Endovélico

**Endovélico** é un deus dos galaicos, lusitanos, vetóns e celtiberos prerromanos da Idade de Ferro. Orixinalmente foi un deus ctónico. El era o deus/señor do Inframundo e da saúde, da profecía, protector da terra e da natureza. Posteriormente foi adaptado polos propios romanos, que o asimilaron a Plutón ou a Serapis e convertérono nun deus relativamente popular.

Endovélico ten un templo en São Miguel da Mota en Alentejo, Portugal, e hai numerosas inscricións e *ex-votos* dedicados a el no Museo Etnolóxico Nacional de Lisboa; posibles topónimos na súa honra inclúen Andévalo, en España. O culto de Endovélico prevaleceu até o século V, cando o cristianismo se estendeu pola rexión.

## Etimoloxía 
Nos dous últimos séculos, os estudosos propuxeron diversas teorías sobre a orixe etimolóxica do nome de Endovélico. Unha teoría asocia a súa etimoloxía coas palabras célticas *endo*, superlativo divino, e *vellicus*, de significado escuro. Algúns relacionárono con *Bellinus*, nome da divindade celta Belenos, mentres que outros o asocian con *vailo*, termo celta que designa ao lobo.

António da Visitação Freire propuxo que o noe podería ser de etimoloxía mixta, céltica e fenicia á vez, adaptada ao latín. Así, *endo* sería en efecto un superlativo celta, mentres que *bel* vería de *baal*, o termo fenicio para "señor", e *-cus* sería unha terminación latina. Leite de Vasconcelos rexeitou esta teoría, atribuíndo a *vellicus* unha orixe celta e un significado traducible como "bo" ou "benéfico".

## Culto 
miniatura|Estatua *O baño de Ataecina*, no encoro de Arenas de San Pedro (provincia de Ávila), co deus Endovélico e a deusa Ataecina.
A consideración de Endovélico como celta ou lusitano provoca controversia entre os investigadores, como a propia caracterización do pobo lusitano, xa que se venera tamén entre os vetóns da provincia de Ávila (en Postoloboso, Candeleda) co nome de *Vellicus* ou *Vaelicus*. O monte era o seu lugar de culto, como *numen locis* ou espírito protector do lugar (similar ás ninfas grecorromanas), relacionándose cons outros *numens* e divindades ctónicas. Estes santuarios son de difícil acceso, talvez buscando o misticismo e recollemento do oculto entre a frondosidade dos montes e os bosques e dando maior énfase ó carácter sagrado destas divindades, cuxos fieis atoparían nunha especie de peregrinación iniciática moi propia das sociedades teocráticas.

En Rocha da Mina, San Miguel de Mota (Portugal) e nas Minas de Río Tinto (Huelva), debido á poboación lusitana que traballou naquelas minas imperiais. Estes reúnen as características doutros santuarios dedicados a deuses do mundo subterráneo como o santuario de Pánoias en Vila Real (Portugal) dedicado a Serapis e outros deuses e o de Isis en Belo Claudia, Cádiz .

Os achados atopados suxiren a práctica da *incubatio* (consistente na manifestación divina a través do sono da persoa) coma o rito máis nomeado en relación co culto de Endovélico. O devoto durmía no templo ou altar do deus e nos soños que tivese recibía a mensaxe que necesitaba. Outros autores relaciónano tamén co monte e co renacer vexetal, xa que trala súa estancia no inframundo (tras ser morto por un xabarín) levaría consigo a primavera ó volver á superficie, acompañado pola súa consorte a deusa Ataecina, divindade á que aparece asociado en certos exvotos e epigrafías. Ofrecíanselle porcos como ofrendas, debido á asociación do deus cos xabaríns, dos cales se atoparon exvotos nos seus templos.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Poboado fortificado e santuario de Endovélico
### Bibliografía 
*Loução, Paulo Alexandre: *Portugal, Terra de Mistérios*, Ésquilo, 2000 (terceira edición; ).
*Michael Jordan, *Encyclopedia of Gods*, Kyle Cathie Limited, 2002

### Ligazóns externas 
* Información na web *Historia y mitología* (con licenza Under Creative Commons License: Attribution Non-Commercial No Derivatives)