ukiyo-e* do seu tempo. Despois dun ano co seu mestre, este deulle o nome de Shunrō, que empregou na sinatura dos seus primeiros traballos ese mesmo ano de 1779.

Shunshō faleceu en 1793, polo que se dedicou a estudar pola súa conta distintos estilos xaponeses e chineses, así como algunhas pinturas holandesas e francesas. Durante esta etapa da súa vida adicouse principalmente a debuxar *surimono*, ou tarxetas de aninovo e anuncios, escenas da vida diaria e paisaxes.

No ano 1800 publicou *Vistas famosas da capital do leste* e *Oito vistas de Edo*, ademais de que comezou a aceptar discípulos. É durante este período cando empezou a utilizar o nome de Hokusai.

Obras posteriores inclúen *Vistas de pontes famosas*, *Famosas cataratas en varias provincias* e *Cen vistas do Fuji*. En 1839, mentres o seu traballo comenzaba a ser eclipsado polo de Andō Hiroshige, o seu estudio incendiouse, sendo destruídas a maioría das súas obras. Faleceu aos 89 anos, no ano de 1849.

## Imaxe 
### Descrición 
Esta impresión é do tipo *yoko-e*, é dicir, en forma de paisaxe, e foi realizada cun tamaño *ōban*, de 25 centímetros de alto por 37 de ancho.

A paisaxe componse de tres elementos: o mar axitado por unha tormenta, tres barcos e unha montaña, imaxe que se complementa coa sinatura, claramente visible na parte superior esquerda.

#### A montaña 
miniatura|dereita|200px|Detalle do centro da imaxe. Ao fondo obsérvase o Fuji en cor azul e co curuto nevado.
A montaña que se ve ao fondo é o monte Fuji, co curuto nevado. O Fuji é a figura central da obra de *meisho-e* (representación de lugares famosos) *Trinta e seis vistas do monte Fuji*, que retrata o monte visto desde distintos ángulos. Cabe destacar que no Xapón esta montaña foi considerada sagrada e símbolo de identidade nacional, ademais de que a súa imaxe foi utilizada na arte nacional debido a que é considerado como un símbolo de beleza.

A cor escura arredor do Fuji parece indicar que a pintura ten lugar cedo pola mañá, co sol saíndo desde o punto do observador que comeza a iluminar o curuto nevado do Fuji. Entre a montaña e o espectador atópanse cumulonimbus, e aínda que indican tormenta, non chove nin no Fuji nin na escena principal.

#### Barcos 
A escena mostra tres *oshiokuri-bune*, barcazas rápidas que se utilizaban para transportar o peixe vivo desde as penínsulas de Izu e Bōsō até os mercados da baía de Edo. Como o indica o nome da obra, os barcos atópanse na prefectura de Kanagawa, con Tokyo ao norte, o relevo do Fuji ao noroeste, a baía de Sagami ao sur e a baía de Tokyo ao leste. Os barcos, con orientación cara ao suroeste, regresan da capital.

Hai oito remeiros por embarcación, que se aferran aos seus remos. Hai dous pasaxeiros máis na fronte de cada barco, polo que na imaxe hai un total de trinta homes. Usando como referencia os barcos pódese facer unha aproximación do tamaño da onda: os *oshiokuri-bune* tiñan xeralmente entre 12 e 15 metros de lonxitude, e se se toma en conta que Hokusai reduciu a escala vertical nun 30%, chégase á conclusión de que a onda ten entre 10 e 12 metros de altura.

### Concepción da obra 
Durante a etapa de composición da obra, Hokusai encontrábase nun momento de moitas dificultades. Estando nos seus sesenta, en 1826 tiña serios problemas económicos, en 1827 ao parecer tivo un forte problema de saúde —probablemente un infarto—, ao ano seguinte faleceu a súa esposa e en 1829 tivo que rescatar o seu neto de problemas económicos, situación que o levou á pobreza. A pesar de que en 1830 enviou o seu neto ao campo co seu pai —fillo adoptivo de Hokusai—, as repercusións financeiras continuaron durante varios anos, período durante o cal estivo traballando na serie *Trinta e seis vistas do monte Fuji*. É quizais por ditos problemas que o obxectivo da serie parece ser o de contrastar o sagrado monte Fuji coa vida secular. ambos traballos cunha temática idéntica ao da grande onda: no primeiro caso un barco de vela, no segundo un de remos, ambos no medio dunha tormenta e na base dunha grande onda que ameaza con devoralos. O estudo das diferenzas entre as dúas obras precursoras e a final é útil para analizar a evolución artística e técnica de Hokusai:

* Nos primeiros deseños, as ondas parecen estar feitas dun material denso e uniforme, case parecen minerais. A súa rixidez e verticalidade evoca máis a forma dunha montaña nevada, mentres que na grande onda loce máis activa, dinámica e agresiva, que provoca sensación de ameaza.
* As primeiras impresións están moi marcadas pola perspectiva utilizada tradicionalmente na pintura xaponesa, onde o espectador ve o panorama desde unha perspectiva de ollo de paxaro. A grande onda polo contrario ten un manexo da perspectiva máis occidental, onde o espectador ten a sensación de que vai ser esmagado.
* Nas primeiras estampas no fondo pódese observar o horizonte, mentres que nesta última obra o horizonte encóntrase nun punto tan baixo que nos obriga a ir ao centro mesmo da acción.
* Nos primeiros gravados, un barco de vela atópase na crista da onda, como se lograra escapar. Hokusai eliminou ese elemento na grande onda, xa fora porque interfería coa dinámica da curva ou para darlle máis drama á impresión.
* As dúas primeiras impresións contan cunha composición dispar, carecendo de consistencia. A grande onda pola súa parte conta tan só con dúas grandes masas visuais: a onda mesma e o punto de fuga creado baixo a onda, como o seu nome indica, «baixo a onda».
* A onda mostra o control do debuxo que Hokusai alcanzou. A imaxe, aínda que simple no seu deseño como se presenta ao observador é, non obstante, o resultado dun longo proceso, dunha reflexión metódica. As bases deste método quedaron asentadas por Hokusai na súa obra de 1812 *Leccións rápidas de debuxo simplificado*, no que explica que todo obxecto pode debuxarse mediante a relación do círculo e o cadrado.

No prefacio do libro ademais escribe:

### Expresión do artista 
[miniatura|dereita|200px|Debuxo dentro do *[Hokusai manga*, onde unha pantasma ameaza un home do mesmo xeito que a onda ameaza os pescadores.]]
Na obra, Hokusai reúne e ensambla diversos temas que aprecia particularmente. O monte Fuji é representado como un punto azul con branco, que rememora a onda do primeiro plano. A imaxe técese a partir de curvas: a superficie da auga é a ampliación das curvas do interior das ondas. As curvas da espuma da grande onda xeran outras curvas que se dividen en moitas ondas pequenas que repiten a imaxe da onda nai. Esta descomposición en fractais pode ser considerada como unha representación do infinito. Os rostros dos mariñeiros son manchas brancas que fan eco das gotas de espuma que se proxectan da onda.

Desde un enfoque puramente subxectivo desta obra, a onda pode ser considerada como a producida por un tsunami ou unha onda xigante, ou tamén como unha onda monstruosa ou fantasmagórica, como un esqueleto branco que ameaza os pescadores coas súas poutas de escuma. Esta visión fantástica da obra recorda que Hokusai era mestre da fantasía xaponesa, como o demostran os fantasmas que debuxou no seu *Hokusai manga*. De feito, un exame da onda do lado esquerdo mostra moitas máis garras listas para apresar os pescadores que se encontran detrás da franxa de espuma branca. A partir dos anos 1831 e 1832, Hokusai comezou a abordar os temas sobrenaturais dunha forma máis explícita na serie *Hyaku monogotari*, «Conto de cen [pantasmas]».

[miniatura|dereita|250px|Redución da onda a dúas formas simétricas entrelazadas, que se complementan como [Yin e yang|o *yin* e o *yang*.]]
Esta imaxe é a reminiscencia de moitas outras obras do artista. A silueta da onda evoca tamén a dun dragón xigante, o cal é debuxado constantemente polo autor, incluso no Fuji. A onda tamén é como un fantasma da morte empoleirado sobre os mariñeiros condenados, que estende os seus múltiplos pregos como os tentáculos dun polbo, animal que Hokusai usa continuamente nos seus debuxos eróticos.

Destaca ademais o traballo de profundidade e perspectiva (*uki-e*), co marcado contraste entre o fondo e o primeiro plano. As dúas grandes masas ocupan o espazo visual, a violencia da grande onda contraponse á serenidade do fondo baleiro, o que lembra o símbolo do *yin* e *yang*. O home, impotente, loita entre os dous, o que pode constituír unha referencia ao taoísmo, pero tamén ao budismo —as cousas feitas polo home son efémeras, representado polos barcos arrastrados pola onda xigante— e o xintoísmo, onde a natureza é omnipotente.

A oposición do *ying* e o *yang*
* Para un occidental a imaxe pode dar a impresión de que os pescadores se dirixen cara ao lado dereito, isto é, proveñen da península de Izu. Os pescadores están atrapados pola onda ou quizais tratan de fuxir dela.
* Para o observador xaponés os barcos proceden da dereita da imaxe, dirixíndose cara á esquerda, isto é, en sentido contrario á onda.

Os mariñeiros atópanse fronte ás costas de Kanagawa regresando de Edo, seguramente de regreso despois de ter vendido o seu pescado. En lugar de fuxir da onda teñen que seguir por esa ruta e encarala con toda a súa violencia. Desde a perspectiva dun xaponés, de dereita a esquerda, a imaxe é máis forte, facendo a ameaza da onda máis evidente.

Analizando os barcos na imaxe, especialmente o da parte superior, pódese observar que a proa, delgada e afiada, se orienta cara á esquerda, polo que a interpretación «xaponesa» é a «correcta». O aspecto dos barcos pódese analizar tamén noutra das estampas de Hokusai, *Sōshū Chōshi* da serie *Chie no umi*, «Mil imaxes do océano».

### Influencia occidental na obra 
#### A perspectiva 
[miniatura|dereita|200px|Debuxo tradicional xaponés, ilustración do *[Genji monogatari* de Tosa Mitsuoki, século XVII.]]
Na pintura tradicional xaponesa e na do Extremo Oriente en xeral, os obxectos non se debuxaban en perspectiva, senón que, ao igual que no antigo Exipto, o tamaño dos obxectos ou dos personaxes non depende nin da súa proximidade nin do seu afastamento, senón da importancia do suxeito dentro do contexto. Nunha paisaxe onde os personaxes aparecen con maiores dimensións, pódese entender que son o verdadeiro suxeito da imaxe, mentres que árbores e montañas circundantes son reducidas coa intención de que non acaparen a atención dos personaxes principais. O concepto de liña de fuga non existía.

A perspectiva, utilizada nas pinturas occidentais a partir dos traballos de Paolo Uccello e Piero della Francesca, chegou ao Xapón no século XVIII a través de gravados que levaban os comerciantes occidentais (especialmente holandeses) que chegaron a Nagasaki. Os primeiros intentos por copiar o uso da perspectiva occidental foron levados a cabo por Okumura Masanobu e especialmente por Utagawa Toyoharu, quen incluso arredor de 1750 realizou algúns gravados nos que representaba en perspectiva as canles de Venecia ou as ruínas da antiga Roma.

Grazas á obra de Toyoharu, a estampa xaponesa de paisaxes viuse sumamente influenciada, evolucionando cos traballos de Hiroshige —estudante indirecto de Toyoharu a través de Toyohiro— e de Hokusai. Hokusai familiarizouse coa perspectiva occidental desde a década de 1790 mediante as investigacións de Shiba Kōkan. Entre 1805 e 1810 publicou unha serie titulada *Espello de imaxes holandesas - Oito vistas de Edo*.

Sen dúbida, *A grande ola* non tería sido tan exitosa en occidente se o público non sentira certa familiaridade coa obra. En certa medida trátase dunha obra occidental vista a través dos ollos dun xaponés. Richard Lane asegura:

#### A «revolución azul» 
[miniatura|dereita|200px|*Kōshu Kajikazawa*, «Kajikazawa na [provincia de Kai», de estilo *aizuri-e*.]]
Durante a década de 1830 tivo lugar unha «revolución azul» nos gravados de Hokusai, nos que utilizou moito unha cor que estaba moi de moda, coñecida como «azul de Berlín» ou tamén como «azul de Prusia». Foi este ton de azul o que utilizou para esta obra, cor diferente ao delicado e fugaz ton de azul que era utilizado comunmente nos traballos de *ukiyo-e* da época, o índigo. Este azul de Berlín, *berorin ai* en xaponés, empezouse a importar desde os Países Baixos a partir de 1820, sendo utilizado especialmente por Hiroshige e Hokusai a partir da súa chegada ao Xapón en grandes cantidades, en 1829.

Os primeiros dez gravados da serie, entre os que se encontra *A grande onda*, son das primeiras estampas xaponesas nas que aparece o azul de Prusia, e é moi probable que este ton se lle fora suxerido ao editor no ano 1830. Esta innovación tivo un éxito inmediato e no aninovo de 1831, o editor de Hokusai, Nishimuraya Yohachi (Eijudō), fixo por doquier anuncios publicitarios para presentar a innovación. Estas dez estampas suplementarias non teñen o ton azul de Prusia, senón que teñen os contornos en negro *sumi*, con tinta chinesa, como era habitual. Estas dez estampas son coñecidas como *ura Fuji* ou «Fuji visto desde atrás». coñecido como *sakoku*, de modo que a arte xaponesa chegou a Europa. A visión artística do Extremo Oriente era totalmente nova e rompía coas convencións en pintura da época. Desta forma xurdiu o xaponismo. Entre os principais artistas que influíron nos europeos estaban Hokusai, Hiroshige e Utamaro.

As primeiras exhibicións de arte xaponesa déronse en Francia, onde pequenos grupos de interesados -entre os que destacan os irmáns Goncourt- exhibían as obras adquiridas polo París da época.

As *Trinta e seis vistas do monte Fuji* foron unha importante fonte de inspiración para artistas europeos e xaponeses do século XIX. Personalidades como Vincent van Gogh, Claude Monet, Edgar Degas, Auguste Renoir, Camille Pissarro, Gustav Klimt, Giuseppe De Nittis e Mary Cassatt contaron con gravados da serie.

Considerada como a estampa xaponesa máis famosa, *A grande onda de Kanagawa* influíu en grandes obras: na pintura de Claude Monet,

Posteriormente na Exposición Universal de 1867, a primeira na que o Xapón participou de xeito oficial, vendéronse uns 1.300 obxectos, o que puxo de moda a arte xaponesa en Europa. A pesar de que os intelectuais estadounidenses non compartían a visión europea, especialmente francesa, do *ukiyo-e* como forma suprema da arte xaponesa, esta forma artística propagouse por Europa, converténdose nunha nova forma de inspiración de artistas impresionistas. En 1872, o coleccionista Philippe Burty foi o primeiro en darlle nome á revolución artística que tiña lugar en torno a artistas que incluso dentro do Xapón eran descoñecidos, ao definir o termo como «xaponismo» nalgúns artigos publicados no periódico *Renaissance litteraire et artistique*. Xurdiu unha retrospectiva na arte xaponesa na Exposición Universal de 1878, período durante o que Hayashi Tadamasa, xunto con Samuel Bing, se converteu no principal distribuidor de arte xaponesa en Francia e en toda Europa.

En 1871, Monet iniciou unha colección de estampas, chegando a contar con 231 obras de 36 artistas diferentes, entre os que se encontraban Hokusai, Hiroshige e Utamaro. Da serie *Trinta e seis vistas do monte Fuji* contou con 9 estampas, incluíndo *A onda*.

Henri Riviére, debuxante, gravador e acuarelista, así como un dos principais impulsores do *Le Chat Noir*, foi un dos primeiros artistas en ser grandemente influenciado pola obra de Hokusai, especialmente pola *Grande onda*. En 1902, publicou unha serie de litografías titulada *As trinta e seis vistas da Torre Eiffel* en homenaxe ao seu traballo. Coleccionista de gravados xaponeses, mercoulle obras a Bing, a Hayashi e a Florine Langweil. Posuía ademais un exemplar da *Grande onda*, que lle servira de inspiración para dúas series de gravados en madeira nos que representou paisaxes mariñas de Gran Bretaña, lugar onde vivía no momento de realizalas.

Claude Debussy, apaixonado polo mar e as estampas do Extremo Oriente, contaba cunha copia da *Grande onda* no seu estudio. A obra inspirouno durante o seu traballo para crear *La Mer*, e pediu que a imaxe fora posta na portada da partitura orixinal de 1905.

É curioso resaltar que a arte de Hokusai, tendo sido fortemente influenciada pola arte e as técnicas occidentais, á súa vez se convertera nunha fonte de rexuvenecemento para a arte occidental, a través da admiración que lle profesaron artistas impresionistas e postimpresionistas. o Museo Británico en Londres, a Galería Sackler, o Museo Guimet e a Biblioteca Nacional de Francia son algúns dos lugares onde se conta con algunha das copias para a súa exposición.

Algunhas coleccións privadas tamén contan con algunha copia, como é o caso da colección Gale, nos Estados Unidos.

Foron os grandes coleccionistas privados do século XIX os que deron nacemento ás colecciones de estampas nos museos. Por exemplo, a copia que se encontra no Museo Metropolitano provén da antiga colección de Henry Osborne Havemeyer, exemplar que foi doado pola señora Havemeyer en 1929. Do mesmo xeito, o exemplar da Biblioteca Nacional de Francia foi adquirido en 1888 da colección de Samuel Bing. En canto á copia do Museo Guimet, esta provén do legado de Raymond Koechlin, e atópase no museo desde 1932.

A día de hoxe aínda é posible mercar unha copia orixinal da obra. Un exemplar da colección Huguette Berès foi poxada o 7 de marzo de 2003, alcanzando a oferta 23.000 euros. As 46 estampas da serie *Trinta e seis vistas do monte Fuji* foron poxadas en Sotheby's no ano 2002 pola cantidade de 1&nbsp;350&nbsp;000 euros.

### Diferenzas entre as versións 
[miniatura|dereita|250px|Versión da grande onda do [Museo Metropolitano de Arte.]]
Xa que a serie foi todo un éxito cando saíu, continuáronse facendo copias até que as pranchas mostraron un desgaste importante. É probable que das pranchas orixinais se fixeran arredor dunhas 5.000 copias. axendas escolares ou cortinas de ducha, entre outros.
* Aparece como escenario no videoxogo para a consola Wii «*Muramasa: The Demon Blade*».
* Foi protagonista de numerosos anuncios publicitarios de marcas comerciais tales como Levi Strauss & Co., Orangina ou IBM.

**Parodias e obras de arte**
* A parella de artistas Kozyndan fixeron unha versión da obra titulada «Uprising», cunha particularidade que é que a crista da onda está formada por coellos brancos.
* «A grande onda de San Francisco», creada por un usuario de Flickr, ten como fondo o Golden Gate de San Francisco, en vez do monte Fuji.
* Nana Shiomi, artista xaponesa, creou un díptico de madeira formado por este gravado de Hokusai e por un can que xoga coa onda, que chamou «''Hokusai's Wave - Happy Dog*».
* Fixéronse numerosas esculturas como tema central *A onda*, como «*Die Woge*», de Tobias Stengel, ou «Hokusai 20 ft.», de Jeffery Laudenslager.
* No ano 2003, a deseñadora Hanae Mori utilizou a imaxe da obra para a súa colección de roupa.

## Medios de comunicación 
*A grande onda* foi motivo de programas especiais e documentais. En francés fíxose *La menace suspendue: La Vague*, documental de 30 minutos de duración, no ano 1999. En inglés, a BBC transmitiu un programa especial o 17 de abril de 2004 como parte da serie *The Private Life Of A Masterpiece*, ademais de que a estampa foi escollida para ser parte da serie *A History of the World in 100 Objects*, producida xunto co Museo Británico. O cadro foi o obxecto número 93 da serie e a emisión realizouse o 4 de setembro de 2010.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Ligazóns externas 
* *Hokusai's The Great Wave* Museo Británico 
* *Private Life Of A Masterpiece'', documental da BBC