open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jesús Bea

**Jesús Bea Martínez**, coñecido deportivamente como **Bea**, nado en Portonovo o 11 de setembro de 1950, é un ex futbolista galego que xogaba de defensa. Desenvolveu case toda a súa carreira entre a Segunda División e a Segunda B, disputando máis de 500 partidos.

## Traxectoria 
Comezou a xogar ao fútbol nas categorías inferiores do Portonovo SD. Sendo xuvenil, compaxinaba as súas actuacións no equipo coa súa profesión de patrón de baixura. En marzo de 1969, despois dun partido coa selección galega xuvenil no que se enfrontou ao Atlético Pontevedrés, filial do Pontevedra CF, fichou polo club granate. 

Comezou a tempada 1969/70 no filial pontevedrés e en marzo foi cedido ao CD Ourense, da Segunda División, a petición do adestrador Francisco Campos (que substituíra a Fernando Bouso no banco). Foi titular no equipo ourensán dende o seu debut na xornada 29, na visita a El Sadar que rematou cunha derrota (1-0) contra Osasuna. No verán regresou ao Pontevedra, acabado de descender dende Primeira División, e onde xogou dúas tempadas.

Na tempada 1972/73 fichou polo Sevilla FC, que acababa de descender a Segunda. Xogou no Ramón Sánchez-Pizjuán durante tres tempadas, logrando o ascenso na 1974/75, aínda que apenas contou con minutos esa tempada.

Despois de non entrar nos plans do adestrador do Sevilla Roque Olsen na 1ª División, Bea fichou polo Deportivo Alavés, de Segunda, onde xogou as seguintes 5 tempadas. Marcou o seu primeiro gol na categoría contra o Levante UD nunha derrota por 2-1. Deixou Mendizorroza no verán de 1980, fichando de novo polo Pontevedra, que estaba naquel momento en Segunda B. Xogou 31 partidos naquela campaña e anotou tres goles, dous deles nun encontro fronte ao Deportivo da Coruña, pero o equipo acabou por descender a Terceira.

Fichou entón polo CF Lorca Deportiva, de Terceira División, sendo a primeira tempada onde se disputaba o Grupo XIII, tras separarse os equipos adscritos á Federación de Fútbol da Comunidade Valenciana e a Federación de Fútbol da Rexión de Murcia. Na tempada 1982/83 tivo un breve paso pola AD Ceuta, de Segunda B, onde conseguiu ser o máximo goleador do equipo a pesar de ser defensa central, con 12 tantos en 43 partidos. Volveu logo ao Lorca, xogando no equipo murciano até a súa retirada na tempada 1988/89, e vivindo un ascenso a 2ª (83-84), dous ascensos a 2ªB (80-81 e 86-87), un descenso a 2ªB (84-85) e dous descensos a 3ª (85-86 e 88-89).

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Datos do xogador en BDFutbol .

## Notas
Katie Eder

**Katie Eder** é unha activista e emprendedora social estadounidense que fundou e liderou as empresas de impacto social 50 Miles More, Kids Tales e The Future Coalition, esta última onde actualmente é a Directora Executiva.

En decembro de 2019, Eder foi nomeada unha dos 30 under 30 de Forbes en Lei e Política.

## Educación e vida temperá 
Eder naceu e criouse en Milwaukee, Wisconsin. Katie graduouse na Shorewood High School en 2018 e asistirá á Universidade Stanford no outono de 2020. É a menor de cinco irmáns.

## Activismo 
### Kids Tales 
Cando Katie tiña 13 anos, fundou unha organización sen fins de lucro, Kids Talles, para levar talleres de escritura creativa, impartidos por adolescentes, a nenos que non teñen acceso a experiencias de escritura fóra da escola. Durante un taller de Kids Tales, os nenos escriben un conto que se publica nunha antoloxía, un libro real. Mil cincocentos nenos de nove países participaron nos talleres de Kids Tales. Kids Tales contratou a máis de 400 profesores adolescentes e publicou 90 antoloxías.

### 50 Miles More 
Despois de que os eventos de March For Our Lives de 2018 terminaron o 24 de marzo, Katie e outros estudantes da súa escola secundaria organizaron unha marcha de 50 millas desde Madison, WI, a Janesville, WI, a cidade natal do expresidente da Cámara de Representantes dos Estados Unidos Paul Ryan, para chamalo polo seu papel no bloqueo e enterramento da lexislación sobre armas. Esta marcha 50 Miles More levou a Katie e o seu equipo a lanzar unha campaña a nivel nacional chamada # 50more nos 50 estados para desafiar aos outros 49 estados a realizar  marchas 50 Miles More á cidade natal ou oficina dun dos seus funcionarios electos apoiados pola NRA para esixir que tomen accións para pór fin á violencia armada. 50 Miles More fixo unha camiñada de 50 millas en Massachusetts en agosto de 2018. 50 Miles More tamén innovou creando unha iniciativa nacional de participación dos votantes dirixida por mozos, centrada nestes manifestantes recentemente comprometidos para levalos ás urnas para votar nas eleccións intermedias de 2018.

### Future Coalition 
Katie dirixiu 50 Miles More para forxar alianzas con outras organizacións lideradas por mozos en todo o país para formar Future Coalition, unha rede nacional e unha comunidade para mozos e organizacións lideradas por mozos co obxectivo de facer que o futuro sexa mellor, máis seguro e un lugar máis xusto para todos. Future Coalition conecta a organizacións lideradas por mozos e líderes xuvenís nos Estados Unidos para compartir recursos e ideas. The Future Coalition lanzouse en setembro de 2018 coa campaña electoral Walkout to Vote. Máis de 500 escolas en todo o país saíron de clase e marcharon ás urnas.

## Honras e premios 
* Prudential Spirit of Community Award – Homenaxe nacional.
* Diller Tikkun Olam Award
* Three Dot Dash – Global Social Entrepreneurship Incubator – Just Peace Summit
* International Literacy Association – 30 under 30 Award
* AFS-USA Project Change – Vision in Action Award

## Notas
Chiara Sacchi

**Chiara Sacchi**, nada en Buenos Aires en 2002, é unha activista polo clima arxentina.

## Vida persoal 
Chiara Sacchi naceu e creceu en Haedo, Buenos Aires, e estudou en Elmina Paz de Gallo, en El Palomar. Segundo unha entrevista realizada por Slow Food, Sacchi creceu nunha contorna familiar na que sempre estivo moi preocupada pola alimentación saudable, e por iso moitas das súas accións como activista polo clima viran ao redor deste tema. Tamén destacou en varios discursos e entrevistas que se viu impulsada a actuar polo cambio climático xa que a aterrorizaban os cambios bruscos de temperatura na súa terra natal.

## Activismo 
Chiara Sacchi formou parte do histórico movemento "A mocidade contra a crise climática", xunto con Greta Thunberg e outros 16 mozos activistas. Tratábase dunha iniciativa que pedía ao Comité dos Dereitos do Neno das Nacións Unidas que responsabilizase a Arxentina, Brasil, Francia, Alemaña e Turquía pola súa inacción ante a crise climática. Esta petición foi a primeira denuncia formal presentada por un grupo de nenos menores de 18 anos sobre o cambio climático no marco da Convención das Nacións Unidas sobre os Dereitos do Neno.

Sacchi participou como activista militante na Rede Slow Food Arxentina, un grupo global que traballa para a protección da biodiversidade e a alimentación boa, limpa e xusta. Con respecto ao activismo relacionado coa alimentación saudable, tamén participou en Terra Madre Salone del Gusto e nas actividades da comunidade Cocina Soberana de Buenos Aires, unha comunidade alimentaria que forma parte do movemento Slow Food en Buenos Aires. Foi unha referencia sobre soberanía alimentaria:

Promovo os principios de Slow Food porque creo que hai outras maneiras de producir comida, que non sexan daniñas coa natureza e as persoas...Os gobernos non só non están a tomar medidas para regular e previr os danos causados polo sistema alimentario, se non que ademais están a permitir que sustancias tóxicas continúen contaminando nosa comida. 

Sacchi é tamén unha activista comprometida coa acción climática colectiva: 

Todo gran cambio provén das masas, do pobo... Cando falo de saír á rúa, falo de mobilizar, de crear forza colectiva.

Coñecida polo seu lema "Devólvannos o noso futuro", Sacchi forma parte dun crecente movemento xuvenil que promove a equidade interxeneracional na acción climática.

## Notas
Tessa Khan

**Tessa Khan** é unha avogada ambiental que reside en Reino Unido. Foi cofundadora e codirectora de Climate Litigation Network, que apoia casos legais relacionados coa mitigación do cambio climático e a xustiza climática.

Khan argumentou que gobernos nacionais favoreceron deliberadamente elevar os niveis de dióxido de carbono e dano causado á contorna, incluso como parte do caso climático de Irlanda, precedente de importancia mundial..

## Traxectoria 
[thumb|Tribunal Supremo dos Países Baixos, [A Haia.]]
Tessa Khan participou en campañas de promoción e defensa dos dereitos humanos.

En Tailandia traballou para unha organización sen fins de lucro que loitaba polos dereitos humanos das mulleres. Neste traballo convenceu a varias Comisións Nacionais de Dereitos Humanos para que aumentaran a protección extraterritorial dos dereitos humanos. Estes compromisos foron recollidos na Declaración de Bangkok sobre obrigas extraterritoriais.

Mentres estaba alí, en 2015, decatouse dun fallo xudicial da Haia que ordenaba ós Países Baixos reducir as súas emisións de gases de efecto invernadoiro. Inspirada polo caso, Khan mudouse a Londres para unirse ó equipo legal da Fundación Urgenda en 2016.

Khan cofundó a Rede de Litixios Climáticos coa Fundación Urgenda para apoiar casos climáticos en todo o mundo. Traballa como codirectora de Climate Litigation Network. A través da organización, axudou con éxito a grupos de activistas a demandar aos seus gobernos. Manexa casos en todo o mundo, incluídos Canadá, Países Baixos, Nova Zelandia, Noruega, Paquistán e Corea do Sur.

Apoiou casos nos Países Baixos e Irlanda que desafiaron con éxito a idoneidade dos plans gobernamentais para reducir as emisións. En decembro de 2019, no caso do Estado dos Países Baixos vs. Fundación Urgenda, o Tribunal Supremo dos Países Baixos ordenou ao goberno reducir a capacidade das centrais eléctricas de carbón e supervisar ó redor de 3000 millóns de euros en inversións para reducir as emisións de carbono. O éxito foi descrito por *The Gardián* como "o preito sobre o clima máis exitoso até a data."

En agosto de 2020, no que se coñece como Caso Climático de Irlanda, a Corte Suprema de Irlanda ditaminou que o seu goberno debe elaborar un plan novo e máis ambicioso para reducir a emisión de carbono. Irlanda ocupa o terceiro lugar en emisións de gases de efecto invernadoiro per cápita entre os países da Unión Europea.

Tessa Khan recibiu o premio Climate Breakthrough en 2018. *Time* incluíuna na súa lista de 2019 das 15 mulleres que lideran a loita contra o cambio climático.

## Notas
Carabinos

[miniatura|240px|*[Cychrus attenuatus* (Cychrini)]]
A dos **carabinos** (*Carabinae*) é unha subfamilia de coleópteros adéfagos pertencente á familia dos carábidos. O seu xénero tipo é *Carabus* Linnaeus, 1758.

## Taxonomía 
### Descrición 
A subfamilia foi descrita en 1802 polo entomólogo francés Pierre André Latreille, no Tomo III da súa *Histoire naturelle, générale et particulière des crustacés et des insectes.

### Tribos 
A subfamilia comprende dúas tribos, cos xéneros que se indican:
* Carabini Latreille, 1802
** *Aplothorax* Waterhouse, 1841
** *Calosoma* Weber, 1801
** *Carabus* Linnaeus, 1758
** *Ceroglossus* Solier, 1848
* Cychrini Laporte, 1834
** *Cychropsis* Boileau, 1901
** *Cychrus* Fabricius, 1794
** *Scaphinotus* Dejean, 1826
** *Sphaeroderus* Dejean, 1831
** *Maoripamborus* Brookes, 1944
** *Pamborus* Latreille 1817

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Latreille, P. A. (1802): *Histoire naturelle, générale et particulière des Crustacés et des Insectes. Tome 3*. París: F. Dufart. Internet Archive BHL
* Imura, Y. & Osawa, S. (2005): "Evolutionary history of Calosomina ground beetles (Coleoptera, Carabidae, Carabinae) of the world as deduced from sequence comparisons of the mitochondrial ND 5 gene·. *Gene'', **360**: 140-150. 

### Outros artigos 
* Coleópteros
* Adéfagos
* Carábidos

### Ligazóns externas 
* Ground beetles of the subfamily Carabinae Latreille, 1802.
Hippolyte Louis Gory

**Hippolyte Louis Gory**, nado en París o 27 de setembro de 1800 (segundo o calendario francés da época, o 5 de vendimario do ano IX), e finado na mesma cidade o 26 de abril de 1852, foi un entomólogo francés especializado en coleópteros.

## Traxectoria 
Gory naceu en París o 27 de setembro de 1800. O 30 de marzo de 1826 casou, en París, con Sophie Marie Sotom. 

Especializado en entomoloxía, unha das súas obras principais foi a *Histoire naturelle et iconographie des insectes coléoptères (1837–1841)*, da que escribiu os volumes 2 a 4. (Francis de Laporte de Castelnau foi o autor do primeiro volume). Esta obra é un dos máis singulares libros de entomoloxía. Outro traballo maxistral da súa autoría foi a *Monographie des cétoines et genres voisins*, escrito en colaboración con Achille Rémy Percheron. 

Horn e Schenkling1 deron unha lista de 44 traballos seus de entomoloxía.

## Abreviatura 
A abreviatura **Gory** emprégase para recoñecr a  como autoridade na descrición e taxonomía en zooloxía.

## Notas 
## Véxase tamén
Abigail Dillen

**Abigail Dillen** é unha avogada ambiental e executiva da organización de xustiza ambiental Earthjustice. O seu traballo foi chamado "establecemento de precedentes" por múltiples organizacións climáticas. Isto inclúe, por exemplo, defender a regra de conservación de áreas sen camiños. *Marie Claire* describiuna como unha creadora de cambios en 2020.

Dillen ten un título de Juris Doctor (dereito) da Facultade de Dereito de UC Berkeley e uniuse a Earthjustice en 2000.  Dirixiu os programas de enerxía limpa e carbón en Earthjustice. Converteuse en directora executiva en 2018 substituíndo a Trip Van Noppen.

Dillen foi colaboradora da antoloxía *All We Can Save*. Tamén publicou artigos de opinión para USA Today, Huffington Post, The Hill, EcoWatch e outras fontes de noticias.

## Vida persoal 
Dillen creceu en Novo México.

## Notas
Itäinenkatu

**Itäinenkatu** (en galego **rúa Oriental**) é unha rúa peonil da cidade de Tampere, en Finlandia. Está localizada no centro da cidade, na área da antiga fábrica de Finlayson. A rúa discorre de norte a sur dende Finlaysoninkadun ao norte ata Satakunnankatu ao sur. Cruzando Sataknnankatu a ruta prolóngase pola rúa Aleksis Kivi.

Itäinenkatu forma arte da paisaxe industrial do Tammerkoski, clasificado por Museovirastoo dende o 2009 como Sitio Cultural Construído de Interese Nacional. Actualmente no edificio Plevna opera un cine e ao longo da rúa hai restaurantes e outros negocios.

## Historia e nome 
miniatura|Katuvapriikki.
Itäinenkatu foi parte anterirmente da rúa Aleksis Kivi. *Itäinenkatu* era o antigo nome da rúa Aleksis Kivi, que foi eliminado do plano urbanístico da cidade ná década de 1930, cando a rúa mudou o seu nome en honor ao escritor Aleksis Kivi. Na década de 1990 mudou o plano da cidade para a área de Finlayson e reintroduciuse o antigo nome da rúa. O nome *Itäinenkatu* é unha abreviatura do aínda máis antigo nome da rúa *Itäinen pitkäkatu*.

## Construcións 
miniatura|Näkymä Finlaysonin portilta kohti Aleksis Kiven katua.
Itäiselläkadulla posúe unha serie de lugares de valor arquitectónico, cultural e de paisaxe urbana que están protexidos polo plano urbanístico.
***Plevna** (1877), encóntrase no lado occidental da rúa. É unha antiga sala de tecidos, onde se introduciu a primeira iluminación eléctrica dos países nórdicos e logo do imperio ruso.
***Siperia** (1899), situada no lado leste, na esquina con Satakunnankatu. É unha antiga fiandeira. 
***Katuvapriikki** ou Porttitehdas (1860), tamén no lado leste, ao carón de Siperia. É unha gran porta con reloxo, través da cal se accede á praza de Väinö Linna.
***Kehräämö** tamén Puutarhatehdas (1891), situada ao longo de Finlaysoninkatu. O edificio marca o límite norte de Itäinenkatu.

## Notas
Ctenocarabus

***Ctenocarabus*** é un subxénero de insectos coleópteros da familia dos carábidos, pertencente ao xénero *Carabus*, cuxas especies son endémicas do suroeste de Europa e Marrocos.

## Taxonomía 
### Descrición 
O subxénero foi descrito en 1875 polo entomólogo franco-estadounidense James Thomson.

### Etimoloxía 
O nome científico *Ctenocarabus* está formado polo elemento do latín científico *cteno*-, tirado do grego antigo κτείς, κτενός *kteís, ktenós* "peite", e o nome do xénero *Carabus*. Literalmente, "os escarvellos que levan peites".

### Especies 
O subxénero comprende dúas especies:
* **Orde Coleoptera** Linnaeus, 1758
** Suborde Adephaga Schellenberg, 1806
*** Superfamila Caraboidea Latreille, 1802
**** Familia Carabidae Latreille, 1802
***** Subfamilia Carabinae Latreille, 1802
****** Tribo Carabini Latreille, 1802
******* Subtribo Carabina Latreille, 1802
******** Xénero *Carabus* Linnaeus, 1758
********* Subxénero *Ctenocarabus* Thomson, 1875 
********** Especie *Carabus galicianus* Gory, 1839
********** Especie *Carabus melancholicus* Fabricius, 1798 
*********** Subespecie *Carabus melancholicus costatus* Germar, 1824
*********** Subespecie *Carabus melancholicus melancholicus* Fabricius, 1798
*********** Subespecie *Carabus melancholicus submeridionalis* Breuning, 1975

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* *Ctenocarabus* en Lorenz, W. (2021): CarabCat: Global database of ground beetles (versión outubro de 2017). En: *Catalogue of Life*. Species 2000 & ITIS Catalogue of Life (5-04-2021).

### Outros artigos 
* Carábidos
* *Carabus*
* *Carabus galicianus*
 
### Ligazóns externas 
* Foto de *Carabus melancholicus*.
Adéfagos

A dos **adéfagos** (*Adephaga*) é unha suborde de insectos da orde dos coleópteros. Comprende numerosas especies, entre elas as dos coñecidos ditíscidos e carábidos.

## Taxonomía 
### Descrición 
A suborde foi descrita en 1806 polo naturalista suízo Johann Rudolph Schellenberg.

### Etimoloxía 
O nome científico *Adephaga* deriva do grego antigo ἀδηφάγα *adēphága*, neutro plural de ἀδηφάγος *adēphagos*, "comellón", en alusión á voracidade destes insectos, que son na súa maioría carnívoros.
  
### Clasificación 
A súa clasificación, aínda suxeita a discusión, comprende cinco superfamilias, coas seguintes familias:
#### Superfamilia Gyrinoidea 
* Familia Gyrinidae Latreille, 1810
#### Superfamilia Haliploidea 
* Familia Haliplidae Aubé, 1836
#### Superfamilia Meruoidea 
* Meruidae Spangler & Steiner, 2005
#### Superfamilia Dytiscoidea 
* Familia Noteridae C. G. Thomson, 1860
* Familia Amphizoidae LeConte, 1853
* Familia  Aspidytidae Ribera, Beutel, Balke & Vogler, 2002
* Familia  Dytiscidae Leach, 1815
* Familia  Pelobiidae Erichson, 1837 (antigamente Hygrobiidae Régimbart, 1878)
#### Superfamilia  Caraboidea 
* Familia Carabidae Latreille, 1802 (incl. Cicindelidae Latreille, 1802 e Rhysodidae Laporte, 1840) 
* Familia Trachypachidae C. G. Thomson, 1857

#### Familias fósiles 
* Colymbothetidae Ponomarenko, 1993
* Coptoclavidae Ponomarenko, 1961
* Liadytidae Ponomarenko, 1977
* Parahygrobiidae Ponomarenko, 1977
* Triaplidae Ponomarenko, 1977

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Coleópteros

### Ligazóns externas 
* Adephaga  en The Tree of Life.
* Adephaga na EOL.
Sara Ruddick

**Sara Ruddick**, nome de nacemento **Sara Elizabeth Loop**, nada o 17 de febreiro de 1935 e finada o 20 de marzo de 2011, foi unha filósofa feminista e a autora do libro *Maternal Thinking: Toward a Politics of Peace*.
## Traxectoria 
Licenciouse no Vassar College en 1957 e doutorouse na Universidade Harvard en 1964. Ensinou filosofía e estudos das mulleres no New School of Social Research catro anos. Foi galardoada co premio á filósofa máis destacada do ano pola Society for Women in Philosophy en 2002.  A American Philosophical Association organizou unhas xornadas en San Diego en 2012 sobre o seu traballo.  Participou no proxecto de historia oral, *Feminist Philosophers: In Their Own Words,* que ofrece entrevistas con filósofas feministas importantes implicadas no movemento feminista nas décadas de 1960 e 1970.

## Obra 
É moi coñecida pola análise das prácticas e do pensamento que emerxe do coidado dos nenos. Argumenta que a maternidade é unha actividade consciente que require eleccións, decisións diarias e unha reflexión continua e alerta. Lisa Baraitser considera que a súa contribución: "Xunto con Adrienne Rich, Ruddick foi probabelmente a pensadora máis importante que abordou a cuestión da *mothering* e da *motherhood* desde a segunda onda do feminismo, e cun espírito similar ao de Grace Paley, ampliando a súa análise de maternidade baixo o patriarcado ao desenvolvemento dos valores necesarios para opoñerse ao militarismo e á guerra."

## Notas 
 

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Polly F. Radosh, "Sara Ruddick's Theory of Maternal Thinking Applied To Traditional Irish Mothering," *Journal of Family History*, 33,3 (2008), 304–315.
Lingua nonuya

A **lingua nonuya** é unha lingua indíxena case extinta da familia witoto falada en Colombia e o Perú. Segundo datos de 2011, a lingua só contaba con dous falantes, mais a comunidade está tentando revitalizar a súa cultura a través da súa lingua. O nonuya está clasificado como en perigo crítico polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

## Fonoloxía 
O nonuya ten 6 vogais: /a, e, i, ɨ, o, u/.

## Notas
Lingua opón-carare

A **lingua opón-carare** (tamén coñecida como **opón**, **opone** ou **opón-karare**) foi unha lingua infrecuentemente diverxente da familia lingüística caribe que se falou outrora en Colombia. Falouse até mediados do século XX na marxe do río Magdalena, na conca dos ríos Sogamoso, Carare e Opón, no territorio do actual departamento colombiano de Santander.

## Fonoloxía 
Marshall Durbin e Haydée Seijas derivaron a seguinte fonoloxía a partir dos vocabularios recollidos por Pineda e Fornaguera.

## Notas
Museo Lenin

O **Museo Lenin** é un museo da cidade de Tampere, Finlandia. Trátase do único museo de occidente adicado á figura do revolucionario ruso Vladimir Lenin.

Está situado na Casa dos Traballadores de Tampere, onde en 1905 Lenin e Stalin reuníronse por primeira vez con motivo dunha conferencia do Partido Obreiro Socialdemócrata Ruso. Foi inaugurado o 20 de xaneiro de 1946 para conmemorar a morte de Lenin, e en 2014 foi transferido ao Museo dos Traballadores Werstas, despois do cal foi renovado, reabrindo as súas portas en 2016. O museo está situado na sala onde tivo lugar a reunión entre ambos revolucionarios.

O museo foi galardoado coa Orde da Amizade dos Pobos en 1986 polo consello do Sóviet Supremo da Unión Soviética. Dende a disolución da Unión Soviética, o museo desenvolveu unha visión máis crítica do traballo de Lenin e a Unión Soviética.

Entre os visitantes do museo encóntranse varios altos cargos da Unión Soviética como Nikita Khrushchev, Nikolai Bulganin, ou o primeiro astronauta Iuri Gagarin, o que dá mostra da alta significación política do museo.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Sitio web do museo
Crioulo sanandresano

O **crioulo sanandresano** é unha lingua crioula con base no inglés falada no arquipélago de San Andrés e Providencia, en Colombia. É moi semellante ó crioulo belizense e crioulo nicaraguano. O seu vocabulario procede principalmente do inglés, mais o crioulo de San Andrés e Providencia ten a súa propia fonética e expresións propias do castelán e de linguas africanas, particularmente das linguas kwa (como o twi e o ewe) e igbo. A lingua tamén é coñecida como "crioulo de San Andrés", "bende" e "crioulo inglés insular". O crioulo sanandresano está clasificado como "vulnerable" polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
### Ligazóns externas 
*Novo Testamento traducido ó crioulo
*San Andres Creole English
Linguas makú

As **linguas nadahup**, tamén coñecidas como linguas **makú** ou **vaupés–japurá**, son unha pequena familia lingüística propia do Brasil, Colombia e Venezuela. O termo "makú" é pexorativo, derivando da verba arauaca que quere dicir "sen fala". O termo nadahup é un acrónimo das súas linguas constituíntes.

## Linguas 
A familia nadahup consta de catro linguas, en base da súa intelixibilidade mutua. Porén, o nadëb e o kuyawi, o hup e o yahup e o nukak e o kakwa, comparten arredor do 90% do seu vocabulario e son mutuamente intelixibles, e por iso só son consideradas linguas separadas nun senso sociolingüístico. Estas catro ramas non son pechadas, e aínda que a familia foi suxerida por vez primeira en 1906, só se atoparon 300 cognados, que inclúen pronomes mais non outras formas gramaticais.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Campbell, Lyle. (1997). *American Indian languages: The historical linguistics of Native America*. Nova York: Oxford University Press. .
* Greenberg, Joseph H. (1987). *Language in the Americas*. Stanford: Stanford University Press.
* Henley, Paul; Marie-Claude Mattéi-Müller e Howard Reid (1996): "Cultural and linguistic affinities of the foraging people of North Amazonia: a new perspective"; *Antropológica *83: 3–37. Caracas.
* Kaufman, Terrence. (1990). Language history in South America: What we know and how to know more. In D. L. Payne (Ed.), *Amazonian linguistics: Studies in lowland South American languages* (pp.&nbsp;13–67). Austin: University of Texas Press. .
* Kaufman, Terrence. (1992) Guta
* Kaufman, Terrence. (1994). The native languages of South America. In C. Mosley & R. E. Asher (Eds.), ''Atlas of the world's languages* (pp.&nbsp;46–76). Londres: Routledge.
* Pozzobon, Jorge (1997). Langue, société et numération chez les Indiens Makú (Haut Rio Negro, Brésil). *Journal de la Société de Américanistes de París* 83: 159–172. París.
* Rivet, Paul e Constant Tastevin 1920: "Affinités du Makú et du Puinave"; *Journal de la Société des Américanistes de París'', n.s. t XII: 69–82. París.
* Rivet, Paul; P. P. Kok e C. Tastevin 1925: "Nouvele contributión a l'étude de la langue Makú; International *Journal of American Linguistics*, vol. 3, n. 24, p.p.&nbsp;129–132. Nova York.
Efectos do cambio climático nos seres humanos

Os **efectos do cambio climático sobre os seres humanos** son de grande alcance e inclúen efectos sobre a saúde, o medio ambiente, os desprazamentos e a migración, a seguridade, a sociedade, os asentamentos humanos, a enerxía e o transporte. O cambio climático provocou cambios posiblemente irreversibles nos sistemas xeolóxicos, biolóxicos e ecolóxicos da Terra .  Estes cambios provocaron a aparición de riscos ambientais a grande escala para a saúde humana; como condicións meteorolóxicas extremas,  destrución da capa de ozono, maior perigo de incendios forestais,  perda de biodiversidade,  tensións nos sistemas de produción de alimentos e propagación mundial de enfermidades infecciosas.  Ademais, estímase que o cambio climático causará máis de 150.000 mortes anuais en 2002, e a Organización Mundial da Saúde estima que o número aumentará a 250.000 mortes anuais entre 2030 e 2050.  

Un número crecente de investigacións explora os moitos impactos do cambio climático sobre a saúde humana, o abastecemento de alimentos, o crecemento económico, a migración, a seguridade, os cambios sociais e os bens públicos como a auga potable . As consecuencias destes cambios son susceptibles de ser prexudiciais a longo prazo. Por exemplo, Bangladesh experimentou un aumento das enfermidades sensibles ao clima; como a malaria, o dengue, a diarrea infantil e a pneumonía, entre comunidades vulnerables.  Numerosos estudos suxiren que os impactos netos actuais e futuros do cambio climático na sociedade humana seguirán sendo abrumadoramente negativos.  

A maioría dos efectos adversos do cambio climático son experimentados por comunidades pobres e con ingresos baixos de todo o mundo, que teñen niveis de vulnerabilidade moito máis altos aos determinantes ambientais da saúde, a riqueza e outros factores. Tamén teñen niveis de capacidade dispoñibles moito máis baixos para facer fronte aos cambios ambientais. Un informe sobre o impacto humano mundial en termos de cambio climático foi publicado polo Foro Humanitario Mundial en 2009, que estimou máis de 300.000 mortes e preto de 125.000 millóns de dólares en perdas económicas cada ano. Isto indica como a maior parte da mortalidade inducida polo cambio climático se debe ao empeoramento das inundacións e secas nos países en desenvolvemento. As organizacións do cambio climático, como GECCO, intentan educar aos demais e facerlles entender que poden facer individualmente.  

## Notas
José Canalejas Casas

**José Canalejas Casas**, nado en Barcelona en decembro de 1827 e finado en Madrid en novembro de 1902, foi un enxeñeiro, publicista e político español.

## Traxectoria 
Cursou estudos de enxeñería industrial en Liexa. Veu a Ferrol en 1854 para facerse cargo da Escola de Maquinistas da Armada, e dirixiu o periódico *El Eco Ferrolano*. Traballou na Compañía de los Caminos de Hierro de Ciudad Real a Badajoz. Substituíu en 1876 como deputado polo distrito de Arévalo a Telesforo Gómez Rodríguez, elixido nas eleccións de 1876 da Restauración que renunciou por ser o cargo incompatible co de rexistrador da propiedade na localidade abulense. En 1881 foi novamente elixido deputado polo distrito leridano de Les Borges Blanques, substituíndo a Manuel Vivanco Menchaca, elixido nas eleccións de 1879, que renunciou ao cargo en xaneiro de 1881. Foi senador pola provincia de Ávila en 1891. Foi membro do consello de administración da Sociedad Minero Metalúrgica de Peñarroya (SMMP).
## Vida persoal 
Casou con María del Amparo Méndez Romero e foi pai de José Canalejas, presidente do Consello de Ministros durante o reinado de Afonso XIII, e de Luis Canalejas, político e enxeñeiro.
## Obras 
* *Anuario de los progresos de la industria y la agricultura* (1861)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 

* 
*
Lingua hup

A **lingua hup** (tamén chamada *hupdë, hupdá, hupdé, hupdá makú, jupdá, makú, makú-hupdá, makú de, hupda,* e *jupde*) é unha das catro linguas nadahup. É falada polo pobo hupda, que vive no Amazonas na fronteira entre Colombia e o Brasil. Ten arredor de 1&nbsp;500 falantes (2006–2007). No ano 2005, segundo Epps, o hup non está seriamente ameazado aínda que o número real de falantes é baixo, tódolos nenos hupda aprenden a lingua como primeira lingua. O hup está clasificado como "vulnerable" polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Patience Epps (2008) *A Grammar of Hup.* Mouton de Gruyter.
* Moore, Barbara J.; Franklin, Gail L. *Breves notícias da língua Maku-Hupda.* Summer Institute of Linguistics, 1979 http://www.sil.org/americas/brasil/publcns/ling/HPNotic.pdf
Lingua de sinais de Providencia

A **lingua de sinais da Illa de providencia** (tamén coñecida como *Provisle*) é unha lingua de sinais utilizada na comunidade xorda da pequena illa de Providencia, no oeste do mar Caribe. A illa ten arredor de 5&nbsp;000 habitantes, entre os cales existe unha infrecuente proporción de xordos (5 de cada 1&nbsp;000).

Crese que a lingua de sinais xurdiu a finais do século XIX ou comezos do XX. Os estudos sociolóxicos suxeriron que as persoas xordas na illa son consideradas como inferiores en canto a habilidade mental; as persoas oíntes non falan con eles sobre ideas complexas e mantéñennas nunha posición social marxinal. Se cadra esta é a razón pola cal a lingua de sinais de Providencia é máis sinxela en comparanza con outras linguas de sinais. Outra posibilidade do estado da lingua é que poucas persoas xordas se comunican de maneira directa, o que significa que case todos os sinais está mediados pola poboación oínte.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Woodward, James. *Attitudes toward deaf people on Providence Island*, Journal article in: Sign Language Studies 7:18 (1978), pp.&nbsp;49–68
* Woodward, James. *Sign languages — Providence Island*, in Gallaudet encyclopedia of deaf people and deafness. Nova York: McGraw-Hill, 1987., vol.3, pp.&nbsp;103–104.
* Washabaugh, William; Woodward,James; DeSantis, Susan (1978): "Providence Island Sign: A Context-Dependent Language". In: Anthropological Linguistics, vol. 20, 95-109.
Caldeliñas, Vilamaior do Val, Verín

**Caldeliñas** é unha aldea da parroquia de Vilamaior do Val no concello de Verín (comarca de Verín), na provincia de Ourense. No ano 2020 tiña 118 habitantes, deles 57 eran homes e 61 eran mulleres, o que supón unha diminución de 5 habitantes en relación ao ano anterior, 2019.
## Patrimonio
O seu nome provén do latín “[Aquae] caldae”, debido á alta temperatura coa que brotan as súas augas mornas. Na súa contorna atópanse as ruínas do balneario de Caldeliñas pioneiro do termalismo e do emprego mineromedicinal das súas augas na vila
Na aldea están a fonte de Madoiras e un cruceiro (séculos XVI-XVIII), de base cadrada e escalonada de dous chanzos, debaixo dunha peaña cúbica e un fuste cilíndrico rematado nun capitel clásico e unha cruz grega de sección octogonal..

## Lugares e parroquias
### Lugares de Vilamaior do Val 
### Parroquias de Verín
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lugares de Verín
Lingua kakwa

A **lingua kakwa** (tamén coñecida como **cacua** ou **kakua**) é unha lingua indíxena falada por uns poucos centos de persoas en Colombia e no Brasil. Existen moitos falantes monolingües, especialmente entre os nenos. a súa clasificación non está clara. O kakwa está clasificado como en perigo severo polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

## Notas
Nicasio Taxonera Marzal

**Nicasio Taxonera Marzal**, finado en Ferrol en novembro de 1854, foi un empresario e impresor galego.

## Traxectoria 
Fillo de Felipe Taxonera e María Jacinta Marzal. Importante empresario ferrolán, foi xerente da fábrica de papel de Sillobre e dono dunha imprenta dende 1837. Desta imprenta saíu en 1838 a *Historia de Galicia* de José Verea Aguiar e a edición do primeiros periódicos locais de ideoloxía provincialista: *El Águila* (1845), *El Ferrolano* (1846) e  posteriormente *El Eco Ferrolano* (1854-1855).

## Vida persoal 
Foi pai de Nicasio Taxonera.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 

### Outros artigos 
* *El Águila*

* *El Ferrolano*
* *El Eco Ferrolano*
Irene D. Long

**Irene Duhart Long,** nada en Cleveland o 16 de novembro de 1951 e finada o 4 de agosto de 2020, foi unha doutora estadounidense  funcionaria da Administración Nacional de Aeronáutica e do Espazo (NASA) dos Estados Unidos. Foi a primeira muller directora do departamento médico do Centro Espacial John F. Kennedy.

## Traxectoria 
Irene Duhart Long  era filla de Andrew e Heloweise Davis Duhart. Graduouse no East High School en Cleveland e obtivo a súa licenciatura en bioloxía da Northwestern University en 1973. Inscribiuse na Escola de Medicina da Universidade de San Luís e obtivo o seu título en 1977. Continuou con residencias na Clínica Cleveland, o Hospital Monte Sinai de Cleveland e a Wright State University de Dayton, Ohio, onde recibiu a súa Mestría en Ciencias en Medicina aeroespacial.

Long comezou a traballar como médico para a Administración Nacional de Aeronáutica e do Espazo (NASA) en 1982. Foi nomeada directora da Oficina de Investigación e Operacións Biomédicas no Centro Espacial John F. Kennedy en 1994. Recibiu o nomeamento de directora médica e directora asociada de Servizos de Porto Espacial no ano 2000. Retirouse á idade de 63 anos e foi sucedida por David Tipton en 2013. Traballou para a NASA durante 31 anos.

## Recoñecementos 
* 1986 - Kennedy Space Center Federal Woman of the Year Award
* 1995 - Society of NASA Flight Surgeons Presidential Award
* 1998 - Women in Aerospace Outstanding Achievement Award
* 2001 - Ohio Women’s Hall of Fame
* 2005 - Lifetime Achievement Award, Women of Cor Technology Awards Conference
* 2010 - Strughold Award, Space Medicine Association

## Notas
Exposición Universal de Viena de 1873

miniatura|Rotunde.
A **Exposición Universal de Viena de 1873** tivo lugar do 1 de maio ao 31 de outubro dese ano en Viena, daquela pertencente ao Imperio Austrohúngaro. Tivo como tema "Cultura e Educación".

De entre os moitos edificios que se construíron para a exposición destacou a Rotunde, que foi erixido no parque vienés de Prater.

## Datos 
miniatura|300px|Plano da exposición.
* Superficie: 233 hectáreas.
* Países participantes: 35.
* Visitantes: 7.255.000.
* Custo da exposición: 9.561.635 $
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* , Ramón (1874). *La Minería y la metalurgia española en la Exposición Universal de Viena *, Imprenta Lapuente. Madrid .
### Outros artigos 
* Exposición Universal
### Ligazóns externas 
* Sitio web da Oficina Internacional de Exposicións (BIE) (en/fr).
María Luísa de Borbón-Parma

**María Luísa de Borbón-Parma** (en búlgaro: *Мария-Луиза Бурбон-Пармск*), nada en Roma o 17 de xaneiro de 1870 e finada en Sofía o 31 de xaneiro de 1899 foi unha aristócrata italiana, por nacemento princesa de Parma, por matrimonio con Fernando I de Bulgaria princesa consorte de Bulgaria e nai do tsar Boris III de Bulgaria.

## Traxectoria 
Naceu en Roma e desde o momento do seu nacemento foi princesa de Parma, a pesar de que a súa familia fora expulsada de Parma anos antes.

Foi a filla máis vella de Roberto I de Parma e da súa primeira esposa, a princesa María Pía de Borbón-Dúas Sicilias. Por liña paterna era neta do duque Carlos III de Parma e da princesa Luísa de Borbón, mentres que por materna foino do rei Fernando II das Dúas Sicilias e da arquiduquesa María Tareixa de Austria-Teschen.

### Matrimonio e descendencia 
A política europea do século XIX ditaba que pola súa condición de princesa, o seu matrimonio debía ser de útil para a súa familia, e para fortalecer as relacións con Bulgaria o seu pai negociou os esponsais co entón príncipe herdeiro daquel reino, Fernando de Saxonia-Coburgo-Gotha, que despois de falecer a súa muller e tras a abdicación do seu pai, foi tsar de Bulgaria, polo que María Luísa non foi tsarina, só princesa.

O matrimonio celebrouse o 20 de abril de 1893 en *Vila Pianore*, situada en Camaiore, Lucca (Italia), e residencia de Roberto I de Parma, pai da contraente. A pesar da polémica sobre o amaneiramento do esposo, o matrimonio non tardou en ter sucesión, e nove meses e dez días despois do enlace naceu o seu primeiro fillo, o príncipe Boris, ao que seguiron tres irmáns máis:

# **Boris III de Bulgaria** (1894-1943), tsar de Bulgaria.
# **Cirilo de Bulgaria** (1895-1945), rexente de Bulgaria, que foi asasinado polos comunistas.
# **Eudoxia de Bulgaria** (1895-1985), morreu solteira.
# **Nadezhda de Bulgaria** (1899-1958), casou co duque Alberte Euxenio de Württemberg, de quen tivo descendencia.

Morreu en Sofía en 1899 tras dar a luz á súa cuarta filla, cando só contaba 29 anos de idade. Foi sepultada na catedral de San Lois de Francia, na cidade búlgara de Plovdiv e de relixión católica, pois María Luísa nunca abandonou a súa confesión católica en favor da ortodoxa propia do seu marido.

## Distincións honoríficas 
* 50x50px Dama gran cruz da Orde de Santo Alexandre (Principado de Bulgaria).

## Devanceiros 

Devanceiros de María Luísa de Borbón-Parma

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Aronson, Theo (1986) Crowns in conflict: the triumph and the tragedy of European monarchy, 1910-1918, John Murray Publishers, Londres. ISBN 0-7195-4279-0
* Constant, S. (1979) *Foxy Ferdinand*, 1861-1948, Tsar of Bulgaria, Sidgwick and Jackson, Londres. ISBN 0-283-98515-1
Wasteland

***Wasteland*** é o quinto álbum de estudio da banda inglesa de heavy metal Uncle Acid & the Deadbeats, publicado o 1 de setembro de 2018 a través do selo Rise Above Records.

## Listaxe de cancións 
## Notas
Lingua puinave

A **lingua puinave**, tamén coñecida como **waipunavi** ou **wanse**, é unha lingua indíxena de Colombia e Venezuela, falada polo pobo puinave na rexión do Orinoco, presente no leste de Colombia (Guainía) e o oeste de Venezuela (Amazonas), dende o río Apaporis até o río Guaviare, e sobre todo no río Inírida. Segundo os censos destes países, é falada por pouco máis de 3.300 persoas.

Polo xeral, considérase unha lingua illada, aínda que tamén foi clasificada como parte da familia makú-puinave. Un estudo comparativo considerou posíbel unha relación xenética do puinave cun proto-makú e ademais un eventual substrato aínda non coñecido. como moitas linguas amazónicas, está en risco de desaparecer.

## Fonoloxía 
A lingua puinave presenta os seguintes fonemas:

**Consoantes**

|}
A oclusiva labial [p] realízase como sonora [b] en ambiente nasal e como labializada [pw] ou [bw] ao comezo da palabra. A nasal [m] realízase como labial sonora prenasalizada [mb] ao comezo da palabra antes de vogal oral. A oclusiva alveolar [t] realízase como sonora [d] antes das vogais nasais medias e como a vibrante simple [ɾ] antes das demais vogais nasais. A nasal [n] realízase como alveolar sonora prenasalizada [nd] ao comezo da palabra ao comezo da palabra antes de vogal oral. A oclusiva velar [k] realízase como sonora [g] antes de consoante nasal fricativa e varía libremente con [g] ao final da palabra.

**Vogais** 

As vogais altas coronal [i] e labial [u] realízanse como as aproximantes [j] e [w], nas marxes da sílaba. A alta coronal [i] palatalízase ao comezo da palabra como as sonoras oclusiva [ɟ], fricativa [ʝ] ou nasal [ɲ].

### Tons 
O puinave é unha lingua tonal que presenta tons alto, baixo, ascendente e descendente.

## Notas
Tapes 'n Tapes

'''Tapes 'n Tapes''' é unha banda estadounidense de indie rock formada en Minneapolis, Minnesota. Xurdido no ano 2003, o grupo ten publicados tres álbums de estudio e un EP ata a data.

## Discografía 
### Álbums 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina da banda
Linguas salibanas

As **linguas salibanas**, tamén coñecidas como **piaroa-salibanas**, son unha pequena familia de linguas da bacía do Orinoco, a cal forma unha illa independente dentro dunha área de Venezuela e Colombia (do norte dos *Llanos*) dominado por pobos de afiliación caribe e arauaca.

O betoi pode estar relacionado con esta familia.

## Linguas 
O piaroa e o wirö (ou "maco") forma a rama piaroa da familia. A extinta lingua ature, outrora falada no río Orinoco preto das fervenzas de Atures, Venezuela, está relacionada coa lingua saliba, e xuntas poderían ter formado a rama salibana da familia.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Benaissa, T. (1991). Vocabulario Sáliba-Español Español Sáliba. Lomalinda: Alberto Lleras Camargo.
* Feddema, H. (1991). Diccionario Piaroa - Español. (manuscrito).
* Krute, L. D. (1989). Piaroa nominal morphosemantics. Nova York: Columbia University. (Doctoral dissertation).
* Kaufman, Terrence. (1990). Language history in South America: What we know and how to know more. In D. L. Payne (Ed.), *Amazonian linguistics: Studies in lowland South American languages* (pp.&nbsp;13–67). Austin: University of Texas Press. .
* Kaufman, Terrence. (1994). The native languages of South America. In C. Mosley & R. E. Asher (Eds.), ''Atlas of the world's languages'' (pp.&nbsp;46–76). Londres: Routledge.
Nazario de Puzo

**Nazario de Puzo Suárez-Albanell** foi un xornalista e escritor galego.

## Traxectoria 
Contador de navío. Foi redactor de *El Eco Ferrolano* na súa segunda etapa (1864-1869) e colaborou en *El Progreso*. Estivo destinado en Filipinas ata 1884. Foi dado de baixa do servizo en 1897 cando estaba na prisión da Habana. En 1902 foron anulados todos os seus nomeamentos.

## Obras 
* *Legislación general sobre contratos* (1873).
* *Derecho Marítimo Español. Codificado* (1882).

## Recoñecementos 
Cruz de primeira clase do mérito naval en 1882.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* *El Eco Ferrolano*
Lingua saliba

A **lingua saliba** é unha lingua indíxena falada en Venezuela e no leste de Colombia. O saliba foi empregado polos misioneiros xesuítas no século XVII para comunicarse cos pobos indíxenas nos vales dos ríos Meta, Orinoco e Vichada. Unha acuarela de 1856 pintada por Manuel María Paz é a máis antiga representación do pobo saliba na provincia de Casanare. O saliba está clasificado como en perigo severo polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
*
*
* Huber, Randall Q.; Reed, Robert B.; *Vocabulario comparativo. Palabras selectas de lenguas indígenas de Colombia*, Bogota, Instituto Lingüístico de Verano, 1992.
Lingua piaroa

A **lingua piaroa** (tamén chamada guagua, kuakua, quaqua, adole, ature ou wo'tiheh) é unha lingua indíxena falada polo pobo piaroa en Colombia e Venezuela. Loukotka (1968) rexistrou que a lingua é falada na rexión dos ríos Sipapo, Orinoco e Ventuari. Segundo datos de 2001 tiña 13&nbsp;000 a 14&nbsp;000 falantes. O piaroa está clasificado como "vulnerable" polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

A lingua wirö está estreitamente relacionada coa piaroa, e as dúas forman a rama piaroa da familia salibana.

## Notas
Lingua wirö

A **lingua wirö** (tamén coñecida como **itoto**, **wotuja**, **jojod** ou **maco**) é unha lingua indíxena de Colombia e Venezuela. Ata que foi documentada en 2015, só se sabía dela unha lista de 38 palabras recolectada ca. 1900, aínda que xa daquela foi clasificada como estreitamente relacionada coa lingua piaroa. Os falantes das dúas linguas enténdese entre eles, aínda que non de maneira confialbe, e considéranas linguas distintas. O wirö está clasificado como en perigo crítico polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

Loukotka (1968) rexistrou o seu uso na rexión dos ríos Ventuari e Cunucunuma.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Rosés Labrada, Jorge E. (2015). *The Mako language: Vitality, Grammar and Classification*. Londres: University of Western Ontario. (Doctoral dissertation). Electronic Thesis and Dissertation Repository, 2851.
Leydy Pech

**Leydy Araceli Pech Marín**, coñecida como **Leydy Pech**, nada en Hopelchén, Campeche, 1965, é unha apicultora e activista mexicana de orixe maia. En 2020 foi galardoada co Premio Ambiental Goldman polo seu traballo en contra da sementa de soia transxénica na Península de Iucatán.

## Traxectoria 
### Traballo apícola 
Pech dedícase principalmente á apicultura, utilizando unha variedade de abella sen aguillón denominada *Melipona beecheii*, que foi parte da cultura das comunidades maias desde hai varios séculos. Esta abella realiza as súas colmeas dentro de troncos ocos, e aínda que a maioría dos apicultores utilizan á *Apis mellifera*, Pech e a súa comunidade empeñáronse en conservar a tradición coa variedade melipona, á cal chaman Xunáan Kab, “a dama do mel”.

Pech ten unha parcela de dúas hectáreas, na cal se dedica ao cultivo de mel de abella de maneira artesanal, como sinalou en 2014.

Para Pech, as abellas son máis que un medio de sustento; "son parte do meu ser", afirma. E tanto é o coidado que lles dá, que mesmo as alimenta con doce de cabaza. Así mesmo sinala que a organización e traballo colectivo das abellas para producir mel, fai que se afiance a súa confianza na acción colectiva, de maneira similar a como se fai na súa comunidade Ich Eq (en galego "ollo de estrela") na que as familias se apoian para sobrevivir.

### Activismo ambientalista 
Pech comezou o seu activismo no ano 2000, cando Monsanto comezou a instalar parcelas de cultivo de soia transxénica en Campeche. Esta actividade foi incrementándose, e para 2012, comezaron traballos de agroindustria nunha escala maior. Isto ocasionou que o mel que se producía no estado tivese problemas, pois o produto diminuíu e estaba contaminado. A actividade agroindustrial puña en risco a alimentación das comunidades, a contorna natural e o acceso a medios para que as comunidades maias gañaran o sustento. 

Por esta razón, Pech encabezou a coalición Muuch Kambal e o Colectivo Apícola de los Chenes, quen demandaron ao goberno para que detivese este tipo de cultivos transxénicos. En 2015, a Suprema Corte de Xustiza da Nación chegou á conclusión de que o goberno debía realizar consultas ás comunidades indíxenas antes de realizar calquera cultivo de sementes transxénicas. En 2017 revogouse a Monsanto-Bayern o permiso para cultivar sementes xeneticamente modificadas en Campeche, Iucatán e outros cinco estados do país. A organización que outorga o premio sinalou que Pech foi obxecto de discriminación por parte de Monsanto e os seus avogados, quen facían alusión á incredulidade que lles causaba que unha pequena muller os derrotara. Para Pech o premio "representa un recoñecemento ao traballo das comunidades maias dos Chenes (unha rexión de Campeche) e da unidade do territorio maia."

## Notas 
## Véxase tamén
### Ligazóns externas 
* La abeja maya y su protectora, Leydy Pech
*