open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Verica Nedeljković

**Verica Nedeljković** (), de nacemento **Jovanović** (), nada en Pridvorica (República Socialista de Serbia, Iugoslavia) o 16 de setembro de 1929 e finada en Belgardo o 13 de decembro de 2023, foi unha xadrecista iugoslava e serbia, Gran Mestra Feminina desde 1978.

## Traxectoria 
Entre mediados dos anos 50 e finais dos anos 60 foi unha das principais xadrecistas mulleres do país. Nedeljković foi seis veces campioa do Campionato Feminino de Xadrez de Iugoslavia (1950, 1951, 1952, 1953, 1958 e 1965), amais doutros campionatos internacionais femininos.

Participou en catro ocasións no Torneo de Candidatas do Mundial Feminino de Xadrez:

* En Moscova 1955 logrou o 6º lugar
* En Plovdiv 1959 logrou o 2º lugar
* En Vrnjačka Banja 1961 compartiu o 4º e o 6º lugar
* En Sukhumi 1964 logrou o 9º lugar
* En Subotica 1967 logrou o 6º lugar

Verica Nedeljković xogou co equipo de Iugoslavia nas Olimpíadas Femininas de Xadrez:

* En Split 1963, no taboleiro 2 (+12, =0, -0), obtivo a medalla de prata do equipo e a de ouro individual.
* En Oberhausen 1966, no taboleiro 2 (+4, =4, -2).

En 1954 recibiu o título de Mestra Internacional Feminina. En 1978 recibiu o título honorario de Gran Mestra Feminina.

Tras graduarse, traballou como enxeñeira naval e profesora na Universidade de Belgrado. Casou con Srećko Nedeljković (1923-2011), xogador e adestrador de xadrez e médico.

## Notas
Chloracidobacterium

***Chloracidobacterium*** é un xénero de Acidobacteriota. Actualmente está asignado á familia Acidobacteriaceae, pero as evidencias filoxenéticas indican que pertencería a Blastocatellia.

É un grupo de bacterias fotosintéticas descuberto en 2007. A súa identificación ampliou de cinco a seis o número de filos bacterianos que poden realizar unha fotosíntese baseada na clorofila.

## "*Candidatus* Chloracidobacterium thermophilum" 
O organimso "*Candidatus* Chloracidobacterium thermophilum" foi detectado inicialmente por análises bioinformáticos de secuencias metaxenómicas obtidas de tapetes microbianos recollidos dunha fonte termal do Parque Nacional de Yellowstone, EUA. Foi despois illado tras a inhibición das especies de *Synechococcus* nas mostras de tapetes microbianos, permitindo un cocultivo de *C. thermophilum*, *Anoxybacillus* sp. e *Meiothermus* sp. Despois, *C. thermophilum* foi cultivado en Midnight Medium (CTM) para conseguir un illamento puro. Unha secuenciación xenómica da bacteria revelou que non contiña xenes para encimas redutores de sulfato, aínda que era dependente dunha fonte de sulfato reducida. Especulouse que o organismo establecía unha relación mutualista cos cocultivos de *Meiothermus* sp. e *Anoxybacillus* sp. para poder así acceder a fontes de xofre reducido. Ademais, determinouse que era unha bacteria aerófila, moderadaemnte termófila, anoxixénca e fotoheterótrofa. ë dependente dunha fonte de xofre reducido, bicarbonato, L-lisina e vitamina B12 para illala en cultivo. e no National Center for Biotechnology Information (NCBI)

## Notas
Hemipene

miniatura|Hemipene dunha serpe cascabel *Crotalus adamanteus*.
[miniatura|Hemipenes da culebra *[Synophis bogerti*.]]
Un **hemipene** é un dos dous órganos reprodutores dos réptiles escamosos macho (serpes, lagartos, e anfisbenios). Os hemipenes están normalmente dentro do corpo e afloran antes da reprodución mediante tecidos eréctiles, do mesmo xeito que o pene dos mamíferos. Só se emprega un hemipene cada vez, e crese que é posible que os machos alternen o seu uso entre cópulas. Os hemipenes teñen moitas formas diferentes dependendo da especie, a miúdo presentan espiñas ou ganchos para suxeitar á femia. Algunhas especies teñen mesmo hemipenes bífidos, con dúas puntas.

O homólogo feminino é o **hemiclítoris.**

## Notas 
## Ligazóns externas
Iria Pedreira

**Iria Pedreira Sanjurjo**, coñecida como **Iria Pedreira**, nada en Vilamaior (Ordes) o 6 de xaneiro de 1991, é unha filóloga, tradutora e escritora galega.

## Traxectoria 
Foi grao en Filoloxía Clásica na Universidade de Santiago de Compostela (2009-2013) e doutora cum laude no Programa de doutoramento en Textos da Antigüidade Clásica e a súa pervivencia (Universidades de Santiago de Compostela, Salamanca e Valladolid), tese: *Recepción, interpretación e adaptación dos clásicos grecolatinos na literatura dramática galega* (2019). Foi Mestrado en Textos de la Antigüedad Clásica y su pervivencia na Universidade de Salamanca (2013-2014) e Mestrado Universitario de Formación de Profesorado de Educación Secundaria Obrigatoria e Bacharelato, Formación Profesional e Ensino de Idiomas, Especialidade de Grego na Universidade Nacional de Educación a Distancia (2020-2021). 

Está vinculada a diversos proxectos de crítica literaria.

### Traducións 
* *Caracteres* de Teofrasto (2017). Cangas: Rinoceronte, Vétera. Tadución, introdución e notas. 90 páxs. ISBN 978-84-92866-90-8.
* *Ión e Ciclope* de Eurípides (2021). Cangas: Rinoceronte, Vétera. Tadución, introdución e notas. 132 páxs. ISBN  978-84-17388-57-7

### Obra colectiva 
* *Ferreñas e Rock and Roll* (2019). A Coruña: Baía Ed. 84 páxs. ISBN 9788499953304. Con Laura Romero.
* *Scripta manent: nuevas miradas sobre los estudios clásicos y su tradición* (2021). USC, colección Lucus-Littera

## Premios e recoñecementos 
* 2018: *Ferreñas e Rock and Roll* fíxose grazas á concesión dun premio no II Concurso de Ideas Luísa Villalta de proxectos culturais pola igualdade da Deputación da Coruña. 
* 2020: *Ferreñas e Rock and Roll* foi finalista nos Premios Follas Novas do Libro Galego na categoría de obra divulgativa.
* 2022: a tradución de *Ión e Ciclope* de Eurípides foi candidata Premios Follas Novas do Libro Galego na categoría de obra traducida.

## Notas
Spline

[miniatura|229x229px|Spline de Bézier con [Nó|nós (A,D) e puntos de control (A,B,C,D).]]
Un ***spline*** é unha función polinómica en anacos que interpola unha serie de nodos, de maneira que cada anaco é un polinomio de grao n e en cada nodo os polinomios concorrentes teñen todas as súas derivadas iguais até a orde n-l. Os *splines* son curvas que orixinalmente foron introducidas para aproximar outras funcións. Os máis habituais son os cúbicos (n=3).

Doutro xeito, é unha curva definida matematicamente por dous ou máis *puntos de control*. Os puntos de control que se atopan na curva chámanse *nós* ou *nodos*. Os puntos restantes definen a tanxente á curva nos seus respectivos *nós*. Por exemplo, a curva de Bézier definida polos puntos (A, B, C e D) está delimitada polos nós A e D e nestes nós, a curva é tanxente aos vectores AB e DC respectivamente. Variando as posicións dos puntos B e C, a curva só varía a súa pendente, pero continúa pasando polos puntos A e D.

Os *splines* pódense dividir en dúas categorías:

* '''*Splines* de interpolación** que pasan por todos os puntos de control
* ***Splines* de aproximación'* que pasan preto de todos os puntos de control

## *Splines* de aproximación 
Normalmente, os *splines* de aproximación son curvas suaves, xa que as splines de interpolación poden ter "protuberancias" preto dos nós. Na imaxe, a curva que pasa por A, B, C e D é unha spline de interpolación (especificamente, un *spline* linear), e a curva que pasa por A e D, pero non por B e C, é unha spline de aproximación (especificamente, un spline Bézier ).

## *Splines* no mundo real 
A sinxeleza de representación e a facilidade dentro da complexa forma da spline pódense calcular e converter as *splines* en representacións populares para curvas en informática e enxeñaría informática, predominantemente en gráficos por ordenador, pero tamén para outros tipos de interpolación como o suavizado de son dixital.

O termo *spline* provén dun dispositivo utilizado polos construtores navais para debuxar formas máis suaves.

## Definición formal de *splines* polinómicas 
unha función S chámase *spline* de grao k se:

# O dominio de *S* é un intervalo [ *a*, *b* ]
# Hai nós (*ti*,*yi* ) tal que *a* = *t**0* *1* *n* = *b* e tal que *S* é un polinomio de grao k en cada subintervalo [t_i, t_{i+1}] .

En xeral, continuidade da función f en s pódese definir pola condición:

: \lim_{x \to s^+}f(x) = \lim_{x \to s^-}f(x) = f(s)

## Interpolación de *splines* 
A interpolación *splines* inclúe:

* *Spline* linear
* *Spline* cuadrático
* *Spline* cúbico
** *Spline* cúbico natural
** *Spline* cúbico apertado
** *Spline* cúbico periódico

## Notas 
## Véxase tamén 
* Algoritmo de Boor, un método eficaz para avaliar unha curva de *splines'' de interpolación.

### Ligazóns externas 
*  mantido polo proxecto REAMAT da Universidade Federal do Rio Grande do Sul
Nikola Tanasković

**Nikola Tanasković** (en serbio: Никола Танасковић), nado o 21 de outubro de 1997 en Smederevska Palanka, é un xogador serbio de baloncesto profesional. Formado nas categorías inferiores do Partizan de Belgrado, actualmente xoga para o Río Breogán da Liga ACB. Cunha altura de 2,04 m, xoga na posición de ala-pivote.

## Traxectoria 
Nado en Smederevska Palanka, unha localidade situada no centro de Serbia, Tanasković formouse nas categorías inferiores do KK Partizan de Belgrado, equipo co que debutou en decembro de 2015 e no que xogou até 2019, incluídas varias cesións. Con el KK Partizán Belgrado se proclamouse campión de Copa en 2018. Após finalizar a súa etapa no Partizan xogou para o KK Mega Basket, o KK Borac Čačak e o KK Igokea, antes de asinar polo Club Baloncesto Breogán da Liga ACB.

### Clubs 
Ao longo da súa carreira, Tanasković ten xogado para os seguintes equipos profesionais:
*  KK Partizan (ABA / KLS, 2015–2017)
*  Spartak Subotica (KLS, 2017−2018)
*  Mladost Zemun (KLS, 2018−2019)
*  Mega MIS (ABA, 2019−2020)
*  KK Igokea (ABA, 2021−2023)
*  CB Breogán (ACB, 2023− )

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Perfil en ACB 
* Perfil en Proballers
Tratado de Benevento

O **Tratado de Benevento** ou **Concordato de Benevento** (18 de xuño de 1156) foi un importante tratado entre o papado de Hadrián IV e o reino normando de Sicilia. Despois de anos de convulsas relacións, os papas por fin farán as paces cos reis da Casa de Altavilla.

## Historia 
En 1156, ocorreron feitos que deixaron ao Papa só contra os normandos. O exército de Miguel Paleólogo fora aniquilado, o exército de Federico Barbarroxa volvera a Alemaña e os rebeldes internos contra a autoridade real en Apulia, homes como Roberto II de Capua ou Ricardo II de Aquila, reconciliáronse ou foron encarcerados. En definitiva, o Papa non tiña apoio para continuar as hostilidades. A turba tamén lle prohibiu a entrada en Roma. Estaba aloxado en Benevento, que fora territorio papal durante máis dun século. O exército siciliano achegouse a Benevento e o Papa viuse obrigado a negociar.

O chanceler papal, Rolando de Siena, máis tarde o papa Alexandre III, e o nobre romano Oddone Frangipane foron enviados a negociar. Guillerme de Tiro suxire que a cidade foi asediada, pero as testemuñas oculares contradín. O rei Guillerme I de Sicilia enviou o seu propio *ammiratus ammiratorum*, Maio de Bari, e os seus dous eclesiásticos primaciais, Hugo de Palermo e Romualdo de Salerno. Comezando cunha vantaxe, os enviados sicilianos chegaron a un acordo o 18 de xuño. Este acordo foi o Tratado de Benevento.

Un dos principais autores do tratado na súa forma actual foi un mozo notario chamado Mateo de Ajello, que máis tarde acadou gran sona en Sicilia. O reinado de Guillerme foi recoñecido sobre toda Sicilia, Apulia, Calabria e Campania, así como Capua, as cidades costeiras de Amalfi, Nápoles e Gaeta, e os territorios recentemente conquistados no centro de Italia: As Marcas e Abruzos, que Roger e Alfonso, os irmáns maiores de Guillerme, reclamaran antes. Afirmouse o tributo ao Papa de 600 schifati acordado por Roger II en 1139 en Mignano e engadíronse outros 400 schifati para Marsi.

Mantívose o dereito do papa a enviar legados ao reino peninsular, pero afirmouse o dereito do rei sobre Sicilia e o papa tivo que renunciar á autoridade que reclamaba sobre a illa. Na igrexa de S. Marciano, Guillerme foi investido polo Papa primeiro de Sicilia, despois de Apulia e finalmente de Capua. Recibiu o *Bico da Paz* e entregoulle agasallos de ouro e prata ao Papa.

O manuscrito orixinal do tratado atópase nos Arquivos Apostólicos Vaticanos.
David Mosquera Rey

**David Mosquera Rey**, nado en Badaxoz o 21 de novembro de 2001, é un futbolista galego que xoga como dianteiro no Alondras, da Terceira División RFEF. É fillo do exfutbolista e adestrador Manuel Mosquera e irmán máis novo do tamén futbolista Manu Mosquera.

## Traxectoria 
Naceu en Badaxoz en 2001, na época na que seu pai, o histórico dianteiro do CF Extremadura Manuel Mosquera, militaba no desaparecido club estremeño. En 2015 incorporouse ás categorías inferiores do Deportivo da Coruña, por onde pasaran tamén seu pai e seu irmán Manu. Despois de dous anos no club branquiazul, xogou nas canteiras do Victoria coruñés e do Ural, antes de regresar a terras estremeñas cando seu pai colleu as rendas do Extremadura UD. 

Pasou polo equipo xuvenil do Extremadura e polo filial, ata que na tempada 2021/22 debutou co primeiro equipo na Primeira División RFEF da man de seu pai. A súa estrea produciuse na xornada 18, nun histórico partido ante o Real Unión no Stadium Gal que acabou con vitoria por 0-1, e onde coincidiu no campo con seu irmán. Foi a derradeira vitoria do club, que desapareceu pouco despois. Manu fichou entón polo Calamonte, onde xogou brevemente antes de volver a Galicia.

En agosto de 2022 anunciouse a súa fichaxe polo Alondras, da Terceira División RFEF.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Datos do xogador en LaPreferente.com
Xacinto de Compostela

O **xacinto de Compostela** é unha variedade de cuarzo autixénico que se caracteriza pola súa cor rubia ou laranxa arroibada, debido a inclusións de materiais arxilosos de cor vermella.

## Etimoloxía 
Recibe o nome de xacinto de Compostela porque ao parecer era levada polos peregrinos que realizaban o camiño de Santiago.

A denominación  de "cuarzo hematoide" coa que  se coñece a distintos tipos de cuarzo cristalizado de cor vermella é de orixe clásica: hemato-, provén do grego antigo αι̃μα, αι̃ματος (aïma, aïmatos) «sangue» e -oïde, do grego antigo -ειδής de ει̃δος (eïdos) «forma, aspecto».

## Características 
* O xacinto de Compostela está asociado á xeoloxía característica da facies Keuper do Triásico: margas, xesos e aragonitas. Tamén pode atoparse ocasionalmente en terreos máis modernos, formados pola meteorización dos anteriores.
* Aparece en cristais individuais de até 4 centímetros, aínda que xeralmente son de tamaño reducido, ou en agregados de cristais diverxentes, en forma de "piñas"

## Xacementos destacables 
* **España**
** Río Galo, Molina de Aragón, Guadalaxara, Castela-A Mancha
** Río Bolbaite, Chella, Valencia, Comunidade Valenciana
** Cova de El Chato, Chella, Valencia, Comunidade Valenciana
** La Pinada, Montroi, Valencia, Comunidade Valenciana
** El Coscojar, Alpeñés, Teruel, Aragón.
* **Francia**
** Bastennes, Amou, Landas, Francia
* **USA**
** Acme area, Chaves co, New Mexico Klecany

## Galería 

Ficheiro:Jacinto-de-Compostela.jpg|Xacinto de Compostela, Guadalaxara (España)
Ficheiro:00026 40 mm quartz.jpg|Cristais de xacinto de Compostela

## Notas
Liga Galega de Rugby 2022-23

A **edición 2022-2023 da LGR** foi a 40ª edición da liga de rugby organizada pola actual Federación Galega de Rugby. Nesta edición o torneo contou con trece equipos participantes, seis na primeira división e sete na segunda. A competición comezou o 15 de outubro de 2022 e rematou o 1 de abril de 2023 coas finais disputadas no Estadio Manuel Anxo Cortizo de Lalín.

## LGR 1
### Fase previa
A fase previa foi unha liga a dúas voltas na que cada equipo xogou dúas veces contra cada rival, completando 10 xornadas.

### Fase de grupos
Na fase de grupos os tres primeiros da fase previa xogaron entre eles nun grupo e os tres últimos xogaron entre eles noutro grupo, completando outras catro xornadas sumadas ás dez da fase previa.
;Grupo 1º-3º

;Grupo 4º-6º

### Final
A final enfrontou ós dous primeiros clasificados, o Vigo Rugby Club e o Club de Rugby Arquitectura Técnica. O encontro tivo lugar no estadio Manuel Anxo Cortizo de Lalín o 1 de abril de 2023, ás 18:00h.

## LGR 2
A segunda división galega contou cunha liga regular seguida de semifinais e final.
### Fase regular
### Finais
;Semifinais
::Ourense RC 21-0 CD Zalaeta
::Muralla RC 53-0 CR Fendetestas
;Final

## Promoción
Tralo remate das ligas de primeira e segunda división, o campión de segunda ascende directamente á primeira. A promoción de ascenso/descenso enfrontou ó último clasificado da LGR 1 co segundo clasificado da LGR 2, nunca eliminatoria a ida e volta. 

::CR Lalín 18-28 Muralla RC
::Muralla RC 22-6 CR Lalín

Os encontros disputados os días 15 e 23 de abril deron como resultado o ascenso á primeira división do Muralla RC, e o descenso á segunda división do CR Lalín.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial da Federación Galega de Rugby
### Outros artigos
Fontei, A Rúa de Valdeorras, A Rúa

**Fontei** é un lugar da parroquia da Rúa de Valdeorras, no concello da Rúa, na comarca de Valdeorras.

Constitúe unha parroquia eclesiástica á parte, a de **Nosa Señora de Fátima de Fontei**.

## Lugares e parroquias
### Lugares da Rúa de Valdeorras
### Parroquias da Rúa
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lugares da Rúa
Luci Gómez

**Lucía Gómez González**, nada na Coruña o 20 de xaneiro de 1992, é unha xogadora de fútbol sala galega, que xoga de á no Poio Pescamar da Primeira División. Internacional coa selección española dende 2017, conquistou con esta as tres primeiras Eurocopas da historia.

## Traxectoria 
Formouse como xogadora de fútbol sala na canteira do Sal Lence. Trala fusión deste club co Viaxes Amarelle, militou no novo equipo, co que debutou na Segunda División nacional na tempada 2008/09. Militou na categoría de prata ata 2012, cando o equipo logrou o ascenso á Primeira División, na que xogou durante os seguintes dous anos. Para a tempada 2014/15 fichou polo Lacturale Orvina de Pamplona, co que acabou descendendo na súa segunda tempada.

En 2016 regresou a Galicia para xogar no Ourense Envialia e na súa primeira tempada conquistou a Copa de España, marcando o gol da vitoria na final ante o Navalcarnero (3-2). 

Entre 2018 e 2020 militou no Burela, co que gañou unha liga, unha Copa da Raíña e unha Supercopa de España. En 2020 fichou polo Poio Pescamar.

### Selección española 
Debutou coa selección española o 10 de outubro de 2017, nun partido amigable contra Portugal. En 2018 xogou a fase de clasificación para a primeira Eurocopa da historia, e en 2019 participou na fase final do propio torneo, que se disputou na vila portuguesa de Gondomar. Alí proclamouse campioa de Europa despois de gañar por 4-0 á selección anfitrioa. Volveu ser convocada para a Eurocopa de 2022, onde o equipo español levantou o seu segundo título despois de derrotar de novo a Portugal na final. Un ano despois celebrouse en Debrecen a terceira edición da Eurocopa, e a selección española confirmou o seu absoluto dominio do fútbol sala europeo, gañando o título na final ante Ucraína. 

## Estatísticas 
## Palmarés 
;Viaxes Amarelle
* **Segunda División (1)**: 2011/12.

;Burela
* **Primeira División (1)**: 2019/20.
* **Copa da Raíña (1)**: 2020.
* **Supercopa de España (1)**: 2020.

;Selección española
* **Eurocopa (3):** 2019, 2022, 2023.

## Notas
Trygve Rovelstad

**Trygve A. Rovelstad**, nado en Elgin, Illinois, o 27 de setembro de 1903 e finado na mesma cidade o 8 de xuño de 1990, foi un escultor, medallista e deseñador de moeda estadounidense.

## Traxectoria 
Rovelstad naceu en Elgin, condado de Kane, Illinois, fillo dos inmigrantes noruegueses Anna Evasen e Theodor Rovelstad.

Recibiu a súa educación na *Lowrie Grade School* e na *Elgin High School*, onde comezou a expresar os seus dotes artísticos. Logo da súa graduación en secundaria, formouse en Arte no estudio de Nellie Fabyan en Geneva, Illinois, e despois foi aceptado para traballar prestixioso estudio *Midway*, do escultor Lorado Taft, ao tempo que asistía a clases nocturnas no Instituto de Arte de Chicago. Logo marchou a Nova York para ampliar estudos no *Beaux Arts*.

Ao seu regreso a Elgin, inicialmente modelou relevos en miniatura para o seu antigo mestre Lorado Taft e logo viaxou ao Oeste para estudar na Universidade de Washington, onde se graduou en Escultura.
[miniatura|260x260px|Conxunto [Escultura|escultórico o *Pioneer Memorial*, en Elgin.]]
Rovelstad tamén foi o autor do *American Roll of Honor* ("Lista de Honra Estadounidense"), un gran manuscrito con decoración de acuarelas no que están escritos á man os nomes dos 28.000 militares estadounidenses que morreron na defensa de Gran Bretaña antes do Día D, que lle foi entregado á Raíña Isabel II polo xeneral Dwight Eisenhower para a súa exhibición na capela americana da catedral de St. Paul en Londres.

Os seus arquivos consérvanse na Universidade de Illinois.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Smith, P. (2012). "". En *American Numismatic Biographies*. Páxina 361.
Coco Dávez

**Valeria Jiménez Palmeiro**, nada en Madrid en 1989, coñecida como **Coco Dávez**, é unha artista plástica española. Traballou en disciplinas como a fotografía, a pintura, o escaparatismo, o *body painting* e a escenografía.

## Traxectoria
En 2010 comezou a traballar como ilustradora para *El Mundo*, mentres residía en Londres. Coa colección Faceless fixo exposicións en Madrid, Lisboa e Santiago de Chile, e publicou un libro sobre a mesma co selo Lunwerg. Ilustrou a obra *El año sin verano* de Carlos del Amor.

## Exhibicións 
; Exhibicións individuais

* 2023: Partners In Time, Maddox Gallery, Londres
* 2019: Faceless, Maddox Gallery, Londres

## Recoñecementos
*Premio Elle Girls can do anything da revista *Elle* España na categoría de artes plásticas en 2018
## Notas
Domingo Catoira

**Domingo Catoira Mosquera**, nado en Évian-les-Bains o 9 de setembro de 1972, é un exfutbolista e dirixente deportivo galego. Como futbolista xogaba de defensa e a súa carreira transcorreu principalmente na Segunda División B, categoría na que disputou un total de 330 partidos repartidos entre o Fabril, o Lugo, o Novelda e o Benidorm. Trala súa retirada traballou nos despachos técnicos do propio Benidorm, o Valencia, o Valladolid e o Espanyol.

## Traxectoria 
Nacido en Francia de pais galegos, regresou a Galicia durante a súa infancia e comezou a xogar ao fútbol no San Cristóbal da Coruña, ocupando dende os 13 anos a posición de defensa central. De aí pasou ao equipo xuvenil do Deportivo da Coruña, onde tivo como adestrador a Beci, e logo ao filial do club, o Fabril, ao que subiu na tempada 1990/91. Esa mesma campaña participou do primeiro ascenso á Segunda División B da historia do Fabril, despois de superar na promoción a Caudal, Fuenlabrada e Almazán. Na tempada 1991/92 debutou na categoría de bronce do fútbol español, disputando 21 partidos ás ordes de Melo, e acabou descendendo ao remate da competición. Na seguinte campaña revelouse como un dos maiores goleadores do equipo, a pesar de xogar como defensa central. Ámbolos dous, xunto cun terceiro galego, Cata, formaron a dirección deportiva do Valladolid entre 2014 e 2017. En marzo de 2017 deixou Pucela para regresar ao Valencia, permanecendo na secretaría técnica do club durante tres anos, ata o seu despedimento a comezos de 2020. Uns meses despois incorporouse ao Espanyol, como novo secretario técnico do club. En maio de 2022 pasou a ocupar a dirección deportiva do Espanyol. Foi destituído ao remate da tempada, tralo descenso do club á Segunda División. 

## Notas
Taurinos

miniatura
Os **taurinos** ou *Taurini* eran unha antiga tribo celta-ligur que ocupaba o val superior do río Po, no centro do actual Piemonte. Segundo Polibio, a súa capital recibía o nome de *Taurasia*. Aínda que non foi posible situala arqueoloxicamente, suponse que ocupaba o lugar do actual Turín.

## Etimoloxía 
O nome da cidade provén da raíz indíxena *Tauro* (monte), cuxo uso se estendeu entre os antigos romanos para designar tamén o pobo que o habitaba. O vocábulo confundiuse posteriormente co latino *Tauro* (touro), que hoxe en día segue sendo símbolo da cidade de Turín.

## Historia 
[dereita|miniatura|200x200px|Teatro romano de *Castra Taurinorum* ([Turín).]]

No 218 a. C. Haníbal atacounos como parte das esixencias do seu tratado cos insubres, con quen se encontraban en guerra desde facía tempo. Conquistou finalmente a súa capital, *Taurasia*, tras tres días de asedio.

Apenas son citados posteriormente na Historia como pobo independente. No 27 a. C. establécese o campamento romano de *Castra Taurinorum* ("Fortaleza dos taurinos"), que posteriormente recibiría o nome de *Iulia Augusta Taurinorum* (*Xulia Augusta dos Taurinos*).

Tanto Livio (v. 34) como Estrabón (iv. p. 209) mencionan a entrada a un paso nos Alpes no país dos taurinos, o que suxire un uso máis estendido do nome en tempos antigos, confundíndose coa rexión xeográfica que habitaban.

## Notas 
* 
* 
* Smith, William (editor); *Dictionary of Greek and Roman antiquities*, http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa;cc=moa;q1=senate;idno=acl4256.0001.001;view=toc;frm=frameset, Boston. Reimpresa en Londres por: C. Little, and J. Brown, 1870 (en inglés)

## Véxase tamén 
### Outros artigos
* República romana
* Celtas
* Galia
* Liguria

### Ligazóns externas 
* *La invasión gala de Italia*, en celtiberia.net
Rhodopseudomonas

***Rhodopseudomonas*** é un xénero de bacterias da familia Nitrobacteraceae.

## Filoxenia 
A taxonomía actualmente aceptada está baseada na LPSN.

## Notas
Braseiro

[miniatura|Braseiro no centro dun círculo de pedras con caracteres [Alfabeto rúnico|rúnicos en Straubing, Baviera.]]
Un **braseiro** é un recipiente utilizado para queimar carbón vexetal ou outro combustible sólido para cociñar, quentar ou realizar rituais culturais. A miúdo, toma a forma dunha caixa ou cunca metálica con pés. A súa elevación axuda a facer circular o aire, alimentando con osíxeno ao lume. Os braseiros utilízanse dende tempos antigos; así, o braseiro de Nimrud data polo menos do 824 a.C.

## Historia 
A palabra braseiro é mencionada na Biblia. Crese que a palabra hebrea para braseiro era de orixe exipcia, o que suxire que foi importado de Exipto. A única referencia a ela na Biblia é o seguinte verso:

O emperador romano Xoviano foi envelenado polos fumes dun braseiro, na súa tenda no 364, poñendo fin á liña de Constantino.

## Usos 
### Calefacción 
A pesar dos riscos de queimar carbón vexetal en lumes abertos, os braseiros foron amplamente adoptados para a calefacción doméstica, especialmente e de forma algo máis segura (sobre todo en edificios sen acristalamento e só con persianas) no mundo hispanofalante. Fernando de Alva Cortés Ixtlilxochitl sinalou que Tezozomoc, o tlatoani da cidade tepaneca de Azcapotzalco, durmía entre dous braseiros porque era tan vello que non producía calor natural. Viaxeiros británicos do século XIX como o diplomático e científico Woodbine Parish e o escritor Richard Ford, autor de *A Handbook for Travellers in Spain*, afirman que os braseiros eran considerados máis saudables que as chemineas e as chemineas.

O braseiro podía colocarse ao descuberto nunha sala grande e, noutras ocasións, incorporábase aos mobles. Moitas culturas desenvolveron as súas propias variantes dunha mesa baixa, cunha fonte de calor debaixo e mantas para captar a calor: o *kotatsu* no Xapón, o *korsi* en Irán, o *sandali* en Afganistán, e o fogón de pé no norte de Europa. En España o *brasero* seguiu sendo un dos principais medios de calefacción ata principios do século XX; Gerald Brenan describiu nas súas memorias *Sur de Granada*, o costume xeneralizado na década de 1920 de colocar brasas moribundas dun braseiro debaixo dunha mesa cuberta de tea para manter quentes as pernas e os pés da familia nas noites de inverno.

### Cheiro 
Os adornos húmidos de rosa e vide producen un fume picante e cheiro doce e producen carbón, pero a menos que estean completamente secos (aderezados ou cocidos ao forno) como ocorre coa madeira, producen partículas canceríxenas no aire. Tamén se teñen engadido, ás brasas do braseiro, outros elementos aromáticos (sementes de lavanda, casca de laranxa).

A tradución xaponesa é *hibachi*, e empregábase principalmente para cociñar e en rituais culturais como a cerimonia do té xaponés.

Desde 1957, Dairy Queen usou a palabra "braseiro" na súa sinalización para indicar os lugares particulares que serven comida quente como perritos quentes e hamburguesas, etc.

## Notas 
## Véxase tamén
Francisco Varela Ouro

**Francisco Javier Varela Ouro**, nado en Antas de Ulla o 24 de setembro de 1891 e finado no mesmo concello o 6 de febreiro de 1955, foi un mestre e xornalista galego.

## Traxectoria 
Estudou no Seminario de Lugo. Fíxose mestre na escola Normal de Pontevedra. Foi mestre de Moreda (Monforte de Lemos) e dende 1929 de Antas de Ulla. Colaborou en *Ilustración Gallega* e foi colaborador habitual de *La Voz de la Verdad*. Finou en Antas de Ulla o 6 de febreiro de 1955.

## Vida persoal 
Casou en Pías con María Aurea Casal Fernández o 5 de agosto de 1918, e foi pai de Francisco Javier, María Raquel, María Esther, José Antonio, María Olga e Aurea María Jesús Varela Casal.

## Notas
The Banshees of Inisherin

***The Banshees of Inisherin*** é un filme británico-estadounidense de 2022 dirixido, escrito e producido por Martin McDonagh. Ambientado nunha illa remota e ficticia da costa oeste de Irlanda, o filme está protagonizada por Colin Farrell e Brendan Gleeson como dous amigos de toda a vida que se distancian cando un deles pon fin á súa amizade, con consecuencias alarmantes para ambos. Kerry Condon e Barry Keoghan tamén protagonizan. O filme reúne a Farrell e Gleeson, que previamente traballaron xuntos no debut como director de McDonagh, *In Bruges* (2008).

## Personaxes 
* Colin Farrell como Pádraic Súilleabháin
* Brendan Gleeson como Colm Doherty
* Kerry Condon como Siobhán Súilleabháin
* Barry Keoghan como Dominic Kearney
* Gary Lydon como Garda Peadar Kearney
* Pat Shortt como Jonjo Devine
* Sheila Flitton como Mrs. McCormick
* Bríd Ní Neachtain como Mrs. O'Riordan
* Jon Kenny como Gerry
* Aaron Monaghan como Declan
* David Pearse como sacerdote
* Lasairfhíona Ní Chonaola como cantante feminina
* John Carty como músico maior 1

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Guión orixinal
Abel Reverter

**Abel Reverter Valeiras**, nado en Ourense en 1988, é un deseñador visual galego.

## Traxectoria
De familia vinculada á enxeñería, estudou Comunicación Audiovisual na Universidade Complutense de Madrid. En 2011 comezou a traballar como bolseiro nun estudo londiniense de deseño visual, o que o levou a contactar con outras empresas do sector e iniciar a súa carreira profesional como deseñador de gráficos en movemento.

Traballou para varios estudos de deseño gráfico e deseño visual no Reino Unido e nos Estados Unidos, como MPC, primeiro como freelancer e a partir de 2017 con postos xa sénior como director de arte para Monstro.TV ou Territory Projects. Os seus deseños visuais apareceron no filme *Blade Runner 2049*, e en distintas campañas publicitarias de nivel internacional para Apple, Spotify, Microsoft, Google ou *The New York Times*.

En 2012 coñeceu a deseñadora británica Katie Menzies, coa que iniciou unha relación sentimental e laboral e a canda ela fundou en 2018 o estudo Cabeza Patata en Londres.

## Notas
Bonaval, Burgueira, Oia

**Bonaval** é un lugar da parroquia de Burgueira, no concello pontevedrés de Oia, na comarca do Baixo Miño. Segundo o IGE, en 2022 tiña 50 habitantes (26 homes e 24 mulleres).

## Lugares e parroquias 
### Lugares de Burgueira 
### Parroquias de Oia 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lugares de Oia
Fillas de Cassandra

**Fillas de Cassandra** é un dúo musical galego formado en 2022 por MaríaSOA (Vigo, 1996) e Sara Faro (Vigo, 2001). A súa música está baseada na tradición musical e oral galega, o feminismo, os sons modernos e a mitoloxía grega.

## Traxectoria 
Coñecéronse nunhas xornadas de Feminismo unitario en Vigo e desde entón xuntaron a formación musical de MaríaSOA -voz, percusión e piano- e Sara Faro -voz e percusión- para formaren o dúo.

Na tradición os temas están influenciados por Xosé Lois Romero e Aliboria, Leilía, Baiuca e *Contrapunto* das Tanxugueiras. Nas harmonías hai referentes do barroco e pola electrónica inflúen Rosalía ou a Bad Gyal.

En 2022 estrearon o tema "Lisístrata" no *Luar* e actuaron en escenarios de toda Galicia. 

O seu primeiro disco, *Acrópole* (2023), semella unha obra de teatro clásico con heroínas mitolóxicas na que se achegan as mulleres do presente coas do pasado, as vivencias propias coas alleas.

### Sinxelos 
* *PUNHETA!* (17 de marzo de 2023). Colaboración con Mondra e Berto.

* *Tataravoa* (7 de xullo de 2023). Colaboración con Galician Army. 
* *Tola* (28 de xullo de 2023). Colaboración con Berto.
* *canta miña sombra (negra sombra)* (15 de setembro de 2023).
* *Anguleele* (31 de xaneiro de 2024). Colaboración con Zetak.
* *Quen é a que canta?* (29 de marzo de 2024) Colaboración con Tanxugueiras.
* *Hibernarse* (2025). Proxecto multiformato sobre a construción social do tempo a través de distintas disciplinas artísticas.

## Premios 
* 2023: [[ARitmar|Premio aRi[t]mar]] á Mellor Música do Ano en Galicia en 2022.

* 2024: Premio Rosa dos ventos. Outorgado anualmente polo alumnado de 5.º curso de bacharalato do Instituto Santiago Apóstol de Buenos Aires.
* 2026: Premio Mestre Mateo ao Mellor Videoclip do Ano por Hibernarse - O VIDEOFILME  

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Canle de You Tube de Fillas de Casandra
* Web oficial
Sancho Ordóñez (conde)

**Sancho Ordóñez**, nado antes do 1042 e morto c. 1080, foi un conde que viviu no século XI. O seu pai era Ordoño Vermúdez, fillo ilexítimo do rei Vermudo II, e a súa nai era Fronilde Páez, tamén membro da alta nobreza como filla do conde Paio Rodríguez e da súa muller Gotina Fernández de Cea, filla do conde Fernando Vermúdez de Cea e Elvira Díaz. e irmá de Ximena Fernández, nai do rei Sancho III, e de Xusta Fernández, casada co conde Flaín Muñoz.

## Traxectoria 
Foi nomeado conde entre 1059 e 1061 cando aparece co título en varias transaccións familiares e cartas reais, como unha datada en 1061 no Mosteiro de Samos cando confirma como *Sanctius proles Ordonii comes* (Sancho, fillo de Ordoño, conde).
* Ximena Sánchez, que aparece a partir do 10 de agosto de 1093 como monxa no mosteiro cisterciense de San Salvador en Ferreira de Pantón. A súa filiación consta nunha carta do 26 de xaneiro de 1108 cando se declara filla do conde Sancho e neta de Ordoño Vermúdez, e fai doazón dalgúns dos seus bens en Sarria, Lemos e Asma, que foi confirmada polo rei Afonso VI e por varios bispos.

## Notas 
### Referencias
Tatiana Zatulovskaia

[miniatura|261x261px|Zatulovskaia o [16 de xaneiro de 1964]]
**Tatiana Zatulovskaia** (; ), nada en Bakú (RSS de Azerbaidján) o 8 de decembro de 1935 e finada en Ascalón (Israel) o 2 de xullo de 2017, foi unha xadrecista israelí (anteriormente soviética e rusa). Foi tres veces campioa do Campionato Soviético Feminino e dúas veces campioa mundial Sénior Feminina. Foi nomeada Mestra Internacional Feminina en 1961 e Gran Mestra Feminina en 1976. Durante a súa vida tamén foi enxeñeira xeolóxica e ximnasta.

Zatulovskaia gañou o Campionato Soviético Feminino de Xadrez en 1960, 1962 e 1963. Representou a URSS nas Olimpíadas Femininas de Xadrez en 1963 e 1966, e gañou a medalla de ouro do equipo en ambas ocasións. Obtivo tamén unha medalla de prata individual en 1963 e un ouro individual en 1966. Durante as décadas de 1960 e 1970 clasificouse en varias ocasións para os campionatos Interzonais e os Torneos de Candidatas previos aos Mundiais Femininos de Xadrez.

En 1993 gañou o Mundial Feminino Sénior cunha puntuación de 10 puntos sobre 11 (10 vitorias, 0 derrotas e 2 táboas). Repetiu ese éxito en 1997. En 2000 emigrou a Israel, país ao que representou nas Olimpíadas Femininas de Xadrez de 2002 en Bled (Eslovenia). 

## Notas 
## Véxase tamén
### Ligazóns externas 
* Tatiana Zatulovskaia nas Olimpíadas Femininas de Xadrez
Ronia, a filla do bandoleiro

***Ronia, a filla do bandoleiro*** é un libro infantil de Astrid Lindgren, publicado en 1981 baixo o título *"Ronja Rövardotter"* en Suecia. As ilustracións orixinais son de Ilon Wikland. O libro foi traducido a numerosos idiomas e tivo éxito internacional. En galego foi publicado por Sushi Books, un selo de Rinoceronte Editora, traducido por David A. Álvarez Martínez.

## Acción 
Ronia é a filla do xefe dos bandoleiros Mattis e da súa muller Lovis. Crece na fortaleza de Mattis (*Mattisborgen*). A "fortaleza" resulta ser un castelo abandonado, partido pola metade por un raio que alcanzou o día en que naceu Ronja. Despois do temporal, o castelo é ocupado, en metades opostas, polas bandas rivais de ladróns de Mattis e Borka. Un día, Ronia coñece a Birk Borkason, o fillo do hostil capitán ladrón Borka e a súa esposa Undis. Ronia e Birk fanse amigos, contra a vontade dos seus pais. A medida que o conflito entre os dous clans se intensifica, Ronia e Birk escapan e comezan a vivir xuntos nunha cova do bosque. A ansia de Mattis por recuperar a súa filla lévao a poñerse en contacto con Borka para resolver a rivalidade entre os bandidos. Todo o libro é unha parábola sobre a liberdade de elección na infancia, o afecto (e os conflitos) entre pai e filla, o descubrimento da independencia e o amor, a sabedoría da vida en contacto coa natureza e sobre a tolerancia no seu sentido máis amplo.

## Películas e musicais 
miniatura| *Ronja in the Forest* (musical de Axel Bergstedt)
O libro foi filmado en 1984 con grande éxito por Tage Danielsson para o cine; a película ás veces móstrase na televisión como unha miniserie. Studio Ghibli e Polygon coproduciron unha serie de debuxos animados baseada na novela.

Hai diferentes versións para o teatro. En 1994 estreouse en Szczecin (Polonia) e Hamburgo (Alemaña) o espectáculo de teatro musical "Ronja Räubertochter" do compositor brasileiro Axel Bergstedt con orquestra e máis de cen participantes, en alemán.  

## Notas
John Flanagan

**John Flanagan** pode estar referido a:

* John Flanagan (1873-1939), atleta tricampeón olímpico;
* John Flanagan (1944-2013), futbolista escocés;
* **John F. Flanagan** (1865-1952), escultor, medallista e deseñador de moeda estadounidense;

## Véxase tamén 
* Jon Flanagan (nado en 1993), futbolista británico.
Afonso Núñez

**Afonso Núñez** (fl. 1101–1135) foi un nobre e xefe militar galego.

## Traxectoria 
Era o primoxénito de Nuño Vázquez e de Fronilde Sánchez, filla do conde Sancho Ordóñez. Desde polo menos o 28 de xaneiro de 1090 o poder de Nuño residía na comarca da Limia. O 13 de xuño de 1104 aparece cos seus pais e irmáns Menendo, Sancho e Elvira nunha doazón ao mosteiro de Sahagún.

Entre o 1 de abril de 1101 e o 24 de outubro de 1102 Afonso serviu como alférez de Raimundo conde de Galiza.

### Matrimonio e descendencia 
A única constancia da muller de Afonso é dun documento do 5 de xullo de 1118 no arquivo de Celanova, que tamén pasa a ser o primeiro rexistro de Afonso ostentando o título *comes* (conde), o título nobiliario máis alto do reino. O nome da súa muller parece ser María. Deulle dúas fillas: Fronilde e Tareixa. En 1126 ou 1127 concedeu unha subvención á Catedral de Braga. Menciónase por última vez nun documento do 18 de maio de 1135.

## Notas
Miguel Lorenzo

* **Miguel Lorenzo Torres** (Pontevedra, 1961), avogado e político galego do Partido Popular de Galicia.
* **Miguel Lorenzo Leis** (Lugo, 1991) xogador de baloncesto.
Gascuña

**Gascuña** (/ˈɡæskəni/; francés: Gascogne [ɡaskɔɲ]; occitano: Gasconha [ɡasˈkuɲɔ]; éuscaro: Gaskoinia) foi unha provincia do suroeste do Reino de Francia que sucedeu ao Ducado de Gascuña (602–1453). Desde o século XVII ata a Revolución Francesa (1789–1799), formou parte da provincia combinada de Güiena e Gascuña. A rexión está vagamente definida, e a distinción entre Güiena e Gascuña non está clara; algúns consideran que se solapan, e outros consideran a Gascuña unha parte de Güiena. A maioría das definicións sitúan a Gascuña ao leste e ao sur de Bordeos.miniatura|Un mapa de Gascuña, que mostra unha ampla definición da rexión. Outras definicións poden abarcar unha área máis pequena.|esquerdaAgora está dividida entre a rexión de Nova Aquitania (departamentos de Landas, Pireneos Atlánticos, suroeste de Xironda e sur de Lot e Garona) e a rexión de Occitania (departamentos de Gers, Altos Pireneos, suroeste de Tarn e Garona e oeste de Alta Garona).

Gascuña estivo historicamente habitada por persoas relacionadas cos vascóns que puideron ter falado unha lingua semellante ao éuscaro. O nome Gascuña provén da mesma raíz que a palabra vasca *Wasconia*. Dende a Idade Media ata hoxe fálase o gascón, aínda que está clasificada como unha variante rexional da lingua occitana.

## Notas
Luis Sobrino

**José Luis Sobrino Rodríguez**, coñecido como **Sobrino**, e fóra dos campos como **Pericán**, nado en Arcos (O Carballiño) o 7 de abril de 1961 e finado en Ourense o 3 de abril de 2023, foi un xogador de fútbol e concelleiro galego.

## Traxectoria
O pai, Juan Bautista, xa xogara ao fútbol no Carballiño, onde fora porteiro. 

Xogador no centro. 

Co equipo da capital ourensá xogou seis temporadas, ata 1996. Foi un defensa fundamental das aliñacións ourensanistas e co equipo vermello viviu unha das mellores épocas do club. Como capitán do conxunto, naquel tempo compartiu banco con históricos do club como Mugüerza, Pichi, Ares ou Bericat. Como afeccionado seguiu xogando ao fútbol un tempo, por exemplo no Barbantes Estación.

### Na política 
Sobrino tamén participou da política municipal, e foi concelleiro en Leiro primeiro (2007-2011) e logo no Carballiño (2015-19), en ambas en representación do Partido Popular. En 2019 tamén concorreu nas listas do PP ao concello do Carballiño, pero foi pechando a lista.

## Homenaxes 
Foi homenaxeado en maio de 2021 polo Arenteiro.

## Vida persoal 
Casara para Leiro e tivo dous fillos. Nos seus últimos anos vivía en Gomariz (Leiro). Traballou para a Deputación de Ourense.

## Notas
Francisco Justo Pérez van-Leenden

**Francisco Justo Pérez van-Leenden**, nado en Riohacha, La Guajira o 3 de maio de 1949, e finado en Bogotá o 13 de xullo de 2019, foi un investigador e académico colombiano. Foi docente e reitor da Universidade da Guajira e membro do centro colombiano de estudos en linguas indíxenas da sociedade de historia da educación latinoamericana.

## Traxectoria 
### Estudos 
En 1967, recibiu o seu título como bacharel, logo de cursar estudos de primaria e secundaria no colexio Divina Pastora. Xa como bacharel, decidiu matricularse na Universidade Distrital Francisco José de Caldas e cursar a carreira en enxeñaría electrónica. Posteriormente tamén se matriculou na Universidade Nacional de Colombia e alí cursou a licenciatura en filosofía e linguas.

En marzo de 1979, recibiu o seu título como licenciado en filosofía e linguas, o que lle permitiu impartir clases comezando a década dos 80, no colexio a Sagrada Familia, o cal se atopaba baixo a dirección da irmá Teodosia Josefina Zúñiga Deluque, quen lle solicitou a organización da biblioteca, o cal realizou baixo a capacitación de Colcultura e a Secretaría de Cultura a través de diversos cursos.

Especializouse cunha mestría en etnolingüística na Universidade dos Andes de Bogotá, especialización que comezou en 1985 e rematou en marzo de 1987. Dende o 6 de novembro de 1990 até setembro de 1991 foi director encargado do centro de información na Universidade da Guajira. Igualmente dende 1979 até 2019 estivo vinculado a devandita institución como docente.

### Na Universidade da Guajira 
Dende 1979 estivo adscrito como docente na Universidade da Guajira, até 2019, onde chegou a desempeñar diferentes cargos como; decano da facultade de ciencias da educación, vicerreitor académico, director encargado do centro de información sobre a cultura wayuu.

Foi reitor de devandita institución dende setembro de 1991 até febreiro de 1996, impulsando desa maneira a xestión para a creación da cidadela universitaria e a inclusión de programas de licenciaturas en linguas modernas, enxeñaría ambiental, licenciaturas en etnoeducación e do centro de información sobre grupos étnicos (Cige), o cal recompila investigacións e material bibliográfico acerca de pobos indíxenas e comunidades negras de todo o mundo.

A súa xestión en devandita institución centrouse en boa parte para consolidar moitos aspectos relacionados co uso da lingua wayuu como unha lingua oficial, polo tanto consideraba como esencial para o pobo wayuu e para a Guajira, a escritura do wayuu na cotidianidade. Ademais impulsou e participou na tradución da Constitución Política de Colombia no ano 1991 xunto a Margarita Pimienta.

## Libros 
* *Wuommainpa* (v. 3 e 4)
* *Wayuunaiki: estado, sociedad y contacto*
* *Colaboro en la traducción al wayuunaiki en partes de la Constitución Política de Colombia* 1991
* *Sujuupajiraya akua’ipa: abrazando las culturas*

## Notas
Martha Peralta Epieyú

**Martha Isabel Peralta Epieyú**, nada en Monguí, La Guajira o 11 de novembro de 1988, é unha avogada colombiana, especialista en dereito ambiental e líder indíxena do pobo wayuu pertencente ao clan Epinayú Epieyú. É presidenta do partido político Movemento Alternativo Indíxena e Social (MAIS). Peralta foi elixida ao senado da república de Colombia nas eleccións lexislativas de 2022 dentro da coalición do Pacto Histórico.

## Traxectoria 
Peralta naceu no correxemento de Monguí en La Guajira, preto da capital Riohacha. Estudou no internado indíxena San Antonio de Aremasain.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Pobo wayuu
* Movemento Alternativo Indíxena e Social
Universidade da Guajira

A **Universidade da Guajira** (en : en ), tamén coñecida como **Uniguajira**, é unha universidade pública con sede na cidade de Riohacha, no departamento colombiano de La Guajira. A universidade foi creada pola ordenanza núm. 011 e 012 de 1976, pola Asemblea Departamental, e abriuse en febreiro de 1977. O seu campus principal, coñecido como Cidadela Universitaria, sitúase nos arredores da cidade, e acolle as facultades de Ciencias Básicas, Ciencias Económicas e da Administración, Ciencias da Educación, Enxeñaría, e Ciencias Sociais e da Humanidade. A universidade tamén ten varios campus satélites ao longo do departamento nas cidades de Albania, Fonseca, Maicao, Manaure e Villanueva, e un campus no departamento de Córdoba na cidade de Montería.  A universidade ofrece educación nos niveis técnico, grao e posgrao. A súa mascota é unha medusa, que simboliza poder e sinxeleza.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial