Loucura

[miniatura|[Angelo Bronzino, detalle de *Allegoria del trionfo di Venere* (1540-1545). Aínda que na crenza popular esta imaxe representa a loucura, en realidade é unha representación dos celos.]]
A **loucura** ou **tolemia** é un trastorno mental grave polo que unha persoa perde a razón. No mundo occidental, a idea actual da loucura ten relación estreita coa de enfermidade mental, aínda que na linguaxe popular designa estados de ánimo arrebatados ou fóra do que se considera equilibrado. Porén, ó longo da historia a idea de loucura ten estado máis relacionada con transos místicos, prácticas máxicas ou supersticiosas ou mesmo con estados de exclusión social.

## Etimoloxía 
A orixe da palabra *loucura* é incerta e sobre ela existen varias posibles hipóteses. Unha delas é a que di que provén da palabra latina *locus*, que significa lugar, pero tamén de *luce*, luz, *per contrarium sensum*. Tamén do latín *loquo*, que quere dicir "conversar". Á súa vez, a palabra *tolo* pode provir do celta **tullon*, furado, pero tamén é posible que do latín *tollere*, quitar .

## Definición e límites 
[miniatura|[Francisco de Goya, *Casa de locos*, 1812-1819.]]

[miniatura|[Paul Moreau de Tours *Les fascinés de la Charité*.]]

Toda cultura ten algún tipo de categoría que se corresponde coa *loucura* actual occidental, pero ó mesmo tempo a loucura non sempre se distingue ben doutras categorías de pensamento e conduta: é moi difícil separar a loucura doutras perturbacións que van unidas a estadios ou sucesos particulares da vida, tales como a enfermidade, a separación, a morte, a adolescencia ou a vellez. De xeito análogo, a consideración de tolo resérvase con frecuencia ós revolucionarios ou ós innovadores, sobre o principio de que calquera que se opoña ó sistema é un tolo, sexa por non crer na súa lexitimidade ou porque a oposición ó propio sistema resulta un acto suicida.

Desde o momento en que se comezou a estudar a mente dende un punto de vista científico, a loucura pasou a ser vista como un déficit das facultades mentais que permiten a unha persoa desenvolver unha vida cotiá satisfactoria e plena. Pero incluso tras este avance da perspectiva científica permaneceu a idea popular de que o tolo é aquel que padece un fallo na súa construción simbólica. Así, o tolo non é quen de construír o modo de subxectividade que prevalece no seu momento histórico-cultural. Isto pode ser consecuencia da interacción cun contexto hostil que produce un esmagamento simbólico do individuo (autismo), dunha construción subxectiva que non ten cabida nun contexto determinado e o aliena (psicose) ou dunha construción simbólica que constitúe un perigo para un modo de ser histórico social determinado que o illa (tolo en xeral, sociopatía, neurose). Nestes casos a persoa conserva a súa capacidade simbólica intacta desde o nacemento.

A relatividade dos criterios de normalidade dá unha idea de como concibe cada sociedade o que é a loucura ou o malestar psicolóxico, e as súas formas de tratamento. A Etnopsiquiatría demostra que as persoas que se apartan da norma do seu grupo, e que serían vistas como tolos por outras culturas, cumpren unha función social no grupo ó que pertencen. Un mesmo síntoma pode ser ou non sinal de desequilibrio en función dos esquemas imperantes no grupo social no que se dá, que é quen define os seus propios criterios sobre o que é *normal* e o que é patolóxico. Os estudos transculturais demostran que hai que interpretar de formas moi diferentes os mesmos síntomas en ámbitos culturais distintos. Desde o punto de vista da Etnoloxía e da Antropoloxía cultural, deben comprenderse tanto os condicionamentos sociais como a relatividade dos síntomas. O que algúns grupos sociais consideran normal (*autonormal*) pode ter un significado psicopatolóxico noutros (*heteropatolóxico*), e do mesmo modo, o que un grupo considera patolóxico (*autopatolóxico*) pode ser visto con total normalidade (*heteronormal*) por outro.

### Época clásica: a loucura como don divino 
Nas culturas grega e romana o concepto de loucura estivo emparentado cos de responsabilidade e culpabilidade en relación coa *polis*. No mundo clásico distinguíase entre loucura mala e boa. A loucura mala era un escándalo que había que deter, nela o tolo era aquel que perdeu a razón, volvéndose outra persoa. Esta loucura tomaba dúas formas: a da *insania*, na cal o individuo mantiña o cumprimento dos seus deberes sociais, e a do *furor*, que esixía a súa cura.

En tempos de Hipócrates as perturbacións mentais non se consideraban doenzas, aínda que a mitoloxía grega abonda en exemplos de loucura. Na tradición homérica o home enfermaba mentalmente porque os deuses lle quitaban o espírito, de aí que en Grecia os tolos fosen tratados por sacerdotes por medio de cerimonias relixiosas. Platón defendía que existen dúas clases de insania: a loucura e a ignorancia; e dúas clases de loucura ou manía: unha era resultado da enfermidade e a outra a loucura celestial, que consideraba un don dos deuses e na que vía calidades proféticas. Así, o delirio dos profetas é producido por Apolo, o dos *iniciados* por Dioniso, o dos poetas polas musas e o dos amantes por Afrodita e Eros.

### Idade Media: a loucura como intervención do diaño 
[miniatura|[Hieronymus Bosch, *A extracción da pedra da loucura*]]

Na Idade Media occidental a medicina non se diferenciaba esencialmente da relixión. Para a teoloxía cristiá a loucura era a expresión da loita entre Deus e Satanás pola posesión da alma do tolo.

Durante a Idade Media os tolos eran atendidos polas súas familias ou vagaban sen residencia estable. Ata o século XIV non apareceron os primeiros establecementos de reclusión, que permitiron unha radicalización do sistema de exclusión baseado na separación entre razón e loucura.

Nos Estados Unidos, a mediados do século XIX, había gran cantidade de centros psiquiátricos que, na práctica, non proporcionaban coidados médicos efectivos, e só nalgúns casos, algún tipo de "terapia moral". Durante as primeiras décadas do século XX consolidouse a Psiquiatría como especialidade médica, pero as súas premisas de base nacían máis do convencemento de que a Ciencia era capaz de curar as doenzas mentais que nunha práctica verdadeiramente capaz de facelo. Na segunda década do século a Psicanálise foise estendendo a medida de se demostraba a súa capacidade no tratamento das neuroses, e mesmo acabaron por abrirse centros para o tratamento da esquizofrenia seguindo unha orientación de tipo psicanalítico. Na década de 1930 cobraron forza tratamentos de tipo orgánico para a esquizofrenia, tales como o electrochoque e o shock de insulina, ambos de limitada eficacia. A partir de 1950 o peso das terapias recaeu sobre os preparados químicos, contra a esquizofrenia e a depresión.

Esta visión mística da loucura volverá aparecer na Idade Media na chamada doutrina demonista. Este pensamento foi elaborado por Tomé de Aquino, quen se inspirou en Agostiño de Hipona. Segundo os demonistas, non era a posesión polo diaño a que causaba a loucura, senón ó contrario, un individuo podía chegar a estar poseído porque estaba tolo. O demonismo actualiza a visión clásica da loucura, imprimíndolle agora a marca da imperfección e da culpa. Ademais, o demonismo non restrinxe a concepción da loucura á perda da razón, senón que pasa a abarcar tamén a cobiza, a ambición desmedida, a luxuria e a falta de respecto ó sagrado.

Xa en datas máis recentes, a institucionalización dos tratamentos terapéuticos para a curación da loucura puxo nas mans dos psiquiatras a tarefa de retirar do grupo social a aqueles individuos cuxa conduta cuestionaba os seus alicerces. Especial atención mereceron as condutas sexuais discordantes co modelo heterosexual reprodutivo. A modo de exemplo, a *loucura masturbatoria* era derivada da práctica da masturbación, que podía producir *"desgaste corporal, deterioramento da vista, desordes dixestivas, impotencia e loucura"*. Este paradigma foi elaborado polo médico suízo Simon-André Tissot no seu libro *Onania, ou tratado sobre as desordes producidas pola masturbación*, publicado en 1758, que foi seguido como dogma pola ciencia psiquiátrica posterior e serviu de base para todas as terapias que tiñan como obxectivo curar os onanistas, ou polo menos a algúns, normalmente pola vía da súa reclusión. Xa no século XIX, o psiquiatra estadounidense Rush alerta sobre o perigo de que esta práctica provoque no paciente *debilidade seminal, impotencia, disuria, tabes dorsal, tuberculose, dispepsia, escurecemento da vista, vertixe, epilepsia, hipocondria, perda da memoria, manalxia, imbecilidade e morte*. O médico escocés David Skae foi o primeiro en recoñecer que a masturbación provoca un tipo específico de loucura, *"caracterizada por unha intensa arrogancia e egoísmo, unha extremada perversión de sentimentos e a correspondente desorde mental, durante os seus primeiros estadios; e máis tarde pola perda da razón, alucinacións nocturnas e propensión ó suicidio e ó homicidio"*.

Este empeño en querer ver na loucura unha orixa somática levou a toda unha elaboración teórica iniciada polo propio Pinel e desenvolvida polo nutrido grupo de alienistas que el e Esquirol formaron en París. Comezou entón o intento de fundamentar a práctica da exclusión e da moralización, que caracterizaban ás institucións de reclusión para os tolos, nunha base que puidese ser presentada como de mínima racionalidade médica. No seu ''Traité médico-philosophique sur l'aliénation mentale* Pinel propón toda unha clasificación dos pacientes en grupos nosográficos e recomendaba un tratamento para cada un deles que hoxe tildaríamos de moralista, pois se centraba en corrixir as condutas do paciente que o terapeuta consideraba inadecuadas. No tratado *Des maladies mentales considerées sous les rapports médical, hygiénique et médico-légal*, escrito por Esquirol, alumno de Pinel, este baséase en substratos orgánicos para describir a *lypemanía*, a *monomanía*, a *manía*, a *demencia* e a *imbecilidade* ou *idiotia*. Cada un destes cadros identificábase pola extensión e polo tipo de delirio do paciente. A escola creada por Pinel e Esquirol foi fértil: en 1860 Morel identificou o que chamou demencia precoz, que se coñecería como esquizofrenia a partir de Bleuler, e máis adiante Magnan fixo o mesmo coa chamada loucura hereditaria.

## A loucura en Galicia 
Cando se fala do tratamento das enfermidades mentais en Galicia é obrigado facer mención do manicomio de Conxo, inaugurado o 1 de xullo de 1885 no edificio do antigo mosteiro. En Galicia, antes da fundación deste manicomio, os tolos eran enviados ós que había noutros lugares de España, aínda que non semella que fose en número significativo: en 1797 os tolos do Reino de Galicia acollidos en manicomios españois ascendían a 38, e en 1847 había 41 tolos acollidos en hospitais da Coruña e Santiago e outros dous en cárceres de Ferrol e Ourense. En 1860 ascenden a 37 os dementes pechados no manicomio de Valladolid.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* FOUCAULT, M. *Folie et déraison. Histoire de la folie à l'âge classique''. Tese doutoral. 1961 .