Coello

O **coello** (ou **coello europeo**, para distinguilo doutras especies da familia), cientificamente *Oryctolagus cuniculus*, é unha especie de mamífero lagomorfo da familia dos lepóridos, a única do xénero *Oryctolagus*.

Orixinario do suroeste de Europa (España, Portugal e o suroeste de Francia) e do noroeste de África (norte de                     Marrocos e de Alxeria), onde aínda existe (cada vez menos) en estado salvaxe, existen tamén moitas subespecies domesticadas en case todo o planeta. Útil ás persoas pola súa carne, usada como alimento, e pola súa pel, usada para confeccionar vestiario. 

Crese popularmente que a pata de coello é un amuleto de boa sorte. Hoxe en día é tamén frecuente criar coellos como animais de compañía.

Os coellos distínguense das lebres por seren altriciais.

O tamaño dos coellos é variábel. Como todos os lagomorfos, posúen catro dentes incisivos no maxilar superior e dous na mandíbula, que medran continuamente durante toda a súa vida. Nisto diferéncianse dos roedores, que posúen dous incisivos tanto no maxilar superior como no inferior. Os coellos teñen orellas longas, as patas posteriores grandes e colas pequenas e suaves. Desprázanse saltando, para o que utilizan as súas poderosas patas posteriores. Para facilitar o movemento rápido estas están revestidas dunha cuberta grosa de pel que amortece o impacto dos pulos rápidos. Dependendo da subespecie poden atinxir unha velocidade de 15 a 20&nbsp;m/s. Os coellos novos (cazapos, cazapellos ou láparos) parecen "camiñar" en vez de saltar. Os coellos viven entre 4 e 10 anos.

Os coellos escavan redes de túneles, ou tobos ou coelleiras, nas que permanecen a maior parte do tempo.

## Taxonomía 
### Descrición 
; Xénero
O xénero *Oryctolagus* foi descrito en 1873 polo zoólogo sueco Wilhelm Lilljeborg, en *Sverig. Og Norges Ryggradsdjur*, **1**: 417.

; Especie
A especie describiuna Carl von Linné na páxina 58 do volume 1º do seu *Systema Naturae*. Literalmente: a lebre escavadora'.

; Especie
O epíteto específico tomouno Linnneo do latín clásico *cunīculus*, 'coello'. 

miniatura|500x500px|Anatomía interna dun coello.

### Sinónimos 
; Xénero
O xénero coñeceuse tamén polo sinónimo:	
* *Oryctolagus cuniculus algirus* (Loche, 1858)
* *Oryctolagus cuniculus brachyotus* Trouessart, 1917
* *Oryctolagus cuniculus cnossius* Bate, 1906
* *Oryctolagus cuniculus cuniculus* (Linnaeus, 1758)
* *Oryctolagus cuniculus habetensis* Cabrera, 1923
* *Oryctolagus cuniculus huxleyi* Haeckel, 1874    

## Os coellos domésticos 
Cando os coellos están ben coidados son animais amigables e xoguetóns, son comúns en todo o mundo e téñense tanto en interior como en exterior.

Os mantidos en interior son máis sans e sociables xa que están a salvo dos seus depredadores naturais e de temperaturas extremas. Os mantidos en exterior necesitan un abrigo que sexa caloroso en inverno e un lugar que lles proporcione sombra no verán.

A temperatura ideal para os coellos domésticos oscila entre os 10 e 21 graos centígrados.

## O coello na cultura 
O coello é un animal presente na cultura popular como símbolo de fertilidade e asociado tamén á Pascua. Polo seu carácter de animal de presa parece que se presta como símbolo da inocencia e do ser que non desexa mal para outros. Ademais, utilízase con frecuencia como símbolo de sexualidade, baseado precisamente na imaxe de inocencia xunto coa súa reputación como procreador (como o logotipo da revista* Playboy*).

Tamén é un arquetipo popular do trampulleiro, que utiliza o seu enxeño para vencer os seus inimigos, como aparece nas fábulas centroeuropeas e no personaxe de Bugs Bunny. Ademais deste último, teñen aparecido moitos outros coellos antropomórficos na literatura, como o *Coello Branco* das aventuras de *Alicia no país das marabillas* de Lewis Carroll e nas novelas de Beatrix Potter.

Un dos doce animais do Zodíaco chinés é un coello.

Disque as patas de coellos traen sorte, polo que se levan como amuleto.

Na tradición xaponesa, os coellos viven na Lúa, onde fan *mochi*, un petisco a base de arroz. Esta idea parte da interpretación visual dos mares da lúa como un coello de pé nas puntas dos pés mirando cara a esquerda e traballando cunha manteigueira.

No manga *Sailor Moon* aparece un personaxe cuxo nome é Usagi (coello en xaponés).

### O coello na cultura popular galega 
En Cambados, para curar a *decipla* (erisipela), untan a parte enferma con sangue de coello. Tamén se cre que se unha muller embarazada come carne de lebre ou de coello, o meniño durmirá despois cos ollos abertos.

* Cada coello no seu tobo arránxase de calquera modo.
* Inda o demo ten cara de coello! 
* Labrego cazador, coellos na cociña e fame no comedor.
* O coello, por san Xoán, e a perdís por Navidá.
* Ó abade vello, polos e coello.
* Ó coello fuxido, consello vido.
* Se os coellos morreran con palabras, cantos matabas.

Ficheiro:Coello_GDFL49.jpg
Ficheiro:Wild rabbit.jpg
Ficheiro:Coello_GDFL51.jpg
Ficheiro:Baby rabbit on the Lookout - Flickr - gailhampshire.jpg|Coello xuvenil axexando
Ficheiro:Droppings feral rabbit n2.jpg|Excrementos dun coello salvaxe
Ficheiro:Rabbit trap.jpg|Trampa para coellos

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Harris, Stephen & Derek Yalden (2008): *Mammals of the British Isles*, 4th Revised edition. Londres: The Mammal Society. ISBN 0-9062-8265-9.
* Kingdon, Jonathan & M. Hoffmann (eds.) (2015): *The Kingdon Field Guide to African Mammals.  Volume V: Carnivores, Pangolins, Equids and Rhinoceroses*. Second Edition. Londres: Bloomsbury Publishing. Bloomsbury Natural History. ISBN 978-1-4729-1236-7.
* Walker, E. (1975): *Mammals of the World*. 2 Vols. Sixth edition. Baltimore, Maryland, USA e Londres Reino Unido: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-5789-8. 
* Wilson, D. E. & Reeder, D. M., editors (2005): *Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference*, 3rd ed. Baltimore, Maryland, USA: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8221-0.

### Outros artigos 
* Lagomorfos
* Lepóridos

### Ligazóns externas 
* *Oryctolagus cuniculus*. European rabbit na ADW.
* Cony. *Oryctolagus cuniculus* (Linnaeus 1758) na EOL.
* Rabbit *(Oryctolagus cuniculus)* en ARKive.
* O coello en rios-galegos.com .
* Biología del conejo de monte .