Galeno

**Aelius Galenus** ou **Claudius Galenus**, máis coñecido como **Galeno de Pérgamo** (grego: Γαληνός, *Galēnos*; latín: *Claudius Galenus*, nado en Pérgamo (antiga Misia, hoxe Bergama, Turquía) cara ao 131 e finado posibelmente en Sicilia no 201, foi un médico, cirurxián e filósofo  grecorromano. Considerado un dos investigadores médicos máis exitosos da antigüidade, Galeno influíu no desenvolvemento de diversas disciplinas científicas, incluíndo a anatomía, fisioloxía, patoloxía, farmacoloxía, e neuroloxía, así como filosofía e lóxica, considerado a máxima autoridade médica durante uns 1.300 anos, exercendo unha influencia duradeira sobre a medicina xudía, cristiá e musulmá da Idade Media.

Fillo de Aelius Nicon, un adiñeirado arquitecto grego con intereses académicos, Galeno recibiu unha educación integral que o preparou para unha exitosa carreira como médico e filósofo. Nacido na antiga cidade de Pérgamo (actual Bergama, Turquía), Galeno viaxou moito, expóndose a unha ampla variedade de teorías e descubrimentos médicos antes de establecerse en Roma, onde serviu a membros prominentes da sociedade romana e, finalmente, obtivo o cargo de médico persoal de varios emperadores.

A comprensión de Galeno sobre a anatomía e a medicina estivo influenciada principalmente pola teoría vixente naquel entón dos catro humores: a bile negra, a bile amarela, o sangue e a flegma, tal e como a expuxo por primeira vez o autor de "Sobre a natureza do home no Corpus Hippocraticum". As opinións de Galeno dominaron e influíron na medicina occidental durante máis de 1300 anos. Os seus informes anatómicos baseábanse principalmente na disección de simios berberiscos. Con todo, aínda que no século III a. C., en Alexandría, Herófilo e Erasístrato practicaban diseccións e viviseccións en seres humanos con permiso dos tolomeos, na época de Galeno estes procedementos estaban estritamente prohibidos no Imperio romano. Cando Galeno descubriu que as expresións faciais dos simios berberiscos eran especialmente vívidas, cambiou aos porcos para as súas investigacións co fin de evitar ser procesado. Aristóteles utilizara porcos séculos antes para os seus estudos de anatomía e fisioloxía. Galeno, do mesmo xeito que outros, razoou que a anatomía animal tiña unha gran similitude coa dos seres humanos. Galeno animaba aos seus alumnos a ir ver gladiadores mortos ou cadáveres que aparecían na beira para familiarizarse mellor co corpo humano.

A teoría de Galeno sobre a fisioloxía do sistema circulatorio permaneceu indiscutible até , cando Ibn Nafís publicou o seu libro “'Sharh tashrih al-qanun li” Ibn Sina'“ (”' comentario sobre o canon da anatomía de Avicena“”), no que describía o seu descubrimento da circulación pulmonar. Os seus informes anatómicos permaneceron incontestables até 1543, cando se publicaron descricións e ilustracións impresas de diseccións humanas na obra seminal “”De humani corporis fabrica“” de Andreas Vesalius, onde a teoría fisiolóxica de Galeno adaptouse a estas novas observacións.

Galen considerábase tanto médico como filósofo, tal e como escribiu no seu tratado titulado "Ότι άριστος ιατρός και φιλόσοφος" ("Ese excelente médico e filósofo"). Galeno estaba moi interesado no debate entre as escolas médicas racionalista e empirista. e o seu uso da observación directa, a disección e a vivisección representa un complexo termo medio entre os extremos deses dous puntos de vista. Moitas das súas obras conserváronse ou traducido do grego orixinal, aínda que moitas foron destruídas e algunhas que se lle atribúen considéranse espurias. Aínda que existe certo debate sobre a data da súa morte, non tiña menos de setenta anos cando faleceu.

É considerado, así mesmo, o pai da farmacia. Déuselle o nome de Claudio na Idade Media, pero isto parece ser un erro historiográfico que se emendou na Idade Moderna. Falaba e escribía en grego, idioma que era bastante utilizado en Roma.

O nome grego de Galeno  (“'Galēnós”') provén do adxectivo  (“'galēnós”') "tranquilo". O nome latino de Galeno (Aelius ou Claudius) implica que tiña cidadanía romana.
## Traxectoria 
Galeno describe os seus primeiros anos de vida en «Sobre os afectos da mente». Naceu en setembro do ano 129 d. C. ademais de ser a localización dun gran templo dedicado ao deus da curación Asclepio. A cidade atraeu tanto a filósofos estoicos como platónicos, cos que Galeno entrou en contacto aos 14 anos. Os seus estudos tamén abarcaron cada un dos principais sistemas filosóficos da época, incluídos o aristotélico e o epicúreo. O seu pai planeara unha carreira tradicional para Galeno na filosofía ou a política e encargouse de expolo a influencias literarias e filosóficas. Con todo, Galeno afirma que, ao redor do ano 145, o seu pai tivo un soño no que se lle apareceu o deus Asclepio e ordenoulle a Nicon que enviase ao seu fillo a estudar medicina. e viaxou e estudou amplamente, incluíndo destinos como Esmirna (agora Izmir), Corinto, Creta, Cilicia (agora Çukurova), Chipre e, finalmente, a gran escola de medicamento de Alexandría, onde entrou en contacto con diversas escolas de pensamento médico. No ano 157, aos 28 anos, regresou a Pérgamo como médico dos gladiadores do sumo sacerdote de Asia, un dos homes máis influentes e ricos de Asia. Galeno afirma que o sumo sacerdote elixiuno entre outros médicos despois de que destripara a un simio e desafiase aos demais médicos a reparar o dano. Cando estes negáronse, Galeno realizou a cirurxía el mesmo e, ao facelo, gañouse o favor do sumo sacerdote de Asia. Durante os catro anos que pasou alí, aprendeu a importancia da dieta, o exercicio físico, a hixiene e as medidas preventivas, así como a anatomía viva e o tratamento de fracturas e traumatismos graves, referíndose as súas feridas como "fiestras do corpo". Só producíronse cinco mortes entre os gladiadores mentres ocupou o cargo, en comparación cos sesenta da época do seu predecesor, un resultado que se atribúe en xeral á atención que prestaba ás súas feridas. Ao mesmo tempo, continuou os seus estudos de medicamento teórico e filosofía.

Galeno practicou audaces prácticas que non serían empregadas durante case dous mil anos, como operacións cerebrais e oculares. Para operar cataratas, utilizaría unha especie de longa agulla, que remexería coidadosamente para extirpar as mesmas. De xeito que se pode afirmar que Galeno fixou o modelo para a moderna medicina en formas diferentes.
### Roma
[miniatura|upright|Galeno diseccionando un mono, segundo o imaxinou [Veloso Salgado en 1906.]]
Galeno foi a Roma no ano 162 e fíxose famoso como médico. As súas demostracións públicas e a súa impaciencia con outras opinións sobre medicamento levárono a ter problemas con outros médicos que traballaban na cidade. Escribiu: "Volvo ao caso de Eudemus. Foi atacado violentamente por tres ataques de paludismo cuartano, e os médicos dérano por perdido, xa que estabamos en pleno inverno". Algúns médicos romanos criticaron a Galeno polo seu uso do prognóstico no tratamento de Eudemus. Esta práctica entraba en conflito coa atención estándar vixente naquela época, que se baseaba na adiviñación e o misticismo. Galeno respondeu aos seus detractores defendendo os seus propios métodos. García-Ballester cita a Galeno dicindo: "Para diagnosticar, hai que observar e razoar". Esta era a base da súa crítica aos médicos que procedían alogos e askeptos.

Con todo, Eudemus advertiu a Galeno que entrar en conflito con estes médicos podería levar ao seu asasinato. "Eudemus dixo isto e outras cousas polo mesmo estilo; engadiu que se non podían facerme dano cunha conduta inescrupulosa, procederían a tentar envelenarme. Entre outras cousas, contoume que, uns dez anos antes, chegara á cidade un mozo que, do mesmo xeito que eu, fixera demostracións prácticas dos recursos da nosa arte; este mozo foi condenado á morte por envelenamento, xunto con dous serventes que o acompañaban". Cando a animadversión de Galeno cara aos médicos romanos agravouse, temeu ser exiliado ou envelenado, polo que abandonou a cidade.

Roma estaba inmersa en guerras exteriores no ano 161; Marco Aurelio e o seu entón coemperador e irmán adoptivo Lucio Vero atopábanse no norte loitando contra os marcomanos.. Durante o outono de 169, cando as tropas romanas regresaban a Aquileia, desatouse unha gran praga, probablemente unha das primeiras aparicións das vexigas (entón coñecida como a peste antonina) no mundo mediterráneo, e o emperador chamou a Galeno para que regresase a Roma. Ordenóuselle que acompañase a Marco e a Vero a Xermania como médico da corte. Á primavera seguinte, Marco foi persuadido para liberar a Galeno tras recibir un informe no que se indicaba que o deus Asclepio opúñase ao proxecto. quedou atrás para actuar como médico do herdeiro imperial Cómodo. Foi aquí, na corte, onde Galeno escribiu cumpridamente sobre temas médicos. Ironicamente, Lucio Vero morreu no ano 169 e Marco Aurelio no 180, ambos os dous vítimas da peste.

Galeno foi o médico de Cómodo durante gran parte da vida do emperador e tratou as súas enfermidades comúns. Segundo Dión Casio ao redor do ano 189, baixo o reinado de Cómodo, produciuse unha pestilencia que, no seu momento álxido, matou a 2000 persoas ao día en Roma. Probablemente tratásese da mesma praga (a chamada "peste antonina", moi probablemente varíola) que arrasou Roma durante o reinado de Marco Aurelio. que morreu en Sicilia aos 87 anos, tras 17 anos estudando medicina e 70 exercéndoa, o que significaría que morreu ao redor do ano 216. Segundo estas fontes, a tumba de Galeno en Palermo aínda se conservaba en bo estado no século X. cre que "De Theriac a Piso" é auténtico, que as fontes árabes son correctas e que a Suda interpretou erroneamente os 70 anos da carreira de Galeno na tradición árabe como unha referencia a toda a súa vida. máis ou menos está de acordo e inclínase pola data do 216.

Acéptase que empregou vinte escribáns para que anotasen os seus ditados. No 191 un incendio no Templo da Paz destruíu varias das súas obras.

## Medicina
Galeno contribuíu de maneira significativa á comprensión da patoloxía. Segundo a teoría dos humores corporais de Hipócrates, as diferenzas no estado de ánimo das persoas son consecuencia de desequilibrios nun dos catro fluídos corporais: sangue, bile amarela, bile negra e flegma. Galeno promoveu esta teoría e a tipoloxía dos temperamentos humanos. Segundo Galeno, o desequilibrio de cada humor correspondíase cun temperamento humano concreto (sanguinario, melancólico, colérico e flegmático). Así, as persoas con temperamento sanguíneo son extravertidas e sociables; as coléricas teñen enerxía, paixón e carisma; as melancólicas son creativas, amables e consideradas; e as flegmáticas caracterízanse pola súa fiabilidade, amabilidade e afecto.

Galeno tamén era un cirurxián experto que operaba a pacientes humanos. Moitos dos seus procedementos e técnicas non se volverían a utilizar durante séculos, como os procedementos que realizaba en cerebros e ollos. Aínda que moitos historiadores do século XX afirmaron que Galeno cría que o cristalino se atopaba no centro exacto do ollo, Galeno en realidade entendía que o cristalino se atopaba na parte anterior do ollo humano.

Ao principio con reticencia, pero logo con crecente vigor, Galeno promoveu as ensinanzas hipocráticas, incluíndo a flebotomía e a sangría, daquela descoñecidas en Roma. Isto foi duramente criticado polos erasistrateanos, que predixeron resultados nefastos, crendo que non era sangue senón "pneuma" o que fluía polas veas. Con todo, Galeno defendeu firmemente a flebotomía nos seus tres libros sobre o tema. e nas súas demostracións e disputas públicas. A obra de Galeno sobre anatomía permaneceu practicamente insuperable e sen rival até o século XVI en Europa. A mediados do século XVI, o anatomista André Vesalio cuestionou os coñecementos anatómicos de Galeno realizando diseccións en cadáveres humanos. Debido a esta restrición, Galeno realizou diseccións anatómicas en animais vivos (vivisección) e mortos, centrándose principalmente en primates. Nun experimento, Galeno empregou un fuelle para inflar os pulmóns dun animal morto. A investigación de Galeno sobre fisioloxía estivo en gran medida influenciada por obras anteriores dos filósofos Platón e Aristóteles, así como polo médico Hipócrates. Foi unha das primeiras persoas en usar experimentos como método de investigación para os seus achados médicos. Facelo permitiulle explorar varias partes do corpo e as súas funcións.

Entre as principais contribucións de Galeno ao medicamento atópase o seu traballo sobre o sistema circulatorio. Foi o primeiro en recoñecer que existen diferenzas claras entre o sangue venoso (escuro) e o arterial (claro). Ademais destes descubrimentos, Galeno postulou moito máis sobre a natureza do sistema circulatorio. Cría que o sangue se orixinaba no fígado, seguindo os ensinos de Hipócrates. O fígado convertía os nutrientes obtidos dos alimentos inxeridos en sangue para o seu uso no sistema circulatorio. O sangue creado no fígado acabaría fluíndo nunha soa dirección cara ao ventrículo dereito do corazón a través da vea grande. Aínda que os seus experimentos anatómicos con modelos animais leváronlle a comprender mellor o sistema circulatorio, o sistema nervioso, o sistema respiratorio e outras estruturas, o seu traballo contiña erros científicos.

Galeno tamén foi pioneiro na investigación sobre a columna vertebral humana. As súas diseccións e viviseccións de animais levarono a realizar observacións clave que lle axudaron a describir con precisión a columna vertebral e a medula espiñal. Galeno tamén desempeñou un papel importante nos descubrimentos do sistema nervioso central. Tamén foi capaz de describir os nervios que emerxen da columna vertebral, o cal é fundamental para a súa investigación sobre o sistema nervioso. Galeno foi o primeiro médico en estudar o que ocorre cando se secciona a medula espiñal en múltiples niveis diferentes.. Traballou con porcos e estudou a súa neuroanatomía cortando diferentes nervios, xa fose total ou parcialmente, para ver como afectaba o corpo. Mesmo tratou enfermidades que afectaban á medula espiñal e os nervios. Na súa obra «De motu musculorum», Galeno explicou a diferenza entre os nervios motores e os sensoriais, discutiu o concepto de ton muscular e explicou a diferenza entre os músculos agonistas e os antagonistas.

## Transcendencia da súa obra 
Galeno superou a medicina hipocrática nun sentido "renacentista". No seu traballo "Sobre os elementos segundo Hipócrates" describe o sistema filosófico dos catro humores corpóreos, que son identificados cos "catro elementos" da Antigüidade. Desenvolveu a súa propia teoría sobre os mesmo, deixando de lado as obras latinas de Celso.

As teorías de Galeno, poñen en evidencia unha creación (natureza, physis) realizada por un creador *singular*. Feito polo cal foron moi aceptábeis para os estudosos seguintes, fosen cristiáns, musulmáns ou hebreos. O seu principio fundamental da vida era o **pneuma** (hálito, espírito, alento), que escritores posteriores interpretaron como *ánima* (alma). O espírito animal no cerebro controlaba movementos, percepcións e sentidos; o espírito vital no corazón controlaba o sangue e a temperatura corpórea; o espírito natural no fígado regulaba a alimentación e o metabolismo.

Galeno acrecentou os seus coñecementos por medio de experimentos con animais vivos. Un dos seus métodos consistía en disecar un porco vivo e cortar consecutivamente os feixes dos nervios. Cortando o nervio da larinxe (agora coñecido como *nervio de Galeno*), o porco cesaba de berrar. Ligou os uréteres de animais vivos para demostrar que a urina proviña dos riles. Dividiu a medula espiñal para demostrar a parálise etcétera.

Desde un punto de vista moderno, os coñecementos de Galeno eran en parte correctos e en parte defectuosos. Demostrou que as arterias transportan sangue, e non aire, efectuando os primeiros estudos sobre as funcións dos nervios, do cerebro e do corazón. Por outra banda mantivo que a mente se situaba no cerebro, e non no corazón, como defendera Aristóteles.

Porén moitos saberes galénicos son errados desde unha perspectiva moderna. Non recoñeceu a circulación do sangue, e xulgou que os sistemas venosos e arteriais estaban separados, punto de vista que non mudou ata os traballos de William Harvey no século XVII. Como a maior parte da súa ciencia dependeu de diseccións de animais (porcos, cans, simios), extrapolou que a "rete mirabile" - un complexo sanguíneo dos ungulados -, existía tamén no corpo humano. Por outra banda non utilizou a vendaxe para deter as hemorraxias, exhortando, por contra, a usar o sangrado ou sangría como tratamento médico.

A autoridade de Galeno dominou a medicina totalmente ata fins do século XVI. Os seus discípulos apenas experimentaron, bloqueando así os estudos de fisioloxía e de anatomía, desde o momento, que segundo eles, Galeno xa describira todo. A sangría converteuse nun procedemento médico universal, debéndose o primeiro cambio en contra a Vesalio.

A maioría das obras gregas de Galeno foron traducidas por monxes nestorianos no centro médico e universitario sasánida de Jundishapur, Persia. Os eruditos musulmáns traduciríano moi logo ao árabe, xunto con outros moitos autores gregos, constituíndose así nunha das fontes principais para a medicina islámica, da que os mellores expoñentes foran Avicena e Rhazes.

## Obra escrita 
miniatura|*Galenou Apanta*, 1538
Galeno legou non menos de 500 obras, que tomou o traballo de clasificar en *Sobre as súas obras* (Περὶ τῶν Ἰδίων / *Peri tôn idiôn*) e *Sobre a orde das súas obras* (Περὶ τῆς Τάξεως τῶν Ἰδιων Βιβλίων / *Peri tês taxeôs tôn idiôn bibliôn*). Esforzouse en edificar unha enciclopedia das ciencias da súa época, colocándose por encima das diversas escolas: "Eu cualificaría de escravos a aqueles que se din hiprocáticos ou praxagoreanos ou reclaman seguiren algunha autoridade, pois eu escollería o que haxa de bo en calquera escola".

### Obra conservada 
Só unha parte da súa obra venceu os séculos:

* 83 tratados ;
* 19 tratados, atribuídos con dúbidas ;
* 45 tratados apócrifos ;
* 19 fragmentos ;
* 15 comentarios sobre Hipócrates.

Isto é explicábel polo incendio do Templo da Paz, onde Galeno impartía as súas leccións, que destruíu boa parte dos seus escritos. Moitos dos traballos restantes foron preservados por eruditos cristiáns (Constantino o Africano, século XI), musulmáns (especialmente Averroes, século XII) e xudeus.

Galeno non só escribiu sobre medicina e outras ciencias naturais, senón que tamén nos legou traballos filosóficos e filolóxicos, debémoslle unha *Introdución á dialéctica* e un tratado *Da demostración*, así como como un comentario do *Timeo*, un diálogo de Platón.

## Notas
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* *Iniciación a la dialéctica*. México: Universidad Nacional Autónoma: 1982 - ISBN 968 58 02 97 1
* *Sobre la localización de las enfermedades*. Madrid: Editorial Gredos: 1997 - ISBN 978-84-249-1888-0
* *Tratados filosóficos y autobiográficos*. Madrid: Editorial Gredos: 2002 - ISBN 978-84-249-2342-6
* *Procedimientos anatómicos*. Madrid: Editorial Gredos: 2002 - ISBN 978-84-249-2367-9
* *Sobre las facultades naturales: las facultades del alma siguen los temperamentos del cuerpo*. Madrid: Editorial Gredos: 2003 - ISBN 978-84-249-2395-2
* *Sobre la composición de los medicamentos según los lugares: Libro II*. Las Palmas: Universidad de Las Palmas de Gran Canaria: 2005 -ISBN 84-96502-26-0

### Ligazóns externas 
* Classicsindex: Galen *(en inglés)*
* *Corpus Medicorum Graecorum* *(en inglés)*
* Nutton V. Galen of Pergamum, Encyclopædia Britannica *(en inglés)*
* Pearcy L. Galen: A biographical sketch. Medicina Antiqua *(en inglés)*