Antón Fraguas

**Antón Fraguas Fraguas**, ou **Antonio Fraguas Fraguas**, nado en Insuela, na parroquia de Loureiro (Cotobade), o 28 de decembro de 1905 e finado en Santiago de Compostela o 5 de novembro de 1999, foi un destacado historiador, etnógrafo, antropólogo e xeógrafo galeguista. En 1923 fundou, xunto con outros compañeiros, a Sociedade da Lingua, que tiña como principais obxectivos a defensa da lingua e a elaboración dun dicionario. Foi membro das Irmandades da Fala, do Seminario de Estudos Galegos e catedrático de ensino secundario depurado polo franquismo. Formou parte do Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento e da Real Academia Galega, foi director e presidente do Museo do Pobo Galego, membro do Consello da Cultura Galega e Cronista Xeral de Galicia. Dedicouse ó estudo da cultura e do territorio galegos desde distintos eidos, con especial atención e mestría á antropoloxía. A súa figura foi recoñecida en vida co Pedrón de Ouro, a Medalla Castelao, o Premio Trasalba, o Premio Otero Pedrayo, o Premio das Artes e das Letras de Galicia e o Premio San Martiño de normalización lingüística. O 7 de xullo de 2018 a Real Academia Galega, decidiu, en sesión plenaria, que Fraguas sería o escritor homenaxeado o Día das Letras Galegas do ano 2019, coincidindo co vixésimo aniversario do seu pasamento.

## Traxectoria 
### Primeiros anos
miniatura|esquerda|O pequeno Antón coa nai e os tíos.
Naceu no lugar de Insuela, parroquia de Santiago de Loureiro, daquela Concello de Cotobade, o 28 de decembro de 1905. Foi fillo de Manuel Fraguas Rodríguez, un canteiro solteiro que emigrou a Niterói —daquela capital do Estado do Río de Xaneiro (Brasil)— pouco antes de nacer o neno, e de Teresa Fraguas Vázquez, filla tamén dun canteiro, nada en Listanco (Armeses, Maside) en 1873, solteira. Foi á escola publica da parroquia, no lugar da Costa. O pai volveu de América en 1912, casou coa nai e recoñeceu o fillo o 7 de agosto dese ano. En 1918 os pais tiñan decidido volver migrar, desta volta todos xuntos, ó Brasil, e que Antón chegase a ser maquinista de tren, oficio que lle ía aprender un curmán do pai. Refusaron da idea pola intervención dun mestre que tiña escola en Famelga, Augasantas, na que o rapaz ingresou, e que vía no neno capacidades para facer maxisterio. O 16 de xullo dese mesmo ano casou en Valga con Teresa Martínez Magariños (1903-1996), coa que nunca chegaría a ter fillos. Foi profesor do instituto da Estrada desde 1933 ata o comezo da guerra civil. En xullo de 1936 apareceu o primeiro e único número da *La Voz de Cotobad* baixo a súa dirección.

### Represión franquista
Foi presentado á alcaldía da Estrada en 1936, en contra do seu criterio, e participou nas campañas a favor do Estatuto de autonomía, ó ser secretario xeral do Partido Galeguista, e tralo Golpe de Estado do 18 de xullo sufriu represión polas súas actitudes galeguistas, sendo depurado do seu posto de traballo. Trasladouse a Santiago de Compostela, onde tivo que traballar no ensino privado, e xunto co crego Ramón Davila García crea a "Academia Menéndez y Pelayo" en 1938 no pazo de Amarante. foi nomeado catedrático de Xeografía e Historia do Instituto Nacional Masculino de Lugo (actual IES Lucus Augusti) ata 1959, no que foi secretario e xefe de estudos, colaborando tamén co Museo Provincial e co Museo Diocesano e Catedralicio. En 1959 pediu traslado a Santiago de Compostela, ó Instituto Nacional de Enseñanza Media Rosalía de Castro no Colexio de San Clemente (actual IES Rosalía de Castro), onde exerceu a docencia e foi xefe de estudos ata a súa xubilación en 1975.

Fraguas foi un dos protagonistas da transformación do Seminario de Estudos Galegos, desmantelado polo réxime de Francisco Franco, no Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento, constituído en 1944, no que foi bibliotecario, secretario e director da sección de Etnografía e Folclore, publicando as súas investigacións na revista editada polo Instituto, *Cuadernos de Estudios Gallegos*. Foi presentado por Salustiano Portela Pazos, Ramón Otero Pedrayo e Luís Iglesias Iglesias, e o seu discurso de ingreso, *Roseiras e paxariños nas cantigas dun serán (As coplas que se cantaban nas ruadas de Loureiro de Cotobade)*, foi contestado por Otero Pedrayo. Durante uns meses de 1997 foi presidente en funcións da institución.

En 1955 traballou na biblioteca da Sociedade Económica de Amigos do País de Santiago. En 1963 foi nomeado director do Museo Municipal de Santiago, instalado no convento de San Domingos de Bonaval, que en 1975 pasou a ser denominado Museo do Pobo Galego e do que el foi un dos fundadores. correspondente da Real Academia da Historia, a Associação dos Arqueólogos Portugueses e a Sociedade Portuguesa de Antropologia e Etnologia. En 1992 o consello da Xunta de Galicia nomeouno Cronista Xeral de Galicia. En 1994 dooulle ó museo a súa biblioteca particular, composta por uns 20&nbsp;000 volumes.

## Obra 
Os seus estudos versaron sobre cultura popular, xeografía, arqueoloxía, historia e arte de Galicia. Fraguas escribiu varios libros, entradas da *Gran Enciclopedia Galega Silverio Cañada*, numerosos artigos de divulgación en xornais e revistas -especializados ou non-, colaboracións en publicacións conxuntas con outras personalidades da etnografía galega, recensións, conferencias, catálogos de exposicións, pregóns e programas de festa.

Publicou máis de 1.300 artigos en xornais e revistas como *A Nosa Terra*, *Logos*, *Lar*, *Vida Gallega*, *Dorna*, *Outeiro*, *La Voz de Galicia*, *Faro de Vigo*, *El Correo Gallego*, *O Correo Galego* etc.
* *Geografía de Galicia*, 1953, Porto y Cía editores.
* *As coplas que se cantaban nas ruadas de Loureiro de Cotobade*, discurso de ingreso na RAG, 8 de maio de 1956, A Coruña.
* *Santiago de Compostela*, 1957, colección *Temas españoles* n.º 332, Ed. Publicaciones Españolas. Reeditado de novo en 1993 polo Consorcio de Santiago, Santiago.
* *La Galicia insólita*, 1973, Librigal. Reeditado de novo en 2004 por Ediciós do Castro.
* *Lugo*, Editorial de los Bibliófilos Gallegos, 1974, ISBN 84-400-7634-7.
* *Aportacións ó cancioneiro de Cotobade*, 1985, Fundación Otero Pedrayo, Trasalba (Ourense). ISBN 84-398-4218-X.
* *El traje gallego*, 1985, Fundación Pedro Barrié de la Maza. ISBN 84-85728-24-6.
* *Aquilino Iglesia Alvariño: vida e obra*, 1986, Real Academia Galega, A Coruña.
* *Real Sociedad Económica de Amigos del País de Santiago. Primera época, 1784-1813-1821*, 1986, Real Sociedad Económica de Amigos del País, Santiago.
[miniatura|200px|*Romarías e santuarios*, [Biblioteca Básica da Cultura Galega, Galaxia. Reeditado en 1998. Publicado posteriormente en castelán en 2004, e reeditado de novo en 2019.
* *Celso Emilio Ferreiro*, 1989, Real Academia Galega.
* *La Galicia insólita: tradiciones gallegas*, 1990, Ediciós do Castro, Sada.
* *Galicia máxica*, 1992, Biblioteca 114 nº 49, *El Correo Gallego*, Editorial Compostela. ISBN 84-85553-58-6
* *Do Entroido*, 1994, Museo do Pobo Galego, Colección Alicerces 6, Santiago de Compostela. ISBN 84-88508-06-9 
* *O Colexio de Fonseca*, 1995, reedición en galego da súa tese doutoral, orixinalmente en castelán. Consorcio de Santiago - Instituto P. Sarmiento de Estudios Gallegos - Universidade de Santiago. ISBN 84-8121-278-4.
* *Polas catro témporas: colaboracións en "La Voz de Galicia" e "O Correo Galego" : (1992-1999)*, 2006, editores Xosé López, Rosa Aneiros, Daniel Salgado, Consello da Cultura Galega, Colección Base Consello da Cultura Galega, Santiago de Compostela. ISBN 9788496530270.
* *Do tempo e dos astros*, 2019, Galaxia, Vigo. Inclúe: "O culto aos mortos" (1931) e "Preocupación polo tempo e os astros na crenza popular" (1975). ISBN 978-84-9151-313-1.

### Obras colectivas
* *Mámoas do Saviñao. A anta de Abuime e a necrópole do Monte da Morá*, con Florentino López Cuevillas e Mª Pura Lorenzana, 1930, Arquivos do Seminario de Estudos Galegos, Editorial Nós, A Coruña.
**Terra de Melide* (participou na catalogación de castros), 1933, Seminario de Estudos Galegos, Santiago. 
* "Una página de la vida académica del Doctor Fontán", 1946, en *D. Domingo Fontán y su mapa de Galicia en el primer centenario de su publicación*, en *Cuadernos de Estudios Gallegos*, Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento, p.&nbsp;119-124, Santiago de Compostela.
* "Escritos no coleccionados de Rosalia de Castro (VII)", 1946, en *Cuadernos de Estudios Gallegos*, Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento, t. II. p.&nbsp;477-478.
* "Fiestas populares de Galicia: fiadeiros", 1949, en *Cuadernos de Estudios Gallegos*, Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento, t. IV. p.&nbsp;397-427.
* "El Título del Bachiller Pedro de Vitoria, primer catedrático del Estudio", 1951, en *Cuadernos de Estudios Gallegos*, Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento, t. VI, p.&nbsp;279-282.
* "Los castros de la Tierra de Saviñao" (con Florentino López Cuevillas), 1955, III Congreso Nacional de Arqueología. Galicia. (1953), pp.&nbsp;411–412, Zaragoza.
* "Don Gumersindo Laverde y Ruiz, catedrático del Instituto de Lugo", 1956, en *Cuadernos de Estudios Gallegos*, Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento, t. XI, p.&nbsp;307-312.
* "Aportación al estudio del Teatro Popular en Galicia. La farsa de Ribadulla", 1963, en *Actas do 1º Congresso de Etnografia e folclore :promovido pela Câmara Municipal de Braga, (de 22 a 25 de Junhode 1956)*, Junta da Acçâo Social. V. II; p.&nbsp;233-239, Lisboa.
* "Don Paulino Pedret Casado", 1970, en *Cuadernos de Estudios Gallegos*, Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento, t. XXV, p.&nbsp;5-19.
* "Literatura oral en Galicia", 1980, en *Evolución cultural de Galicia: ciclo de conferencias*, CAV.
* "Galicia. A terra e o mar: A xeografía", 1980, en *Historia de Galicia*, Tomo I, Cupsa Editorial.
* "A emoción da banda popular", 1983, en *Homenaxe ás bandas populares de música galegas*, Concello de Santiago de Compostela, Santiago, pp.&nbsp;11–14.
* "O río Miño: realidade, lenda e literatura", 1989, en *Conferencias sobre el río Miño*, Caixa Ourense, Ourense. ISBN 84-241-9894-8.
* "Sinodales de Tuy: notas antropolóxicas", 1990, en *Actas del 1er. Congreso Internacional "Gallaecia", A Guarda, 1988*, D.P. de Pontevedra, Pontevedra, pp.&nbsp;195–201. ISBN 84-86845-40-8.
* "Don Antonio Couceiro Freijomil: o historiador", 1990, en *Homenaje al polígrafo eumés Don Antonio Couceiro Freijomil en el primer centenario de su nacimiento, 1888-1988*, D.P. da Coruña. A Coruña, pp.&nbsp;125–128. ISBN 84-86040-49-3.
* "Don Ramón Otero Pedrayo: notas dun lector", 1990, en *Simposio Internacional de Antropoloxía. Centenario de Otero Pedrayo, Santiago, 1988*, Santiago, pp.&nbsp;237–244. ISBN 84-87172-54-7.
* "Galicia", 1991, en *El auto religioso en España*, Comunidade de Madrid, Madrid.
* "O cambio familiar", 1992, en *Actas do I Congreso Internacional da Cultura Galega, 1990*, Santiago. ISBN 84-453-0595-6.
* "A repoboación forestal dende a Edade Media", 1992, en *Especies frondosas en la repoblación de Galicia*, Academia Galega de Ciencias, Lugo.
* "Pasado, presente y futuro del castaño", 1992, en *Especies frondosas en la repoblación de Galicia*, Academia Galega de Ciencias, Lugo. pp.&nbsp;101–108.
* *La antigua y la Nueva Galicia: Caminos del mundo* (con J. R. Álvarez), 1992, Cámara Nacional de Comercio de Guadalajara, México.
* "Necesidade destas forzas xornalísticas para dar fe de vida", 1994, en *Douscentos galegos de hoxe no xornal da Galicia que vén: O Correo Galego*, Santiago. p.&nbsp;54. ISBN 9788480640398.
* "As Marías no meu recordo", 1994, en "As Marías", Santiago. pp.&nbsp;9–10.
* "Santiago de Compostela, paradigma secular de la hospitalidad", 1994, en *La convivencia social en el Xacobeo 93*, Santiago. pp.&nbsp;20–21.
* "Don Fermín Bouza-Brey Trillo de Figueroa", 1994, en *Simposio Internacional de Antropoloxía: In memoriam Fermín Bouza-Brey, 1992*, Consello da Cultura Galega, Santiago, pp.&nbsp;15–23. ISBN 84-87172-85-7.
* "Do cancioneiro á mesa posta", 1995, en *Ciencia y Humanismo en la Alimentación*, Real Academia Galega de Ciencias-Caixa Ourense, Santiago, pp.&nbsp;81–100.
* "O cancioneiro popular nas Rías Baixas", 1995, en *Las Rías Bajas y el Arco Atlántico: cursos de conferencias*, Real Academia das Ciencias, Pontevedra, pp.&nbsp;139–157.
* "Peregrinaxe a Santiago e as romarías de Galicia: Lendas e tradicións", 1995, *Romarías e peregrinacións: actas do Simposio de Antropoloxía, 1993*, Consello da Cultura Galega, Santiago, pp.&nbsp;7–15.
* "Notas del Padre Sarmiento", 1995 (reed.), en *Estudos adicados a Fr. Martín Sarmiento artigos tirados dos Cuadernos de Estudios Gallegos (1945-1982)*, Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Santiago, pp.&nbsp;383–396. ISBN 8460613216.
* "Lembranza de Don Xaquín Lorenzo Fernández", 1996, en *Tecnoloxía tradicional: dimensión patrimonial e valoración antropolóxica: Simposio Internacional. In memoriam Xaquín Lorenzo, Ourense, 1994*, Consello da Cultura Galega, Santiago, pp.&nbsp;13–19. ISBN 84-87172-15-6.
* "A mitoloxía da auga", 1996, *As augas de Galicia*, Consello da Cultura Galega, Santiago, pp.&nbsp;9–40. ISBN 84-87172-10-5.
* "Insuela, un lugar antigo e os nomes da parroquia", 1996, en *Humanitas: estudios en homenaxe ó prof. Dr. Carlos Alonso del Real*, Santiago, pp.&nbsp;457–459.
* "O muíño nas terras do sul de Cotobade", 1997, en *Iª Jornadas nacionales sobre molinología, 1995*, Ediciós do Castro, Sada, pp.&nbsp;13–17.
* "Festa equinoccial",  1998, en *23 letras para un país*: O Correo Galego. Santiago de Compostela : Editorial Compostela. P. 29-32.
* "Laudatio de Castelao", 1999, discurso de entrada na Real Academia Galega en *Presenza de Castelao na Academia*, RAG, p.&nbsp;29-31.
* "As festas populares", 1999, en *Circular polo Saviñao I: 40 aniversario do Círculo CulturalRecreativo Saviñao*, Círculo Saviañao, p.&nbsp;171-177.

## Recoñecementos 
miniatura|300px|Inauguración dunha placa en memoria de Fraguas, na súa casa natal.
Foi nomeado Pontevedrés do ano en 1973. En 1984 concedéronlle o Pedrón de Ouro, a Insignia de Ouro do Museo do Pobo Galego Foi Premio Otero Pedrayo das deputacións provinciais en 1992, ano en que tamén foi nomeado Cronista Xeral de Galicia. En 1989 foi nomeado fillo adoptivo de Santiago de Compostela e en 1996 obtivo o Premio San Martiño de normalización lingüística do Concello da Estrada. co obxecto de “*proxectar, conservar e dinamizar o patrimonio que Fraguas e toda a xeración por el representada crearon e rescataron para a conservación futura da memoria de Galicia*”. Así mesmo, a Deputación Provincial da Coruña convocou na súa memoria o "Certame de artesanía Antonio Fraguas Fraguas".

Leva o seu nome o "IES Antonio Fraguas" de Santiago de Compostela e un centro municipal de formación do concello de Carral, así como rúas en varias cidades e vilas como Santiago, Lugo e Melide. que foi a finalmente escollida. O 7 de xullo de 2018 os membros do plenario da Real Academia Galega escollérono para ser a figura homenaxeada do ano 2019. As candidaturas finalistas foron a de Fraguas —defendida por Pegerto Saavedra, Andrés Torres Queiruga, Salvador García-Bodaño e Francisco Díaz-Fierros—, que levou 16 votos a favor e, de novo, a de Ricardo Carballo Calero, que tivo oito (houbo unha abstención). O carácter que se lle deu á figura de Antón Fraguas no Día das Letras Galegas foi criticado por Suso de Toro porque considerou que se identificou a cultura galega e a antropoloxía do rural preindustrial coa lingua galega.

En 2018-2019 o concello de Cerdedo-Cotobade organizou actos en recoñecemento da súa persoa durante ano e medio, ata o vixésimo aniversario da súa morte.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Inscrición de nacemento de Antonio Fraguas Fraguas. Rexistro civil de Cotobade.jpg|Inscrición de nacemento do Rexistro civil de Cotobade, 1906.
Ficheiro:Alumnos do instituto de Pontevedra. Fraguas é o que está entre os dous ordenanzas 1922.jpg|Con compañeiros e persoal do Instituto de Pontevedra, en 1922.
Ficheiro:Antonio Fraguas Fraguas, 1928, Ruínas de San Domingos.jpg|En 1928, nunha xuntanza do SEG, nas Ruínas de San Domingos.
Ficheiro:Tengo el deber de informarle que el Grupo Galleguista...La Estrada 10 de Mayo de 1937.jpg|Informe do alcalde da Estrada sobre o "Grupo Galleguista", 10/5/1937.
Ficheiro:Certifico que Antonio Fraguas Fraguas... a 10 de mayo de 1943.jpg|Certificado expedido pola Falanxe, a efectos de tomar parte en oposicións, 1943.
Ficheiro:Primeira páxina do Libro de Actas do Patronato Rosalía de Castro.jpg|Primeira páxina do Libro de Actas do Padroado Rosalía de Castro, 1947.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
*  Inclúe:

:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
&nbsp;

*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Museo do Pobo Galego
* Depuración franquista do maxisterio

### Ligazóns externas 
* , Clodio: Figuras homenaxeadas Real Academia Galega.
* "Antonio Fraguas Fraguas: A figura" Fundación Antonio Fraguas. MPG.
* Unidade didáctica Museo do Pobo Galego. 2005. Depósito legal: PO-528-05.
* Artigos de Antonio Fraguas Fraguas no *Boletín da Real Academia Galega*.
*Expediente e notas no Instituto de Pontevedra
*Antón Fraguas: Compromiso co saber popular, Fundación Penzol
*Antón Fraguas no Consello da Cultura Galega, entrevistas en radio e varias fotos.