Río Amarelo

O **Río Amarelo**, tamén coñecido coma **Huang He**, é o segundo río máis longo da China, só superado polo río Yangtzé, e o sexto sistema fluvial máis longo da Terra, cunha lonxitude estimada de 5&nbsp;464 km e unha conca hidrográfica de 795&nbsp;000 km². Comezando nas montañas Bayan Har, o río flúe xeralmente cara ao leste antes de entrar no longo meandro de Ordos de 1500 km, que corre cara ao nordés en Gansu a través da meseta de Ordos e xira cara ao leste na Mongolia Interior. A continuación, o río vira bruscamente cara ao sur para formar a fronteira entre Shanxi e Shaanxi, xira cara ao leste na súa confluencia co río Wei, e flúe a través da chaira do norte da China antes de desembocar no mar de Bohai. O río recibe o seu nome pola cor amarela das súas augas, que procede da gran cantidade de sedimentos vertidos na auga a medida que o río flúe a través da meseta de Loess. 

A conca do río Amarelo foi o berce da antiga civilización chinesa. Segundo a historiografía chinesa tradicional, a dinastía Xia orixinouse nas súas marxes cara ao 2100&nbsp;a.C.; o texto histórico *Shiji* de Sima Qian () recolle que os Xia fundáronse despois de que as tribos dos arredores do río Amarelo unísense para combater as frecuentes inundacións da zona. O río proporcionou un solo fértil para a agricultura, pero desde entón desbordouse e cambiou de curso con frecuencia, e unha estimación conta 1.593 inundacións nos 2.540 anos transcorridos entre 595&nbsp;a.C. e 1946&nbsp;d.C. Como tal, o río Amarelo foi considerado unha bendición e unha maldición ao longo da historia, e foi alcumado tanto «o orgullo da China» como «a dor da China».

A conca do río Amarelo ten actualmente unha poboación de 120 millóns de habitantes, mentres que máis de 420 millóns de persoas viven nas provincias inmediatas que dependen del como fonte de auga. A conca comprende o 13% da superficie cultivada da China. A zona recibe precipitacións moi desiguais, só o 2% da escorrentía chinesa Desde 2003, China traballa no Proxecto de Transferencia de Auga Sur-Norte para aliviar a presión sobre a subministración de auga do río.

É de grande importancia para a economía chinesa pois o seu val ten terras fértiles, bos pastos e importantes xacementos minerais.

Foi nese río onde a civilización chinesa comezou.
miniatura|250px|Curso alto do Río Amarelo

## Etimoloxía 
A primeira literatura chinesa refírese ao río Amarelo simplemente como 河 (en chinés antigo: **C.gˤaj*), unha personaxe que chegou a significar simplemente «río» no uso moderno. A primeira aparición do nome 黄河 (en chinés antigo: **N-kʷˤaŋ C.gˤaj*; chinés medio: *Hwang Ha* xa que corre claro antes da súa entrada na meseta de Loes, mais o nome actual do río entre os habitantes de Mongolia Interior é *Ȟatan Gol* (Хатан гол}}, "río Raíña"). En Mongolia, chámaselle simplemente *Šar Mörön* (Шар мөрөн, "río Amarelo").

En Qinghai, o nome tibetano do río é «río do Pavo Real» (; ).
## Xeoloxía 
O río Amarelo formouse nalgún momento do Mioceno tardío, Plioceno ou Plistoceno, como consecuencia do levantamento da meseta tibetana.
## Dinámica 
O río foi durante moito tempo fundamental para o desenvolvemento do norte da China, e os estudosos considérano un dos berces da civilización. As crecidas do río tamén causaron moita destrución, incluídas múltiples inundacións que provocaron a morte de máis dun millón de persoas. Entre as máis mortíferas estiveron as inundacións de 1332–33 ou a inundación de 1344 durante a dinastía Yuan, a inundación de 1887 durante a dinastía Qing que matou entre 900.000 e 2 millóns de persoas, e unha na época da república da China. En 1931 producironse un número masivo de inundacións que matarón entre 1 e 4 millóns de persoas.

A causa das inundacións é a gran cantidade de loess de gran fino arrastrado polo río desde a meseta de Loess, que se deposita continuamente ao longo do fondo da súa canle. A sedimentación fai que se acumulen lentamente presas naturais. Estas presas subacuáticas son impredicibles e xeralmente indetectables. Co tempo, a enorme cantidade de auga necesita atopar un novo camiño cara ao mar, o que a obriga a tomar o camiño de menor resistencia. Cando isto ocorre, desbórdase pola chaira do norte da China, ás veces tomando unha nova canle e alagando a maioría das terras de cultivo, cidades ou pobos que atopa ao seu paso.

A resposta tradicional chinesa de construír diques cada vez máis altos ao longo das ribeiras ás veces tamén contribuía á gravidade das inundacións: Cando a auga traspasaba os diques, xa non podía volver ao leito do río como o faría tras unha crecida normal, xa que o leito do río era ás veces máis alto que a paisaxe circundante. Estes cambios podían facer que a desembocadura do río se desprazase até 480 km, chegando unhas veces ao océano o norte da península de Shandong e outras o sur.

Outra fonte histórica de inundacións devastadoras é o colapso do encoro de xeo río arriba na Mongolia Interior, coa conseguinte liberación repentina de grandes cantidades de auga embalsada. No século pasado producíronse 11 grandes inundacións deste tipo, cada unha das cales causou enormes perdas humanas e materiais. Hoxe en día utilízanse explosivos lanzados desde avións para romper os diques de xeo antes de que se volvan perigosos.

Antes de que aparecesen as modernas presas na China, o río Amarelo era moi propenso ás inundacións. Nos 2.540 anos transcorridos entre o ano 595 a.C. e o 1946 d.C., calcúlase que o río Amarelo desbordouse 1.593 veces, cambiando o seu curso 26 veces de forma notable e nove de forma grave. Entre estas inundacións cóntanse algunhas das catástrofes naturais máis mortíferas xamais rexistradas. Antes da xestión moderna de catástrofes, cando se producían inundacións, parte da poboación podía morrer afogada nun primeiro momento e moitos máis sufrían máis tarde pola fame negra e a propagación das enfermidades subseguintes.

## Historia 
[miniatura|upright|Os ríos Amarelo e [río Huai|Huai que rodean a Sizhou e o Ming Zuling na edición da *Biblioteca Completa dos Catro Tesouros* da obra de Pan Jixun *Panorámica do mantemento dos ríos*. No momento da edición da época Qing, ambos perderonse por completo durante a inundación de 1680.]]
[miniatura|upright|*O río Amarelo rompe o seu curso*, obra de [Ma Yuan (1160–1225), Dinastía Song.]]
Durante máis de 3000anos, varias dinastías da historia chinesa construíron os seus capitais na conca do río, convertendo á rexión en “o centro da política, a economía e a cultura do país”.
### Inicio da Civilización Chinesa 
Os primeiros chineses probábelmente emigraron do sur, do val do Río Mekong para o norte, establecéndose nas terras fértiles das proximidades do Río Amarelo. Nesta terra irrigada, os antigos chineses cultivaron paínzo, hortalizas e froitas nativas, sobre todo ao longo dos cursos alto e medio do río. No sector baixo do Río Amarelo, cultivábase arroz. Durante o terceiro milenio antes de Cristo, o excedente de produción favoreceu o establecemento de vilas permanentes, como Banpo e Erlitou, e logo a mediados daquel milenio había case que un continuo poboamento ao longo do río, asentando as bases da civilización.
### Tempos antigos
miniatura|upright|Cursos históricos do río Amarelo
miniatura|upright|Cursos históricos do río Amarelo
Na mitoloxía chinesa, o xigante Kua Fu drenou o río Amarelo e o río Wei para saciar a súa ardente sede mentres perseguía ao Sol. Documentos históricos do período de primavera e outono e da dinastía Qin indican que naquela época o río Amarelo fluía considerablemente ao norte do seu curso actual. Estes documentos mostran que despois de que o río pasase Luoyang, fluía ao longo da fronteira entre as provincias de Shanxi e Henan. e continuaba ao longo da fronteira entre Hebei e Shandong antes de desembocar na baía de Bohai, preto da actual Tianjin. Outra desembocadura seguía esencialmente o curso actual. A sabotaxe de diques, canles e encoros e a inundación deliberada de estados rivais converteuse nunha táctica militar habitual durante o período dos Estados Combatentes. Como o val do río Amarelo era a principal entrada á zona de Guanzhong e ao estado de Qin desde a chaira do norte da China, o estado Qin fortificou fortemente o paso de Hangu que foi escenario de numerosas batallas e tamén un importante punto de estrangulamento que protexía as capitais han de Chang'an e Luoyang. Unha gran inundación no ano 11 d.C. atribúese á caída da efémera dinastía Xin, e outra inundación no ano 70 d.C. devolveu o río ao norte de Shandong ao seu curso actual.

As rupturas producíronse a pesar de todo: unha en 1034, en Henglong, dividiu o curso en tres e inundou repetidamente as rexións do norte de Dezhou e de Bozhou (Song). Por primeira vez na historia, o río Amarelo desprazouse completamente ao sur da península de Shandong e desembocou no mar Amarelo. En 1194, a desembocadura do Huai quedara bloqueada. A acumulación de depósitos de limo foi tal que mesmo despois de que o río Amarelo cambiase máis adiante o seu curso, o Huai xa non foi capaz de fluír ao longo do seu único leito histórico, pero, en cambio, as súas augas encharcanse no lago Hongze e logo corren cara ao sur, rumbo ao río Yangtzé.

Unha crecida en 1344 devolveu a canle do río Amarelo ao sur de Shandong. A dinastía Yuan estaba a decaer, e o emperador obrigou a enormes equipos a construír novos diques para o río. As terribles condicións contribuíron a alimentar rebelións que conduciron á fundación da dinastía Ming.

A inundación de 1642 foi provocada polo home, causada polo intento do gobernador Ming de Kaifeng de utilizar o río para destruír aos rebeldes campesiños baixo o mando de Li Zicheng que estiveran cercando a cidade durante os últimos seis meses. Ordenou aos seus homes que rompesen os diques nun intento de alagar aos rebeldes, pero en lugar diso destruíu a súa propia cidade: calcúlase que a inundación, a fame negra e a peste subseguintes mataron a 300.000 dos 378.000 habitantes que tiña a cidade anteriormente. A cidade, outrora próspera, estivo a piques de ser abandonada até a súa reconstrución baixo o mandato do emperador Kangxi da dinastía Qing.

A cuestión de con que agresividade deberían controlarse as inundacións e se deberían ser conducidas de volta ás súas canles orixinais cando migraron, foi un tema de controversia na corte imperial. As camarillas rivais esgrimían argumentos baseados en criterios orzamentarios, técnicos e estratéxicos. O xeógrafo Charles Greer identifica dúas escolas de pensamento enfrontadas sobre como controlar o río Amarelo. Unha, que el identifica como confuciano, avogaba por conter o río entre diques máis altos, maximizando así a cantidade de terra da conca fluvial que se podía cultivar. A outra, que el asocia co taoísmo, favorecía diques máis baixos separados entre si até 5-10 quilómetros. Durante os reinados dos emperadores Renzong e Shenzong, no século XI, cando o río rompía repetidamente os seus diques e desprazábase cara ao norte e o oeste, os funcionarios discutían si debían tomarse medidas custosas para devolvelo á súa canle anterior. Finalmente, o emperador Shenzong decretou que o río permanecese no seu novo curso.

As técnicas tradicionais de control de inundacións utilizaban diques, muros de contención para absorber a enerxía da auga, concas de desbordamento, canles de drenaxe e pólders. Os tratados sobre técnicas tradicionais de control de inundacións foron escritos por funcionarios como Pan Jixun, ue argumentaron que a unión de ramas do río aumentaba a potencia da auga e isto á súa vez aumentaba a súa capacidade de lavar sedimentos. Con todo, a difícil situación ao redor da confluencia do río Amarelo, o Huai e a Gran Canle provocou unha gran inundación do centro rexional de Sizhou e a destitución de Pan da corte. Posteriormente, a enchente do río en 1680 mergullou por completo Sizhou xunto co mausoleo dos Antepasados Ming baixo o lago Hongze durante séculos, ata que a rega moderna e o control das inundacións baixaron o nivel da auga o suficiente como para permitir a súa escavación e a restauración das tumbas a partir da década de 1970.
### Tempos recentes
[upright|miniatura|Soldados do [Exército Nacional Revolucionario durante a crecida do río Amarelo de 1938.]]
Entre 1851 e 1855, e é o segundo peor desastre natural da historia (excluíndo fames negras e epidemias). O río Amarelo adoptou máis ou menos o seu curso actual durante a Inundación de 1897.

A inundación de 1931 causou a morte de entre 1.000.000 e 4.000.000 de persoas,

En 1954, a República Popular China anunciou o seu plan xeral para controlar fundamentalmente os desastres causados polas inundacións do río Amarelo e desenvolver as obras hidráulicas do río Amarelo. O seu obxectivo era facer fronte aos riscos de inundación e converter os campos da chaira do norte da China, alimentados pola choiva, en campos de regadío. a fonte do río Amarelo atópase nos  nas montañas Bayan Har cerca do extremo oriental da prefectura autónoma tibetana de Yushu. Os seus afluentes desembocan no lago Gyaring e no lago Ngoring, no extremo occidental da prefectura de Golog, no alto das montañas Bayan Har de Qinghai. Na conca de Zoige, ao longo da fronteira con Gansu, o río Amarelo fai un bucle cara ao noroeste e logo cara ao nordés antes de virar cara ao sur, creando o «meandro de Ordos», e logo flúe en xeral cara ao leste a través da chaira do norte da China até o golfo de Bohai, drenando unha conca de 752.443 km2 que alimenta a 140 millóns de persoas con auga potable e de regadío.

O río Amarelo atravesa sete provincias actuais e dúas rexións autónomas, a saber (de oeste a este) Qinghai, Sichuan, Gansu, Ningxia, Mongolia Interior, Shaanxi, Shanxi, Henan e Shandong. As principais cidades ao longo do curso actual do río Amarelo son (de oeste a este) Lanzhou, Yinchuan, Wuhai, Baotou, Luoyang, Zhengzhou, Kaifeng e Jinan. A desembocadura actual do río Amarelo atópase no condado de Kenli, Shandong.

O río divídese comunmente en tres etapas. Estas son aproximadamente o nordés da meseta montañosa do altiplano tibetano, o meandro de Ordos e a Meseta de Loes e a chaira do norte da China. Porén, diferentes estudosos teñen diferentes opinións sobre como se dividen as tres etapas. 

Este artigo adopta principalmente a división utilizada pola Comisión de Conservación do Río Amarelo.

Os sedimentos derivados do río Amarelo foron transportados fóra do mar de Bohai, até o mar Amarelo setentrional e meridional, e formaron un centro de depósito distal ao redor da península de Shandong.
### Tramo superior
[miniatura|upright|Preto de [Xunhua, Qinghai]]
[miniatura|upright|[Liujiaxia, Gansu]]

O curso superior do río Amarelo constitúe un tramo que comeza no seu nacemento, nas montañas Bayan Har, e termina na cidade de Hekou (condado de Togtoh), Mongolia Interior, xusto antes de virar bruscamente cara ao sur. Este tramo ten unha lonxitude total de 3472 km e unha conca total de 386 000 km2, o que representa o 51,4 % da conca total. Ao longo desta lonxitude, a elevación do río Amarelo descende 3496 m, cunha pendente media do 0,10 %.

## Produción hidroeléctrica 
miniatura|upright|Central Hidroeléctrica de Liujiaxia.
Na actualidade existen 16 centrais hidroeléctricas ao longo do río Amarelo, ordenadas a continuación segundo o ano no que comezaron a funcionar.

* Presa de Sanmenxia (1960), de 106 m de altura.
* Central hidroeléctrica de Sanshenggong (1966).
* Central hidroeléctrica da garganta de Qingtong (1968) (Qingtongxia City, Ningxia).
* Presa de Liujiaxia (1974) (condado de Yongjing, Gansu).
* Presa de Yanguoxia (1975) (condado de Yongjing, Gansu).
* Central hidroeléctrica de Tianqiao (1977).
* Presa de Bapanxia (1980) (Distrito de Xigu, Gansu).
* Presa de Longyangxia (1992) (condado de Gonghe, Qinghai), cunha altura de 178 m.
* Presa de Lijiaxia (1997) (condado de Jainca, Qinghai), cunha altura de 165 m.
* Central hidroeléctrica da garganta de Da (1998);
* Central hidroeléctrica da garganta de Li (1999);
* Presa de Wanjiazhai (1999);
* Presa de Xiaolangdi (2001) (Jiyuan, Henan), de 154 m de altura.
* Presa de Gonboxia (2006), (condado de Longhua, Qinghai), cunha altura de 132 m.
* Presa de Laxiwa (2010) (condado de Guide, Qinghai), cunha altura de 250 m.
* Presa de Jishixia (2010), (condado de Longhua, Qinghai), cunha altura de 101 m.

Segundo se informou no ano 2000, as sete maiores centrais (Longyangxia, Lijiaxia, Liujiaxia, Yanguoxia, Bapanxia, ​​Daxia e Qinglongxia) xa tiñan en funcionamento unha capacidade instalada total de 5.618 MW.

## Notas 
;Referencías

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* . 
### Outros artigos 
* Chaira do norte da China
* Mar Amarelo