Chus Pato

**María Xesús Pato Díaz**, coñecida como **Chus Pato**, nada en Ourense o 29 de agosto de 1955, é unha poeta en lingua galega e académica de número da Real Academia Galega.

## Traxectoria 
A súa familia paterna é de Viñoás (Nogueira de Ramuín) e a materna de Trasmiras (comarca da Limia). Estudou no colexio de Santo Domingo, da orde de Vicente de Paúl, o bacharelato no colexio das Carmelitas e o COU no Instituto de Ourense, actual IES Otero Pedrayo. Desde 1973 estudou na Universidade de Santiago de Compostela, onde se licenciou en Xeografía e Historia. Fixo traballos de investigación na súa especialidade como *O movimento obreiro na provincia de Ourense*.

Exerceu como profesora de ensino secundario de Xeografía e Historia desde 1989, en Bande, Muros (1991-1995) e desde entón en Lalín, no IES Ramón María Aller e despois no IES Laxeiro, onde se xubilou en 2020.

En 1973 foi unha das fundadoras de ERGA, e até finais da década de 1970 militou na Unión do Povo Galego. Foi cabeza de lista da Frente Popular Galega pola provincia de Ourense en varias ocasións.

Pertence a varias agrupacións de índole literaria, como o PEN Clube ou as Redes Escarlata, e foi membro da AELG. Desde a súa constitución en 2015 foi vogal do padroado da Fundación Euseino? ata 2024. Pertence á directiva dos padroados da Fundación Rosalía de Castro e da Fundación Uxío Novoneyra. Foi elixida académica de número da Real Academia Galega no pleno do 5 de novembro de 2016. Leu o seu discurso de ingreso na RAG o 23 de setembro de 2017 no IES Otero Pedrayo de Ourense, co título de *Baixo o límite*, con resposta de Francisco Fernández Rei.

## Obra literaria 
Os primeiros poemas publicados de Chus Pato apareceron na revista *Escrita* (1984) e, dende entón, á parte de nos seus libros, nunca deixou de colaborar en múltiples publicacións: *Luzes de Galiza*, *Festa da Palabra Silenciada*, *Andaina*, *Gume*, *Ólisbos*, *Revista das Letras*, *Dorna*, *Clave Orión*, *A Trabe de Ouro* etc.; en libros colectivos: *Palabra de muller*, *Sete poetas ourensáns*, *Poesía dos aléns*; no ano 1992, con outras sete mulleres, publica en *Edicións do Dragón* a carpeta poética *8 e medio*, así mesmo participa na homenaxe a Rosalía de Castro no cincuentenario da fundación do padroado Rosalía, co gallo do cal se edita un CD cos poemas recitados, con música de Rodrigo Romaní, e un libro que recolle os textos e fotografías de María Esteirán (1997); participa habitualmente en recitais, mesas redondas, *performances* e conferencias.
miniatura|Chus Pato no Festival de poesía de Antuerpen en 2012.

### Características da súa obra 
A súa poesía está considerada como unha das máis modernas e persoais da literatura actual. Caracterízase por fuxir de coordenadas xeracionais e lazos compartidos con outros escritores galegos. A súa obra consolidou desde a década dos oitenta unha linguaxe propia, referencias temáticas e estilísticas inconfundibles e un compromiso político da palabra que vai máis alá da obviedade dos versos. Poesía complexa, nutrida de moitas imaxes, escenarios e pegadas intelectuais e un modelo literario afastado de convencionalismos e implicado na busca constante de novos camiños para a expresión artística.

A transgresión na súa poesía supera a convención formal. A súa poética, marcada por unha posición crítica co seu tempo, expandiu o horizonte da poesía galega e colocouna na vangarda do pensamento contemporáneo. O seu discurso do múltiple articúlase na multiplicidade de voces e formas. Cuestiona a linguaxe, a percepción, as ficcións históricas e todo o que constitúe esexese, mentres traballa entre o inexistente e o vindeiro. Construíu un ambicioso proxecto poético no que se manifesta un profundo pensamento e reflexión sobre as identidades (individual, de xénero, nacional, histórica) e a escritura.

## Poemarios publicados 
* *Urania* (1991). Ourense: Calpurnia. 2ª ed., Chan da Pólvora, 2016. 69 páxs. ISBN 978-8494570117.
* *Heloísa* (1994). Espiral Maior. 2ª ed. Urutau (2019). 51 páxs. Prólogo de Xabier Cordal.  ISBN 978-85-7105-159-1.
* *Fascinio* (1995). Muros: Toxosoutos. 2ª ed., Vigo: Galaxia, 2010. 104 páxs. ISBN  978-84-9865-292-5.
* *A ponte das poldras* (1996). Santiago de Compostela: Noitarenga. 2ª ed., Vigo: Galaxia, 2006. 72 páxs. ISBN 978-84-8288-889-7.
* *Nínive* (1996) Xerais. 88 páxs. ISBN 9788483020258.
* *m-Talá* (2000). Xerais, 2000. Ed. do Vixésimo Aniversario (2ª ed.), Vigo: Euseino? Editores, 2020, 232 páxs. Edición de Carlos Lema. ISBN 978-84-121580-3-8.
* *Charenton* (2004). Xerais. 136 páxs. ISBN 978-84-9782-221-3.
* *Hordas de escritura* (2008). Xerais. 96 páxs. ISBN 978-84-9782-704-1.
* *Secesión* (2009). Galaxia. 134 páxs. ISBN 978-84-9865-195-9.
* *Carne de Leviatán* (2013). Galaxia. 132 páxs. ISBN 978-84-9865-486-8.
* *Un libre favor* (2019). Galaxia. 104 páxs. ISBN 978-84-9151-331-5.

* [miniatura|Presentando *Sonora* con [Genaro da Silva, Libraría Paz de Pontevedra, 2024]]*Sonora* (2023). Xerais. 168 páxs. ISBN 978-84-1110-438-8. 

### Antoloxías da súa obra 
* *Un Ganges de palabras*, antoloxía bilingüe galego-español preparada por Iris Cochón. CEDMA (Colección Puerta del mar), Málaga, 2003.
* *Nacer é unha república de árbores* (2010). Edicións do Cumio. (escolma poética sonora). 160 páxs. ISBN 978-84-8289-244-3.
* *Finisterra*, tradución de Mariolein Sabarte. Uitgeverij Perdu, 2017.
* *Na lingua das bestas = En la lengua de las bestias*, edición e tradución de Gonzalo Hermo. Ediciones del 4 de agosto, Logroño, 2019.
* *Antoloxía*, tradución de Gonzalo Hermo e Adrià Targa i Ramos. Universidade de Lleida, 2020.
* *Um fémur de voz corre a galope* [antologia]. Porto: Officium Lectionis, 2022.

### Traducións ao inglés 
* *from m-Talá*, tradución de Erín Moure. Nomados, Vancouver, 2002.
* *Charenton*, tradución de Erín Moure. Shearsman Books, Exeter & BuschekBooks, Ottawa, 2007.
* *m-Talá*, tradución de Erín Moure. Shearsman Books, Exeter, 2009.
* *Hordes of Writing*, tradución de Erín Moure. Shearsman Books, Exeter, 2011.
* *Secession / Insecession*, con Erín Moure. 2014.
* *Flesh of Leviatan*, tradución de Erín Moure. Omnidawn Publishing, 2016.
* *The Face of the Quartzes*, tradución de Erín Moure. Veliz Books, 2021.

* *Sonora*, tradución de Erín Moure. Veliz Books, 2026.

### Traducións ao castelán 
* *Heloísa*. Madrid: La Palma, 1998.
* *Un Ganges de palabras*, antoloxía bilingüe galego-español preparada por Iris Cochón. CEDMA (Colección Puerta del mar), Málaga, 2003.
* *m-Talá*. Buenos Aires: Pato-en-la-cara, 2009.
* *Hordas de escritura* seguido de *Secesión*. Madrid: Amargord, 2013.
* *Carne de Leviatán*. Madrid: Amargord, 2016. 90 páxs. ISBN 978-84-16762-06-4.
* *Poesía reunida. Volumen 1 (1991-1995)*. Ultramarinos Editorial, 2017.
* *Poesía reunida. Volumen 2 (1996)*. Ultramarinos Editorial, 2019.
* *Poesía reunida. Volumen 3 (2000)*. Ultramarinos Editorial, 2022.
* *Poesía reunida. Volumen 7 (Sonora)*. Ultramarinos Editorial, 2024.

* *Hordas de escritura*. Santiago de Chile: Falso Azufre, 2026.

### Traducións ao catalán 
* *Antoloxía*, tradución de Gonzalo Hermo e Adrià Targa i Ramos. Universidade de Lleida, 2020.

### Traducións ao portugués 
* *Carne de Leviatã*. Lisboa: Douda Correria, 2016.
* *Um fémur de voz corre a galope* [antologia]. Porto: Officium Lectionis, 2022.
* *Sonora* (2025). Officium Lectionis. Edição bilingue [galego e português].Tradução: Jorge Melícias e José Rui Teixeira. ISBN 978-989-35967-1-5.

### Traducións ao búlgaro 
* *Leviatan i drugi istorii*, tradución de Tsvetanka Elenkova. Small Stations, 2016.

### Traducións ao holandés 
* *Finisterra*, tradución de Mariolein Sabarte. Uitgeverij Perdu, 2017.

### Traducións ao francés 
* *Chair de Léviathan*, tradución de Erín Moure. Alger: Apic éditions, 2024.
[miniatura|De esquerda a dereita: [Anxo González Guerra, Vitoria Ogando, Chus Pato e Manuel Igrexas, a carón do monumento a Rosalía de Castro en Santiago de Compostela en 2018.]]

### Antoloxías (selección)  
* *A tribu das baleas* de Helena González. Xerais, 2001.
* *Antoloxía consultada da poesía galega (1976-2000)* de Arturo Casas. Tris Tram, 2003.
* *The EmLit Project: European Minority Literatures In Trasnslation*, de Paula Burnett. Brunel University Press, 2004.
* *Iberia polyglotta* de Hans-Ingo Radatz. Aina Torrent-Lenzen (Hrsg). Alex Lenzen, 2006.
* *Pótwysep w wierszach*, Wydawnictwo Ksiazkowe. IBIS, Warszawa, 2006.
* *New European poets*, Wayne Miller e Kevin Prufer. Graywolf Press, 2008.
* *Poeti spagnoli contemporanei* de *Emilio Coco*. Edizioni dell´Orso, 2008.
* *20 canadian poets take on the world*. Editado e introducido por Priscila Uppal. Exile Editions, 2009.
* *To the winds our sails; Iris writers translate Galician poetry*. Editoras Mary O´Donell e Manuela Palacios. Salmon Poetry, 2010.
* *I sit like a garbage god (Het feminisme in 14 gedichten)*. Edición e selección de Daniela Seel. BOZAR, Paleis Voor Schone Kunsten, 2014.
* *Veus paralleles 12: De Fisterra al cap de Creus*. Institució de les Lletres Catalanes, 2014.
* *Punto de Ebullición. Antología de la poesía contemporánea en gallego*. Edición de Miriam Reyes. Fondo de Cultura Económica, 2015.
* *ArtiCHOKE # 6*, setember 10 th. Berlín, 2016.
* *Six Galician Poets*. Edición de Manuela Palacios, tradución Keith Payne. Arc Publications, 2016.
* *Stimmen der erde sechs dichterrinnen aus galicien = Voces da terra, seis poetas galegas*. Jenior, 2022.
* *Poetry´s Geographies. A Trasatlantic Antohology of Translations*, edited by Katherine M. Hedeen & Zoë Skoulding. Shearsman Books, 2022.
En español pódense ler traducións dos seus poemas en diversas revistas como *Infolios* (un número monográfico), *La Ortiga*, *La alegría de los naufragios*, *Texturas*, *Zurgai*, *El signo del gorrión*, *Veneno*...

### Musicacións 
Poemas seus foron musicados por artistas como Nación Reixa ("Historias posibles/imposibles", no disco *Safari Mental*), Ataque Escampe ("Mira", no disco *Ed Wood e a invasión dos paraugas asasinos*), Uxía, aparecendo este último tema na curtametraxe *O Prezo da dote*, do leonés Chus Domínguez, curtametraxe preseleccionada para os Óscar de 2005, e Fera y las disidentes.

### Obras colectivas 
* *Escolma de poesía galega (1976-1984)*. Sotelo Blanco, 1984.
* *XII Festival da Poesia no Condado*. S. C. D. Condado, 1992.
* *Palabra de muller*. 1992.
* *Sete poetas ourensáns*. 1992.
* *XIII Festival da Poesia no Condado*. S. C. D. Condado, 1993.
* *Oito e médio*, Edicións do Dragón, 1993.
* *Poesía dos aléns*. 1993.
* *XIV Festival da Poesia no Condado*. S. C. D. Condado, 1994.
* *XV Festival da Poesia no Condado*. S. C. D. Condado, 1995.
* *Bis a bis*, 1997.
* *Daquelas que cantan. Rosalía na palabra de once escritoras galegas*, 1997, Fundación Rosalía de Castro.
* *Alguén agarda que volva alí*, 1998.
* *Bestiario*, 1998, Edicións do Dragón.
* *A poesía é o gran milagre do mundo*, 2001, PEN Clube de Galicia.
* *Poetas e narradores nas súas voces. I*, 2001, Consello da Cultura Galega.
* *Alma de beiramar*. Asociación de Escritores en Lingua Galega, 2003.
* *Botella ao mar*, 2003.
* *Intifada. Ofrenda dos poetas galegos a Palestina*. Fundación Araguaney, 2003.
* *Negra sombra. Intervención poética contra a marea negra*. Espiral Maior, 2003.
* *Xuro que nunca volverei pasar fame*. Difusora, 2003.
* *X. Espazo para un signo*. Xerais, 2005.
* *Poetízate. Antoloxía da poesía galega*. Xerais, 2006.
* *Polifonías: voces poéticas contra a violencia de xénero*. Espiral Maior/Xunta de Galicia, 2006.
* *Volverlles a palabra. Homenaxe aos represaliados do franquismo*. Difusora, 2006.
* *Reflexos. Semana da Cultura Galega em Lisboa*. Portugalizando, 2007.
* *Vanakkam. Benvidas*. Implicadas/os no Desenvolvemento, 2007.
* *Dix-sept poètes galiciens 1975-2000. Dezasete poetas galegos 1975-2000*. Universidade da Coruña, 2008.
* *Abro a xanela e respiro o aire fresco da fin do mundo*. 2009.
* *En defensa do Poleiro. A voz dos escritores galegos en Celanova*. Toxosoutos, 2010.
* *To The Winds Our Sails*. Salmon Poetry, 2010. Tradución do galego ao inglés.
* *Cociñando ao pé da letra*. Galaxia, 2011. Colaboración con varios autores sobre poesía e cociña.
* *Tamén navegar*. Toxosoutos, 2011.
* *Six Galician Poets*. Arc Publications, 2016.

## Ensaio 
* *A mímese arcaica*, en *Anotacións sobre literatura e filosofía***,** nº 11, febreiro de 2016, Vigo: Euseino? Editores.

* *A poem thinks itself out in final lines = Un poema pénsase con versos finais*. Panemar Press, 2024.

## Premios 
* Premio Losada Diéguez no 1997, por *Nínive*.
* Premio da Crítica no 2008, por *Hordas de escritura*.
* Premio Losada Diéguez de Creación Literaria no 2009, por *Hordas de escritura*.
* Premio Irmandade do Libro da Federación de Librarías de Galicia á mellor autora do 2013 por *Carne de Leviatán*.
* Premio Mondoñedo10 no 2017 por *Hordas de escritura*.
* Premio Clara Campoamor en 2018.

* Premio Nacional de Poesía en 2024.
* Premio da Crítica de Galicia, modalidade Creación literaria, por *Sonora*.
* Premio Gallegos del año 2024 de *El Correo Gallego*.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*

### Ligazóns externas 
* Chus Pato na Biblioteca Virtual Galega.
* Nota biográfica na web de Euseino? Editores.
* 
* Perfil en *As escollas electivas* 4/7/2013.
* "Galicia, mujeres poetas (I)" *The Barcelona Review*, 2004  n° 43 .
* Entevista a Chus Pato feita polo alumnado de Literatura Galega do século XX no MGB, 2014.
* 
* Recitado e explicación dun poema de *Sonora* na Libraría Paz de Pontevedra, 16/03/2024