Cromosoma 11

miniatura|150px|dereita
O **cromosoma 11** humano é un cromosoma pertencente a un dos 23 pares de cromosomas humanos. Nas céluas diploides temos dúas copias deste cromosoma e nas haploides unha. Pola posición do seu centrómero este cromosoma autosómico é submetacéntrico. O cromosoma 11 contén uns 134,5 millóns de pares de bases, o que representa entre o 4 e o 4,5 % do total de ADN da célula. É un dos cromosomas humanos con máis riqueza de xenes e de enfermidades asociadas.

A identificación de xenes nun cromosoma é unha activa área de investigación xenética na que poden utilizarse varios métodos, polo que as cifras totais de xenes estimados nun cromosoma poden variar segundo o método. Estímase que o cromosoma 11 contén probablemente entre 1.300 e 1.700 xenes.

Un estudo recente  indica que contén uns 11,6 xenes por megabase, incluíndo 1.524 xenes codificantes de proteínas e 765 pseudoxenes.

Máis do 40% dos 856 xenes dos receptores olfactivos no xenoma humano están localizados en 28 agrupamentos (*clusters*) multixénicos e dun só xene neste cromosoma.

## Xenes 
Algúns dos xenes situados no cromosoma 11 son os seguintes:
* ACAT1: acetil-coencima A acetiltransferase 1 (acetoacetil coencima A tiolase)
* APOA4: apolipoproteína A-IV 
* ATM: ataxia telanxiectasia mutada (inclúe os grupos de complementación A, C e D)
* BDNF: segrega BDNF, un membro da familia de proteínas da neurotrofina
* CD81: *cluster* de diferenciación 81, proteína de superficie
* WT1. proteína do tumor de Wilms. Factor de transcrición con dedo de cinc
* C11orf1: marco aberto de lectura 1 do cromosoma 11.
* CPT1A: carnitina palmitoiltransferase 1A (fígado)
* DHCR7: 7-deshidrocolesterol redutase
* HBB: hemoglobina, beta
* HMBS: hidroximetilbilano VIIA
* MMP7: Metaloproteinases da matriz (familia MMP)
* PAX6: proteína da aniridia tipo II
* PTS: 6-piruvoiltetrahidropterina sintase
* SAA1: amiloide sérica A1
* SBF2: factor 2 de unión a SET
* SMPD1: esfingomielina fosfodiesterase 1, ácida lisosómica (esfingomielinase ácida)
* TECTA: tectorina alfa (xordeira asindromática)
* TH: tirosina hidroxilase
* USH1C: síndrome de Usher 1C (autosómica recesiva, severa)
* RAG1/RAG2: xenes activadores da recombinación.

## Enfermidades asociadas 
As seguintes son algunhas das enfermidades asociadas con defectos en xenes do cromosoma 11:
* autismo (neurexina 1) 
* aniridia
* porfiria intermitente aguda
* albinismo
* ataxia-telanxiectasia
* síndrome de Beckwith-Wiedemann
* enfermidade de Best
* deficiencia de beta-cetotiolase
* beta talasemia
* cáncer de vexiga
* Cancro de mama
* deficiencia de carnitina palmitoiltransferase I
* enfermidade de Charcot-Marie-Tooth
* enfermidade Charcot-Marie-Tooth, tipo 4
* síndrome Denys-Drash
* febre mediterránea familiar
* anxiodema hereditaria
* síndrome de Jacobsen
* síndrome de Jervell e Lange-Nielsen
* síndrome de Meckel
* metahemoglobinemia, tipo beta-globina
* Leucemia liñaxe mixta
* neoplasia endócrina múltiple tipo 1
* exostose múltiple hereditaria
* enfermidade de Niemann-Pick
* xordeira asindromática
* xordeira asindromática, autosómica dominante
* xordeira asindromática, autosómica recesiva
* porfiria
* síndrome de Romano-Ward
* anemia falciforme
* síndrome de Smith-Lemli-Opitz
* deficiencia tetrahidrobiopterina
* síndrome de Usher
* síndrome de Usher tipo I
* síndrome WAGR (ou síndrome do tumor de Wilms-aniridia)

## Trastornos cromosómicos 
Cambios na estrutura e número de copias do cromosoma 11 poden orixinar tamén problemas de saúde e desenvolvemento. Entre eles están:

* Síndrome de Beckwith-Wiedemann. É un caso de impronta xenómica. Prodúcese cando só se expresa unha das copias dos xenes da rexión 11p15.5 segundo sexa a paterna ou a materna. Esta diferenza segundo a procedencia dun determinado proxenitor do xene fai que se perda a regulación de xenes situados alí, como o CDKN1C, H19, IGF2, e KCNQ1OT1, o que causa un exceso de crecemento e outras características asociadas. Do 10 ao 20 % dos casos está causada por disomía uniparental paterna (UPD), que se orixina no embrión pero só afecta a algunhas células (mosaico), o que causa un desequilibrio na activación de xenes maternos e paternos nese cromosoma. Un 1 % dos casos débese a unha translocación da rexión 11p15.5 ou duplicación.
* Síndrome de Emanuel. Prodúcese pola presenza de material xenético extra formado con parte do cromosoma 11 e parte do cromosoma 22, que orixina un cromosoma supernumerario chamado der(22), polo que teñen 47 cromosomas. Como resultado teñen tres copias dalgúns xenes en todas as células, e este exceso distorsiona o desenvolvemento normal, orixinando atraso mental e defectos de nacemento.
* Sarcoma de Ewing. Tumor que afecta a ósos, nervios e cartilaxe producido pola translocación cromosómica t(11;22), que fusiona parte do xene EWSR1 do cromosoma 22 con parte do xene FLI1 do cromosoma 11, orixinando o xene fusionado EWSR1/FLI1. Só está presente nas células tumorais (mutación somática) e non se herda. Ambos os xenes regulaban a transcrición, e a proteína fusionada desregula a transcrición de varios xenes, causando o tumor.
* Síndrome de Jacobsen. Causada pola deleción terminal 11q. O tamaño da deleción varía, e xeralmente oscila entre 5 e 16 millóns de pares de bases, polo que se perden moitos xenes (de 170 a 340), algúns dos cales afectan ao desenvolvemento normal do cerebro, cara e corazón.
* Neuroblastoma. Un 35 % das persoas con neuroblastoma (cáncer de células nerviosas inmaturas) teñen unha deleción na posición 11q23. Pode ser herdada ou producirse como mutación somática ao longo da vida. Críase que a rexión contiña un xene supresor de tumores, pero polo momento non foi identificado ningún nesa rexión.
* Síndrome de Russell-Silver. Prodúcese por cambios na rexión 11p15.5 que cambian a impronta xenética e afectan á regulación dos xenes H19 e IGF2. A pesar que afecta á mesma zona do cromosoma ca a síndrome de Beckwith-Wiedemann, os síntomas son opostos, xa que a de Russell-Silver produce un crecemento máis lento e curta estatura en troques de sobrecrecemento.
* Tumor de Wilms-aniridia ou síndrome WAGR. Produce o tumor de Wilms, aniridia, anomalías xenitourinarias e atraso mental, e está causado pola deleción 11p13, na que se perden moitos xenes. A perda do xene PAX6 distorsiona o normal desenvolvemento do ollo, orixinando a aniridia e outros problemas e afecta ao desenvolvemento cerebral. A deleción do xene WT1 é a responsable das anormalidades xenitourinarias e un incremento do risco de desenvolver o tumor de Wilms nos riles.
* Síndrome de Potocki-Shaffer. Causada pola deleción dun segmento proximal do brazo curto (p) do cromosoma 11 (deleción P11pDS). Produce un agrandamento do forame parietal no cranio, exostoses, atraso intelectual, atraso no desenvolvemento, características faciais e problemas de visión. Na deleción pérdense varios xenes, entre eles o ALX4, cuxa perda causa o aumento do forame parietal, ou o xene EXT2, cuxa perda é responsable das exostoses.
* Outros cánceres. As translocacións no cromosoma 11 asociáronse con leucemias e linfomas.
* Outras anomalías cromosómicas. Observáronse anormalidades como a trisomía parcial 11, monosomía parcial 11, cromosoma en anel 11, que poden producir atraso mental, atraso no desenvolvemento, crecemento lento, características faciais e debilidade no ton muscular (hipotonía).

## Notas