Cratón

[miniatura|upright=1.35|Cratóns de Suramérica e África durante o [Triásico cando os dous continentes estaban unidos como parte do spercontinente Panxea.]]

Un **cratón**, do grego κράτος, kratos, 'forza', é unha parte vella e estable da litosfera continental, que consta das dúas capas máis externas da Terra, a codia e o manto máis superior (manto litosférico). Os cratóns adoitan pasar por ciclos de fusión e rifting de continentes, e atópanse xeralmente no interior das placas tectónicas; prodúcense excepcións onde eventos de rifting xeoloxicamente recentes separaron os cratóns e crearon marxes pasivas nos seus bordos. Os cratóns están compostos caracteristicamente de antigas rochas de baseamento cristalinas, que poden estar cubertas por rochas sedimentarias máis recentes. Teñen unha codia grosa e profundas raíces litosféricas que se estenden a varios centos de quilómetros dentro do manto terrestre.

## Terminoloxía 
O termo *cratón* utilízase para distingir a porción estable da codia continental de rexións que son xeoloxicamente máis activas e inestables. Os cratóns están compostos de dúas porcións: un escudo continental, no cal a rocha do baseamento aflora á superficie, e unha *plataforma* formada por rochas sedimentarias que están encima dalgunhas zonas do escudo.

A palabra *cratón* foi proposta polo xeólogo austríaco Leopold Kober en 1921 como Kratogen (en alemán), referíndose ás plataformas estables dos continentes, contrapoñéndose a *oróxeno* referido ás zonas de montañas ou cintos oroxénicos. Posteriormente Hans Stille acurtou o termo chamándolle Kraton (en alemán), do cal deriva cratón.

## Exemplos 
Exemplos de cratóns son o cratón de Dharwar na India, o cratón do norte da China, o cratón do lese de Europa, o escudo amazónico de Suramérica, o cratón de Kaapvaal en Suráfrica, o cratón de Norteamérica (tamén chamado cratón de Laurentia), e o cratón de Gawler en Australia do Sur.

## Estrutura 
Os cratóns teñen grosas raíces litosféricas. A tomografía sísmica do manto mostra que baixo os cratóns hai manto anormalmente frío correspondente á litosfera (manto litosférico) con máis de dúas veces o grosor típico de 
100 km da litosfera oceánica madura ou da litosfera continental non cratónica. A esa profundidade, as raíces dos cratóns esténdense ata a astenosfera, e a zona de baixa velocidade que noutras partes se ve a esas profundides é débil ou está ausente baixo os cratóns estables. A litosfera do cratón é claramente diferente da litosfera oceánica porque os cratóns teñen unha flotabilidade neutra ou positiva, e unha baixa densidade intrínseca. Esta baixa densidade compensa o incremento de densidad debido á contracción xeotérmica e impide que o cratón se afunda no manto profundo. A litosfera cratónica é moito máis antiga que a litosfera oceánica (4000 millóns de anos fronte a 180 millóns de anos).

Fragmentos de rocha (xenólitos) transportados polo manto polos magmas que conteñen peridotitas chegaron á superficie como inclusións en chemineas subvolcánicas chamadas kimberlitas. Estas inclusións teñen densidades consistentes coa composición do cratón e están compostas de material residual do manto de alto grao de fusión parcial. A peridotita está fortemente influenciada pola inclusión de humidade. O contido de humidade da peridotita dos cratóns é xeralmente baixa, o que lles dá moita máis forza. Tamén contén altas porcentaxes de magnesio (menos pesado) en lugar de calcio e ferro (máis pesados). As peridotitas son importantes para a comprensión da composición profunda e da orixe dos cratóns porque os nódulos de peridotita son cachos de rochas do manto modificadas pola fusión parcial. As peridotitas de harzburgita representan os residuos cristalinos despois da extracción de fundidos con composicións como as do basalto e a komatiita.

## Formación 
O proceso polo cal se forman os cratóns denomínase a **cratonización**. Aínda queda moito por aprender acerca deste proceso, sobre o que hai moi pouco consenso na comunidade científica. Porén, as primeiras masas de terra cratónicas probablemente se formaron durante o eón arcaico. Isto sábese pola idade de diamantes, que se orixinaron nas raíces dos cratóns case sempre hai 2000 millóns de anos e ás veces hai 3000 millóns de anos. As rochas do Arcaico constitúen só o 7 % dos actuais cratóns do mundo; incluso tendo en conta a erosión e destrución das formacións do pasado, isto suxire que só do 5 ao 40 % da codia continental do presente se formou durante o Arcaico. A cratonización completouse probablemente durante o Proterozoico. O crecemento posterior dos continentes produciuse por acreción nas marxes continentais.

### Orixe das raíces 
A orixe das raíces dos cratóns aínda se discute. Ademais de arrefriar as raíces do cratón e rebaixar a súa densidade química, a extracción do magma tamén incrementaba a viscosidade e temperatura de fusión das raíces do cratón e impedía a mestura co manto non empobrecido que as rodeaba. As raíces do manto resultantes permaneceron estables por miles de millóns de anos. A tomografía mostra dúas capas na raíz do cratón baixo América do Norte. Un atópase a profundidades menores de 150 km e pode ser do Arcaico, mentres que o segundo atópase a profundidades de 180 a 240 km e pode ser máis novo. A segunda capa pode ser unha capa de límite térmico empobrecida que quedou encorada baixo a "tapa" empobrecida formada pola primeira capa. O modelo da orixe en impactos non require plumas nin acreción; porén, este modelo non é incompatible con ningún deles.

Moitos cratóns tiveron topografías de perfís suaves desde o Precámbrico. Por exemplo, o cratón de Yilgarn de Australia Occidental era xa achaiado no Proterozoico medio

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lista de escudos e cratóns
* Secuencia cratónica

### Bibliografía 
*  Sr. Lecturer, Geography, School of Humanities, Central Queensland University, Australia.
* 
*
* . Symposium A08, Early Evolution of the Continental Crust.

### Ligazóns externas 
*