John Wayne

**John Wayne**, nado en Winterset (Iowa) o 26 de maio de 1907 e finado nos Ánxeles (California) o 11 de xuño de 1979, coñecido popularmente como *The Duke* (O Duque) , foi un actor estadounidense que comezou a súa carreira no cine mudo da década de 1920, e que acadou posteriormente gran fama no cine sonoro como protagonista de películas do oeste.

## Traxectoria 
dereita|250px

### Primeiros anos 
Ao nacer puxéronlle o nome de Marion Robert Morrison, aínda que os seus pais llo mudaron polo de Marion Michael Morrison cando decidiron chamarlle Robert ao seu seguinte fillo. Foi o primoxénito dunha familia presbiteriana. O seu pai, Clyde Leonard Morrison, era descendente de escoceses e irlandeses, e fillo dun veterano da guerra civil americana, mentres que a súa nai, Mary Alberta Brown, era descendente de irlandeses. En 1911 toda a familia mudouse a Glendale, California. Foron os veciños de Glendale os que comezaron a chamar a Wayne polo alcume *Big Duke* (Gran Duque) porque estar co seu can, un Airedale Terrier, que se chamaba *Little Duke* (Pequeno Duque). El prefería Duke a Marion, polo que este nome lle quedou para o resto da súa vida.

Os seus primeiros anos estiveron marcados pola pobreza. Duke era un estudante bo e popular. Alto para a súa idade, foi un xogador estrela de fútbol para a escola secundaria de Glendale, e foi recrutado pola Universidade do Sur de California.

Nesta universidade foi membro dos Trojan Knights, e uniuse á fraternidade Sigma Chi. Duke tamén xogou no equipo de fútbol americano da universidade baixo as ordes do lendario adestrador Howard Jones. Unha lesión sufrida aparentemente mentres nadaba cortou a súa carreira deportiva, e tamén perdeu a súa bolsa de estudos deportiva, polo que non puido finalizar a carreira.

### Traxectoria profesional 
Mentres estaba estudando, Duke comezou a traballar cerca dos estudios de filmación locais. A estrela do cine do Oeste Tom Mix ofreceulle un traballo temporal durante un verán a cambio de entradas para os partidos de fútbol, e Duke pronto comezou a ter pequenos papeis, e fixo amizade co director de cine John Ford. Durante este período, Wayne apareceu xunto cos seus compañeiros de equipo da University of Southern California como xogador de fútbol na película *Maker of Men* de Columbia Pictures (filmada en 1930 e estreada en 1931), protagonizada por Richard Cromwell e Jack Holt. Na película, o Duke aparece nos créditos como Marion Morrison.

O seu primeiro papel como protagonista foi despois de dous anos de traballo en William Fox Studios, na película *The Big Trail* de 1930. O director da película, Raoul Walsh (considerado como descubridor seu), deulle o nome artístico de *John Wayne* polo xeneral da Guerra da Independencia dos Estados Unidos Anthony Wayne. Actores especialistas en escenas de risco ensináronlle a cabalgar, entre outras habilidades empregadas no cine do Oeste.

miniatura|300px|John Wayne en *Centauros do deserto*.

*The Big Trail* foi a primeira película do Oeste épica con son, na cal Wayne mostrou as súas habilidades na escena, aínda que despois a película fose un fracaso comercial. Nove anos despois, a súa actuación en *A dilixencia* converteuno nunha estrela. Entre tanto, realizou varios filmes do Oeste (os máis destacados con Monogram Pictures) e series para Mascot Studios (onde fixo o papel de D'artagnan na serie *The Three Musketeers* do ano 1933). Ese mesmo ano, Wayne tivo un pequeno papel na exitosa e escandalosa película de Alfred E. Green *Baby Face*.

A partir de 1928 e durante os 35 anos seguintes, Wayne aparecería en máis de vinte películas de John Ford, entre elas: *A dilixencia* (1939), *A lexión invencible* (1949), *O home tranquilo* (1952), *Centauros do deserto* (1956) *The wings of eagles* (1957) e *O home que matou a Liberty Valance* (1962).

Un dos papeis máis apreciados de Wayne foi en *The hight and the mighty* (1954), dirixida por William A. Wellman e baseada na novela de Ernest K. Gann. O seu papel de heroico aviador gañou unha ampla aclamación. *Island in the sky* (1953) está relacionada a esta película, e ambas as dúas foron feitas cun ano de diferenza cos mesmos produtores, director, escritor, editor e distribuidor.

Wayne gañou un Oscar ao mellor intérprete masculino polo seu papel na película *Valor de lei* (1969). Moitos pensan que o premio lle foi outorgado en recoñecemento aos seus 40 anos de carreira máis que polo seu labor neste filme en particular, xa que tivo mellores actuacións en *Río vermello* (1948) e en *Centauros do deserto* (1956). Wayne tamén estivo nomeado como mellor actor en *Sands of Iwo Jima*, e o filme *O Álamo* (1960) estivo nomeado para o Oscar ao mellor filme, sendo Wayne director e produtor da mesma. El tamén dirixiu o filme *The Green Berets* (1968), a única película feita durante a Guerra do Vietnam que mostrou soldados norteamericanos a favor do conflito.

### Actividade política 
Talvez debido á súa gran popularidade, ou á súa posición como o republicano máis famoso de Hollywood, o Partido Republicano propúxolle presentarse como candidato a presidente en 1968. Wayne rexeitou a proposta porque non cría que o público puidese tomar en serio a un actor na Casa Branca. Porén, Wayne apoiou a candidatura do seu amigo Ronald Reagan como gobernador de California en 1966 e en 1970.

### Vida privada 
Wayne estivo casado tres veces, as súas esposas foron Josephine Alicia Sánchez (divorcio 1945), Esperanza Baur (divorcio 1954) e Pilar Palette (con quen seguía casado cando morreu, en 1979). Con Josephine tivo catro fillos, dous varóns e dúas nenas: Michael Wayne (1934 - 2003), Toni Wayne (1936 - 2000) Patrick Wayne (1939), Melinda Wayne (1940) e tres con Pilar: Aissa Wayne (1956) (que escribiu unha memoria da súa vida como filla de John Wayne), Ethan Wayne (1962) e Marisa Wayne (1966).

En 1964 foille diagnosticado un cancro de pulmón, e foi sometido a unha intervención cirúrxica para lle extraer o pulmón esquerdo e dúas costelas. John Wayne finou por mor dun cancro de estómago. O seu corpo foi soterrado no cemiterio Pacific View Memorial Park de Corona del Mar, California. Na súa lápida figura a frase en castelán "Feo, fuerte y formal".

## Filmografía (como actor) 
### 1920 
* *Brown of Harvard* - 1926
* *Bardelys the Magnificent* - 1926
* *The Great K & A Train Robbery* - 1926
* *Annie Laurie* - 1927
* *The Drop Kick* - 1927
* *Mother Machree* - 1928
* *Four Sons* - 1928
* ''Hangman's House* - 1928
* *Noah's Ark* - 1928
* *Speakeasy* - 1929
* *The Black Watch* - 1929
* *Words and Music* - 1929
* *Salute* - 1929
* *The Forward Pass* - 1929

### 1930 
* *Men Without Women* - 1930
* *Born Reckless* - 1930
* *Rough Romance* - 1930
* *Cheer Up and Smile* - 1930
* *The Big Trail* - 1930
* *Girls Demand Excitement* - 1931
* *Three Girls Lost* - 1931
* *Arizona* - 1931
* *The Deceiver* - 1931
* *Range Feud* - 1931
* *Maker of Men* - 1931
* *The Shadow of the Eagle* - 1932
* *Texas Cyclone* - 1932
* *Two-Fisted Law* - 1932
* *Lady and Gent* - 1932
* *The Hurricane Express* - 1932
* *Ride Him, Cowboy* - 1932
* *That's My Boy* - 1932
* *The Big Stampede* - 1932
* *Haunted Gold* - 1932
* *The Telegraph Trail* - 1933
* *The Three Musketeers* - 1933
* *Central Airport* - 1933
* *Somewhere in Sonora* - 1933
* *The Life of Jimmy Dolan* - 1933
* *His Private Secretary* - 1933
* *Baby Face* - 1933
* *The Man from Monterey* - 1933
* *Os xinetes do destino* - 1933
* *College Coach* - 1933
* *Camiño de Sagebrush* - 1933
* *The Lucky Texan* - 1934
* *O oeste da fronteira* - 1934
* *Blue Steel* - 1934
* *O home de Utah* - 1934
* *Randy cabalga só* - 1934
* *O sementador de estrelas* - 1934
* *'Neath the Arizona Skies* - 1934
* *Texas Terror* - 1935
* *Rainbow Valley* - 1935
* *O sendeiro do deserto* - 1935
* *The Dawn Rider* - 1935
* *O canón do paraíso* - 1935
* *Westward Ho* - 1935
* *The New Frontier* - 1935
* *Lawless Range* - 1935
* *The Oregon Trail* - 1936
* *The Lawless Nineties* - 1936
* *King of the Pecos* - 1936
* *The Lonely Trail* - 1936
* *Ventos do ermo* - 1936
* *Sea Spoilers* - 1936
* *Conflict* - 1936
* *California Straight Ahead!* - 1937
* *I Cover the War* - 1937
* *Idol of the Crowds* - 1937
* *Adventure's End* - 1937
* *Born to the West* - 1937
* *Pals of the Saddle* - 1938
* *Overland Stage Raiders* - 1938
* *Santa Fe Stampede* - 1938
* *Red River Range* - 1938
* *A dilixencia* (*Stagecoach*) - 1939
* *The Night Riders* - 1939
* *Three Texas Steers* - 1939
* *Wyoming Outlaw* - 1939
* *New Frontier* - 1939
* *Allegheny Uprising* - 1939

### 1940 
* *Dark Command* - 1940
* *Three Faces West* - 1940
* *The Long Voyage Home* - 1940
* *Seven Sinners* - 1940
* *A Man Betrayed* - 1941
* *Lady from Louisiana* - 1941
* *The Shepherd of the Hills* - 1941
* *Lady for a Night* - 1942
* *Reap the Wild Wind* - 1942
* *The Spoilers* - 1942
* *In Old California* - 1942
* *Flying Tigers* - 1942
* *Pittsburgh* - 1942
* *Reunion in France* - 1942
* *A Lady Takes a Chance* - 1943
* *In Old Oklahoma* - 1943
* *The Fighting Seabees* - 1944
* *Tall in the Saddle* - 1944
* *Flamme of Barbary Coast* - 1945
* *Back to Bataan* - 1945
* *They Were Expendable* - 1945
* *Dakota* - 1945
* *Without Reservations* - 1946
* *Anxo e demo* (*Angel and the Badman*) -1947
* *Tycoon* - 1947
* *Fort Apache* - 1948
* *Río vermello* (*Red River*) - 1948
* *3 Godfathers* - 1948
* *Wake of the Red Witch* - 1948
* *The Fighting Kentuckian* - 1949
* *A lexión invencible* (*She Wore a Yellow Ribbon*) - 1949
* *Sands of Iwo Jima* - 1949

### 1950 
* *Rio Grande* - 1950
* *Operation Pacific* - 1951
* *Flying Leathernecks* - 1951
* *Miracle in Motion* - 1952
* *O home tranquilo* (*The Quiet Man*) - 1952
* *Big Jim McLain* - 1952
* *Trouble Along the Way* - 1953
* *Island in the Sky* - 1953
* *Hondo* - 1953
* *The High and the Mighty* - 1954
* *O raposo dos océanos* (*The Sea Chase*) - 1955
* *Calexón sanguento* (*Blood Alley*) - 1955
* *"Screen Directors Playhouse"* - 1 episodio, 1955
* *O conquistador* (*The Conqueror*) - 1956
* *Centauros do deserto* (*The Searchers*) - 1956
* *The Wings of Eagles* - 1957
* *Jet Pilot* - 1957
* *Legend of the Lost* - 1957
* *I Married a Woman* - 1958
* *O bárbaro e a gueixa* - 1958
* *Río Bravo* (*Rio Bravo*) - 1959
* *Misión de audaces* - 1959

### 1960 
* *O Álamo* (*The Alamo*) - 1960
* *North to Alaska* - 1960
* *"Wagon Train"* - 1 episodio de 1960
* *Os comancheiros* (*The Comancheros*) - 1961
* *O home que matou a Liberty Valance* - 1962
* *Hatari!* - 1962
* *The longest day* - 1962
* *"Alcoa Premiere"* - 1 episodio de 1962
* *A conquista do Oeste* (*How the West Was Won*) - 1962
* *A taberna do irlandés* - 1963
* *McLintock!*- 1963
* *Circus World* - 1964
* *The Greatest Story Ever Told* - 1965
* *In Harm's Way* - 1965
* *The Sons of Katie Elder* - 1965
* *Cast a Giant Shadow* - 1965
* *El Dorado* - 1967
* *The War Wagon* - 1967
* *The Green Berets* - 1968
* *Hellfighters* - 1969
* *Valor de lei* (True Grit) - 1969
* *The Undefeated* - 1969

### 1970 
* *Chisum* - 1970
* *Río Lobo* (*Rio Lobo*) - 1970
* *O gran Jake* (*Big Jake*) - 1971
* *John Wayne e os cowboys* (*The Cowboys*) - 1972
* *Ladróns de trens* - 1973 (*The Train Robbers*)
* *A soga da forca* (*Cahill U.S. Marshal*) - 1973
* *McQ* - 1974
* *Brannigan - 1975
* *O rifle e a Biblia* (*Rooster Cogburn*) - 1975
* *The Shootist* - 1976

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*