Inscrición de Behistún

[dereita|miniatura|A **Inscrición de Behistún**, tallada na parede dun cantil, fornece o mesmo texto en tres linguas, contando a historia das conquistas do [Darío I da Persia|Rei Darío. Está ilustrada con imaxes en tamaño real de Darío con outras figuras.]]
A **inscrición de Behistún** (tamén escrito **Bisotun**, **Bistun** o **Bisutun**; persa: بیستون; ou en persa antigo: **Bagastana**, que significa "o lugar de Deus") é unha inscrición realizada no reinado de Darío I. Para a escrita cuneiforme o que a Pedra Rosetta é para os xeróglifos: o documento máis importante no desciframento dunha lingua até entón esquecida. 

Localízase na actual provincia de Kermanshah, no Irán, e forma parte dun gran complexo arqueolóxico (máis de 187.000 hectáreas) a carón dunha antiga ruta comercial que unía Mesopotamia coa meseta irania e que, en 2006, foi designada Patrimonio da Humanidade pola UNESCO.

A parte máis relevante do complexo arqueolóxico é o baixorrelevo no que aparece Darío I no seu camiño cara ó poder. Debaixo do baixorrelevo, hai un texto, en escrita cuneiforme, con versións en tres linguas diferentes: elamita, persa antigo e babilonio. Neles, nárranse diferentes lendas e as loitas que tivo que levar a cabo Darío contra os sátrapas que se revoltaron cando accedeu ao poder.

Un oficial do exército británico, Sir Henry Rawlinson, transcribiu a inscrición en dúas veces, en 1835 e 1843. Rawlinson foi capaz de traducir o texto cuneiforme en Persa antigo en 1838, e os textos en elamita e babilonio foron traducidos polo mesmo Rawlinson e outros despois de 1843. O babilonio foi unha antiga forma de Acadiano: ambas son linguas semíticas.

## Nome e difusión 
O nome *Behistun* provén do seu uso nas fontes gregas e árabes antigas, en concreto Diodoro Siculo e Ya'qbi, transliteradas ao inglés no século XIX por Henry Rawlinson. En persa moderno o nome é Bisotun.

Unha tradución da inscrición en arameo fai parte dos papiros de Elefantina. Atopouse outra tradución ao arameo en Sakara Saqqara, en Exipto, así como versións en acadio en Babilonia.

## A inscrición 
[miniatura|400px|Column 1 (DB I 1-15), deseño de Fr. Spiegel ([1881)]]
O texto da inscrición é unha declaración de Darío I, escrita tres veces en tres alfabetos e linguas diferentes: dúas linguas lado a lado, persa antigo e elamita, e babilonio enriba delas. Darío gobernou o imperio persa de 521 a 486 a.C.. Por volta de 515 a.C., el mandou facer unha inscrición coa longa historia da súa ascensión ao poder diante do usurpador Smerdis da Persia (e sobre as súas guerras subsecuentes e supresións de rebelión) a ser inscrita nunha falesia preto da actual cidade de Bisistun, aos pés das montañas Zagros, no Irán, exactamente a onde se chega vindo das planicies de Kermanshah.. As falsas interpretacións bíblicas pola parte dos europeos foron comúns durante os dous séculos seguintes, incluíndo a idea de que se tratase de Cristo e os seus apóstolos, ou as tribos de Israel e Shalmaneser da Asiria. A primeira destas interpretacións foi do xeneral francés Gardanne e a segunda de Robert Ker Porter. En 1604, o explorador italiano Pietra della Valle visitou a inscrición e realizou unha copia preliminar.

En 1835, Sir Henry Rawlinson, un oficial do exército británico que adestraba o exército do Xá do Irán, comezou a estudar seriamente a inscrición. Como o nome da cidade de Bisistún estaba anglicizado para «Behistun» na época, o monumento pasou a ser coñecido como «Inscrición de Behistún». A pesar do seu difícil acceso, Rawlinson foi capaz de escalar o cantil e copiar a inscrición en persa antigo. O texto elamita estaba do outro lado dun abismo, e o babilonio 4 metros enriba; ambas eran de difícil acceso, e deixáronse para máis tarde.

## Desciframento 
miniatura|dereita|250px|Textos da escrita cuneiforme nas tres linguas
En posesión do texto persa, e con aproximadamente un terzo do silabario fornecido polo especialista alemán Georg Friedrich Grotefend, Rawlinson comezou a traballar no desciframento do texto. Por sorte, a primeira sección do texto contiña unha lista dos reis persas idéntica á mencionada por Heródoto e, comparando os nomes e os caracteres, en 1838 Rawlinson foi capaz de descifrar os caracteres cuneiformes usados no persa antigo.

Despois deste éxito, viñeron os dous textos restantes. Despois dun período de servizo no Afganistán, Rawlinson retornou ao traballo en 1843. Utilizando táboas de madeira, conseguiu atravesar o espazo que separaba o texto en persa antigo e o elamita, e copiouno. El conseguiu, entón, encontrar un rapaz suficientemente áxil para escalar o cantil por unha fenda e instalar cordas á altura do texto en babilonio, de modo que o puido copiar en papel maché. 

Rawlinson púxose novamente ao traballo e traduciu a escrita e a lingua babilonia independentemente de Edward Hincks, Julius Oppert e William Henry Fox Talbot, que tamén contribuíran no desciframento; Edwin Norris e outros foron os primeiros en facer o mesmo para o elamita. Sendo tres das linguas primarias da Mesopotamia, e tres variacións da escrita cuneiforme, estas decifracións foron unha das chaves para colocar a Asirioloxía na era moderna.

Pénsase que Darío colocou a inscrición naquela posición inaccesíbel para tornala infalsificábel. A lexibilidade era secundaria (o texto é completamente ilexíbel desde o solo) diante deste imperativo. Mais o rei persa non contou coa fonte no pé do cantil, o que trouxo tráfego humano crecente á área. Iso causou unha destrución considerábel dalgunhas figuras. O monumento tamén sufriu danos durante a segunda guerra mundial, cando os soldados o usaban na práctica do tiro.

## Lista de satrapías 
miniatura|Satrapías (provincias) durante a máxima extensión do imperio aqueménida
Aínda que semella complicado ter unha lista exhaustiva de satrapías, por mor dos numerosos cambios habidos, a inscrición menciona as seguintes nos primeiros momentos do reinado de Darío:

# Persis
# Huza (Elam)
# Babairu (Babilonia)
# Athura (Asiria)
# Arabaya (a Jeziré do norte de Arabia)
# Mudraya (Exipto)
# a Sa­trapía a carón do mar (Asia Menor meridional)
# Sardes,
# Yauna (Xonia)
# Mada (Media)
# Armina (Arme­nia)
#Capadocia
# Partia
# Zranka (Drangiana)
# Haraiwa (Aria)
# Huwarazmiya (Corasmia)
# Bac­tria
# Sogdiana
# Gandhara
# Saka (o país dos escitas)
# Tatagus (Sattagidia)
# Harahuwati (Aracosia) 
# Maka (de localización dubidosa: quizais actual Omán)

Posteriormente, foron engadidas outras: Putiya (Libia), Kusiya (Nubia) e, trala campaña de Darío contra os escitas, Skudra (Tracia). 

## Outros monumentos históricos do complexo de Behistún 
O sitio ocupa unha extensión de 116 hectáreas. Os restos arqueolóxicos mostran que esta rexión era un refuxio humano hai  40 000 anos. Existen outros 18 monumentos históricos ademais da inscrición de Darío o Grande no complexo de Behistón no rexistro nacional de sitios históricos de Irán. Estes inclúen:

* Cova dos cazadores
* Farhād Tarāsh
* Fortaleza meda
* Vila parta
* Estatua de Hércules de Behistún
* LSitio de culto parto

* Palacio de Behistún (chamado de Khosrau II)
* Caravanserai [Ilkhanato|Ilkhanida]]
* Templo medo
* Baixorelevo de Mitríades II de Parcia
* Baixorelevo de Gotarzes II de Parcia

* Texto votivo de Sheikh Ali khan Zangeneh
* Caravanserai safávida
* Relevo de Vologases 
* Gravuras rupestres sasánidas
* Estrada real

Ficheiro:Seleucid_statue_of_Hercules_2.jpg|Estatua de Hércules no complexo de Behistún
Ficheiro:Heracles_Behistun_4000762965_10dbfce20a.jpg|Hércules en Behistún, esculpido para un governador seléucida en -148.
Ficheiro:Godarz.jpg|Baixorelevo de Mitríades II de Parcia e baixorelevo de Gotarzes II de Parcia e texto votivo de Sheikh Ali khan Zangeneh
Ficheiro:Behistun,_Parthian_relief_of_Gotarzes_II.jpg|Relevo ecuestre danado de Gotarzes II
Ficheiro:نقش_برجسته_بلاش_1.JPG|Relevo de Vologases

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Persia
* Imperio Persa
*Darío I da Persia
*Aqueménidas

### Ligazóns externas 
* Tradución do texto da inscrición para o inglés
* Case Western Reserve University Dixital Library — o texto completo da inscrición de Behistun, en cuneiforme transcrito e tradución en inglés, dispoñíbel en formato PDF
* The Livius historical website  — unha discusión sobre a inscrición de Behistun, con figuras, e unha tradución para o inglés.