Lingua romanche

A **lingua romanche** é unha lingua romance falada no cantón suízo de Grisóns. Está emparentada con outras linguas que se falan en Italia, Suíza e Francia. Os cinco dialectos retorrománicos máis falados son sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader. Puter e vallader, en ocasións, considéranse un só subgrupo: romanche ladino.

É falada por arredor dunhas 35.000 persoas como lingua materna e por outras 40.000 como segunda lingua. A maioría dos falantes tamén utilizan o alemán. É unha lingua considerada en risco de extinción, falada por menos do 1% dos 7,4 millóns de habitantes da Suíza. É a lingua oficial menos falada do país e sofre as consecuencias da concorrencia co alemán, falado maioritariamente pola poboación en xeral. O romanche está clasificado como definitivamente en perigo polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

## Historia 
O primeiro rexistro escrito da lingua romanche data de 1552, na forma dunha lición de catecismo chamada *Christiauna fuorma*, rexistrada por Jacob Bifrun no dialecto Engadino. Unha tradución en romanche do Novo Testamento publicouse en 1560.

O romanche non foi considerado unha lingua oficial da Suíza ata 1938. O cantón de Grisóns, maior reduto do romanche, é o único considerado trilingüe da Suíza, pois aló fálanse tamén o alemán e o italiano. Os falantes do idioma son obrigados a aprender tamén o alemán, tanto o (alemán) estándar como o dialecto suízo alemán local (alemánico), para ter acceso aos mellores empregos e á maioría das institucións federais no país.

## Ortografía 
A ortografía do romanche foi unificada, a partir das diferentes variedades, polo lingüista Heirich Schmid en 1982. Esa tentativa tentaba facilitar a comunicación entre os falantes do Baixo Engadino (*Vallader*), Alto Engadino (*Puter*), Sobremirano (*Surmiran*), Subselvano (*Sutsilvan*) e Sobreselvano (*Sursilvan*), cada cal coa súa propia norma ortográfica, e fornecer un carácter de unidade ao romanche. Esa nova escrita chámase **Rumantsch Grischun**, e hai controversia sobre o seu papel no ensino. Algúns dialectos son tan diferentes que dous falantes de variedades do romanche poden preferir falar alemán para se comunicar.

### Dialectos 
O romanche non é unha lingua única, senón un conxunto de dialectos pertencente á póla retorrománica das linguas romanas. As súas linguas parentes máis próximas son o ladino, falado na rexión do Trentino-Tirol do Sur e o friulano, falado no Friuli-Veneza Giulia, no norte da Italia.

A diferenza entre as variedades de romanche está presentada nas frases abaixo, que significan "a raposa (o golpe) estaba famenta de novo":

**Romanche oficial**:

*La vulp era puspè ina giada fomentada.*

**Baixo Engadino**:

''La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada.*

**Alto Engadino**:

*La vuolp d'eira darcho üna vuota famanteda.*

**Sobremirano**:

*La golp era puspe eneda famantada.*

**Subselvano**:

*La gualp eara puspe egn'eada fumantada.*

**Sobreselvano**:

*L'uolp era puspei inagada fomentada.*

A distancia xeográfica e as condicións topolóxicas das rexións na Suíza nas que se fala o romanche, sumadas a factores socioeconómicos, foron responsábeis da fragmentación da lingua ao longo dos séculos. As diferentes ortografías son exemplos desa división dialectal.

### Comparación de Léxico entre os distintos dialectos 
## Fonoloxía 
As consoantes do romanche oficial (*Rumantsch Grischun*) están representadas no cadro abaixo:

### Vogais 
Os fonemas vogais do romanche son os seguintes:

## Gramática 
Como na maioría das demais linguas neolatinas, o romanche presenta dous xéneros (masculino e feminino) e dous números (singular e plural). O plural fórmase en xeral engadindo un **-s** á palabra no singular.

As palabras masculinas terminan xeralmente en consoante e as femininas en **a**. Os artigos definidos son como se segue:

**il** *turist* - o turista
**la** *turista'' - a turista

Antes de vogal, os artigos tanto masculino como feminino sofren elisión e tórnanse **l**':

**l**'*ami* - o amigo
**l**'*amía* - a amiga

Os artigos plurais son **ils** para o masculino e **las** para o feminino.

**ils** *amis*
**las** *amias*

Os artigos *indefinidos* son **in** para o masculino e **ina** para o feminino.

**in** *curs* - un curso
**ina** *scola* - unha escola

Non hai artigos indefinidos plurais.

### Pronomes 
**jau** - eu 
**ti** - tu (vostede) 
**el**/**ella** - el/ela

**nus** - nós
**vus** - vós (vocés) 
**els**/**ellas** - eles/elas

### Morfoloxía verbal 
Aquí están as marcas morfolóxicas do presente do indicativo dos verbos do primeiro grupo da variante subselvana do romanche.

*Singular*

1. **-el** 
2. **as** 
3. **a**

*Plural* 
1. **-ein** 
2. **-ais** 
3. **-an**

Exemplo: **cumprar**, *comprar*

## Frases comúns en romanche 
Allegra - Ola

Co vai? - Como vai?

Fa plaschair - É un pracer coñecelo(a)

Bun di - Bo día

Buna saira - Boa serán/tarde/noite (cando se *chega*)

Buna notg - Boa noite (*despedida*)

A revair - Adeus, chao

A pli tard - Ata logo

I ma displascha - Descúlpeme

Perdunai - Con permiso

Per plaschair - Por favor

Grazia fitg - Moitas grazas

Anzi - De nada

Gratulazions - Parabéns

Bun cletg - Boa sorte

Ils quants è oz? - Que día é hoxe?

Quants onns has ti? - Cantos anos tes?

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en romanche
### Ligazóns externas 
* Radío Televisiun Rumantscha
* Informacións sobre a lingua romanche
* Relatorio do Ethnologue sobre o romanche
* Páxina da organización *Lia Rumantscha*
* Romansch - English Dictionary
* Romansch - English Dictionary, different Romansch dialects
* Google Rumantsch
* Google Directory - Romansh language