Pita do monte cantábrica

A **pita do monte cantábrica** (*Tetrao urogallus cantabricus*), é unha subespecie de pita do monte, *Tetrao urogallus*, ave da orde dos galiformes, familia dos fasiánidos, subfamilia dos tetraoninos. É un endemismo da cordilleira Cantábrica. 

Actualmente as súas poboacións están restrinxidas ás zonas montañosas de Asturias, algunhas zonas do norte de Castela e León (especialmente na provincia de León) e a áreas de montaña do occidente de Cantabria. En Galicia, até o ano 1940 encontrábase nos Ancares, nas serras de San Mamede e do Invernadeiro e Pena Trevinca. A última zona na que superviviu en Galicia son os Ancares, pero en 2005 deuse por extinguida tamén esta poboación (a máis occidental da especie) ao constatarse a desocupación dos últimos cantadeiros. Con todo, aínda se atopa esporadicamente debido ao movemento de exemplares de poboacións limítrofes, 

## Descrición 
A subespecie foi definida en 1967 polo biólogo galego Javier Castroviejo Bolívar, e diferénciase das outras subespecies por diversos caracteres morfolóxicos, como unha coloración máis clara e o pico máis débil, e ecolóxicos, como a alimentación baseada na vexetación propia da zona onde vive.

## Características 
Trátase dunha ave forestal de hábitos terrestres, inconfundíbel pola súa corpulencia e o seu marcado dimorfismo sexual. Os s adultos miden de 62 a 90&nbsp;cm de lonxitude (as femias son algo menores), O macho ten a plumaxe de cor negra cincenta, con reflexos verdosos ou azulados no peito, ás acastañadas e cola negra cunha lista branca no centro (visíbel durante o cortexo nupcial, cando a abre en abano), ventre negro con manchas brancas e, na cabeza, unha *cella* vermella e *barbas* negras debaixo do pico, que é de cor branca marfil. A femia ten as partes superiores de cor castaña clara, densamente apencadas, a cola e o peito de cor arrubiada, e as partes inferiores abrancazadas con moitas pencas de cor crema e parda. Os inmaturos, no primeiro ano de vida, son semellantes ás femias; despois, son iguais aos adultos do respectivo sexo.

## Hábitat e distribución 
*Tetrao urogallus* é unha especie ligada á taiga boreal de coníferas de toda Eurasia, onde aínda é abundante, e que presenta con pequenos enclaves nas montañas de zonas temperadas como a cornixa Cantábrica, os Pireneos, os Alpes e o Xura. Nestas zonas temperadas considérase unha reliquia da era glaciar, pois tras a última (a glaciación de Würm) as súas poboacións fóronse desprazando cara ás rexións máis frías de Europa e á alta montaña.

Na Península Ibérica mantéñense apenas dúas subespecies singulares, unha, a aquí tratada, na cordilleira Cantábrica (a outra, *T. u. aquitanicus*, nos Pireneos). Ocupa unha área de 1 700&nbsp;km2, a alturas que van dos 800 aos 1 800 m, e está separada da subespecie veciña por unha distancia de máis de 300&nbsp;km.

Menos de 1 500 exemplares sobreviven en España, onde experimentou un dos máis acusados declives de entre todas as aves ibéricas, sobre todo na área cantábrica, onde se considera que a poboación está no limiar dun proceso regresivo que podería levala en poucos anos á extinción.

A subespecie cantábrica está sufrindo un progresivo declive, e é a única seriamente ameazada. O "Catálogo Español de Especies Ameazadas" redactado en cumprimento do Real Decreto 139/2001, de 4 de febreiro, inclúe á pita do monte do Canatábrico entre as especies "en perigo de extinción".

O primeiro censo completo realizouse en 2019 e revelou que quedan cando menos 292 exemplares, un 80% en León e o 20% en Asturias.

## Bioloxia 
### Alimentación 
É unha ave típica das fragas caducifolias, formadas en Galicia por bidueiros, capudres, carballos e acivros. A súa dieta componse da vexetación propia desde medio (*Sphangum*, *Gallium*, *Luzulla*, *Blechnium*, *Pteridium aquilinum*) e outros, ademais de amoras, landras, follas e bagas de acivro, e de arando, así como froitos de bidueiro, de capudre e de framboeseiro, segundo as estacións. Iglesias, en 1952, mencionaba tamén *Polypodium*. En Galicia, de modo especial, o arando e o acivro son esenciais para a súa supervivencia.

### Costumes 
É moi coñecida a conduta do macho nos *cantadeiros*, na época de celo, entre os 1 300 e os 1 400 msnm. Segundo José María Castroviejo,

### Reprodución 
A época de celo é na primavera. Constrúe os niños no solo. Segundo Iglesias, a niñada está composta de 6 a 10, ás veces até 14 ovos, mentres que outros autores sinalan que é de 6 a 8 ovos, dos que saen de 3 a 4 pitos.

## Ameazas 
Numerosos factores limitantes inflúen na dinámica de poboación do *Tetrao urogallus cantabricus* en toda a súa área de distribución, incluídas a degradación, perda e fragmentación do seu hábitat. A estrutura do bosque xoga un papel importante na determinación da aptitude e ocupación do hábitat. Quevedo *el al.* encontraron que a estrutura de bosque aberto con arbustos de arando ben distribuídos era o seu tipo de hábitat preferido.

A área de dispersión histórica ocupada por esta subespecie, de 3 500&nbsp;km2 diminuíu máis do 50 %. A área de ocupación actual está moi fragmentada, e cunha cobertura de hábitats de bosque baixo (22 % da paisaxe) e a maior parte do hábitat adecuado permanece en zonas pequenas, de menos de 10 ha. Os lugares de hábitat de boa calidade son escasos e descontinuos, particularmente nas partes centrais da área de dispersión, e as leiras nas zonas de bosques máis pequenas foron abandonadas durante as últimas décadas. E os anacos das "zonas de exhibición" (*leks*) dos machos que compiten, para convenceren ás femias visitantes de que están en busca de posíbeis parellas para a copulación, que permanecen ocupados agora encóntranse máis afastados dos bordos do bosque que os ocupados na década de 1980.

Outros factores que incidiron no declive da subespecie en Galicia foron a caza á que se someteu durante tantos anos (tanto a legal como o furtiva) realizada ao comezo da época de reprodución, antes de que os machos galeasen ás femias; as alteracións na vexetación (cortas masivas  nos anos 1917 e 1945-1950); os actuais incendios forestais; as cortas de ramas nos acivrais para vendelos como adorno en Nadal; os aterrazamentos e repoboacións con coníferas; a apertura de pistas forestais que permite o acceso dos turistas aos lugares máis apartados, visitas que aumentaron grandemente nos últimos anos, e unha administración pública débil, que mesmo permitiu  a celebración de travesías automobilísticas con vehículos todo terreo, ou manobras militares.

## Status 
Na actualidade, o status da subespecie é de *en estado crítico*.

## Gastronomía 
Segundo J. M. Castroviejo 

Pola súa parte, Cunqueiro, na mesma obra, deixou dito, entre outras cousas: 

E despois de falar de como comían a pita do monte nobres, abades e arcebispos de Francia, e doutros lugares, Cunqueiro dá a receita:

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Castroviejo, J. (1975): *El urogallo en España*. Madrid: CSIC. ISBN 84-0004-210-7.
* Castroviejo, J. M e Cunqueiro, A. (1962): *Viaje por los montes y chimeneas de Galicia. Caza y cocina gallegas*. Madrid: Espasa Calpe, S. A. "Colección Asutral", nº 1318.   
* Dickinson, E. C., ed. (2003): *The Howard & Moore Complete Checklist of the Birds of the World*. 3nd ed. Londres: Christopher Helm. ISBN 978-0-7136-6536-9.
* Hume, R. (2002): *Guía de campo de las aves de España y Europa*. Barcelona: Ediciones Omega, S. A. ISBN 84-2821-317-8.
* Penas Patiño, X. M., Carlos Pedreira López e Carlos Rodríguez Silvar (1980): *Guía das aves de Galicia*. Vigo: Editorial Galaxia, S. A. ISBN 84-7154-279-6.
* Penas Patiño, X. M., Carlos Pedreira López e Carlos Silvar (1991): *Guía das aves de Galicia*. A Coruña: Baía Edicións. ISBN 84-8767-406-2. (Segunda edición en 2004).
* Penas Patiño, X. M. (1995): "*Tetrao urogallus* Linn. Pita do monte". En: VV. AA. *Atlas de vertebrados de Galicia*. Tomo II, Aves. Santiago de Compostela: SGHN / CCG. ISBN 84-8717-289-X.
* Peterson, R.; G. Mountfort e P. A. D. Hollom (1973): *Guía de campo de las aves de España y de Europa*. Barcelona: Ediciones Omega, S. A. ISBN 84-2820-334-2.

### Outros artigos 
* Catálogo galego de especies ameazadas
* Galiformes
* Tetraoninos
* *Tetrao*
* *Tetrao urogallus*

### Ligazóns externas 
* *Tetrao urogallus cantabricus* Castroviejo 1967 na EOL.