Residencia de Señoritas

A **Residencia de Señoritas** foi o primeiro centro oficial destinado a fomentar o ensino universitario para mulleres en España. Foi fundada en 1915 pola Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas (JAE) e a pedagoga institucionista María de Maeztu foi a súa directora ata 1936. O golpe de estado de Franco e o estalido da Guerra Civil truncaron en 1936 o proxecto, que supuxo un intento de modernizar a sociedade española e fomentar a incorporación da muller en igualdade co home. Deixou de funcionar no ano 1939 tras o fin da Guerra Civil.

## Historia 
esquerda|miniatura|200x200px|María de Maeztu
A Residencia de Señoritas naceu para facilitar o acceso das españolas aos estudos medios e universitarios e crear unhas elites cultivadas. A Residencia foi a materialización das ideas  krausistas sobre a muller que divulgou e adaptou en España Sanz del Río a partir de 1870. Buscouse unha persoa capaz de dirixir unha empresa tan reformista para a época como esta e elixiuse a María de  Maeztu, quen traballaba ás ordes de Jiménez  Fraud, director da Residencia de Estudantes.

A Residencia de Señoritas abriu as súas portas en outubro de 1915 con 30 alumnas matriculadas no seu primeiro ano. O seu limitado orzamento inicial saíu de parte do diñeiro orzamentado para as viaxes dos numerosos pensionados ou bolseiros da Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas (JAE), aos que a primeira guerra mundial impedira a saída a Europa. Instalouse nun dos hoteliños arrendados pola Institución International Institute for Girls in Spain e situados na rúa de Fortuny de Madrid, que deixara vacante o traslado da Residencia de Estudantes ao novo complexo en construción nos Altos do Hipódromo. A progresiva afluencia de novas alumnas fixo necesaria a súa división en grupos e a instalación en varios edificios alugados pola JAE na contorna das rúas Fortuny, Rafael Calvo e Miguel Anxo, xunto ao Paseo da Castellana de Madrid. Desde os seus primeiros tempos na rúa  Fortuny, con trinta prazas, pasou a ter doce edificios cunha capacidade de 300 
miniatura|Placa na sede da Residencia de Señoritas (1917-1936)|280x280px
No seu último período —entre 1933 e 1939— concentráronse todos os grupos dispersos ocupando o pavillón interior construído nun ángulo do xardín da propiedade de Fortuny (que desde finais do século XX alberga a Fundación José Ortega e Gasset), segundo deseño dos arquitectos Carlos Arniches Moltó e Martín Domínguez Esteban. En moitos aspectos seguiu o modelo da Residencia de Estudiantes, que era para varóns, pero o seu obxectivo principal era o fomento da educación universitaria para a muller. Entre as súas instalacións dispuña de aloxamento para as estudantes, laboratorio de prácticas (o primeiro laboratorio para mulleres de España) e biblioteca, onde se comezaron a impartir as primeiras clases de biblioteconomía. Ademais, as propias residentes organizaban excursións, bailes, faladoiros literarios e todo tipo de actividades culturais. O feito de que convivisen, ademais, con alumnas estranxeiras enriquecía aínda máis a súa formación tanto académica como persoal.

### Alumnas, profesoras e colaboradoras 
esquerda|miniatura|200x200px|Clara Campoamor
Practicamente a totalidade das mulleres que participaron e influíron na sociedade española do primeiro terzo do século XX tiveron relación coa Residencia de Señoritas. e pedagogas como Juana Moreno, María Comas Camps, Carmen Castilla, Margarita de Mayo Izarra e Carmen Isern.

Ao longo do tempo, tamén poetas como Salinas, Lorca e Alberti deron recitais e Ortega y Gasset, Bergamín, Zubiri, Ramiro de Maeztu, Baroja e Unamuno foron invitados habituais) e do Lyceum Club Femenino, dos que María de Maeztu foi presidenta. A Residencia trasladouse a Valencia. Cando o irmán de Maeztu foi metrallado ela partiu cara ao exilio, igual que o seu compañeiro Jiménez Fraud. As Residencias pecharon. A de señoritas transformouse no Santa Teresa, tamén para mulleres pero non tiña nada que ver cos seus obxectivos. 

Grazas no seu día ao celo do profesor Vicente Cacho Viu, o apoio de Soidade Ortega e a colaboración posterior das profesoras Rosa María Capel Martínez e Alicia Moreno, conservouse o arquivo completo da Residencia de Señoritas, un centenar de caixas ("abandonado nunha esquina do xardín para ser despachado como material inservible") 

## Proxección internacional 
A partir do Arquivo da Residencia e a súa valiosa correspondencia puidéronse documentar de maneira minuciosa e fiel as relacións desta institución con outras de moi diverso perfil; desde distintas asociacións feministas estranxeiras (en especial a Federación Internacional de Mulleres Universitarias, que celebrou un Congreso en Madrid en 1928 e cuxas participantes foron acollidas nas instalacións da Residencia), até organismos paralelos como o «National Council for the Unmarried Mother and Child», a «British Federation», a Liga das Nacións sobre Dereitos da Muller, a «International Woman Suffrage Alliance» ou a «Ligue Internationale deas femmes pour a Paix et a Liberté», entre outras.

Así mesmo, a través da correspondencia que mantivo María de Maeztu coas alumnas, as súas familias ou as cartas de recomendación de terceiros, púidose recuperar boa parte do valor da súa memoria epistolar, como o subscriben as cartas de María Zambrano, María Goyri, Concha Espina, Vitoria Kent, Clara Campoamor, Luís Jiménez de Asúa, Gregorio Marañón, Zenobia Camprubí, Rafael Alberti ou personaxes da Xeración do 98 como Azorín, Pío Baroja, Unamuno ou Ramón María del Valle Inclán.

## Mulleres galegas na Residencia de Señoritas 
miniatura|192x192px|María Wonenburger
As investigacións realizadas ata o ano 2018 por Raquel Vázquez Ramil e Ángel Serafín Porto Ucha tiñan documentadas ata corenta e cinco mulleres galegas ou vinculadas a Galicia que acudiron á Residencia de Señoritas (entre máis de mil trescentas mulleres que viviron no centro ou o visitaron desde 1915 ata 1936). Esta presenza pouco elevada pode explicarse por varios motivos: a longa distancia a Madrid; a existencia da Universidade de Santiago, que ofrecía unha ampla gama de carreiras; a escasa representación en Galicia de sectores burgueses (dos que procedían as mulleres universitarias ou que realizaban estudos especiais) ou a preferencia por outros ambientes para aloxarse en Madrid.

A maior parte das estudantes galegas na Residencia procedían de familias de clase media acomodada, fillas de empresarios, médicos, comerciantes ou funcionarios. A provincia mais representada foi Pontevedra, seguida pola Coruña, Lugo e Ourense. Entre as galegas que frecuentaron a Residencia de Señoritas destacaron as que desenvolveron carreiras no ámbito do maxisterio e da pedagoxía; outras estudiaron Farmacia, Medicina, Filosofía e Letras, Ciencias, Arquitectura; algunhas seguiron estudos artísticos ou prepararon oposicións e outra parte visitou a Residencia de xeito puntual.

* No ámbito da **Pedagoxía** acudiron como estudiantes: Isabel Barreiro Fernández (de Vilagarcía), Piedad Fernández López, Carmen Pardo Losada, María Portela Mengual e Pura Cendán González. Como mestras, desprazáronse á Residencia: Concepción Alvarado González e Francisca Fábregas Lorenzo. Outras mulleres vinculadas ao maxisterio que deron clase no Instituto-Escuela: a lucense Concepción Fernández López, a pontevedresa Mª Teresa Rey Pabón, a ourensá Carmen Pardo Losada. Outras mestras vinculadas á Residencia: Claudia Otero Besteiro, Carmen Pernas Sanjurjo, Benita Hortensia Piñeiro Piñeiro, Mª Rosario Vila Hernández,a pontevedresa María García Iglesias (mestra en Marín), a ourensá Isabel Noguerol Fidalgo (Directora do Grupo Escolar Ourense) Ruth Selbmann Kummer, natural de Pforzheim (Alemaña), que se especializou en odontoloxía e rexentou co seu marido unha clínica de odontoloxía en Vilagarcía. aínda que non entrou como residente, frecuentou a Residencia e potenciou os intercambios de alumnas entre a Residencia de Madrid e a Residencia Internacional de Señoritas Estudiantes de Barcelona, aberta en Barcelona en 1930.

Outras galegas documentadas na Residencia, a partir de rexistros de arquivo, foron: María Carracedo (Ferrol), Consuelo Castelao Bernárdez (Ourese), Mª Luísa Fernández Cascallar (Santiago de Compostela), Gerrada Gallego García (Santiago de Compostela), Celia Lesteiro López Pontevedra), Carmen Pernas Sanjurjo (Outeiro de Rei, Lugo) e Manuela Salguero Camarero (A Coruña).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*Oñoro, Cristina (2025). *En el jardín de las americanas. Una historia trasatlántica*. ISBN 9788430626915

*Vázquez Ramil, Raquel (2001). *La Institución Libre de Enseñanza y la educación de la mujer en España: la Residencia de Señoritas (1915-1936).* (Tese doutoral) ISBN 84-607-3148-0
*VV. AA. (2015) *Mujeres en vanguardia. La Residencia de Señoritas en su centenario* (1915-1936): [del 1 de diciembre de 2015 al 27 de marzo de 2016, Residencia de Estudiantes]. Madrid. Publicaciones de la Residencia de Estudiantes. (Catálogo da exposición). ISBN 978-84-939988-6-8
**VV.AA. (2015) La residencia de señoritas y otras redes culturales femeninas.* Universidad de Salamanca, Ediciones Universidad de Salamanca: Fundación José Ortega y Gasset. ISBN 978-84-9012-551-9

### Outros artigos 
*Residencia de Estudiantes
* Institución Libre de Enseñanza

### Ligazóns externas 
* Residencia de Señoritas, na base de datos da Fundación Docomomo Ibérico
* Residencia de Señoritas, no catálogo de monumentamadrid
*Entrevista a María de Maeztu. Josefina Carabias.  Revista ESTAMPA. 1933.
* Exposición Pioneras. 100 años de la creación de la Residencia de Señoritas.(Madrid. Fundación Ortega-Marañón, 2015)
*Codina Canet, María Adelina. Documentación y Archivo de la Residencia de Señoritas (1915-1936). Jornada Mujeres, Educación y Cultura. Centenario de la Residencia de Señoritas, celebrada o 17 de marzo de 2015 en Universidad Carlos III de Madrid.