Deporte

O **deporte** é unha actividade física, lúdica e mental que está suxeita a unha serie de determinadas regras. Algúns deportes practícanse con vehículos. Neste caso é máis importante a destreza e a concentración que a actividade física. Xeralmente practícase un deporte para divertirse, mais existen competicións nas que os deportistas xogan para ver quen é o mellor. Os deportes poden ser colectivos ou individuais: nos colectivos, xógase en equipo, e nos individuais, xoga unha persoa contra outra (ou outras).

É posíbel que os deportes nacesen na prehistoria, aínda que isto non está demostrado. O que si está demostrado é que moitas civilizacións antigas practicaban deportes, como a azteca, a exipcia, a grega, a chinesa, a aborixe australiana, ou a romana. De feito, os Xogos Olímpicos teñen a súa orixe na cidade Olimpia da antiga Grecia.

En 2013, a Asemblea Xeral das Nacións Unidas declarou o 6 de abril como o *Día Internacional do Deporte para o Desenvolvemento e a Paz* . Con esta celebración preténdese recoñecer o papel do deporte na adopción de hábitos de vida saudables.

### Definicións 
miniatura|upright|Campionato do Mundo de Piragüismo en Vaxholm, Suecia, en 1938.
O termo "deporte" ten a súa raíz na palabra do francés antigo *desport* que significa "entretemento, pracer físico ou mental". Anteriormente, pode estar relacionado co latín «portus», como en transporte, exportación, importación, deportación, etc., que simplemente designaba un porto, un lugar de paso marítimo. Ao outro lado do Canal da Mancha, «desport» convértese en «sport» e elimina do seu campo o concepto xeral de lecer para centrarse unicamente nas actividades físicas e mentais. O alemán tamén admite o termo «sport» e a súa definición inglesa en 1831; Francia utilízao por primeira vez en 1828., pero nese momento asóciase esencialmente coas carreiras de cabalos e as apostas nestas carreiras de cabalos (véxase o xornal Le Sport). Con todo, a fronteira entre xogos e deportes non está moi clara. A Federación Francesa de Xadrez fundada en 1921 recibiu así unha acreditación deportiva do Ministerio de Mocidade e Deportes en 2000, pero só porque era unha federación «asociada» ao Comité Nacional Olímpico e Deportivo Francés (CNOSF). Algunhas prácticas tradicionais tamén son problemáticas: deporte ou xogo? A pregunta segue aberta.

O deporte moderno defínese por catro elementos indispensables:
* a implementación dunha ou máis calidades físicas: actividades de resistencia, forza, coordinación, destreza, flexibilidade, precisión, etc.;
* unha actividade , cuxas regras tenden a ser idénticas en todo o planeta;
* unha práctica orientada principalmente á competición;
* unha práctica federada (baixo a tutela dunha federación deportiva).

Estes alicerces, que pon de relevo principalmente a organización das diferentes disciplinas deportivas, non exclúen en absoluto prácticas como o deporte-lecer, o deporte-aventura, o deporte-saúde, o deporte escolar ou a educación física e deportiva. Aínda que o deporte de competición é predominante, existen outras formas de práctica que pon máis de relevo o pracer, a saúde, a educación ou o desenvolvemento..

O Consello de Europa propón así a seguinte definición na súa «Carta Europea do Deporte» (artigo 2.1) (2001): «Deporte» significa todas as formas de actividades físicas que, mediante a participación organizada ou non, teñan como obxectivo a expresión ou a mellora da condición física e mental, o desenvolvemento das relacións sociais ou a consecución de resultados na competición a todos os niveis»..
[thumb|upright|O [Comité Olímpico Internacional recoñece algúns xogos de mesa como deportes, incluído o xadrez.]]
[thumb|upright|[Salto de obstáculos, un deporte de Hípica]]
A definición precisa do que separa un deporte doutras actividades de lecer varía segundo as fontes. O máis parecido a un acordo internacional sobre unha definición proporciónao a Asociación Mundial de Federacións Deportivas Internacionais (GAISF), que é a asociación de todas as federacións deportivas internacionais máis importantes (incluíndo o fútbol, o atletismo, o ciclismo, o tenis, os deportes ecuestres, e máis), e é, por tanto, o representante *de facto* do deporte internacional.

A GAISF utiliza os seguintes criterios, determinando que un deporte debe:
* ter un elemento de competición
* non ser prexudicial para ningún ser vivo
* non depender do equipamento fornecido por un único provedor (excluíndo os xogos patentados como o fútbol praia)
* non depender de ningún elemento de "sorte" especificamente deseñado no deporte.

Tamén recoñecen que o deporte pode ser principalmente físico (como rugby ou atletismo), principalmente mental (como xadrez ou go), predominantemente motorizado (como Fórmula 1 ou motonáutica), principalmente de coordinación (como deportes de billar), ou principalmente con animais, como deportes ecuestres.

A inclusión dos deportes mentais dentro das definicións de deporte non foi aceptada universalmente, o que deu lugar a desafíos legais por parte dos órganos de goberno no que respecta á denegación do financiamento dispoñible para os deportes. Aínda que a GAISF recoñece un pequeno número de deportes mentais, non está aberto a admitir máis deportes mentais.

Aumentou a aplicación do termo "deporte" a un conxunto máis amplo de retos non físicos como os videoxogos, tamén chamados esports (de "deportes electrónicos"), especialmente debido á gran escala de participación e competición organizada, pero estes non están amplamente recoñecidos polas organizacións deportivas convencionais. Segundo o Consello de Europa, Carta Europea do Deporte, artigo 2.i, *Enténdese por deporte toda forma de actividade física que, mediante unha participación casual ou organizada, ten por obxecto expresar ou mellorar a aptitude física e o benestar mental, formar relacións sociais ou obter resultados na competición a todos os niveis.*

Nos eventos competitivos, os participantes cualifícanse ou clasifican en función do seu "resultado" e a miúdo divídense en grupos de rendemento comparable, (por exemplo, sexo, peso e idade). A medición do resultado pode ser obxectiva ou subxectiva, e corríxese con "hándicaps" ou penalizacións. Nunha carreira, por exemplo, o tempo para completar o percorrido é unha medida obxectiva. En ximnasia ou submarinismo o resultado decídeo un panel de xuíces, e por tanto é subxectivo. Hai moitos matices entre o boxeo e as artes marciais mixtas, onde a vitoria é asignada polos xuíces se ningún dos competidores perdeu ao final do tempo do combate.

## Debate historiográfico 
A cuestión da historia do deporte enfróntase a un debate que opón dúas tese.

Para unha corrente de pensamento, o deporte é un fenómeno universal, que sempre existiu e en todas partes en formas moi diversas. Sería unha «invariante cultural» (en palabras de Frédéric Baillette, profesor e director da revista Quasimodo). Esta tese foi defendida en 1991 polo médico francés Jean-Paul Escande (*Les avatars du sport moderne*, en Ardoino, Brohm, *Anthropologie du sport*, Perspectives critiques, 1991).. Esta tese está implicitamente apoiada por aqueles que falan de «deporte antigo», «deporte medieval», etc. O medievalista estadounidense Charles Homer Haskins é o primeiro historiador en utilizar o termo «deporte» no contexto dun estudo sobre a Idade Media no seu libro *The Latin Literature of Sport* (1927). A principios do século XXI, Wolfgang Decker (Instituto de Historia do Deporte da Escola Superior de Deportes de Colonia) e Jean-Paul Thuillier (director do Departamento de Ciencias Antigas da École normale supérieure) opinan que: «Contrariamente ao que a miúdo se cree, o deporte non naceu en Olimpia, nin se extinguiu na Ática ou no Peloponeso. «Exipto ofrécenos numerosas escenas deportivas, entre outras de loita, desde o século III antes da nosa era, e os romanos, herdeiros dos etruscos en moitos aspectos e en particular neste campo, talvez crearon o deporte moderno, cos seus espectáculos de masas, os seus poderosos clubs e as súas colosais apostas financeiras»..

Para outra escola de pensamento, o deporte é un fenómeno que apareceu nun momento concreto da historia e nun contexto concreto: dentro da elite social da Inglaterra industrial do século XIX. Esta tese foi desenvolvida en particular en 1921 polo escritor alemán Heinz Risse (*Soziologie des Sports*, Berlín, 1921 e *Sociologie du sport*, Presses universitaires de Rennes, 1991) quen cre que "está equivocado mirar o pasado coas nosas formas de pensar actuais e imaxinar que as prácticas que sabemos que se "semellan" se poden parecer". . En 2000, o historiador do deporte Philippe Lyotard (Universidade de Montpellier) considerou que «hai unha ruptura moi clara entre o deporte moderno e o deporte antigo: é o concepto de marca (e, por tanto, de rendemento). A marca e o rendemento expresan unha visión do mundo que é profundamente diferente entre os gregos e os modernos. A cultura do corpo é diferente. Para os gregos, esta cultura é ritual, cultural, de inspiración relixiosa, para os modernos, o corpo é unha máquina de rendemento»..

Usando o exemplo das xustas no século XV en Francia e España, Sébastien Nadot argumenta na súa tese titulada ''Joutes emprises et pas d'armes en Castille, Bourgogne et France, 1428-1470* (defendida na EHESS en 2009) que, de feito, non se pode falar de nada do deporte na historia co da democratización do deporte cando evocan a súa aparición só a partir do século XIX. Pero outra forma de resolver a cuestión é acuñar a noción de “deporte moderno” para distinguir este fenómeno doutras prácticas testemuñadas historicamente. Nun estudo, un equipo da UFR-*STAPS* da Universidade de Borgoña estimou en 2004 que "o deporte moderno [...] refírese á ideoloxía de Coubertin, caracterizada pola competición, o rendemento, o adestramento en estruturas institucionais (federais e escolares) co fin de loitar contra a ociosidade e os riscos da dexeneración psicolóxica e psicolóxica.. Esta noción de "deporte moderno" é exposta polo historiador estadounidense Allen Guttmann en *From Ritual To Record, The Nature of Modern Sports* (1978). Autor, entre outros, de *Sports: The First Five Millennia*, Guttmann non renuncia ao uso da palabra "deporte" desde a Antigüidade ata os nosos días.

## Historia 
[miniatura|upright|Mullers cjnesas xogando o [cuju]]
[miniatura|upright|[Discóbolo grego - século II d.C]]
[miniatura|upright|[Partido de Palma en París no século XVII.]]
Existen utensilios e estruturas que suxiren que os chineses xa realizaban actividades deportivas no ano 4000&nbsp;a.&nbsp;C. A ximnasia parece que foi un deporte popular na antiga China.

Os monumentos aos emperadores indican que unha certa cantidade de deportes, incluíndo a natación e a pesca, foron xa deseñados e regulados hai miles de anos no Antigo Exipto. Outros deportes exipcios inclúen o lanzamento de xavelina, o salto de altura e a loita. Algúns deportes da antiga Persia como a arte marcial iraniana de Zourkhaneh están ligados ás habilidades na batalla. Entre outros deportes orixinarios de Persia están o polo e a xusta. Por outra banda, en América as culturas mesoamericanas como os maias practicaban o xogo de pelota, que á súa vez era un ritual.

Unha ampla variedade de deportes estaban xa establecidos na época da Antiga Grecia, e a cultura militar e o desenvolvemento dos deportes en Grecia influíronse mutuamente. Para os gregos o deporte era unha parte moi importante da súa cultura, polo que crearon os Xogos Olímpicos, competición que se disputou dende o ano 777 a.C. ao 394 d.C., cada catro anos en Olimpia, pequena poboación no Peloponeso.

Os deportes viron aumentada a súa capacidade de organización e regulación dende os tempos da Antiga Grecia ata a actualidade. A industrialización incrementou o tempo de lecer entre a cidadanía nos países desenvolvidos, conducindo a unha maior dedicación do tempo para ver competicións deportivas e máis participación en actividades deportivas, facilitada por unha maior accesibilidade a instalacións deportivas. Estas pautas continuaron coa chegada dos medios de comunicación de masas e a comunicación global. A profesionalidade no deporte converteuse en algo común conforme aumentaba a popularidade dos deportes e o número de afeccionados que seguían as fazañas dos atletas profesionais a través dos medios de información Na actualidade, moitas persoas fan exercicio para mellorar a súa saúde e modo de vida. O deporte considérase unha actividade saudable que axuda a manterse en forma psicolóxica e fisicamente, especialmente na terceira idade.
## Xogo limpo
### Deportividade
O espírito deportivo é unha actitude que busca o xogo limpo, a cortesía cara aos compañeiros e os adversarios, o comportamento ético e a integridade, e a elegancia na vitoria e na derrota.

O espírito deportivo expresa unha aspiración ou unha ética segundo a cal a actividade gozase por si mesma. A coñecida frase do xornalista deportivo Grantland Rice, "o importante non é gañar ou perder, senón como se xoga", e o lema olímpico moderno expresado polo seu fundador, Pierre de Coubertin: "O máis importante... non é gañar, senón participar", son expresións típicas deste sentimento.
### Trampas
Os principios fundamentais do deporte inclúen que o resultado non debe estar predeterminado e que todos os participantes deben ter as mesmas oportunidades de gañar. As normas e regulamentos son establecidos polos órganos reitores para garantir o xogo limpo e a integridade física dos participantes. Con todo, os participantes ás veces incumpren estas normas para obter unha vantaxe inxusta.

Os participantes poden facer trampa para aumentar as súas posibilidades de gañar, obter ganancias económicas ou outros beneficios. A prevalencia das apostas sobre os resultados deportivos crea incentivos para o amaño de partidos, no que un ou máis participantes se confabulan para amañar os resultados en lugar de competir honestamente.
### Dopaxe e drogas
A natureza competitiva do deporte anima a algúns participantes a tentar mellorar o seu rendemento mediante medicamentos ou outros medios, como a dopaxe sanguínea, que consiste en aumentar o volume de sangue no organismo por medios artificiais.

Todos os deportes recoñecidos polo COI ou GAISF deben implementar un programa de control antidopaxe, que inclúe unha lista de sustancias prohibidas, e os participantes que dean positivo nos controis serán suspendidos ou sancionados.

## Deporte profesional 
O aspecto de entretemento do deporte, xunto ao crecemento dos medios de comunicación e o incremento do tempo de lecer, provocaron que se profesionalice o mundo do deporte. Isto levou a certa polémica, xa que para o deportista profesional pode chegar a ser máis importante o diñeiro ou a fama que o propio acto deportivo. Ao mesmo tempo, algúns deportes evolucionaron para conseguir maiores beneficios ou seren máis populares, en ocasións perdéndose algunhas valiosas tradicións.

Esta evolución conduce a un aumento da competitividade, dado que a loita pola vitoria adquire outro significado ao incluírse tamén o apartado económico. Este aumento leva á aparición dun importante lado negativo da profesionalidade, como o uso de artimañas e trampas como a dopaxe.

O mundo do deporte como espectáculo move anualmente unha cantidade próxima aos 70&nbsp;000 millóns de euros, entre venda de entradas, dereitos televisivos e patrocinios. Se se inclúen aqueles consumos relacionados coa práctica do deporte, como material e roupa deportivos, equipamentos, e gastos en saúde e forma física, a industria do deporte xera cada ano a nivel global preto de 600&nbsp;000 millóns de euros.

## Tipos de deportes 
;Deportes tradicionais galegos

[miniatura|upright|O [fútbol é un deporte moi popular en Galicia.]]
;Deportes de pelota
[miniatura|upright|O [wáter-polo é un dos máis clásicos deportes de pelota.]]
Os deportes de pelota son aqueles no que o seu elemento esencial é unha pelota. Existen moitos xogos populares e deportes que implican pelotas ou obxectos semellantes e poden agruparse polo obxectivo xeral do xogo:
* Os que se emprega un obxecto para golpear a pelota, como o béisbol, o crícket, o golf, squash e a pelota vasca.
* Deportes en que se necesitan anotar goles, como o baloncesto, o fútbol e o fútbol sala, o rugby e variantes (fútbol americano, australiano e canadense), o balonmán, o hóckey (sobre herba, a patíns, sobre patíns en liña ou sobre xeo), o wáter-polo e o polo.
* Deportes en que a pelota se debe lanzar por riba dunha rede, como o voleibol, o tenis, o tenis de mesa e o bádminton.
* Deportes de precisión, como os birlos, as bochas e o billar.

;Atletismo
Atletismo é o nome que recibe un amplo conxunto de probas deportivas divididas en carreiras, saltos e lanzamentos. Pódense practicar en pavillóns ou ao ar libre. Os deportes de forza inclúen culturismo e halterofilia.

;Deportes de loita
Nos deportes de contacto dous combatentes loitan o un contra o outro usando as certas regras de contacto, co obxectivo de simular partes do combate corpo a corpo verdadeiro. O boxeo, as artes marciais de competición (aikido, Jiu-Jitsu, judo, karate, kendo, taekwondo...), as artes marciais mixtas, a esgrima, a loita canaria, o sumo e a loita libre son os exemplos de deportes de combate.

;Deportes acuáticos
Existen ducias de deportes que inclúen auga. Poden ser na auga (natación), sobre a auga (esquí náutico, piragüismo, remo, surf, vela, wíndsurf, pesca deportiva) ou baixo a auga (mergullo).

;Deportes de tiro
Practícanse en diferentes modalidades, como o tiro con arco e o tiro olímpico.

;Deportes aéreos
Os aeronáuticos considéranse deportes porque esixen ademais da capacidade física do deportista tamén a súa habilidade, destreza, competitividade, afán de superación e respecto polas normas e os outros deportistas. Inclúense nestes acrobacia aérea, paracaidismo, paramotor, parapente, voo sen motor, voo libre.

;Deportes na natureza
Os deportes de aventuras son todos aqueles que implican, ademais de actividade física, unha intensa actividade recreativa no medio natural. Entre os deportes de aventura na montaña están a escalada, a espeleoloxía e o montañismo. Os deportes extremos, son todos aqueles deportes que comportan unha real ou aparente perigosidade polas condicións difíciles ou arriscadas en que se practican.

;Deportes de inverno
Son aquelas modalidades deportivas en que a práctica está relacionada coa neve ou o xeo, ben en condicións naturais ou reproducidas de maneira artificial, como son o esquí (alpino, de fondo, ou de travesía), os saltos de esquí, o snowboard e o curling.

;Deportes con medios mecánicos
Empregan outros medios, como o ciclismo, a patinaxe, o skateboard e o snakeboard.
[thumb|upright|Os [deportes de motor apareceron desde a chegada da era moderna.]]
;Deportes de motor
Os deportes de motor son o conxunto de disciplinas deportivas practicadas con vehículos motorizados. O automobilismo practícase con automóbiles, e por extensión tamén con karts, camións e buggies, o motociclismo con motocicletas e por extensión tamén con motoneves e cuadrimotos.

;Outros deportes
* Aeromodelismo
* Hípica
* Ultimate
* Xadrez
* Ximnasia Rítmica

## Notas 
;Referencías

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Wojciech Liponski (s.d.), *L'encyclopédie des sports*, Poznań, Atena, 2003 (éd. française, París, Grund et UNESCO, 2005). Este libro describe máis de 3.000 deportes e ofrece unha bibliografía resumida para cada un deles.
* Laurent Turcot, *Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours*, París, Gallimard, 2016.
* Wolfgang Decker et Jean-Paul Thuillier, *Le sport dans l'Antiquité*, París, AJ Picard, 2004
* Violaine Vanoyeke, *La naissance des Jeux Olympiques et le sport dans l'Antiquité*, París, Les Belles Lettres, 1992
* Jean-Paul Thuillier, *Le sport dans la Rome antique*, París, Errance, 1996
* Sébastien Nadot, *Rompez les lances ! Tournois et chevaliers au Moyen Âge*, éd. Autrement, París, 2010.
* Sébastien Nadot, *Le spectacle des joutes. Sport et courtoisie à la fin du Moyen Âge*, P.U. Rennes, 2012.
* Bernard Merdrignac, *Le sport au Moyen Âge*, Presses Universitaires de Rennes, 2005.
* Jean-Michel Mehl, *Les jeux au royaume de France : du XIIIe siècle au début du XVIe siècle*, París, Fayard, 1991
* Alain Arvin-Bérod, *Les enfants d'Olympie (1796-1896)*, París, Cerf, 1996
*  Richard Holt, *Sport and the British: A Modern History*, Oxford Studies in Social History / Clarendon Paperbacks, 1990
* Coll., *L'histoire en mouvements. Le sport dans la société française (século XIX}}-século XX)*, París, Armand Colin, 1992
* Coll., *La naissance du mouvement sportif associatif en France*, Lyon, PUL, 1986
* Thierry Terret (sd), *Histoire des sports'', París, L'Harmattan, 1996
* Coll., ''Jeux et sports dans l'histoire* (2 vol.), París, CTHS, 1991
* Coll., *Naissance du sport moderne*, Lyon, La Manufacture, 1987
* 
* Jean-Pierre Augustin (2007), *Géographie du sport, Spatialités contemporaines et mondialisation*, A. Colin, París, 220 p.
* Pascal Gillon, Frédéric Grosjean, Loïc Ravenel & Donatien Cassan (2010), *Atlas du sport mondial : Business et spectacle : l'idéal sportif en jeu*, Autrement
* Grant Jarvie, *Sport Culture And Society: An Introduction*, Routledge, 2006 
* Coll., *Revue « Europe » : Sport et littérature*, Revista publicada en París, xuño-xullo 1996
* Coll., *Anthologie de la littérature du sport*, Lyon, PUL, 1998
* Jérôme Bureau et Jules Chancel (sd), *L’Amour foot. Une passion planétaire*, Éditions Autrement, Mutations, Poche número 17, 1993. 
* Michel Caillat, *L’Idéologie du sport en France*, París, Les Éditions de la Passion, 1989
* Frédéric Baillette et Philippe Liotard, *Sport et virilisme*, Montpellier, Éditions Quasimodo et Fils, 1999.
* Philippe Liotard (sd), *Sport et homosexualités*, Montpellier, Quasimodo número 10, 2010.
* Heinz Risse : *Sociologie du sport'', préface Henning Eichberg. Rennes : Presses de l'Université Rennes, 1991
* Michel Caillat, *Le Sport*, Éditions du Cavalier Bleu, Collection Idées reçues, Nouvelle édition, 2002 (rééd. 2008)
* Marc Perelman, ''Le sport barbare : Critique d'un fléau mondial*, París, Michalon, 2008 
* Jean-Marie Brohm, *La tyrannie sportive. Théorie critique d’un opium du peuple*, París, Beauchesne, 2006 
* Nationalismes sportifs, Revue Quasimodo, número 3/4, 1997.
* Sophie Péchillon, Le sportif est-il juridiquement responsable de ses actes ? (2010)
Film documentaire:
* *Sport, le revers de la médaille'', de Xavier Deleu et Yonathan Kellerman, a pour sujet les conséquences sur les athlètes de haut niveau. Arte France, 2014 (réf) 

### Outros artigos 
* Galería de imaxes de deportistas de Galicia