Gladíolo

**Gladíolo** L. é o nome común das plantas bulbosas floríferas do xénero ***Gladiolus*** (do latín, diminutivo de *gladius*, espada) da familia *Iridaceae*.

O xénero *Gladiolus* contén cerca de 260 especies, das cales 250 son nativas da África subsahariana, principalmente de Suráfrica. Cerca de 10 especies son nativas de Eurasia. Existen 160 especies de gladíolos endémicos do sur de África e 76 da África tropical. As especies mudaron moito, sendo discretas nunha orixe e nas especies bravas, até as espectaculares espigas de flores xigantes dispoñíbeis á venda hoxe en día como plantas ornamentais.

Son moi cultivadas no mundo enteiro, por mor das súas flores altamente decorativas e que teñen gran valor comercial. En Galiza son comúns na xardinaxe particular.

## Etimoloxía 
O nome galego gladíolo vén do xenérico *Gladiolus* atribído a Plinio o Vello e fai referencia, por unha banda, á forma das follas destas plantas, semellantes á espada romana denominada "gladius". Por outra banda, tamén se refire ao feito que na época dos romanos a flor do gladíolo era entregadas aos gladiadores que triunfaban na batalla; por iso, a flor é o sinal da vitoria.

## Descrición 
As especies de *Gladiolus* presentan flores lixeira ou acentuadamente zigomorfas e hermafroditas. O perigonio está composto por 6 tépalos subiguais, estendidos, recurvos, unidos no seu baseamento formando un tubo máis ou menos notábel segundo a especie. O androceo está composto por 3 estames, dispostos unilateralmente, arqueados. Os filamentos dos estames son filiformes e ceibos. As anteras son lineares. O ovario é ínfero, trilocular, cos lóculos pluriovulados, o estilo é filiforme e trífido. O froito é unha cápsula dehiscente por 3 valvas. Son plantas herbáceas cuxo talo subterráneo é un cormo. Os talos son aplanados e as follas son ensiformes. As flores, moi vistosas, están dispostas en longas espigas terminais máis longas que as follas. A altura das plantas vai de 30&nbsp;cm a 1 m, segundo a especie.

## Sinonimia 
miniatura|right|220px|Ilustración do *Gladiolus palustri*
miniatura|right|220px|*Gladiolus delenii*
miniatura|right|220px|*Gladiolus delenii*
miniatura|right|220px|Gladíolo (cultivar)
miniatura|right|220px|*Gladiolus alatus*, Clanwilliam, Suráfrica

## Especies 
* *Gladiolus abbreviatus* Andrews
* *Gladiolus acuminatus* F. Bol.
* *Gladiolus aequinoctialis* Herb.
* *Gladiolus alatus* L.
* *Gladiolus aleppicus* Boiss. var. aleppicus
* *Gladiolus anatolicus*
* *Gladiolus andringitrae* Goldblatt
* *Gladiolus angustus* L.
* *Gladiolus antandroyi* Goldblatt
* *Gladiolus antholyzoides* Baker
* *Gladiolus appendiculatus* G. Lewis
* *Gladiolus aquamontanus* Goldblatt & Vlok
* *Gladiolus arcuatus* Klatt
* *Gladiolus atropurpureus* Baker
* *Gladiolus atroviolaceus* Boiss.
* *Gladiolus aurantiacus* Klatt
* *Gladiolus aureus* Baker
* *Gladiolus bellus* C. H. Wright
* *Gladiolus benguellensis* Baker
* *Gladiolus bilineatus* G. J. Lewis
* *Gladiolus boehmii* Vaupel (1882)
* *Gladiolus bojeri* (Baker) Goldblatt
* *Gladiolus brachylimbus* Baker (1893)
* *Gladiolus brachyphyllus* F. Bolus ou Bolus f.
* *Gladiolus brevifolius* Jacq.
* *Gladiolus brevitubus* G. Lewis
* *Gladiolus buckerveldii* (L. Bolus) Goldblatt
* *Gladiolus bullatus* Thunb. ex G. Lewis
* *Gladiolus caeruleus* Goldblatt & J.C. Manning
* *Gladiolus calcaratus* G. Lewis
* *Gladiolus calcicola* Goldblatt
* *Gladiolus callianthus* Mosais
* *Gladiolus canaliculatus* Goldblatt
* *Gladiolus candidus* (Rendle) Goldblatt
* *Gladiolus cardinalis* Curtis
* *Gladiolus carinatus* Aiton
* *Gladiolus carmineus* C. H. Wright
* *Gladiolus carneus*
* *Gladiolus caryophyllaceus* (Burm. f.) Poiret
* *Gladiolus cataractarum* Oberm.
* *Gladiolus caucasicus* Herb.
* *Gladiolus ceresianus* L. Bolus
* *Gladiolus citrinus* Klatt
* *Gladiolus x colvillei*
* *Gladiolus communis* L.
* *Gladiolus conrathii* Baker (1898)
* *Gladiolus crassifolius* Baker
* *Gladiolus crispulatus* L. Bolus
* *Gladiolus cruentus* T. Moore
* *Gladiolus curtifolius* Marais
* *Gladiolus cuspidatus*
* *Gladiolus cylindraceus* G. Lewis
* *Gladiolus cymbarius* Baker
* *Gladiolus dalenii* Van Geel
* *Gladiolus debilis* Ker Gawler
* *Gladiolus decaryi* Goldblatt
* *Gladiolus decipiens* Vaupel
* *Gladiolus decoratus* Baker
* *Gladiolus densiflorus* Baker
* *Gladiolus deserticolus* Goldblatt
* *Gladiolus dolomiticus* Oberm.
* *Gladiolus dracocephalus* Hook.f.
* *Gladiolus dregei* Klatt
* *Gladiolus dubius*
* *Gladiolus dzavakheticus*
* *Gladiolus ecklonii* Lehm.
* *Gladiolus edulis* Burchell ex Ker Gawler
* *Gladiolus elliotii* Baker
* *Gladiolus emiliae* L. Bolus
* *Gladiolus engysiphon* G. Lewis
* *Gladiolus equitans* Thunb.
* *Gladiolus erectiflorus* Baker
* *Gladiolus exiguus* G. Lewis
* *Gladiolus flanaganii* Baker
* *Gladiolus floribundus* Jacq.
* *Gladiolus fourcadei* (L. Bolus) Goldblatt & De Vos
* *Gladiolus ×gandavensis* [= G. dalenii × G. oppositiflorus]
* *Gladiolus garnierii* Klatt
* *Gladiolus geardii* L. Bolus
* *Gladiolus goetzii* Harms
* *Gladiolus gracilis* Jacq.
* *Gladiolus gracillimus* Baker
* *Gladiolus grandiflorus*
* *Gladiolus gregarius* Welw. ex Baker
* *Gladiolus griseus* Goldblatt & J.C. Manning
* *Gladiolus gueinzii* Kunze
* *Gladiolus guthriei* F. Bol.
* *Gladiolus halophilus*
* *Gladiolus harmsianus* Vaupel
* *Gladiolus heterolobus* Vaupel
* *Gladiolus hirsutus* Jacq.
* *Gladiolus hollandii* L. Bolus
* *Gladiolus horombensis* Goldblatt
* *Gladiolus huillensis* (Welw. ex Baker) Goldblatt

* Lista completa
## Clasificación do xénero 
## Notas 
* Anderson, E.W. & Park, R. "*Growing gladioli.*" Chistopher Helm & Timber Press, 166p. 1989.
* Dimitri, M. 1987. "*Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería*". Tomo I. Descrição de plantas cultivadas. Editorial ACME S.A.C.I., Buenos Aires.
* Goldblatt, P. "*A monograph of the genus Gladiolus in tropical Africa*". Timber Press, 1996
* Goldblatt, P. &, J.C. Manning. "*Gladiolus in southern Africa*" : Systematics, Biology, and Evolution. Fernwood Press, Cape Town; 1998.
* Goldblatt, P.; John C. Manning & Peter Bernhardt. "*Radiation of Pollination Systems in Gladiolus* (Iridaceae: Crocoideae) in Southern Africa*". Annals of the Missouri Botanical Garden, Vol. 88, No. 4 (2001), pp.&nbsp;713–734.
* Goldblatt, P. & John C. Manning. "*Evidence for Moth and Butterfly Pollination in Gladiolus (Iridaceae-Crocoideae)*". Annals of the Missouri Botanical Garden, Vol. 89, No. 1 (2002), pp.&nbsp;110–124.
* Goldblatt,P., Masahiro Takei, Z. & A. Razzaq. "*Chromosome Cytology in Tropical African Gladiolus (Iridaceae)*". Annals of the Missouri Botanical Garden, Vol. 80, No. 2 (1993), pp.&nbsp;461–470.
* GOLDBLATT P. & DE VOS M. P. "*The reduction of *Oenostachys*, *Homoglossum* and *Anomalesia*, putative sunbird pollinated genera, in *Gladiolus* L. (Iridaceae-Ixioideae)''". Bulletin du Muséum national d'histoire naturelle. Section B, Adansonia 11 (4): 417-428, 1989.
* Hessayon, D.G: "*The bulb expert*". 1999. Transworld Publihers Ltd., Londres, 128 p.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*  Taxonomy of *Gladiolus* in GBIF Biodiversity Data Portal
*  Imaxes de cultivares de gladíolos en *British Gladiolus Society*
*  Imaxes de cultivares de gladíolos en *Gladiolus World*
*  Imaxes de varios cultivares de gladíolo obtidas por Paulius Ciplijauskas
*  Imaxes de varias especies de *Gladiolus* en Pacificbulbsociety
*  Imaxes de varias especies de *Gladiolus* en International Bulb Society
*  PPP-Index 
*  USDA Plants Database
*  Germplasm Resources Information Network (GRIN)