Gordion

thumb|upright=1.5|Os túmulos funerarios do século VIII a. C., Tumulus MM (esquerda) e Tumulus P (dereita) en Gordion, Turquía

**Gordion** (frixio: 𐊩𐌏𐌛𐊅𐊄𐌌, romanizado: **Gordum**; grego antigo Górdion; turco Gordion ou Gordiyon}}; latín Gordium) foi a capital da antiga Frixia. Estaba situado no lugar da moderna Yassıhüyük, a uns 70–80 km ao suroeste de Ankara (capital de Turquía), nas inmediacións do distrito de Polatlı. A localización de Gordion na confluencia dos ríos Sakarya e Porsuk déralle unha localización estratéxica con control sobre terras fértiles. Gordion atópase onde a antiga estrada entre Lidia e Asiria/Babilonia cruzaba o río Sangarius. A ocupación no lugar está testemuñada desde a Idade de Bronce Inicial (2300 a.C.) continuamente ata o século IV d.C. e de novo nos séculos XIII e XIV d.C. O montículo da Cidadela en Gordion ten aproximadamente 13,5 hectáreas de tamaño, e no seu apoxeo a vivenda estendíase máis alá nunha área de aproximadamente 100 hectáreas. Gordion é o sitio tipo da civilización frixia, e o seu nivel de destrución ben conservado do 800 a. C. é un eixo cronolóxico na rexión. A longa tradición de túmulos no sitio é un rexistro importante da monumentalidade da elite e as prácticas funerarias durante a Idade de Ferro.

En 2023, Gordion foi declarado Patrimonio da Humanidade pola UNESCO.

## Nome 
O grego antigo *Górdion* () provén da frixia 𐊩𐌏𐌛𐊅𐊄𐌌 (Gordum, literalmente "cidade") en última instancia, da protoindoeuropea *gʰórdʰ-os. 

## Historia da ocupación 
Na antigüidade, o río Sakarya fluía polo lado leste do montículo da Cidadela, xusto despois do forte de Küçük Höyük. O seu curso cambiou varias veces, desprazándose finalmente cara ao lado oeste do montículo, onde se atopa agora. Este foi un cambio relativamente recente, que probablemente ocorreu durante o século XIX.

### Idade de Bronce 
Gordion estivo habitada polo menos desde a Idade de Bronce Inicial, 2300 a.C. A finais deste período, amosaba semellanzas cerámicas con comunidades tan ao oeste como a Tróade e tan ao leste como Cilicia.

Durante a Idade de Bronce Media, Gordion caeu baixo a influencia dos hititas, con selos administrativos evidentes no sitio. Hai unha extensa necrópole atestada na crista nordés, con enterramentos dos períodos MH III-IV.

Bronce tardío Gordion formaba parte do Imperio hitita e estaba situado no extremo occidental do seu territorio central.

### Idade de Ferro Inicial 
Hai unha mudanza cultural en Gordion na Idade de Ferro Inicial, con claras diferenzas con respecto á Idade de Bronce Final no que respecta á arquitectura e á cerámica. As conexións cerámicas e lingüísticas co sueste de Europa apuntan a unha afluencia de migrantes balcánicos nesta época, posiblemente os brixios.

### Período frixio temperán 
thumb|upright=1.5|Visión xeral aérea do montículo da Cidadela de Gordion
thumb|upright=1.5|Vista a través da Porta da Cidadela Leste da Frixia Temprana en Gordion mirando o Túmulo W (850 a.C.)

Houbo varios proxectos de construción monumental na cidadela durante os séculos X e IX, o período frixio temperán, que resultaron nun muro de circuíto arredor do montículo da cidadela cun extenso complexo de portas. A Porta Leste da Cidadela proporcionaba tanto unha maior defensa como unha proxección de poder, aínda se conserva a unha altura de dez metros, o que a converte no exemplo mellor conservado de Anatolia. Arredor da mesma época, 850 a.C., construíuse o Túmulo W, o primeiro exemplo coñecido dun enterramento en túmulo en Anatolia e un marcador de prominencia da elite en Gordion. Máis alá da Porta Leste da Cidadela, unha serie de edificios de elite ocupaban o lado leste do montículo. Estes incluían varios edificios de planta megaron e o gran Complexo de Edificios de Terraza interconectado. Os Megarones de Gordion probablemente cumprían unha función administrativa, sendo o máis grande, o Megaron 3, quizais servindo como sala de audiencias. Os Megarones inclúen varios pisos de mosaico de seixos con elaborados deseños xeométricos, entre os primeiros exemplos coñecidos do seu tipo. O Edificio da Terraza, un complexo de oito edificios interconectados que se estendían máis de cen metros de lonxitude, era un lugar de moenda, cociña e tecido, así como de almacenamento. Os restos do período frixio temperán conserváronse debido a unha conflagración no lado oriental do Montículo da Cidadela, que probablemente data de 800 a.C. Este nivel de destrución e a posterior reconstrución do sitio enriba del conservaron a arquitectura e moitos dos achados do período frixio temperán. Polo tanto, o período frixio temperán no sitio compréndese mellor que o frixio medio.

#### Nivel de Destrución Frixia Temperina 
thumb|upright=1.5|Vista do Montículo da Cidadela en Gordion. Complexo de Edificios da Terraza Frixia Temperina en primeiro plano coa Porta Leste da Cidadela detrás. Túmulo MM ao fondo á esquerda.
Hai amplas evidencias dun incendio xeneralizado da parte oriental do Montículo da Cidadela de Gordion, nun nivel ao que o escavador inicial, Rodney S. Young, selou como o Nivel de Destrución. Este evento, e a posterior deposición de ata cinco metros de arxila por riba do nivel queimado, selaron e preservaron moitos edificios e centos de obxectos da fase Frixia Temperina, proporcionando unha visión asombrosa do carácter do distrito de elite dunha cidadela da Idade de Ferro, única na arqueoloxía anatolia. Como tal, o Nivel de Destrución Frixia Temperá proporciona material comparativo ben datado para outros sitios da rexión e constitúe un punto fixo clave na cronoloxía da Anatolia Central.

Os arqueólogos interpretaron inicialmente o Nivel de Destrución como os restos dun ataque cimerio, 700 a.C., un evento ao que Estrabón e Eusebio se refiren moito máis tarde como resultado da morte do Rei Midas. Os datos iniciais de radiocarbono analizados por Young poñen en dúbida esta interpretación, pero a data do 700 a.C. utilizouse amplamente. A partir do ano 2000, comezou un programa renovado de datación por radiocarbono, análise dendrocronolóxica e un exame máis detallado dos obxectos do Nivel de Destrución. Tres factores foron de particular importancia: o establecemento da data do Tumulus MM en 740 a.C. baseándose na dendrocronoloxía, a comparación dos obxectos do Nivel de Destrución cos do Tumulus MM e outros conxuntos datados independentemente nos túmulos de Gordion, e o estudo da coñecida cerámica grega do século VIII en contextos posteriores ao Nivel de Destrución. En conxunto, esta investigación indicou que a data da conflagración foi aproximadamente cen anos anterior ao que se pensaba anteriormente, 800 a.C.

A crítica inicial á análise de radiocarbono centrouse na publicación preliminar de cinco mostras pero foron posteriormente refutadas coa publicación de quince mostras máis de curta duración, cada unha coa media de ducias de sementes de cebada, lentella e liño do Nivel de Destrución. Todos estes datos indicaban un rango 840–795 a.C., moi probablemente entre 830/815 e 810/800 a.C., e non eran en absoluto compatibles cunha data de {700 a. C., mesmo con axustes extremos nos valores atípicos dentro dos datos. En consecuencia, o incendio xa non se pode asociar a unha incursión cimmeria e probablemente foi de natureza accidental, sen indicios dun ataque militar. Unha data de 800 a.C. para o Nivel de Destrución Frixia Temperá foi amplamente aceptada polos estudosos que traballan en toda Anatolia Central, con obxeccións expresadas só por Muscarella e Keenan. O asentamento estendíase pola crista nordés, onde unha serie de casas foron destruídas nun ataque dun inimigo descoñecido arredor do ano 700 a. C. Durante o período frixio medio, Gordion creceu ao seu tamaño máximo, abarcando unha área de asentamento de aproximadamente cen hectáreas. Nesta época, a influencia política de Frixia en Anatolia aumentou substancialmente. Durante os séculos IX e VIII a.C., a cidade converteuse na capital dun reino que controlaba gran parte de Asia Menor ao oeste do río Halys. No transcurso do século VI a.C., o reino de Lidia, veciño de Frixia ao suroeste, comezou a exercer influencia dentro de Anatolia, probablemente a expensas do control frixio. A incursión de Ciro o Grande e o Imperio aqueménida en Anatolia, que comezou no ano 546 a C., significou o fin de calquera control lidio e da autonomía frixia en Gordion.

#### Rei Midas 
thumb|Sitio arqueolóxico de Gordion durante a primavera
O rei máis famoso de Frixia foi Midas, que reinou durante o período frixio medio en Gordion. Probablemente estaba no trono de Gordion arredor do 740 a.C., baseándose na finalización de Tumulus MM arredor desa época. As fontes Asirias contemporáneas que datan de entre 718 e o 709 a.C. chámano "Mit-ta-a". Segundo o historiador grego Heródoto, o rei Midas foi o primeiro estranxeiro en facer unha ofrenda no santuario do Templo de Apolo de Delfos, dedicando o trono desde o que xulgaba. Durante o seu reinado, segundo Estrabón, os nómades cimerios invadiron Asia Menor e, no 710/709 a.C., Midas viuse obrigado a pedir axuda ao rei asirio Sargón II. No relato de Estrabón, o rei Midas suicidouse bebendo sangue de touro cando os cimerios invadiron a cidade.

#### Túmulos 
Hai máis de cen túmulos nas proximidades de Gordion, que datan dos séculos IX ao VI a.C. Os maiores destes túmulos funerarios asociáronse tradicionalmente cos reis, especialmente co Tumulus MM. Hai dúas necrópoles principais, a crista nordeste e a crista sur. O Tumulus W en Gordion, que data de 850 a.C., é o máis antigo coñecido no sitio e o primeiro coñecido en calquera lugar de Anatolia. Os túmulos están asociados cos enterramentos de inhumación en Gordion ata finais do século VII, cando comezou a cremación no sitio. As dúas tradicións coexistiron despois durante o século VI a. C.

##### Túmulo MM 
[miniatura|O túmulo do [Máximo de Midas en Gordion, datado 740 a. C.]]

O Túmulo MM (para "Máximo de Midas"), o Gran Túmulo, é o túmulo funerario máis grande de Gordion, con máis de cincuenta metros de altura hoxe en día, cun diámetro duns trescentos metros. Foi construído o 740 a.C., Agora xeralmente asúmese que é a tumba do pai de Midas, Gordias, e probablemente foi o primeiro proxecto monumental de Midas despois da súa ascensión ao trono.

### Período frixio tardío 
300px|thumb|O forte de Küçük Höyük, destruído no ataque persa do ano 546 a. C.
Tras as campañas de Ciro o Grande en Anatolia na década de 540 a.C., Gordion pasou a formar parte do Imperio persa aqueménida. Existen amplas probas do asedio persa do ano 546 a.C. a Gordion, principalmente asociadas co forte de Küçük Höyük. Os atacantes persas construíron unha gran rampla de asedio para asaltar a fortaleza, aínda visible hoxe en día. Despois da súa conquista, Gordion pasou a formar parte da satrapía da Frixia helespóntica, que tiña Daskyleion no Mar de Mármara, non Gordion, como a súa capital. Malia o seu relegamento de status, Gordion continuou a prosperar inicialmente baixo o goberno dos aqueménidas, con enterramentos en túmulos e edificios monumentais mantidos ata o século VI. Arredor do ano 500 a.C., engadiuse unha estrutura semisubterránea, a Casa Pintada, ao lado leste do montículo da Cidadela. Contaba cun programa de frescos murais que mostraban a procesión de mulleres. Quizais estea asociado a unha actividade cultista, aínda que a natureza desta é incerta.

O século IV a.C. en Gordion comezou coa combinación dun terremoto e o ataque do rei espartano Axesilao. No século seguinte, non houbo edificios monumentais no montículo da Cidadela e, de feito, utilizouse pedra de moitas das estruturas anteriores para edificios máis pequenos noutras partes do sitio.

### Período helenístico 
A chegada de Alexandre no ano 333 a.C. precipitou un cambio importante no sitio, coa adoración das deidades gregas, as inscricións en grego e a cerámica grega, todas elas substituíndo aos seus predecesores frixios no sitio. A mediados do século III a. C. chegou os gálatas, un pobo céltico que chegou por primeira vez a Anatolia como mercenarios contratados por Nicomedes I de Bitinia. Os gálatas finalmente asentáronse en Frixia, incluíndo Gordion. O asentamento en Gordion durante o período helenístico mostra un carácter claramente residencial, con grandes casas construídas sobre os edificios públicos no Montículo da Cidadela e sen evidencias de habitación nas cidades baixas ou exteriores. No ano 189 a.C., o cónsul romano Cneo Manlio Vulso fixo campaña a través de Galacia, obrigando aos habitantes de Gordion a abandonar temporalmente o sitio. Gordion rehabitouse brevemente, pero abandonouse de novo nalgún momento durante o século I a.C. 

#### Nó gordiano 
Segundo a antiga tradición, no ano 333 a.C. Alexandre o Grande cortou (ou desatou doutro xeito) o Nó gordiano: este intrincado nó unía o xugo ao pau dun carro frixio que se atopaba na acrópole da cidade. O carro estaba asociado con Midas ou Gordias (ou ambos) e estaba conectado co ascenso ao poder da dinastía. Unha profecía local decretara que quen puidese desatar o nó estaba destinado a converterse no gobernante de Asia.

### Época romana 
O período romano en Gordion esténdese dende o século I d.C. ata o século IV, cunha serie de ocupacións e abandonos na parte occidental do montículo da Cidadela. A calzada romana entre Ancyra (Ankara) e Pessinus pasaba por Gordion, que puido ser coñecido como Vindia ou Vinda naquel momento. Os edificios romanos de Gordion estaban orientados segundo puntos cardinais e construídos como parte dunha refundación deliberada que incluíu a nivelación da superficie da parte occidental do túmulo. A área do Cemiterio Común inclúe enterramentos romanos dos séculos II ao IV d.C.

### Época medieval 
As evidencias da época medieval en Gordion son escasas, pero suxiren aloxamento durante os séculos XIII e XIV d.C. con polo menos algunha fortificación. Escavacións recentes revelaron pozos e fornos revestidos de cal no lado oeste do montículo da Cidadela, que sinalaban a preparación e o almacenamento de alimentos.

### Época moderna 
Gordion atopábase nas liñas da fronte da Batalla de Sakarya de 1921, o punto de inflexión da Guerra Greco-Turca de 1919–1922. O montículo da Cidadela e varios dos túmulos empregáronse como posicións defensivas durante as tres semanas de combates. A aldea de Bebi, situada ao oeste do montículo da Cidadela, foi o principal lugar de asentamento na zona durante os séculos XIX e XX, pero foi destruída durante o transcurso da batalla. A aldea moderna de Yassıhöyük estableceuse despois da Guerra de Independencia Turca. Forma parte do distrito Polatlı.

## Investigación arqueolóxica 
thumb|Terracota arquitectónica frixia no Museo Gordion

### Historia da investigación 
O sitio escavouse por Gustav Körte e Alfred Körte en 1900 e despois polo Museo de Arqueoloxía e Antropoloxía da Universidade de Pensilvania, baixo a dirección de Rodney S. Young, entre 1950 e 1973. As escavacións continuaron no sitio baixo os auspicios do Museo da Universidade de Pensilvania cun equipo internacional, dirixido por Keith DeVries (1977–1987), G. Kenneth Sams e Mary M. Voigt (1988–2006), G. Kenneth Sams e C. Brian Rose (2006–2012) e C. Brian Rose (2012–presente). Os achados de Gordion están expostos no Museo das Civilizacións de Anatolia en Ancara, nos Museos Arqueolóxicos de Istambul e no Museo Gordion, situado no propio Yassıhöyük.

### Investigación actual 
#### Escavación 
thumb|upright=1.5|Estrada de acceso á Porta Sur en Gordion

O Proxecto Gordion renovou as escavacións en 2013, centrándose nas fortificacións do sur e revelando unha nova entrada e porta de entrada ao Montículo da Cidadela. Esta nova Porta Sur construíuse orixinalmente durante o século IX a. C., en termos xerais contemporánea á fase frixia temperá da Porta Leste da Cidadela. A entrada da Porta Sur sufriu novas modificacións con bastións engadidos nos séculos VIII e VI, e a calzada amurallada que levaba á porta finalmente alcanzou máis de 65 m de longo, a máis longa coñecida para unha porta da cidadela en Anatolia. Do mesmo xeito que noutras partes do Montículo da Cidadela, a fase frixia media da Porta Sur utilizaba grandes bloques policromados. En 2017 descubriuse un león de pedra esculpido na entrada da Porta Sur.

#### Conservación arquitectónica 
Desde 2009, o proxecto levou a cabo un programa renovado de conservación arquitectónica no Complexo de Edificios da Terraza no Citadel Mound, o gran barrio industrial que ardeu no Nivel de Destrución 800 a. C. De 2014 a 2019, o equipo de conservación arquitectónica centrou os seus esforzos na restauración do Bastión Sur do Porta Leste da Cidadela, afectada por un terremoto en 1999. Este proxecto consolidou as pedras gretadas, reinstalounas nas caras dos muros con soportes de aceiro inoxidable e abordou a drenaxe do Bastión Sur mediante a reparación da cachotaría danada e a instalación dun novo sistema de soporte de remate.

#### Teledetección 
Desde 2007, outro foco principal do Proxecto Gordion foi a exploración das fortificacións defensivas da cidade máis alá do Montículo da Cidadela mediante teledetección. O uso da magnetometría, a tomografía de resistividade eléctrica e o xeoradar permitiron unha reconstrución máis completa da rede defensiva e dos distritos urbanos da cidade durante a Idade de Ferro, proporcionando evidencias dun sistema de fosas e murallas que rodeaba a Cidade Exterior ao oeste e confirmando a existencia dun segundo forte que protexía a Cidade Baixa en Kuş Tepe ao norte.

#### Publicación 
Os resultados das escavacións en Gordion son obxecto de estudo para un equipo internacional de académicos, con investigacións continuas sobre todos os períodos da historia do sitio.}ref>

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* The Gordion Archaeological Project official site 
* Gordion Research Bibliography
* Conservation at Gordion by the University of Pennsylvania's Architectural Conservation Laboratory
* Excavation, Study of Material Excavated 1988–1996, Regional Surface Survey, and Ethnographic Survey by Mary Voigt.
* Erosion, Biodiversity, and Archaeology: Preserving the Midas Tumulus at Gordion by Naomi F. Miller
* Livius.org: Phrygians
* University of Pennsylvania Museum excavations at Gordion
* Pictures from the museum, Midas tumulus and actual Gordium