Estado borgoñón

Cos termos **Estado borgoñón** ou **Estados borgoñóns** desígnanse a todas as posesións adquiridas polos duques de Borgoña e os seus herdeiros durante case dous séculos, entre 1363 e 1559.

Este Estado foi unha importante potencia na Baixa Idade Media e no Renacemento, e un exemplo de construción dun estado no século XV, pasando de ser un pequeno estado a constituír o primeiro e moderno reino creado en Occidente durante trescentos anos.

Subsistiu en Flandres no século XVI até a guerra dos Oitenta Anos.

Este conglomerado de territorios carecía dun título singular que expresara a idea de unidade política, pero de entre todos destaca o de *duque de Borgoña*, xa que o titular do ducado era o *Grande Mestre e Xefe Soberano da Orde do Vélaro de Ouro*, de aí o feito de que, unha vez perdido o territorio propiamente ducal, se seguira mantendo o título, dado o seu prestixio.

## Formación e apoxeo do Estado borgoñón 
### A dinastía Valois 
En 1363, Filipe *o Atrevido*, cuarto fillo do rei Xoán II de Francia, recibiu do seu pai o ducado de Borgoña como feudo. En 1369 Filipe casou coa condesa Margarita III de Flandres, herdeira do condado palatino de Borgoña, e tamén dos condados de Artois, Flandres, Nevers e Rethel. E así, en 1384, titulouse deste xeito:

Inaugurouse así unha política matrimonial seguida polos seus sucesores, que construíron o Estado borgoñón. En 1385 Filpe casou aos seus fillos Xoán *sen Medo* e Margarida con senllos fillos do duque Alberte I de Baviera, tamén conde de Holanda (con Frisia), de Zelandia e de Hainaut, preparando así a unión dinástica ao Estado borgoñón.

Tras a derrota de Agincourt, en 1415, Xoán sen Medo, contrario aos armagnac, aproximouse aos ingleses, do que resultou o seu asasinato nunha entrevista co delfín Carlos. Sucedeuno finalmente o seu fillo Filipe *o Bo*, que completou a súa alianza cos ingleses polo tratado de Troyes (1420), no que se desherdaba ao delfín en beneficio do fillo do rei de Inglaterra, o futuro Henrique VI; desta maneira foise conformando o poder e a influencia que tiñan os territorios rexidos polo duque de Borgoña.

[miniatura|[Francia en 1435 e, en vermello máis intenso, os territorios franceses do duque de Borgoña Filipe III *o Bo*.]]

En 1421 Filipe III titulábase «Filipe, duque de Borgoña, conde de Flandres, de Artois e palatino de Borgoña, señor de Salins e de Malinas».

O duque Carlos *o Temerario* lanzouse a unha política de creación dun reino borgoñón, para o que intentou procurar a vinculación entre as terras propiamente borgoñoas (*"pays de par-delà"*) e as terras neerlandesas do norte (*"pays de par-deça"*). Isto levouno a unha confrontación co rei Lois XI de Francia, que se intensificou a partir da humillación que lle infrixiu co tratado de Péronne de 1468; por outra parte, en 1473, nun encontro en Tréveris co emperador Frederico III, para concertar o matrimonio da súa filla María co fillo de Frederico III, Maximiliano, intentou ser coroado rey, pero as negociacións interrompéronse bruscamente, quizais debido ás intrigas do rei de Francia, non sen antes recoñecer a Carlos a investidura dos ducados de Güeldres e de Zutphen. 
 
A pesar de non conseguir o título de rei, Carlos proseguiu a súa política expansiva conquistando os territorios que separaban as dúas zonas (ambas as Borgoñas ao sur, e Flandres ao norte). A súa loita contra as cidades alsacianas e a ocupación da Lorena, propiciou a unión dos seus veciños na *Liga de Constanza* e, coa neutralización dos ingleses polo tratado de Picquigny (1475), foi derrotado e morto na batalla de Nancy, en xaneiro de 1477.

### Territorios do Estado borgoñón 
[300px|miniatura|[Francia en 1477, cos territorios borgoñóns en amarelo.As liñas vermellas marcan as fronteiras con España e co Sacro Imperio.]]

No seu apoxeo, en 1477, o Estado borgoñón abarcaba os seguintes territorios:
* Ducado de Borgoña 
* Condado de Charolais
* Condado de Mâcon
* Ducado de Brabante
* Señorío de Malinas
* Ducado de Limburgo
* Ducado de Luxemburgo
* Condado de Flandres
* Condado de Artois
* Franco Condado (Condado de Borgoña)
* Señorío de Salins
* Condado de Hainaut
* Condado de Holanda
* Señorío de Frisia
* Condado de Zelandia
* Condado de Namur
* Ducado de Güeldres
* Condado de Zutphen

## Crise territorial: fin da dinastía Valois e chegada dos Habsburgo 
[miniatura|[Filipe I de Castela|Filipe *o Fermoso*.]]
O rei Lois XI de Francia, aproveitando a conxuntura da morte do duque Carlos *o Temerario*, invadiu as dúas Borgoñas, Artois e a Picardía, territorios da súa afillada a herdeira de Carlos, a duquesa María de Borgoña. Desta forma, a duquesa tivo que aceptar a restitución dos privilexios suprimidos nos Países Baixos polo *Gran Privilexio* en febreiro de 1477, o que destruía o labor centralizador dos dous duques anteriores. Para contrarrestar a ofensiva francesa, casou en agosto de 1477 co arquiduque Maximiliano, da casa de Habsburgo, vinculación que duraría tres séculos.

En 1482 morreu a duquesa e o seu herdeiro, Filipe *o Fermoso* era menor de idade. Dado que na guerra no había progresos, e demais que o seu viúvo Maximiliano vía discutida a súa autoridade nos Países Baixos, Maximilano acordou o tratado de Arras co rei Lois XI, polo que recoñecía ao rei francés a posesión do ducado de Borgoña (revertido ao dominio real ao extinguirse o *apanage*), Picardía (ocupada por Carlos *o Temerario* desde 1472), e a posesión dos condados de Borgoña e de Artois como dote do matrimonio da súa filla Margarida co delfín Carlos. Lois XI morreu ao ano seguinte e, debido a que a rexente de Francia Ana de Francia anulou o acordo matrimonial e que o rei Carlos VIII tiña proxectos de invasión de Italia, asinouse finalmente a paz no tratado de Senlis (1493), devolvendo os franceses o Franco Condado e Artois aos borgoñóns, e aceptando os borgoñóns a suzeranía francesa sobre Artois e Flandres.

En 1493 Filipe *o Fermoso* xa era maior de idade e os seus títulos en 1495 mostran as súas posesións territoriais en Borgoña e nos Países Baixos:

Coa excepción de Artois e Flandres (que eran feudos franceses), o resto de territorios pertencían ao Sacro Imperio.

Polo seu matrimonio coa filla dos Reis Católicos e futura raíña Xoana I, posibilitou a vinculación dos territorios borgoñóns coa coroa española.

## Reconfiguración do Estado borgoñón: o círculo de Borgoña 
[miniatura|300px|Os círculos imperiais ao comezo do [século XVI. En verde, o círculo de Borgoña.]]

Co sucesor de Filipe *o Fermoso*, Carlos, emperador do Sacro Imperio e rei de España, produciuse a estabilización e organización do territorio dentro da nova situación internacional dos Habsburgo en oposición a Francia.

A nivel territorial, en 1521 conquistou a cidade de Tournai, que se incorporou a Flandres. En 1523/1524, despois de anos de guerra, Carlos foi aceptado como señor de Frisia (tras comprar os seus dereitos ao duque Xurxo *o Barbudo*, de Saxonia-Meissen en 1515). En 1528 comprou o bispado de Utrecht (que incluía Utrecht e Overijssel) polos tratados de Schoonhoven e Gorinchem. En 1536 conquistou Groninga con Ommelanden e Drente e, en 1543 o ducado de Güeldres con Zutphen polo tratado de Venlo.

A nivel institucional, en 1512 o emperador Maximiliano I, creou o Círculo imperial de Borgoña, que englobaba este conglomerado de territorios, o denominado *Estado borgoñón*, que os Habsburgo herdaron dos duques borgoñóns Filipe *o Bo* e Carlos o Temerario, e dos seus sucesores.

En 1529, o emperador Carlos V acordou a paz de Cambrai co rei de Francia Francisco I, pola que o rei francés renunciaba á soberanía sobre os condados de Flandres e Artois, e o emperador renunciaba ao territorio específico do ducado de Borgoña (perdido en 1477), pero non ao título ducal xa que do mesmo derivaba ser o Gran Mestre e Xefe Soberano da Orde do Vélaro de Ouro. Desta maneira produciuse a definitiva desvinculación respecto a Francia. Finalmente, en 1548, Carlos V determinou na convención de Augsburgo, o status destes territorios do *Estado borgoñón* dentro do Sacro Imperio Romano Xermánico, pero sen chegar a unificarse. onde só se especificaba *duque de Borgoña, de Brabante e conde de Flandres*, e os demais títulos se supoñían implícitos nun *etc* ou nun *&c* ao final da intitulación.

## Desmembramento do Estado borgoñón 
### Reinados de Filipe V de Borgoña, Isabel e Filipe VI 
As abdicacións do emperador Carlos V mostran a falta de cohesión interna dos territorios do cículo de Borgoña, que era tan só unha unión dinástica de herdanza remanente do Estado borgoñón.

O 25 de outubro de 1555 Carlos renunciou no seu fillo Filipe a xefatura da Orde do Vélaro de Ouro, o ducado de Borgoña e os territorios dos Países Baixos e, case un ano despois, en 1556 confirmo a renuncia no parlamento de Dole (Franco Condado.

Deste xeito, o rei de España Filipe II (Filipe V de Borgoña), ao iniciar o seu reinado, ostentaba, como duque titular de Borgoña, os títulos de *duque de Borgoña, de Brabante, da Baixa Lorena, de Limburgo, de Luxemburgo e de Güeldres, conde palatino de Borgoña, conde de Flandres, de Artois, de Hainaut, de Holanda, de Zelandia, de Namur e de Zutphen, margrave do Sacro Imperio Romano, Señor de Frisia, de Salins, e de Malinas, e das cidades, vilas e terras de Utrecht, Overijssel e Groninga.*

[miniatura|A [Unión de Utrech e a Unión de Arrás.]]
[miniatura|Os Países Baixos coa liña de delimitación da *[Tregua dos doce anos*.]]

En 1568, comezou a rebelión nos Países Baixos, que daría lugar á guerra dos Oitenta Anos. O 5 de xaneiro de 1579, os súbditos católicos do soberano formaron a Unión de Arras, que incluía as provincias de Artois, Hainaut e parte de Flandres (Lille, Douai e Orchies). En resposta, os protestantes constituíron o 23 de xaneiro a Unión de Utrecht, que incluía as de Holanda, Zelandia, Utrech, Güeldres, Groninga e, posteriormente, cidades de Brabante e Flandres.

O 26 de xullo de 1581, as provincias de Brabante, Güeldres, Zutphen, Holanda, Zelandia, Frisia, Malinas e Utrech, anularon nos Estados Xerais a súa vinculación co rei de España Filipe II pola Acta de abxuración, e elixiron como soberano a Francisco de Anjou.

Pero Filipe II non renunciou a estes territorios, e o gobernador dos Países Baixos, Alexandre Farnesio, iniciou a contraofensiva e recuperou a obediencia ao rei de España de gran parte do territorio, especialmente tras o asedio de Anveres, pero parte deles volvéronse a perder tras a campaña de Mauricio de Nassau.

Antes da morte do rei Filipe II, o territorio dos Países Baixos, en teoría as dezasete provincias, e o resto dos territorios borgoñóns, non pasaron ao seu fillo Filipe (futuro Filipe III), senón conxuntamente á súa filla Isabel Clara Euxenia e ao seu xenro o arquiduque Alberte de Austria pola Acta de Cesión de 6 de maio de 1598.

Os tratados de paz con Francia (1598) e con Inglaterra (1604) e o esgotamento pola guerra levaron ao establecemento da "tregua dos doce anos" (tamén coñecida como *pax hispanica*).

Na práctica, os territorios do norte formaban as Provincias Unidas: Holanda, Zelandia, Utrecht, Güeldres (con Zutphen), Overijssel (con Drente), Frisia e Groninga, ademais das terras da Xeneralidade (partes de Brabante, Flandres e Limburgo). Os territorios do sur permanecieron baixo a soberanía dos Habsburgo epañois: Flandres, Artois, Hainaut, Namur, Luxemburgo, Brabante, Anveres, Malinas e Limburgo.
 
En 1621 morreu o arquiduque Alberto sen descendencia e, polo estipulado na Acta de Cesión de 1598, a pretendida soberanía sobre as 17 provincias (de feito, só a parte sur) neerlandesas, e o resto dos territorios borgoñóns, pasararon ao rei de España e sobriño de Isabel Clara Euxenia, Filipe IV, o que coincidiu co final da tregua (debido ao acceso ao goberno do Conde-Duque de Olivares), e o comezo da guerra dos Trinta Anos.

Finalmente, tras unha guerra infrutuosa, o 30 de xaneiro de 1648, polo tratado de Münster, España recoñeceu a total independencia da República das Provincias Unidas dos Países Baixos e o rei Filipe IV eliminou da súa intitulación *conde de Holanda, de Zelandia e de Zutphen, Señor de Frisia e das cidades, vilas e terras de Utrecht, Overijssel e Groninga*.

Por outro lado, o tratado de Münster de 24 de outubro de 1648 estipulou que o círculo de Borgoña permañecería dentro do Sacro Imperio.

### Disolución do Estado borgoñón en tempois de Lois IV de Francia 
miniatura|Expansión territorial francesa entre 1552 e 1798. A época de Lois XIV está sinalada en cor laranxa.
[miniatura|200px|O *[Camiño Español*.]]

A dislocación do que quedaba da herdanza do Estado borgoñón realizose durante o reinado de Lois XIV de Francia:

* Polo tratado dos Pireneos (1659), España cedeu a Francia o condado de Artois (salvo Aire e Saint-Omer) e varias partes de Flandres (Bourbourg, Gravelinas, Saint-Venant), de Luxemburgo (Damvillers, Montmédy, Thionville) e Hainaut (Avesnes-sur-Helpe, Landrecies, Le Quesnoy) 
* Polo Tratado de Aquisgrán (1668), co que se puxo fin á guerra de Devolución, España, aínda que recuperou o Franco Condado (ocupado por Francia, tivo que ceder Lille, Tournai, Charleroi e outras prazas flamengas do chamado Flandres francés (ademais de renuncias a Portugal). España empezaba a súa decadencia como gran potencia, substituída por Francia.
* E polo Tratado de Nimega (19 de setembro de 1678), ademais de prazas nos Países Baixos (Cassel, Bailleul, Ypres, Wervick, Warneton, Cambrai, Bouchain, Condé-sur-l'Escaut, Bavay), España cedeu definitivamente o territorio do Franco Condado a Francia.

Desta maneira rompíase o nexo que posibilitara un mínimo de cohesión entre os desvertebrados dominios territoriais do Estado borgoñón, producíndose o disloque definitivo do sistema de comunicacións entre os terrritorios do antigo ducado de Borgoña entre si, e con respecto ás posesións españolas do norte de Italia (o chamado *Camiño español*).

Con isto rematou a desaparición da estrutura xeopolítica do Estado borgoñón que, iniciada en 1363 e vinculada aos Habsburgo en 1477, terminou por desaparecer ao interromperse os vínculos que lle daban o seu carácter territorial fronte a Francia e Alemaña (Sacro Imperio).

Outro evento que dá idea da desaparición do Estado borgoñón, é que dado que os dous territorios da Borgoña, o condado de Borgoña ou Franco Condado e o ducado de Borgoña, pertencían xa a Francia, o rei Lois XIV investiu ao seu neto Lois como duque de Borgoña, mentres que o rei Carlos II de España e os seus sucesores seguiron mantenndo os títulos borgoñóns de forma nominal (debido ao seu prestixio, como xa se dixo máis arriba).

### Definitivo final do círculo de Borgoña 
O círculo de Borgoña seguiu existindo de forma precaria, pero só nos Países Baixos (reducidos á zona sur), e flutuando as súas fronteiras con Francia.

Polo tratado de Baden (1714), que forma parte do *corpus* de tratados que puxeron fin á guerra de Sucesión española, os Países Baixos pasaron á soberanía de Austria (polo que por iso se denominaron desde aquela Países Baixos austríacos).

A final do círculo chegou o 1 de outubro de 1795, cando a Convención Nacional Francesa incorporou o seu territorio a Francia, sendo recoñecida esta anexión o 17 de outubro de 1797 no tratado de Campo Formio.

## Lista dos duques de Borgoña, soberanos do Estado borgoñón 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Jean Richard (dir.) (1978): *Histoire de la Bourgogne*. Éditions Privat. ISBN 978-2-7089-1680-7. 
* Bertrand Schnerb (2005): ''L'État bourguignon*. Perrin. ISBN 978-2-262-02360-7.

### Outros artigos 
* Borgoña
* Condado de Borgoña
* Ducado de Borgoña
* Reino de Borgoña
* Estados Xerais dos Países Baixos
* Países Baixos borgoñóns
* Países Baixos españois
* Provincias Unidas
* Terras da Xeneralidade

### Ligazóns externas 
* Frankish Kingdom of Burgundy The History Files .
* Franche-Comté Anne Radeff *Dictionnaire historique de la Suisse'' en liña, versión do 8 de maio de 2007 .
* The Catholic Encyclopedia:Burgundy