open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carmen Laffón

**Carmen Laffón de la Escosura** nada en Sevilla o 8 de outubro de 1934  e finada en  Sanlúcar de Barrameda, Cádiz o 7 de novembro de 2021, foi unha pintora e escultora figurativa española. 

## Premios e honras 
* ligazón=Archivo:ESP_Alfonso_X_Order_GC.svg|60x60px Gran Cruz da Orde Civil de Afonso X o Sabio .
* 1982, Premio Nacional de Artes Plásticas.
* 1999, Medalla de Ouro ao Mérito en Belas Artes.
* Premio Tomás Francisco Prieto da Fundación Casa de la Moneda.

## Notas
Thomas G. Melish

**Thomas Gatch Melish**, nado en Ohio o 28 de outubro de 1876 e finado en Cincinnati o 15 de febreiro de 1948, foi un home de negocios e coleccionista numismático estadounidense.

## Traxectoria 
Thomas G. Melish naceu en Ohio en 1876, fillo de Sara Hiss Gatch (1854-1916) e do coronel William Bromwell Melish (1852-1927).

Melish cursou estudos superiores de Dereito na Universidade de Cincinnati. Posteriormente foi socio e presidente do consello de administración durante 25 anos da *Bromwell* *Wire Goods Company*, unha empresa fundada en 1819 polo seu bisavó, Jacob Bromwell.

Melish foi membro e presidente do consello de goberno da Asociación Numismática de Cincinnati. Tamén pertenceu á *American Numismatic Association*, para cuxa vicepresidencia se postulou nas eleccións de 1940, mais a súa candidatura foi derrotada pola de Harvey L. Hansen. 

A súa colección numismática persoal foi vendida polo comerciante Abe Kosoff,

En 1904 casou con May Lawson McClung.

Melish faleceu de pneumonía en Cincinnati o 15 de febreiro de 1948 aos 71 anos, e foi soterrado no cemiterio do condado de Hamilton, na mesma cidade.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Bowers, Q. D. (1991). ''*. Bowers and Merena Galleries, Wolfeboro. ISBN 0-943161-35-5
* Smith, P. (2002). "Melish Distributed Commemorative Halves". En *The Numismatist*. American Numismatic Association. Vol. 115. Nº 11. Novembro. Páxinas 1.317-1.318.
* Smith, P. (2012). "". En *American Numismatic Biographies''. Páxina 288.
KazEOSat 1

**KazEOSat 1** é un satélite artificial de Kazakhstán lanzado o 30 de abril de 2014 mediante un foguete Vega desde o Centro Espacial de Kourou.

## Características 
KazEOSat 1 é un satélite para a observación da Terra en alta resolución. Foi construído por EADS Astrium usando o bus Leostar-500-XO. Cunha masa de 830 kg, foi lanzado a unha órbita duns 730 km para obter imaxes da superficie terrestre para a xestión de recursos, administración de terras, control medioambiental e vixilancia.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Vega (foguete)
*KazEOSat 2
KazEOSat 2

**KazEOSat 2** é un satélite artificial da Kazakhstán lanzado o 19 de xuño de 2014 mediante un foguete Dnepr desde a base aérea de Dombarovski.

## Características 
A misión de KazEOSat 2 é observar a superficie terrestre en modo multiespectral para a xestión e busca de recursos, control do uso da terra, vixilancia e xestión medioambiental. Foi construído por EADS Astrium usando o bus SSTL-150 e ten unha masa de 177 kg. Foi inxectado nunha órbita duns 600 km de altura.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Dnepr (foguete)
*KazEOSat 1
KDU-426

**KDU-426** foi un tipo de motor foguete de propelente líquido desenvolvido pola Unión Soviética e usado entre 1968 e 1974.

## Características 
Os motores KDU-426 usáronse como motores de manobra para diferentes satélites e para a nave tripulada Soiuz T. Usaban tetróxido de nitróxeno e UDMH como propelente e tiñan un impulso de 3,09 kN.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Soiuz T
*KDU-414
José María Fuentes

**José María Fuentes Fernández**, coñecido como **Chema Fuentes**, nado en Outes cara a 1952 e finado en Santiago de Compostela o 4 de decembro de 1972, foi un estudante galego.

## Traxectoria 
Fillo do médico Fernando Fuentes Rolao e de Fanny Fernández Hermoso. Fixo o bacharelato no colexio La Salle. Estudante de Medicina da Universidade de Santiago de Compostela, o sábado 4 de decembro de 1972 saíu a cear en Compostela cos compañeiros de facultade, e despois foron a roldar como membros da tuna a unhas compañeiras que vivían nunha residencia na rúa Doutor Teijeiro, preto da clínica Álvarez. O subinspector da policía nacional de paisano Luis Miguel Quiroga Bouzo disparoulle de socato e polas costas, e faleceu practicamente no acto. A versión oficial afirmaba que os axentes da Policía nacional perseguían uns ladróns, dispararon ao aire e un dos tiros alcanzou accidentalmente a José María Fuentes. Logo da súa morte houbo mobilizacións na universidade, cortes de tráfico, cócteles molotov, pechouse a universidade e a presión social obrigou a que se recoñecesen os feitos. O seu enterro en Outes constituíu unha manifestación multitudinaria.

O policía autor da morte foi trasladado a Ourense, pero a instancias do Xulgado de Instrución de Santiago de Compostela foi detido tres días despois e quedou retido nos calabozos da comisaría. Foi acusado de asasinato con aleivosía e xulgado na Audiencia Provincial da Coruña o 3 de xullo de 1973 con presenza de correspondentes de prensa estranxeiros. Foi considerado culpable dun delito de homicidio coa agravante de abuso de superioridade pola súa condición de membro das forzas de orde e por portar unha arma; cualificandose a súa acción como “un exceso de celo no exercicio das súas funcións” ao considerar que “non se requiría o uso da forza” e moito menos o emprego “da arma reglamentaria” que portaba. Foi condenado a 17 anos, 4 meses e 1 día de cadea e a indemnizar á familia da vítima con 700 000 pesetas, que tivo que desembolsar o Goberno franquista pois os xuíces consideraron ao Estado responsable civil subsidiario. En 1977 recibiu a liberdade condicional.
## Homenaxe
O 4 de decembro de 2022, no seu 50 cabodano, a asociación Terra de Outes e o Concello de Outes organizaron un acto de homenaxe no que participaron familiares, veciños e representantes da sociedade civil. O alcalde Manuel González López leu unha declaración institucional condenando o asasinato de Chema Fuentes e en defensa dos valores da democracia e dos dereitos humanos. Descubriuse unha placa conmemorativa na praza da Cruz da Serra, nas inmediacións da casa familiar de Chema Fuentes.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
### Ligazóns externas 
* 

*
Proclamación de Emancipación

miniatura|Copia da *Emancipation Proclamation*.
A **Proclamación de Emancipación** ou **Proclamación 95** foi unha proclamación presidencial e orde executiva emitida polo presidente dos Estados Unidos Abraham Lincoln o 1 de xaneiro de 1863. Cambiou o status legal federal de máis de 3,5 millóns de afroamericanos escravos nas áreas designadas do sur de "escravo" a "libre". Tan pronto como un escravo escapou do control do goberno confederado, por fuga ou por avances das tropas federais, o escravo quedaba libre. Non cubriu os escravos nas áreas da Unión que foron liberados por acción do Estado (ou tres anos despois pola 13ª Emenda en decembro de 1865). Foi emitida como medida de guerra durante a guerra civil, dirixida a todas as áreas en rebelión e a todos os segmentos do poder executivo (incluíndo o Exército e a Mariña) dos Estados Unidos.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Constitución dos Estados Unidos de América
Poboado

O topónimo **Poboado** pode referirse a:

;En Galiza
***O Poboado**, lugar da parroquia da Capela, no concello da Capela;
***O Poboado**, lugar da parroquia de Manzaneda, no concello de Manzaneda;
***Poboado de Prada**, lugar da parroquia de Prada, no concello da Veiga;
***O Novo Poboado**, lugar da parroquia de Fontao, no concello de Vila de Cruces.

## Véxase tamén
### Outros artigos
Poboado de Prada, Prada, A Veiga

**Poboado de Prada** é un lugar da parroquia de Prada, no concello da Veiga, na comarca de Valdeorras. Segundo o IGE, en 2023 tiña 4 habitantes (2 homes e 2 mulleres).

Creouse a mediados do século XX para acoller os traballadores da construción do encoro de Prada.

## Lugares e parroquias
### Lugares de Prada
### Parroquias da Veiga
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lugares da Veiga
Kent Ridge 1

**Kent Ridge 1** é un satélite artificial da Universidade Nacional de Singapur lanzado o 16 de decembro de 2015 mediante un foguete PSLV-CA desde o Centro Espacial Satish Dhawan.

## Características 
Kent Ridge 1 é un satélite para a observación da Terra en modo hiperespectral desenvolvido pola Universidade Nacional de Singapur en colaboración con Berlin Space Technologies. Ten unha masa de 78 kg e usa o bus LEOS-50. O satélite pode obter imaxes no rango visible e no infravermello, no rango entre 400 e 900 nanómetros e entre 900 e 1700 nm, co fin de xestionar a terra, a auga e a vexetación, así como monitorizar en caso de desastre.

O satélite aliméntase mediante células solares e leva tres cargas a bordo: dúas cámaras hiperespectrais baseadas na transformada de Fourier e unha cámara de vídeo de alta resolución.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*PSLV-CA
O Poboado, Manzaneda, Manzaneda

**O Poboado** é un lugar da parroquia de Manzaneda, no concello ourensán de Manzaneda, na comarca da Terra de Trives. Construíuse a mediados do século XX para dar servizo aos traballadores da subestación eléctrica de Ponte Bibei.

## Notas 
## Lugares e parroquias
### Lugares de Manzaneda
### Parroquias de Manzaneda
Manzaneda, Manzaneda, Manzaneda

**Manzaneda** é un lugar da parroquia de Manzaneda, no concello ourensán de Manzaneda, na comarca da Terra de Trives. É a vila capital do concello, ao que dá nome.

## Lugares e parroquias
### Lugares de Manzaneda
### Parroquias de Manzaneda
O Abrigo

Como topónimo **O Abrigo** pode referirse a:

;En Galiza
***O Abrigo**, lugar da parroquia de Feás, no concello de Aranga;
***O Abrigo**, lugar da parroquia de Rúa, no concello de Cervo;
***A Abrigosa**, lugar da parroquia de Vigo, no concello de Carral.

## Véxase tamén
### Outros artigos
Rubén I, señor de Armenia

**Rubén I, señor de Armenia** (Ռուբեն Ա en armenio, transliterado tamén como **Rupen** ou **Roupen)**, nado en 1025 e finado en Korgomolo en 1095, foi un señor de Partzerpert e fundador da dinastía rubénida, que deu lugar á creación do Reino armenio de Cilicia.

## Traxectoria 
### Orixes 
Nado en Armenia, a súa orixe non está clara. Mentres o cronista armenio, Mateo de Edesa, convérteo en parente de Gagik II, o derradeiro rei armenio de Ani, pero non o relaciona coa dinastía bagratuni; outros autores afirman que estaba emparentado, seguramente era fillo, con Gagik II, o derradeiro rei desta cidade. Outras noticias, emparéntano con Senekerim e os príncipes de Siunia.

### Marcha a Cilicia 
Rubén abandonou Armenia cando os turcos selxúcidas conquistaron ese reino e marchou cara Cilicia acompañado dun continxente armenio. En 1080, tralo masacre de varios príncipes armenios polos bizantinos, entre eles Gagik II, reuniu á súa familia e fuxiu ás montes Tauros e refuxiouse na fortaleza de Kopitar (Kosidar) situada ao norte de Sis (hoxe, Kozan en Turquía), e como señor de Gobidar e Goromosol declarou a súa independencia rebelándose contra o Imperio Bizantino. 

A seguir, apoderouse da fortaleza de Partzerpert, un dos puntos máis inaccesibles das montañas de Cilicia ao noroeste da cidade de Sis. Ao mesmo tempo, Hetum, un seu compatriota, instalouse en Lampron, dando lugar á dinastía hetumida. Estas dúas familias seguirían sendo rivais até 1226, cando se produciu a unión das dúas dinastías co casamento da rubénida Isabel de Armenia co hetumida Hetum I de Armenia, monarcas do Reino Armenio de Cilicia.

Malia que en momentos posteriores, tanto Rubén como Hetum, terán gran relevancia, nestes momentos tiveron un papel secundario fronte a outro caudillo armenio chamado Vahram, denominado Filareto polos bizantinos, e do que se converteron en vasalos.

Rubén morreu en 1095 e foi enterrado no mosteiro de Castalon, sendo sucedido polo seu fillo Constantino.

## Casamentos e descendencia 
Descoñécese o nome da muller de Rubén I, pero deste matrimonio naceron:

* Constantino I, o seu sucesor como señor de Partzerpert.
* Probablemente Toros de Marash, pai de Arda de Armenia, esposa do rei cruzado Balduino I de Xerusalén, pero a información sobre esta descendencia parece estar baseada na confusión entre varios nobres armenios.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Lista de monarcas do Reino Armenio de Cilicia
Antonio Eytor Canizo

**Antonio Eytor Canizo**, nado en Mugardos en 1881 e finado en Ferrol o 27 de xaneiro de 1938, foi un carpinteiro e político galego.

## Traxectoria 
Estivo emigrado en Cuba, onde foi vicesecretario da delegación de Guanajay do Centro Gallego de La Habana. Regresou a Mugardos en 1913. Durante a Segunda República Española foi concelleiro de Mugardos por Izquierda Republicana.

Logo do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936, foi detido e procesado. Xulgado por un tribunal militar en Ferrol os días 1, 2 e 3 de decembro de 1937 acusado de rebelión polos sucesos do pazo do Piñeiro, foi condenado á pena de morte. Foi executado no castelo de San Filipe o 27 de xaneiro de 1938 canda Amada García, José María Montero Martínez, Ángel Roldos Gelpi e Juan José Teijeiro Leira de Mugardos; Jaime González Pérez e Ramón Rodríguez López de Ares; e Germán López García de Cabanas. Abríronlle expediente de responsabilidade civil en xuño de 1938.
## Vida persoal 
Casou con Avelina Cudilleiro.
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* Arquivo Intermedio Militar do Noroeste, causa 379.

### Ligazóns externas 
* O Pazo do Piñeiro como excusa
Lingua tepecana

A **lingua tepecana** é unha lingua morta indíxena de México que pertence á familia uto-azteca. Outrora foi falada por un pequeno grupo de persoas en Azqueltán, Xalisco, unha pequena vila a carón do río Bolaños na parte norte do estado, xusto ao leste do pobo huichol. O seu parente máis achegado era a tepehuano do sur falada no estado de Durango. Polo que se sabe, o último falante de tepecano foi Lino de la Rosa (nado o 22 de setembro de 1895), que aínda vivía en febreiro de 1980.
[miniatura|esquerda|Mapa do tepecano e as nacións veciñas [chichimecas no século XVI.]]
A investigación sobre o tepecano foi realizada por primeira vez polo antropólogo e lingüístico estadounidense John Alden Mason en Azqueltán entre 1911 e 1913. Este traballo levou á publicación dunha monografía cun bosquexo gramatical en 1916, así como un artigo sobre oracións nativas en tepecano que Mason recollera de informantes en 1918. A investigación de campo posterior foi realizada polo lingüista estadounidense Dennis Holt en 1965 e de 1979 a 80, mais ningún dos seus resultados foron publicados polo momento. O tepecano está clasificado como morta polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Linguas de México
### Bibliografía 
* 
* 
* 
*
Promoción de ascenso a Segunda División 2023

A **promoción de ascenso á Segunda división española 2023** disputouse do 3 ao 25 de xuño de 2023, tralo remate da tempada 2022/23 da Primeira División RFEF. Foi a segunda promoción de ascenso que se disputou dende a Primeira División RFEF e culminou cos ascensos do Alcorcón e o Eldense.

## Equipos clasificados 
Os equipos clasificados para disputar a promoción de ascenso a Segunda División foron os seguintes:

## Sistema de competición 
Ao remate da tempada 2021/22 da Primeira División RFEF, ascenderon de xeito directo á Segunda División os dous equipos que remataron na primeira posición en cada un dos dous grupos (Racing de Ferrol e Amorebieta). Puxéronse en xogo ademais outras dúas prazas de ascenso, nunha promoción a disputar entre os equipos clasificados do segundo ao quinto lugar en cada un dos dous grupos da Primeira RFEF.

Consistiu en dúas eliminatorias a dobre partido nas que os encontros foron determinados polo posto da clasificación, enfrontando aos que obtiveron unha mellor clasificación contra os que obtiveron unha peor. Os partidos de ida disputáronse no terreo de xogo do equipo con peor clasificación. En caso de empate xogouse unha prórroga e en caso de persistir o empate, pasaba o mellor clasificado na fase regular.

Os dous clubs gañadores da segunda eliminatoria ascenderon á Segunda División.

## Cadros 

## Eliminatorias 
### Semifinais 
Disputáronse catro eliminatorias a ida e volta entre o 3 e o 11 de xuño. Os catro gañadores clasificáronse para a fase final.

#### Semifinal 1 
#### Semifinal 2 
#### Semifinal 3 
#### Semifinal 4 
### Finais 
Participaron os catro equipos gañadores da primeira eliminatoria, en enfrontamentos a ida e volta os días 18 e 25 de xuño. Os dous equipos gañadores ascenderon á Segunda División.

#### Final 1 
#### Final 2 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Datos da competición en BDFutbol .
Lingua guarijío

A **lingua guarijío** (tamén escrita como **huarijío**, **varihío** ou **warihío**) é unha lingua uto-azteca falada nos estados de Chihuahua e Sonora, no noroeste de México. É falada por unhas 2&nbsp;100 persoas do pobo guarijío, a maioría deles monolingües. O guarijío está clasificado como "vulnerable" polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Linguas de México
### Bibliografía 
*
José Luís Camiñas

**José Luis Camiñas Vázquez**, nado en Rodeiro, é un gandeiro e político galego do PSdeG-PSOE.

## Traxectoria 
Gandeiro de Faílde. Foi presidente da cooperativa gandeira O Rodo até 2022. Militante do PSdeG-PSOE, nas eleccións municipais de 2007 foi elixido concelleiro de Rodeiro e foi concelleiro de Urbanismo durante a alcaldía de Manuel Salgado González, de Independentes de Rodeiro. Volveu ser elixido concelleiro nas municipais de 2011. Nas eleccións municipais de 2023 encabezou a candidatura socialista, e foi elixido alcalde de Rodeiro co apoio de UxR.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Eleccións municipais en Rodeiro
### Ligazóns externas 
* José Luis Camiñas Vázquez: "Rodeiro é a capital de Galicia en canto a novas incorporacións ao agro"
Juan José Teijeiro Leira

**Juan José Teijeiro Leira**, coñecido como **Macicos**, nado en Mugardos cara a 1896 e finado en Ferrol o 27 de xaneiro de 1938, foi un mariñeiro, funcionario e político galego.

## Traxectoria 
Durante a Segunda República Española foi secretario do concello de Mugardos. Logo do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936, con Juan José Romero Ramos, Jesús Planas Rodríguez, José María Montero Martínez, Francisco Loureda Silvar, Ramón Díaz Pena, Agustín Veiga Hermida, Rogelio Casal Pérez, Juan Carnero Vázquez e José Rivas Fariña, asaltaron o pazo de Piñeiro na procura de armas o 21 de xullo; no tiroteo cos moradores morreron un dos donos e un crego. Foi detido o 25 de marzo de 1937 con Jesús Plana Rodríguez e procesado. Xulgado por un tribunal militar en Ferrol os días 1, 2 e 3 de decembro de 1937 acusado de rebelión polos sucesos do pazo do Piñeiro, foi condenado a pena de morte. Foi executado no castelo de San Filipe o 27 de xaneiro de 1938 canda Amada García, Antonio Eytor Canizo, Ángel Roldos Gelpi e José María Montero Martínez de Mugardos; Jaime González Pérez e Ramón Rodríguez López de Ares; e Germán López García de Cabanas. Abríronlle expediente de responsabilidade civil en xuño de 1938.
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
### Ligazóns externas 
* O Pazo do Piñeiro como excusa
Pilar García Porto

**María del Pilar García Porto**, nada en Antas de Ulla o 17 de febreiro de 1975, é unha política galega do PSdeG-PSOE.

## Traxectoria 
Dende as eleccións municipais de 2007 encabezou a candidatura do PSdeG-PSOE en Antas de Ulla, sendo a portavoz do grupo na oposición. Dende 2011 foi deputada provincial polo Partido Xudicial de Chantada, ocupando dende entón diversas áreas como de Economía, Facenda e Recadación, Cultura e Turismo ou Promoción do Territorio, sendo ademais a portavoz do PSdeG na Deputación. Dende febreiro de 2022 é a Secretaria de Organización provincial do PSdeG en Lugo. Nas municipais de 2023 volveu encabezar novamente a candidatura do PSdeG-PSOE en Antas de Ulla e foi elixida alcaldesa por maioría absoluta, volvendo ser ademais deputada provincial.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Eleccións municipais en Antas de Ulla

### Ligazóns externas 
* Ficha na Deputación de Lugo

* "Traballarei pola transformación de Antas, aínda que para algunhas cousas 4 anos son poucos". Entrevista en *El Progreso*.
Soledad Sevilla

**Soledad Sevilla Portillo**, nada en Valencia en 1944, é unha pintora española. O seu traballo consiste en pinturas e instalacións de gran formato que se sitúan entre as fronteiras da arquitectura, a land art e a escultura.

## Premios e Honras 
* 1993: Premio Nacional de Artes Plásticas.
* 2007: Medalla de Ouro ao Mérito en Belas Artes.
## Notas
Chus López

**María Xesús López López**, coñecida como **Chus López**, nada na  Airexe (Suñide, Samos) en 1984, é unha política galega do BNG.

## Traxectoria 
Licenciada en administración e dirección de empresas. É empregada de banca. Nas eleccións municipais de 2019 encabezou a candidatura do BNG á alcaldía de Samos, e foi elixida concelleira. Nas municipais de 2023 volveu encabezar a candidatura do BNG e foi elixida alcaldesa co apoio do PSdeG-PSOE.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Eleccións municipais en Samos

### Ligazóns externas 
* María Xesús López candidata á alcaldía de Samos
KhalifaSat

**KhalifaSat**, nomeado inicialmente como **DubaiSat 3**, é un satélite artificial de Emiratos Árabes Unidos lanzado o 29 de outubro de 2018 mediante un foguete H-2A desde o Centro Espacial de Tanegashima.

## Características 
KhalifaSat é o terceiro satélite de observación terrestre dos Emiratos Árabes Unidos. Comezou a ser desenvolvido en Corea do Sur para logo ser transferido á Institución para o Avance da Ciencia e da Tecnoloxía dos Emiratos Árabes Unidos (EIAST). Foi o primeiro satélite en ser completado nos Emiratos e está baseado no DubaiSat 2, usando o bus SI-300, cunha masa de 330 kg. O satélite ten unha resolución de ata 70 cm desde unha órbita duns 600 km.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*H-2A
Hockey Club Liceo da Coruña Feminino

O **Hockey Club Liceo da Coruña Feminino** foi un equipo de hóckey a patíns con sede na Coruña, que estivo activo entre 2006 e 2023. Era a sección feminina do Hockey Club Liceo e militou durante cinco tempadas na OK Liga Feminina.

## Traxectoria 
No ano 2006, despois de décadas de éxitos no hóckey a patíns masculino, o Hockey Club Liceo da Coruña creou por primeira vez na súa historia unha sección feminina. Con Joaquín Cairo como primeiro adestrador, o equipo comezou a competir na liga galega sénior. Na tempada 2013/14, con Stanis García no banco, o equipo proclamouse campión galego e logrou o ascenso á OK Liga Feminina, pero non chegou a ocupar a praza, o que provocou a marcha de varias das xogadoras do club. En 2016 conseguiu de novo o ascenso, tras saír vitorioso dun play-off xunto ao tamén coruñés Borbolla e o Rivas Las Lagunas. Descendeu finalmente ao remate da 2018/19. Tras dous anos fóra da elite, o Liceo regresou á OK Liga en 2021, despois de se proclamar campión da OK Liga Prata.

Na tempada 2021/22, as xogadoras do club coruñés conseguiron o sexto posto na liga e clasificáronse así para disputar a Liga Europea. Encadradas no Grupo B xunto ao Manlleu e ao Noisy Le Grand francés, as liceístas fixeron historia, logrando o pase para os cuartos de final, onde caeron finalmente eliminadas ante o Palau de Plegamans ao remate da prórroga. Na liga, o Liceo obtivo a quinta posición, o mellor resultado da súa historia. 

A pesar dos éxitos da súa última etapa, os problemas económicos do club provocaron o colapso do equipo feminino no seu mellor momento deportivo. A desaparición da sección foi anunciada polo club o 17 de maio de 2023, nun comunicado no que informou que a súa praza na OK Liga se cedería a unha nova entidade que se faría cargo da xestión deportiva e económica do equipo. Uns días despois anunciouse a creación do Hockey Club Coruña Feminino, entidade desvencellada totalmente do Liceo, aínda que mantendo a parte das xogadoras e do corpo técnico, e que pasará a ocupar a praza deste na máxima categoría.

## Palmarés 
* **OK Liga Prata Feminina (1):** 2020/21.
* **Liga Galega (1):** 2013/14.

## Notas
Pakolas

**Francisco Manuel Cerdeira Castiñeiras**, máis coñecido como **Paco Cerceira** e **Pakolas**, nado na Cidade de México o 2 de agosto de 1976, é un músico, compositor e produtor galego, residente en Oleiros.

## Traxectoria 
Estudou enxeñería civil en UPAEP.

Comezou sendo membro do grupo Mamá Cabra. Despois en 2014 forma a banda de música infantil A Gramola Gominola, con propostas didácticas para a rapazada arredor do rock and roll. O seu primeiro traballo en solitario é *Pakolas* (Galaxia, 2017), co apoio do Colexio Profesional de Logopedas de Galicia.

Tamén colabora en Zënzar "rock en galego".

## Traballos 
### Con A Gramola Gominola 
* *A Gramola Gominola* (2015). Galaxia.
* *Cancións para desafinar* (2017). Galaxia
* *Bravas. O rexurdir da luz* (2019). Galaxia.

### En solitario 
* *Pakolas* (2017). Vigo: Galaxia. Sonárbore. ISBN 978-84-9151-084-0. Ilustracións de Laura. Romero. Con CD. En 2023: Sonárbore. 28 páxs. Ilustracións de Laura Romero. ISBN 978-84-9151-971-3. Con código QR para escanear.
* *Ramona Órbita. A dona do tempo* (2020). Vigo: Galaxia, Sonárbore. 24 páxs. Con CD. ISBN 978-84-9151-474-9. En 2023: Sonárbore. 28 páxs. Ilustracións de Laura Romero. ISBN 978-84-9151-926-3. Con código QR para escanear.
* *A Ramona pequena vai á Lúa* (2023). Vigo: Galaxia, Sonárbore. 28 páxs. Ilustracións de Laura Romero. ISBN 978-84-1176-008-9. Con código QR para escanear. Temas: "A profe Lupe, Hurakán, Nora a furona bailona, O taller do maxín, Pícame o cu, Guitarra psicotrónica, Despistada, Coas-mans, Voltar, Guitarra-Psicotrónica- techno, Lunática".

## Premios 
### En A Gramola Gominola 
* Finalistas nos Premios Galegos da Música Martín Códax na categoría Música Infantil, nos anos 2016 e 2017.
* Gañadores dos Premios Galegos da Música Martín Códax na categoría Música Infantil no ano 2018.

### En solitario 
* 2023: Gañador do XIV Premio Rosalía de Castro da Deputación da Coruña.
* 2023: Finalista nos X Premios Martín Códax da Música na Categoría de Música Infantil. 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina web de Pakolas
* Pakolas, canle de YouTube
## Notas
Cidade de Ribeira CF

O **Cidade de Ribeira Club de Fútbol** é un equipo galego de fútbol que se fundou en 2020 no concello barbanzán de Ribeira despois da fusión do Atlético de Riveira e o Sálvora CF. Na actualidade xoga no Grupo Norte da Preferente Galicia.

Disputan os seus encontros coma locais no Estadio Municipal da Fieiteira de herba natural, antigo campo do Atlético de Riveira.

## Historia
Tras a devandita fusión entre os conxuntos ribeirenses, o Cidade de Ribeira comezou a competir na Primeira Galicia tomando a praza do Atlético de Riveira, o cal militaba nunha categoría máis alta có Sálvora CF que xogaba na Segunda Galicia. Na tempada 2021/22 o equipo acadou a clasificación á segunda fase da Primeira Galicia -reestruturada por mor da pandemia de Covid-19- xunto co Unión de Asados, rematando na 4ª posición do grupo 3.

Na tempada 2022/23, baixo o liderado de Manu Pena, proclamouse campión do Grupo 2 con nove puntos sobre o seu perseguidor, a SD Negreira. A maioría dos xogadores do club eran de orixe barbanzá, o que amosou que a fusión ampliou a base da canteira. O ascenso á Preferente Galicia supuxo o primeiro gran logro da nova entidade.
## Historial na liga 
## Notas
Conopodium

***Conopodium*** é un xénero de plantas herbáceas pertencente á familia das apiáceas. Comprende 57 especies descritas e destas, só 8 aceptadas.

## Descrición 
Son herbas perennes, cun tubérculo subterráneo esférico ou irregular. Talos flexuosos na parte inferior. Follas 2-3 pinnatisectas. Umbelas de primeira orde con 0 (-2) brácteas; as de segunda orde con 0-10 bracteolas. Dentes do cáliz ausentes ou diminutos. Pétalos brancos. Froitos oblongo-ovoideos, glabros, pardos. Estilopodio cónico ou cónico-aplanado, estreitándose gradualmente cara ao estilo.

## Taxonomía 
O xénero foi descrito por Wilhelm Daniel Joseph Koch e publicado en *Nova Acta Physico-medica Academiae Caesareae Leopoldino-Carolinae Naturae Curiosorum Exhibentia Ephemerides sive Observationes Historias et Experimenta* 2: 118. 1824. A especie tipo é: *Conopodium denudatum* W.D.J. Koch. 	

## Especies 
A continuación amósase unha listaxe das especies do xénero *Conopodium* aceptadas até setembro de 2012, ordenadas alfabeticamente. Para cada unha indícase o nome binomial seguido do autor, abreviado segundo as convencións e usos.

* *Conopodium arvense* (Coss.) Calest.
* *Conopodium bunioides* (Boiss.) Calest.
* *Conopodium glaberrimum* (Desf.) Engstrand.
* *Conopodium majus* (Gouan) Loret
* *Conopodium marianum* Lange
* *Conopodium pyrenaeum* (Loisel.) Miégev.
* *Conopodium subcarneum* (Boiss. & Reut.) Boiss.
* *Conopodium thalictrifolium* (Boiss.) Calest.

## Notas 
## Véxase tamén
### Ligazóns externas 
* https://web.archive.org/web/20081013022852/http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/101719
Axis porcinus

***Axis porcinus*** (nalgunhas clasificacións ***Hyelaphus porcinus***) é unha especie de pequeno cérvido nativo da rexión do subcontinente indio e chaira indo-ganxética e partes do sueste asiático. En Australia viven poboacións que foron introducidas, así como nos Estados Unidos (en Texas, Hawai e Florida) e Sri Lanka.
Despois, foi situado no xénero *Axis* por William Jardine en 1835 e por Brian Houghton Hodgson en 1847.
En 2004 propúxose que fose situado no xénero *Hyelaphus*. Porén, esta proposta non foi aceptada, e a maioría dos autores mantéñeno no xénero *Axis*. Unha subespecie deste cervo, *A. p. annamiticus*, foi durante algún  tempo considerada como unha especie separada, pero agora é xeralmente considerada dentro da mesma especie *A. porcinus*. As características distintivas das cornamentas desta especie son o ángulo agudo entre a punta frontal e o talo principal e que as puntas superiores internas tenden a ser máis curtas e formando un certo ángulo cara a atrás co talo principal e cruzando cara ao corno oposto.

## Distribución e hábitat 
O seu status en Paquistán é inseguro; vive sobre todo no norte da India, Nepal, sur de Bután, Bangladesh, Myanmar e a provincia chinesa de Yunnan, e foi reintroducido en Tailandia, pero está localmente extinguido en Laos e Vietnam. Hai poboacións introducidas en Australia, Estados Unidos e Sri Lanka.

## Comportamento e ecoloxía 
miniatura|Femia aleitando un cervato en Kaziranga, India
É unha especie gregaria só cando as condicións son favorables e tampouco forma unha "unidade" neses momentos, movéndose os exemplares en distintas direccións en lugar de todos xuntos como nunha manda. Cando está alarmado emite unha vocalización parecida a un asubío ou un ladrido de advertencia. O tamaño dos seus territorios varía amplamente, pero como media é duns 0,70 km2. Os machos son agresivos e poden volverse territoriais con baixas densidades de poboación, marcando o seu territorio con secrecións glandulares. Durante o celo, os machos xúntanse en prados abertos, golpeando coas patas o chan durante os encontros antagonistas. Non se crean haréns, senón que os machos cortexan e defenden os seus dereitos sobre unha soa femia en cada momento e despois buscan outra. As densidades de poboación poden ser de só 0,1 animais por quilómetro cadrado en vales fluviais, chegando aos 19 individuos por quilómeto cadrado en chairas de inundación herbosas.

Os predadores coñecidos deste cervo son o tigre, o leopardo e a pantera nebulosa. Outros predadores comúns son a pitón *Python bivittatus* e o cánido *Cuon alpinus*,

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* "Axis porcinus" . ASM Mammal Diversity Database. 1.5. American Society of Mammalogists. Consultado o 25 de agosto de 2021.
*
Amparo Poch y Gascón

**Amparo Poch y Gascón**, nada en Zaragoza o 15 de outubro de 1902 e finada en Tolosa (Francia) o 15 de abril de 1968, foi unha escritora e médica activista antifascista e libertaria, cofundadora en 1936 da revista *Mujeres Libres*.

## Traxectoria 
miniatura|Casa na rúa Ramón Pignatelli 57, onde Amparo Poch viviu até 1916
miniatura|Folla do padrón municipal de Zaragoza de 1924. Amparo Poch vivía na rúa Madre Rafols 8
[miniatura|Antigo cuartel de pontoneiros Sangenis ([Zaragoza) onde serviu José Poch Segura]]
Filla primoxénita de José Poch Segura e de Simona Gascón Cuartero, Noutros documentos figura como María del Pilar Amparo. Tivo catro irmáns, José María (1904), Fernando (1906), Josefina (1912) e Pilar (1912). A familia viviu na rúa Pignatelli 57 de Zaragoza. En 1916 José Poch ascendeu a tenente de pontoneiros e tivo dereito a gozar dunha vivenda nos pavillóns militares do Cuartel de Sangenis na rúa Madre Rafols, 8. Amparo Poch tivo unha pequena consulta para mulleres, nenos e nenas nesa dirección.

Amparo Poch contraeu matrimonio civil con Gil Comín Gargallo o 28 de novembro de 1932 en Zaragoza. Daquela Gil, licenciado en Filosofía e Letras, Belas Artes e Dereito, tiña 33 anos e traballaba como oficial de banca. Porén, o matrimonio non durou moito tempo.
* Ten unha rúa dedicada en Zaragoza.
* O 14 de febreiro de 2008 inaugurouse en Zaragoza o Centro de Saúde Amparo Poch.
* En 2018 o Concello de Zaragoza colocou unha placa en homenaxe a Amparo Poch no número 8 da rúa Madre Rafols, onde viviu e pasou consulta.
* O 10 de decembro de 2021 recibiu o seu nome unha rúa do barrio de Saint-Cyprien (Tolosa).
* En 2021 o Goberno de Aragón editou unha axenda escolar para educación primaria na que se representaban mulleres aragonesas relevantes.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
La guerra de los locos

***La guerra de los locos*** é unha película española de 1986 de xénero dramático ambientada na guerra civil española. Foi dirixida por Manolo Matji.

## Sinopse 
Nos comezos da guerra civil española, varios internos dun hospital psiquiátrico aproveitando a confusión provocada pola chegada das tropas nacionais, foxen do centro que previamente xa controlaban aproveitando a fuxida do director, que delegara as súas responsabilidades nas relixiosas. Na fuxida, os pacientes atópanse cun grupo de anarquistas con quen comparten cruentos episodios bélicos.

## Elenco 
* José Manuel Cervino - Angelito Delicado
* Juan Luis Galiardo - Don Salvador
* Álvaro de Luna - Rubio
* Cesáreo Estebánez - Paulino
* Francisco Algora - Domi
* Paco Catalá - Emilio
* Maite Blasco - Irmá Matilde
* Alberto Alonso
* Gloria Blanco
* Pedro Díez del Corral - Rufino
* Emilio Gutiérrez Caba - Comandante
* Pep Munné
* Achero Mañas
* Alicia Sánchez
* José Yepes

## Palmarés cinematográfico 
**Segunda edición dos Premios Goya**

## Notas
Marcelino Losada Loureiro

**Marcelino Losada Loureiro**, nado en Maceira (Covelo) en 1901 e finado en México en 1979, foi un médico e político galego.

## Traxectoria 
Licenciado en Medicina pola Universidade de Santiago de Compostela en 1926. Foi médico de Maceira. Presidente de Izquierda Republicana de Covelo. Foi nomeado axente executivo de contribucións do concello de Covelo en febreiro de 1936. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 estivo agochado na corte do gando polo crego Jesús Domínguez Cambra, párroco de Melón, coa colaboración do seu primo José María Alonso Cambra pasou a Portugal e despois á zona republicana. Na guerra civil foi alférez, tenente e finalmente capitán médico (en setembro de 1938) na Escola Popular de Guerra de Cataluña.

Pasou a Francia, e logo puido exiliarse co seu irmán Hermenegildo en México, chegando a Veracruz no buque *Ipanema* en xullo de 1939. Abríronlle expediente de responsabilidades políticas en 1938, e foi sancionado en 1940 con seis anos de inhabilitación e a perda total dos bens embargados. En México exerceu a súa profesión co seu irmán e abriron unha clínica médico-cirúrxica na cidade de México. Tamén estivo en contacto co grupo dos socialistas galegos no exilio.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 

### Ligazóns externas 
* Ficha no Repertorio biobibliográfico do exilio galego
Sambar

O **sambar** (***Rusa unicolor***, antes *Cervus unicolor*) é unha grande especie de cervo nativo do subcontinente indio, sur da China e sueste asiático que está considerada especie vulnerable na Lista vermella da IUCN desde 2008. As súas poboacións declinaron substancialmente debido a unha forte caza, guerras por insurxencias locais e explotación industrial do hábitat. A lonxitude da cabeza e corpo varía de 1,62 a 2,7 m, cun rabo de 22 a 35 cm. Os individuos que pertencen á subespecie occidental tenden a ser máis grandes que as do leste e as femias son menores que os machos. Entre todas as especies de cérvidos vivas, soamente o alce e o uapití poden acadar maiores tamaños.

As grandes e robustas cornamentas son de tipo rusino, as puntas frontais son simples e os talos esgállanse nos extremos, polo que teñen só tres puntas. As cornamentas miden normalmente ata 110 cm de longo en individuos adultos. Como na maioría dos cervos, só os machos teñen cornos.

O sambar introduciuse polo home en varias partes do mundo, como Australia, Nova Zelandia e os Estados Unidos.

O sambar prefire cubertas de vexetación densas de arbustos de folla caduca e herbas, Tamén consomen unha grande variedade de arbustos e árbores.

Os machos envorcállanse e enterran as cornamentas en terra mollada con urina, e despois frétanse contra troncos de árbores. Un macho tamén se marca a si mesmo ao esparexer urina sobre a súa face co seu pene moi móbil. Tamén poden ser atrapados por crocodilos, principalmente os simpátricos *Crocodylus palustris* e *Crocodylus porosus*. Os leopardos e *Cuon alpinus* depredan frecuentemente os cervos novos ou enfermos, aínda que poden atacar tamén a adultos con boa saúde. Algún sambar chegou a vivir 28 anos en catividade, aínda que raramente sobreviven máis de 12 anos na natureza. Isto está apoiado por informes de que ambos poden reproducirse entre si e orixinar híbridos fértiles.

### Subespecies 
As subespecies do sambar na India e Sri Lanka son as máis grandes do xénero e coas cornamentas máis grandes en relación co seu tamaño e proporcións corporais. O sambar do sur da China e do sueste asiático continental é probablemente o segundo en tamaño, con cornamentas lixeiramente menores que o sambar indio. O sambar de Sumatra que habita na península de Malaca e Sumatra e o sambar de Borneo parecen ter as menores cornamentas en proporción co seu tamaño corporal. O sambar de Formosa (Taiwán) é a subespecie menor, cunhas proporcións cornamenta-corpo máis similares ao sambar do sur da China.

Actualmente, recoñécense sete subespecies de sambar, aínda que se propuxeron moitas outras.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*Caza do sambar en Nova Zelandia 
*O sambar en Nova Zelandia e a súa distribución
Antonio Losada Ferreiro

**Antonio Losada Ferreiro**, coñecido como **Canillas**, nado no Saviñao cara a 1899 e finado en Escairón en decembro de 1956, foi un labrego e político galego.

## Traxectoria 
Labrego e chofer, membro da sociedade Trabajadores de la Tierra afecta á UGT en 1931. Participou na constitución do Comité Republicano Socialista de Escairón. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 permaneceu fuxido, sendo declarado en rebeldía en 1938. Os seus irmáns José, Manuel e María foron detidos en varias ocasións para conseguir que se entregara. Entregouse o 11 de marzo de 1940 xunto con Ramón Pérez Vispo e Armando López Losada. Ingresou en prisión o 11 de marzo e foi xulgado por auxilio á rebelión e condenado a 12 anos de prisión. Cumpriu condena na Prisión Provincial de Lugo ata que lle concederon a prisión atenuada o 10 de outubro de 1941. Finou en Escairón en decembro de 1956.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
### Ligazóns externas 
* Ficha en Represión franquista en Lugo
Lingua tubar

A **lingua tubar** ou **tubare** é unha lingua morta da familia uto-azteca falada outrora no sur do estado de Chihuahua, en México. Sauer (1934) documenta a existencia dalgúns falantes a comezos do século XX. O tubar está clasificado como morta polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

## Morfoloxía 
O tubar é unha lingua aglutinante, onde as palabras usan complexos de sufixos para diversos propósitos con varios morfemas unidos.

## Exemplos de texto 
### Nosopai 
Coñécense dúas versións do Nosopai nesta lingua:

A outra versión podería estar nun dialecto diferente ou ser unha transcrición tomada por outra persoa, xa que é moi similar á anterior con algunhas diferenzas de notación e segmentación arbiraria dalgunhas palabras:

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Linguas de México
### Bibliografía 
*Sauer, Carl (1934): "The distribution of aboriginal tribes and languages of northwestern Mexico", *Ibero-Americana*, 5, Berkeley.
*Colección polidiómica mexicana que contiene la oración dominical en sesenta y ocho idiomas y dialectos, Sociedad Mexicana de Geografía y Estadística, México, 1888.
### Ligazóns externas 
*
World Atlas of Language Structures

O **World Atlas of Language Structures** (**WALS**) é unha base de datos das propiedades estruturais (fonoloxía, gramática, léxico) das linguas a partir de materiais descritivos. Foi publicado orixinalmente por Oxford Prensa Universitaria como libro con CD-ROM en 2005, e tivo unha segunda edición en Internet en abril de 2008. É mantido polo Instituto Max Planck de Antropoloxía Evolutiva e pola Biblioteca Dixital Max Planck. Os editores son Martin Haspelmath, Matthew S. Dryer, David Gil e Bernard Comrie.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Suceso Portales

**María Suceso Portales Casamar**, nada en Zahínos (Badaxoz) o 4 de marzo de 1904 e finado en Sevilla o 23 de xaneiro de 1999, foi unha anarcofeminista estremeña. Destacou por participar en Mujeres Libres, organización dedicada á liberación das mulleres, e sobre todo na revista homónima.  Ademais militaba en Juventudes Libertarias e na Confederación Nacional do Traballo.
## Traxectoria 
Traballou como modista e desde 1934 estivo activa no movemento anarcosindicalista. En 1936 colaborou no proceso da colectivización e participou no periódico *Mujeres Libres*. Cando estalou a Guerra Civil Española trasladouse a Guadalaxara, onde foi propagandista e asesora do campesiñado. Portales consideraba a guerra «un momento de dobre ruptura: da erradicación do "privilexio de clase" e da supremacía da "civilización masculina"». O 20 de agosto de 1937 participou no I Congreso de Mulleres Anarquistas Confederadas e na organización da Granxa-Escola Sant Gervasi. En outubro dese ano tamén participou na Conferencia Nacional de Mujeres Libres en Barcelona.Destacou a participación de Suceso Portales na prensa, no periódico da agrupación. No artigo «Necesitamos una moral para los dos sexos» plasma os ideais de Mujeres Libres. Chegou a expresar nunha das editoriais:

O fin da guerra en 1939 sorprendeuna no porto de Alacant, de onde conseguiu fuxir xunto a outras 183 persoas a Gran Bretaña a bordo do *Galatea*, pensando que meses máis tarde se retomaría a confrontación en España. Estabeleceuse un tempo no fogar da familia Peggy Spencer, en Londres, onde participou en diversas publicacións libertarias e contactou cos resistentes do interior. En 1972 instalouse en Montadin, onde vivía Sara Berenguer, e encargouse da edición da revista até 1976.

Tras a morte de Francisco Franco volveu a España e organizou, xunto con Saturnino Mauricio, a CNT. Na década de 1980 instalouse en Novelda e colaborou na reconstrución de *Mujeres Libres*. O último acto no que participou foi en 1996, no 60º aniversario da fundación de *Mujeres Libres*. Posteriormente mudouse a Sevilla, onde morreu con 94 anos o 23 de xaneiro de 1999.

## Notas 
## Véxase tamén
### Ligazóns externas 
* Suceso Portales no sitio web da CNT de Puerto Real
Lingua ópata

O **ópata** é unha lingua morta, ou ben dúas linguas estreitamente relacionadas, da familia uto-azteca, outrora falada polo pobo ópata no norte de Sonora, en México e no sueste de Arizona, nos Estados Unidos. Crese que xa estaba morta en 1930, e Carl Sofus Lumholtz informou que os ópata se "mexicanizaron" e perderon a súa lingua e costumes cando viaxaban por Sonora na década de 1890.

## Nome 
O ópata tamén recibe os nomes de tegüima, teguima, tehuima, tehui, eudeve, eudeva, heve, dohema, jova, joval, tonichi, sonori e ure.

## Clasificación 
O ópata foi considerado durante moito tempo como parte das linguas taracahítas, mais esta xa non se considera unha unidade xenética válida.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Linguas de México
### Bibliografía 
*Lombardo, Natal. 1702. "Arte de la Lengua Teguima vulgarmente llamada Opata". México: Miguel de Ribera.
*Lombardo, Natal. n.d., ca. 1702. Arte de la Lengua Teguima vulgarmente llamada Opata. Ayer ms. 1641. Newberry Library, Chicago.
*Loaysa, Balthasar, unknown year, Arte de la lengua hegue. Ms. in Bibliothèque Nationale, París; copia de W.E. Gates en la Ayer Collection, Newberry Library, Chicago.
*Lionnet, Andrés. 1979. El léxico del eudeve. Mimeography. Friends of Uto-Aztecan Working Conference, Instituto de Investigaciones Antropológicas, Universidade Nacional Autónoma de México, México, 23 de xuño de. : .
* Miller, Wick R., 1983, "A Note on Extinct Languages of Northwest Mexico of Supposed Uto-Aztecan Affiliation", *International Journal of American Linguistics*, Vol. 49, No. 3, Papers Presented at a Symposium on Uto-Aztecan Historical Linguistics (Jul., 1983), pp.&nbsp;328–334
*Shaul, David Leedom, 1989 "Teguima (Opata) phonology", Southwestern Journal of Linguistics 9:150-162. ...
*Shaul, David Leedom, 1990, "Teguima (Opata) Inflectional Morphology", *International Journal of American Linguistics, Vol. 56, No. 4* (Oct., 1990), pp.&nbsp;561–573
*Smith, Buckingham
Caliborcia

A **caliborcia** ou **mexacán**, ***Heracleum sphondylium***, é unha planta bienal natural de Europa, excepto Islandia e Asia. Está moi estendida por pradarías e pasteiros, xunto a estradas, sebes e bosques. 
miniatura|Ilustración

## Descrición 
Herba moi robusta bienal ou perenne de vida curta. Ten o talo oco e alcanza os 6 a 12 dm de altura con follas pinnadas e pelosas, divididas en 5-7 lóbulos agudos ou compostos por 3-5 segmentos; ten umbelas dobres de até 20 cm de diámetro de flores brancas. Froitos pequenos elíptico a redondeado aplanado, glabro, amplamente alado. Florece a final de primavera e no verán.

## Usos 
*Heracleum sphondylium* contén como ingredientes activos un zume irritante (furanocumarina) e un aceite esencial, que pode ser utilizado na medicina herbal como hipotensor, estimulante e dixestivo. Pódese preparar como infusión, decocción ou tintura.

Na cociña pódense preparar os brotes en ensaladas. As sementes pódense facer macerar en alcol para preparar un licor agradable.

En Europa do Leste as follas ferméntanse para obter un tipo de cervexa (o parst ou bartsch).

## Taxonomía 
*Heracleum sphondylium* foi descrita por Carl Linné e publicada en *Species Plantarum* 1: 249. 1753.

; Citoloxía
:

Número de cromosomas de *Heracleum sphondylium* (Fam. Umbelliferae) e taxóns infraespecíficos = *Heracleum sphondylium* L.

: n=11.
; Sinonimia
:

* Heracleum alpinum subsp. benearnense  Rouy & E.G.Camus en Rouy & Foucaud
* Heracleum alpinum subsp. pyrenaicum (Lam.) Rouy & E.G. Camus en Rouy & Foucaud
* Heracleum alpinum var. pyrenaicum (Lam.) Pers.
* Heracleum austriacum var. elegans Crantz
* *Heracleum ceretanum* Sennen
* *Heracleum granatense* Boiss.
* *Heracleum longifolium* Jacq.
* *Heracleum montanum* Schleich. ex Gaudin
* *Heracleum panaces* sensu Lange en Willk. & Lange
* *Heracleum pyrenaicum* Lam.
* Heracleum setosum var. granatense (Boiss.) Rouy & E.G. Camus en Rouy & Foucaud
* *Heracleum setosum* Lapeyr.
* Heracleum sibiricum subsp. longifolium (Jacq.) Arcang.

## Propiedades 
* Ten propiedades hipotensoras, estimulantes e dixestivas.
* O zume da planta pode provocar irritación e bochas na pel ao exporse ao sol (fotosensibilización).
* En poboacións de Europa oriental e Asia preparaban unha cervexa cos talos fermentados, chamados o parst ou o bartsch dos polacos.

miniatura|Flores.

## Notas 
## Véxase tamén
### Ligazóns externas