Martin Heidegger

**Martin Heidegger**, nado en Messkirch (Baden-Württemberg) o 26 de setembro de 1889 e finado en Friburgo o 26 de maio de 1976, foi un filósofo alemán. Esta considerado o pensador e o filósofo alemán máis importante do século XX. Aínda que o seu traballo influíu sobre todo na fenomenoloxía e na filosofía europea contemporánea, tivo igualmente influencia máis aló desta, en campos como a arquitectura, a crítica literaria, a teoloxía e as ciencias cognitivas.

Nos seus comezos foi discípulo de Edmund Husserl, estivo inmerso no proxecto fenomenolóxico do seu mestre e o seu interese centrouse rapidamente na *pregunta polo sentido do ser*. Esta pregunta guiará gran parte do seu pensamento e é con ocasión do seu intento de darlle unha "resposta" coa obra *Sein und Zeit*, publicada en 1927, cando vai adquirir unha gran notoriedade internacional, incluso máis alá dos campos especificamente filosóficos.

Na década de 1930 ten lugar aquilo que se denominou o *Xiro* (en alemán, *Die Kehre*) da súa filosofía, coas súas obras *Carta sobre o humanismo* e *Introdución á metafísica*. Tratou así de preparar un novo camiño para o seu pensamento que se mantivera afastado da metafísica. Segundo Hans-Georg Gadamer, este termo acabou agrupando todas as proposicións contra as que Heidegger desenvolveu a súa filosofía.

A influencia de Heidegger na filosofía francesa foi particularmente notable. Isto déixase notar sobre todo en filósofos coma Jean-Paul Sartre, Jean Beaufret, Emmanuel Levinas, Jacques Derrida, Maurice Merleau-Ponty ou Michel Foucault.

Así mesmo, Heidegger é un dos filósofos cuxa personalidade e obra xeraron máis controversia pola súa actitude durante os anos 1933 e 1934, mentres foi reitor da Universidade de Friburgo trala chegada de Adolf Hitler ao poder en 1933. Ademais de ser un dos principais intelectuais do movemento revolucionario conservador, foi membro e seguidor do Partido Nazi, aínda que existe controversia entre a concordancia da súa filosofía co nazismo. Publicáronse varios traballos que analizan a relación entre Heidegger e o nazismo . A publicación en 2014 dos seus *Cadernos negros* (en alemán: *Schwarze Hefte*) provocou unha controversia sobre o antisemitismo de certas pasaxes.

## Traxectoria 
### Primeiros anos 
miniatura|upright|esquerda|Lugar de nacemento de Martin Heidegger.
Martin Heidegger naceu en Meßkirch, distrito de Baden, o 26 de setembro de 1889.. Criado nun ambiente "autenticamente católico", os seus pais foron Friedrich Heidegger, toneleiro e era sancristán,}} e Johanna Heidegger (Johanna Kemp de solteira).

Heidegger realizou os seus estudos de secundaria nos pequenos seminarios de Constanza (1903-1906) e Friburgo (1906-1909). Durante o verán de 1907, o padre Conrad Gröber (pt), director do seminario de Constanza e futuro arcebispo de Friburgo, déixalle a tese de 1862 de Franz Brentano, *Sobre o significado múltiple dos seres segundo Aristóteles*  [*Von der mannigfachen Bedeutung des Seienden nach Aristoteles*]. Heidegger afirmou máis tarde que ese libro foi a súa "primeira guía a través da filosofía grega" e que lle conduciría á lectura de Aristóteles. Segundo el mesmo, a soada sentenza aristotélica «o ser dise de moitas maneiras» foi decisiva na súa maneira de pensar. Esta lectura suscita en Heidegger unha pregunta, que Jean Beaufret resume así: "se «ser» exprésase de «diversas» maneiras, cal é entón «unha» desas diversas maneiras?" Segundo o propio Heidegger, esta única pregunta segue sendo válida: "un estímulo constante para o traballo que viu a luz vinte anos máis tarde co título de «Sein und Zeit" En 1909 lese as *Investigacións lóxicas* de Edmund Husserl e en setembro dese mesmo ano entra como novizo na Compañía de Xesús en Tisis, preto de Feldkirch, abandonando en outubro por razóns de saúde. Con limitacións económicas, preséntase candidato ao seminario de Friburgo, onde entra durante o inverno de 1909. En 1911 sofre de novo problemas cardíacos, o que expón aos responsables do seminario da súa capacidade para o sacerdocio. Finalmente, decide renunciar a este durante a súa convalecencia no verán, dándose conta de que prefire a filosofía á teoloxía. Entre 1911 e 1912 inscríbese como profesor de matemáticas, física e química para conseguir estabilidade financeira mentres prosegue os seus estudos de filosofía. A súa educación relixiosa, que lle permitiu achegarse de maneira particular á escolástica, fai que a súa formación sexa atípica nun momento en que os seminarios de filosofía están marcados polo neokantismo. En 1913 escribe a súa tese *Doutrina do xuízo no psicoloxismo* baixo a dirección de Artur Schneider.. En 1914, foi reformado por motivos de saúde.

En 1915 pronuncia a conferencia O concepto de verdade na filosofía moderna. Tivo unha breve tentativa de regresar ao sacerdocio, aínda que decidiu abandonar definitivamente a relixión ao afirmar que é incompatible coa filosofía.
[miniatura|upright|esquerda|[Edmund Husserl, mestre de Heidegger.]]
O 31 de xullo de 1915 adquire a capacitación para ensinar, despois de presentar a súa tese de habilitación dirixida polo profesor neokantiano Heinrich Rickert. Devandita tese levou por título *Tratado das categorías e da significación en Xoán Duns Escoto*. A súa lección inaugural leva por título *O concepto de tempo na ciencia histórica*. No outono de 1916 Heidegger convértese en asistente persoal de Edmund Husserl e ambos profundan na investigación fenomenolóxica. Non obstante, distanciouse rapidamente do ensino do seu mestre: desde o principio, continuando fóra do horario de clase estudando as Investigacións lóxicas de Husserl , que Husserl consideraba xa desfasadas, e despois gradualmente, de 1923 a 1927, criticando a Husserl polo seu xiro cara a unha filosofía da subxectividade transcendental e aínda máis polo seu cartesianismo; non obstante, continuou admirando as *Investigacións lóxicas*. 

Recrutado en 1917, é destinado ao servizo meteorolóxico do exército en Verdún. A partir de 1919 renovou os seus estudos en Friburgo. Adquiriu reputación durante estes anos mentres realizaba unha crítica á tradición filosófica nun traballo para o profesor Paul Natorp. É especialmente severo co que el denomina metafísica da *presenza*, atribuída a Aristóteles na súa *Física*. Este período en Friburgo é considerado clave para entender a filosofía do século XX, pois aquí se reuniron como alumnos de Heidegger figuras tan importantes como Hannah Arendt, Hans-Georg Gadamer, Max Horkheimer, Hans Jonas, Karl Löwith ou Gerhard Krüger.

O 21 de marzo de 1917 contraeu matrimonio coa protestante Elfriede Petri (a pesar de que ese mesmo ano regresou ao catolicismo). Pronunciaron os votos primeiro baixo o rito católico e cinco días despois baixo o rito evanxélico. Tiveron dous fillos, Jörg en xaneiro de 1919 e Hermann en agosto de 1920.

### Inicios universitarios: Friburgo 1919-1923 e 1928-1933, e Marburgo 1923-1928 
En 1919 comeza a carreira universitaria de Martin Heidegger como profesor non titular na Universidade de Friburgo, na Selva Negra.
En 1923, foi nomeado profesor adxunto na Universidade de Marburgo, que por entón era o principal centro europeo do neokantismo, onde colaborou co teólogo protestante Rudolf Bultmann. que reinterpreta o Novo Testamento á luz da futura obra mestra do seu mozo colega, Ser e tempo. Este último libro é, segundo Hans-Georg Gadamer, "nacido, en 1923, dos frutíferos e apaixonados contactos que Heidegger mantivo coa teoloxía protestante da súa época en Marburgo." Os seus novos colegas foron: Nicolai Hartmann, Paul Natorp e Hermann Cohen; en canto aos seus estudantes en Marburgo, atopamos a Hans-Georg Gadamer, Hannah Arendt, Karl Löwith, Gerhard Krüger, Leo Strauss, Jacob Klein, Günther Anders et Hans Jonas.

Esta estancia en Marburgo e o contacto cos seus novos compañeiros foron particularmente positivos para o novo profesor Heidegger. Alí comezou a desenvolver a súa nova problemática acerca da *pregunta polo sentido de ser* a partir das súas lecturas de Aristóteles. Por outra banda, o seu traballo sobre a fenomenoloxía da vida relixiosa desde unha perspectiva católicaa partir do estudo de San Agustín, San Paulo ou Martiño Lutero orientarao cara a unha concepción do ser humano na que primará a existencia sobre a esencia.

Ao ano seguinte (novembro de 1924), tivo unha aventura clandestina con Hannah Arendt, unha das súas alumnas (acababa de cumprir dezaoito anos), futura filósofa de renome. Esta aventura continuaría con varias correspondencias ao longo das súas vidas.

O 12 de marzo de 1926, con motivo dunha recepción para celebrar o 67.º aniversarios de Husserl, preséntalle o manuscrito de *Sein und Zeit* (Ser e tempo), a súa primeira obra, que se publica ao ano seguinte, a petición do decano da Universidade de Marburgo.

Tras un período docente de cinco anos na Universidade de Marburgo, substitúe en 1928 ó seu mentor Edmund Husserl na cátedra que este ostentaba na Universidade de Friburgo. 

En 1929, o ano da controversia de Davos, tivo lugar un famoso enfrontamento entre Ernst Cassirer, representante do neokantismo, e Heidegger.

En 1931, ofrecéronlle un posto na Universidade de Berlín, que rexeitou despois dunha conversa cun amigo campesiño. Heidegger permaneceu na Universidade de Friburgo o resto da súa vida docente, rexeitando numerosas ofertas.

Entre os seus alumnos máis ilustres atópanse Hannah Arendt, Günther Anders, Hans Jonas, Karl Löwith, Charles Malik, Herbert Marcuse, Ernst Nolte e Emmanuel Levinas.

### Baixo o réxime nazi (1933-1945)
Os terribles anos comprendidos entre 1933 e 1945 foron filosoficamente os máis prolíficos, tanto no que se refire á obra publicada como á non publicada, os "tratados inéditos voluntariamente ocultos" de Heidegger. É a principios deste período cando se produce o *Kehre*, o «xiro» na súa obra.

Posteriormente, trala subida ó poder de Hitler, foi nomeado en 1933 reitor desta Universidade.

Un ano despois renuncia ó cargo de reitor debido a certas discrepancias co Partido Nazi en torno á destitución dalgúns profesores críticos co réxime nazi. De todas as maneiras, estes acontecementos mancharán inevitablemente para sempre o seu labor intelectual. Coa fin da segunda guerra mundial e a ocupación de Alemaña, as autoridades aliadas destitúen a Heiddeger como profesor en Friburgo ata que é rehabilitado de novo en 1951. Comeza así unha época na que imparte diversos seminarios e conferencias nos que se vai acentuando unha linguaxe cada vez máis poética e enigmática allea ó sistematicismo dominante na historia da filosofía.
miniatura|upright|Lápida de Heidegger en Messkirch

## Pensamento 
Habitualmente, a pesar de tratarse dun tema moi debatido, o pensamento heideggeriano divídese en dúas etapas:

***Etapa existencialista***. Nesta etapa Heidegger leva a cabo un estudo da existencia humana no que conflúen tres tradicións filosóficas: Historicismo (Dilthey), Irracionalismo (Kierkegaard) e Fenomenoloxía (Husserl). Esta filosofía existencial concíbea como un medio para a elaboración dunha *ontoloxía fundamental*, isto é, determinará cales son as condicións que fan posible que o ser humano poida acceder ó *sentido* do Ser.

***Etapa ontolóxica***. Diferentes investigacións nos campos da historia da filosofía e da poesía a través das que Heidegger pretende comprender o *destino* de Occidente con ocasión do desvelamento dunha "nova ontoloxía" que, en realidade, xa estaba presente na primeira etapa, só que entón permaneceu oculta entre as diversas e penetrantes análises "antropolóxicas" que levou a cabo.

En consecuencia, a pesar desta división, en ambos os dous períodos hai un mesmo obxectivo unificador: a elaboración dun novo "concepto" de *ser*. O propio Heidegger recalcou esta unidade, motivo polo cal os seus máis fieis adeptos negan a existencia de etapas no seu pensamento e falan dun único proxecto "ontolóxico" que abarcaría, xa desde o principio, tanto a filosofía existencial como as revisións históricas da filosofía.

### Etapa existencialista 
En 1927 Heidegger publica a obra máis emblemática de todo o seu pensamento, *Sein und Zeit* (*Ser e tempo* ), na que pon ó servizo da ontoloxía unha novidosa investigación da *existencia* humana. Posto que o ser humano (*Dasein*) é o único ente que suscita a cuestión sobre o sentido do ser en xeral (obxecto de estudo da ontoloxía) é necesario analizar, como paso previo á elaboración da ontoloxía, a súa estrutura ontolóxico-existencial, que é anterior a calquera tese sobre a súa esencia (animal racional, ser espiritual etc.). Establécese así unha distinción orixinaria entre o plano ontolóxico (existencia) e o plano óntico (esencia) do ser humano, de enorme influencia nos filósofos existencialistas (Sartre etc.). A raíz destes presupostos, e con axuda do método fenomenolóxico, Heidegger desenvolve en *Sein und Zeit* unha *analítica existencial* tratando de desentrañar un ámbito transcendental (preconceptual, preóntico, prerrealista, preidealista etc.) que actúa como a priori de toda existencia humana concreta.

Trátase dun ámbito que non pode ser explicado do mesmo xeito que fan as ciencias cos seus obxectos de estudo, nin as filosofías esencialistas cos seus argumentos lóxicos, senón que ten que ser comprendido a través de procesos similares, aínda que non idénticos, ós empregados na interpretación de textos (Hermenéutica).

O primeiro a priori da existencia humana consiste no que Heidegger chama un "ser-no-mundo", isto é, un existir (ser) que trae consigo un mundo (aí). Por iso a expresión *Dasein* (ser-aí) é usada para referirse ó ente humano. A través dunha serie de complicadas análises Heidegger vai caracterizando a existencia humana como actividade (*praxe*) que se desenvolve sempre participando dun determinado estado de ánimo (ou medo, ou goce, ou exaltación etc.) en medio doutros seres humanos (interacción). Esta existencia pode ser só inauténtica ou tamén auténtica (xenuína). Neste último caso o *Dasein* é radicalmente libre, mentres que no primeiro caso vive nun estado de "caída", renunciando á súa liberdade e atopando tranquilidade ó deixarse guiar polas decisións doutros. Á experiencia de liberdade, en cambio, acompáñalle un estado de angustia capaz de revelar o auténtico ser da existencia humana. Este consiste nun estado de alerta ("coidado", *Sorge*) que anticipa todas as posibilidades futuras que de acordo co noso pasado e presente son xa constitutivas da nosa existencia. Entre estas posibilidades está a derradeira de todas elas: a morte. O *Dasein*, xa que logo, é un ser-relativamente-á-morte (*Sein-zum-Tode*). Esta representa un futuro orixinario, isto é, un tempo futuro que xa non se pode estender máis e, polo mesmo, o fin da existencia. En consecuencia, a condición existencial fundamental do *Dasein* é a *temporalidade* (*Zeitlichkeit*), entendida como un tempo finito que reúne unitariamente o despregue temporal das súas posibilidades, en función das determinacións do tempo (pasado, presente e futuro). É así que o ser humano é ontoloxicamente *historicidade* (*Geschichtlichkeit*), o que remitirá á *historia do pensamento* de cara ó proxecto de elaboración da ontoloxía.

### Etapa ontolóxica 
Despois de 1930, en que pronuncia a conferencia *Da esencia da verdade* (publicada en 1943), o pensamento heideggeriano empeza a apuntar cara novos camiños. Algúns críticos consideran que Heidegger puido advertir na súa filosofía existencial restos de subxectivismo: o "suxeito", aínda que desde o plano existencial e non esencial, estaría a xogar subrepticiamente un papel decisivo no seu pensamento. O caso é que Heidegger comeza a pensar que non é posible construír unha nova ontoloxía, e moito menos a través da "antropoloxía existencial". Máis ben ten que suceder que sexa o Ser mesmo, previo a todo ente e fundamento del, quen proporcione, por si só, o *sentido* de toda a realidade. Agora a Heidegger xa só lle interesa o Ser, mais non como algo positivamente cognoscible, senón como un misterio que todo o envolve (ontoloxía negativa). Neste etapa, Heidegger incide máis claramente na importancia da diferenza ontolóxica, isto é, a diferenza entre o ser e os entes, o ontolóxico e o óntico.

Pero este novo enfoque do ámbito transcendental presenta serios problemas ó pensamento filosófico tradicional. Este sempre expresouse por medio da linguaxe e é esta linguaxe a que interesa ó novo Heidegger, pero non no contido semántico do que *di*, senón apuntando a un sentido non dito que está como fundamento do dito. Este "sentido oculto" ten que aparecer a un auténtico *escoitar* (xa en *Ser e tempo* aparecía esta idea), pois sempre que dicimos algo estamos xa ocultando esa outra dimensión da linguaxe máis orixinaria e na que habita o Ser. A linguaxe heideggeriana nesta etapa adopta, conforme á esixencia do propio proxecto filosófico, un carácter poético e místico e, para algúns, simplemente teolóxico. Non se debe esquecer que é na teoloxía, precisamente, onde hai que buscar os inicios do pensamento heideggeriano. Outro tema importante nesta segunda etapa, relacionado coa cuestión do Ser, son as meditacións de Heidegger sobre a esencia da técnica, de enorme influencia no pensamento contemporáneo (por exemplo, a Escola de Fráncfort, Hans Jonas etc.). A historia da metafísica occidental tería como destino, a dicir de Heidegger, a implantación dominante do modo de pensar técnico: ve o mundo unicamente como un inventario de mercadorías a disposición do ser humano e acaba por instaurar puras relacións técnicas en todo. Da técnica brota unha "imposición" ou "tramado" (*Gestell*) que dirixe e organiza toda a vida do ser humano. Aínda así, Heidegger tamén pensa que na técnica se oculta unha posibilidade de superación e transformación do propio mundo tecnolóxico.

## O ideario político de Heidegger 
miniatura|Martin Heidegger.
Heidegger, do mesmo xeito que moitos pensadores do seu tempo, cría que a cultura occidental estaba atravesando por unha época de decadencia. Ó mesmo tempo, tamén pensa que o pobo alemán ten unha misión histórica similar á do pobo grego nos albores da nosa civilización: foi o encargado no seu día de imprimir o rumbo espiritual a Europa e, por extensión, a todo occidente. No momento presente, en cambio, teríase chegado a unha etapa de absoluta desorientación e depresión cultural. Ante esta situación, Europa necesitaría reorientar o seu camiño espiritual. Do mesmo xeito que na Grecia clásica a filosofía tentou exercer de guía moral e política, tamén agora a institución depositaria do saber, a Universidade alemá, tería que asumir as rendas do destino de occidente. Deste xeito, Heidegger quere reflexionar sobre o inicio de occidente para descubrir aí unha posibilidade de superación da decadencia e revivir unha nova era na que Alemaña sexa o *Führer*, o novo guía da cultura occidental.

Con este sentir mental e ideolóxico asume en 1933 o reitorado da Universidade de Friburgo e pronuncia o célebre discurso **Die Selbstbehauptung der deutschen Universität*, en galego A autoafirmación da Universidade alemá*. Ó inicio desta conferencia afirma que “os propios dirixentes son sempre dirixidos pola inflexible misión espiritual que obriga ó destino do pobo alemán a tomar a impronta da súa historia”. Esta e outras afirmacións relativas ás “forzas da raza e da terra” como garantía de grandeza espiritual para o pobo alemán, confírenlle a esta conferencia certos vernices ideolóxicos nazis. Mais Heidegger, como apunta Ramón Rodríguez, non se ve a si mesmo como un servidor do *Führer* (Hitler), senón máis ben como a encarnación dun auténtico e renovado espírito alemán e, en consecuencia, como modelo, conselleiro e guía do *Führer*, algo así como Platón cos tiranos de Siracusa. En certo sentido, Heidegger pensaba que a súa autoridade intelectual conferíalle lexitimidade para exercer de guía moral e político, non só de Alemaña, senón de todo occidente. O nacionalsocialismo sería visto por Heidegger como un movemento social renovador do que el se podería servir na realización dos seus propósitos.

Poucos meses despois de aceptar o reitorado, Heidegger presentou a súa dimisión ante as autoridades nazis por “diverxencias insuperables entre a concepción nacionalsocialista da Universidade e da ciencia, e a miña”. Desde entón foise distanciando discretamente do nacionalsocialismo aínda que, como da a entender nunha entrevista publicada despois de morto, nunca abandonou o significado esencial do discurso reitoral de 1933 que, segundo el, consistía en renovar a Universidade e a ciencia alemás co obxectivo de mostrarlle á sociedade alemá a súa misión espiritual. De todas formas, á altura de 1966, Heidegger xa non ve con optimismo a posibilidade dun proxecto semellante pois, como tamén afirma na mesma entrevista, agora “só un deus pode aínda salvarnos”.

Desgraciadamente, o breve tempo en que Heidegger sucumbiu ó nacionalsocialismo trouxo consigo a sospeita de que esa adhesión ideolóxica puidera ser inherente ó seu pensamento filosófico. Tal inquedanza aínda aumentou máis ó constatar nos anos sucesivos que Heidegger nunca accedeu a retractarse publicamente respecto a ese breve período, a pesar de serlle requirido insistentemente por algúns dos seus coñecidos. De todas formas, o seu amigo, o historiador Heinrich W. Petzet, recalca ó respecto que en certa ocasión, nunha conversación privada, Heidegger teríase referido ó sucedido nese período dicindo que fora a estupidez máis grande da súa vida.

## Repercusións 
O pensamento heideggeriano tivo enormes consecuencias no panorama filosófico contemporáneo. Ademais das xa mencionadas, cabe sinalar tamén a teoloxía existencial de Rudolf Bultman, a hermenéutica filosófica de Hans-Georg Gadamer, certas inclinacións antifundacionalistas e antihumanistas posmodernas, o "deconstrutivismo" de Derrrida e o intento de fusión, por parte de Rorty, entre a tradición pragmatista americana e a actitude antifilosófica e poética de Heidegger.

A filosofía heideggeriana tamén foi obxecto de duras críticas. Destaca o violento ataque de Carnap, quen tacha o seu pensamento de metafísica sen sentido, ademais de atentar contra as regras gramaticais máis elementais da linguaxe. Entre os seus discípulos tamén son de subliñar as discrepancias filosóficas de Karl Löwith. Este abandona o concepto heideggeriano de "mundo" entendido no sentido de proximidade existencial, é dicir, trátase sempre dun mundo-para-nosoutros. Para Löwith o mundo, é dicir, a natureza física e orgánica, é anterior ó estar-humano-no-mundo e, polo tanto, pensable sen este. Tamén o fenómeno da morte é un evento natural que acontece no fenómeno natural da vida. Heidegger, en consecuencia, teríase esquecido da natureza humana produto, á súa vez, da propia natureza.
miniatura|Esquema de *Ser e tempo*

## Importancia para a lingua galega 
A publicación de *Da esencia da verdade* é de interese para a historia social do galego porque a súa tradución en 1952 por parte de Ramón Piñeiro foi prohibida pola censura franquista. Non se impediu especialmente por parte do censor de oficio García Yebra, se non pola acción específica de Juan Aparicio, quen no tivo problemas en admitir a publicación doutras obras en galego mesmo fóra da legalidade debido á súa temática menos elevada. A publicación realizaríase definitivamente en 1956 debido á chamada *Batalla de Montevideo*, a acción de protesta da emigración galega no congreso da UNESCO en 1954 onde se admitiría a España na organización.

## Obras 
* *Sein und Zeit* (1927).
* *Vom Wesen des Grundes* (1929).
* *Kant und das problem der Metaphysik* (1929).
* *Was ist Metaphysik?* (1929).
* *Hölderlin und das Wesen der Dichtung*. (1937)
* *Da esencia da verdade* (*Vom Wesen der Wahrheit*, 1943; tradución ó galego por Ramón Piñeiro e Celestino Fernández de la Vega 1952-1956).
* *Über den Humanismus* (1947).
* *A Cousa* (*Das Ding*, 1950; tradución ao galego de Almudena Otero e Ramón Palao).
* *Holzwege* (1950).
* *Was heisst Denken?* (1952).
* *Einführung in die Metaphysik* (1953).
* *Unterwegs zur Sprache* (1959).
* *Nietzsche* (1961).
* *Die Technik und die Kehre* (1962).

A editorial xermana *Vittorio Klostermann* seguía a publicar en 2018 a obra completa (*Gesamtausgabe*) de Heidegger progresivamente, incluíndo material non publicado: cursos universitarios, seminarios, conferencias etc.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* BERENGUER HUGUET, F. (2023). *Theseos expositio: de Heideggeri philosophia deque receptione eius Iaponica*. Freiburg: Editoria Friburgiana.
* 
* 
* : *Heidegger e a posición nihilista. Unha lectura do discurso do reitorado*, euseino.org, publicado o 4-6-2017.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Payen, Guillaume (2024), *Martin Heidegger. Catolicismo, revolución y nazismo*, traducido del francés por Fernando Montesinos Pons y Miguel Montes, Santander, Sel Terrae, “Panorama”, 720 páginas.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
#### En francés 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Existencialismo