Xudea

[miniatura|272px|Mapa do sueste do [Levante mediterráneo, cara 830&nbsp;a.&nbsp;C.

]]
**Xudea** (en hebreo יהודה, *Yehuda*, *Agradezo a Deus* ou *Recoñezo a Deus*) é a parte montañosa do sur da histórica de Israel (hebreo ארץ ישראל, *Eretz*, Israel).

O nome *Xudea* é en grego (*Ιουδαία*) e latín (*Iudaea*) adaptado a partir do nome de *Judah* e designaba orixinalmente todo o territorio do reino xudeu, pero en tempos do Novo Testamento foi de ámbito limitado ao sur da rexión. *Yehudah* en Hebreo refírese a unha gran parte do sur de Israel e a Marxe Occidental, ou a combinación de Xudea e Samani para referirse especificamente á Cisxordania no sur de Xerusalén. O antropónimo de Xudea é xudeu.

A área foi o lugar da antiga Reino de Xudá, o Reino Hasmoneus, e máis tarde o Reino de Xudea, unha provincia do Imperio Romano.

## Localización e límites históricos 
Os límites orixinais foron *Bethsûr* (preto de Hebrón), no sur do país, *Beth-horon* (hoxe Beit 'Ur al Fawka, en Cisxordania), no norte; *Latrun* ou Emaús, no oeste (a poucos quilómetros ao oeste de Xerusalén), o río Xordán no leste. O historiador clásico Flavius Josephus tivo unha definición máis ampla, que abrangue a metade inferior do que é hoxe Cisxordania no norte, ata Beer Sheva no sur, e delimitada ao leste e oeste polo mar Mediterráneo e o Río Xordán, respectivamente.

## Xeografía 
Xudea é unha rexión árida e montañosa, considerada en gran parte coma deserto. Varía moito de altura, chegando a unha altitude de 1.020 metros no sur do Monte Hebrón, a 30 quilómetros ao suroeste de Xerusalén, e baixa aos 400 metros por baixo do nivel do mar ao leste da rexión. As principais áreas urbanas da rexión inclúen Xerusalén, Beitar Illit, Belén, Efrat, Gush Etzion, Xericó e Hebrón.

Os xeografos dividen Xudea en varias rexións: os outeiros de Hebrón, Xerusalén, os outeiros de Betel e o deserto de Xudea, ao leste de Xerusalén, que descende gradualmente para o Mar Morto. Os outeiros distínguense pola súa estrutura anticlinal. Na antigüidade, eran outeiros arborados e a Biblia rexistra que a agricultura e a cría da ovella era practicada na área. Segue habendo cría de gando aínda hoxe. A rexión secou ao longo dos séculos e boa parte das árbores desapareceron.

## Breve historia 
No terceiro milenio AEC (acrónimo de **Antes da Era Común**), comezaron a xurdir as primeiras cidades, seguramente en contacto coas grandes civilizacións que se desenvolveron nos vales do Nilo e Mesopotamia. O pobo xudeu,que se refuxiara no Exipto, volveu ao redor do 1550 AEC, escapando do territorio dos Faraóns . De primeiras, os xudeus instaláronse na rexión localizada ao oeste do Mar Morto e movéronse gradualmente cara ás marxes do Mediterráneo e ás terras do norte, a Galilea. Durante o século XII AEC, os chamados Pobos do Mar, incluídos os filisteos, ocuparon as planicies costeiras, desprazando os anteriores Hebreos. A loita constante entre os dosu pobos rematou en vitoria para os xudeus. No século X AEC, o Reino de Xudá aproveitou o debilitamento dos grandes imperios veciños para expandir o seu territorio. O reino, que alcanzou o seu apoxeo durante os reinados de David e Salomón, foi dividido máis tarde noutros dous: o Reino de Israel, ao norte, e o Reino de Xudá, ao sur. Israel foi transformado nun contribuínte de Asiria e despois de subir ao trono no 721 a.C, Sargón II conquistou o reino e deportou a maioría dos seus habitantes. No sur, o Reino de Xudea mantivo a súa precaria independencia ata o 587 a.C, cando Nabucodonosor o devastou e deportou a súa poboación para Macedonia. No 539 a.C, cando o emperador persa Ciro, o Grande tomou posesión da Babilonia, moitos xudeus puideron volver a Israel. Despois da conquista do Imperio Persa polo macedonio Alexandre o Grande, toda a rexión ficou baixo a influencia grega.

## Cronoloxía 
*Ata 63 a.C. — Estado independente xudeu
*63 a.C.–6 — Goberno de Herodes I o Grande. Reino cliente do Imperio romano
*6–41 — Provincia romana. *Véxase: Xudea (provincia romana)*
*26–36 — Prefecto Poncio Pilato 
*41–44 — Goberno de Herodes Agripa I (rei cliente)
*44–48 — Provincia romana
*48–100 — Goberno de Herodes Agripa II (rei cliente)
*66–70 — Primeira guerra xudeo-romana ou Primeira revolta xudía
*100 en adiante — Provincia romana
*115–117 — Guerra de Kitos ou Segunda revolta xudía
*132–135 — Revolta de Bar Kokhba (*véxase: Simón bar Kokhba*) ou Terceira revolta xudía
*135 — Xudea é chamada de Siria Palaestina polo emperador Adriano
*640 — Comenza o control árabe-musulmán 
*1099 — Os Cruzados conquistan a rexión
*1291 — Derrota final dos Cruzados e restablécese o control musulmán
*1516 — Inicio do control otomán
*1918 — Derrota dos Otománs; inicio do control británico
*1919 — Incorporación ao Mandato Británico da Palestina
*1948 — División entre Estado de Israel e Xordania
*1967 — A maior parte da Xudea histórica é recuperada por Israel.

## Véxase tamén