Legio X Gemina

A **Legio**&nbsp;**X Gemina**, foi unha lexión romana recrutada cara ao ano -70 na Galia Cisalpina e enviada á Galia Narbonense como gornición de defensa desta provincia. As probas atopadas no seu campamento de Vindobona  e o descrito na *Notitia dignitatum* indican que a súa existencia se prolongou até comezos do século&nbsp;V. Como case todas as lexións de Xulio César, o seu símbolo foi o touro. Inicialmente esta lexión levou o sobrenome de *Equestris*  debido a que Xulio César a utilizou unha vez como cabalaría; tamén foi coñecida como *Legio&nbsp;X Venerea,* xa que o propio Xulio César dicía que a *gens* Iulia descendía da deusa Venus.
## Das orixes ao final da segunda guerra civil (-70 a -44). 
A *Legio&nbsp;X* fora recrutada posibelmente cara ao ano -70 e destinada á Galia Narbonense, participando na década dos anos -60 na guerra contra a tribo gala dos alóbroxes.

A *Lex Vatinia* de -59, ampliada cun *senatusconsultum* dese mesmo ano, asignou a Xulio César o goberno das provincias de Ilírico, Galia Cisalpina e Galia Transalpina para un proconsulado de cinco anos que empezaba no ano -58. Nesta última provincia estaba estacionada a *Legio&nbsp;X*, converténdose nunha das unidades claves para que Xulio César conquistase a Galia, xa que este a consideraba a lexión máis segura e fiábel.

Ao longo de todas as campañas de Xulio César na Galia xogou un importante papel no seu éxito militar e por esta razón transformouse na súa lexión preferida. O epíteto *Equestris* conseguiuno ao escoltar a Xulio César durante a súa entrevista co caudillo suevo Ariovisto, cando os seus infantes foron montados de a cabalo para poder contrarrestar, se fose preciso, a cabalaría do pobo xermano.

Ao comezo da guerra das Galias, a *Legio&nbsp;X Equestris* participou nas operacións que conduciron á contención  e derrota dos helvecios, cuxa migración afectara ás tribos galas aliadas con Roma, na batalla de Bibracte.

Durante as campañas que Xulio César levou a cabo ao longo da conquista das Galias, estivo presente na batalla contra os nervios e o resto das tribos belgas, nas expedicións de castigo contra os xermanos cruzando o río Rin, a primeira expedición contra Britania, na pacificación dos mórinos por Tito Labieno ao retornar de Britania, na segunda campaña contra Britania  e as campañas contra Vercinxetórix, particularmente na derrota romana no sitio de Xergovia, onde os seus soldados se distinguiron nun difícil combate cubrindo a retirada do resto das tropas, e na batalla de Alesia, acción que terminou coa derrota total de Vercinxetórix e os galos.

No ano -49, a lexión mantivo a súa fidelidade a Xulio César na guerra civil que o enfrontou a Pompeio, participando na campaña de Hispania que culminou na batalla de Ilerda en -49. Ao ano seguinte, -48, seguiu a Xulio César na invasión do Epiro e Macedonia, provincias usadas por Pompeio como bases de reorganización, participando na batalla de Dirraquium e na decisiva batalla de Farsalia, na que Pompeio e os seus seguidores foron derrotados, servindo na á dereita da despregadura de Xulio César, rodeando a unidade a á esquerda de Pompeio  e recibindo honras pola súa brillante actuación. Nesta batalla distinguiuse especialmente o primopilo da unidade Caio Crastino, quen resultou morto.

A unidade volveu a Italia e a Roma, onde foi posta ás ordes de Marco Antonio, que actuaba como gobernador da Urbe en ausencia de Xulio César; alí, xunto co resto do exército protagonizou un motín pedindo o licenciamento dos seus veteranos e a entrega das terras e recompensas debidas, motín que só foi acougado ao chegar Xulio César, quen utilizou a psicoloxía dos seus soldados para tranquilizalos e facer que desexasen permanecer ás súas ordes.

No ano -46, parte dos seus veteranos acompañaron ao ditador ao norte de África, pasando a esta provincia con Xulio César, quen expulsou de volta a Italia ao tribuno Caio Avieno polo seu comportamento deshonroso, participando na batalla de Tapso, que terminou coa morte de Catón de Útica. Por último, no ano -45, Xulio César licenciou aos veteranos da lexión asentándoos na *Colonia Narbo Martia*, a actual Narbona, pero o reagrupamento dos fillos de Pompeio en Hispania fixo que a unidade fose reactivada e os seus veteranos pediron voluntariamente a volta ao servizo; así, trasladouse con Xulio César á Península Ibérica, tomando parte na batalla de Munda na que a súa actuación, ás ordes persoais do ditador na á dereita, decidiu a batalla.

As súas accións baixo o mando de Xulio César na guerra contra os galos —os seus catro mil oitocentos lexionarios venceron a máis de trescentos cincuenta mil helvecios preto de Xenebra— e belgas, aguantando cerca do río Sambre o ataque de sesenta mil guerreiros nervios cando a batalla parecía perdida, como na posterior guerra civil, acabando ela soa con toda a á esquerda pompeiana en Farsalia, fan que moitos historiadores militares a consideren como unha das unidades de combate máis famosas de toda a historia.

## Entre o asasinato de Xulio César e o final da República (-44 a -27). 
Morto Xulio César, a lexión pasou a ser controlada por Marco Emilio Lépido, colaborando os seus soldados activamente en -43 na reconciliación e asociación entre Lépido, Marco Antonio e Augusto, herdeiro do ditador, acordo que se transformou no Segundo Triunvirato. Na repartición resultante deste acordo, a unidade foi asignada a Marco Antonio, baixo cuxo mando loitou na batalla de Filipos contra os asasinos de Xulio César. Despois disto seguiu a Marco Antonio a Oriente nas súas infrutuosas campañas contra o Imperio parto, para ser derrotada, por último, xunto a el na batalla de Actium no ano -31.

Augusto tomou entón o control da lexión e asentou aos seus veteranos en Patras. A lexión amotinouse, aínda que se descoñecen os motivos, e como castigo perdeu o seu sobrenome de *Equestris*, refundiuse con veteranos doutras lexións e pasou a chamarse *Gemina* ou dobre, aínda que unha inscrición no templo de Marte, do Foro de Augusto, foi erixida polos centurións da Legio&nbsp;X *Equestris* *Gemina.*

## Hispania (-27 a 63). 
No ano -27 a *Legio&nbsp;X Gemina* foi trasladada á Hispania Tarraconense para intervir nas guerras contra cántabros, ástures e galaicos, posibelmente baixo o mando de Estatilio Tauro. A partir do ano -25 combateu na fronte ástur ás ordes do legado da nova provincia de Lusitania, Publio Carisio, participando, entre outras, na acción que permitiu vencer aos ástures durante o ataque no inverno do ano -25, que conduciu á ocupación da cidade de Lancia. Nalgún momento das operacións entre os anos -25 e -19, a Lexión instalou o seu campamento en Petavonium, nas proximidades do que hoxe é Rosinos de Vidriales na provincia de Zamora, aínda que as escavacións neste lugar foron moi superficiais. Finalizada a guerra, mantivo un destacamento en Asturica Augusta, colaborando no proceso de urbanización e monumentalización desta cidade.

A lexión permaneceu acantonada en Hispania durante un longo período de tempo e os seus veteranos foron os primeiros habitantes de Augusta Emerita, segundo transmite Dión Casio, e de Caesaraugusta, fundadas ambas as dúas por orde de Augusto con veteranos desta lexión e con outros da *Legio&nbsp;V Alaudae* no primeiro caso (-25) e da *Legio&nbsp;IV Macedonica* e da *Legio&nbsp;VI Victrix* para o segundo (entre -19 e -13).

Nas proximidades do seu campamento de Petavonium, na próxima localidade leonesa de Castrocalbón, os lexionarios construíron tres campamentos de tipo marcha usados para realizar prácticas de castrametación. Así mesmo, a unidade explotou uns *prata legionis* delimitados por *termini augustales*, dos cales conservamos un que separaba os pastos da lexión do *territorium* da cidade ástur de Bedunia.

Os soldados da unidade colaboraron na construción da calzada das Cinco Villas, que comunicaba Pompaelo[./Legio_X_Gemina#cite_note-41 ] con Caesaraugusta, na construción da ponte de Martorell (Barcelona) sobre o *flumen Rubicatus*  na Vía Augusta cara á Galia Narbonense e Italia, na construción do porto fluvial  e das murallas de Caesaraugusta, e na urbanización de Asturica Augusta.

Tamén proporcionou persoal para o inicio da explotación das minas de ouro do Bierzo, norte de Portugal, Lugo e Salamanca, e mantivo soldados destacados nas capitais das provincias de Lusitania, Augusta Emerita, e Tarraco, ás ordes dos seus respectivos gobernadores, integrados dentro dos seus *officia*, para realizar tarefas de escolta e de apoio administrativo.

## Panonia (63-68) e o ano do catro emperadores 
No ano 63, Nerón ordenou o traslado da Legio&nbsp;X Gemina ao *limes* do Danubio, á provincia Panonia, ao campamento de Carnuntum, para substituír a *Legio&nbsp;XV Apollinaris*, enviada a Xudea. Neste campamento danubiano, recibiu recrutas procedentes da Galia Narbonense que entraron en filas a través dun *dilectus* extraordinario ordenado por Nerón, parte dos cales morreron en filas con períodos de servizo moi reducidos.

Posibelmente unha *vexillatio* da unidade integrouse no exército que Nerón reunira para a súa proxectada guerra contra os albanos no Caspio e que fixera regresar para combater a revolta de Caio Xulio Vindex na Galia. En Roma, estaban acampadas no *porticus Vipsanii.* Este destacamento tomou partido por Otón contra Galba. Á morte de Nerón, a lexión permaneceu á expectativa, xurando lealdade sucesivamente aos novos e efémeros emperadores Galba, Otón  e Vitelio.

Por orde do emperador Vitelio, a lexión regresou a finais de 68 a Hispania. Aínda que se descoñece onde foi acuartelada, o máis probábel é que fose enviada á Bética para tentar previr as accións de Lucio Clodio Macro, quen, desde África Proconsular, se fixo co control das provincias do norte de África, dirixindo a Legio&nbsp;III Augusta e recrutando a efémera Legio&nbsp;I Macriana Liberatrix.

A unidade, xunto co resto das tropas en Hispania, non fixo caso do chamamento de Vitelio para reforzar o seu exército en Italia e enfrontarse ás forzas de Vespasiano, ata que a intervención dun dos seus *tribuni angusticlavii*, Lucio Bebio Avito, natural de Saguntum, supuxo que no 69 a unidade abandonase a Vitelio e xurase lealdade a Vespasiano, arrastrando consigo ás outras dúas lexións que nese momento formaban a gornición da Península Ibérica: a Legio VI Victrix e a Legio I Adiutrix, xunto con todas as unidades auxiliares que tiñan asignadas.

## Xermania Inferior (70-104). 
miniatura|250x250px|Disposición das lexións imperiais no ano 80. A Legio&nbsp;X Gemina estaba acampada en Noviomagus Batavorum (n.º 4). Entre os anos 63 e 68 tiña a súa base en Carnuntum (n.º 11).
No ano 70, para colaborar na represión da rebelión dos bátavos, Vespasiano ordenou o seu traslado ao exército de Quinto Petilio Cerial en Xermania Inferior, axudando a construír o campamento de Arenacum (Ridern, Alemaña), no que se atrincheirou; como os rebeldes desistiron de tentar asaltalo, decidiron fustrigar aos forraxeadores da Legio&nbsp;X Gemina.

Entre 71 e 103 a lexión foi estacionada na base construída sobre o terreo da arrasada capital bátava pola Legio&nbsp;II Adiutrix en Ulpia Noviomagus Batavorum (Nimega, Países Baixos) para controlar o limes xermano da provincia de Xermania Inferior.

Nesta zona, colaborou na reconstrución da rede de aldeas bátavas, na explotación das canteiras de pedra de gra de Brohl, na provincia de Xermania Superior, da canteira de Mediomatrici (Norroy-lès-Pont-à-Mousson, Francia), na provincia da Galia Bélxica, e no afianzamento e reconstrución dos campamentos do resto das lexións da fronteira, Vetera (Xanten, Alemaña)  e Novaesium (Neuss, Alemaña) gravemente danados durante a revolta bátava, e na monumentalización do seu propio campamento. Así mesmo, colaborou na construción do *castellum* Albaniana (Alphen aan den Rijn, Países Baixos), alén do Rin.

Cando Domiciano no período 82-83 se dirixiu cara ao *limes Germanicus* para emprender unha expedición contra a tribo xermana dos catos, a Legio&nbsp;X Gemina participou nas operacións, que foron rápidas e eficaces, recibindo o emperador o título de Xermánico.

No 89, a lexión permaneceu leal a Domiciano cando se sublevou o gobernador de Xermania Superior, Lucio Antonio Saturnino, colaborando na represión da revolta, polo que o emperador lle outorgou os títulos de *Pia Fidelis Domitiana*, que, á morte de Domiciano e a súa *damnatio memoriae* polo Senado, foron reducidos a *Pia Fidelis.*

No ano 103, a unidade foi destinada a Panonia, en concreto a Aquincum (Budapest), para ser trasladada despois, cara a 106, a Vindobona (Viena, Austria), onde se escavaron restos da muralla campamental, que indican que o campamento non era regular debido á disposición do curso do río Danubio, das vías *decumana* e *cardo maximus* e dalgúns barracóns e aloxamentos de oficiais, documentándose cerámicas, armas, moedas e un importante conxunto de epígrafes votivos e funerarios dos seus homes.

## Panonia (104-192). 
Durante os anos 104 a 106, participou na segunda campaña de Traxano contra os dacios, colaborando no mantemento do *castellum* Sucidava (Cartierul Celei, Romanía), quedando finalmente acantonada en Viena  até comezos do século&nbsp;V.

No século&nbsp;II, enviou senllas *vexillationes* á campaña pártica de Traxano (113-117), á represión da revolta xudaica con Hadriano (132-135), á guerra contra os mauritanos de Antonino Pío (150-152), e á campaña pártica de Lucio Vero (163-167), dirixindo o destacamento formado por tropas da unidade e por outras da Legio&nbsp;I Adiutrix e da Legio&nbsp;XIII Gemina o legado desta lexión Publio Xulio Xeminio Marciano.

Baixo Marco Aurelio (172-180), a lexión participou nas guerras contra cuados e marcomanos; este emperador utilizou Vindobona como base de operacións e morreu alí, campañas que tiveron continuidade, por breve tempo, baixo o seu fillo e sucesor Cómodo (180-182).

Durante os séculos&nbsp;II e III, enviou pequenos destacamentos a diferentes partes de Panonia Superior, Dalmacia e Nórico, incluíndo algúns nas capitais destas provincias integrados no *officium* de cada un dos seus gobernadores provinciais. Tamén mandou *vexillationes* alén do Danubio, na beira xermana deste río, como, por exemplo, ao pequeno fortín de media hectárea de superficie en Stupava (República Checa), a dezaseis quilómetros ao nordés de Vindobona, ou ao *castellum* Gerulata (Bratislava, República Checa). Así mesmo, colaborou no mantemento e renovación da vía que transcorría paralela ao río Danubio desde Carnuntum até Aquincum (Budapest, Hungría).

## Os Severos (192-235). 
miniatura|Vindobona cara ao ano 250
Cando Cómodo foi asasinado en 192 e substituído por Pertinax, a Legio&nbsp;X Gemina xurou lealdade ao novo emperador, pero ao ser asasinado este e sucedido por Didio Xuliano, a unidade foi unha das lexións que apoiaron a Septimio Severo, gobernador de Panonia Superior, no seu ascenso á púrpura imperial, participando en todas as súas campañas, non sendo a británica.

Así, boa parte da Legio&nbsp;X Gemina foi integrada no exército que acompañou a Septimio Severo a Italia en 193-194 contra Didio Xuliano, e soldados desta lexión foron utilizados por Septimio Severo para renovar a garda pretoriana  e as Cohortes Urbanas, cuxa actuación determinara o asasinato dos seus predecesores Pertinax e Didio Xuliano, polo cal os soldados orixinais desas dúas unidades, maioritariamente itálicos, foran licenciados.

En 195, unha *vexillatio* da lexión foi integrada no exército desprazado a Oriente para derrotar a Pescenio Níxer, participando despois na *expeditio Parthica* de Septimio Severo. Por último, outra *vexillatio* da unidade foi enviada en 198 a Occidente para combater contra Clodio Albino, loitando na decisiva batalla de Lugdunum (Lión, Francia), que proporcionou o control de todo o Imperio a Septimio Severo. Este, ao regresar de Oriente, visitou os campamentos do exército no *limes* do Danubio, incluíndo na súa visita o desta lexión en Vindobona.

Unha vez restablecida a unidade do Imperio, a Legio&nbsp;X Gemina contribuíu ao mantemento da vía que percorría o *limes* paralela ao Danubio no tramo entre Carnuntum e Vindobona, conservándose un miliario  desta época na localidade de Ala Nova (Schwechat, Austria).

Caracalla visitou, tal e como fixera o seu pai, a base da unidade no 213. Máis tarde, no 214, outra *vexillatio* da unidade foi traslada por orde deste mesmo emperador á *pars Orientalis* do Imperio para colaborar na súa campaña contra os partos, recibindo a unidade o epíteto de Antoniniana, aínda que pouco despois xurou lealdade a Macrino, asasino e herdeiro de Caracalla, quen a devolveu a Panonia, e, tras o seu asasinato, xurou fidelidade a Heliogábalo.

Baixo Alexandre Severo, unha *vexillatio* da lexión foi desprazada novamente a Oriente para colaborar na campaña que expulsou os persas sasánidas do Imperio en 230-231.

## A crise do século&nbsp;III 
Asasinado Alexandre Severo, a lexión xurou lealdade a Maximino o Tracio e, formando parte das súas tropas, descendeu a Italia para tentar esmagar a rebelión do Senado, que entronizara a Balbino e Pupieno.

Morto violentamente o emperador Maximino, aceptou a Gordiano III como emperador, recibindo por iso o epíteto de Gordiana, —aparece nas *figlinae* da unidade como LEG X GEM(inae) GORDIANAE—. Un destacamento da unidade acompañou a Gordiano&nbsp;III a Oriente para combater novamente aos sasánidas en 242-244; asasinado Gordiano, prestou lealdade a Filipo o Árabe. Con este emperador, combateu contra godos e sármatas no Danubio.

A unidade proclamouse partidaria de Decio en 248 —aparecendo nas súas *figlinae* como LEG X GEM(inae) DEC(ianae)—, combatendo xunto a este emperador contra Filipo o Árabe no norte de Italia e contra os godos no Danubio.

Ao longo da segunda metade do século&nbsp;III, colaborou cos diferentes emperadores panonios no mantemento da orde no *limes* danubiano e durante as guerras que enfrontaron a estes cos usurpadores.

En época de Galieno, a lexión permaneceu fiel a este emperador durante as rebelións de Inxenuo en 258 e de Regaliano en 260, como indican as moedas emitidas co emblema desta lexión e as lendas *sextam piam sextam fidelem* e *septimam piam septimam fidelem* Así mesmo, este emperador incrementou a cabalaría das legiones ás súas ordes de cento vinte xinetes até setecentos cincuenta e seis e terminou por separalas das súas unidades para formar unha reserva de cabalaría ao mando dun *magister equitum*, acuartelando as tropas no norte de Italia en Mediolanum (Milán, Italia) —alí permaneceu até 284, embrión dos exércitos de manobra baixoimperiais—; no caso da cabalaría da Legio&nbsp;X Gemina, foi coñecida como *Decumani* e transformouse nunha unidade de elite ás ordes directas dun *magister equitum*, cargo que desempeñaron, sucesivamente, os futuros emperadores Claudio II, Aureliano  e Probo.

Un destacamento da lexión estivo integrado no exército que, ás ordes de Claudio&nbsp;II, derrotou aos godos en 268 na batalla de Naissus (Nïs, Serbia), triunfo polo que foi honrada cunha moeda polo emperador do Imperio galo Victorino.

Baixo Aureliano, en 272, destacamentos da lexión axudaron a reintegrar á autoridade imperial o reino de Palmira, participando na batalla de Emesa, e ao Imperio galo en 274.

En 276, a Lexión apoiou ao emperador Floriano —aparecendo nas súas *figlinae* como LEG X GEM(inae) FLOR(ianae)—, e axudando a este emperador a derrotar novamente aos godos, aínda que enseguida xurou lealdade ao novo emperador Probo.

A lexión declarouse partidaria en 283 do emperador Carino —aparecendo como LEG X GEM(inae) CARIN(ianae) nas súas *figlinae*, acompañando a este emperador na súa expedición a Mesia para combater a Diocleciano, tamén proclamado emperador polas súas tropas, quen, a pesar de ser derrotado, conseguiu facerse coa púrpura imperial en 284, xurándolle lealdade a lexión.

## Os séculos IV e V e a desaparición da lexión. 
miniatura|295x295px|Recreación dun soldado romano de infantaría na zona norte de Europa no século&nbsp;IV
Dado que a unidade apoiara aos rivais de Diocleciano, este emperador prestoulle pouca atención. No entanto, entre os anos 295 e 298, un destacamento da lexión integrouse no exército que Diocleciano e Galerio utilizaron contra os persas sasánidas, e co que recuperaron o terreo perdido nos cincuenta anos anteriores no norte de Mesopotamia. Baixo Maximiano, entre os anos 298 e 305, a unidade mantivo un destacamento no norte de Italia ás ordes do *praepositus* Aurelio Vicencio.
esquerda|miniatura|299x299px|A *Notitia dignitatum* asigna á lexión as bases de Arrabona e Vindobona ás ordes do *dux Pannoniae*&nbsp;*I et Norici*
Xa en época de Constantino I, a unidade foi dividida en dúas como consecuencia dos numerosos conflitos internos e externos aos que este emperador tivo que facer fronte. Así, unha parte, posibelmente a desprazada para loitar contra Licinio no ano 320, foi integrada no exército de manobra de Oriente. Nas súas filas, combateu contra os persas baixo a dirección Constancio II e Xuliano o Apóstata, e foi destruída na batalla de Adrianópole ás ordes do emperador Valente no ano 378. A outra parte, de acordo coa *Notitia dignitatum*, permaneceu na súa base de Vindobona dentro da nova provincia de Panonia&nbsp;I na prefectura do pretorio do Ilírico, adscrita ao *dux* *Pannoniae*&nbsp;I, mantendo ao mesmo tempo un destacamento en Arrabona (Raba, Hungría), conxunto coa Legio&nbsp;XIV Gemina. En ambas as dúas partes, as tropas estaban dirixidas por senllos *praefecti legionis* e debían estar formadas por uns mil lexionarios.

No ano 351, a unidade asentada en Vindobona, do mesmo xeito que o resto das tropas de gornición nas provincias panónicas, proclamou emperador a Vetranión, *magister per Illyricum*, fronte a Constancio&nbsp;II, aínda que cando este emperador avanzou cun exército cara á zona, Vetranio someteuse voluntarimente; pouco despois, no mesmo ano, todas as tropas tiveron que facer fronte ao usurpador Magnencio, vencendo ao seu exército na batalla de Mursa Maior.

Os soldados desta unidade colaboraron na fortificación do *limes* de Panonia&nbsp;I baixo Valentiniano I, ás ordes do *magister militum* Ursicino, como proban as *figlinae* da unidade en diferentes fortificacións da fronteira.

A desaparición das tropas *limitanei* procedentes desta lexión produciuse a finais do século&nbsp;IV ou principios do século&nbsp;V, debido aos movementos de pobos orixinados polos hunos e os visigodos, que terminaron coa presenza romana na chaira panonia, xa que o emperador Graciano, despois do desastre de Adrianópole e das razzias do visigodo Fritixerno, se viu na necesidade de entregar a zona a estes pobos e ordenar a evacuación das moi minguadas guarnicións romanas nesas provincias. A lexión non sobreviviu a este traslado.

## Inscricións dos decimanos en Hispania 
alt=|miniatura|500x500px|O *limes* do Danubio nas provincias panonias, con indicación das principais fortalezas lexionarias, incluída *Vindobona*, e as fortificaciones auxiliares, xunto coa rede de calzadas que as comunicaban.
* ***Lucius Lavius Luci filius Aemilia tri***(*bu*) ***Tuscus Felicitis Iulia miles legionis X Geminae Victricis***- Porto (*Portus*), Portugal.  AE 1953, 268.
* ***Sacrum Caius Valerius Carus miles legionis X Geminae votum solvit libens merito***. Lugo (*Lucus Augusti*), . Hisp. Epi. 19118.
* ***Caius Iulius Sergia Hispali*** *(f) **Victor miles legionis X Gemina ) Fabi Celtiberi annorum XLII aerum / XVIII hic** (...).* Pontevedra. CIL II 2545.
* ***Iovi Augusto Ultori sacrum Lucius Valerius Paternus miles legionis X Geminae optio centuria Censoris exs*** (...). Pontevedra. AE 1908, 147.
* ***Gaius Iulius Primus miles veteranus legionis X Geminae / hic situs estsit tibi terra levis***. Jaén. CIL II2/5, 5.
* ***Dis Manibus Gaio Urbanio Firmino militi legionis X / Iulius Ingenuus miles legionis***. Jaén. CIL II 1691
* ***Capito Sunnae filius decurio equitum alae geminae legionis X Rustica Galli filia***. Sevilla (*Hispalis*). CIL II2/5, 1136.
* ***Publius Talius Quinti filius Papiria** (tribu) **legionis X hic situs est sit tibi terra*** (...). Beja (*Pax Iulia*) Portugal. Hisp. Epi. 23031.
* ***Marcus Aurelius Marci filius Galeria** (tribu) **Abbicus miles legionis X decimae***. Beja (*Pax Iulia*) Portugal. AE 1980, 562.
* ***Lucius Octavius Luci fillius Pupinia** (tribu) **Baeterensis Magiusannorum XXXVII / aerorum XIX tubicen / miles legionis X Geminae*** (...). Astorga (*Asturica*). AE 1928, 163.
* ***Caius Pelgus Luci filius Scaptia** (tribu) **Clemens veteranus legionis) X Geminae vixit annos LVI hic situs est/ Caius Pelgus*** (...). Astorga (*Asturica*).  CIL II 5076 = CIL II 5662 = AE 1904, 160.
* ***Caius Coelius Cai filius Papiria** (tribu) **Valens Narniense miles legionis X Geminae centuria Castellani annorum XXXV aerorum XIII (***...). Astorga (*Asturica*). IRPLe 79.
* ***Marcus Persius Marci filius Pollia** (tribu) **Blaesus domo Hasta miles legionis X Geminae centuria*** (...). Astorga (*Asturica*). AE 1904, 160.
* ***Lucius Herennius Luci filius) Galeria** (tribu) **Callicus domo Ugia miles legionis X Geminae / centuria Licini Clementis annorum*** **/** (...). Zamora. CIL II 5076 = CIL II 5662 = AE 1904, 180.
* ***Publius Cosconius Publi fillius / Galeria Arsensis / miles legionis X Geminae centuria Etrili annorum XXXI aerorum XI / hic situs*** (...). Zamora. AE 1928, 179.
* ***Marcus Cornelius Marci filius Aniensi Foro Iulii miles legionis X Geminae centuriae Terebrae annorum XXII aerorum*** (...). Zamora. Hisp. Epi. 15846.
* ***Rufus miles legionis X Geminae fecit.*** Zamora. AE 1997, 867.
* ***Marcus Volumnius Cai filius Aniensi / Cremona miles legionis X hic situs est.*** Zamora. CIL II 2631.
* ***Dis Manibus Tito Cassio Flavino centurioni legionis X Geminae Chrysampelus patrono optimo pecunia sua fecit.*** Tarragona (*Tarraco*). CIL II 4152.
* ***Severus Marci filius (...) miles legionis X Geminae centuriae*** (...). Burgos. Hisp. epi. 16472.

*
## Galería de imaxes 
## Notas
;Referencias

## Véxase tamén  
### Bibliografía 
* J. L.Gómez-Pantoja, “Legio X Gemina” en Y. Le Bohec e C. Wolff (eds.), Les Légions de Rome sous le Haut-Empire, Lión 2001, 169-190.
* L. Keppie, *The Making of the Roman Army. From Republic to Empire*, University of Oklahoma Press, 1984, pp.&nbsp;132–149.
* A. Jiménez de Furundarena, "La religión del ejército romano en Hispania, Germania Inferior y Pannonia Superior a través de la Legio X Gemina (Siglos I-III)", *HAnt.* XXI, 1997, pp.&nbsp;255–278.
* A. Jiménez de Furundarena, "La evidencia epigrafica de un dilectus extraordinario de época de Nerón", *Atti XI Congresso Internazionale di epigrafia greca e latina. Roma, 18-24 settembre 1997*, Roma 1999, pp.&nbsp;221–228.
* E. Ritterling, Legio X Gemina, *RE* XII, Stutgartt, 1925, col. 1683-1684.
* J. Rodríguez González, *Historia de las legiones romanas*, Almena Ediciones, Madrid, 2003, ISBN 84-96170-02-0.
* J. Rodríguez González, *Diccionario de batallas de la historia de Roma (733 a.c. - 476 d.c.)*, Signifer libros, Madrid 2005, ISBN 84-933267-4-7.

### Outros artigos 
* *Ala Parthorum*
* *Cohors I Galica Equitata civium romanorum*
* *Cohors IV Gallorum*
* *Cohors XV Voluntariorum civium Romanorum*
* *Legio I Adiutrix*
* *Legio II Adiutrix*
* *Legio IV Macedonica*
* *Legio VI Victrix*
* *Legio XIV Gemina Martia Victrix*
* *Germania Inferior*
* Guerras astur-cántabras
* Guerras dacias
* Guerras párticas
* Guerras romano-sasánidas
* *Pannonia*
* *Pannonia Superior*
* *Tarraconensis*

### Ligazóns externas 
*Hispania Epigraphica Online : As inscricións hispanas dos *decimani*.
*Legio Décima Gemina - Grupo de recreación histórica (en holandés)
*Legio X Gemina - Grupo de reconstrución histórica (en italiano e inglés)
*Lendering, Jona, "Legio X Gemina" en livius.org (en inglés) 
*"Legio X Gemina" en imperiumromanum.org (en alemán)