Historia dos xudeus de Tesalónica

miniatura|250px|Familia xudía de Tesalónica en 1917.
251px|miniatura|Evolución da poboación de Tesalónica en relación coas súas tres principais comunidades: xudía, turca e grega (1500-1950).

A **historia dos xudeus de Tesalónica** é a historia da comunidade xudía, principalmente sefardí, que habitou a cidade grega de Tesalónica, tamén chamada Salónica, dende a súa chegada á cidade a finais do século XV ata a súa aniquilación case completa durante a segunda guerra mundial. A comunidade xudía foi durante varios séculos maioritaria na cidade, o que converte a Tesalónica no único caso coñecido de cidade da diáspora con predominio xudeu.

Os xudeus están indisolublemente unidos á historia de Tesalónica, e a influencia da comunidade hebrea desta cidade, tanto na orde cultural como na económica, deixouse sentir en todo o mundo sefardí. Chegaron á cidade, procedentes de España, en 1492 por causa do decreto de expulsión dos xudeus. Durante o século XVI e baixo dominio otomán, a poboación xudía de Tesalónica viviu unha idade de ouro, seguida dun relativo declive ata mediados do XIX, época na cal emprendeu unha importante modernización, tanto económica coma cultural. A historia dos xudeus de Tesalónica tomou un rumbo tráxico no século XX, tras a aplicación da solución final polo réxime nazi, que se traduciu na eliminación física da inmensa maioría dos membros da comunidade.

## Historia 
### Os primeiros xudeus 
Sábese que houbo comunidades xudías na cidade de Tesalónica dende a Antigüidade, como o testemuña a Primeira epístola aos tesalonicenses de Paulo de Tarso, dirixida aos xudeus helenizados desta cidade. En 1170, Benxamín de Tudela menciona a existencia en Tesalónica dunha comunidade de 500 xudeus. Nos séculos seguintes engadíronse a esta comunidade xudeus romaniotas (é dicir, de lingua grega) e italiotas. Houbo, polo tanto, presenza xudía na cidade en época bizantina, pero debeu de ser mínima, xa que apenas deixou pegada algunha. Non se sabe con exactitude en que parte da cidade atopábanse asentados os xudeus.

Ao iniciarse a dominación otomá da cidade, en 1430, os xudeus eran aínda pouco numerosos. Os otománs tiñan o costume de trasladar poboacións ao interior do seu imperio a medida que avanzaban as súas conquistas militares, mediante o chamado *sürgün* ou traslado forzoso de poboacións, e, tras a caída de Constantinopla, en 1453, xudeus procedentes de comunidades dos Balcáns e de Anatolia foron forzosamente trasladados a Istanbul para poboar a nova capital do imperio. Por mor destas medidas, Tesalónica foi baleirada da súa poboación xudía, como amosa o censo otomán de 1478, no que non aparece nin un só habitante hebreo na cidade.

### Chegada dos sefardís 
[miniatura|250px|As rutas da [diáspora xudía converxían en Tesalónica.]]
Non foi ata logo da expulsión dos xudeus de España, en 1492, que Tesalónica foi converténdose progresivamente nun centro de acolleita para numerosos xudeus procedentes de España, que chegaron alí directamente ou tras pasar por Portugal ou o sur de Italia, zonas que máis tarde se sumarían tamén aos decretos de expulsión. O Imperio Otomán, de acordo co establecido na lexislación musulmá sobre as «xentes do libro» (en árabe *ahl a o-kitâb*), que acordaba unha especial consideración a cristiáns e xudeus na súa condición de *dhimmi*, aceptou e ata alentou a instalación de xudeus afectados polos decretos de expulsión.

Os primeiros sefardís empezaron a chegar en 1492, procedentes de Mallorca. Tratábase de "arrepentidos", que regresaran ao xudaísmo tras a súa conversión forzosa ao catolicismo. En 1493 uníronselles xudeus de Castela e de Sicilia, e, nos anos seguintes, doutros lugares, como Aragón, Valencia, Calabria, Venecia, Puglia, Provenza e Nápoles. Posteriormente, entre 1540 e 1560, buscaron refuxio en Tesalónica xudeus portugueses, que fuxían da persecución desencadeada en devandito país contra os chamados "marráns" (criptoxudeus). Ademais dos sefardís, chegaron tamén algúns asquenacís de Austria, Transilvania, e Hungría, ás veces trasladados á forza nos *sürgün* que seguiron ás conquistas dos mencionados territorios por Suleiman o Magnífico, desde 1526. Así, os rexistros de Tesalónica indican a presenza de «xudeus de Buda» tras a conquista desta cidade polos turcos en 1541. Desde o século XVI, Tesalónica converteuse na cidade hebrea máis importante do Mediterráneo, ata o punto de ser chamada "a Xerusalén dos Balcáns".

### A Xerusalén dos Balcáns 
#### Organización relixiosa 
A diferenza do que ocorreu noutros lugares do Imperio Otomán, onde existían previamente comunidades de xudeus romaniotas producíronse tensións entre estes e os sefardís acabados de chegar, en Tesalónica, onde debido aos traslados forzosos de poboación apenas quedaban xudeus, non se deron problemas deste tipo. Cada grupo que chegaba fundaba a súa propia congregación. Os ritos (*minhaggim*) de cada unha destas congregacións (*kehalim*) diferían dos ritos das demais. A sinagoga era a base de cada grupo, e o seu nome aludía a miúdo á orixe dos inmigrantes. As comunidades non estiveron exentas de cismas, o que explica, por exemplo, a existencia dunha sinagoga *Katallan Yachan* ('antiga Cataluña'), fundada en 1492, e a aparición logo dunha *Katallan Hadach* ('nova Cataluña') a finais do século XVI:

Unha institución federal, denominada *Talmud Torah Hagadol*, creouse en 1520 para coordinar ao conxunto das congregacións e tomar decisións (*ascamot*) conxuntas. Estaba formada por sete membros cun mandato anual. Esta institución proporcionaba educación aos homes novos, cun curso preparatorio para a entrada nas *yeshivot*. A escola do *Talmud Torah*, moi renomeada, acollía a centenares de alumnos. Ademais dos estudos xudaicos, ensinábanse humanidades latinas e árabes, así como Medicina, Ciencias naturais e Astronomía. As *yeshivot* de Tesalónica eran frecuentadas por xudeus de todo o Imperio Otomán, e ata de fóra das súas fronteiras: sábese que tiveron alumnos procedentes tanto de Italia coma de Europa do Leste. Tras terminar os seus estudos, certos alumnos eran nomeados rabinos das comunidades xudías do Imperio Otomán, de Ámsterdam ou de Venecia.

A peculiaridade dos xudeus tesalonicenses residía en que interviñan en todos os sectores económicos e non se limitaban a especializarse nalgún deles, como ocorría nos lugares en que estaban en minoría. Había xudeus en todos os niveis da escala social, desde portadores ata grandes empresarios. Un dato significativo a este respecto é que Tesalónica contaba cun gran número de pescadores xudeus, caso practicamente único, do que só pode atoparse un paralelo na terra de Israel.

Pero o principal negocio dos xudeus era a artesanía téxtil, concretamente o fiado da la. Cando chegaron os sefardís, na cidade existía xa unha pequena industria téxtil, pero a la que producía era moi basta. Os recentemente chegados importaron de España, onde esta artesanía alcanzara un gran desenvolvemento, técnicas que eran descoñecidas no Imperio Otomán (como o tear mecánico). Tamén tiveron un importante papel no desenvolvemento desta artesanía os tecedores xudeus expulsados de Sicilia. Ao redor desta industria viraban numerosos oficios: tecedores, tintureiros, prensadores, aprestadores, cardadores e outros obreiros especializados. Todos eles eran principalmente xudeus.

Dada a importancia desta industria, a comunidade tomou moi pronto en relación con ela decisións que afectaban a todas as congregacións: así, estaba prohibido baixo pena de excomuñón (*kherem*) exportar a la e o índigo a lugares que se atopasen a menos de tres días de marcha da cidade. Os panos, mantas e tapices de Salónica alcanzaron moi pronto unha gran notoriedade e vendíanse por todo o Imperio, de Istanbul a Alexandría pasando por Esmirna, e a industria difundiuse por todas as localidades próximas do golfo de Tesalónica. Esta actividade chegou a converterse nun asunto de estado cando o sultán decidiu vestir ás tropas de xanízaros con tecidos de la de Tesalónica, quentes e impermeables. Tomáronse disposicións para asegurar o aprovisionamento. Así, un *firman* de 1576 obrigaba aos criadores de gando lanar a vender a súa la en exclusividade aos artesáns xudeus ata que estes dispuxesen da cantidade suficiente para satisfacer as demandas da Sublime Porta. Outras disposicións regulamentaban estritamente os tipos de tecidos de la que debían producirse, as normas de produción e os prazos de entrega. Isto fixo que os xudeus de Salónica entregasen pezas de peor calidade, nun intento de burlar as normas establecidas para así minimizar as súas perdas. O rabino Juda Covo, á cabeza dunha delegación de Tesalónica, foi chamado a Istanbul para explicar esta diminución da calidade, e condenado á forca, o que causou gran consternación na comunidade xudía de Tesalónica. O groso dos seus seguidores eran membros da sinagoga Shalom, a miúdo antigos *marranos*. constituíron un novo compoñente do mosaico étnico-relixioso de Tesalónica. Aínda que elixiran a conversión, non se mesturaron cos turcos, practicando unha estrita endogamia, vivindo en barrios separados, edificando as súas propias mesquitas e conservando unha liturxia propia en sefardí. Durante o século XIX, participaron en gran medida na propagación das ideas modernizadoras. Os empresarios que estiveron na orixe deste proceso eran maioritariamente xudeus (caso único no mundo otomán xa que no resto das grandes cidades a industrialización foi levada a acabo por outros grupos étnico-relixiosos). Familias como os Modiano e, sobre todo, os Allatini, foron a punta de lanza do empresariado xudeu. Puxeron en funcionamento numerosas fábricas de fariña e outros produtos de alimentación, e de ladrillos. Un auxe especial tivo a industria tabaqueira, coincidindo co auxe das plantacións de tabaco nas rexións próximas: Tesalónica converteuse no principal centro de produción e comercialización de cigarros. Varios empresarios apoiaron a introdución da industria téxtil, tradicional na zona, que no pasado se levara a cabo no seo dun sistema de produción artesanal. Empresarios xudeus foron tamén os fundadores do Banco de Tesalónica. Dos 50 grandes negocios existentes na cidade por aqueles anos, 38 pertencían a xudeus.

O doutor Allatini instou en 1862 ao seu cuñado Salomon Fernandez a fundar unha escola italiana, grazas a unha doazón do reino de Italia.

Tamén naquela época estendeuse o movemento internacional coñecido como sionismo, que propugnaba a instauración dun Israel político. O seu auxe iniciouse coincidindo coas guerras dos Balcáns (1912-1913), e estaba estreitamente relacionado co rexeitamento que suscitou entre a poboación hebrea a integración da cidade en Grecia, así como co incremento do antisemitismo entre a poboación helena.

### Chegada dos gregos, partida dos xudeus 
#### Tesalónica, cidade grega 
[miniatura|250px|Familias sen aloxamento tras o [pogrom de 1931.]]
En 1912, tras a primeira guerra dos Balcáns, os gregos apoderáronse de Tesalónica xunto cos búlgaros, e despois terminaron por incorporar a cidade ao seu territorio. Este cambio de soberanía foi mal recibido polos xudeus, que temían lles causase prexuízos, inquietude reforzada polas propagandas de Bulgaria, Serbia e o Imperio Austrohúngaro, que desexaban atraer aos xudeus á súa causa. Os gregos, con todo, tomaron certas medidas provisionais co obxecto de favorecer a integración dos xudeus,

Aínda que o primeiro aniversario da Declaración Balfour se celebrou en 1918 en Tesalónica cun fasto sen parangón en Europa, a decadencia xa comezara. A afluencia de decenas de miles de refuxiados gregos de Asia Menor e a partida dos turcos e os *dönme* de Salónica tras a «Gran catástrofe» e a posterior firma do Tratado de Lausana, modificaron considerablemente a composición étnica da cidade. Os xudeus deixaron de ser a maioría absoluta e, en vésperas da segunda guerra mundial, non representaban máis do 40% da poboación. A esta helenización crecente de Tesalónica ía aparellada unha política menos conciliadora cara aos xudeus. Así, en 1922 prohibiuse traballar os domingos, o que impuña *de facto* aos xudeus a obriga de traballar en sábado. Prohibíronse tamén os carteis en linguas estranxeiras, e os tribunais rabínicos perderon a súa potestade sobre asuntos de dereito patrimonial. Ioannis Metaxas en 1936, traduciuse paradoxalmente nun notable descenso dos actos de violencia antisemita. Metaxas prohibiu a organización EEE e as alusións antisemitas na prensa, e mantívose en boas relacións co gran rabino de Salónica, Zvi Koretz. Isto explica o desenvolvemento a partir de entón dunha forte corrente nacionalista entre os xudeus de Tesalónica, a pesar de que só eran gregos desde 1913. Desde entón, ata o inferno dos campos de concentración, non deixaron nunca de sentirse membros da nación helena. No primeiro censo oficial grego, de 1913, a cifra é de 61.439, sobre un total de 157.889 habitantes da cidade. Para 1935 calculouse que habería en Tesalónica uns 60.000 xudeus, Algúns dos emigrantes que deixaron a cidade tiveron despois un éxito notable: Isaac Carasso, establecido en Barcelona, fundou a empresa Danone; Maurice Abravanel dirixiuse coa súa familia a Suíza e logo aos Estados Unidos, onde se converteu nun director de orquestra de moita sona. Un dos avós do presidente francés Nicolas Sarkozy emigrou a Francia nesta época. Tamén o avó paterno do escritor francés Patrick Modiano procedía de Tesalónica. No Mandato británico de Palestina, a familia Recanati fundou un dos bancos máis importantes do actual estado de Israel, o *Eretz Yisrael Discount Bank*, actualmente Israel Discount Bank.

### Segunda guerra mundial 
#### Batalla de Grecia 
O 28 de outubro de 1940, Italia decidiu invadir Grecia tras rexeitar o seu ultimato o ditador grego Ioannis Metaxas. Seguiu a batalla de Grecia. Aínda que a nación helena resistiu con éxito as primeiras ofensivas italianas, ata marzo de 1941, o 6 de abril foi invadida por Alemaña e rapidamente conquistada. Os xudeus participaron nas campañas militares. 12.898 deles formaron nas filas do exército grego; 4.000 participaron nas campañas de Albania e Macedonia; 513 enfrontáronse aos alemáns. En total, morreron na guerra 613 xudeus, dos que 174 eran de Tesalónica. A Brigada 50 de Macedonia era chamada «batallón Cohen» a causa do gran número de xudeus que formaban nas súas filas. A prensa xudía foi inmediatamente prohibida, o que supuxo o peche dos diarios francófonos ''L'Indépendant* e *Le Progrés*, e do xornal en sefardí *El mensajero*, á vez que facían a súa aparición dous diarios gregos pro-nazis, *Nea Evropi* e *Apoyevmanti*, que pronto comezaron a publicar soflamas antisemitas. Casas e edificios comunitarios foron requisados polos ocupantes, entre eles o hospital construído grazas ás subvencións do barón Hirtsch. A finais do mes de abril apareceron carteis que prohibían aos xudeus a entrada nos cafés, e despois expulsóuselles das súas emisoras de radio. O gran rabino de Tesalónica, Zvi Koretz, foi arrestado pola Gestapo o 17 de maio de 1941 e enviado a un campo de concentración nas proximidades de Viena, de onde regresaría en xaneiro de 1942 para volver á súa posición de rabino. En xuño, enviados do *Einsatzstab'' ('estado maior especial') Rosenberg chegaron ao lugar e saquearon os arquivos xudeus, enviando toneladas de documentos da comunidade ao Instituto nazi de investigacións xudías (*Institut für Judenforschung*) con sede en Frankfurt.

Durante un ano non se tomou ningunha outra medida antisemita, o que deu momentaneamente aos xudeus unha falsa sensación de seguridade. Con todo, o 11 de xullo de 1942, coincidindo co shabat, un comunicado publicado no diario *Apoyevmatini* ordenou a todos os homes xudeus de entre 18 e 45 anos reunirse na Praza da Liberdade (*Plateia Eleftherias*), no centro de Tesalónica. Reuníronse alí uns nove mil homes. Durante toda a tarde obrigóuselles a realizar exercicios físicos humillantes a punta de pistola. Catro mil deles foron enviados a realizar traballos de obras públicas para a empresa alemá Müller nas estradas que enlazaban Tesalónica con Kateríni e Larissa, onde facía estragos o paludismo. O cemiterio quedou transformado nunha enorme canteira na que gregos e alemáns províanse de laxas sepulcrais, que utilizaban como material de construción.

Calcúlase que entre os comezos da ocupación e o final das deportacións, entre 3.000 e 5.000 xudeus conseguiron escapar, obtendo un refuxio provisional na zona italiana de Grecia. Entre eles, 800 tiñan nacionalidade italiana e foron protexidos durante o período de ocupación polas autoridades consulares daquel país. 800 xudeus uníronse ao maquis nas montañas de Macedonia, no ELAS (Exército Popular de Liberación Nacional), de ideoloxía comunista. A oposición monárquica de dereitas, pola súa banda, non acolleu practicamente a ningún xudeu.. Cerca do 98% dos habitantes xudeus da cidade morreron durante a guerra. Unicamente os xudeus de Polonia sufriron unha mortalidade tan elevada.

Numerosos gregos, tanto xuristas coma líderes espirituais (incluído o arcebispo ortodoxo de Atenas, Papandreou Damaskinos), protestaron ante as autoridades gregas por causa das deportacións.

A continuación móstrase a lista de convois que chegaron a Auschwitz-Birkenau procedentes de Tesalónica (excepto o último deles, con destino Bergen-Belsen), entre o 20 de marzo e o 18 de agosto de 1943, segundo cifras baseadas na documentación alemá do campo:

|

|}

##### Factores explicativos da eficacia das deportacións 
Aducíronse varias razóns para explicar esta hecatombe, que contrasta fortemente co ocorrido en Atenas, onde unha gran parte dos xudeus logrou escapar á morte. Por unha banda, a actitude do Judenrat, e, sobre todo, do seu principal dirixente, o gran rabino Zvi Koretz, foi moi criticada. Reprochóuselle que aplicase docilmente as directivas nazis, desprezando os temores dos xudeus no concernente ao seu traslado a Polonia, cando el, de nacionalidade austríaca e, xa que logo, de lingua materna alemá, estaba presuntamente ben informado do que ía ocorrer. Ata correron rumores que o acusaban de colaborar conscientemente cos ocupantes.

Numerosos xudeus de Tesalónica foron tamén integrados nos *Sonderkommandos*. O 7 de outubro de 1944, levaron a cabo un levantamento planeado de antemán, tomando por asalto os fornos crematorios e matando a unha vintena de gardas. Lanzouse unha bomba no forno crematorio III, que destruíu o edificio. Antes de ser masacrados polos alemáns, os insurxentes entoaron un canto dos partisanos gregos e o himno nacional grego.

No seu libro *Se isto é un home*, unha das obras máis soadas da literatura da *Shoah*, o escritor italiano Primo Levi evoca nunha breve descrición ao grupo de "algúns sobreviventes da colonia xudía de Tesalónica", estes «gregos, inmóbiles e silenciosos como esfinxes, agochados detrás das vaixelas de potaxe densa». Estes últimos membros da comunidade aínda vivos en 1944 causaron unha forte impresión ao autor. Anota que, a pesar do seu escaso número, «achegaron unha contribución de primeira orde á fisionomía do campo e á xerga internacional que por el circula». Entre os que combateron nas filas do ELAS, moitos foron vítimas, como outros partisanos, da represión que se abateu sobre o país cando o goberno recuperou o control da situación. pero catro meses máis tarde, cando o goberno de Atenas, apoiado polos británicos, se apoderou de Salónica, paralizáronse as restitucións. Por unha banda, o goberno, composto de venizelistas, debía facer fronte a un grave problema de vivenda debido á afluencia de refuxiados provocada pola guerra; por outra, a instancias de antigos colaboracionistas, enriquecidos durante a guerra e nunha posición influente, e no afán de combater o comunismo, foi aproximándose a posicións relativamente parellas ás dos antigos simpatizantes do réxime hitleriano. Foi inaugurado polo Presidente da República, Konstantinos Stefanopoulos, o 23 de novembro de 1997. Atópase na intersección das rúas Alexandrou Papanastasiou e Nea Egnatia, e é unha representación do *menorah* rodeado dunha malla formada por corpos humanos. As sucesivas administracións da Universidade Aristóteles rexeitaron sempre erixir no recinto da institución ningún tipo de monumento conmemorativo que recorde a existencia do antigo cemiterio xudeu baixo os cimentos da universidade, a pesar das repetidas protestas de numerosos profesores. Esta visita realizouse anos despois de que o monarca visitase a sinagoga de Madrid, en 1992, na que criticou o decreto de expulsión dos xudeus, con motivo do seu quinto centenario.

Na actualidade viven en Salónica uns 1.300 xudeus, o que fai da súa comunidade a segunda de Grecia, logo da de Atenas.

## Cultura 
### Lingua 
[miniatura|Exemplar de *La Nation Salonique* de [1909 en sefardí.]]
O habitual era que os inmigrantes xudeus aprendesen e utilizasen a lingua do seu país de adopción, pero non ocorreu isto no caso dos sefardís do Imperio Otomán que, chegados en masa, conservaron o idioma dos seus antepasados. Os xudeus de Tesalónica trouxeron a súa lingua de España, o sefardí (*djudezmo*), é dicir, o español do século XV, que evolucionou de xeito autónomo e que utilizaban na súa vida cotiá. Oraban e estudaban en hebreo e arameo, e utilizaban como todas as outras comunidades sefardís o que Haïm Vidal Séphiha chama o sefardí calco, que consistía na tradución de textos hebreos ao sefardí respectando a orde das palabras e a sintaxe hebrea. Estas dúas linguas, djudezmo e ladino, escribíanse en caracteres hebreos, aínda que para o sefardí utilizáronse tamén caracteres latinos. Á parte destas dúas linguas que trouxeran no seu exilio, os xudeus de Tesalónica falaban ocasionalmente o turco otomán, a lingua do Imperio, escrita en caracteres arábigos. A Haskalá, propagada polos xudeus "frankos" permitiu unha ampla difusión do francés, ensinado nas escolas da Alianza Israelita Universal, e, en menor medida, do italiano. Tras a incorporación de Tesalónica a Grecia, en 1912, o grego moderno impúxose na escola e foi aprendido xa que logo por varias xeracións de xudeus da cidade. Nos nosos días, é esta a lingua principal dos xudeus que aínda residen alí.

O *djudezmo* de Tesalónica, por mor da presenza na comunidade de moitos xudeus italianos, caracterizábase polo seu elevado número de italianismos léxicos e pola influencia do italiano nas súas sintaxes. Posteriormente fíxose sentir nel fortemente a influencia do francés, ata o punto de que Séphiha fala de «xudéo-fragnol».. Logo de Istanbul (en 1493/94), Tesalónica foi a segunda cidade otomá en contar cunha imprenta en caracteres hebraicos, desde aproximadamente 1510. Don Judah Gedaliah imprimiu nos primeiros anos do século preto de 30 obras, principalmente Biblias. Moses Soncino, membro dunha ilustre familia de impresores xudeus italianos, produciu polo menos tres obras na cidade entre 1526 e 1527. Nos primeiros tempos, a maior parte da produción literaria dos sefardís de Tesalónica escribíase e imprimíase en hebreo. A razón principal parece ser que se concedía escaso valor á literatura en sefardí, considerado o idioma popular, en tanto que o hebreo era a principal lingua relixiosa e de cultura. En 1929, a comunidade de Tesalónica contaba con catorce xornais, dos cales 7 eran diarios (catro en sefardí e tres en francés), e cada un deles tiña entre 1.000 e 2.000 lectores. e foi utilizado como un eficaz medio de propaganda polos grupos sionistas e socialistas.

A gastronomía dos xudeus de Tesalónica era unha variante da gastronomía sefardí, que á súa vez se integra no conxunto da gastronomía mediterránea. Estaba influída polas regras xudías sobre alimentación, o cashrut, que prohiben, entre outras cousas, o consumo de carne de porco, a mestura de carne e produtos lácteos e pola necesidade de preparar pratos específicos para as festas relixiosas. Unha influencia determinante é a da cociña ibérica. O peixe, abundante nesta vila portuaria, era consumido en grandes cantidades e de todas as formas: frito, ao forno (*al orno*), marinado, ou estufado (*abafado*), e acompañábase a miúdo de salsas moi sofisticadas. Considerado un símbolo de fertilidade, o peixe empregábase nos ritos matrimoniais: no último día das cerimonias nupciais, chamado *día do peche* ('día do peixe') facíase saltar á desposada sobre un gran prato de peixe que a continuación era consumido polos invitados. Os vexetais utilizábanse en todos os pratos, moi especialmente a cebola; o allo era, en cambio, pouco frecuente, e por iso a sinagoga dos asquenacís, que eran grandes consumidores deste produto, era chamada *o kal do allo* ('a sinagoga do allo'). O iogur, fundamental na dieta dos habitantes dos Balcáns e de Anatolia, era moi apreciado, do mesmo xeito que a crema de leite. Para o sabbat, preparábase o *hamin*, variante sefardí do tcholent askenazí e da dafina norteafricana. Tratábase dun ragoût de carne acompañado de legumes secos (garavanzos, feixóns brancos) e trigo que se deixaba cocer a pouco lume para o xantar do sábado. Antes do Pessach, as amas de casa gardaban nunha arca pechada bombóns, figos, dátiles recheos de améndoas, mazapáns e o prato máis apreciado, a *chape blanche* ('confeito branco'), feita de azucre, auga e limón. O viño estaba reservado só para os rituais relixiosos, pero os sefardís, como os seus veciños gregos e musulmáns, eran grandes consumidores de raki. Eran tamén afeccionados a bebidas azucradas a base de xarope de ameixas, de guindas ou de albaricoques, que bebían ao final das grandes comidas dos días festivos.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Sefardí
* Diáspora sefardí
* Cemiterio xudeu de Tesalónica
* Historia de Tesalónica

### Ligazóns externas 
* Vídeo: *Une communauté exterminée, la déportation des Juifs de Salonique* Conferencia de Jean Carasso, fundador da Lettre Sépharade, FSJU - département Culture - París, 2006.
* Museo Xudeu de Tesalónica
* Artigo da Jewish Encyclopedia