Hipopótamo

O **hipopótamo** (nome científico: ***Hippopotamus amphibius***) é un gran mamífero artiodáctilo que é fundamentalmente herbívoro e se atopa na África subsahariana. É, xunto ao hipopótamo anano (*Choeropsis liberiensis*), un dos dous únicos membros actuais da familia Hippopotamidae.

É un animal semiacuático que mora en ríos e lagos, e onde os machos adultos territoriais con grupos de cinco a trinta femias e hipopótamos novos controlan unha zona do río. Durante o día repousan na auga ou na lama, e tanto a cópula coma o parto deste animal suceden na auga. Ao anoitecer vólvense máis activos e saen comer herbas terrestres. Aínda que os hipopótamos descansan xuntos na auga, o pasto é unha actividade solitaria, e non son moi territoriais na terra. Son máis perigosos e territoriais cando están na auga.

Malia o seu parecido físico cos porcos e outros ungulados terrestres, os seus parentes vivos máis próximos son os cetáceos (Balaenidae, Phocoenidae, etc.) dos que diverxeron hai aproximadamente cincuenta e cinco millóns de anos. O devanceiro común de baleas e hipopótamos separouse doutros ungulados hai aproximadamente sesenta millóns de anos. Os fósiles de hipopótamo máis antigos que se coñecen pertencen ao xénero *Kenyapotamus*, atopados en África e datados coma de hai aproximadamente dezaseis millóns de anos.

O hipopótamo é doadamente recoñecíbel polo seu torso en forma de barril, enorme boca e dentes, cabeza grande truncada nun fociño ancho e arredondado, corpo coa pel grosa, lisa e case sen pelo, patas curtas e o seu grande tamaño. É o terceiro animal terrestre polo seu peso (entre 1½ e 3 toneladas), detrás do rinoceronte branco (1½ a 3½ toneladas) e os dous xéneros de elefantes (3 a 9 toneladas).

Atópanse ameazados por mor da perda do seu hábitat e pola caza furtiva para conseguir a súa carne e o almafí dos seus dentes caninos.

## Etimoloxía 
A palabra hipopótamo deriva do latín *hippopotămus*, que á súa vez provén do grego *hippopótamos* (ἱπποπόταμος), composto por *híppos* (ίππος), cabalo, e *potamós* (ποταμος), río, «cabalo de río». Se os gregos da época clásica designaban a este animal como «cabalo de río», os árabes chamábano «búfalo de auga», e os antigos exipcios «porco de río».

## Descrición 
[thumb|Detalle da súa enorme boca, un dos trazos máis característicos deste animal, onde se aprecian os grandes [dentes caninos.]]
[thumb|Debuxo do seu [esqueleto.]]
O hipopótamo é o quinto animal terrestre máis grande do mundo na actualidade (despois das tres especies de elefantes e o rinoceronte branco). Poden vivir na auga ou desprazarse por terra, e a súa densidade relativa permítelles afundirse e andar ou correr baixo a auga polo fondo dos ríos. Están considerados como megafauna actual, pero a diferenza do resto da megafauna africana, adaptáronse a unha vida semiacuática en ríos e lagos de auga doce.

Debido ao seu gran tamaño, os hipopótamos son difíciles de pesar na natureza e a maior parte das estimacións do seu peso en estado silvestre proveñen de operacións realizadas nos anos 1960. O peso medio para os machos adultos oscila entre 1500 e 1800&nbsp;kg. As femias son máis pequenas ca os machos, cuns pesos medios de entre 1300 e 1500&nbsp;kg. Os machos parece que medran durante toda a súa vida, namentres que as femias acadan o seu peso máximo ao redor dos vinte e cinco anos de idade. Miden entre 3,3 e 5,2&nbsp;metros de longo incluída a cola, duns 56&nbsp;cm, e aproximadamente 1,5&nbsp;m de altura até os ombreiros. O rango de medidas do hipopótamo superponse coas do rinoceronte branco; a utilización de métricas diferentes fai que resulte difícil estabelecer cal destes dous animais é o maior animal terrestre tras os elefantes.

Malia ser uns animais de aspecto bochudo, co seu gran torso en forma de barril e patas curtas, en terra poden correr máis rápido ca un ser humano medio. As estimacións da súa velocidade en carreira varían de 30, 40, 45 ou ata 50&nbsp;km/h; só pode manter estas altas velocidades en distancias curtas.
[thumb|Hipopótamo semimergullado no [Zoolóxico de Memphis|zoo de Memphis.]]
A pel é lisa con pregaduras no peito e no pescozo e case sen pelo con excepción dunhas curtas sedas na cabeza e no rabo. É de cor cinsenta morada, coa parte inferior do corpo e ao redor dos ollos e orellas de cor marrón rosácea; son comúns os casos de albinismo. A epiderme (capa externa) é  uniformemente delgada, e a endoderme varía duns 5-6&nbsp;cm no lombo e grupa a menos de 1&nbsp;cm na cabeza e ventre. A súa pel secreta un protector solar natural de cor avermellada, que fai que en ocasións se diga que «súa sangue», pero nin é suor nin é sangue; esta secreción é inicialmente  incolora, para aos poucos minutos volverse de cor vermella alaranxada e eventualmente de cor marrón. Identificáronse dous pigmentos distintos nas secrecións, un vermello (ácido hiposudárico) e un laranxa (ácido norhiposudórico). Ambos son compostos moi ácidos, e inhiben o crecemento de bacterias causantes de enfermidades; por outra banda, a absorción da luz destes pigmentos acada o rango ultravioleta conseguindo un efecto de pantalla solar. Todos os hipopótamos, mesmo con diferentes dietas, segregan estes pigmentos, polo que non parece que os produzan en función da súa alimentación. En cambio, os animais poden sintetizar os pigmentos de precursores proteicos, coma o aminoácido tirosina. A anatomía do estómago dos hipopótamos non é axeitada para unha dieta carnívora, polo que a inxesta de carne débese probabelmente a comportamentos aberrantes ou tensión nutricional. Por mor do seu tamaño e o seu hábito de utilizar xeralmente os mesmos camiños para alimentarse, os hipopótamos poden ter un impacto significativo na terra que atravesan, tanto porque esas zonas fican ceibes de vexetación como polas depresións na terra. Se isto se produce durante períodos prolongados poden desviar os leitos de pantanos e canais.

Os hipopótamos adultos non aboian e non poden nadar. Cando se atopan en augas profundas, propúlsanse xeralmente dando pequenos pulos polo fondo; móvense a velocidades superiores a oito quilómetros por hora na auga. Porén, os hipopótamos novos si aboian e desprázanse xeralmente nadando con impulsos das súas patas traseiras. Os adultos emerxen a respirar cada tres ou cinco minutos, e os xoves teñen que respirar cada dous ou tres minutos. Aínda que lles guste estar en proximidade uns doutros, non parece que formen unións sociais agás entre nais e fillos, e non son animais sociais. A razón pola que se reúnen tan próximos uns a outros é descoñecida.

Teñen moi poucos depredadores, pero os crocodilos do Nilo, leóns e hienas poden cazar hipopótamos mozos.

### Ciclo vital 
[miniatura|Familia de hipopótamos salvaxes bañándose no [parque nacional Kruger, Suráfrica.]]
A súa lonxevidade media sitúase entre os corenta anos de idade en estado silvestre e cincuenta anos en catividade. Os hipopótamos de maior idade dos que existe constancia foron os seguintes: «Tanga», que viviu en Múnic (Alemaña) e morreu en 1995 á idade de 61 anos, e «Bertha», que viviu en Filipinas e morreu en 2017 aos 65 anos.

Os machos acadan a madurez ao redor dos sete anos de idade e as femias acadan a madurez sexual aos cinco ou seis anos de idade, e teñen un período de xestación de oito meses. As femias poden comezar a puberdade aos tres ou catro anos.

Un estudo sobre o seu comportamento reprodutivo en Uganda amosou que o maior número de concepcións producíronse durante o final da tempada húmida no verán, e o maior número de nacementos ocorreu a principios da tempada húmida a finais do inverno. Isto é debido ao ciclo reprodutivo das femias; como na maioría dos grandes mamíferos, os espermatozoides dos machos permanecen activos durante todo o ano. Outros estudos realizados en Zambia e Suráfrica tamén amosaron que os nacementos ocorren ao principio da tempada húmida. Despois do embarazo, polo xeral unha femia non volverá ovular durante dezasete meses.

### Comportamento agresivo 
thumb|100px|upright|Un sinal de aviso.
Os hipopótamos son animais agresivos; os adultos son hostís mesmo cos crocodilos, que a miúdo viven nos mesmos ríos e lagoas, especialmente cando as súas crías están entre o grupo. Son moi agresivos cara aos humanos e a miúdo están considerados como un dos animais máis perigosos de África;​ hai constancia de ataques a persoas en barcas​ e matan a centos de persoas ao ano.

Para marcar o seu territorio, ou mesmo como un sistema de sinalización ou orientación, os machos (e, en moita menor medida, as femias) fan virar as súas colas mentres defecan, para distribuír o seu excremento por unha zona máis extensa, e son retrominxentes (descargan os ouriños cara a atrás), probabelmente polo mesmo motivo.

É moi raro que se maten entre eles, mesmo durante loitas territoriais. Polo xeral un macho dominante e un hipopótamo novo e solteiro que o retara deixarán de loitar cando está claro que un dos dous é máis forte. Cando unha zona está densamente poboada, ou cando un hábitat comeza a facerse pequeno, os machos dominantes tentarán en ocasións matar as crías, aínda que as nais defenderanos de forma moi agresiva, chegando mesmo a matar o macho; este tipo de comportamento non se dá en condicións normais.​ Hai documentados algúns incidentes de canibalismo, pero crese que é un comportamento de individuos angustiados ou enfermos, non de animais sans.

## Taxonomía e filoxenia 
[thumb|230px|Cranio dun hipopótamo. Nótense os seus grandes [Cairo (dente)|cabeiros.]]
O hipopótamo é a única especie viva de *Hippopotamus*, o xénero tipo da familia dos Hippopotamidae. O hipopótamo anano (*Choeropsis liberiensis*) pertence a un xénero diferente dentro de Hippopotamidae, *Choeropsis* ou *Hexaprotodon*. En ocasións utilízase a subfamilia Hippotominae, e algúns taxonomistas agrupan as familias Hippopotamidae e Anthracotheriidae na superfamilia Anthracotheroidea ou Hippopotamoidea.

Os hipopotámos clasifícanse, xunto con outros ungulados, na orde Artiodactyla. Os artiodáctilos inclúen, entre outros, a camelos, vacas, cervos e porcos, aínda que os hipopótamos non están estreitamente relacionados con estes grupos.

Describíronse cinco subespecies baseándose nas diferenzas xeográficas e a morfoloxía dos seus cranios (Lydekker, 1915):

* *H. a. amphibius* – (a subespecie nominal) que se estendía dende Exipto, onde actualmente está extinta, sur do río Nilo a Tanzania e Mozambique.
* *H. a. kiboko* – no Corno de África, Kenya e Somalia. *Kiboko* é o nome en suahili dos hipopótamos. Tiña unhas amplas narinas e zona interorbital máis profunda.
* *H. a. capensis* – dende Zambia a Suráfrica. O cranio máis aplanado de todas as subespecies.
* *H. a. tschadensis* – ao longo da África occidental ata, como o seu nome indica, Chad. Lixeiramente máis curta e coa faciana máis ampla, con órbitas prominentes.
* *H. a. constrictus* – en Angola, sur do Congo e Namibia. Recibe este nome polo seu profundo constrinximento preorbital.

As subespecies propostas nunca se utilizaron de forma extensiva nin foron validadas por biólogos de campo; as diferenzas morfolóxicas descritas eran pequenas dabondo como para que fosen unha simple variación en mostras non representativas. Análises xenéticas probaron a existencia de tres destas  subespecies; un estudo do ano 2005 mediante o exame do xenoma mitocondrial de biopsias de mostras de pel tomadas de trece localizacións xeográficas, considerando a diversidade xenética e a estrutura entre as poboacións de hipopótamos a través do continente, amosou unha baixa pero significativa diferenciación xenética entre *H. a. amphibius*, *H. a. capensis* e *H. a. kiboko*. Nin a existencia de *H. a. tschadensis* nin a de *H. a. constrictus* foron probadas.

## Estado de conservación 
[thumb|*[A caza do hipopótamo* (1617), de Peter Paul Rubens.]]
Probas xenéticas indican que o hipopótamo en África experimentou unha importante expansión demográfica durante ou despois do Plistoceno, atribuída a un aumento de zonas acuáticas a finais desa era. Estas conclusións teñen unha importante implicación na conservación das súas poboacións dado que actualmente atópanse ameazados por todo o continente debido á perda de zonas de auga doce. O hipopótamo tamén é vítima da caza non regulada e a caza furtiva. En maio de 2006 foi identificado como especie vulnerábel na Lista Vermella confeccionada pola Unión Internacional para a Conservación da Natureza (UICN), cunha poboación estimada de entre cento vinte e cinco mil e cento cincuenta mil individuos, cunha decadencia de entre o sete e o vinte por cento dende o estudo de 1996 da UICN. A poboación do Parque Nacional de Virunga caeu até os oitocentos ou novecentos exemplares dende os aproximadamente vinte e nove mil existentes a mediados dos anos 1970. Este declive atribúese ás alteracións causadas pola Segunda Guerra do Congo. Crese que os cazadores furtivos son os antigos rebeldes hutu, soldados congoleses mal pagos, e grupos de milicias locais. Entre as razóns da existencia da caza furtiva atópase a crenza de que son animais pouco intelixentes, daniños para a sociedade e tamén polo diñeiro. A venda de carne de hipopótamos é ilegal, pero as vendas do mercado negro son difíciles de controlar por parte dos vixiantes do Parque Nacional de Virunga.

## Distribución 
O hipopótamo estendíase por Europa e África do Norte durante o Eemiense e o Plistoceno tardío até hai aproximadamente trinta mil anos. Era común na rexión do Nilo en Exipto ata tempos históricos, mais foi extirpada dende entón desa rexión. Plinio o Vello escribiu que, no seu tempo, a mellor zona para cazar a este animal estaba no nomo de Sais; o hipopótamo aínda podería atoparse en torno a Damieta despois da conquista árabe en 639. Ata o período glacial, os hipopótamos estaban presentes no sueste asiático e no sur de Europa. O Behemot da *Biblia* non é outra cousa que o hipopótamo que habitaba entón o val do río Xordán.

O hipopótamo distribúese irregularmente na actualidade nos ríos e lagos da África subsahariana: Uganda, Sudán, Somalia, Kenya, norte do Congo e Etiopía, no oeste dende Ghana a Gambia e en África austral (Botswana, Suráfrica, Zimbabwe, Zambia). Existe unha poboación illada en Tanzania e Mozambique. Hai aproximadamente de cento vinte e cinco mil a cento cincuenta mil hipopótamos en toda a África subsahariana; Zambia (40&nbsp;000) e Tanzania (20&nbsp;000-30&nbsp;000) contan coas poboacións máis numerosas. Tras a morte de Escobar considerouse que eran demasiado difíciles de capturar e trasladar, polo que se deixaron na leira sen vixilancia. Anos despois outros animais que aloxaran na leira como elefantes, xirafas ou rinocerontes morreron, desapareceron ou foron trasladados a zoos, pero os hipopótamos reproducíronse e algúns escaparon da facenda. A poboación de hipopótamos introducidos pasou de 35 individuos en 2012 a entre 60 e 80 en 2020, todos eles relacionados co cuarteto orixinal importado por Escobar. Segundo novos estudos, a poboación medrou a un ritmo anual do 14,5% e podería acadar unha poboación de 1.418 exemplares en 2039. Aínda que existen iniciativas comunitarias locais que aproveitan a súa presenza para promover o turismo, o hipopótamo está considerado como unha especie invasora fóra de África e pode representar riscos económicos e ecolóxicos ao competir polos mesmos recursos con especies da fauna silvestre nativa e afectar á flora local alterando o hábitat e perturbando os procesos ecosistémicos, ademais de ser potenciais diseminadores de doenzas exóticas, polo que se propuxeron diversas medidas para a súa erradicación, en vista do importante desequilibrio ecolóxico que está a ocasionar ao país.

En marzo de 2021, a UICN enviou unha carta de intervención ao Goberno de Colombia, asegurou que seguiu de preto o debate ambiental e recomendou ás autoridades empezar urxentemente un programa enfocado en eliminar a poboación de hipopótamos. Tamén sinalou fronte á esterilización, que é moi pouco probábel que esta alternativa funcione no longo prazo, porque isto non evita os impactos causados polos animais por décadas, considerando que teñen unha esperanza de vida de máis de 40 anos.

## Relación cos humanos 
[thumb|Escultura do [Imperio Novo de Exipto (ao redor de 1500–1300 a. e. c., cando o  hipopótamo aínda se estendía ao longo do Nilo.]]
As evidencias máis antigas da relación entre humanos e hipopótamos son diversas marcas de cazarías en ósos destes mamíferos atopados na formación Bouri, datados como de hai aproximadamente cento sesenta mil anos. Atopáronse gravados e pinturas rupestres posteriores que amosaban cazarías de hipopótamos nas montañas do Sáhara central, datados como de hai catro mil a cinco mil anos, preto de Djanet en Tassili n'Ajjer. Estes animais eran ben coñecidos entre os antigos exipcios, que os consideraban como feroces habitantes do Nilo.

O hipopótamo era coñecido polos historiadores dende a Antigüidade clásica. O historiador grego Heródoto describiuno nas súas *Historias* (*Circa* 440 a. e. c.) e o historiador romano Plinio o Vello escribiu sobre o hipopótamo na súa enciclopedia *Naturalis Historia* (*c*. 77 e. c.).

### Nos zoolóxicos 
[thumb|*[Obaysch* no Zoolóxico de Londres en 1852.]]
Os hipopótamos foron dende hai moito tempo animais populares nos zoolóxicos. O primeiro hipopótamo nun zoo na historia moderna foi *Obaysch* que chegou ao Zoo de Londres o 25 de maio de 1850, onde atraeu até dez mil visitantes diarios e inspirou unha canción popular, a *Polca do hipopótamo*. Dende entón seguiron sendo animais populares dos zoos, tendo en conta ademais que xeralmente se reproducen ben en catividade, aínda que o seu índice de natalidade é máis baixo que na natureza, pero isto atribúese a que os zoolóxicos non intentan reproducir en maior medida a estes animais dado o seu gran tamaño e cun mantemento relativamente caro. e en 1987 os investigadores puideron gravar por primeira vez un nacemento baixo a auga (como na natureza) neste zoo, e este animal fíxose tan popular que un hipopótamo converteuse no logotipo do zoolóxico.

### Na cultura 
[thumb|upright|Cuberta da partitura da *Polca do hipopótamo*. A insólita representación de hipopótamos bailando foi utilizada na película de [The Walt Disney Company|Disney *Fantasia*.]]
Este animal era coñecido polos gregos e romanos antigos como a «Besta do Nilo». Un hipopótamo vermello podería ser a representación do deus Seth na relixión do Antigo Exipto, e a súa consorte Tueris tamén parece ser a representación dun hipopótamo. Tamén se pensa que o monstro Behemot do *Libro de Xob* (40:15–24) está baseado neste animal.

Dende que *Obaysch* inspirou a *Polca do hipopótamo*, os hipopótamos foron animais populares na cultura occidental polo seu aspecto corpulento que moitos consideran cómico. Historias de hipopótamos como *Huberta*, que se converteu nunha celebridade en Suráfrica nos anos 1930 pola súa viaxe de 1600&nbsp;km a través do país, ou a historia de Owen e Mzee, un hipopótamo e unha tartaruga que desenvolveron unha amizade pouco común, divertiron á xente que comprou libros, obxectos promocionais e todo tipo de xoguetes de hipopótamos, coma o Tragabólas. Tamén se lles menciona na canción *I Want a Hippopotamus for Christmas* (Quero un hipopótamo polo Nadal) que fixo popular Gayla Peevey en 1953.

Tamén foron populares personaxes de historietas, onde o seu aspecto corpulento se usa como efecto divertido. A película de Disney *Fantasia* presentou a unha bailarina hipopótamo que baila na ópera *La Gioconda*. Outros personaxes de animación inclúen ao popular Peter Potamus dos estudios Hanna-Barbera, Flavio e Marita en *Animaniacs*, o dúo francés *Pat e Stanley*,  Tasha en *The Backyardigans* ou Gloria e Moto-Moto das películas de DreamWorks *Madagascar* e *Madagascar: Escape 2 Africa*.

No xogo do xadrez, existe unha apertura denominada defensa hipopótamo, un pouco común aínda que sólido sistema de defensa.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Hipopótamo anano de Creta
* Hipopótamo anano

### Ligazóns externas