Tudela

**Tudela** (en castelán e oficialmente) ou **Tutera** (en éuscaro) é un municipio e cidade situada no sur de Navarra, cabeceira da comarca coñecida como La Ribera, así como do partido xudicial e do meiriñado homónimos. É a segunda cidade de Navarra tras Pamplona, con 35.358 habitantes segundo o Padrón Municipal de habitantes de 2012.

Está situada a beiras do caudaloso e estacional río Ebro e na desembocadura do río Queiles que atravesa a cidade.

Dista 94,3&nbsp;km de Pamplona, a capital da Comunidade Foral de Navarra. A 86&nbsp;km de Zaragoza, a 99,5&nbsp;km de Logroño e a 90,1&nbsp;km de Soria. E está situada a 264 metros de altitude.

## Toponimia 
Algúns autores dan por feito que o significado vén da palabra latina *Tutela* ("gardar"), xa que se atopa no último outeiro, ata Zaragoza, que esta xunto ao Ebro, e é un bo lugar para crear fortificacións. De feito, hainas desde a época da Idade de Bronce.

Os nomes cos que está rexistrada na documentación histórica dos anos 1119-1121, son *Thudela, Totela, Tudela, Tudella, Tutela, Tutele, Tutella* e *Tutellam*.

En éuscaro chámase *Tutera*. Hai outras tres Tudelas en España: Tudela de Duero, Tudela de Segre e a localidade de Tudela Veguín en Oviedo.

## Xeografía
[250px|miniatura|O [Ebro ó seu paso por Tudela]]
Tudela está situada a beiras do río Ebro e na desembocadura do seu afluente o Queiles, que atravesa a cidade. Está situada a 264 metros de altitude. O concello de Tudela limita ao norte con Arguedas e Castejón; ó leste con Ejea de los Caballeros; ó sur con Cabanillas, Fontellas e Murchante; e ó oeste con Corella e Cintruénigo. Ademais de ser limítrofe cos citados concellos, Tudela limita coa zona deshabitada do "deserto" arxiloso das Bardenas.

Na ribeira do Ebro, á que pertence Tudela, afloran materiais de natureza continental cuxa idade atopar comprendida entre o Oligoceno e o Mioceno. A zona da Ribeira ocupa a metade sur da provincia. Situada na depresión do Ebro, ofrece extensas áreas chairas, principalmente terrazas do período cuaternario, cruzadas por pequenas lombas e serras; destas últimas, as principais son: Serra de Peralta, Montes de Cierzo e a Loma Negra.

### Clima
Con clara influencia mediterránea, terras esteparias e clima seco. As únicas choivas que chegan á zona proveñen dos escasos temporais mediterráneos asociadas a vento do sueste (augas arriba do Ebro) e ás achegas de tormentas de verán. Os valores do coeficiente de variación interanual da precipitación son moi elevados. Temperatura media anual entre 13 e 14&nbsp;°C, precipitacións duns 400&nbsp;mm.; horas de sol despexado 2.500, con máis de 120 días despexados ao ano, debido á influencia do vento racheado do noroeste, o cerzo.

## Barrios
miniatura|dereita|170px|Praza dos Fueros, no centro da localidade
*Azucarera
*Centro
*Barrio de la Música
*Elola
*Gardachales
*Griseras
*Instituto
*Lourdes, tamén denominado *El Barrio* ou *Casas Baratas*
*Queiles, ou *La Albea*
*Velilla
*Virgen de la Cabeza

## Demografía
800px|miniatura|esquerda|Casco vello de Tudela e cidade nova ao fondo

## Lugares de interese 
200px|miniatura|Catedral de Tudela
200px|miniatura|Igrexa da Magdalena
### Monumentos relixiosos 
* Catedral de Santa María de Tudela dos séculos XII - XIII, pero con engadidos ata case a época actual. Actualmente está remodelada e a reinauguración foi o 16 de xullo de 2006.  
* Igrexa da Magdalena, do s.XII, románica.
* Igrexa de San Nicolás (portada do s. XII).
* Igrexa de San Xurxo (s. XVII) (barroco).
* Palacio Decanal (alberga o museo decanal).
* Igrexa e convento dos Capuchinos.
* Igrexa e convento das Capuchinas.
* Igrexa e convento das Dominicas.
* Igrexa da Compañía de María.
* Igrexa de Santa María (Pza. Nueva) (s. XVI, remodelación nefasta na segunda metade do s.XX).

### Monumentos civís 
* Ponte de pedra sobre o Ebro, con 17 arcos.
* Pazo do Marqués de San Adrián, sede da Universidade Nacional de Educación a Distancia.
* Pazo do Marqués de Huarte, sede do arquivo e biblioteca municipais.
* Gran cantidade de casas grandes, con escudos nas súas fachadas, balcóns labrados con esculturas como a casa do Almirante e dos Luna).
* Ruínas do antigo castelo de Sancho VII el Fuerte no alto do Cerro de Santa Bárbara.

### Construcións militares 
* Torre Monreal

### Museos e edificios culturais
* Museo Diocesano, situado no palacio decanal.
* Museo de Arte Moderna Muñoz Sola.
* Arquivos eclesiásticos de Tudela, con documentación eclesiástica desde o século XI ata a actualidade.
* Centro Cultural Castel Ruiz, sede da Escola de Música, de Jotas e auditorio.
* Centro Cultural Miguel Sánchez Montés, sede da *Comparsa Perrinche* e dos *alabarderos de San Juan*.
* Teatro Gaztambide
* Cine Moncayo, onde se celebran os festivais de Ópera Prima e sesións de cine infantil.

## Cidades irmandadas
* Mauleón-Soule
* Mont de Marsans
* Tiberiades

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Lista de concellos de Navarra