Franco do principado de Lucca e Piombino

miniatura|472x472px|Serie dos catro valores emitidos do franco do Principado de Lucca e Piombino.
O **franco do principado de Lucca e Piombino** foi a unidade monetaria deste Estado satélite do Primeiro Imperio Francés no norte de Italia entre 1810 e 1814.

Esta moeda estaba baseada no sistema decimal e subdividíase en 100 céntimos (*centesimi*). Circulaba polo territorio do principado de Lucca e Piombino paralelamente ao franco francés, co que mantiña paridade, e de feito, as moedas de prata de 5 francos e dun franco de ambos os sistemas presentaban idénticas características métricas.

A serie en circulación estaba composta polas devanditas pezas de prata de 5 francos e dun franco, así como as moedas de 5 e de 3 céntimos de cobre. Aínda que a súa emisión non se iniciou ata 1810, todas estas moedas amosan datas retrospectivas, entre 1805 e 1808.

Cada un destes valores amosa nos seus anversos os bustos unidos dos gobernantes do principado: a princesa Elisa Bonaparte, irmá de Napoleón I, en primeiro plano, e o seu home, o príncipe Félix Baciocchi, en segundo plano, rodeados por lendas alusivas á súa condición de soberanos do principado.

Todas as moedas do franco de Lucca e Piombino foron deseñadas polo medallista italiano Giovanni Antonio Santarelli e cuñáronse no obradoiro monetario de Florencia, nunha cantidade total aproximada de 707.125 pezas. No caso das moedas de cobre, todos os exemplares son idénticos, en tanto que das moedas dun franco se coñecen seis pequenas variantes e das de 5 francos hai 11 variantes coñecidas.

Coa caída do Primeiro Imperio Francés en 1814, o exército austríaco ocupou o principado de Lucca e Piombino. No ducado de Lucca, creado o ano seguinte baixo o mandato de María Luísa de Borbón, o franco de Lucca e Piombino mantivo a súa circulación xunto co franco francés, a antiga lira luquesa, a lira do Reino de Etruria e o florín toscano. Todo este conxunto de moedas foi retirado da circulación en 1827 cando o duque de Lucca Carlos Luís as substituíu pola nova lira luquesa, en cuxo anverso colocou o seu retrato.

## Contexto histórico 
[miniatura|As vitorias do xeneral Bonaparte na primeira Campaña de Italia ([1796-1797), repetidas en 1800 na batalla de Marengo, estableceron o dominio francés no norte de Italia ata 1814.]]
Durante a guerra da Primeira Coalición, o exército francés revolucionario ocupou o norte de Italia respectando a neutralidade da República de Lucca. Entre 1796 e 1799 establecéronse cinco "repúblicas irmás" favorables aos intereses de Francia na península italiana: a República Cisalpina en Milán (xuño de 1797), a República Lígur en Xénova (xuño de 1797), a República Romana en Roma (febreiro de 1798), a República Piemontesa en Turín (decembro de 1798) e a República Partenopea en Nápoles (xaneiro de 1799).

O 2 de xaneiro de 1799, as tropas francesas do xeneral Sérurier entraron en Lucca. O 4 de febreiro, Sérurier decretou a fin do réxime aristocrático e a instalación dun goberno provisional de carácter democrático, que axiña foi substituído por unha constitución inspirada no modelo directorial francés. Coa formación da Segunda Coalición no inicio de 1799, a cidade foi ocupada novamente polos austríacos a partir do 17 de xullo. Un ano máis tarde, a vitoria francesa en Marengo o 14 de xuño de 1800 expulsou definitivamente de Italia os coaligados, o que permitiu a restauración do réxime democrático en Lucca. O 4 de xuño, o Goberno de Lucca enviou unha delegación ao emperador para solicitar unha nova constitución que confiase a soberanía hereditaria do Estado a un membro da súa familia. O 25 de xuño, unha nova constitución reuniu a ata entón república de Lucca co principado de Piombino, creando o principado de Lucca e Piombino, gobernado por Elisa e Félix.

## O franco de Lucca e Piombino 
### Creación 
miniatura|A princesa Elisa, irmá de Napoleón I, iniciou en 1807 os esforzos para a creación dunha nova moeda no seu principado de Lucca e Piombino.
O 30 de marzo de 1806, un decreto imperial adscribiu o Principado e Lucca e Piombino ao sistema monetario do Imperio Francés, o que fixo oficial o franco francés no territorio do principado, e o 30 de abril os príncipes decretaron tamén a adopción do sistema métrico decimal francés. O 13 de maio anunciouse que os ingresos e os gastos do Tesouro do principado se contabilizarían desde entón en francos franceses. Con todo, o uso da lira luquesa e da lira do reino de Etruria seguiu autorizado durante un tempo, ata que estas moedas foron retiradas da circulación.

A partir de 1807, a princesa Elisa envioulle ao seu irmán, Napoleón I, os deseños para unha nova moeda do seu principado, que amosaban a lenda NAPOLEONE PROTEGGE L'ITALIA ("Napoleón protexe a Italia"), en referencia ao lema do imperio *Dieu protège la France* ("Deus protexe a Francia"), que aparecía gravado nos cantos das moedas francesas de 5 francos desde 1803. Este lema tamén foi adaptado como ''Dio protegge l'Italia* ("Deus protexe a Italia") desde 1806 para adornar o canto das moedas de ouro do sistema da lira do reino de Italia. O 11 de novembro de 1807 en Fontainebleau, o emperador rexeitou este paralelismo que lle resultaba excesivamente laudatorio, e a este respecto escribiu: "Este tipo non é o acaído; o que se quere pór en lugar de *Dieu protège la France* é indecente".

O 28 de febreiro de 1809, o príncipe Félix promulgou un decreto polo que se formalizaba o tipo de troco da lira toscana no principado e tamén se fixaba a paridade do franco francés coa antiga lira luquesa en 1 lira, 6 soldos e 8 diñeiros —ou sexa, 1,33 liras— por cada franco francés.

Logo de se converter en gobernadora da Toscana o 3 de marzo de 1809, Elisa dirixiuse directamente ao director da Casa da Moeda de Florencia, Giovanni Fabbroni, para lle encargar que se cuñasen moedas coa súa efixie. Fabbronides escribiulle ao Ministro de Finanzas francés, Gaudin, para se asegurar de que a operación estivese autorizada polo poder central do Imperio en París. O 21 de setembro, Fabbroni recibiu a resposta de Gaudin, quen, logo de consultar co emperador, considerou que era unha vía axeitada para sufragar os gastos do obradoiro monetario de Florencia, e deulle plena autoridade á Gran Duquesa da Toscana sobre ese asunto.

O 10 de maio de 1810 presentáronselle á princesa as probas para a moeda de 5 francos, e esta, satisfeita, pediu un maior parecido na representación do príncipe. Ademais quixo que se acelerase o proceso para o inicio da produción das moedas. Esta era a primeira vez na historia de Lucca que se reproducía a efixie dun gobernante no anverso dunha moeda.

### Cuñaxe 
miniatura|O medallista italiano Giovanni Antonio Santarelli, afincado en Florencia, deseñou e gravou os cuños para as moedas do principado de Lucca e Piombino.
A produción da moeda de 5 francos comezou en 1810. O 29 de maio depositáronse 22.001 exemplares na caixa da intendencia. Elisa desexaba que a produción continuase coa data retrospectiva de 1807 ata acadar os 100.000 francos.

O 4 de maio de 1811, mediante unha orde soberana decidiuse refundir diversas moedas de prata existentes por un total de 200.000 francos, para continuar coa emisión das novas moedas de 5 francos do principado e proseguir despois coa cuñaxe das dun franco a partir de 1812.

A cuñaxe das moedas divisionarias de cobre foi solicitada pola municipalidade de Lucca, xa que escaseaban desde había xa anos e resultarían útiles para as pequenas transaccións comerciais.

### As moedas 
As moedas en circulación divídense nos catro valores devanditos: 5 francos e un franco en prata, e 5 e tres céntimos en cobre, todos eles cuñados na Casa da Moeda de Florencia nunha cantidade total de 707.125 pezas —véxanse as tiraxes por cada valor na táboa seguinte—.

Pola súa banda, nos seus reversos as moedas de prata levan a indicación do valor facial en dúas liñas, entre dúas pólas de loureiro, e co ano no exergo. As moedas de cobre indican o valor facial e a data en tres liñas na parte central, cunha estrela no exergo. En todos os casos, a lenda do reverso é PRINCIPATO DI LUCCA E PIOMBINO ("Principado de Lucca e Piombino").

A moeda de 5 francos é a que presenta máis variantes —tres no caso da de 1805 e seis na de 1808—. No anverso, as principais diferenzas refírense á coroa, ao cabelo de Elisa e á posición do busto de Félix en relación coa palabra PIOMBINO da lenda. No reverso, as variantes concéntranse en torno ás pólas de loureiro e a fita que as une, así como na puntuación —presente ou non— despois da palabra PIOMBINO e despois da data. O tipo de bustos medianos é o característico das moedas datadas en 1806 e 1807, en tanto que coa data de 1808 existen tres variantes, incluíndo un terceiro tipo, chamado ás veces "bustos grandes".

Pola súa banda, a moeda dun franco con data de 1805 amosa dúas raras variantes, á marxe da ordinaria, das que só se coñece un exemplar de cada unha. O primeiro destes tipos caracterízase polo aspecto rudimentario da súa cuñaxe e aparece ilustrado nos catálogos de referencia de Antonio Pagani e Lorenzo Bellista. O segundo tipo, cuxo único espécime coñecido foi vendido pola compañía *Numismatica Ars Classica* en 2007, correspóndese coa estética máis refinada introducida para a moeda de 5 francos, en particular no que atinxe ao peiteado e ao diadema da princesa, así como ao tipo de letra utilizado na inscrición.

As moedas dun franco que amosan as datas de 1806 e 1807 comparten todas elas as características deste segundo tipo, e as datadas en 1808, aínda compartíndoas tamén, difiren en que a indicación da data é claramente máis pequena que no caso das outras datas. Con respecto aos anversos, existen tamén pequenas diferenzas sinaladamente na forma dos bustos e na distancia entre o cabelo do soberano e as letras da lenda. Na mesma poxa figuraba tamén unha proba inédita en prata do mesmo tipo, caracterizada por presentar un X entre os bustos e a lenda, no anverso. No catálogo da poxa indícase que esta marca estaba destinada a un control interno preliminar dentro da ceca.

O 15 de maio de 2020, a casa de poxas *Inasta* presentou unha proba en aluminio como proxecto para o valor finalmente non emitido dun céntimo, que se axusta á tipoloxía das moedas de 3 e de 5 céntimos en circulación. Esta proba vendeuse ao seu prezo de saída de 1.000 euros. Probablemente se tratase da proba presentada á princesa Elisa a finais de 1811, antes de que a súa emisión fose abandonada. Este novo Estado confióuselle a Carlos Luís de Parma, anterior rei de Etruria entre 1803 e 1807, e neto de Fernando I, duque de Parma, desposuído en 1801 polo Tratado de Aranjuez. Como o duque de Lucca tiña daquela 15 anos, a rexencia foi asumida pola súa nai, María Luísa, do mesmo xeito que en 1803 en Etruria. O exclave de Piombino foi absorbido polo Gran Ducado de Toscana, que se acababa de crear.

miniatura|A nova lira de Lucca coa efixie do duque Carlos Luís substituíu formalmente o franco do Principado de Lucca e Piombino en 1827.

As moedas de prata do sistema do franco de Lucca e Piombino foron transportadas en grandes cantidades a Francia, dado que tiñan as mesmas características métricas que as do franco francés. No ducado de Lucca, as moedas coa efixie de Elisa e Félix confundíanse doadamente coas do franco francés e coexistían na circulación xunto con outras como a antiga lira luquesa, o florín toscano e a lira do reino de Etruria. No medio deste caos monetario, o ducado de Lucca enfrontouse á escaseza de moeda de prata e de cobre, que resultaba insuficiente para satisfacer as demandas da poboación.

María Luísa de Borbón planeou reformar a moeda xa en 1819, en particular co obxectivo de eliminar as pegadas do goberno de Elisa Bonaparte. O 27 de agosto de 1826 decidiu a emisión de moeda fraccionaria en cobre, que dividía a lira en 20 soldos e 12 diñeiros, consonte o sistema duodecimal tradicional, coa finalidade de satisfacer a urxente necesidade de moeda miúda.

Logo do éxito desta primeira serie, que entrou en circulación o 6 de xullo de 1827, o duque comezou a emitir moedas de valores faciais superiores, xa conforme o sistema decimal que se estaba a xeneralizar na Europa occidental. O 24 de maio de 1834, o Ministerio de Finanzas de Lucca ordenou a produción dunha moeda dunha lira de prata, seguida o 5 de agosto de 1837 por outra de dúas liras de tipoloxía similar. A taxa de troco situouse en 1,33 liras por cada franco, utilizando a mesma paridade que a decretada por Félix en 1809 coa antiga lira luquesa.

## Presenza no mercado numismático 
O 26 de novembro de 2007, a casa de poxas milanesa *Numismatica Ars Classica* vendeu o único exemplar coñecido da moeda dun franco de 1805 antes comentado, coa estética coidada propia de emisións posteriores. Cun prezo de saída de 25.000 euros, este espécime foi adxudicado finalmente en 36.000 euros. Trátase do valor máis alto acadado nunha poxa dunha moeda do principado de Lucca e Piombino.

O 14 de abril de 2013, a casa de poxas sanmarinesa *Nomisma* sacou á venda a outra variante única do franco de 1805 que aparecía referenciada nos catálogos de Pagani e Bellesia. O catálogo da poxa describíaa como "unha moeda de gran rareza que constitúe unha das pezas clave de todo o século XIX italiano. Malia todo, a moeda, cun prezo de saída de 30.000 euros, non atopou comprador. O 16 de novembro de 2019, ese mesmo exemplar foi vendido pola casa de poxas monegasca *Gadoury* por 21.000 euros, logo dun prezo de saída de 20.000 euros. O espécime atribúeselle á colección Murray Heiserman.

O exemplar de mellor calidade coñecido da moeda de 5 centavos, cun estado de conservación certificado como MS-64 pola compañía certificadora *Numismatic Guaranty Corporation*, foi vendido o 12 de setembro de 2011 por *Heritage Auctions* por 1.055 dólares mais taxas. O 14 de abril de 2015, o mesmo exemplar foi vendido pola mesma casa de poxas, e esta vez acadou unicamente a cantidade de 588 dólares.

O 29 de outubro de 2019, a casa *Nomisma* vendeu por 1.500 euros o segundo mellor exemplar coñecido da moeda de 3 céntimos, certificada como MS-64 polo *Professional Coin Grading Service*.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Bellesia, L. (2007). *Lucca Storia e monete*. No0misma, Repubblica di San Marino.
* Benzaken, J. C. (1992). "Iconographie des monnaies et médailles des républiques sœurs italiennes (1796-1802)". En *Annales historiques de la Révolution française.* Nº 289. Páxinas 383-408.
* Boudon, J. O. (2008). *Le roi Jérôme, frère prodigue de Napoléon.* Fayard. ISBN 978-2-213-64541-4
* De Feo, F. (1966). "La reversione del Ducato di Lucca del 1847". En *Archivio Storico Italiano.* Vol. 124. Nº 2. Páxina 48.
* Droulers, F. (2000). "Les monnaies méconnues de Lucques et Piombino". En *Numismatique et Change.* Nº 310.
* Dufau, P. A. (1823). *Collection des constitutions et lois fondamentales des peuples de l'Europe et des deux Amériques.* Tomo IV. Béchet ainé, París.
* Gadoury (2015). *Monnaies françaises. 1789 - 2015.* Éditions Gadoury.
* Giannoni, L. (2010). "Alcune osservazioni sulla monetazione da 1 franco e da 5 franchi di Elisa e Felice Bachiocchi". En *Panorama Numismatico.* Nº 249. Marzo.
* Harouel, J. L. (1997). *Les Républiques sœurs*. Presses Universitaires de France, París. Col. *Que sais-je?* ISBN 2-13-048004-7
* Lentz, T. (2018). *Le Premier Empire. 1804-1815*. Pluriel. ISBN 978-2818505519
* Lentz, T. (2002). *Nouvelle histoire du Premier Empire. T. I: Napoléon et la conquête de l'Europe 1804-1810.* Fayard. ISBN 978-2213613871
* Massagli, D. (1870). *Memorie e documenti per servire alla storia di Lucca. Tomo XI. Parte seconda: Della zecca e delle monete di Lucca.* Tipografia Giusti.
* Massei, C. (1878). *Storia civile di Lucca dall' anno 1796 all' anno 1848. Volumo primo. Parte primera et seconda: Della Republica aristocrata e della democratica*. Tipografia del Serchio.
* Melillo, R. (2001). "Elisa Bonaparte Baciocchi: Quattro monete per una principessa". En *Quaderni di Studio del Circolo “M. Rasile”.* XLVII.
* Pagani, A. (1965). *Monete italiane dall'invasione napoleonica al giorni nostri (1796-1963).* Mario Ratto Editore numismatico.
* Pucci, A. (2007). *Le monete della Zecca di Firenze “monetazione mercantile” epoca Lorenese 1737-1859. Parte III: Ferdinando III - Leopoldo II (1791-1859)''.
* Pucci, A. (2013). "Granducato di Toscana (1790-1801, 1814-1824), Regno d'Etruria (1801-1807), Occupazione francese (1808-1814), Collezione di Vittorio Emanuele III". En *Bolletino di Numismatica Online.* Vol. 8.
* Pucci, A. (2014). "La Zecca di Piombino, Collezione di Vittorio Emanuele III ". En *Bolletino di Numismatica Online.* Vol. 21.
* Rodocanachi, E.; Marcotti G. (1899-a-). "Élisa Baciocchi en Italie. Première partie". En *Revue Historique.* Nº 69(2). Páxinas 273-301.
* Rodocanachi, E.; Marcotti, G. (1899-b-). "Élisa Baciocchi en Italie. Seconde partie: Élisa Baciocchi à Florence". En *Revue Historique.* Nº 70(2). Páxinas 282-300.
* Tori, G. (2000). *Lucca giacobina: Primo governo democratico della Repubblica lucchese, Saggio introductivo.* T. 1. Ufficio centrale per i beni archivistici, Roma. ISBN 8871251156
* Vanni, F. M. (1987). *Le monete de Piombino: Dagli Etruschi a Elisa Bachiocchi.* Piombino.

### Outros artigos 
* Primeiro Imperio Francés
* Franco francés