Castro Caldelas

**Castro Caldelas** (do latín *aquas calidas*, 'augas cálidas, termais') é un concello da provincia de Ourense, capital da comarca da Terra de Caldelas. Segundo o padrón municipal en 2019 tiña 1.224 habitantes. O seu xentilicio é «».

Ten 16 parroquias e 86 entidades de poboación, e forma parte da Ribeira Sacra. Está situado no derramo setentrional do gran nó orográfico formado polas serras de San Mamede e Queixa no macizo Central Ourensán.

## Toponimia 
A orixe do topónimo é o latín , que fai referencia a unha fortaleza ou poboado fortificado.

Prevese que na próxima edición do Nomenclátor de Galicia este concello pase a se denominar **O Castro de Caldelas**.

## Demografía 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:bar       value:rgb(1,0.75,0.4)

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:50 bottom:20 top:20 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:6000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:white

PlotData=
  color:bar width:20 align:left
  bar:1900 from:0 till:5441
  bar:1910 from:0 till:5311
  bar:1920 from:0 till:5670
  bar:1930 from:0 till:4934
  bar:1940 from:0 till:4784
  bar:1950 from:0 till:4330
  bar:1960 from:0 till:4248
  bar:1970 from:0 till:4085
  bar:1981 from:0 till:3316
  bar:1991 from:0 till:1946
  bar:2001 from:0 till:1909
  bar:2009 from:0 till:1594
  bar:2014 from:0 till:1376

PlotData=
  bar:1900 at: 5441 fontsize:S text:5441 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 5311 fontsize:S text:5311 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 5670 fontsize:S text:5670 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 4934 fontsize:S text:4934 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 4784 fontsize:S text:4784 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 4330 fontsize:S text:4330 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 4248 fontsize:S text:4248 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 4085 fontsize:S text:4085 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 3316 fontsize:S text:3316 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 1946 fontsize:S text:1946 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 1909 fontsize:S text:1909 shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 1594 fontsize:S text:1594 shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 1376 fontsize:S text:1376 shift:(-10,5)

## Xeografía 
Está situado no derramo setentrional do nó orográfico formado polas serras de San Mamede e Queixa, dentro da área denominada Ribeira Sacra. O río Sil constitúe a fronteira natural coa provincia de Lugo mentres o río Edo, afluente do Sil, baña a metade occidental do municipio. O punto máis elevado é o de Pena da Cruz (1289 m).

O terreo caracterízase pola alternancia de bosques de carballos e castiñeiros, sobre todo ó norte. As terras adicadas ó cultivo son escasas, abundando os prados. O chan produtivo representa só unha cuarta parte, grazas ó predominio de pendente e solo rochoso.

## Historia 
[miniatura|300px|[Foro do bo burgo de Castro Caldelas, privilexio dado polo rei Afonso VIII. Primeiro documento real en lingua galega. Allariz, 1228.]]
Tense constancia arqueolóxica de poboación humana desde a época do megalitismo, debido á existencia de varias mámoas no burgo e na Serra da Mazaira. Desde entón o territorio non deixou de estar ocupado; na idade de bronce unha comunidade gravou varios petróglifos en Veiga de Sas. Da idade de ferro a cultura castrexa deixou os restos da varios poboados: o castro de Paradela, o castriño da Cerca (Serra de Mazaira) e o Outeiro da Torre (San Martiño), todos eles pertencentes á tribo galaica dos tiburos.

A romanización de Galicia iniciouse entre os anos 137 e 19 a.n.e.. Pola zona pasaba a *Vía Nova*, calzada romana que unía Braga a Astorga, vía XVIII do itinerario de Antonino. Os romanos erixiron varias instalacións para a explotación do ouro. Na aldea de Burgo situaríase a *Mansio Praesidium* ("Mansión da Fortaleza" en latín) en San Pedro do Burgo, que servía como parada e lugar de aprovisionamento para os viaxeiros. Existen varios restos romanos no arredores: unha placa honorífica ao emperador Nerva no lugar de San Xoán de Camba e outras dúas en honor de Hadriano e Antonio Pío na igrexa de San Pedro do Burgo.

Trala chegada dos suevos no século V (ano 409) e a formación do reino de Galicia, difundiuse o cristianismo por estas terras (a ribeira do Sil énchese de eremitas cristiáns que colonizan os escarpados canóns do Sil. No ano 573 créase o mosteiro de San Pedro de Rocas.

A primeira referencia escrita co nome actual da poboación data da idade media (século IX). Tense constancia da construción de dous mosteiros, o mosteiro de San Xoán de Camba (fundado no 963 por un bispo ourensán, aínda que nas ruínas hai sarcófagos datados no século VII) e o mosteiro de San Paio de Abeleda (1127). A Terra de Caldelas estivo sempre moi vinculada ás veciñas terras de Trives, sendo as dúas pertencentes ó señorío da Casa de Lemos.

Durante o século X a familia Gutier Menéndez dominou as terras de Caldelas grazas ás doazóns dos reis Sancho Ordóñez, Ramiro II e Ossino. No século XII converteuse en vila de reguengo por mor dos foros concedidos en 1172 por Fernando II e en 1228 Alfonso IX, grazas ós cales a vila comeza a vivir un gran esplendor económico e aséntase na zona unha pequena comunidade de xudeus, dos cales ficaron as súas lápidas funerarias.

En 1326 o rei Afonso XI regalouna a Pedro Fernández de Castro, pasando o territorio a pertencer á casa de Lemos. No século XVIII pasaría á casa de Alba. Desta época data o castelo de Castro Caldelas, derrubado durante a gran guerra irmandiña en agosto de 1467, por mor dos grandes abusos ós que eran sometidos os labregos, baixo o mando de Diego de Lemos, logo derrotados pola coalición señorial (a tradición oral di que o mariscal Pero Pardo de Cela estivo atacando na zona ós irmandiños resistentes), polo que os Lemos volveron ao poder, e o señor Rodrigo Enríquez Osorio fixo reconstruír o castelo, mediante a serventía (pola cal os vasalos estaban obrigados a traballar de balde para o señor feudal) e a suba de impostos (pero a veciñanza a través do concello presentou preito contra o conde na Audiencia de Valladolid, resolvéndose o caso en 1534 a favor do pobo).

O dominio da terra de Caldelas pasa no século XVIII da Casa de Lemos á casa de Alba. Moita información histórica perdeuse na guerra da independencia en 1809 o xeneral Marchand incendiou a vila e o seu castelo en represalia dun ataque das guerrillas do lugar.

A situación mudou coa desaparición do antigo réxime e a desamortización eclesiástica, as desvinculacións dos morgados, a desaparición da Monarquía Absolutista e a implantación do Liberalismo.

## Festas 
* Festa dos Fachós ou festa de San Sebastián - 20 de xaneiro.
* Festa dos Remedios - Dende o 6 ó 11 de setembro

### Festa dos Remedios 
miniatura|Fogos dende o castelo.
### Descrición 
«O Santuario da Virxe dos Remedios de Castro Caldelas data de fis do século XV. Tivo outrora moita romaxe e moita esmola. A eirexa actual é de mediados do século XIX, espaciosa e esbelta, con dúas torres, do que chamaban orden toscano. Tén solemne novena, "as novenas", e procesión os días 8 e 9 de setembre». 

Dende a noite do 6 de setembro, ata o día 10, sucédense varios festexos. Destacan «A noite das bandeiras» e o «Irrio peliqueiro».miniatura
#### Noite das bandeiriñas 
O día 6 de setembro, mozos e non tan mozos, que voluntariamente prestan a súa colaboración na organización das festas e foron realizando os preparativos en días anteriores, reúnense. Ao dar as doce, comezan a colocar as bandeiras.

Dende as casas, os veciños obsequian os traballadores con licor café e outras bebidas. Ao acabar consómese a empanada ao tempo que as primeiras bombas anuncian a alborada do primeiro día de festa.

As bandeiras adoitan ser de moitas cores. Cómpranse de forma rectangular e despois córtanse para lograr dúas de cada peza: unha bandeira é unha *bandulina*. A cola que se emprega é a mestura de auga e fariña. 

Na preparación esténdese oito filas de cordeis e, a continuación, vanse colocando as bandeiras de modo que se alternen as cores. Esta tarefa lévana a cabo os mozos, dirixidos por un experto. En equipo, un encárgase de poñer o engrudo, outros trasladan as bandeiras ata os cordeis e uns terceiros dedícanse a colocalas. Ao terminar cada un dos cordeis enrólase coidadosamente nunha especie de cruz de madeira, á espera da noite da instalación.
#### O *Irrio peliqueiro* 
esquerda|miniatura«Non hai moitos anos, había na procesión unha fermosa **danza de arcos**, con música da *carballesa* e ***pantasmas***, e, ademáis, un mascarón que aínda sai, o Irrio, con carauta de pau pintado  e vestido de fraque con vivos marelos, o cual corre ós rapaces cunha pelica atada a un pau, do que lle vén o chamárenlle "Irrio Peliqueiro"».

“Pol-os Remedios, antes faguían unha bunita danza de arcos, unha comparsa de oito mozos vestidos de branco adornados de fitas e panos de seda de cores. Agora hai moitos anos que non a fan: pra ve-la danza de arcos compre agora ir a Santa Tecla, na Ribeira, á festa da Luz. Tamén había unhas amazonas ou xigantóns que alí chamaban ***pantasmas***, e algún tempo houbo tamén cabezudos. Un vicario modernista mandounos desfaguer. Hoxe non queda daquelo máis que o ***írrio***, máscara que vai dediante da procesión, c’unha carantoña de pau, e un vestido antre payaso e *incroyable*; viste fraque e pantalón de colorís, con grandes botóns e leva unha pelica de ovella atada a un pau e co-ela corre ôs rapaces que lle berran: Írrio! Írrio piliqueiro!”

Uns pensan que representa a nobreza ou, cando menos, os seus administradores ou apoderados. Outros veno como un defensor do pobo  fronte aos comerciantes e acomodados. Tamén se afirma que non pode simbolizar máis que o demo..

Olegario Sotelo Blanco está de acordo con Vicente Risco en que a súa raíz ha estar nas mascaradas dos tempos prehistóricos, prácticas que enraizaron e subsisten na cultura popular. Na Idade Media, a Igrexa, ao non poder impedir a celebración destas mascaradas, integrounas nos seus rituais.

As Pantasmas mencionadas por Risco

## Na cultura popular 
"Había no Castelo do Castro un poderoso conde que tiña tres fillas moi fermosas, todas tres no tempo de casar.

Mais outro Conde tamén rico e nobre, mandoulle embaixada pra lle pedi-la mau de unha das fillas. O do Castro  recibeu ôs emisarios, e cando lle espuxeron a pretensión que traguían, perguntou:

-*Cál de elas?*

E de ahí veu qu'a xente lle emprincipiou a chamar *Caldelas* a aquela terra".

## Heráldica 
Castro Caldelas ten escudo e bandeira de seu. A nova versión, e oficial, do escudo e da bandeira foron aprobados en 2011 no pleno do concello e referendados pola súa publicación pola Xunta de Galicia en xaneiro de 2012.

A bandeira ten tres franxas verticais; "a do batente e hasta de azul, perfiladas de branco ao centro; e a terceira, do dobre de largo, de vermello cun castelo de amarelo, aberto, coa porta superada por un escudo de branco cargado de seis roeis de azul, sobre chamas de vermello perfiladas de amarelo". O castelo representa o castelo de Castro Caldelas e o señorío que sobre ela exerceron os señores de Lemos. As labaradas lembran que en 1810 o xeneral francés Loison lle prendeu lume á vila. A bordura de azul alude á tradicional devoción mariana de Nosa Señora dos Remedios.

## Deporte 
Ten un equipo de fútbol no Grupo 3 da Terceira Autonómica de Galicia, o CD Caldelao.

## Galería de imaxes 
## Parroquias 
## Lugares de Castro Caldelas 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Castro Caldelas vexa: Lugares de Castro Caldelas.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* Risco, Vicente: "Etnografía. Cultura espritual", en *Historia de Galiza,* tomo I, 1962 (reed. Akal 1979, 255-777).

### Outros artigos 
* Eleccións municipais en Castro Caldelas

* Foro do Burgo de Castro Caldelas - Primeiro documento en galego (1228)
* Festa dos Fachós

### Ligazóns externas 
* Concello de Castro Caldelas