Gran Guerra Irmandiña

A **Gran Guerra Irmandiña** foi unha revolta social que tivo lugar en Galicia entre 1467 e 1469, e foi posiblemente a maior revolta europea de todo o século XV. Comezou na primavera de 1467 en Galicia, nunha situación de conflito social (fame, epidemias e abusos por parte da nobreza galega) e político (guerra civil en Castela). A *Santa Irmandade do Reino de Galicia*, xurdida e xustificada por tal situación, tornouse nunha revolta como reacción a un sentimento acumulado de agravio polos males e danos que o pobo recibía dos nobres das fortalezas.

## Precedentes 
A gran guerra irmandiña de 1467 estivo precedida de múltiples revoltas en certas zonas e localidades. Segundo algúns historiadores, como Carlos Barros Guimeráns, a primeira revolta organizada como Irmandade na Baixa Idade Media galega é a de 1418-1422 en Santiago de Compostela.

A Irmandade Fusquenlla tivo lugar en 1431, con Roi Xordo á fronte, nas terras dos Andrade. Xurdiu máis tarde, en 1451, a "primeira irmandade" nas rías de Pontevedra e Arousa. Despois xurdiron as irmandades da Coruña e Betanzos, seguidas das de Santiago de Compostela, Muros e Noia de 1458.

## Desencadeamentos 
### Situación de crise social 
#### Agresividade dos señores 
[miniatura|dereita|Armadura e armas dos [cabaleiros, xeralmente ofrecidas polo señor na *Investidura*.]]
A nobreza galega vivía un século XV de conflitos e confrontación internas. Á intranquilidade xerada por tal serie de conflitos sumábanse os efectos negativos da epidemia de 1466, así como anteriormente a peste e as malas colleitas, que provocaron ademais unha caída de rendas da nobreza, o que derivou nunha actitude recadadora agresiva para contrarrestar esta diminución.

Entre as vítimas desta rapacidade da nova nobreza encontrábase tamén o clero. Mesmo parte do patrimonio e señoríos de mosteiros e catedrais estaban ocupados ou encomendados en 1467. De feito a Irmandade devolveu á igrexa moitos dos bens usurpados pola nobreza laica.

#### Os vasalos fronte ás fortificacións, refuxios de malfeitores 
Existía, por tanto, un sentimento acumulado de agravio, polos males e danos que as vilas e a xente recibían das *fortalezas* (percibidas como refuxios de malfeitores), tanto de señores e cabaleiros como de prelados, como indican as testemuñas do Preito Tabera - Fonseca: 
Por iso a irmandade focalizouse na demolición dos seus refuxios, as *fortalezas*.

A estes determinantes compoñentes emotivos sumábanse as segundas intencións de emancipación da vasalaxe e a liberación de pago de rendas do señor; terminar co sistema de fortificacións construídas entre os séculos X e XV.

### Situación de crise política 
Outro agravante era a debilidade do Estado medieval que tiña lugar en toda Europa, o que con frecuencia levaba a que o rei se apoiase nas cidades e vilas para frear a nobreza feudal. Na coroa de Castela era especialmente certo polo enfrontamento, na década dos sesenta, do infante D. Afonso con Henrique IV, co correspondente baleiro de poder.

#### Posición da nobreza galega no conflito entre D. Henrique e D. Afonso 
[miniatura|dereita|[Henrique IV de Castela autorizou a Santa Irmandade.]]
A actitude de toda a nobreza galega fronte ó conflito entre Henrique IV de Castela e Afonso non está aínda totalmente clarificada. Entre os fieis a Henrique IV situáronse Alvar Pérez Osorio (conde de Trastámara), e algúns dos seus parentes próximos, como Lope Sánchez de Moscoso ou Gómez Pérez das Mariñas I., Alvar Páez de Soutomaior

#### Posición do clero e terceiro estamento no conflito entre Henrique e Afonso 
Ó contrario que a nobreza galega, o rei contou co apoio da maioría do clero galego, incluído o episcopado, a excepción do arcebispo Fonseca. En 1464 unha nova *Hermandad General* castelá celebrou a súa primeira xunta en Segovia. Esta irmandade permaneceu inicialmente baixo control de Henrique IV, que a utilizou contra os partidarios do seu irmán Afonso.

### Influencia das "Hermandades" doutros territorios 
O nacemento da "Hermandad General" de Castela e León deu pé á demanda das cidades leais a Henrique de estender as *Hermandades* ao Reino de Galicia. Henrique IV permitiu ao final o xurdimento da "Santa Irmandade", seguramente co propósito de debilitar a rebelión da nobreza. Outro propósito de Henrique era, segundo Olivera Serrano, conseguir a contribución de Galicia á Facenda real, restituíndo ademais o dereito a voto nas Cortes de Galicia (dereito que perderan nas cortes de Madrid de 1419).

Alonso de Palencia, cronista oficial do reino de Castela, comenta en 1477 a formación e actividade da irmandade galega, presentándoa como a máxima realización da *Hermandad General* de Castela e León, e amosa o seu entusiasmo pola eficacia do seu traballo xusticeiro e anti-señorial, tomando fortificacións consideradas inexpugnables.

## O comezo da Irmandade 
[miniatura|dereita|[Castelo da Rocha Forte, arrasado polos irmandiños en 1467.]]
### Precedentes 
Xa entre 1454 e 1458 existira outra irmandade en Galicia *"quel dicho moy virtuoso rey don Enrrique mandó faser e se fiso por su mandato en la çibdad de la Cruña e villa de Betanços"*, ás que se uniron os concellos de Santiago, Noia e Muros, así como importantes señores galegos (Bernal Yáñez de Moscoso, Pedro Bermúdez de Montaos ou Sueiro Gómez de Soutomaior).

O comezo da Irmandade foi anterior á gran guerra da primavera de 1467, como proban documentos e referencias de comezos de 1465. Así, en febreiro de 1465 rexístrase que D. Pedro Álvarez Osorio, conde de Lemos, cedía ó seu fillo a fortificación de Monforte, por lle seren contrarias as irmandades de Galicia e, segundo declara o conde, *"poderia ser quisessem tomar suas terras e não era justo que seu filho, sendo sem culpa e inocente, as perdesse"*.

### Aprobación da Irmandade 
Aparentemente, algunhas das vilas galegas máis significativas, como A Coruña, Ferrol, Santiago, Lugo, Pontevedra ou Betanzos, enviaron ós seus representante para sancionar o nacemento da institución en Galicia. Lope García de Salazar afirma que foi Afonso de Lanzós quen canalizou a demanda, obtendo de Henrique IV os capítulos da "Hermandad". que se comprometeran a proceder contra os querelados Sancho López de Ulloa, Pedro Pardo de Cela e Diego de Andrade *"segund el tenor e la forma de los dichos capítulos e leyes e ordenanças de la Santa Hermandad"*. Ademais diso, na demanda tamén se indica que esta integración se estendera non só ós nobres das súas fortificacións, senón tamén ós seus vasalos.

[miniatura|dereita|Restos do Castelo de San Xurxo, no [Monte Pindo de Carnota.]]

### O compromiso coa Irmandade de cabidos e cidades 
A principios de 1467 os compromisos de cabidos e cidades foran xa expresados publicamente. O 14 de marzo, por exemplo, o cabido e o concello de Tui xuraran os *capítulos da Santa Yrmandade*, e unha semana máis tarde designaron ó cóengo Gonzalo Vázquez para asistir no seu nome á xunta da *Hermandad* que se ía celebrar en Medina del Campo.

Á súa vez, o 16 de marzo rexistrouse un acordo do cabido compostelán de contribuír con *"quatro mill maravedies de pares de brancas para aa arca da Yrmandade"*, e o concello de Ourense, en abril, anticipou *"viinte e çinco mill pares de brancas"* para que a fortificación do *Castelo Ramiro* fose entregada *"aa Santa Yrmandade"*.

A isto uníronse outras reunións ou asembleas: en Santiago, despois en Lugo, despois en Melide, e máis tarde en Betanzos. Os pormenores da revolta ultimáronse en ditas reunións; na última hai rexistro da asistencia dos señores Fernán Pérez de Andrade, O Mozo, Sancho Sánchez de Ulloa e Gómez Pérez das Mariñas I ós que se lles solicitou a cesión das súas fortificacións, *"cada uno las suias, e qe las pedían para derribárselas porque dezían que de las dichas fazían muchos males, porque robaban y tomaban a los hombres y los prendían"*. Esta esixencia representa a confirmación última das intencións xa presentes anteriormente, como indican as precaucións tomadas polo conde de Lemos que se mencionaron antes.

## Evolución da revolta 
[miniatura|[Torre de San Sadurniño, en Cambados, destruída entre 1466 e 1470 durante as revoltas irmandiñas.]]
### Estalido da revolta 
Nos principios da primavera de 1467 chegou a revolta xeral, cando as Xuntas das Irmandades, organizadas en tódalas comarcas galegas, lanzaron a consigna contra as *fortalezas*, símbolo do acoso señorial.

As columnas irmandiñas, que unha testemuña do preito Tabera - Fonseca cifra en *oitenta mil omes*, comezaron a percorrer as comarcas, e coa forza do seu número e o auxilio de trabucos, bombardas e outras armas, acabaron rendendo a gran maioría dos castelos e fortificacións galegas­. como o conde de Lemos, que saíra vitorioso no principio, mais tivo finalmente que fuxir para o seu castelo de Ponferrada; alí refuxiouse tamén o seu xenro, Pardo de Cela. Outros permaneceron agochados por terras galegas, como Sueiro Gómez de Soutomaior, parente de Álvar Páez. Gómez Pérez das Mariñas encontrou refuxio no mosteiro de Samos, onde tamén se resgardou Alonso Osorio, herdeiro da casa de Lemos. A fuga do conde de Lemos, a derrota do señor máis poderoso de Galicia, simboliza a derrota dos señores *"porque pues el conde de Lemos no podiera defender las suias [as fortalezas] y se fuera para Castilla que menos lo podieran azer los otros"*.

A importancia da fuga de Lemos é recollida tamén polos cronistas: *"En corto tiempo los gallegos no sólo arrancaron de las selvas a los facinerosos y los arrastraron al patíbulo, sino que se apoderaron de fortalezas tenidas por inexpugnables, y al conde de Lemos, el más poderoso de los Grandes de la provincia, obligáronlo a huir y le persiguieron hasta el exterminio"*. Descoñécense cantas fortificacións foron entregadas pacificamente á Irmandade e cantas deberon ser tomadas pola forza. Nas declaracións do preito Tabera - Fonseca indícase que os irmandiños arrasaron mesmo fortificacións de cabaleiros participantes ou simpatizantes da Irmandade, e non só fortificacións dos señores, senón tamén casas-fortes de fidalgos.

Destaca a aparente resolución irmandiña de non se vingar nos señores derrotados e fuxidos, algúns deles escondidos en mosteiros e casas de antigos vasalos.

A resposta de Henrique IV foi de claro apoio, emitindo unha carta o 6 de xullo dese ano, onde dá por bos os arrasamentos feitos:
[miniatura|esquerda|Proxectís de catapulta no [castelo da Rocha Forte.|175x175px]]Henrique IV pedía nese mesmo documento, ós alcaides das fortificacións galegas que estaban asediadas, debido ós males que desde elas facían, que *"las den e entreguen a los alcaldes e diputados de la Santa Hermandad del dicho regno"*.

É importante mencionar que, algúns meses antes deste recoñecemento e referendo dado ás Irmandades, Henrique IV tivera que requirir a recondución dalgunhas actuacións das Irmandades contrarias ós intereses da coroa. Así, o 25 de abril pediu a devolución a Teresa de Zúñiga, condesa de Santa Marta, ó seu fillo, o conde Bernaldino Sarmiento e a Juan de Zúñiga, vizconde de Monterrei, de *"qualesquier tierras e vasallos e fortalesas que les tengades tomadas..."*. Do mesmo xeito, o 19 de xuño esixiu que devolvesen a vila e castelo de Monterrei a Pedro de Estúñiga, que primeiramente lle fora arrebatada polo seu irmán Juan de Estúñiga, e a este máis tarde pola Irmandade. Por iso ordenou á Irmandade 

### Estruturación e armamento 
[miniatura|[Espadas do período final da Idade Media.]]
Os irmandiños formaran exércitos nas comarcas, que se xuntaban para acometer grandes asedios ou batallas, implicando ou pretendendo implicar nalgunha ocasión ó conxunto de Galicia. Existen probas de que a mobilización foi bastante xeral nas cidades e no campo (perdéronse colleitas), polo menos entre as persoas comúns.

É errónea a imaxe dos irmandiños enfrontándose con aparellos agrícolas: contaban con experiencia militar previa nos exércitos feudais, e tiñan armas nas súas moradas. A infantaría e a escasa cabalaría das milicias usarían as mesmas armas que os exércitos señoriais. Ademais diso, as vilas contaban con armeiros que as fabricaban.

### Evolución durante o triunfo da revolta 
O interclasismo do seo da Irmandade (nobreza alta e baixa, clero, burgueses e campesiños) non permitiu posiblemente manter a súa unidade despois do triunfo. En 1469 as diferenzas entre os membros das diferentes xuntas, entre algunhas delas e entre os diversos grupos sociais integrados nelas, traducíronse en claras confrontacións.
[miniatura|Os soldados de [Pedro Madruga|Pedro Álvarez usaban arcabuces na Segunda Guerra irmandiña. O da imaxe é de 1425|esquerda]]
O exército de Fonseca, Pimentel e Soutomaior, cun total de trescentas lanzas, entre casteláns, portugueses e galegos, venceu na batalla de Balmalige (lugar aínda indeterminado que aparece na documentación do Preito Tabera - Fonseca) posiblemente na contorna do monte Almáciga a dez mil irmandiños comandos por Pedro Osorio.

O conde de Lemos regresaba tamén a Galicia polo Bierzo, resistindo ós irmandiños, capitaneados polo fidalgo berciense Álvaro Sánchez (ó que despois mandou matar cunha seta) e ás xentes de Álvaro Pérez Osorio, conde de Trastámara e agora marqués de Astorga, que apoiara a sublevación. Co conde de Lemos parece que retornaron tamén Pedro Pardo de Cela, con Pedro Miranda, Pedro Bolaño e outros como Alonso López de Lemos, pai de Diego de Lemos. Os primeiros, ó parecer, atacaron os núcleos irmandiños de Lugo e a súa comarca; o último, pola súa parte, fíxoo contra os que ocupaban as terras de Lemos, ós que parece que venceu na parroquia de Vilamelle, xunto a Ferreira de Pantón, apoderándose da vila de Monforte.

Porén, os éxitos en campo aberto da cabalería feudal non existiron no caso das cidades amuralladas, o que obrigou ós señores máis importantes a pactar, axudados despois por algúns irmandiños, sen solución de continuidade, a combater ós novos inimigos compartidos. Primeiro pactou o arcebispo Fonseca con Santiago, Pontevedra e demais vilas da Terra de Santiago, e despois o conde de Lemos con Ourense e Allariz (contra o conde de Benavente).

O pacto de Fonseca coas cidades irmandiñas da Terra de Santiago é feito sobre a base de que Fonseca respectase os usos e costumes urbanos e o acordo de non reedificar as fortificacións que lle foran derrubadas, o que se reflectiu máis de medio século despois no preito Tabera - Fonseca.

Aínda durante os anos 1470 e 1471 resistían as cidades da Coruña, Pontedeume, Viveiro, Ribadavia, Lugo e Mondoñedo. En calquera caso, en pouco tempo a maior parte da Irmandade foi derrotada, recuperando os grandes señores galegos o control dos seus antigos dominios.

## Consecuencias 
[miniatura|[Castelo de Sandiás, arrasado en 1467 na Gran Guerra Irmandiña e reconstruído ó rematar a guerra.]]
Non se rexistraron "castigos exemplares" dos vencedores sobre os vasalos que se rebelaron. Talvez non foi "posible" polo carácter masivo do movemento contra as fortificacións e anti-señorial. Os portavoces posteriores dos vencedores, como Vasco de Aponte e Felipe de la Gándara, tampouco dan fe de represalias. Talvez contribuíu para a falta de represión o feito de que previamente os irmandiños tampouco se vingaran dos cabaleiros derrotados ó lograr a vitoria en 1467.

Talvez foi o sentido práctico, que transloce na célebre resposta do conde de Lemos a Pardo de Cela. Cando o mariscal o instaba a "encher os carballos de vasalos [aforcados]", o conde respondeulle que "non se ía manter de carballos".
[miniatura|Fin da [Revolta campesiña de 1381 en Inglaterra. No caso inglés, o final foi máis grave para os campesiños: a maioría dos líderes foron capturados e executados. As concesións iniciais foron revogadas e o imposto orixe da revolta foi novamente introducido.]]

Couselo Bouzas indica que a maior parte das testemuñas ó respecto do preito Tabera - Fonseca concéntranse na ansia reconstrutora do conde de Lemos, que obrigaba a serventías de dous ou tres días por semana, para o que debían levar carro e bois e satisfacer dous reais para pagar ós encargados da dirección das obras. un Estado Moderno, suxeito a unha monarquía absolutista, só se pode impor unha vez que os grupos populares derrubaron, irreversiblemente, as *fortalezas*, non só as físicas (fortificacións), senón tamén éticas (consentimento) do poder señorial.

## Fontes: Preito Tabera-Fonseca 
A **Gran Guerra Irmandiña** converteuse nun tema atractivo e recorrente na historiografía galega, maiormente despois da localización e estudo do preito Tabera - Fonseca (1526-1527), o que fixo posible coñecer tanto unha parte da historia da revolta, como a mentalidade dos irmandiños e os seus contrarios.

## Outras revoltas do século XV 
No mesmo século tivo lugar tamén a revolta catalá dos "pagesos de remença" (en galego, paxesos de remensa) contra os malos usos feudais. No caso catalán terminou de maneira favorable para os campesiños, mercede á sentenza de Guadalupe, auspiciada en 1486 por Fernando II de Aragón.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
*
*
*
* 
*
* 

### Outros artigos 
* Irmandiños
* Preito Tabera - Fonseca
* Formación das liñaxes na nobreza galega baixomedieval
* *Un home de Vilameán*

### Ligazóns externas 
* Barros, Carlos: "Los irmandiños. La Santa Hermandad del Reino de Galicia" *Historia de la Iberia Vieja. Revista de Historia de España*, Madrid, nº 22, 2007, pp. 54-59 
* Barros, Carlos: "Os irmandiños da Terra de Lemos" conferencia, 5 de maio de 2007, “O Condado de Lemos na Idade Media”, Monforte de Lemos.
* Barros, Carlos: "Os irmandiños de Galicia. A revolta en Pontevedra" conferencia dictada en Pontevedra o 27 de agosto de 2004.
* Barros, Carlos: "O que sabemos dos irmandiños" *Os capítulos da Hermandade. Peregrinación e conflito social na Galicia do século XV*, 2006, S.A. de Xestión do Plan Xacobeo.