Castiñeiro

O **castiñeiro común** (*Castanea sativa*), tamén coñecido popularmente como **castiñeiro bravo**, **castiro**, **uriceiro** ou **castieiro**, é unha árbore caducifolia da familia *Fagaceae* apreciada pola súa madeira e os seus froitos comestíbeis, as castañas. Moitos exemplares acadan unha gran lonxevidade e teñen unha longa historia que se pode remontar a varios séculos.

Orixinario do sur de Europa e de Asia Menor, a súa presenza nestas áreas xeográficas débese a que durante a última glaciación, o castiñeiro atopou zonas de refuxio nas costas cantábrica e atlántica da Península Ibérica, así como na Península Itálica e na Península de Anatolia, sendo moi común nos montes de Galicia. Contrariamente á crenza popular que di que o seu espallamento data da época romana, é en realidade unha árbore autóctona galega, que xa estaba presente no noroeste da península hai máis de 20.000 anos.

## Etimoloxía 
A verba galega "castiñeiro" ou a súa variante "castañeiro/a" (*castanheiro* en portugués) vén do latín *castanea*, á súa vez derivado do grego *kastanon*. Este nome faría referencia a *Kastanon*, unha vila de Tesalia soada na antigüidade pola calidade das castañas alí apañadas. *Castanea* era o nome antigo que se lle daba ao *carballo* antes de chegar o castiñeiro a Roma. *Sativus* significa 'cultivado' en latín. A castaña foi apelidada "árbore do pan" pola bondade nutritiva dos seus froitos. Estes substituíron os cereais en moitas zonas de Europa, coma nas Cevenas, ao sur de Francia.

## Descrición 
miniatura|Toro de *Castanea sativa* onde poden verse os aneis de crecemento.
miniatura|Flores de castiñeiro. Varias inflorescencias masculinas con abondosos estames amarelos; tres flores femininas, de cor verde con estilos amarelos, no centro da imaxe.
Árbore que pode superar facilmente os 20 metros e acadar gran lonxevidade. A casca é lisa de cor cincenta ou pardenta na xuventude, pasando despois a castaño-escura e agretada lonxitudinalmente. O tronco é curto e groso nos exemplares cultivados, e máis esvelto nos silvestres..

A boa produción de castaña depende das condicións climáticas durante o verán, no tempo de polinización e fecundación, así como algunha que outra choiva no mes de setembro. A polinización, que ten lugar durante os últimos días de xuño até comezos de agosto, precisa de tempo seco e temperaturas altas. Os soutos máis activos teñen un período de secura dun mes e medio e temperaturas máximas do mes máis caloroso superiores aos 26&nbsp;°C. A humidade elevada ambiental durante o período estival pode ocasionar o desenvolvemento de fungos portadores da antracnose das follas do castiñeiro, doenza á que son moi sensíbeis certas variedades de castiñeiros e que causa a perda de crecemento e das producións de castaña.

### Lonxevidade 
O castiñeiro é a árbore máis lonxeva de Europa e chega a ser milenario, so sendo superada no resto do munto por Pinus aristata e Sequoiadendron giganteum. Son exemplares destacados pola súa lonxevidade o Castiñeiro dos cen cabalos, localizado en Catania, cunha idade estimada de máis de 3000 anos e o castiñeiro de Rozabales, no concello de Manzaneda (Ourense), con 13,85 metros de circunferencia e unha idade aproximada de máis de 1000 anos.

## Aproveitamento 
miniatura|dereita|Sección do toro dun castiñeiro dunha idade estimada de 270 anos, na Fraga de Catasós (Lalín). Naceu baixo o reinado de Filipe V e fou derrubado polo ciclón Hortensia en 1984.

O principal uso do castiñeiro é a obtención da súa madeira, moi valorada para fabricar mobles, tarimas de chans, instrumentos etc. Para isto era común demoucar as árbores dos soutos. Xa en tempos romanos, introduciuse nas rexións máis ao norte e máis tarde tamén se cultivou nos xardíns dos mosteiros polos monxes. Hoxe en día, os espécimes centenarios pódense atopar en Europa occidental, central e meridional.

Outro dos aproveitamentos desta especie é a utilización do seu froito: empregouse tradicionalmente como fonte enerxética para a poboación en xeral, e mesmo como alimento para os animais (fundamentalmente porcos), mais perdeu o seu lugar de importancia na dieta cando chegou a pataca das Américas. Esta substitución e o papel alimenticio que tiña foron tan importantes que aínda hai hoxe lugares de Galicia onde lles chaman *castañas* ás patacas (igual que en francés se lles chama *pommes-de-terre* 'mazás da terra'). A castaña cómese cocida ou asada, e en menor medida crúa. En Galicia é común comer as castañas nos magostos do outono. O *marron glacé* é un doce con receita francesa que aumenta enormemente o valor engadido. En Galicia só hai unha fábrica deste produto, localizada en Ourense.

A árbore foi unha elección popular para axardinar en Inglaterra, particularmente nos séculos XVIII e XIX. O castiñeiro introduciuse probabelmente na rexión durante a ocupación romana, rexistrándose moitos exemplos antigos. Máis recentemente, a árbore sementouse nas rúas de Inglaterra, podéndose ver exemplos no *borough* londiniense de Islington.

Outros produtos tradicionais, como a augardente de castaña ou a crema de castañas, ou outros usos, como o reaproveitamento de biomasa, non conseguen frear a caída de produción e consumo desta especie que acompaña aos galegos desde hai dous milenios.

## Ameazas 
Hoxe en día moitos dos soutos están a ser arrasados polos madeireiros. Outra ameaza que sofre o castiñeiro é a "tinta", unha enfermidade de orixe chinesa causada por un protista oomiceto (*Phytophtora cinnamomi*) semellante a un fungo. Ataca ás árbores pouco a pouco manchándolles a madeira e diminuíndo o seu valor comercial. En Galicia, a enfermidade entrou pola localidade leonesa de Bembibre, a través de camións que traían madeira contaminada. O Centro de Investigación Forestais de Lourizán investiga dende hai anos na creación dun híbrido resistente á enfermidade, para a súa implantación nas zonas de maior importancia industrial (sur de Lugo e oriente de Ourense).

### Enfermidade da tinta 
O clima galego caracterízase polas abondosas e frecuentes precipitacións, amais dos escasos períodos de seca prolongada e as temperaturas mornas. O solo é superficial e pedrento, con pH acedos e gran cantidade de materia orgánica. Todas estas calidades cumpren coas condicións de desenvolvemento axeitado do fungo chamado *Phytophthora cinnamomi*, que orixina a «enfermidade da tinta» nos sistemas radicais do castiñeiro. O fungo fica inactivo cando a temperatura se mantén por debaixo de 0&nbsp;°C durante un espazo determinado de tempo, sendo este para a inactivación máis curta canto menor sexa a temperatura acadada. O risco de danos por este fungo incrementa coa temperatura, e polo tanto a probabilidade de prexuízos por este patóxeno mingua dende a costa ata a montaña oriental.

### Cancro do castiñeiro 
É unha doenza provocada polo fungo Cryphonectria parasitica. Inicialmente identificada en 1906 como *Diaporthe parasitica*, posteriormente pasou a chamarse Endothia parasitica entre 1912 e 1978, ano en que adoptou o nome actual. E orixinaria de Asia, desde onde se espallou por América do Norte e Europa. Foi a responsable da práctica destrución do castiñeiro americano (Castanea dentata) na primeira metade do século XX. Foi identificada por primeira vez nos Estados Unidos en 1904 e en Europa en 1938 na zona de Xénova, pasando a España (1947), Francia (1956), Grecia e Turquía (1967), Portugal (1989) e moitos outros países.

### Avespa do castiñeiro 
miniatura|Dryocosmus kuriphilus|alt=Dryocosmus kuriphilus.jpg
O himenóptero Dryocosmus kuriphilus ataca as xemas formando un bugallo que altera o crecemento do tallo suprimindo a elongación e reducindo a frutificación. En certos casos pode provocar a morte da árbore. Orixinaria de Asia, atópase na actualidade amplamente espallada por América do Norte e Europa. A presenza de bugallos desta especie tamén incrementa a probabilidade de que a árbore sexa infectada polo cancro.

## O castiñeiro en Galicia 
En Galicia, a formación de orixe humana de castiñeiros para o aproveitamento de madeira e leña coñécese coma souto, é moi común nas provincias do interior. Tamén é frecuente atopar os castiñeiros asilvestrados en carballeiras e fragas.

O castiñeiro e a castaña forman parte da cultura, gastronomía, etnografía e historia galegas. A súa madeira de calidade empregouse na fabricación de mobles e trabes. Foi un alimento moi prezado, especialmente antes da chegada da pataca das Américas. Árbore e froito arrodéanse de lendas. O magosto é unha das principais festividades da cultura e gastronomía galegas.

Tamén é moi común nos parques e cidades galegas o castiñeiro das bruxas ou de Indias (*Aesculus hippocastanum*), árbore ornamental caducifolia de xénero completamente diferente ao castiñeiro bravo e froito non comestíbel. Dise na cultura popular que o froito desta última árbore ten propiedades máxicas contra o mal de ollo.

### Na cultura popular galega 
* *A castaña que está no camiño é do veciño*.
* *Cando vire-la candea no castiñeiro, leva a ovella ó carneiro*.
* *Non hai ruín viño con castañas asadas e sardiñas salgadas*.
* *O que non sabe a maña, non come castaña*.
* *Sempre un porco ruín ha topar cunha boa castaña*.
* *Temperá é a castaña que por setembro regaña*.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Castanea sativa.jpg|Follas e ourizo de castiñeiro.
Ficheiro:Castañas Galicia 040.jpg|Ourizo de castiñeiro.
Ficheiro:OURIZO ABERTO.jpg|Ourizo aberto.
Ficheiro:Aesculus hippocastanum 23.jpg|O castiñeiro das bruxas (*Aesculus hippocastanum*) é unha especie completamente distinta do castiñeiro común.
Ficheiro:Chataignier 02.JPG|
Ficheiro:Castañas, frutos.jpg|Castañas.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Ernesto Viéitez Cortizo, Mª Luisa Vieitez Madriñán, F. Javier Vieitez Madriñán: *El Castaño* Ed. Edilesa, León (España) 1996, ISBN 84-8012-134-3, Depósito legal: LE-286-1996
* M. Adua: *The Sweet Chestnut throughout History from the Miocene to the third Millennium.* In: G. Salesses: *Proceedings of the Second International Chestnut Congress.* Acta Horticulturae, Band 494, 1999, S. 29–35, ISBN 90-6605-941-9.
* Alessandro Bottacci: *Castanea sativa.* In: Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff: *Enzyklopädie der Laubbäume.* Nikol, Hamburg 2006, S. 185–193, ISBN 978-3-937872-39-1.
* G. Bounous, D.T. Marinoni: *Chestnut: Botany, Horticulture, and Utilization.* Horticultural Reviews, Band 31, John Wiley & Sons 2005, S. 291–347, ISBN 0-471-66694-7.
* Wilhelm Troll: *Praktische Einführung in die Pflanzenmorphologie.* Zweiter Teil: die blühende Pflanze, VEB Gustav Fischer Verlag, Jena 1957, S. 169–171.

### Outros artigos 
* Castaña
* Magosto
* Souto
* Fraga