Novembro na cultura popular galega

miniatura|250px|*A todo porquiño lle chega o seu san Martiño*.
O que segue recolle diversa información sobre a pegada do mes de **novembro na cultura popular e na literatura oral galegas**, recollida de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc.

Hai varias denominacións populares do mes de novembro. Moi común é a de *San Martiño* (ou *mes de San Martiño*). Por celebrarse neste mes o día de defuntos, recibe os nomes de *mes dos mortos* ou, simplemente, *mes morto* ; tamén *mes das ánimas*. E, por caer neste mes o día de Santo André, tamén recibe o nome de *mes de San Andrés* ou, simplemente, *San Andrés* .

Tan identificado está novembro coas castañas que no Incio e en Quiroga chaman *Castañal* ó propio mes .

O día 1, día de Tódolos Santos, tamén serve para darlle nome: *Santos* ou *mes de Santos*.

## Acontecementos 
Os acontecementos máis característicos deste mes son a mata do porco e o magosto, que se celebran a partir do 11 de novembro, san Martiño.

Outra data significativa é o día de defuntos, 2 de novembro, no que se visitan os cemiterios para levar flores ós familiares falecidos. En Tui tiñan o costume de botar un gran troncoo ó lume na noite de defuntos para que as ánimas dos devanceiros mortos puidesen vir quentarse (Eladio Rodríguez González, s. v. *día*). En Cambados dise que non se debe ir ó mar neste día para evitar coller nas redes a mortos ou os seus restos.

Por terras de Mondoñedo era costume no século XVI que os rapaces e mozos ían percorrendo a aldea, de porta en porta, cantando como en Nadal e pedindo pan, carne, patacas, viño, etc. para os defuntos, se ben logo comían todo o recollido nas súas casas. Esta práctica foi condenada polo Sínodo do bispado de Mondoñedo en 1541 (Eladio Rodríguez González, s. v. *día*).

## Léxico
* *Sanmartín* ou *martiño peixeiro* (*Alcedo athis*), paxaro que vive nas beiras dos ríos.
* *Sanmartín*: ave mariña, tamén chamada pardela furabuchos (*Puffinus puffinus*). A etimoloxía do nome parece relacionada coa época do ano no que a ave está presente en Galicia, no outono, perseguindo os bancos de sardiña. 
* *Sanmartiño* é o nome dun peixe acantopterixio (*Zeus faber*), tamén chamado *samartiño*, *martiño*, *martuxo*, *galo do mar* ou *peixe galo*.

## Locucións
* *Andar enganado coma un porco no mes de santos*: dise de quen non se decata de que o están enganando e buscando a ruína, a pesar de que se faga con boas palabras.

## Refraneiro
* *A cada porco chégalle o seu san Martiño* .
* *A cada porco lle chega o seu San Martiño* .
* *A horta de san Martiño mantén o dono a mais do veciño*.
* *A todo porco chégalle o seu San Martiño*.
* *A todo porco lle chega o seu san Martiño*.
* *A todo porquiño lle chega o seu san Martiño*.
* *A tódolos porcos lles chega o seu San Martiño*. 
* *Andar barquiñas, andar axiña, non vos colla o cordonazo de santa Catalina* .  
* *Antes de san Martiño, pan e viño; dispois de san Martiño, fame e frío* .
* *Ata o san Martiño, inda pinga o ramalliño; despois de san Martiño, fame e frío*. 
* *Ata san Martiño, pan e viño. De san Martiño adiante, fame e frío*. 
* *Ata San Martiño, pan e viño; de San Martiño pra diante, fame e frío bastante*. 
* *Ata San Martiño, pan e viño; de San Martiño pra diante, pan e frío bastante* . 
* *Bendito mes, que empeza con Santos e acaba con San Andrés* . 
* *Bendito mes que empeza con Santos, media con san Uxío, e remata con san Andrés* 
* *Bieito mes que entra con Santos, meia con San Uxío e remata con San Andrés* .
* *Cada porco ten o seu san Martiño* . 
* *Cando Santos acaba, o inverno empeza* .
* *Dende Santos a Nadal é inverno natural* . 
* *Día de San Martiño, todo o viño é bo viño* .
* *Dispois de San Martiño deixa a iauga e bebe o viño* . 
* *Dispois do San Martiño, deixa a auga e bebe o viño* . 
* *Ditoso mes que empeza con Santos e remata con San Andrés*. 
* *Do novo viño bota un traguiño polo san Martiño* .
* *En san Martiño remonta cada día un ferradiño*. 
* *En san Martiño, pan e viño*. 
* *En Santos, nevan os campos*.
miniatura|200px|*Día de san Martiño, proba o teu viño*.
* *Ende vindo Todos Santos e pasando San Andrés, viño novo, vello é* .
* *Entre Santos e Nadal fai inverno carnal* .
* *Hastra o San Martiño inda pinga o ramalliño; dispois do San Martiño, fame e frío* .
* *Horta de San Martiño mantén ó seu dono i o seu veciño* 
* *No san Martiño xa se coñece o bo viño*. 
* *Non hai cocho bon nin ruín que non lle chegue o seu Sanmartín*.
* *O burriño de san Sadorniño cada día máis cativiño* .
* *Non chover nin ventear en Santos e Nadal* .
* *Non hai cocho bon nin ruín que non lle chegue o seu Sanmartín*.
* *Ó chegar o San Martiño, mátase o porco e próbase o viño* .
* *Polo san Andres agarra o porco polos pés, e se non o queres matar, déixao para Navidá*. 
* *Polo san Andrés hai porcos gordos para vender*. 
* *Polo san Andrés mata o teu porco coma o tes*.
* *Polo san Andrés mata o teu porco como é*. 
* *Polo san Andrés, o mosto viño é*.
* *Polo san Andrés, o viño novo vello é*.
* *Polo san Clemente bota a túa semente* .
* *Polo san Clemente, doble semente*. 
* *Polo san Martiño, andan as noces a roliño* .
* *Polo san Martiño vende o teu viño, antes ó pipeiro que ó taberneiro*. 
* *Polo san Martiño, zapa o teu viño* . 
* *Polo san Simón proba o viño, i o porco polo San Martiño* .
* *Polo santo Tomé, dálle polo pé e se non é groso, nunca é*.
* *Por san Andrés, agarra o porco polos pès; e se nono queres matar, déixao pra Navidá* .
* *Por san Andrés, trompos outra vez*. 
* *Por san Martiño, atesta o viño*. 
* *Por san Martiño bólas ó tellado e trompos ó camiño*. 
* *Por san Martiño cae máis auga do que o borracho bebe viño*. 
* *Por san Martiño cata o teu viño*. 
* *Por San Martiño di o inverno:¡alá vou eu!* .
* *Por san Martiño e san Xudas, piñeiriña das túas uvas* . 
* *Por san Martiño faise o magosto con castañas asadas e mosto* .
* *Por Santa Erea, toma os bois e semea; por San Martiño, nin fabas nin liño* .
* *Por Santos e Nadal, inverno caroal*.
* *Por Santos inda hai campos verdes e xa hai montes brancos* .
* *Quen queira ter allo fino, que o poña polo san Martiño*. 
* *San Andrés trae a vela e san Xoán a leva* . 
* *San Martiño sempre quer o seu grauciño, anque sea pequeniño* .
* *San Simón proba o viño e o porco san Martiño*. 
* *San Xoán come pan e san Andresiño touciño*.
* *San Xoán daime o pan e san Martiño o viño*. 
* *San Xoán e san Andrés, fai Dios que non sexan cada mes*. 
* *San Xoán e san Martiño foron merendar ó camiño. San Xoán levara o pan e san Martiño o viño*. 
* *San Xoán garda a chave do pan, san Martiño a do viño e san Andrés a do porquiño*. 
* *San Xoán trae o fol cheo de pan e san Martiño bota de viño*. 
* *San Xoán trae o inferno e san Andrés o inverno*. 
* *Santiago manda o pan, san Migueliño manda o viño, san Francisco manda a landre e san Andrés o touciño*. 
* *Santos e Natal, inverno carnal*. 
* *Santos e Nadal, inverno caroal* . 
* *Vaites co mes, que empeza con Santos e acaba con San Andrés* .
* *Zapa o viño polo San Martiño* .

## Cantigueiro 
* *Mes de Santos, mes de Santos,/ de Santos mes de amarguras:/ inda ben non amañece/ cando xa é noite escura* .

## Notas
## Véxase tamén
### Bibliografía
* ÁLVAREZ GIMÉNEZ, Emilio: *Refranero agrícola y metereológico gallego*. Pontevedra 1904. 
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
* GARCÍA GONZÁLEZ, Constantino: *Glosario de voces galegas de hoxe*, Verba, anexo 27, Universidade de Santiago 1985.
* FERRO RUIBAL, Xesús (dir.) e outros: *Diccionario dos nomes galegos*. Ir Indo, Vigo 1992. 
* LEIRO LOIS, Adela (dir.): *Cambados: a tradición oral*. Colexio Público Castrelo. Cambados 1986. 
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refrás galegos do home*. Ed. do autor, Lugo 1977. 
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refráns galegos da muller*. Alvarellos, Lugo 1978. 
* RIVAS QUINTAS, E.: *Frampas. Contribución al diccionario gallego*. Ed. Ceme, Salamanca 1978. 
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*. Galaxia, Vigo 1958-1961. 
* SOBREIRA, Juan: *Papeletas de un diccionario gallego* (1792-1797), ed. de J. L. Pensado Tomé, Instituto de Estudios Orensanos, Ourense 1979.
* ZAMORA MOSQUERA, Federico: *Refráns e ditos populares galegos*. Galaxia, Vigo 1972.

### Outros artigos
* A morte na cultura popular galega
* A castaña na cultura popular galega
* O viño na cultura popular galega
* Mata do porco
* Magosto