Dido

[dereita|miniatura|250x250px| *[Eneas* *contándolle a Dido as desgrazas de* *Troia*, por Pierre-Narcisse Guérin (1815), París, Louvre.]]
dereita|miniatura|250x250px|A morte de Dido, obra de A. Sacchi.
dereita|miniatura|296x296px|A morte de Dido.
dereita|miniatura|375x375px|A morte de Dido, obra de Cayot, Louvre.
En fontes gregas e romanas, **Dido** ou **Elisa de Tiro** (en fenicio *Eliša*, ‘Išt) aparece como a fundadora e primeira raíña de Cartago, no actual Tunes. A súa fama débese principalmente ao relato incluído na *Eneida* do poeta romano Virxilio.

Era filla do rei de Tiro Matán I e tiña un irmán: Pigmalión (forma grega do fenicio '''Pu'mayyaton'*), quen herdou o trono de Tiro, e unha irmá, a pequena Ana.

## Dido nas fontes clásicas 
Siqueo (ou Acerbas), sacerdote do templo de Melkart en Tiro (divindade identificada con Heracles/Hércules por gregos e romanos), posuía vastos tesouros escondidos. Pigmalión cobizábaos, e para saber o seu paradoiro obrigou á súa irmá Elisa a casar con Siqueo sen revelarlle o interese oculto nese matrimonio. Elisa non amaba a Siqueo, aínda que este a ela si. Un tempo despois, Pigmalión comentoulle á súa irmá que sería conveniente saber onde se escondían as riquezas de Siqueo. Entendendo que fora utilizada, Elisa pescudou onde estaban escondidas pero sen contar a verdade ao seu irmán. Os tesouros foran enterrados no xardín do templo, e Elisa díxolle a Pigmalión que se achaban ocultos debaixo do altar. Esa mesma noite, Pigmalión enviou uns sicarios a matar a Siqueo. Tras levalo a cabo, os esbirros cavaron inutilmente unhafosa baixo o altar. Elisa atopou ao seu marido asasinado e correu a desenterrar o tesouro do xardín. Con el no seu poder, fuxiu de Tiro levándose á súa irmá Ana e un séquito de doncelas, axudada por amigos de Siqueo. Pediu hospitalidade e un anaco de terra para instalarse nela co seu séquito. Jarbas expúxolle que lle daría tanta terra como ela puidese abarcar cunha pel de boi. Elisa, buscou un terreo xunto o mar e, a fin de que a pel abarcase a máxima terra posible, fíxoa cortar en finas tiras e trazando con ela unha semicircunferencia conseguiu circunscribir un extenso perímetro. Tras isto fixo erixir unha fortaleza chamada Birsa, que máis tarde se converteu na cidade de Cartago ou Qart-Fadašh (que en fenicio significaba "Cidade Nova"), sobre un promontorio existente entre o lago de Tunes e a lagoa Sebkah er-Riana, que desembocaba en mar aberto. Instaurada como soberana da cidadela, recibiu dos indíxenas o nome de Dido.

## Amor de Dido e Eneas 
Segundo a Eneida de Virxilio, os troyianos, fuxindo da súa cidade destruída, chegan a Cartago desviados do seu rumbo cara a Italia por mor da tempestade provocada pola deusa Juno. Alí recíbeos Dido, a quen o caudillo Eneas solicita hospitalidade. Venus –nai do heroe–, para que esta acceda e non lle traizoe, envía a Cupido coa misión de que Dido namórese de Eneas. Dido xurara manterse fiel ao seu defunto marido Siqueo, pero nada pode facer alentada pola súa irmá Ana e rendida pola intervención de Cupido (que senta no seu colo adoptando a forma de Ascanio –fillo de Eneas– para poder cravarlle as súas frechas).

A instancias de Xuno, Venus acorda con ela propiciar que Dido e Eneas casen e reinen xuntos en Cartago. Xuno así o desexa polo rancor que arrastra contra os troianos dende o famoso Xuízo de París e a Guerra de Troia (deste xeito vingaríase conseguindo que Eneas nunca chegue a fundar a que no futuro sería a gloriosa estirpe romana). Venus, sabendo cal é o verdadeiro destino do seu fillo, finxe aceptar o trato para que os favores de Dido faciliten o reavituallamento da frota troiana. 

Xuno manipula entón os acontecementos para que en Cartago organícese unhacazaría, durante a cal desata unha tormenta que obriga a Dido e a Eneas a acubillarse nunha cova. Esa noite xacen xuntos, momento a partir do cal se entreteñen longamente nos praceres do amor. Ante o atraso que iso ocasiona, Xúpiter envía a Mercurio para que lle lembre a Eneas que non son eses os designios do hado, senón que debe partir cara a Italia. O heroe, pese á dor que lle ocasiona, obedece a vontade divina e deixa Cartago. 

Ao velo partir, Dido ordena levantar unha xigantesca pira, onde fai dispor a espada do heroe, algunhas roupas súas que quedaran en palacio e o tronco da árbore que custodiaba a entrada da cova onde se amaron por primeira vez. Ao amencer sobe á pira e afúndese no peito a espada de Eneas. Antes de inmolarse, Dido exclama:
 
E vos, oh Tiros! cebade os vosos odios

no seu fillo e en todo o seu futuro liñaxe, ofrecede

ese tributo ás miñas cinzas. Nunca haxa 

amizade, nunca alianza entre os dous

pobos.Alzádevos dos meus ósos, oh 

vingador, destinado a perseguir co

lume e o ferro aos adventicios fillos de 

Dárdano! Eu prégolle que agora e sempre,

e en calquera ocasión na que haxa forza 

bastante, liden ambas nacións, praias

contra praias, ondas contra ondas, armas 

contra armas, e que liden tamén ata

seus derradeiros descendentes!

Eneida, Libro IV v. 642 ss 

Segundo o poema así nace o odio dos cartaxineses por Roma, que levará ás guerras púnicas e anuncia a Haníbal (o *vingador* de Dido). Tras a súa morte, a súa irmá Ana, quen tentara disuadila do suicidio, ordena entón prender a pira funeraria. 

O poeta Ovidio glosou o episodio nunha (suposta) epístola nos seus soados *Heroidas*: a VII (carta de Dido a Eneas), na que a fundadora de Cartago manifesta a súa intención de suicidarse ante a partida e traizón do seu amado. 

No posterior capítulo VI da *Eneida*, cando Eneas descende ao inframundo grego con axuda da Sibila de Cumas, atópaa vagando polos Prados Asfódelos, entre os mortos por amor. Comprendendo entón que a raíña cometera suicidio á súa partida, trata de explicarlle con gran pesar que el non quería abandonala, que os deuses labraran así o seu destino. Pero a pantasma de Dido parece non poder escoitarlle e continúa o seu absorto camiño trala sombra de Siqueo.

Noutra versión, anterior a Virxilio, Eneas quere realmente desposala, pero Dido é aínda fiel ao recordo do defunto Siqueo. Crendo que se rexeitaba a Eneas este tomaría represalias contra dela e da súa xente, acepta, pero o día da voda, antes de celebrala, Dido afúndese un puñal no peito. Este problema (enganosamente sinxelo) xunto a outros similares, son denominados: problemas de isoperímetro ou *'problemas isoperimétricos*.*'*

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* OVIDIO: Heroidas (Heroides) ou *Cartas das heroínas* (Epistulae *heroidum*). VII: *Dido a Eneas* (*Dido Aeneae*).
**  ao francés en Wikisource.
*** Tradución ao inglés, con índice electrónico, no Proxecto Perseus; na parte superior dereita atópanse os rótulos activos "*focus*" (para cambiar ás anotacións ou ao texto latino) e "*loade*" (para visualizar ao mesmo tempo o texto e as anotacións ou para o texto bilingüe).
****  latino, en Wikisource.
**** Texto latino no sitio The Latin Library (A Biblioteca Latina).
**** Texto latino  da 2.ª versión (*ca*. 5 a. C.) no sitio da Bibliotheca Augustana (Augsburgo).
** *Comentario das* Heroidas *de Ovidio*; VII: *Dido a Eneas*.
*** Texto inglés, con índice electrónico, no Proxecto Perseus.
** MOYA DO BAÑO, Francisca: *Estudo* *mitográfico* das "Heroidas" de Ovidio (IV, V, VII, X, XIII, XVIII, XIX): texto en *PDF*.
*** VII (*Dido a Eneas*): a partir da páx. 53 da reprodución electrónica.

* BOCCACCIO, Giovanni: *Acerca das mulleres ilustres* (*De mulieribus claris*, 1361-62); XLII: *De Didone seu Elissa Carthaginensium regina* (Acerca de Dido ou Elisa, raíña dos cartagineses).
** Tradución ao español; ed. de Pablo Hurus, de 1494.
*** Reprodución, con índices e gravados, en facsímile electrónico, no repositorio Parnaseo, da Universidade de Valencia.
**** Reprodución do gravado; pulsando nela, obtense o texto.
**** Índices. 
***** Sobre o nome do repositorio, véxase "Parnaso".
*** Reprodución en facsímile electrónico, no sitio da Biblioteca Dixital Hispánica.
** Texto latino, no sitio da Biblioteca Italiana.

* CHAUCER, Geoffrey: *A lenda das boas mulleres* (*The Legend of Good Women*); III: A lenda de Dido, raíña de Cartago (The Legend of Dido, Queen of Carthage).
** , en inglés medio, en Wikisource.
*** CARRETTONI, María Celeste: A lenda de Dido, de Geoffrey Chaucer. *Hipotextos* *e pluralidade de voces*; en *Auster*, 24 de sept. do 2019.
**** Reprodución.
***** María Celeste Carrettoni: membro da UNLP.
***** *Auster*: revista científica arbitrada.

* MARLOWE, Christopher: *Dido*, Queen of *Ca''rthago (Dido, raíña de Cartago, ca. 1586; talvez con autoría compartida con Thomas Nashe).
** Texto inglés no Proxecto Perseus.

* BULFINCH, Thomas: Mitoloxía de Bulfinch (Bulfinch's Mythology).
** I: *A era da fábula* ou *Historias de deuses e heroes* (*The Age of Fable* ou *Stories of Gods and Heros*, 1855).
*** I, 31: As aventur*as* *de* *Eneas*; as harpías; Dido; Palinuro (*Adventures* of Æneas - The *Harpies* - Dido - *Palinurus*): texto, en inglés, no sitio da Internet Sacred Text Arquive.
***  en Wikisource.
**** Tradución portuguesa en Wikisource.

* NAGY, Greg*o*ry: *Diachronic Homer and a Cretan Odyssey* (O *Homero* *diacrónico* *e* unhaOdisea *cretense*), 2017.
** Texto, en inglés, no sitio do Centro de Estudos Helénicos (CHS ou Center for Hellenic Studies), institución de Washington afiliada á Universidade de Harvard e dirixida polo propio G. Nagy; véxase o apartado *Recalling the blond hair of Ariadne* (*Evocación do cabelo louro de* *Ariadna*).
*** para as citas: .Diachronic_Homer_and_a_Cretan_Odyssey.2017

* Imaxes de Dido, no sitio do Instituto Warburg.

* Dido, no sitio do Proxecto Perseus: 1; 2.