Macizo Ibérico

miniatura|dereita|Unidades xeolóxicas da Península Ibérica, onde se pode comprobar as áreas resultantes da oroxénese herciniana do centro ao oeste.
O **macizo Ibérico**, ou **macizo Hespérico**, é o núcleo do oeste Península Ibérica onde aparecen rochas do Proterozoico superior e do Carbonífero que se formaron durante a oroxénese herciniana ou varisca, a cal se produciu pola colisión de finais do Devoniano e mediados do Carbonífero (hai 370-290 mill. de anos) entre Laurusia e Gondwana para formar a Panxea. O macizo linda co mar Cantábrico ao norte, o océano Atlántico ao oeste e a cunca do Cenozoico do Guadalquivir ao sur.

A oroxénese herciniana ou varisca presenta no macizo unha forte curvatura que está centrada en Asturias e formando o arco Ibero-Armoricano. Ese arco é o continuo do macizo Ibérico co macizo Armoricano, da Bretaña francesa, e que hoxe en día están separados por mor da apertura do golfo de Biscaia durante o Mesozoico-Cenozoico. Trala separación do arco, a placa Ibérica desprazouse cara ao sueste seguindo un xiro levoxiro.

Esa oroxénese afectou aos estratos rochosos e aos sedimentos que había con pregamentos, deformacións tectónicas, coa fusión de rochas e coa intrusión de abundante masa ígnea. As rochas deformadas, que polo xeral se metamorfizaron e recibiron intrusións de diferentes tipos de granitoides, formaron unha ampla cadea montañosa a finais do Paleozoico. Neste proceso de colisión tamén se xunguiu o macizo con fragmentos litosféricos, e que agora se atopan dentro del. Tamén presenta materiais precámbricos e paleozoicos na metade occidental.

A finais do Carbonífero comezou a erosión da cadea herciniana ou varisca que se formara nesa oroxénese. O seu desmantelamento creou unha perichaira sobre da que se depositaron diferentes sedimentos, en particular na súa marxe oriental e desde o Triásico. Coa quebra da Panxea e a apertura do Atlántico e o Tetis, o macizo Ibérico quedou como o núcleo da placa Ibérica e tamén da actual península. A posterior tectónica alpina produciu os novos e actuais relevos do macizo Ibérico.

O macizo Ibérico é un complexo de interese global xa que é un continuo único que permite analizar dentro da área periférica atlántica do final do Proterozoico e o Paleozoico a evolución do norte de Gondwana e o océano Reico. Contén rexións onde se poden estudar a dinámica litosférica dese período grazas ao estudo dos rexistros de codias continentais, os procesos tectónicos, os metamorfismos e a evolución de oroxéneses. Neste macizo hai declarados 38 Geosites, como son o manto do río Esla na zona cantábrica, o manto de Mondoñedo na zona oeste asturiano-leonesa, a serra do Courel na zona central ibérica ou o complexo do Cabo Ortegal na zona de Galicia-Trás-os-Montes. Considerou que sería o resultante de placas do Arcaico que se foran re-transformando durante o eventos de oroxénese herciniana e caledoniana. O primeiro en facer unha descrición da área do macizo foi Lotze en 1921 e 1961, con dous breves artigos importantes sobre diso en 1945, que a clasificou en seis zonas empregando datos de litoloxía, estruturas e metamorfismos.  Nesa década as propostas da tectónica de placas favoreceu que xurdiran diferentes ideas da formación da placa e se propuxeran varios modelos de xeodinámica. Quen establecería unha relación do macizo Ibérico coa placa continental de Armórica, que se separou de Gondwana durante o Paleozoico, foi Van der Voo en 1982. O macizo estaría no sur de Armórica e estaría separado de Laurentia polo proto-Atlántico, de Báltica polo mar de Tornquist e de Gondwana polo océano Theico. Cunha colisión en varias fases durante desde mediados ata finais do Paleozoico tería acontecido unha oroxénese no círculo Atlántico.]]
O macizo Ibérico foi dividido por Lotze en 1945 por primeira vez en seis áreas, Julivert redefiniunos en cinco en 1972 e finalmente na década de 1980 precisáronse os límite de seis zonas. Esta clasificación considerou factores de estratigrafía, estrutura, metamorfismo e presenza de materiais ígneos. De norte a sur as zonas definidas no macizo son: a zona Cantábrica, a zona Asturoccidental-Leonesa, a zona Centroibérica, a zona de Galicia-Trás-Os-Montes, a zona de Ossa-Morena e a zona Surportuguesa. A zonación proposta segue a orde que ocuparon esas áreas na antiga oroxénese herciniana. As áreas cantábricas e sur de Portugal son as rexións máis exteriores e mostran sedimentos formados durante a oroxénese *(siroxénese*) e pregamentos e acabalgamentos inclinados de cara ao exterior da cadea. Pola contra, as demais zonas pertencen á área máis interior e onde se deron deformacións importantes, metamorfismos e magmatismos. Así mesmo, a existencia de diferentes relacións de socalcos alóctonos, de orixe basal, ofiolítica ou superficial, entre as zonas de Galicia-Tras-os-Montes e Ossa-Morena levou a proposta de unificalas nunha unidade xeotectónica nova: a zona Galicia–Ossa-Morena.

### Zona Cantábrica 
[miniatura|dereita|300px|Relevo [Carso|kárstico do Alto de Brenas en Riotuerto, Cantabria.]]
A zona cantábrica atópase no noroeste do macizo e foi a cabeceira de oroxénese. Esa fronte do Paleozoico era unha bacía de fronte de cadea de sedimentos de pouco grosor. O levantamento desa bacía, que era a zona máis continental da plataforma paleozoica, seguido por procesos de erosión no Devoniano resultaron nunha zona con fracturas orientadas cara á parte externa e con descontinuidades estratigráficas. O cambio de ser unha plataforma pasiva a ser unha zona de colisión xerou primeiro un afondamento da plataforma oceánica e despois unha alta acumulación de sedimentos (un proceso posterior ligado á oroxénese) no Carbonífero. Así, a zona cántabra é a rexión de alto pregamento tectónico que formou o núcleo do arco Ibérico-Armoricano. É un exemplo dunha fronte con acabalgamento e pregamentos asociados. Destacan a deformación superficial ("tectónica de pel fina") e o tipo de deformacións da codia, que teñen un xeito arcado en comparanza coa liña de oroxénese. O metamorfismo foi de epi- a mesozonal. As rochas desta zona, dun alto espesor, son en esencia rochas precámbricas e do Paleozoico Inferior, con algunhas poucas do Paleozoico Superior, que teñen unha orixe en sedimentos mariños profundos.

Nesta zona atópanse dous dominios: o do **Ollo de sapo** e o **complexo de xistos grauváquico**. O dominio do Ollo de sapo é menor e extensión e atópase no noroeste ibérico galego. Nel aparecen amplas floracións de gneis glandulares (que son as formacións do "Ollo de sapo"), granitos sintectónicos e áreas cun metamorfismo rexional elevado. Neste caso os pregamentos están deitados mirando cara ao leste e nordés. Pola outra banda, o complexo de xistos grauváquicos supón toda a zona sur desta zona. Defíneno os materiais de lousas e grauvacas anteriores ao Ordovícido inferior, a abundancia de granitoides do final da oroxénese e un baixo metamorfismo na rexión máis meridional desta dominio. As estruturas desta zona oriéntanse mirando cara ao suroeste, isto é, na dirección oposta á Asturoccidental-leonesa. Esa capa fina de acreción é a actual zona sur portuguesa. En esencia, a súa estrutura é a dun abano de láminas alóctonas que están a cabalo do material da zona Centroibérica. As rochas que a forman teñen un amplo abano de procedencia e composición, xa que van desde as ultrabásicas e básicas ás ácidas, e con diferentes evolucións tectónicas e metamórficas. A súa orixe está na colisión dos continentes de Godwana e Laurusia que levou a que esas láminas quedaran rodeadas e atrapadas por eses continentes e unha antiga zona de subdución. Esta zona está formada por diferentes conxuntos alóctonos, que son o Cabo Ortegal, Ordes, Malpica-Tui (en Galiza), a Braganza e Morais (en Portugal), e a codia subxacente que é o dominio xistoso ou para-autóctono. Atópase entre a zona Centroibérica e dominio alóctono. Está formado por unha secuencia de sedimentos siliclásticos de 4&nbsp;km de grosor con intercalacións volcánicas. A súa base é un resto erosionado local que se formou por sedimentación no Paleozoico e polos porfiroides do dominio do Ollo de sapo da zona Centroibérica. Descoñécese cal foi o desprazamento que realizou ese material desde as marxes continentais ata a súa posición actual. Este dominio de xistos é de metasedimentos do Paleozoico, e magmatismos fundamentalmente félsicos. Pola outra banda, os **complexos alóctonos** supoñen todo o noroeste deste dominio. Son acabalgamentos exóticos de rochas continentais, unidades de alta presión e rochas ofiolíticas que se acumularon sobre do dominio xistoso. Isto é, foron illas tectónicas que sufriron desprazamentos moi amplos contra o continente cando ao comezo eran un amplísima acumulación de mantos. Esas estruturas oceánicas sufriron diferentes metamorfismos e procesos estruturais diferentes antes de chocar. Os complexos alóctonos do macizo tiveron diferentes orixes e diferentes evolucións. Segundo a súa posición con respecto da codia, as unidades desta zona pódense clasificar como basais, ofiolíticas ou superiores. Primeiro, case todas as unidades do complexo son basais, isto é, son áreas que recristalizaron a altas profundidades e que, polo tanto, representaban parte da codia interna ou do manto. Son partes da marxe máis externa de Gondwana nas que se deron riftings no Ordovícico ou subducións no varisco. O rifting do Ordovícido tivo a continuación unha separación da zona periférica de Gondwana e unha creación de litosfera no fondo dese océano, entre o rift e o novo linde da plataforma continental. Nesta zona galego-trasmontana aparecen partes desa sutura oceánica e que abranguen a todas as idades da formación dos complexos da zona. Segundo, no caso das unidades superiores houbo procesos cunha deformación no Ordovícico baixo e unha reciclaxe na colisión varisca. O metamorfismo destas unidades alóctonas indica que foron unidades superficiais dun arco volcánico do litoral de Gondwana, que existiu a principios do Ordovícido e que máis tarde abriu como o océano Reico. Así é que o rexistro de Galicia-Trás-os-Montes é un rexistro de incorporacións á oroxénese dun arco volcánico cando se estaba producindo unha subdución e despois unha colisión de Avalonia con Laurentia. Ese arco tería unidades superiores, unha abano de material litosférico de diferentes períodos e unha subdución parcial polo oeste da plataforma externa de Gondwana. A finais do Devoniano foi o período de paso da subdución ao choque de continentes. Finalmente, cando as unidades basais foron empurradas contra a plataforma externa de Gondwana a comezos do Carbonífero, quedou unha codia de sedimentos incrustada dentro do dominio xistoso que se estaba a formar. As posteriores deformacións continentais serían as que mudaron esas zonas máis externas de alí en diante.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Ollo de sapo
* Xeoloxía de Galicia