Violencia sexual na España franquista e da transición

**A violencia de xénero e as violacións na España franquista** foron comúns por parte das forzas falanxistas e os seus aliados durante a guerra civil española. As tropas da retagarda falanxista violaron, torturaron e asasinaron en cemiterios, hospitais, granxas e prisións a mulleres socialistas, mozas, enfermeiras e milicianas. Os soldados nacionalistas regulares repetiron patróns similares de violacións, torturas e asasinatos en lugares como Maials, Callús e Cantalpino. Os lexionarios estranxeiros marroquís foron utilizados para cometer violacións contra mulleres co fin de infundir terror entre as poboacións locais, coa violación como arma de guerra. As mulleres presas tamén foron violadas e acotío enfrontábanse á morte se se negaban a ter relacións sexuais cos seus capturadores. Probabelmente nunca se chegue a saber o alcance exacto destas prácticas, xa que se levaban menos rexistros sobre as mulleres.

Tras a guerra civil española, os homes españois regresaron a unha cultura que insistía en que as mulleres estaban completamente subordinadas aos homes, mentres que a estes se lles permitía ter relacións sexuais con prostitutas e ser promiscuos. Ás mulleres ensinóuselles a ser servís e a que pensasen que a súa felicidade non era importante. Esta cultura fomentaba a violencia doméstica por parte dos maridos cara ás súas esposas e incluía a violación. As leis declararon ilegal o sexo non acordado nalgúns casos, pero existía unha tremenda presión social para non denunciar este comportamento. As mulleres con vínculos republicanos foron violadas acotío até polo menos a década de 1960, con aceptación social da práctica. Estas adoitaban tentar mudarse ás cidades para volvérense máis anónimas. Algunhas, como Lidia Falcón, foron violadas e acosadas sexualmente en prisión.

Tras a morte de Franco en 1975 e o inicio da transición española, celebrouse en 1976 en Barcelona a primeira manifestación de condena á violencia contra as mulleres. As leis sobre a idade de consentimento cambiaron dous anos despois, xunto coas leis sobre honestidade. Os homes tamén podían ser considerados legalmente vítimas de violación. En 1981 legalizouse o divorcio e en 1983 tiveron lugar outras reformas legais. Aínda así, a violación non foi tratada como un problema institucional grave dentro de España e as vítimas tiñan poucos recursos. En 1987 o Tribunal Supremo de España ditaminou que as vítimas de violación non necesitaban demostrar a loita activa contra o seu violador para presentaren unha denuncia.

As leis de memoria histórica de España deron como resultado unha maior atención á violencia que enfrontaron as mulleres durante a guerra civil española e o franquismo. En 2010 a Xunta de Andalucía comezou a ofrecer compensacións ás mulleres pola violencia exercida contra elas. Tamén comezaron a explorarse casos xudiciais contra os autores destes crimes. Realizáronse algunhas accións en España, pero a maioría dos intentos de procesalos tiveron lugar na Arxentina.

## Historia 
### As forzas franquistas no período da guerra civil española (1936 - 1939) 
Na era moderna enténdese que o tipo de violencia que sufriron as mulleres na guerra civil española foi común ao longo da historia. España foi criticada polo «completo esquecemento dentro da Lei de Memoria Histórica dos crimes de lesa humanidade cometidos contra as mulleres republicanas». Antes dos anos 90 en España non había forma de coñecer o número de mulleres asasinadas polos seus noivos ou maridos. O abuso e asasinato de mulleres en España é considerado unha forma de terrorismo sexista, con máis vítimas que o de ETA.O propósito era obrigar ás mulleres á subordinación ou utilizar o seu trauma para controlar os membros masculinos da familia.

As tropas falanxistas actuaron como tropas de retagarda. Servían en lugares capturados polas tropas ou onde nunca houbera realmente oposición sublevada. A esposa dun concelleiro socialista de El Gastor, María Torreño, foi golpeada tan brutalmente que abortou. Logo foi abandonada polos seus torturadores falanxistas, e morreu pouco despois por consecuencia das torturas ás que fora sometida. Despois de que Frasquita Avilés rexeitase a un falanxista que se namorou dela, este matouna e logo violouna nun cemiterio. Foi violada na secretaría da comisaría. O día seguinte uns campesiños atoparon a Maravillas espida nun descampado, morta e mordida polos cans. No Pozo da Revolta de Bagüín, na parroquia de Mogor (Marín), un grupo de falanxistas vexou, torturou, mutilou e asasinou a Carmen Pesqueira Domínguez, coñecida como *A Capirota*. Pasearon o seu cadáver por Bueu mostrando os seus seos mutilados antes de deixalo abandonado na rúa.

En Fuentes de Andalucía (Sevilla), María León Becerril, María Jesús Caro González, Joaquina Lora Muñoz, Coral García Lora e Josefa García Lora, cinco mozas de entre 16 e 22 anos, foron violadas, asasinadas e logo botadas a un pozo por falanxistas o 27 de agosto de 1936. Previamente foron obrigadas a beber alcol e practicar sexo oral a homes falanxistas, ademais de facelas desfilar polas rúas en roupa interior. Tras seren botadas ao pozo, os falanxistas desfilaron pola vila coa roupa interior das mulleres colgada dos seus fusís e escopetas. Cinco enfermeiras barcelonesas foron capturadas en Mallorca tras a retirada republicana. Realizáronselles probas de virxindade e foron violadas en grupo en Manacor. O día seguinte foron asasinadas no cemiterio de Son Coletes. Tras as súas mortes, os falanxistas tentaron presentalas como prostitutas para xustificaren as súas accións. Até 2005 non se rehabilitou a reputación destas enfermeiras republicanas. En novembro de 1937, despois da caída de Asturias durante a guerra civil, Rosario Montes, embarazada de 8 meses, foi violada e brutalmente torturada, e finalmente fusilada na Costa Vindoria. A finais de 1938, unha moza de 17 anos de Unarre (Lleida) foi obrigada a presenciar a execución da súa nai e logo foi brutalmente violada en grupo e executada. As tropas franquistas católicas tamén participaron en actos de violencia sexual contra mulleres republicanas. Liderados polo xeneral Mola, un grupo de habituais en Valdediós violaron e asasinaron a catorce enfermeiras e a unha moza de 15 anos. As milicianas tamén eran violadas e afeitábanlles a cabeza cando eran capturadas no campo de batalla.

Nos cárceres sublevados as mulleres eran violadas con frecuencia. En Can Sales (Palma de Mallorca) as mulleres eran trasladadas polos falanxistas aos seus cuarteis para seren violadas. Trinta mulleres foron violadas no transcurso de tres meses por dous funcionarios da prisión de Albacete. Podíanse escoitar as voces das vítimas gritando por toda a prisión. As mulleres en prisión enfrontábanse constantemente a gardas que lles pedían favores sexuais a cambio de mellorar a súa situación en prisión ou a doutros familiares encarcerados. Esta práctica de utilizar membros da Lexión Estranxeira marroquí para violar a mulleres locais foi un remanente das accións militares españolas nas súas posesións coloniais.

En ocasións extremas, os homes foron procesados en tribunais militares pola violencia que cometeron contra as mulleres, aínda que mesmo entón a maioría dos perpetradores masculinos foron absoltos. O falanxista homosexual sevillano Andrés Díaz asasinou á súa exmuller embarazada, Ana Linero Pavón, mentres esta daba a luz, e tentou agochar o seu corpo. Previamente sacáraa do cárcere e afeitáraa. Díaz foi absolto do asasinato porque o tribunal ditaminou que Linero era unha roxa perigosa, malia os moitos testemuños doutras mulleres que afirmaban que iso non era certo. Nun caso de Torre Alháquime (Cádiz), un xefe entrante da Falange redactou un informe interno que acusaba ao líder saínte de borracho, violador e extorsionador. Na súa maior parte, estes testemuños escritos non existen, foron destruídos ou desapareceron. O seu programa de radio foi tan explícito na súa violencia que ás veces era censurado polas propias forzas franquistas.

### Período franquista (1939 - 1975) 
Cando os homes regresaban a casa despois da fronte da guerra civil, a cultura ditaba que tiñan certa liberdade sexual que ás mulleres se lles negaba. Isto incluía a posibilidade de saíren de noite, teren relacións sexuais con prostitutas e seren promiscuos doutras formas. Ao mesmo tempo, o retorno do catolicismo tradicional esixiu que a muller regresase aos roles tradicionais de esposa e nai.

No período franquista ensinábaselle ás mulleres que o seu propósito era sometérense aos seus maridos. Isto incluía áreas do sexo ás que debían acceder humildemente. A violencia doméstica, cometida polos homes cara ás súas cónxuxes, era un problema na España franquista. Este tipo de violencia contra as mulleres era perfectamente legal e as mulleres non tiñan ningún recurso para afrontala, xa que eran considerabas propiedade legal dos seus maridos. Para moitas mulleres casadas nas décadas de 1940, 1950 e 1960, o abuso sexual era a norma no matrimonio.

O Código Penal de 1848 estabeleceu a definición de delitos sexuais en España. Non sería modificada substancialmente até 1996, e foi a principal lei relacionada con este tipo de delitos no franquismo. O Título X contaba cun apartado denominado «Delitos contra a honestidade», sobre unha serie de delitos que inclúen o adulterio, a violación e corrupción de menores e o secuestro. A violación tratábase de xeito específico no artigo 363. Implicaba o uso da forza ou a intimidación dirixida á vítima ou a privación «da razón ou o sentido» por parte da vítima, ou que a vítima tivese menos de 12 anos para que se considerase unha violación. As condenas por violación levaban penas de 12 a 20 anos. Mestres, sacerdotes e figuras de autoridade poderían ser encarcerados por teren coñecemento carnal de persoas baixo o seu coidado entre 12 e 23 anos, con pena menor de prisión de 4 a 6 anos. Se o cargo for só de abuso deshonesto, a pena de prisión podía oscilar entre 7 meses e 6 anos. Os homes acotío podían evitar a pena de prisión casando coas súas vítimas. Este Código Penal tamén dispuña que, en case todos os casos, só as mulleres casadas e os homes con quen mantivesen aventuras podían ser culpábeis de adulterio. Os homes casados só eran culpábeis se traían as amantes a viviren no fogar conxugal. A Lei de Responsabilidades Políticas de 1945 castigaba calquera que mostrase algunha afinidade activa ou pasiva cara a Segunda República ou cara os "roxos". Na Rexión Noroeste de Murcia só o 2,49% das detencións en virtude da antedita lei involucraron a mulleres. As mulleres culpábeis deste delito non sempre foron acusadas desta maneira. As mulleres na España franquista foron ás veces sometidas a abortos forzados. Lidia Falcón O'Neill, detida sete veces, sufriu tales abusos no cárcere de Yeserías de Madrid e na prisión de Trinitat de Barcelona entre 1960 e 1974 que quedou con danos permanentes.

A violación de mulleres con vínculos republicanos foi común até polo menos a década de 1960, e as autoridades xeralmente trataban os perpetradores masculinos como inmunes ao procesamento. A todos ensinóuselles a mirar cara a outro lado cando se producían violacións contra as mulleres, e non levaban rexistros destas. Anita Sirgo e Tina Pérez foron violadas mentres estaban en prisión como consecuencia da súa participación nas folgas mineiras asturianas de 1962.

Aínda que nalgúns casos a violación era ilegal en España, o delito non se denunciaba o suficiente no franquismo porque as mulleres consideraban que seren vítimas dunha violación era fonte de humillación e vergoña. Isto viuse agravado polo feito de que moitas vítimas tiñan un baixo nivel educativo e carecían da confianza persoal para pasar pola experiencia humillante de denunciar o acto á policía. Esta, ademais, a miúdo sospeitaba das súas afirmacións ou poñíase por defecto do lado do violador.

#### Consultorio de Elena Francis 
O *Consultorio de Elena Francis* foi un programa de radio que se emitiu en España entre 1947 e 1984, en que as mulleres podían pedir consello sobre os problemas que tiñan. A miúdo xurdiron temas de violencia de xénero conxugal. O programa foi creado por Ángela Castells, membro da Sección Feminina, do Padroado de Protección da Muller e da liga Española contra a Inmoralidade Pública, a policía da inmoralidade de España. As cartas con temas delicados non saíron ao aire, pero recibiron respostas ás veces terribles. Ningunha das cartas conservadas do programa utiliza a palabra «violación», pero mencionábase con eufemismos, como «El fixo o que quería de min» e «quedo durmida e o meu irmán fai o que quere». Unha muller escribiu preguntando que facer cando viu ao seu marido saír coa súa amante. A resposta de Francis foi: «Se os volves ver xuntos, non te enfades; finxe e ofrece o sacrificio ao Señor». Unha das súas vítimas foi Lidia Falcón.

En febreiro de 1975 a moza comunista María Rumín tiña 17 anos cando se converteu noutra das súas vítimas mentres defendía as escolas públicas gratuítas e de calidade na praza do Parterre de Carabanchel. González Pacheco rompeulle a cara ao golpeala cos puños.

### Período de transición democrática (1975 - 1986) 
Franco morreu en novembro de 1975. A primeira manifestación de condena da violencia contra as mulleres celebrouse en Barcelona en 1976. Daquela a violación non era tratada como un problema institucional grave dentro de España e as vítimas de violación tiñan poucos dereitos.

A cuestión da idade de consentimento presentouse ante o Congreso en abril de 1978 e cambiouse de dezaoito a entre doce e dezaseis. Entre esas idades, o consentimento só se permitía se a outra persoa non tiña autoridade sobre a persoa máis nova.

### España posfranquista (a partir de 1986) 
A represión contra as mulleres por parte das forzas sublevadas foi difícil de comprender, xa que as fontes tradicionalmente estiveron máis centradas en cuantificar o número de persoas mortas, encarceradas e feridas. Como se mantiveron rexistros moito máis detallados sobre os homes que sobre as mulleres, a historia da represión franquista dirixida especificamente ás mulleres subestimounas ou desvalorizou a represión específica que enfrontaron neste período. Gran parte da violencia neste período foi de xénero e houbo esforzos para descartar, agochar ou restar importancia á violencia contra as mulleres como parte de maiores esforzos para reprimilas. A cuantificación resultou en gran medida no borrado da historia das mulleres. Finalmente foi investigado en 2018 por mor de sete denuncias presentadas en Madrid que alegaban crimes contra a humanidade. Só un do sete casos foi investigado por delitos relacionados coa tortura. O goberno opúxose a que se aceptasen os casos porque as súas accións e as doutros homes da policía española non formaban parte dun patrón sistémico deseñado para reprimir a unha parte específica da poboación. González Pacheco nunca foi desposuído en vida de ningunha das súas honras, malia as acusacións que posteriormente se fixeron na súa contra.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Mulleres rapadas no franquismo