Mondariz

**Mondariz** é un concello da provincia de Pontevedra pertencente á comarca do Condado. Segundo o IGE en 2024 tiña 4.425 habitantes. O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é .

## Xeografía 
Mondariz ten unha superficie de 85,8&nbsp;km². Está situado ao suroeste da serra do Suído, no sur da provincia de Pontevedra. Limita ao norte con Fornelos de Montes e Pazos de Borbén, ao leste con Covelo, ao sur coa Cañiza e Salvaterra de Miño, e ao oeste con Mondariz-Balneario, Ponteareas e Pazos de Borbén.

Está sucado polo río Tea, que forma un val moi pronunciado. Os seus afluentes máis importantes son pola dereita o Caraño, Alén e o Aboal (tamén chamado Asaar), e pola esquerda o Lougariños e o Xabriña. O cumio máis alto do municipio é o Coto de Eira, de 881 m.

O concello ten 12 parroquias. Dúas delas, Queimadelos e Vilasobroso, son entidades locais menores.

## Demografía 
En 2024 tiña 4.425 habitantes, pero a poboación está moi diseminada en núcleos reducidos e distantes entre si. As zonas urbanas máis consolidadas son a vila que dá nome ao concello, e Vilasobroso, 4 km ao sur.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:bar       value:rgb(1,0.75,0.4)

ImageSize = width:700 height:300
PlotArea = left:50 bottom:20 top:20 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:8000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:white

PlotData=
  color:bar width:20 align:left
  bar:1900 from:0 till:5213
  bar:1910 from:0 till:5952
  bar:1920 from:0 till:6764
  bar:1930 from:0 till:6687
  bar:1940 from:0 till:7001
  bar:1950 from:0 till:7093
  bar:1960 from:0 till:6978
  bar:1970 from:0 till:6641
  bar:1981 from:0 till:6443
  bar:1991 from:0 till:6260
  bar:2001 from:0 till:5480
  bar:2009 from:0 till:5259
  bar:2014 from:0 till:4742
  bar:2019 from:0 till:4440
  bar:2020 from:0 till:4410
  bar:2021 from:0 till:4364
  bar:2022 from:0 till:4448
  bar:2023 from:0 till:4444
  bar:2024 from:0 till:4425

PlotData=
  bar:1900 at: 5213 fontsize:S text:5.213 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 5952 fontsize:S text:5.952 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 6764 fontsize:S text:6.764 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 6687 fontsize:S text:6.687 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 7001 fontsize:S text:7.001 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 7093 fontsize:S text:7.093 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 6978 fontsize:S text:6.978 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 6641 fontsize:S text:6.641 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 6443 fontsize:S text:6.443 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 6260 fontsize:S text:6.260 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 5480 fontsize:S text:5.480 shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 5259 fontsize:S text:5.259 shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 4742 fontsize:S text:4.742 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 4440 fontsize:S text:4.440 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 4410 fontsize:S text:4.410 shift:(-10,5)
  bar:2021 at: 4364 fontsize:S text:4.364 shift:(-10,5)
  bar:2022 at: 4448 fontsize:S text:4.448 shift:(-10,5)
  bar:2023 at: 4444 fontsize:S text:4.444 shift:(-10,5)
  bar:2024 at: 4425 fontsize:S text:4.425 shift:(-10,5)

## Historia 
Na Idade Moderna as terras pertencían ao señorío de Sobroso. O marquesado de Sobroso foi concedido por Filipe IV de España o 18 de maio de 1625. Durante o reinado de Afonso XIII, os veciños da parroquia de Vilasobroso solicitaron constituírse como entidade local menor, sendo recoñecida como tal polo pleno municipal o 13 de setembro de 1924.

A parroquia de Queimadelos solicitou constituírse como ELM durante a II República, sendo recoñecida o 21 de febreiro de 1935.

## Cultura 
### Toponimia 
O topónimo Mondariz semella ter orixe xermánica. Porén, existen varias hipóteses sobre a súa orixe:
* antropónimo xermano en xenitivo *Munderici*;
* Mondariz < composto “monte + de + antropónimo xermano en xenitivo *Alarici”*; ou
* Mondariz < composto “monte + de + topónimo prerromano en xenitivo *Ariti”*.

### Patrimonio 
#### Patrimonio arquitectónico 
; Castelo de Sobroso

O castelo de Sobroso está xunto ao monte Landín, nas inmediacións do concello de Ponteareas que ten a súa propiedade. Desde el divísase o sur do Condado e o val do río Miño alén da fronteira con Portugal. Ten a súa orixe no século XII, en 1130.

;Ponte románica de Cernadela

[dereita|miniatura|300px|[Ponte de Cernadela.]]
Está situada na parroquia de Riofrío, no lugar de Cernadela, sobre o río Tea. A construción servía de paso cara ás diferentes feiras. Augas arriba existe unha praia fluvial.

## Escudo 
Sobre cartela, escudo medio partido e cortado: 1º: En campo de prata unha fonte de ouro aclarada de azur. 2º: En campo de azur un monte de sinople, sumado todo el dunha muralla de ouro mazonada, sumada pola sinistra da torre e outra muralla. 3º: En campo de azur unha ponte de tres arcos apuntados. Acolado da cruz de Santiago. Ó timbre coroa real pechada.

## Mondariz na literatura popular 
; Refraneiro
* *Imos con ledicia/ que vén a par noso/ a Virxe bendita/ de Vilasobroso* .

; Cantigueiro
As fontes non especifican a que Portela se refiren as cantigas, polo que non é posible sabelo. Pero agrúpanse aquí polo denominado *Carballo do Campo*, un carballo excepcional que se levanta no lugar da Portela, parroquia de Sabaxáns, no concello de Mondariz, incluído dentro do Catálogo de Árbores Senlleiras de Galicia desde 2011. A árbore ten unha altura de 35,80 m e un diámetro do fuste de 3,75 m (a 1,30 m de altura) .

* *Ó carballo da Portela/ pónselle a folla vermella: foi que veu por riba dil/ o demo dunha centella* .
* *O carballo da Portela/ ten a folla revirada/ que lla revirou o vento/ unha mañán de xiada* .
* *O carballo da Portela/ ten a folla revirada,/ que lla revirou o vento/ nunha mañá de xiada* .
* *O carballo da Portela/ ten tres carros de madeira,/ un é meu e outro é teu,/ outro é de quen o queira* .
* *O carballo da Portela/ xa non ten folla ningunha/ porque llas levou o vento/ seica todas, unha a unha* .

## Galería de imaxes 
## Parroquias 
## Lugares de Mondariz 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Mondariz vexa: Lugares de Mondariz.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Bouza Brey, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* Lorenzo Fernández, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* Risco, Vicente: "Cultura espritual", en *Historia de Galiza* tomo I, 1962 (reed. Akal 1979, 255-777).

### Outros artigos 
* Eleccións municipais en Mondariz