A ovella na cultura popular galega

[miniatura|250px|Ovella en [Oroso.]]
miniatura|250px|Pequeno grupo de ovellas.
A seguir recóllese a pegada da **ovella** na cultura popular galega, na etnografía e na literatura de transmisión oral. Inclúese tamén a información recollida sobre o *carneiro* ou o *año*, así como sobre os produtos obtidos da ovella e, finalmente, a referida ó pastor.

A ovella, en Galicia, recibe tamén as denominacións de *almella*, *beche* e *perica* (esta, a ovella nova). O carneiro: *bidente*, *perico* ou, en Feás, *ovello*. E o año: *andosco*, *añagoto*, *cordeiro*, *curcio* ou *roxelo* (coas variantes *recelo* e *rixelo*) .

Unha ovella ruín, fraca, que vai perdendo a la, recibe os nomes de *carriona*, *pandorca*, *rancaña* e *ranquela*.

O rabaño de ovellas recibe os nomes de *ovellume* ou de *res* (*res da aldea* cando se aplicaba ó rabaño comunal, formado polas reses dos diferentes veciños), e o pastor que as coida recibe, ademais, os nomes de *pegureiro* e *ovelleiro*. Non era infrecuente que se pastoreasen vacas e ovellas mesturadas, recibindo estas o nome de *ovella das vacas*.

A ovella que dirixe o rabaño, que actúa como guía ou *capitá* recibe os nomes de *ovella mestra* ou *ovella guía*, así como *andoriña*.

Antigamente, os labregos que pastoreaban ovellas pagábanlles ós cazadores unha avinza anual, chamada *carneiro do lobo*, que consistía nun carneiro ó ano ou o seu valor en diñeiro en contraprestación polos lobos que aqueles mataban. Esta especie de imposto está documentado xa desde 1631, cando se describe "*como de tiempo inmemorial*", e semella máis un resto dos décimos que pagaban os campesiños ós seus señores .

Nalgúns puntos de Galicia crese que a Santa Compaña ía acompañada ou dirixida por un *carneiro negro* . Noutros casos é un can.

Outra crenza popular é a posibilidade de desencanta-los tesouros que os *mouros* enterraron nalgúns castros e castelos entregando ós gardiáns, sexan *mouros* ou *xigantes*, un *año branco*, sen mancha ningunha; nalgúns casos cítase a particularidade de que o año ten que te-los dentes negros.

En Mos (Pontevedra), curan a *decipla* (erisipela) untando a zona enferma cun hisopo feito cunha póla de uz e la de carneiro, que previamente mollaran en aceite da lámpada do Santísimo; no Porriño fan o hisopo con *la ludrosa* (sucia, coa graxa propia da ovella). Mesmo hai quen puntualiza que ten que ser de la de ovella viva.

En Río Barba (parroquia do concello do Vicedo, Lugo) exconxuran as lombrigas dos meniños con unto de porco, ferruxe e la cortada dos testículos dun carneiro .

miniatura|250px|Cornos en roda dun carneiro adulto.
Na noite de San Xoán existe o costume de *afuma-lo gando* para protexelo do meigallo. Para iso fan anda-las ovellas ou as vacas entre as fogueiras para que lles dea ben o fume, despois de botar sobre as brasas herba verde ou terróns de terra para que boten máis fume.

Os cornos de carneiro son amuletos eficaces para protexe-lo gando do mal de ollo. Colócanse na parte interior da porta das cortes ou fumíganse estas queimando nunha tixola un corno de carneiro xunto a loureiro bendito e xofre.

## Léxico derivado 
[miniatura|250px|[Lingua de ovella (*Plantago lanceolata*)]]
[miniatura|250px|*Carneiro* ou [berberecho rabioso (*Venus verrucosa*).]]
[miniatura|250px|*[Rabo de carneiro* (*Heliotropium europaeum*).]]
A palabra *ovella* designa tamén outras realidades por translación metafórica do seu aspecto ou do seu carácter:
* Nome que reciben os fieis respecto dos párrocos. Nalgunhas zonas de Ourense chaman *ovellán* ó bispo, segundo di Eladio Rodríguez.
* Persoa submisa, apoucada, pobre de espírito ou hipócrita, que se comporta cunha dozura e humildade excesivas. *Año*, nome da cría da ovella, designa tamén un home manso, dócil e humilde .

E forma parte destoutras expresións:
* *Esteada da ovella*: aberta breve que nunca falta aínda que chova durante todo o día.
* *Gromos de ovella*: os abrochos tenros da silveira.
* *Lingua de ovella*: planta ventureira, de follas anchas e veludas, máis coñecida como correola ou chantaxe (*Plantago lanceolata*).
* *Ovellado*: dise do ceo cuberto con pequenas nubes agrupadas, a modo dun rabaño de ovellas. Disque anuncia chuvia ó día seguinte. Tamén se lle chama *ceo de la*, *ceo de ovella*, *ceo a rocadas de la*, *ceo coma sebo de carneiro* ou *ceo de lombo de ovella*.
* *Rabo de ovella*: variedade de uva branca. Eladio Rodríguez e Marcial Valladares din que resulta de pouco aprecio pero Cuveiro asegura que é de boa calidade.

Pola súa banda, a palabra *carneiro* tamén designa:
* Distintos tipos de moluscos mariños : o berberecho (*Cardium edule*) pero, máis comunmentre, o denominado propiamente carneiro (*Venus verrucosa*), de cuncha grosa e costelas ben marcadas; tamén recibe os nomes de *carneiro de altura*, *carneiro mariño*, *carneirolo* ou *cascarneiro*. Aínda hai outro molusco semellante, aínda que máis escaso, o *carneiro espiñudo* ou berberecho bravo (*Acanthocardia echinata*, antes *Cardium echinatum*)
* Distintas especies de peixes : a pastinaca (*Dasyatis pastinaca*), a aguia mariña (*Myliobatis aquila*) ou o cabracho (*Scorpaena scrofa*). Ríos Panisse aventura que nos dous primeiros a denominación obedeza a que a forma deses peixes lembre á dun vélaro dun carneiro negro; no terceiro caso, supón un cambio caprichoso entre a orixe do seu nome común, cabracho (de cabra) a carneiro.
* Unha persoa groseira, bruta, un paifoco.
* Larva que se cría nas sementes dos legumes, especialmente nos chícharos e nas fabas .

## Locucións 
* *¡Aí vai a ovella!*: exclamación de desafío: non podedes connosco. Vén das chanzas que se cruzaban os malladores.
* *Botar* [algo] *ó carneiro*: renunciar a un obxectivo por crelo imposible, dar por fracasado un proxecto . 
* *Coma a ovella na boca do lobo*: plenamente derrotado, vencido de vez; tamén, que dura pouco.
* *Esa é a nai do año*: destaca que un feito, unha idea é a verdadeira razón de ser, real e positiva, do que acontece .
** *Non é esa a nai do año*: pola contra, esta fórmula destaca que un feito ou argumento non é a causa para facer ou deixar de facer algo. Utilízase para negar a veracidade das razóns que dá o interlocutor .
* *Mete-las ovellas na horta*: malmeter uns con outros, meter os cans na bouza .
* *¡Non é esa a nai do año!*: expresión de negación das razóns que dá o interlocutor.
* *¡Non hai tales carneiros!*: expresión que nega radicalmente o que se afirma ou se cre como certo. 
* *Non será como un boi, será como un año*: forma de rexeitar, por esaxerado, o que alguén está a contar, rebaixando a magnitude do que di.
* *Sangrar coma un carneiro*: sangrar abundantemente. Tamén *Sangrar coma carneiros* .
* *Ser coma unha ovella atada a unha silva*: mostrar pouca disposición .
* *Ser dócil como a la*: ser bo de máis, acomodaticio.
* *Ser máis manso que unha ovella*: ser submiso e obediente, sen opinión propia.
* *Ser un bo pé de roxelo*: dise dun mozo atordoado ou mesmo mullereiro. Noriega Varela recolle *andosco* (año ata os dous anos de idade) co significado de pícaro, tunante, esmorgante.
* *Ser un carneiro*: obedece-las instrucións e ordes alleas sen apoñer ningunha obxección nin opinión propia .
* *A carneiro estrano nono agasalles no teu rabaño* . 
* *A escapada da ovella mal será que non veña* .
* *A muller e a ovella, antes da noite na cortella*. 
* *A muller e a ovella, con día á cortella*.
* *A muller e a ovella, con día na cortella* .
* *A muller e a ovella, de día na cortella*.
* *A ovella? con noite pra a cortella*. 
* *A ovella do probe no maio morre* .
* *A raia en xaneiro sabe a carneiro*. 
* *Á ruín ovella, a lan parece que lle pesa* .
* *Abella e ovella, e pedra que trebella* .
* *Aínda que vista de la, non coides que son carneiro*. 
* *Ano de abellas, ano de ovellas*. 
* *Ano de ovellas, ano de abellas* .
* *Ano seco tras do mollado, garda a lan e vende ó fiado* .
* *Ben parva é a ovella que co lobo se confesa* 
* *Cando che dean a ovella, lévaa* .
* *Cando dan a ovella, collela, porque si o que a dá recorda, non dá ovella nin dá corda* .
* *Cando no ceo hai ovellas logo pingan as tellas*. 
* *Cando o crego dá a ovella, collela, pois, se o crego recorda, non dá a ovella nin dará a corda*. 
* *Cando ó crego lle dan a ovella, colle-la corda e ir por ela*. 
* *Cando se morre a ovella, paga o pastor coa pelexa* 
* *De ovella negra, nace un año branco*. 
* *De xaneiro a xaneiro, come carneiro* .
* *Dúas barbas parellas mal gardan ovellas*. 
* *En abellas e en ovellas nunca metas o que teñas*. 
* *En abril, augas mil, e en xaneiro come carneiro*. 
* *En abril, cátanos no cubil; en maio, xa son bo gallo; en san Xoán xa lle dou a carreira ó can; en santa Mariña xa vou pola cabritiña; en agosto xa vou co meu pai polo rostro; en Santos xa mato os bois nos campos e en xaneiro xa podo co carneiro*. 
* *En Buxán, nin bo carneiro nin boa la* .
* *En Petán, nin bo carneiro nin boa la* .
* *En xaneiro a faneca sabe a carneiro* .
* *En xaneiro a raia val carneiro* .
* *En xaneiro, verza vella val carneiro* .
* *En xaneiro xiadeiro non ha faguer a ovella máis pisada ca no rigueiro* .
* *Estás pensando na morte da ovella, e non sabes de que mal morreu ela*. 
* *Facenda miúda, ó seu dono axuda* .
* *Faite ovella e comerate o lobo* .
miniatura|250px|*Liño e la non queren ventán*.
* *Liño e la non queren ventán*. 
* *Mal lle vai á ovella que co lobo se aconsella* .
* *O año manso mama a súa nai e a calquera; e o bravo, nin a súa nai nin á allea* . 
* *Ó carneiro capado non lle ténte-lo rabo* .
* *O que na súa casa come morriña, na casa allea quer carneiro e galiña*. 
* *O que perdeu as ovellas, leva a choca nas orellas*.
* *O que queira comer morriña, coma carneiro en xaneiro e en maio galiña*. 
* *O que queira comer morriña, coma en xaneiro carneiro i en maio galiña*.
* *O que rapa antes de san Isidro, rapa á nai e mais ao fillo*. 
* *O que rico quer ser, catro cousas ha de ter: cabras, ovellas, abellas e muíño onde moer*. 
* *O que rico quer ser, istas cousas ha de ter: cabras, ovellas, abellas e muíño onde moer*. 
miniatura|250px|*Ó que se fai ovella, cómeno os lobos*.
* *Ó que se fai ovella, cómeno os lobos* .
* *Ovella, abella, pedra que trebella e péndola tras da orella, cobizaba para o seu fillo a vella*.
* *Ovella, abella, pedra que trebella, partes na igrexa e péndola tras da orella, deseaba para o seu fillo a vella*. 
* *Ovella coidada, dá gran ganancia*. 
* *Ovella cornuda e cabra con landras, en poucos cortellos paran* .  
* *Ovella cornuda e vaca barriguda non a troques por ningunha* .
* *Pouca lá e polas silveiras* .
* *¿Pra qué queres a ovella se non tes cortella?* .
* *Raia pescada en xaneiro sabe a carneiro*. 
* *Roibéns ó sol nado, picoreiro, andarás mollado*. 
* *San Antonio garde o gando e san Xoan as ovellas e máis as costureiriñas que andan polas casas alleas*.
* *Santa Vivián, mociñas no liño e vellas na lan* .
* *Se che dan a ouvella, axeita a cortella*.
* *Se che dan a ovella, colle axiña a corda e vai por ela* .
* *Xaneiro añeiro, e febreiro cabriteiro* .

## Cantigueiro 
* *Anda ti, pernas de cabra,/ pantorrillas de carneiro,/ para contestar conmigo/ busca fianza primeiro*. 
* *Anda tu, pernas de grilo,/ pantorrillas de carneiro;/ pra contestares conmigo/ busca fianza pirmeiro* .
* *Ano novo aí nos vén,/ Dios nolo traia con ben,/ Dios nos dea tantas ovellas/ como no ceo hai estrellas* .
* *Ano novo con ben veñas,/ como o sol entre as estrelas,/ os cabritos coas cabras/ e os años coas ovellas* .
* ''As miniñas de Parada/ ¡sin pendentes nas orellas!/ cando vén o dia santo/ poñen cagadas d'ovellas*. 
* *As mociñas, as de Entrimo,/ todas gastan polisón/ que llo figo un carneireiro/ da pelica dun leirón* .
* *As mociñas, as de Maus,/ cando van ó fiadeiro/ collen ó pai polas barbas:/ curre pra aiquí, meu carneiro!* .
* *As mociñas de Padroso/ cando rapan as ovellas/ meten a la nos buratos/ para merca-las sortellas* .
* *Baila a modo, baila a modo,/ non me rómpa-los zapatos,/ anque son de cordobán/ a min custáronme os cartos*. 
* *Baila quedo, baila quedo,/ non me rómpa-los zapatos,/ que anque son de cordobán/ tamén me custan os cartos*. 
* *Cando o crego dá a ovella/ agarrala pola orella,/ nemantras se colle a corda/ pode marcha-la ovella*. 
* *Cando te queiras casar/ busca viño de Xeás,/ panciño de Vilanova/ e carneiro de Gaiás*  .
* *¡Capitán calquera o é!/ pilotos, ¡son os carneiros!/ ¡quen sofre e fai os traballos/ son os probes mariñeiros!* 
* *Damo, miña prima, damo,/ eu non che pido diñeiro,/ déixame a túa ovelliña/ pra topar co meu carneiro* .
* *De tanto apastar ovellas,/ mociño, váichese a man,/ as mociñas desta aldeia/ non deixan rapar a lan*. 
* *Doume unha ovelliña Dios,/ eu trateina con rigor,/ perdóname, miña ovella,/ que eu te tratarei mellor*. 
* *Este pandeiro que eu toco/ éche de carneiro branco,/ toca, pandeiriño, toca,/ que mañán é día santo*. 
* *Este pandeiro que toco/ é de pelexa de ovella,/ aínda onte comeu herba/ hoxe toca que rabea*. 
* *Este pandeiro que toco,/ é de pelica de ovella,/ inda comeu onte a noite;/ ¡hoxe toca que rabea!*
* *Este pandeiro que toco/ era de coiro de ovella/ que morrera de morriña/ que de morriña morrera*. 
* *Fía, miña filla, fía,/ fía e non pares nunca/ que co diñeiro da la/ hemos mercar unha cunca* .
* *Iste pandeiro que toco/ é de pelica de ovella;/ onte comía carpaza/ i hoxe toca que rabea* .
* *Marraieiro, putañeiro,/ com’as tripas d'un carneiro,/ mal lavadas, mal cocidas,/ sáleche a m... pol-as enxivas*. 
* *Meu señor San Adrián/ é un santo moi milagreiro;/ pedinlle un home bonito,/ doume un cara de carneiro*. 
* *Meu siñor Santo Tomé,/ sodes un santo moi bo,/ pois sodes can polo *to*/ e carneiro polo 'me'*.
* *Miña nai de pequeniña/ mandoume coas ovellas,/ o volpe comeume un año/ aquí lle traigo as orellas* .
* *Miña nai, de pequeniña,/ mandóume polas ovellas,/ o golpa levóume un año/ acó lle traio as orellas* . 
* *Miña nai habilidosa/ mandoume dir coas ovellas,/ o lobo levoume catro,/ eiquí lle traio as orellas*. 
* *Miña nai por me casar/ pormeteume tres ovellas:/ unha cega i outra manca/ i á outra fáltanlle as orellas* .
* *Miña nai por me casar/ pormeteume tres ovellas:/ unha cega, outra manca/ i outra cega e sin orellas* .
* *Non queiras muller pequena/ que non a ves se non te agachas/ nin precures gado miúdo/ que todo il son carrachas* . 
* *Nos, dacó, e vos, daló,/ somos tantos como vós,/ nos comemos os carneiros/ e os cornos son para vós*. 
* *Nós de aquí e vós de alí/ somos tanto como vós./ Nós comemos o carneiro,/ os cornos son para vós* .
* *Nós dunha banda e vós de outra/ contamos mellor que vós./ Nós comemos o carneiro,/ os cornos son para vós* .
* *Os mozos de Bamio/ prendelos, prendelos;/ van polos camiños,/ parecen carneiros* .
* *Pasei pola Olivada,/ dei volta polo Cebreiro;/ as mociñas de Padroso/ todas andan ao carneiro* .
* *Pigureira das ovellas,/ con que peina-lo cabelo?/ Cunhas herbiñas do monte/ que lle chaman tormentelo* .
* *Pra onde vas, Marica?/ -Vouche pra o lindeiro/ a alindar a ovella/ e mais o carneiro*. 
* *Rapaciño, bota un neto,/ colle todo o que che dan;/ destes carneiros, meu fillo,/ non se che rapa outra la*. 
* *Sai de eí, can narigudo,/ sai, penachos de carneiro,/ sai, que te quero ver ben,/ pois eu non che teño medo* .
* *San Antoniño garda o gando,/San Xoan garda as ovellas,/Santa Lucía ás costureiriñas/que andan polas casas alleas* .
* *Santiago de Galicia,/ ollos de cordeiro manso,/ cando dás ós teus galegos/ unha hora de descanso?*
* *Se o cura dá a ovella/ deixa a corda e vai por ela,/ que mentras vas pola corda/ a ver se o cura recorda*. 
* *Se ti viras o que eu vin/ fuxiras como eu fuxín/ unha cabra cunha roca/ un castrón cun violín*.
* *Sempre me andas perguntando/ onde vou e de onde veño,/ veño de vende-la craba/ e vou mercar un carneiro*. 
* *Vai de eí, pernas de grilo,/ pantorrillas de carneiro;/ se queres falar conmigo/ busca fianza pirmeiro* . 
* *Vinde a ver o dote/ que me dou meu sogro:/ unha cabra vella/ e un carneiro tolo*.
* *Vós de alá e nós de acá,/ métese o río no medio;/ nós gardámo-lo carneiro/ e vós as tripas no seo* .
* *Vós de alá e nós de acá,/ somos tanto coma vós;/ nós comémo-lo carneiro/ i os ósos son para vós* .

## Oracións 
* San Antonio garda o gado/ e San Ramón as ovellas/ tamén garda as costureiras/ que andan por portas alleas.
* San Antoniño garda o gando,/ San Xoán garda as ovellas,/ Santa Lucía ás costureiriñas/ que andan polas casas alleas 
* San Antoño garde as cabras/ e san Ramón as ovellas,/ tamén garde as costureiras/ que andan por portas alleas. 
* San Antoño garde os porcos,/ san Ramón garde as ovellas,/ san Roque os cás de palleiro, santa Rita as costureiras.

## Adiviñas 
* Branca larada/ que vai pola estrada,/ nin fía, nin tece/ e ós seus fillos viste.
* Campo redondo,/ ovellas ó longo,/ pastor fermoso,/ cadelo rabioso. 
* De alto me miras,/ comerme querías,/ de ti sairá/ quen me levará.
* De pau de buxo se fai/ roncón, soprete e punteiro:/ o fol faise de contado,/ coa pelexa dun carneiro.
* Nos roquedos baten as ondas do mar,/ os carneiros no monte fan: me!,/ os músicos, cando cantan, din: la;/ e o pobre, cando pide, di: dá.
* O pescador á pesca di: mar,/ o carneiro no monte di: mé!,/ o cazador á caza di: lá,/ e o pobre á porta di: dá. 
* Teño unha capa/ que parece un cobertor/ e dá moita calor.
* Unha corte chea/ de ovellas brancas,/ vén unha moura/ e bótaas fóra.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Ovellas en Narón.JPG|Narón
Ficheiro:Recesende, Teo, Galiza. Ovella.jpg|Recesende, Teo
Ficheiro:Levando as ovelhas de volta para a corte em Guitiriz (1).jpg|Levando as ovellas de volta para a corte, Guitiriz

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* ÁLVAREZ GIMÉNEZ, Emilio: *Refranero agrícola y metereológico* [sic] *gallego*. Pontevedra 1904.
* ALONSO PIMENTEL, Emilio, Xesús e Sara (EQUIPO A.P.): *O clero na literatura popular galega. Cancioneiro e refraneiro*. Akal, Madrid 1975. 
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204.
* Mª Victoria Cerviño Ferrín: "Fraseoloxía e paremioloxía de Sebil, 2", en *Cadernos de Fraseoloxía Galega* 15, 2013, 441-462.
* ESMORÍS RECAMÁN, Federico: "Refranero fisterrán" en *Cuaderno de Estudios Gallegos* 14, 42, 1959. 
* FERRO RUIBAL, Xesús (Dir.) et al: *Diccionario dos nomes galegos*. Ir Indo, Vigo 1992.
* GARCÍA GONZÁLEZ, Constantino: *Glosario de voces galegas de hoxe*. Universidade de Santiago (VERBA, anexo 27), Compostela 1985.
* GÁRFER, J.L. e FERNÁNDEZ, C.: *Adivinancero popular gallego*. Taurus Ediciones, Madrid 1984.
* GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en *Coloquio de etnografía marítima*, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
* LEIRO LOIS, Adela (dir.): *Cambados: a tradición oral*. Colexio Público Castrelo, Cambados 1986.
* LEMA BOUZAS, Lino (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
* LIS QUIBÉN, Víctor: *La Medicina Popular en Galicia*, Madrid 1949 (reed. Akal, Madrid 1980). 
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: "Etnografía. Cultura Material", en *Historia de Galiza* (dirixida por Ramón Otero Pedrayo), vol. II. Ed. Nós, Bos Aires 1962.
* Xaquín Lorenzo Fernández: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* Losada, E., Castro, J. e Niño, E.: *Nomenclatura vernácula da flora vascular galega*, Xunta de Galicia 1992.
* MARIÑO FERRO, Xosé Ramón: *La medicina popular interpretada* I. Xerais, Vigo 1985.
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refrás galegos do home*. Ed. do autor. Lugo 1977. 
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refráns galegos da muller*. Alvarellos, Lugo 1978
* OTERO ÁLVAREZ, Aníbal: *Vocabulario de San Jorge de Piquín*. Verba, Anuario Gallego de Filología, Anejo 8. Universidad de Santiago de Compostela 1977.
* PÉREZ BALLESTEROS, José: *Cancionero popular gallego y en particular de la provincia de la Coruña* 1885-1886; reed. facs. Akal, Madrid 1979. 
* REAL ACADEMIA GALEGA: *Diccionario gallego-castellano*. La Coruña 1913-1928.
* RÍOS PANISSE, M. do Carmo: *Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia I. Invertebrados y peces*, Verba anexo 7, Universidade de Santiago 1977. 
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas. Contribución al diccionario gallego*. Ed. Ceme, Salamanca 1978.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*. Galaxia, Vigo 1958-1961. 
* RODRÍGUEZ LÓPEZ, Jesús: *Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares*. Ed. Celta, Lugo 1974.
* RUBINOS CONDE, Miguel: "Da roda para a piola: refráns e frases do sur de Galicia", en *Cadernos de Fraseoloxía Galega* 15, 2013, 487-502.
* ZAMORA MOSQUERA, Federico: *Refráns e ditos populares gallegos''. Galaxia, Vigo 1972.

### Outros artigos 
* Teo (enfermidade)