Cailleach

**Cailleach Béirre** é unha deusa celta adorada primariamente en Escocia, na illa de Mann e na Galia Celta. A súa función é protexer a todos os animais durante o inverno e o outono e coidar a natureza, aínda que tamén se di que era "en si mesmo" o espírito do inverno, que non permitía que a natureza se desenvolva libremente. Os irlandeses considérana unha divindade fundamentalmente beneficiosa, protectora do gando, mentres que os ingleses danlle unha actitude maléfica. Os galos vénéraa como a fada-deusa da sabedoría, e os escoceses a consideraban só unha divindade do inverno, sen concederlle ningún carácter adicional.

## Variantes e outros nomes 
Tamén é coñecida como ***Cailleach Béarra***, ***Cailleach Bheare***, ***Cailleach Bhéara***, ***Cailleach Beare***, ***Cailleach Bolus***, ***Cailleach Beara***, ***Cailleach Bhérri***, ***Calliagh Birra***, ***Cailleac Buillia*** ou simplemente como ***Cally Berry*** ou apenas ***Cailleach*** ou ***Beira**.* 

Ademais aparece no panteón celta de Inglaterra, onde se coñece como ***Black Anis***, ***Black Agnes*** ou ***Black Anna*** en inglés, vivindo nunha cova cun grande carballo na porta, nas terras de Leicestershire, e tamén en irlandés e córnico. A *Black Anis* é confundida ou identificada ás veces na mitoloxía irlandesa coa deusa ***Anu*** (ou ***Ana***, ás veces como ***Anann*** o ***Anand*** o outro nome para ***Dana***, a deusa nai de todos os deuses irlandeses, sendo os Tuatha Dé Danann os *Fillos de Dana*. O nome desta deusa pode ter relación cos nomes doutras deusas semellantes de pobos indoeuropeos, como Anna Purna na India, e pode derivar do teónimo protocelta **Φanon- .* No Lebor Gabála, «Anand» é un nome alternativo para ***Morrigu***. 

Noutras partes das illas Británicas é chamada *Gentle Annie*. Como é o caso doutras deusas, non sempre está claro a que figura se fai referencia. Un dito galés, para describir a unha muller pouco graciosa, di: "Y mae mor salw â Gwrach y Rhibyn" (*é tan fea como a Gwrach-y-Rhibyn*). 

## Etimoloxía 
[dereita|miniatura|219x219px|*Ceann Caillí* ('Cabeza de bruxa'), a punta máis meridional dos [cantís de Moher, no condado de Clare. Unha das múltiples localizacións cuxo nome está vinculado a Cailleach.]]
*Ceann Caillí* ('Cabeza de bruxa'), a punta máis meridional dos cantís de Moher, no condado de Clare. É unha das múltiples localizacións cuxo nome está vinculado a Cailleach. 
miniatura|*Cailleach Head*, cabeza de **Cailleach**.
A palabra *Cailleach* significa "a nai envellecida" ou "a vella" en gaélico moderno, e provén do irlandés antigo *caillech* ("velo"), que pode ter a mesma orixe que o latín *pallium* ("palio", "manto"). Este termo pasou á lingua gaélica durante as invasións romanas do territorio celta; Ao adaptar a palabra á dicción celta, a "p" foi cambiada por unha "c", e a terminación foi substituída por *-ach*, que nesta lingua servía para marcar adxectivos cualificativos. Coa raíz latina *pallium* e o morfema celta *-ach*, o significado literal de *Cailleach* sería "a vella velada". Esta palabra úsase ás veces como sinónimo de bruxa ou meiga en Irlanda e Escocia.

Bárbara G. Walker afirma que o nome *Cally*, unha variante de *Cailleach*, deriva do nome hindi *Kali*, e que chegou á rexión ocupada polos celtas nunha invasión dos primeiros pobos. Con todo, esta hipótese é pouco probábel, xa que as diferenzas entre a deusa Kali e a celta Cailleach Béirre son contundentes. O significado completo do nome *Cailleach Béirre* en todas as súas variantes é o de "a vella con veo que habita en Beara". Outro posíbel significado desta palabra en gaélico é "amarelo", cor considerada a da morte e a putrefacción nesa mitoloxía.

## Aspecto físico e características 
[miniatura|*Wonder tales from Scottish myth and legend* ([1917). **"**''A vella Beira era temible de mirar. Só tiña un ollo, pero a súa visión era aguda e nítida coma o xeo e tan rápida como a xarda do océano. A súa complexión era dun azul escuro e apagado, e así o entendía: 'Por que o meu rostro é tan, tan escuro?'".*  |341x341px]]
A deusa Cailleach adoitaba representarse como unha vella de pel morada ou azulada, cun só ollo no centro da súa fronte (como o ciclope Polifemo ou o olláparo), dentes de oso e cairos de xabaril. Representábase con vestimenta gris, con mandil e cunha especie de chal ou capa de cadros nos ombreiros; e levando no lombo unha alxaba con frechas douradas e un arco de madeira de sabugueiro para atacar a quen mata lobos, xabarís e cervos, animais que defendía. 

Pola contra, segundo outras versións da súa lenda, axudaba aos cazadores a localizar eses animais dicíndolles onde e cando tirar as súas frechas para cazalos. Porén, segundo outras historias celtas, viaxa o 31 de xaneiro á illa de Avalon, onde se atopa a "árbore da eterna xuventude", da que comeu para facerse nova e atractiva, transformándose así en Brigit. Deste xeito, pódese asistir á celebración do Imbolc, un ritual celta que abre a primavera, para facer verde a terra. Outra versión da mesma historia sostén que o Cailleach en realidade fai prisioneira a Brigit todos os anos para liberala en Imbolc, o seu ritual sagrado. Tamén pode ser lanzado por Angus McOg, un deus celta do amor que permanece para sempre novo.

Outra crenza dos celtas sobre esta deusa é que "nace" vella a principios do inverno e despois rexuvenece sen converterse en pedra nin viaxar a Avalon, senón a través dun proceso natural. Esta tradición estivo moi estendida especialmente en Gales e Inglaterra. Cailleach tamén prevé o tempo climatolóxico, protexe aos druídas e transfórmase nunha grúa para percorrer grandes distancias. *A raíña do inverno*, título que lle deron os celtas, busca nos bosques guerreiros e heroes pedíndolles amor, e cando o recibe transfórmase nunha fermosa moza. Cando o seu marido morre, repite a mesma operación ata conseguir outra. Ten polo menos cincuenta fillos, entre os que se atopan pobos e razas enteiros. 

## Relacións con outras divindades 
### A tríade 
[miniatura|O número tres foi sumamente importante para os celtas. Un exemplo diso vese nos [Tríscele|trísceles (na imaxe, colgantes encontrados en Yorkshire) ou no *Awen,* un símbolo druídico.]]
As tríades, na mitoloxía celta, consistían na fusión de tres personalidades divinas nunha soa persoa, con divindades como Lug, Epona e as Matres e Matronas. Outras relixións e filosofías consideraban especial ese número, tal como a Trindade no cristianismo, o *Trimurti* hindú ou os pitagóricos, que consideraban o tres o primeiro número completo, xa que, como tres pedriñas colocadas en fila, ten un principio, un medio e un final. Na illa de Britania as *Trioedd Ynys Prydein* agrupaban os asuntos de tres en tres.

A deusa Cailleach é a mesma persoa que as deusas Bríxida ou Brigit e Dana ou Danu, segundo varias tradicións:

* Brigit é a deusa do lume, a música e a patroa das mulleres embarazadas. O seu culto estivo moi estendido por todo o territorio celta. Cando os evanxelizadores chegaron a Irlanda, non puideron eliminar o seu culto, polo que decidiron adaptalo ao cristianismo, converténdoa en Santa Bríxida de Irlanda.
* Dana é unha divindade relacionada coa fertilidade da Terra, o ciclo das estacións e a creación do mundo. O nome da *Tuatha de Dannan* significa literalmente "Fillos de Dana", en honra dela. Crese que é a esposa e nai de Dagda, e as súas fillas son, entre outras, Nimue e Morrigan.

Segundo as máis diversas tradicións celtas, a tríade formada por Dana, Brigit e a Cailleach ten un simbolismo que representa a sucesión das estacións, a fertilidade da terra e o ciclo da vida e da morte.

### Árbore xenealóxica 
A orixe de Cailleach foi sempre, cando menos, incerta. Pertence á raza *Corcu Duibne*, unha raza relacionada cos *Tuatha de Dannan*, que son os seus descendentes. Algunhas tradicións din que o seu pai era Cuí Roí, un heroe celta, pero outras afirman que o seu pai era Dagda, deus creador da *raza Tuatha*, aínda que tamén puido ser o seu irmán. Ademais, segundo outras lendas, a deusa Morrigu ou Morrigan era a súa irmá, aínda que outras variantes sosteñen que era a súa nai. O vínculo que as une sostén que ambas eran escuras deusas da sabedoría, aínda que Morrigan era ademais unha deidade da guerra. É un festival da colleita e a despedida, durante o cal a deusa Dana morre ou, segundo outras versións do mito, viaxa a unha terra afastada con toda a súa corte de fadas.

En todo caso, os celtas colleitaban todas as súas colleitas antes da noite do 31 de outubro, porque crían que despois desa data xa non pertencían ao mundo humano, senón á Cailleach. No Samhain, a Cailleach era invocada a través de varias cancións para pedirlle que coidase as colleitas, a natureza e o mundo, e tamén para conceder sabedoría aos seus seguidores.

A orixe desta celebración remóntase ao ano 43 a.&nbsp;C., cando grazas á ocupación romana, dúas festas orixinarias desa cidade mediterránea fusionáronse co Samaín celta: Feralia, día de defuntos, e Pomona, o día que conmemoraba o nacemento desa deusa, creadora dos froitos e das plantas. Catrocentos anos despois, o Papa Bonifacio IV declarou o 1 de novembro "Día de Todos os Santos", en homenaxe a todos os mártires, virxes e demais membros do altar católico. No ano 1000, a esta celebración sumouse o “Día dos Fieis Defuntos”.

Conta a lenda que a Cailleach estaba cansa dun longo día pastoreando cervos. Entón, Ben Cruachan quedou durmido enriba dela, inundando os vales debaixo da súa figura, formando primeiro un río e despois un lago. O desbordamento dun curso de auga, como un lago, é un tema común nos contos gaélicos da creación, como se pode ver no relato da creación do río Boyne, pola deusa Boann, en Irlanda. Outras conexións coa rexión consisten en mencións nos relatos de Cailleach loitando contra fortes remuíños no golfo de Corryvreckan.

Beinn na Cailleach, situada na illa de Skye, é un dos seus refuxios favoritos, ao igual que outras montañas rechamantes da paisaxe que son azoutadas por fortes tormentas, destruíndo o terreo monte abaixo. As tumbas megalíticas de Loughcrew, que anuncian a chegada da lingua gaélica a Irlanda, están situadas no alto de Slieve na Calliagh ("O outeiro do engurrada").
[miniatura|Talla [Galaicos|galaica de granito do século I a. C., conservada no Museo Arqueolóxico de Santa Trega.]]

### En Galiza 
Galicia é un dos maiores centros de toponimia de orixe celta de Europa.  Ligado a isto, unha teoría considera que a orixe do topónimo Gallaecia (e Galicia/Galiza), procedería de "Cailleach".  Os historiadores coinciden en que cando o Imperio Romano comezou a súa conquista do noroeste peninsular, estes entraron polo sur, dende a Lusitania e logo marcharon cara ao norte. Segundo as crónicas, a primeira tribo celta que presentou batalla foi chamada polos romanos como *galaicos*. Esta palabra, segundo esta teoría sería unha adaptación latina de "os de Cailleach" (ou os adoradores de Cailleach, a quen considerarían unha deidade importante).  

A terra dos galaicos (*Callaeci*) era coñecida como *Cale* (o Porto actual). A cultura castrexa prosperou en *Cale*, ao pé dos outeiros e regada polo río Douro. Os romanos distinguían entre *Cale* (establecemento), *galaicos* (o nome co que designaban os habitantes) e *Portus Cale* (o porto de *Cale*). Toda a rexión foi convertida nunha provincia romana, co nome de Gallaecia. *Portus Cale* derivou no nome actual de "Portugal". Descoñécese o motivo polo que os romanos decidiron poñerlle o nome á provincia de Gallaecia, xa que os galaicos eran só unha tribo concreta, entre todas as tribos desta futura provincia romana. Unha posible explicación sería que adoptasen o nome da primeira tribo que atoparon, independentemente do seu tamaño ou localización. Algúns autores apoian a idea de que o nome fose tomado do termo empregado para describir "os adoradores dos Cailleach": *Kallaikoi (καλλαικoι)*, como lles chamarían os comerciantes gregos que supostamente chegaron ás costas do noroeste peninsular antes que os romanos. 

A evolución da palabra celta cara ao latín puido ser así: *Cale* > *Callaeci* / *Callaecia* > *Gallaecia* > *Galécia'' > Galicia. Porén, esta teoría carece de consenso académico amplo.

## Notas 

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Mitoloxía celta
* Mitoloxía escocesa
* Mitoloxía galega
* Mitoloxía galesa
* Mitoloxía irlandesa

### Ligazóns externas 
* Cailleach, a vella enrrugada do inverno
* Cailleach Bheur
* Engurradas, raíñas e sabias: fenómenos femininos da mitoloxía celta
* Crónicas da mitoloxía celta (en inglés)