Música do Clasicismo

**Clasicismo** é o estilo da música culta europea desenvolvido aproximadamente entre 1750 e 1820 por compositores como Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart e Ludwig van Beethoven. Coincide coa época cultural e artística (na arquitectura, a literatura e as demais artes) hoxe denominada Neoclasicismo. Tivo os seus grandes centros de difusión en Berlín, París, Mannheim e, sobre todo, Viena. Caracterízase pola claridade das texturas, a simetría das frases, a consolidación da tonalidade plena e o establecemento das formas musicais clásicas (sinfonía, sonata, cuarteto, concerto...).

## Denominación 
Mentres que as restantes artes  descubrían e copiaban nesta época os antigos modelos grecorromanos, os moi escasos restos musicais coñecidos da música da Antigüidade eran insuficientes para basearse neles, polo que o clásico é un estilo musical novo.

## Estética e características xerais 
O século XVIII foi o da Ilustración, e a súa estética trasladouse ao estilo musical: gusto polo natural, o equilibrado e o claro; rexeitamento do artificio e o exceso de sofisticación da música barroca; imitación da natureza, en forma de estruturas simples e frases simétricas similares ás da música folclórica; na ópera, verosimilitude e proximidade ao espectador dos argumentos, e integración íntima do drama e a música.

Ademais o público da música culta estendeuse da vella aristocracia á puxante burguesía, que mercaba masivamente edicións de partituras e enchía os teatros de ópera e de concerto, o que impulsou aos compositores a achegar o seu estilo ao popular. A difusión da música aumentou e internacionalizouse, e con ela a fama dos compositores máis destacados, de modo que o estilo unificouse en toda Europa e os autores máis coñecidos fixeron frecuentes xiras polas principais capitais do continente.
miniatura|Molto allegro (I) da Sinfonía núm. 40 de Mozart. Con *forma sonata* global, os once primeiros segundos exemplifican a típica melodía acompañada e simétrica do Clasicismo.
Como consecuencia de todo iso as características principais da música do Clasicismo son:

* Uso da textura de melodía acompañada, consistente no predominio da voz máis aguda, que centra o interese na súa melodía, mentres o resto de instrumentos acompáñana; só en ocasións úsase a homofonía ou a polifonía imitativa. O acompañamento xa está escrito explicitamente (desuso do baixo continuo).
* Melodías dun maior carácter cantabile e simétricas, con frases estruturadas en antecedente e consecuente (ou *pregunta* e *resposta*), que tipicamente se pechan nas harmonías de dominante e tónica, respectivamente.
* Harmonías moi claras e funcionais, baseadas nos acordes de tónica, dominante e subdominante, que estruturan as frases e a forma musical con cadencias moi claras. O ritmo harmónico (velocidade á que cambian os acordes) adoita ser máis lento que no Barroco: é típico o acompañamento arpexado chamado baixo de Alberti no piano, ou o trémolo no acompañamento orquestral.
* Escríbese moita máis música en modo maior (máis alegre) que en modo menor. Amplíase o campo das modulacións e úsanse tonalidades cada vez con máis alteracións.
* Compás moi claro e rexido tamén pola harmonía.
* Amplíase a orquestra e o seu rango dinámico. Cada vez escríbese en detalle unha maior variedade de dinámicas e articulacións, deixando menos espazo á interpretación do executante.
* Úsanse formas estandarizadas (en particular a chamada forma sonata) pero con grande interese e variedade na estrutura interna da música. É neste período cando se definen claramente as formas e estruturas nas que se basea a música culta occidental case até os nosos días: a sonata, a sinfonía, o cuarteto e o concerto clásico.

## Períodos e autores da música do Clasicismo 
[miniatura|[Johann Christian Bach, fillo de Johann Sebastian Bach, retratado por Thomas Gainsborough, 1776.]]

### Os estilos preclásicos 
A mediados do século XVIII conviviron diversas correntes musicais. O Rococó ou estilo galante, exemplificado por Johann Christian Bach fillo de Johann Sebastian Bach e coñecido como *o Bach de Londres*, caracterizouse polo paso das texturas complexas a melodías claras con acompañamentos sinxelos, e a creación de estruturas formais ben definidas con seccións claramente articuladas: unha fusión da claridade formal da música francesa coas innovacións harmónicas e estruturais do estilo italiano, como as do sinfonista milanés Giovanni Battista Sammartini. En Alemaña xurdiu o *Empfindsamer Stil* ou estilo sentimental, que buscaba a expresión directa e natural de sentimentos, e que practicaron Wilhelm Friedemann Bach e Carl Philipp Emmanuel Bach (*o Bach de Berlín*), fillos ambos tamén de Johann Sebastian.

Unha das figuras decisivas na fixación da forma sonata foi o compositor italiano Domenico Scarlatti. O estilo das súas obras era innovador porque utilizaba estruturas claras, e melodías con acompañamentos cada vez máis comprensibles para o oínte. Outro compositor influente foi Christoph Willibald Gluck, reformador operístico que pretendeu volver a unha fusión de música e texto, restándolle importancia á improvisación de ornamentos típica do bel canto e atendendo máis á modulación como forma de articular as escenas dramáticas.

No campo sinfónico foi fundamental a achega da Escola de Mannheim, cuxa orquestra de corte estivo na vangarda da técnica orquestral (cambios dinámicos espectaculares, introdución dos clarinetes...). A esta escola pertenceron Johann Stamitz, Franz Xaver Richter, Carl Stamitz, Franz Ignaz Beck e Christian Cannabich.

### 1750 a 1775 
[esquerda|miniatura|[Joseph Haydn, retratado por Thomas Hardy, 1792.]]
Para a década de 1750 as formas instrumentais como o concerto e a  sinfonía (esta orixinalmente a mera abertura das óperas) gañaran a suficiente forza como para ser interpretadas independentemente da música vocal, e tiñan grande aceptación nas cortes.

O compositor do momento era Franz Joseph Haydn. Ademais de escribir sinfonías de estrutura claramente clásica, escribiu sonatas para pianoforte, o novo instrumento de teclado en plena fase de perfeccionamento e que permitía maiores capacidades expresivas. Foi considerado tamén o gran creador do cuarteto de corda, pois as súas obras para esta formación, de gran refinamento melódico e harmónico, deron unha importancia similar ós catro instrumentos e fixaron a forma, o que contribuíu a que o cuarteto queda establecido até os nosos días.

Cara a 1770 xurdiu o estilo chamado *Sturm und Drang*, inspirado nunha especie de protorromanticismo literario do mesmo nome que podemos exemplificar no *Werther* de Goethe, e que en música produciu obras sinfónicas de ambiente tráxico e apaixonado, case todas en modo menor, como algunhas sinfonías de Haydn e C.P.E. Bach.

### 1775 a 1820 
[dereita|miniatura|[Wolfgang Amadeus Mozart, en retrato póstumo de Barbara Krafft, 1819.]]
O centro de gravidade da música europea situouse en Viena, onde un novo compositor comeza a revolucionar a ópera e o concerto: Wolfgang Amadeus Mozart. Aínda que se baseou nas achegas de Haydn, Mozart prefería melodías máis cantables, ao estilo italiano. Ademais nas súas obras aprécianse máis cromatismos e outras modificacións harmónicas. En canto á instrumentación, utiliza máis variedade de instrumentos, en ricas combinacións tímbricas.

Na década de 1780 Muzio Clementi adquire prestixio coas súas sonatas e estudos para piano. Este compositor incentivou a extensión da tesitura do instrumento, entre outras modificacións que brindaron novas posibilidades. Similar papel xogou para o Violoncello Luigi Boccherini, italiano afincado en España.

### Beethoven e o paso ao Romanticismo 
[esquerda|miniatura|[Ludwig van Beethoven, retratado por Joseph Karl Stieler, 1820.]]
Unha nova xeración de compositores formada por Johann Nepomuk Hummel, Luigi Cherubini, Gaspare Spontini, Gioachino Rossini e Ludwig van Beethoven comezou a cobrar importancia. Formalmente, a sección de desenvolvemento da forma sonata fíxose cada vez máis complexa. Tamén se complicaron os acompañamentos para crear texturas máis ricas, e a harmonía volveuse máis flexible e elaborada. O piano ocupou un lugar central. Beethoven foi o que produciu os cambios máis profundos no estilo e por iso é considerado o responsable da transición cara ao período romántico. As súas principais achegas foron as innovacións harmónicas, e a procura dunha maior expresividade. Tamén foi un pioneiro en canto á orquestración das súas sinfonías, xa que utilizou moitos instrumentos que non formaban parte da orquestra e isto impulsou a ampliación da mesma.

## As formas musicais do Clasicismo 
Neste período establécense as principais formas musicais vixentes até entrado o século XX, e as estruturas que as rexen; entre estas estruturas destácase a chamada forma sonata, desenvolvida nos primeiros movementos da maioría das formas musicais do momento (sonata propiamente dita, cuarteto, sinfonía, concerto etc.).

### Formas instrumentais 
As formas instrumentais do Clasicismo reciben o seu nome segundo o conxunto ao que están destinadas:

* A sonata está escrita para un instrumento solista (xeralmente o piano), ou ben para piano e un segundo instrumento (violín, frauta etc.).
* O trío, o cuarteto, o quinteto... denominan a obras escritas respectivamente para tres, catro, cinco... instrumentos. Entre estas combinacións quedan fixadas algúns modelos, como a do cuarteto de corda ou o quinteto de vento.
* A serenata, o divertimento e a casación adoitan estar escritas para un conxunto de tamaño medio (pequena orquestra de cordas, banda de vento), para ser interpretados ao aire libre.
* O concerto está escrito para un instrumento solista e orquestra.
* A sinfonía é unha obra escrita para orquestra sinfónica.

[miniatura|''[A orquestra da Ópera|L'orchestre de l'Opéra*, cadro de Edgar Degas, 1870.]]
Todas estas obras son estruturadas de modo similar, tomando como modelo a sonata. Ten esta tres ou catro movementos:

* No primeiro séguese un esquema con tres partes: primeiro unha exposición na que o compositor nos presenta dous temas, un enérxico, na tonalidade principal, e outro máis melódico, na dominante ou o relativo maior. En segundo lugar, o desenvolvemento, no que se establece un conflito entre os dous temas, que son fragmentados, transportados, variados... Finalmente a reexposición, na que a tensión harmónica resólvese ao volver escoitarse os temas iniciais na mesma tonalidade.
* O segundo movemento, lento, adoita ser máis melodioso, utilizándose a forma lied, de estrutura ternaria e carácter lírico.
* O terceiro movemento ten un carácter máis desenfadado, xeralmente en forma de minueto, danza de orixe francesa, ou de scherzo (no caso de Beethoven).
* No cuarto movemento adóptase case sempre a forma rondó, que alterna un tema principal a modo de refrán, na tonalidade principal, con episodios noutros tons.

Na sonata propiamente dita os compositores adoitaban prescindir ás veces dalgún dos catro movementos canónicos, á súa elección. O concerto nunca ten minueto, quedando por tanto estruturado sempre en só tres movementos. Os divertimentos e serenatas, pola contra, adoitaban ampliar a secuencia habitual con algún movemento suplementario.

Aínda que a maioría dos instrumentos sinfónicos xa existían desde o Barroco, moitos deles cambian e adáptanse aos novos requirimentos estilísticos e de composición da época: así, os de vento aumentan o número de buracos e chaves para adaptarse ás tonalidades con moitas alteracións. Algúns instrumentos que xorden neste período son o pianoforte, o arpeggione e o clarinete, mentres perden vixencia case até a súa extinción a viola da gamba, o clavicordio, a frauta doce (que volverá renacer no século XX), o baixón e o laúde, entre outros. O fortepiano impúxose sobre a clave de tal forma que pasou a ocupar un lugar central na música de cámara e mesmo nos concertos solistas.

Este é un período chave tamén para a orquestra porque se configura a orquestra sinfónica como tal, por influencia de Mozart, Haydn e a escola de Mannheim. Da orquestra de cámara herdada do Barroco mantense a sección de cordas como base, aínda que esta é ampliada en número e adoita complementarse con polo menos un par de óboes e de trompas. Ao avanzar o século queda fixada a sección de instrumentos de madeira a dúas: dúas frautas traveseiras, dous óboes, dous clarinetes e dous fagots. A sección de metal adoitaba incluír entre dúas e catro trompas, dúas trompetas (con timbais) e, ocasionalmente, un ou varios trombóns. Abandónase a práctica do baixo continuo, e con iso o clavecín na orquestra, salvo para os recitativos operísticos.

### As formas vocais 
[miniatura|Manuscrito do [Réquiem (Mozart)|Réquiem de Mozart: inicio do *Lacrimosa*. ]]

#### A ópera 
Xa desde comezos do século XVIII converteuse nun fastuoso espectáculo de corte, a través do cal os monarcas e aristócratas exhibían o seu esplendor. Os temas referíanse á mitoloxía e á historia antiga e representaban grandes traxedias heroicas, montadas con gran aparello: era a chamada ópera seria, cantada en italiano.

Pola contra, as clases sociais menos favorecidas contaban co seu propio teatro musical, a ópera bufa, pequenas actuacións satírico-burlescas. De breve duración e argumento simple, recorren á expresión directa en linguaxe coloquial e sérvense de dúas ou tres personaxes soamente, reducindo ao máximo os elementos musicais, nos que desde logo están ausentes os coros e cobra a maior importancia a melodía popular de fácil construción. A ópera bufa gañou importancia e nivel artístico durante o Clasicismo, e apareceron ademais versións nacionais, escritas na lingua local e con diálogos en lugar de recitativos, como o *singspiel* en Alemaña, a *ballad opera* en Inglaterra, a zarzuela en España e a *opéra-comique'' en Francia.

#### A música relixiosa 
Un gran número de compositores seguiu adscrito ao servizo da Igrexa, e continuaron escribindo por tanto formas relixiosas como a misa e o motete, en xeral para orquestra, coro e solistas, e nun estilo deliberadamente arcaico. Un exemplo moi coñecido deste xénero é o Réquiem de Mozart.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*