Elefante de guerra

[miniatura|250px|Os [elefantes usábanse para cargar contra o inimigo e sementar o terror nas filas contrarias. A súa grosa pel facía difícil que se os puidese ferir ou matar.]]

Os **elefantes de guerra** foron unha arma importante, aínda que non demasiado frecuente, na historia militar da Antigüidade. Eran empregados normalmente para cargar contra o inimigo, para esmagar ós soldados ou romper as súas liñas. Podíanse usar tanto elefantes machos como femias. Os machos son animais meirandes, pero a miúdo pola súa agresividade e o seu nerviosismo (sobre todo en época de apareamento) non era doado manexalos.

## Historia 
As primeiras noticias de doma de elefantes proveñen do val do Indo 4.000 anos atrás. Hai que aclarar a distinción entre doma, adestramento e domesticación. Dómase primeiro ós animais rebeldes, salvaxes ou domésticos, logo adéstranse ensinándolles a realizar tarefas, os domésticos nacen e viven en catividade. A especie máis usada era o elefante índico, de menor tamaño e máis fácil de adestrar que o africano, que non se utilizou máis que en contadas ocasións.

Os primeiros exemplares adestrados, polo tanto, pertencían á especie *Elephas maximus*, e foron empregados nos labores agrícolas. Porén, sábese que xa existían elefantes de guerra cara ao ano -1100, porque se mencionan en varios himnos sánscritos. Tamén é posible que a dinastía Shang da China adestrase elefantes para a guerra arredor desa época, posto que se sabe que había elefantes adestrados polos humanos na zona do río Amarelo.
[miniatura|200px|esquerda|Fresco románico da [igrexa de San Baudelio de Berlanga (actualmente no Museo do Prado), representando un elefante de guerra.]]

Dende Oriente, o uso militar dos elefantes pasou ó Imperio persa, onde foron empregados en varias campañas. Posiblemente a batalla de Gaugamela, que enfrontou, o 1 de outubro de -331, ó rei persa Darío III con Alexandre Magno fose o primeiro contacto dun exército europeo cos elefantes de guerra. Os quince animais, situados no centro das liñas persas, causaron entre os soldados macedonios unha impresión tal que Alexandre sentiu a necesidade de facer un sacrificio ó deus grego do medo, Fobos, a noite anterior á batalla. Gaugamela foi o maior dos éxitos de Alexandre, pero os elefantes inimigos impresionárono ata o punto de que, nas súas campañas posteriores, incorporounos ó seu propio exército. Cinco anos despois, na batalla de Hidaspes contra o rei Poros, Alexandre sabía perfectamente como enfrontarse ós elefantes en combate, se ben aínda non contaba con elefantes entre as súas filas. Poros, que gobernaba o Panxab utilizou 200 elefantes na batalla, que puxeron en problemas a Alexandre, aínda que logrou saír vitorioso.

Por entón, o reino de Magadha, situado ó leste da India e Bengala, contaba con 6.000 elefantes de guerra. O monarca Chandragupta Maurya chegaría a ter máis tarde 9.000 elefantes. Este número era moito maior que cos que se enfrontara ata entón, o que afectou a moral dos homes de Alexandre e, en parte, foi a razón de que non seguise coa conquista da rexión.

Grazas ó seu éxito nas batallas, o uso militar dos elefantes estendeuse polo mundo. Os sucesores de Alexandre, os Diádocos, utilizaron centos de elefantes nas súas campañas. Os exipcios e cartaxineses iniciaron o adestramento de elefantes africanos para a guerra, ó igual que os númidas e os kushitas. A especie elixida foi o elefante do norte de África, que acabaría extinguido a causa da súa explotación. O elefante africano de sabana, maior que o de bosque, era moito máis difícil de controlar, e soamente foi usado en contadas ocasións. Os elefantes que empregaron os exipcios na batalla de Rafia en -217 eran menores que os seus contrincantes asiáticos e, porén, déronlles a vitoria fronte a Antíoco III Megas de Siria.
[miniatura|250px|Miniatura medieval armenia que representa ós elefantes do [Imperio sasánida na batalla de Avarayr.]]

Na historia de Sri Lanka aparecen os elefantes como monturas dos reis que dirixían ós seus homes no campo de batalla. O elefante Kandula foi a montura do rei Dutthagamani (-200) e "Maha Pabbata" a montura do rei Elahara no seu histórico encontro na batalla.

Plinio o Vello (-45), un dos grandes historiadores romanos, no libro 6 dos seu 37 volumes de historia di que Megástenes recollera a opinión de Onesícrito de que os elefantes de Sri Lanka eran máis grandes, feros e mellores para o combate que calquera outro. Por iso e pola proximidade dos elefantes ó mar, Sri Lanka comezou a explotar un lucrativo negocio de venda de elefantes. Mesmo en tempos de paz utilizábase o esmagamento por elefante para dar morte a traidores e outros criminais.

En Europa, os elefantes usáronse contra a República romana por Pirro na batalla de Heraclea, en -280, e polo xeneral cartaxinés Haníbal durante a segunda guerra púnica. Os elefantes que Haníbal guiou a través dos Alpes, aterraron ás lexións romanas. Porén, os romanos atoparon un modo de contrarrestar o efecto devastador da carga dos elefantes. Na batalla de Zama (-202), a carga dos elefantes resultou inútil cando os manípulos romanos se fixeron a un lado e os permitiron pasar. Século e medio despois, na Batalla de Tapso (-46), Xulio César armou ós soldados da Lexión V con machadas para ferir as patas dos elefantes. A lexión foi quen de resistir o ataque e o elefante converteuse en adiante no seu símbolo. A Batalla de Tapso foi a derradeira vez que os elefantes tiveron un uso militar en Occidente.

Dicíase que os porcos eran a arma máis efectiva contra os elefantes. Plinio o Vello comenta que "os elefantes se asustan co menor chío dun cocho" (VIII, 1.27). O sitio de Megara foi roto cando os megarenses verteron aceite sobre unha piara de porcos, prendéronlles lume e botáronos contra os elefantes de guerra inimigos. Os elefantes desbocáronse, espantados polos sons dos porcos chameantes.

O Imperio parto utilizou ocasionalmente os elefantes de guerra nas súas batallas contra o Imperio romano, pero a súa importancia foi moito maior en tempos do Imperio sasánida. Os sasánidas empregaron a estas bestas en moitas das súas campañas contra os seus inimigos occidentais, sendo unha das máis memorables a Batalla de Avarayr, na que os elefantes do Imperio causaron o pánico e esmagaron ós rebeldes armenios. Outro exemplo é a Batalla de Kadesia, onde interviron gran número de elefantes.

Na Idade Media, rara vez se usaron elefantes de guerra en Europa. Carlomagno posuía un elefante, Abul-Abbas, regalo do califa abásida Harún al-Raschid, e levouno consigo nas súas campañas en Dinamarca en 804. Tamén Frederico II Hohenstaufen tivo a oportunidade de capturar un elefante en Terra Santa no marco das cruzadas, para logo chegar a utilizalo na toma de Cremona de 1214.

[240px|miniatura|Baixorrelevo [camboxano onde se representa un antigo exército que inclúe un elefante de guerra.]]

En Oriente, en cambio, o uso militar dos elefantes continuou. Grazas ós elefantes dun sultanato indio, case se puxo fin ás conquistas de Tamerlán. En 1398, o exército de Tamerlán enfrontouse en batalla a máis dun centenar de elefantes, e estivo a piques de ser derrotado polo medo que se espallou entre os seus soldados. As crónicas históricas relatan que os turcos venceron grazas a unha enxeñosa estratexia: Tamerlán ordenou que se cargasen camelos con feixes de palla ás que se prendeu lume. O fume asustou os animais, que correron cara ás filas inimigas, onde asustaron á súa vez os elefantes indios; estes abandonaron as súas posicións e cargaron contra o seu propio exército na fuxida. Outra crónica da mesma campaña, escrita por Ahmed ibn Arabshah, relata que Tamerlán cubriu o campo de batalla con puntais de ferro xigantes que impediron a carga dos elefantes. Posteriormente, Tamerlán incorporou estes animais ó seu exército e serviuse deles nas campañas contra os turcos otománs en Anatolia.

Está documentado que o rei Rajasinghe I empregou unha falanxe de 2.200 elefantes durante o asedio da fortaleza portuguesa de Colombo (Sri Lanka) en 1558. O adestramento dos elefantes e os seus *mahouts* na illa correspondía en exclusiva ó clan Kuruwe.

Porén, coa extensión do uso da pólvora no século XV, as cargas de elefantes de guerra comezaron a volverse obsoletas, xa que podían ser abatidos doadamente cun disparo de canón. Durante a guerra de Secesión de Estados Unidos, o rei de Siam ofreceulle o servizo dos seus animais ó presidente Abraham Lincoln, cousa que este rexeitou.
[miniatura|esquerda|250px|Durante a [primeira guerra mundial os elefantes trasladaban equipamento pesado. Este traballaba nun almacén de munición en Sheffield.]]

Os elefantes seguiron usándose, aínda que non en batalla, con fins militares ata durante a segunda guerra mundial, naqueles casos nos que os animais podían realizar traballos en lugares que serían moi dificultosos para a maquinaria.

## Algunhas batallas nas que se empregaron elefantes 
* -331, Batalla de Gaugamela
* -326, Batalla de Hidaspes
* -317, Batalla de Paraitacene
* -316, Batalla de Gabiene
* -312, Batalla de Gaza
* -301, Batalla de Ipsos
* -280, Batalla de Heraclea
* -279, Batalla de Ásculo
* -275, Batalla dos elefantes
* -275, Batalla de Benevento
* -262, Batalla de Agrigento
* -255, Batalla de Adís
* -251, Batalla de Palermo
* -238, Batalla de Útica
* -239, Batalla de Bagradas
* -219, Sitio de Sagunto
* -218, Batalla de Trebia
* -217, Batalla de Rafia
* -202, Batalla de Zama
* -190, Batalla de Magnesia
* -164, Batalla de Bet Zur
* -153, Sitio de Numancia
* -149, Batalla de Cartago
* -108, Batalla de Mutul
* -46, Batalla de Tapso
* 451, Batalla de Avarayr
* 636, Batalla de al-Qādisiyyah
* 1214, Toma de Cremona por Frederico II Hohenstaufen
* 1526, Primeira batalla de Panipat
* 1556, Segunda batalla de Panipat
* 1761, Terceira batalla de Panipat

## Os elefantes de guerra na cultura popular 
* En dúas historias do *The Jungle Book* de Kipling, "Toomai dos elefantes" e "Os servidores da Súa Maxestade", aparecen elefantes de guerra.
* Os animais de guerra que aparecen en *O Señor dos Aneis* de J. R. R. Tolkien, chamados olifantes ou mûmakil, están inspirados nos elefantes de guerra.
* Os elefantes de guerra aparecen tamén en varios videoxogos, como *Age of Empires*, *Celtic Kings: The Punic Wars*, *Age of Empires II*, Age of Empires III The Asian Dynasties, *Rome: Total War* ou *Civilization III*, entre outros.

## Notas