Quinoa

A **quinoa**
(do quechua *kinwa*), ***Chenopodium quinoa***, é unha planta nativa de Bolivia, Colombia, Perú e Chile, que produce un gran considerado moi importante na alimentación e na vida do home do altiplano andino. Trátase dun pseudocereal pertencente á subfamilia Chenopodioideae das amarantáceas. Prodúcese nos Andes de Bolivia, do Perú, da Arxentina, de Chile, de Colombia e do Ecuador, así coma nos Estados Unidos de América. Bolivia é o primeiro produtor mundial, a seguir polo Perú e mailos Estados Unidos. 
miniatura|240px|Espiga de quinoa morada.

[miniatura|240px|Colleita de quinoa no [Ecuador.]]
[miniatura|240px|Guiso de quinoa con [champiñóns]]
miniatura|240px|*Chenopodium quinoa -red faro-*
Cultivábana os quechuas e aymarás, existindo unhas 3.120 variedades. Após a invasión española, os alimentos autóctonos, como a quinoa, o amaranto e a maca (*Lepidium meyenii*), caeron paseniño en desuso e foron substituídos polos grans consumidos en Europa, como o trigo e o orxo. Disque noutroura empregouse tamén para usos cosméticos na zona do altiplano peruano-boliviano-arxentino. Medra desde o nivel do mar no Perú até os 4000 m de altitude nos Andes, aínda que a súa altura máis común é a partir dos 2500 m.

## Descrición 
A quinoa é unha planta alimenticia de desenvolvemento anual, dicotiledónea que adoita acadar unha altura de 1 a 3&nbsp;m. As follas son largas e polimorfas (con diferentes formas na mesma planta); o talo central comprende follas lobuladas e crebadizas e pode ter pólas, dependendo da variedade ou densidade da sementeira; as flores son miúdas e carecen de pétalos. Son hermafroditas e xeralmente autofecúndanse. O froito é seco e mide aproximadamente 2 mm de diámetro (de 250&nbsp;a 500&nbsp;sementes/g), arrodeado polo cáliz, que é da mesma cor que a planta.

## Produción 
O altiplano boliviano, cunha área sementada, no ano 2013, de 104&nbsp;000&nbsp;ha, é o principal cultivador mundial de quinoa. A zona con maior produción atópase nos departamentos de La Paz, Potosí e Oruro. Para o ano agrícola 2011-2012 foi 42&nbsp;267 toneladas e no ano agrícola 2012-2013 a produción acadou 58 mil toneladas.

O segundo país produtor, cunha superficie cultivada de 55&nbsp;000 ha&nbsp;nas que se producen máis de 41&nbsp;000 t&nbsp;ao ano, é o Perú. A cultura da quinoa é moi importante para os agricultores deste país, principalmente para as máis de 70&nbsp;000 unidades campesiñas e pequenos agricultores de Puno. En 2012 as exportacións de quinoa do Perú alcanzaron 9&nbsp;453 toneladas.

No Ecuador, 2000 ha&nbsp;dedícanse á produción de quinoa, e en Colombia, máis de 1000 ha, coa zona de maior produción ao sur de Nariño e unha produción creciente no Cauca. Nas zonas de cultura destes dous países é común atopar a quinoa sementada en asociación co millo, feixón&nbsp;e faba&nbsp;ou a xeito de choer sementeiras de pataqueira.

## Uso 
### Alimentación 
[miniatura|240px|Saqueta de quinoa nun posto de verdura ecolóxica do mercado de [Lavapiés en Madrid.]]
A quinoa era considerada un gran sagrado polos pobos orixinarios dos Andes, por mor ás súas exclusivas características nutricionais. Posúe, ao igual cá soia, os oito aminoácidos esenciais para o ser humano, o que a converte nun alimento moi completo e de doada dixestión. Tradicionalmente, os grans de quinoa torrábanse e con eles producíase fariña. Tamén poden ser cocidos, engadidos ás sopas, usados coma cereais ou pastas e incluso fermentados para obtermos cervexa ou chicha, bebida tradicional dos Andes. Cando se coce colle un sabor semellante ao da noz.

A quinoa moída pódese utilizar para a elaboración de distintos tipos de pans, tanto tradicionais coma industriais, xa que permite mellorar características da masa, facéndoo máis resistente, o que favorece unha boa absorción da auga. Isto increméntase se se utiliza unha mestura de quinoa e amaranto morado. Téñense efectuado estudos comparativos de pans, nun dos cales utilizábase unha mestura de quinoa e amaranto, e noutro millo e papoula; e en dita avaluación olláronse diferenzas na absorción da auga.

A fariña de quinoa prodúcese e comercialízase en Bolivia, Perú e, en menor cantidade, en Colombia. En ditos países, substitúe moitas veces á fariña de trigo e enriquece así os seus derivados de pans, tortas e galletas. Desde o ano 2007 estase a desenvolver o seu cultivo e consumo no norte da Arxentina e o norte de Chile, e o 20 de febreiro de 2013 a ONU declarou o Ano Internacional da Quinoa.

Un dos seus pratos típicos da zona de Cuzco é o *pesqué* ou *peské*, que se prepara con leite, quinoa e queixo e se pode combinar con ovo fritido e incluso cun anaco de churrasco de carne; tamén se utiliza cada vez máis para recheo de empanadas.

Un problema para a masificación da produción de quinoa é que posúe unha toxina denominada saponina que lle outorga un sabor amargo característico. Esta toxina adoita eliminarse a través de métodos mecánicos (pelado) e lavando as sementes en abundante auga.

### Medicinal 
A quinoa é considerada ancestralmente tamén como unha planta medicinal pola meirande parte dos pobos tradicionais andinos. Entre os seus usos máis frecuentes pódense mencionar o tratamento de abscesos, hemorraxias, luxacións e cosmética. A quinoa tamén contén altas cantidades de magnesio, que axuda a relaxar os vasos sanguíneos, e que é utilizada para tratar a ansiedade, a diabetes, a osteoporose e a xaqueca, entre outras doenzas.

### Ritual 
Como gran nai, a quinoa formaba parte de diversas cerimonias e rituais andinos, que foron prohibidos polos europeos durante a conquista española. Este foi un motivo polo que o cultivo de quinoa e da kiwicha foron prohibidos, ao consideralos asociados a rituais pagáns.

## Nutrición 
A quinoa posúe un excepcional equilibrio de proteínas, graxas e glícidos (fundamentalmente amidón). Entre os aminoácidos presentes nas súas proteínas salientan a lisina (importante para o desenvolvemento do cerebro) e a arxinina e mais histidina, básicos para o desenvolvemento humano durante a nenez. Igualmente é rica en metionina e cistina, en minerais coma ferro, calcio e fósforo e vitaminas, mentres que é pobre en graxas, complementando deste xeito a outros cereais e/ou legumes como os feixóns.
miniatura|240px|Saqueta de medio quilo á venda en Portugal
miniatura|240px
A media de proteínas no gran é de 16 %, mais pode conter até 23 %, o que é máis do duplo que calquera cereal. O nivel de proteínas contidas é achegado á porcentaxe que di a FAO para a nutrición humana. Por esta razón, a NASA considera o cultivo da quinoa coma un posíbel candidato para sistemas ecolóxicos fechados e para viaxes espaciais de longo percorrido. A graxa contida é de 4 a 9 %, dos cales a metade contén ácido linoleico, esencial para a dieta humana. O contido nutricional da folla de quinoa compárase á da espinaca. Os nutrientes concentrados das follas teñen un baixo índice de nitratos e oxalatos, os cales son considerados elementos prexudiciais na nutrición.

Pode consumirse por celiacos ao non conter glute.

## Taxonomía 
*Chenopodium quinoa* foi descrito por Carl Ludwig Willdenow e publicado en *Species Plantarum. Editio quarta* 1(2): 1301–1302. 1797. 
;Etimoloxía:
***Chenopodium***: nome xenérico que deriva da particular forma das follas semellantes ás patas do ganso: do grego "chen" = (ganso) e "pous" = (pé) ou "podion" = (pé pequeno).

***quinoa***: nome específico que provén da denominación quechua *kinuwa*
;Sinonimia:
* *Chenopodium album* subsp. *quinoa* (Willd.) Kuntze	
* *Chenopodium album* var. *quinoa*(Willd.) Kuntze		
* *Chenopodium album* f. *subspontaneum* Kuntze	
* *Chenopodium ccoyto* Toro Torrico	
* *Chenopodium ccuchi-huila* Toro Torrico	
* *Chenopodium chilense* Pers. *nom. inval.*
* *Chenopodium guinoa* Krock.	
* *Chenopodium hircinum* f. *laciniatum* (Moq.) Aellen	
* *Chenopodium hircinum* var. *quinoa* (Willd.) Aellen	
* *Chenopodium hircinum* f. *rubescens* (Moq.) Aellen	
* *Chenopodium hircinum* f. *viridescens* (Moq.) Aellen
* *Chenopodium nuttalliae* Saff.	
* *Chenopodium purpurascens* var. *punctulatum* Moq.	
* *Chenopodium quinoa* var. *laciniatum* Moq.	
* *Chenopodium quinoa* var. *lutescens* Hunz.	
* *Chenopodium quinoa* var. *melanospermum* Hunz.	
* *Chenopodium quinoa* subsp. *milleanum* Aellen	
* *Chenopodium quinoa* var. ''orbicans' Murr	
* *Chenopodium quinoa* f. *purpureum* Aellen	
* *Chenopodium quinoa* var. *rubescens* Moq.	
* *Chenopodium quinoa* var. *viridescens* Moq.

miniatura|240px|Sementes de quinoa.

## Ano Internacional da Quinoa 
A Asemblea Xeral das Nacións Unidas declarou 2013 como o Ano Internacional da Quinoa, en recoñecemento das prácticas ancestrais da poboación andina, que preservaron a quinoa como alimento para as xeracións presentes e futuras, por medio dun coñecemento e prácticas de vida en harmonía coa natureza. O obxectivo foi atraer a atención mundial para o papel da quinoa para a seguranza alimentaria, nutrición e erradicación da pobreza, apoiando o alcance dos Obxectivos de Desenvolvemento do Milenio.

A Organización das Nacións Unidas para a Agricultura e Alimentación funcionou como Secretariado do ano internacional. Bolivia tivo a presidencia do Comité de Coordinación, mentres que o Ecuador, Perú e Chile dividiron a vicepresidencia, co relator nas mans da Arxentina e de Francia.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Teff
### Bibliografía 
* Tapia, Mario; H: Gandarillas; S. Alandia; A. Cardozo; A. Mujica; R. Ortiz; V. Otazu; J. Rea; B. Salas e E. Zanabria. 1979: *Quinua y Kañiwa cutivos andinos*. CIID; editorial IICA, Bogotá.- ISBN 0-88936-200-9
* Aguirre Rengifo J; Cabrera Galvis A. 2006: *Semillas de Resistencia Alimentaria, La Quinua y la Maca Alimentos Andinos del Futuro*. Ediciones Frutos de Utopía Bogotá https://web.archive.org/web/20180330210003/http://frutosdeutopia.org/
* Ministerio de Agricultura do Perú. Portal Agrario. https://web.archive.org/web/20060907232020/http://www.portalagrario.gob.pe/quinua.shtml
* 
* 
* 
* 
* 
* Pretensión francesa de patentar uso cosmético de la quinua. Perú21.pe, 7 de febreiro de 2009
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* AquaCrop: the new crop water productivity model from FAO
* Escolma de receitas con quinoa  (en castelán)
* Jorge Barreno, *La quinua, alimento de dioses*, en El Mundo, 20 de xaneiro de 2013 (en castelán)
* Juan Carlos Fola, *Quinua, alimento de los Dioses*, en Fondo de Olla, 12 de marzo de 2013 (en castelán)
* A Quinoa: O Arroz Andino de Alto Valor Nutritivo (en castelán)