Mar Mediterráneo

O **mar Mediterráneo** é un mar continental  que esta conectado co océano Atlántico polo estreito de Xibraltar; rodeado pola conca mediterránea esta case completamente pechado por terra: ao norte baña as terras do sur de Europa e Anatolia, ao sur as do norte de África, o leste as do Levante mediterráneo e ao oeste baña as terras da Península Ibérica. 

O mar Mediterráneo ocupa unha superficie duns 2.500.000 km2, que representan o 0,7% da superficie oceánica mundial, pero a súa conexión co Atlántico a través do Estreito de Xibraltar-o estreito que conecta o océano Atlántico co mar Mediterráneo e separa a Península Ibérica en Europa de Marrocos en África- só ten 14 km de ancho.

A súa lonxitude oeste-leste, desde o estreito de Xibraltar ata o golfo de Alexandreta, na costa sueste de Turquía, é dun 4000 km. A lonxitude norte-sur varía moito entre as distintas costas e se só se consideran as rutas rectas. Incluíndo tamén os cambios lonxitudinais, a ruta marítima máis curta entre o golfo de Trieste e a costa libia do golfo de Sidra é duns 1900 km. O mar Mediterráneo ten unha profundidade media de 1500 m e o punto máis profundo rexistrado é de 5109 m ±1 m na Fosa de Calipso no mar Xónico. Esta fosa atópase entre as latitudes 30° e 46° N e as lonxitudes 6° O e 36° L. O mar Mediterráneo abrangue un gran número de illas, algunhas delas de orixe volcánica. As dúas illas máis grandes, tanto en superficie como en poboación, son Sicilia e Sardeña. As temperaturas da auga son suaves no inverno e cálidas no verán e dan nome ao tipo de clima mediterráneo debido a que a maioría das precipitacións caen nos meses máis fríos. As súas costas meridional e oriental están bordeadas de desertos cálidos non moi lonxe terra dentro, pero o litoral inmediato a todos os lados do Mediterráneo tende a ter unha forte moderación marítima.

O Mediterráneo xogou un papel central na historia da civilización occidental pois foi unha ruta importante para os comerciantes e viaxeiros de tempos antigos, facilitando o comercio e o intercambio cultural entre os pobos da rexión. A historia da rexión mediterránea é crucial para comprender as orixes e o desenvolvemento de moitas sociedades modernas. O Imperio Romano mantivo a hexemonía náutica sobre o mar durante séculos.
 
Evidencias xeolóxicas indican que hai uns 5,9&nbsp; millóns de anos, o Mediterráneo quedou separado do Atlántico e quedou parcial ou completamente desecado provocando a crise de salinidade de Messina durante un período duns 600.000 anos antes de ser anegado pola inundación zancliense hai uns 5,3&nbsp; millóns de anos.

Os países que rodean o Mediterráneo na orde das agullas do reloxo son España, Francia, Mónaco, Italia, Eslovenia, Croacia, Bosnia e Hercegovina, Montenegro, Albania, Grecia, Turquía, Siria, Líbano, Israel, Palestina, Exipto, Libia, Tunisia, Alxeria e Marrocos; Malta e Chipre son países insulares no mar. Ademais, o disputado territorio do norte de Chipre, e algúns enclaves, en particular Xibraltar, Melilla e Ceuta, teñen costas con este mar. Alexandría é o seu maior asentamento costeiro. A cunca de drenaxe abrangue un gran número doutros países, sendo o Nilo o río máis longo que remata no mar Mediterráneo.

O Mediterráneo está unido ao océano Atlántico polo estreito de Xibraltar ao oeste, ao mar de Mármara e ao mar Negro polos Dardanelos e o Bósforo ao leste. O mar de Mármara -pero non o mar Negro- é a miúdo considerado como parte do Mediterráneo. A canal de Suez ao sueste une o Mediterráneo co mar Vermello.

É o mar coas taxas máis elevadas de hidrocarburos e contaminación do mundo.

O mar orixinou unha serie de lendas e mitos ao redor del, como a de Xasón e os argonautas.

Para os antigos exipcios, era «o Gran Verde». Os romanos adoitábano chamar *Mare Nostrum* («mar noso»). O uso máis antigo do adxectivo *mediterraneum* para referirse a este mar data de Solino, no século III d.C., e o primeiro que usou *Mediterraneum* como nome propio foi Isidoro de Sevilla, no século VI. Os árabes, durante a Idade Media, usaban maioritariamente o nome de *al-Baḥr al-Rum* («mar dos europeos non musulmáns»), seguindo o costume de nomear a mares e océanos coas poboacións que ocupaban as beiras opostas. Outros nomes árabes medievais foron *al-Baḥr al-Sham* («mar de Siria», preferido polos habitantes do Mediterráneo occidental), *al-Baḥr al-Maghrib* («mar de poñente» ou «do Magreb», popular entre os árabes do Mediterráneo oriental) e, moi minoritario, o xa citado *al-Baḥr al-Mutawāsiṭ*.

## Xeografía 
miniatura|upright|O mar Mediterráneo, vista de satélite.
miniatura|upright| Mapa do mar Mediterráneo.
O mar Mediterráneo conecta
* ao oeste co océano Atlántico polo estreito de Xibraltar (coñecido nos escritos de Homero como as Columnas de Hércules").
* ao leste co mar de Mármara e ao mar Negro, polos estreitos dos Dardanelos e do Bósforo, respectivamente.

A canle artificial de Suez, de 163 km de lonxitude, conecta o mar Mediterráneo co mar Vermello sen esclusas, xa que o nivel da auga é practicamente o mesmo.

O punto máis occidental do Mediterráneo atópase na transición do mar de Alborán ao estreito de Xibraltar, o punto máis oriental está na costa do golfo de Alexandreta no sueste de Turquía. O punto máis setentrional do Mediterráneo atópase na costa do golfo de Trieste, preto de Monfalcone, no norte de Italia, mentres que o punto máis meridional está na costa do golfo de Sidra, preto da cidade libia de El Agheila.

Os Arco alpino, que tamén teñen un gran impacto meteorolóxico na zona mediterránea, tocan o Mediterráneo polo oeste na zona ao redor de Niza.
### Mares marxinais
[miniatura|upright|As [Illas Elaphiti fronte á costa de Croacia; o mar Adriático contén máis de 1200 illas e illotes..]]
[miniatura|upright|Illotes Malvins, [Mar Balear]]
[miniatura|upright|O mar Xónico, visto desde a illa [Lefkada, Grecia]]

O mar Mediterráneo inclúe 15 mares marxinais:

Nota 1: A Organización Hidrográfica Internacional define a zona como Mar Mediterráneo xenérico, na conca occidental. Non recoñece a etiqueta mar de Sardeña.

Nota 2: O mar de Tracia e o mar de Mirtoon son mares que forman parte do mar Exeo.

Nota 3: O mar Negro non se considera parte do Mediterranéo.
### Extensión
miniatura|upright|Fronteiras do mar Mediterráneo

A Organización Hidrográfica Internacional define os límites do mar Mediterráneo da seguinte maneira: O seu tamaño estimouse entre 4.000.000 e 5.500.000 km², dependendo de se se inclúen ou non as partes non activas (desertos). O río máis longo que desemboca no mar Mediterráneo é o Nilo, que nace na África ecuatorial. A conca do Nilo constitúe aproximadamente dous terzos da conca hidrográfica do Mediterráneo. Entre outros ríos importantes de África, atópanse o Muluia e o Chelif, ambos na vertente norte da cordilleira do Atlas. En Asia, atópanse o Ceyhan e o Seyhan, ambos na vertente sur da cordilleira do Tauro. En Europa, as concas máis grandes son as dos ríos Ródano, Ebro, Po e Maritsa. A conca do Ródano é a máis grande e esténdese cara ao norte até as montañas do Xura, abarcando mesmo zonas ao norte dos Alpes. As concas do Ebro, o Po e o Maritsa atópanse ao sur dos Pireneos, os Alpes e os Balcáns, que son as principais cordilleiras que bordean o sur de Europa.

A precipitación anual total é significativamente maior na parte europea da conca mediterránea, especialmente preto dos Alpes (a «torre de auga de Europa») e outras cadeas montañosas altas. Como consecuencia, os caudais dos ríos Ródano e Po son similares aos do Nilo, a pesar de que este último ten unha conca moito máis grande. Congo, Burundi, Eritrea, Etiopía, Kenya, Ruanda, Sudán, Tanzania e Uganda.

### Límites 
Os países e territorios que bordean o Mediterráneo son:

* Ao norte: Francia, Mónaco, Italia, Eslovenia, Croacia, Bosnia e Hercegovina, Montenegro, Albania, Grecia e Turquía;
* Ao leste: Líbano, Siria, Israel e a Franxa de Gaza;
* Ao sur: Exipto, Libia, Tunisia, Alxeria e Marrocos;
* Ao oeste: España e Xibraltar;
* No centro, illas que conforman estados independentes: Malta e Chipre.
### Zona económica exclusiva
Zonas económicas exclusivas no mar Mediterráneo:

### Partes 
O mar Mediterráneo está subdividido en pequenos mares, cada un coa súa propia designación (de oeste a leste):

* O mar de Alborán, entre España e Marrocos. 
* O mar Menor, ao sueste de España, entre Cartagena e San Pedro del Pinatar. 
* O mar Balear, entre a costa leste da Península Ibérica e as Illas Baleares. 
* O mar de Sardeña, entre a costa oeste de Sardeña e as illas Baleares. 
* O mar da Liguria, entre Córsega e a Liguria (Italia) 
* O mar Tirreno, entre a costa leste de Sardeña, a Península Itálica e a costa norte de Sicilia. 
* O mar Adriático, entre a Península Itálica e as costas de Eslovenia, Croacia, Bosnia e Hercegovina e Montenegro. 
* O mar Xónico, entre a Península Itálica, Grecia e Albania. 
* O mar Exeo, entre Grecia e Turquía. 
* O mar de Libia, entre os golfos de Sidra e Gabés, en Tunisia. 
* O mar de Cilia, entre Turquía e Chipre. 
* A canle de Sardeña, que separa a costa sur de Sardeña da costa norte de Tunisia. 
* A canle de Sicilia, que separa a costa oeste de Sicilia da costa leste de Tunisia.
### Illas máis grandes 
[miniatura|upright|As dúas illas máis grandes do Mediterráneo: [Sicilia e Sardeña (Italia)]]
miniatura|upright|Torre de vixía do século XVI na costa de Sardeña

O mar Mediterráneo abrangue unhas 10.000 illas e illotes, das cales unhas 250 están habitadas permanentemente. Na táboa seguinte enuméranse as catorce maiores por poboación.

### Clima
Gran parte da costa mediterránea goza dun clima mediterráneo cálido estival. Porén, a maior parte da súa costa suroriental ten un clima desértico quente, e gran parte da costa oriental (mediterránea) de España ten un clima semiárido frío, mentres que a maior parte da costa setentrional (adriática) de Italia ten un clima subtropical húmido. Aínda que son pouco frecuentes, fórmanse ocasionalmente ciclóns tropicais no mar Mediterráneo, normalmente en setembro-novembro.

#### Temperatura do mar
## Fondo mariño 
O mar Mediterráneo ten numerosas características xeoloxicas submariñas formadas pola subdución da placa africana baixo a placa eurasiática. O mar divídese naturalmente en rexións occidental e oriental pola escarpa de Malta (en), que se estende desde a illa de Sicilia até a costa africana.

A **rexión occidental do Mediterráneo** pode dividirse en tres concas submarinas principais:

*A **conca de Alborán** atópase entre as costas marroquís e españolas , ao leste de Xibraltar, ao oeste de Sardeña e Córsega, e actúa como porta de entrada entre o océano Atlántico e o mar Mediterráneo e é un punto crítico de biodiversidade.
* A **conca alxeriana** esténdese desde a costa de Alxeria ata a costa francesa, e inclúe profundidades de ata 2800 m. Realizouse unha importante exploración de hidrocarburos, particularmente fronte ás costas de Alxeria, Libia e Tunisia; Os Campi Flegrei do mar de Sicilia son un campo de volcáns submarinos situados a uns 40 km ao suroeste de Sicilia, moi preto do nivel do mar, e que emerxen temporalmente por encima do nivel do mar durante importantes erupcións. Entre eles atópanse Ferdinandea, tamén coñecida como Illa Graham, e o volcán Empédocles.
* A **conca Tirrenica**, tamén coñecida como mar Tirreno, entre Italia e as illas de Sardeña e Córsega.

A rexión do **Mediterráneo oriental** tamén se pode subdividir nas seguintes concas submarinas:

* A **conca xónica**, unha conca oceánica profunda e estreita, esténdese ao sur de Italia, Albania e Grecia e contén a fosa de Calypso, tamén coñecida como Oinousses ou Fosa de Vavilov, que alberga o punto máis profundo do mar Mediterráneo, situado na fosa helénica, á 62,6 km o suroeste de Pilos, Grecia, cunha profundidade máxima de aproximadamente 4900 m. e

* O **mar Adriático**, que se atopa ao noroeste do corpo principal do mar Mediterráneo oriental, limita ao leste con Eslovenia, Croacia, Bosnia e Hercegovina, Montenegro e Albania, e ao oeste e norte con Italia. Ao longo dos últimos 44 millóns de anos, as placas continentais de África e Eurasia converxeron e retrocedido, dando lugar á actual conca tectónicamente activa e ás cadeas montañosas que a rodean. Segundo a interpretación dos datos xeolóxicos, actualmente hai varios lugares importantes nos que África e Eurasia chocan, provocando a sumersión de terras, a formación de montañas e o vulcanismo.

## Oceanografía
miniatura|upright|Correntes superficiais predominantes en xuño

O feito de non ter case saída ao mar afecta as condicións do Mediterráneo: por exemplo, as mareas son moi limitadas debido á estreita conexión co océano Atlántico. O Mediterráneo caracterízase e recoñecese inmediatamente pola súa cor azul intensa.

A evaporación supera amplamente á precipitación e á escorrentía fluvial no Mediterráneo, un feito que é fundamental para a circulación da auga dentro da conca. A evaporación é especialmente alta na súa metade oriental, o que fai que o nivel da auga diminúa e a salinidade aumente cara ao leste. A salinidade media na conca é de 38 PSU a 5 m de profundidade.
A temperatura da auga na parte máis profunda do mar Mediterráneo é de 13.2 °C. Sen esta auga atlántica, o nivel do mar Mediterráneo descendería a un ritmo de aproximadamente 1 metro ao ano..

En oceanografía, ás veces denomínase *mar Mediterráneo euroafricano*, *mar Mediterráneo europeo* ou *mar Mediterráneo africano* para distinguilo dos mares mediterráneos doutros lugares.
### Circulación xeral
A circulación da auga no Mediterráneo pode atribuírse ás augas superficiais que entran desde o Atlántico a través do Estreito de Xibraltar (e tamén á auga de baixa salinidade que entra no Mediterráneo desde o mar Negro a través do Bósforo). A auga fría e de salinidade relativamente baixa do Atlántico circula cara ao leste ao longo das costas norteafricanas. Unha parte das augas superficiais non pasa polo estreito de Sicilia, senón que se desvía cara a Córsega antes de saír do Mediterráneo. As augas superficiais que entran na conca oriental do Mediterráneo circulan polas costas libias e israelís. Ao chegar ao mar de Levante, as augas superficiais, tras quentarse e aumentar a súa salinidade respecto ao seu estado atlántico inicial, son agora máis densas e afúndense para formar as Augas Intermedias de Levante (AIL). A maior parte da auga que se atopa entre 50 e 600 m de profundidade no Mediterráneo procede das augas intermedias do Levante. As augas intermedias do Levante fórmanse ao longo das costas de Turquía e circulan cara ao oeste polas costas gregas e do sur de Italia. As augas intermedias do Levante son as únicas augas que atravesan o estreito de Sicilia en dirección oeste. Tras o estreito de Sicilia, as augas intermedias do Levante circulan polas costas italianas, francesas e españolas antes de saír do Mediterráneo polas profundidades do estreito de Xibraltar. As augas profundas do Mediterráneo proceden de tres zonas principais: o mar Adriático, do que procede a maior parte das augas profundas do Mediterráneo oriental, o mar Exeo e o golfo de León. A formación de augas profundas no Mediterráneo desencadéase por unha forte convección invernal alimentada por intensos ventos fríos como o bora. Cando se forman novas augas profundas, as augas máis antigas mestúranse coas augas intermedias superpostas e acaban saíndo do Mediterráneo. O tempo de residencia da auga no Mediterráneo é de aproximadamente 100 anos, o que fai que o Mediterráneo sexa especialmente sensible ao cambio climático.
### Outros fenómenos que afectan á circulación da auga
Ao ser unha conca semicerrada, o Mediterráneo experimenta acontecementos transitorios que poden afectar á circulación da auga en escalas temporais curtas. A mediados da década de 1990, o mar Exeo converteuse na principal zona de formación de augas profundas no Mediterráneo oriental tras unhas condicións invernais especialmente frías. Este cambio transitorio na orixe das augas profundas do Mediterráneo oriental denominouse Transitorio do Mediterráneo Oriental (TME) e tivo importantes consecuencias na circulación da auga do Mediterráneo.

Outro exemplo de acontecemento transitorio que afecta á circulación mediterránea é o investimento periódico do Xiro Xónico do Norte, que é un anticiclón [observado na parte norte do mar Xónico, fronte á costa grega. A transición de rotación anticiclónica a ciclónica deste xiro cambia a orixe das augas que o alimentan; cando a circulación é anticiclónica (o máis común), as augas do xiro proceden do mar Adriático. Cando a circulación é ciclónica, as augas proceden do mar do Levante. Estas augas teñen características físicas e químicas diferentes, e o investimento periódico do Xiro Xónico Setentrional (denominada Sistema Oscilante Bimodal ou BIOS) modifica a circulación mediterránea e a bioxeoquímica ao redor das rexións adriática e levantina.

### Cambio climático
Debido ao curto tempo de residencia das augas, o mar Mediterráneo considérase un punto quente para os efectos do cambio climático. As temperaturas das augas profundas aumentarón, entre 1959 e 1989, 0,12 C. Segundo as proxeccións climáticas, o mar Mediterráneo podería quentarse aínda máis. A diminución das precipitacións na rexión podería provocar unha maior evaporación e, en última instancia, un aumento da salinidade do mar Mediterráneo. Debido aos cambios de temperatura e salinidade, o mar Mediterráneo podería estratificarse máis a finais do século XXI, con notables consecuencias sobre a circulación da auga e a bioxeoquímica. A estratificación e o quecemento xa provocaron que o Mediterráneo oriental se converta nunha fonte neta de CO2 á atmosfera especialmente durante o verán. Esta forte desgasificación estival, combinada coa prolongada e pronunciada estratificación dá lugar á formación de cristais de aragonita abióticamente na columna de auga. O quecemento acumulado na superficie do Mediterráneo ten un impacto significativo no sistema ecolóxico. O quecemento extremo provocou a perda de biodiversidade. e representa unha ameaza existencial para algúns hábitats á vez que se crean condicións máis hospitalarias para as especies tropicais invasoras.
## Bioxeoquímica
A pesar do seu gran biodiversidade, as concentracións de clorofila e nutrientes no mar Mediterráneo son moi baixas, o que o converte nunha das rexións oceánicas máis oligotróficas do mundo. O mar Mediterráneo coñécese comunmente como unha rexión baixa en nutrientes e baixa clorofila (Low-Nutrient, Low-Chlorophyll) (LNLC). O mar Mediterráneo axústase á definición de deserto xa que o seu contido en nutrientes é baixo, o que dificulta o desenvolvemento de plantas e animais.

Existen gradientes pronunciados nas concentracións de nutrientes, as concentracións de clorofila e a produtividade primaria no Mediterráneo. As concentracións de nutrientes na parte occidental da conca son aproximadamente o dobre que na oriental. O mar de Alborán, cerca do Estreito de Xibraltar, ten unha produtividade primaria diaria duns 0,25 g C (gramos de carbono) m-2 día-1 mentres que a conca oriental ten unha produtividade media diaria de 0,16 g C m-2 día-1. Por este motivo, a parte oriental do mar Mediterráneo denomínase «ultraoligotrófica». As zonas produtivas do mar Mediterráneo son poucas e pequenas. A produtividade alta (é dicir, máis de 0,5 gramos de Clorofila *a* por metro cúbico) dáse nas zonas costeiras, preto das desembocaduras dos ríos, que son os principais provedores de nutrientes disoltos. O Golfo de León ten unha produtividade relativamente alta porque é unha zona de gran mestura vertical, o que achega nutrientes ás augas superficiais que poden ser utilizados polo fitoplancto para producir clorofila *a*.

A produtividade primaria no Mediterráneo tamén está marcada por unha intensa variabilidade estacional. No inverno, os fortes ventos e precipitacións sobre a conca xeran mestura vertical, levando nutrientes das augas profundas á superficie, onde o fitoplancto pode convertelos en biomasa. Con todo, no inverno, a luz pode ser o factor limitante da produtividade primaria. Entre marzo e abril, a primavera ofrece o equilibrio ideal entre intensidade luminosa e concentracións de nutrientes en superficie para que se produza unha floración primaveral. No verán, as altas temperaturas atmosféricas provocan o quecemento das augas superficiais. A diferenza de densidade resultante illa practicamente as augas superficiais do resto da columna de auga e os intercambios de nutrientes son limitados. Como consecuencia, a produtividade primaria é moi baixa entre xuño e outubro. Outra característica clave do Mediterráneo é a súa elevada relación nitróxeno-fósforo (N:P). Redfield demostrou que a maioría dos océanos do mundo teñen unha relación media N:P ao redor de 16. Con todo, o Mediterráneo ten unha media N:P entre 24 e 29, o que se traduce nunha limitación xeneralizada de fósforo.

Debido á súa baixa produtividade, os conxuntos de plancto do mar Mediterráneo están dominados por pequenos organismos como o picoplancton fotosintético e as bacterias.
### Civilizacións antigas
[miniatura|upright=1.50| Colonias gregas (vermello) e fenicias (amarelas) [colonias na antigüidade c. do século VI a.C]]
[miniatura|upright=1.50|O [Imperio Romano na súa máxima extensión no ano 117 d.C]]

As principais civilizacións antigas situáronse ao redor do Mediterráneo. O mar proporcionoulles rutas para o comercio, a colonización e a guerra, así como alimentos (procedentes da pesca e da recolección doutros produtos do mar) para numerosas comunidades ao longo dos tempos.

As civilizacións mediterráneas máis notables na antigüidade clásica foron as cidades estado gregas, os persas e os fenicios, ambos os cales colonizaron extensamente as costas do Mediterráneo.

Darío I de Persia, que conquistou o Antigo Exipto, construíu unha canle que unía o Mediterráneo co mar Vermello. A canle de Darío era o suficientemente ancha como para que dous trirremes se cruzasen cos remos estendidos e requiría catro días de navegación para atravesalo.

Máis tarde, cando Augusto fundou o Imperio Romano, os romanos referíronse ao Mediterráneo como *Mare Nostrum* ("O noso mar"), debido a que todas as súas beiras estaban ocupadas por el, xa no século XX Mussolini, querendo recrear o Imperio Romano, chamouno *Mare Nostrum Italiano* durante a segunda guerra mundial. Durante os seguintes 400 anos, o Imperio Romano controlou completamente o mar Mediterráneo e practicamente todas as súas rexións costeiras desde Xibraltar ata o Levante.

En 2019, o equipo arqueolóxico de expertos do Centro de Investigación Subacuática da Universidade de Akdeniz (UA) revelou un naufraxio no mar Mediterráneo, de hai 3.600 anos, en Turquía. As 1,5 toneladas de lingotes de cobre achadas no barco serviron para calcular a súa antigüidade. O gobernador de Antalya Munir Karaloğlu describiu este valioso descubrimento como o "Göbeklitepe do mundo submarino". Confirmouse que o pecio, que data de 1600 a.C., é máis antigo que do "naufraxio de Uluburun", que data de 1400 a.C.

### Idade Media e imperios
O Imperio Romano de Occidente derrubouse en torno ao ano 476 d.C.. Oriente volveu ser dominante, xa que o poder romano perdurou no Imperio Bizantino, formado no século IV a partir da metade oriental do Imperio Romano. No século VII xurdiu outro poder, e con el a relixión do islam, que pronto se estendeu desde o leste; na súa maior extensión, os árabes, baixo o Umayyad, controlaron a maior parte da rexión mediterránea e deixaron unha pegada duradeira nas súas costas oriental e meridional.

As invasións árabes perturbaron as relacións comerciais entre a Europa occidental e a oriental, á vez que interromperon os itinerarios comerciais cos imperios da Asia oriental. Isto, con todo, tivo o efecto indirecto de promover o comercio a través do mar Caspio. A exportación de grans de Exipto foi redirixida cara ao mundo oriental. A exportación de grans de Exipto foi redirixida cara ao mundo oriental. Os produtos dos imperios do leste asiático, como a seda e as especias, foron levados desde Exipto a portos como Venecia e Constantinopla por mariñeiros e comerciantes xudeus. A incursións viquingas interromperon aínda máis o comercio na Europa occidental e detívoo. Porén, os nórdicos desenvolveron o comercio desde Noruega ata o mar Branco, mentres tamén comerciaban con produtos de luxo de España e do Mediterráneo. Os bizantinos a mediados do século VIII retomaron o control da área arredor da parte nordeste do Mediterráneo. Os barcos venecianos do século IX armáronse para contrarrestar o acoso dos árabes mentres concentraban o comercio de mercadorías asiáticas en Venecia..
[miniatura|esquerda|upright|A [batalla de Lepanto, 1571, rematou coa vitoria da Liga Santa contra os turcos otománs.]]
Os fatimís mantiveron relacións comerciais coas cidades-estado italianas como Amalfi e Xénova antes das cruzadas, segundo os documentos da Geniza do Cairo. Un documento datado no 996 menciona a mercadores amalfitanos que vivían no Cairo. Outra carta afirma que os xenoveses xa comerciaran con Alexandría. O califa al-Mustansir permitira aos mercadores amalfitanos residir en Xerusalén cara a 1060 en lugar do orfanato latino.

As cruzadas propiciaron o florecemento do comercio entre Europa e a rexión de *ultramar*. Xénova, Venecia e Pisa crearon colonias en rexións controladas polos cruzados e chegaron a controlar o comercio con Oriente. Estas colonias tamén lles permitiron comerciar co mundo oriental. Aínda que a caída dos estados cruzados e os intentos dos Papas de prohibir as relacións comerciais cos estados musulmáns interromperon temporalmente o comercio con Oriente, este continuou.

Con todo, Europa empezou a rexurdir a medida que se foron formando estados máis organizados e centralizados na Baixa Idade Media, tras o Renacemento do século XII.
[miniatura|upright|O [Bombardeo de Alxer) (1816)|bombardeo de Alxer pola frota anglo-holandesa en apoio dun ultimato para liberar escravos europeos, agosto de 1816]]

O poder otomán con base en Anatolia continuou crecendo, e en 1453 venceu o Imperio Bizantino coa Conquista de Constantinopla. Os otománs gañaron o control de gran parte da parte oriental do mar no século XVI e tamén mantiveron bases navais no sur de Francia (1543–1544), Alxeria e Tunisia. Barbarossa, o capitán otomán é un símbolo desta dominación coa vitoria na batalla de Preveza (1538). A batalla de Djerba (1560) marcou a cúspide da dominación naval otomá no Mediterráneo oriental. A medida que aumentaba a destreza naval das potencias europeas, estas subleváronse á expansión otomá na rexión librando a batalla de Lepanto (1571) que puxo en xaque o poder da Armada otomá. Foi a última batalla naval librada principalmente entre galeras.

Os piratas berberiscos do noroeste de África aproveitábanse da navegación cristiá e das costas do Mediterráneo occidental. Segundo Robert Davis, entre os séculos XVI e XIX, os piratas capturaron entre 1&nbsp;millón e 1,25&nbsp;millón de europeos como escravos

O desenvolvemento da navegación oceánica empezou a afectar a todo o Mediterráneo. Antes, a maior parte do comercio entre a Europa occidental e Oriente pasaba por esta rexión, pero a partir da década de 1490 o desenvolvemento dunha rota marítima cara ao océano Índico permitiu a importación de especias asiáticas e outras mercadorías a través dos portos atlánticos da Europa occidental.

O mar seguía sendo estratexicamente importante. O dominio británico de Xibraltar asegurou a súa influencia en África e no suroeste de Asia. Especialmente despois das batallas navais de Abukir (1799) e Trafalgar (1805), os británicos fortaleceron durante moito tempo o seu dominio no Mediterráneo. 

Coa apertura do Canal de Suez sen esclusas en 1869, o fluxo comercial entre Europa e Asia cambiou radicalmente. A ruta máis rápida conducía agora a través do Mediterráneo cara a África Oriental e Asia. Isto provocou unha preferencia polos países mediterráneos e os seus portos ue experimentaron un rápido auxe económico, como Trieste, con conexións directas con Europa Central e Oriental. No século XX, a 1ª e 2ª guerras mundiais, así como a Crise de Suez e a guerra fría provocaron un desprazamento das rutas comerciais cara aos portos europeos do norte, que volveu cambiar cara aos portos do sur grazas á integración europea, a activación da ruta da seda e o libre comercio mundial.
### Século XXI e migracións
En 2013, o presidente de maltés describiu o mar Mediterráneo como un "cemiterio" debido á gran cantidade de migrantes que morreron alí afogados despois do envorco das súas embarcacións. O presidente do Parlamento Europeo Martin Schulz dixo en 2014 que a política migratoria de Europa "converteu o Mediterráneo nun cemiterio", referíndose ao número de refuxiados afogados na rexión como resultado directo destas políticas. Un funcionario de Azerbaidján describiu o mar como "un cementerio... onde morre a xente".

Tras o naufraxio de migrantes en Lampedusa en 2013, o goberno italiano decidiu reforzar o sistema nacional de patrulla do mar Mediterráneo autorizando a "Operación Mare Nostrum", unha misión militar e humanitaria para rescatar aos migrantes e deter aos traficantes de inmigrantes. En 2015, máis dun millón de migrantes cruzaron o mar Mediterráneo cara a Europa.

Italia viuse particularmente afectada pola crise dos migrantes europeos xa que desde o ano 2013, máis de 700.000 migrantes desembarcaron en Italia, principalmente africanos subsaharianos.

## Natureza 
A rexión mediterránea está caracterizada por un alto grao de endemismo, que ocasionou que se considere como un dos lugares de maior concentración de biodiversidade no ámbito mundial. Devandita peculiaridade explícase de diversas formas: baixo impacto da última glaciación na zona, que produciu que actuase como reserva; a presenza de macizos montañosos importantes (por exemplo, o Atlas, a cordilleira do Taurus ao sur, as zonas de Gúdar, Javalambre, Levante), que dota de diversidade estrutural ao biótopo; e tamén a longo prazo historia dos diversos usos da terra por parte da poboación local que creou e mantivo unha ampla gama de hábitats.

Durante o Terciario, o mar de Tetis foise estreitando polo leste ata que se formou unha gran cunca mariña case separada do océano aberto. Esta cunca abarcaba nunha mesma masa de auga o Mediterráneo, o mar Negro e o mar Caspio. Por occidente, seguía conectado ao mar aberto a través de superficies hoxe en día emerxidas do sur da Península Ibérica e o norte de Marrocos. Tamén hoxe en día, se o estreito de Xibraltar se pechase, secaríase o Mediterráneo, posto que este é un mar no que se evapora máis auga da que entra polos ríos, debido ao clima cálido e temperado. Este déficit hídrico provoca actualmente unha salinidade máis elevada que no Atlántico, océano do cal recibe a auga que perde debido á evaporación. O fenómeno inspirou o proxecto Atlantropa na década de 1930, que prevía a construción dunha presa no estreito de Xibraltar que permitise producir enerxía e desecar parcialmente o mar.

Dentro duns 5 millóns de anos, o estreito de Xibraltar pecharase novamente e o Mediterráneo quedará reducido a uns poucos lagos hipersalinos. Sábese polos depósitos salinos do fondo do mar que isto xa sucedeu hai algúns millóns de anos, concretamente 5,33. Entón a diferenza de nivel entre o Atlántico e o Mediterráneo provocou a ruptura do dique de roca que se formou no Estreito. O que tardara miles de anos en secar, encheuse nuns poucos anos; especulouse con cifras de ata 2 anos, cunha enchente de 10 metros diarios.

### Fauna 
[miniatura|[foca monxe|Foca monxe mediterránea, actualmente en estado crítico de extinción.]]
A diversidade fáunica do ambiente mediterráneo é enorme, comparable á das plantas. Analizando a riqueza de especies para algúns taxons, obtemos que: das 62 especies de anfibios que hai no Mediterráneo, 35 son endémicas, do mesmo xeito que 111 das 179 especies de réptiles; das 184 especies de mamíferos rexistradas, o 25% son endémicas e 52 especies están ameazadas (sen contar os mamíferos mariños); e que o 28% das especies mariñas achadas no Mediterráneo son endémicas. En canto ás aves, o Mediterráneo é un mar de especial diversidade posto que se acha na ruta migratoria de multitude de especies. Estímase que uns 2.000 millóns de aves migratorias de 150 especies distintas paran nas súas zonas húmidas durante o seu traxecto ou se establecen alí nalgún período curto do ano.

## Notas 
;Referencías

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Italo Farnetani, *Mediterraneo. Un mare di salute da Ippocrate ai giorni nostri*, Mazara del Vallo (Trapani), Città di Mazara del Vallo; Rotary Club di Mazara del Vallo, 2021.
* 
* 
* 
*Predrag Matvejević, *Breviario mediterraneo*, introduzione Claudio Magris, Milano, Hefti, 1988.
*Predrag Matvejević, *Mediterraneo. Un nuovo breviario*, prefazione di Claudio Magris, Milano, Garzanti, 1991.
*AA. VV., ''L'alternativa mediterranea*, a cura di Franco Cassano e Danilo Zolo, Milano, Feltrinelli, 2007.
*John Julius Norwich, *Il Mare di Mezzo. Una storia del Mediterraneo*, traduzione di Chiara Rizzuto, Palermo, Sellerio, 2020.

### Ligazóns externas 
* *Atlas ambiental del Mediterráneo'' no Centro Virtual Cervantes 
* Valor natural, ameazas e solucións do Mediterráneo por Greenpeace 
* Rápida inundación do Mediterráneo