Ali-Shir Nava'i

'''Ali-Shir Nava'i**, nado en Herat o 9 de febreiro de 1441 e finado na mesma cidade o 3 de xaneiro de 1501, tamén coñecido como **Nizām-al-Din ʿAlisher Herawī'''  (chagatai/persa: نظام‌الدین علی‌شیر نوایی‎‎) foi un escritor, político, lingüista e místico.
 do Imperio Timúrido. Está considerado o máis recoñecido representante da literatura chagatai .

Nava'i cría que o turco era superior ao persa para a creación literaria, algo desusado na época, e mesmo escribiu unha obra, *Muhakamat al-Lughatay*, defendendo esta tese.

Está considerado no mundo turcófono como o fundador da primitiva literatura turca, e moitos lugares e institucións en Asia central levan o seu nome.

## Traxectoria 
Alisher Nava'i naceu no noroeste do actual Afganistán, entón parte do Imperio Timúrido, Herat era entón un centro cultural e intelectual de primeira orde no mundo musulmán. Alisher pertencía á elite timúrida, seu pai Ghiyāth ud-Din *Kichkina* (O pequeno), era un alto funcionario no palacio de Shāhrukh Mirzā  gobernante de Khorasan. Súa nai serviu como aia do príncipe no palacio. Seu pai morreu cando Alisher era novo, e outro gobernante de Khorasan, Babur Ibn-Baysunkur, converteuse no seu titor.

Alisher foi compañeiro de escola de Husayn Bayqarah que logo sería o sultán de Khorasan. Alisher e a súa familia tiveron que fuxir de Herat en 1447 tras a morte de Shāhrukh, o que creou unha situación política inestable. Logo de restaurarse a orde volveu a Herat nos primeiros anos da década de 1450. En 1456, Alisher e Bayqarah foron a Mashhad con Ibn-Baysunkur. O ano seguinte Ibn-Baysunkur morreu e Alisher proseguiu os seus estudos en Mashhad, Herat, e Samarcanda. Tras a morte de Abu Sa'id Mirza en 1469, Husayn Bayqarah logrou o poder en Herat, e Alisher deixou Samarcanda para poñerse ao seu servizo, e con el permaneceu durante as décadas que gobernou ata a súa morte en 1501.

Alisher Nava'i levou un estilo de vida ascético, sen nunca casar, ter concubinas nin fillos[6]

[dereita|miniatura|200x200px|Selos que a [Unión Soviética|URSS lle dedicou a Alisher Nava'i en 1942 con motivo do 500.º aniversario do seu nacemento]]
Inmensamente rico doou da súa fortuna persoal para a realización de obra pública  , favorecendo a edificación ou restauración de 370 mesquitas, madrasas, bibliotecas, hospitais, caravasares, tan só en Herat foi o responsable de 40 caravasares, 17 mesquitas, 10 mansións, nove baños, nove pontes, e 20 piscinas. Entre as súas máis famosas construcións están o mausoleo do poeta místico, Farid al-Din Attar, en Nishapur mais a madrasa Khalasiya en Herat.

### Obra literaria 
Baixo o sobrenome literario de Nava'i, Alisher estivo entre os primeiros que revolucionaron o uso literario do turco. Malia ser o persa a lingua da corte, escribiu principalmente en chagatai, converténdoa nunha lingua literaria prestixiosa e respectada, aínda que tamén escribiu en persa, usando o sobrenome *Fāni*.

Os poemas máis coñecidos de Nava'i atópanse nos seus catro *diwans*, coleccións de poesía, que totalizan aproximadamente 50.000 versos. Cada parte do traballo corresponde cun período diferente da vida dunha persoa:
[miniatura|271x271px|Unha páxina do diwan de Nava'i .Da  biblioteca de [Suleiman I|Suleiman o Magnífico.]]
* ''Ghara'ib al-Sighar* (*Marabillas da infancia*)
* *Navadir al-Shabab* (*Rarezas da xuventude*)
* *Bada'i' al-Wasat* (*Miragres da idade media*)
* *Fawa'id al-Kibar* (*Beneficios de idade vella*)
Para axudar outros poetas tamén escribiu obras técnicas como *Mizan al-Awzan*, un detallado tratado de versificación; ou o monumental *Majalis al-Nafais*, unha colección de 450 esbozos biográficos de poetas contemporáneos.

Outra grande obra é *Khamsa*, composto por cinco poemas épicos, é remedo do *Khamsa* de Nizami Ganjavi:
* *Hayrat-ol-abrar* (*Marabillas das boas persoas*) (حیرت الابرار)
* *Farhad va Shirin* (*Farhad e Shirin*) (فرهاد و شیرین)
* *Layli va Majnun*  (*Layli e Majnun*) (لیلی و مجنون)
* *Sab'ai Sayyar* (*Sete viaxeiros*) (سبعه سیار) (sobre os sete planetas)
* *Sadd-i-Iskandari* (*O muro de Alexandre*) (سد سکندری) (sobre Alexandre o Grande)
Alisher Tamén escribiu *Lison ut-Tayr* (لسان الطیر ou *Linguaxe dos paxaros*) seguindo a obra de Attar  *Manteq-ol-tayr* منطق الطیر ou *Discurso dos pxaros*), no que expresou a súa visión filosófica e as súas ideas sufís. Traduciu  *Nafahat-ul-uns* (نفحات الانس) de Jumi ao chagatai co título de  *Nasayim-ul-muhabbat* (نسایم المحبت).*Besh Hayrat'' tamén dá unha ollada en profundidade ao seu pensamento sobre relixión e sufismo. O seu libro de poesía persa contén 6.000 liñas (beits).

## Notas