Dialecto biscaíño

O dialecto **biscaíño** (*bizkaiera* ou *euskara bizkaitarra* en éuscaro) ou **occidental** (*mendebaldekoa* en éuscaro) desde a nova clasificación de 1997 é un dialecto do éuscaro. É (xunto co suletino) un dos dialectos máis diferenciados do éuscaro batua. A pesar da xeneralización do éuscaro batúa nas relacións formais, o seu uso é moi común nos medios de comunicación do País Vasco, principalmente nas publicacións e radios locais. Tamén segue tendo unha presenza importante na produción literaria actual: os *bertsolaris* ou versificadores biscaíños Xabier Amuriza, Unai Iturriaga e Igor Elorza e o grupo de rock Gatibu, entre outros, cantan nesta variedade da lingua. Tamén o escritor Kirmen Uribe ocasionalmente recorre a ela nas súas obras.

## Trazos sociolingüísticos 
Segundo palabras de Georges Lacombe, debido á personalidade propia deste dialecto, os dialectos do éuscaro ben poderían dividirse en dous grupos, o biscaíño e o resto. Defendía que era tan diferente este dialecto dos demais, que a diferenza destes, as isoglosas que o separan do contiguo (o guipuscoano ou central) están tan cerca as unhas das outras, que conforman un claro feixe; é dicir, os seus trazos fonético-fonolóxicos, morfosintácticos e de léxico coinciden de tal xeito xeograficamente que conforman unha fronteira dialectal moi clara a diferenza doutros dialectos.
[right|330px|miniatura|Biscaíño ou occidental, segundo [Koldo Zuazo.]]
Por mor destas diferenzas dialectais e as que mantén co éuscaro batúa, respectando o uso que corresponde a cada un, a Euskaltzaindia produciu unhas *bases do modelo do biscaíño escrito* (*bizkaieraren idatzizko ereduaren finkapenak*), normas que se centran sobre todo na morfosintaxe. O ámbito de uso dos dialectos do éuscaro réxese pola norma 137 da Academia, segundo a cal deberíase limitar o uso do batúa basicamente aos ámbitos da comunicación, a administración e o ensino.

Desde 1997 e segundo a nova clasificación dialectal realizada por Koldo Zuazo, autor de *Euskalkiak. Herriaren lekukoak* (Elkar, 2004), o nome que recibe o dialecto biscaíño é o de **dialecto occidental**. Koldo Zuazo http://www.hiru.com/euskara/euskara_00650.html, profesor de Filoloxía vasca na Universidade de Euskadi, profundou cos seus estudos na dialectoloxía do éuscaro. A partir da clasificación de Bonaparte, en 1997 Zuazo realizou unha categorización máis concreta.*, ademais de en a maior parte de Biscaia, utilízano moitos falantes das comarcas guipuscoanas do Alto (sobre todo) e Debabarrena e nos pobos arabeses de Aramayona (*Aramaio*) e Vilarreal (*Legutiano*).

De acordo co estudo realizado por Yrizar en 1970 este dialecto era falado falábanos unhas 200.000 persoas , nos anos oitenta estimábase que o número de falantes aproximábase a 300.000 falantes. En 1991 o 16% deste territorio histórico era euskaldún e segundo os datos de 2001 de 1&nbsp;122&nbsp;710 biscaíños polo menos o 22% (é dicir, 247.000) falaba e escribía en éuscaro. Estes datos non son máis que orientativos, pois se descoñece se todos os vascofalantes de Biscaia coñecen o seu dialecto e ademais hai que ter en conta que este dialecto entra en territorio guipuscoano (Vergara, Salinas de Léniz, Arrasate, Oñate etc.)

## Xeografía e historia 
Os límites do dialecto biscaíño correspóndense coa tribo prerromana dos caristios probablemente non sendo unha mera casualidade. Antigamente a zona biscaíña estivo xunto con Áraba e o val de Amezcoa na circunscrición eclesiástica de Calahorra e é deste xeito na que se xustifica a influencia do dialecto occidental (ou biscaíño) nas falas destas rexións, aínda que non por iso póidase dicir que o dialecto arabés (hoxe en día extinto) fose de mesmos trazos que o biscaíño, probablemente tivo características comúns, pero tamén personalidade propia.

## Literatura escrita 
### Literatura clásica 
;Ata o século XVI

As baladas e *eresiak* recollidas polo historiador mondragonés Esteban Garibay (1533-1599) son os primeiros testemuños que hai do dialecto biscaíño e probablemente o máis completos. No ano 2004 foi descuberto o manuscrito de Juan Pérez de Lazarraga cuxo dialecto aínda non foi concretado, pero que se atoparía dacabalo entre o arabés e o biscaíño.

Á parte destes dous textos pódense atopar textos sobre todo de interese lingüístico ou relixioso, pero non literario; a maioría da zona de Áraba:

* O vocabulario recompilado polo escritor italiano Nicolás Landuchio en *"Dictionarium Linguae Cantabricae"* 
* A doutrina cristiá de Juan Pérez de Betolaza, que foi publicada en Bilbao probablemente para biscaíños, iso xustificaría que o tradutor aínda sendo arabés tomase o biscaíño como dialecto para a tradución.
* Carta escrita en éuscaro de Juan de Zumárraga, primeiro bispo de México. 
* *"Refráns e sentenzas comúns en basco"* aparecido en Pamplona e de autor anónimo con algúns refráns en dialecto biscaíño 

;Século XVII
Os textos en biscaíño do século XVII non teñen maior valor desde o punto de vista literario tampouco, pero son interesantes para coñecer o éuscaro da época:

* *"Exposición breve da doutrina cristiá... co exame de conciencia e acto de contrición, exercicios cotiáns, significacións dos ornamentos sacros e misterios da Misa"* de Martín Ochoa de Capanaga, edición bilingüe en dúas columnas, a dereita en éuscaro e a esquerda en castelán.
* *"Modo breve de aprender a lingua biscaíña"* escrito por Rafael Mikoleta é a primeira gramática para o éuscaro, neste caso para o dialecto biscaíño. Está composto por unha banda de gramática, un dicionario, algúns poemas e "pláticas", baseadas na do inglés John Minsheu.

;Século XVIII
A influencia do Manuel de Larramendi é decisiva neste século, sendo o responsable do aumento de produción no País Vasco continental e tamén da súa calidade. A calidade literaria destes traballos foi escasa, pois a maioría viran ao redor da temática relixiosa ao ser doutrinas cristiás, aínda que caben subliñar as seguintes obras nos seus correspondentes xéneros literarios:

* Poesía: o arabés e xesuíta Joan Batista Gamiz (1696-1773) escribiu catro poemas neste dialecto a metade de camiño do dialecto arabés: *Euscaraz gaiztoetan, Dabilcenchoac, Veste bat ere bai arendaco* e *Veste tunucho berri bat*. Juan Antonio Agustín de Aboitz (1751-1824). 
* Teatro dramático

## Século XIX 
Considérase que neste século o biscaíño chega a desenvolverse plenamente como un dos dialectos literarios vascos, coas obras de Juan Antonio Moguel e Pedro Antonio Añibarro. Esta variedade empezou a competir en certa medida co prestixio do guipuscoano do Beterri no uso escrito, potenciado ao redor da figura do pai xesuíta Manuel Larramendi. Isto, segundo algúns autores rompeu a posibilidade de chegar a unha unificación.

Despois das Guerras Carlistas, unha parte importante dos movementos a favor da cultura vasca desenvolvéronse en Biscaia e as novas terías sobre a lingua influíron considerablemente na produción escrita na variedade occidental. Os neoloxismos inventados na contorna da figura de Sabino Arana (aranismos ou sabinismos) e as tendencias mais puristas empezaron a levar á práctica na área de influencia do biscaíño, estendéndose despois ao resto dos territorios.

### Hipervizcaíno (*hiperbizkaiera*) 
O hipervizcaíno ou supervizcaíno foi unha tendencia lingüística xerada a partir da segunda metade do século XIX, cando foi publicada a primeira gramática do biscaíño por Juan Mateo Zabala. As súas teorías deron como resultado un intento de querer subliñar en todo o posible as diferenzas do biscaíño respecto ao resto dos dialectos. Para iso, os defensores desta tendencia deron os seguintes pasos: 
* Resucitar os arcaísmos do éuscaro antigo, sempre que estes afastásense do vasco común. 
* Fortalecer as particularidades do dialecto en cuestión, sendo as palabras *nahi* e *gura* (querer) os exemplos máis claros. *Nahi* é común a todas as variedades do éuscaro, incluíndo o éuscaro falado en Biscaia, pero os escritores defensores desta tendencia reforzaron o uso do sinónimo *gura* (do lat. *gula(m)*) por considerala a forma "castiza" ou orixinaria do biscaíño. Aplicaron o mesmo criterio no caso da flexión verbal e a sintaxe. 
* Reforzaron o uso dos localismos e innovacións rexionais para evitar no posible as formas comúns que, segundo eles, foran "tomadas" ou "contaxiadas" do éuscaro guipuscoano.

Estes movementos foron un obstáculo real para a unificación lingüística.

## Subdialectos (*azpieuskalkiak'') 
Segundo Koldo Zuazo, o occidental é o dialecto máis estendido, e ten dous subdialectos: o occidental e o oriental, utilizando nalgunhas zonas un subdialecto intermedio.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Dialecto arabés 
* Dialecto guipuscoano 
* Dialecto altonavarro 
* Dialecto suletino 
* Dialecto roncalés

### Ligazóns externas 
* Web sobre o éuscaro dialectal 
* Bizkaiera hiztegitxoa