Pelicano

Os **pelicanos** son aves de gran tamaño pertencentes ao xénero ***Pelecanus***, único actual da familia dos **pelecánidos** (**Pelecanidae**). O máis característico dos pelicanos é o seu longo peteiro e a súa gran bolsa gular, que utilizan para capturar as presas das que se alimentan e drenar a auga do contido alimenticio que apañaron antes de tragalo. Teñen predominantemente unha plumaxe clara, coa excepción das especies *P. occidentalis* e *P. thagus*, que a teñen máis escura. As bolsas gulares e a pel espida facial de todas as especies adquire brillantes cores durante a estación de apareamento. As oito especies vivas de pelicanos teñen unha distribución global dispersa, que en latitude vai desde os trópicos ás zonas temperadas, aínda que están ausentes no interior de Suramérica e nas rexións polares e o mar aberto. Na Península Ibérica as únicas especies de pelicanos que se puideron ver en ocasións son o pelicano branco (*P. onocrotalus*) e o pelicano crespo (*P. crispus*). O rexistro fósil de pelicanos remóntase a hai polo menos 30 millóns de anos, no Oligoceno, época da que datan os restos dun peteiro moi similar ao das modernas especies atopado en Francia.

Creuse durante moito tempo que os pelicanos estaban relacionados coas fragatas, corvos mariños, faetóntidos e mascatos, pero agora crese que están moito máis relacionados con *Balaeniceps rex* e *Scopus umbretta*, e clasifícanse na orde Pelecaniformes. Os ibis, cullereiros e garzas son parentes máis distantes, e están tamén clasificados na mesma orde. Os pelicanos viven fundamentalmente nas áreas de augas costeiras e interiores, xa que se alimentan principalmente de peixes, que capturan na superficie ou preto da superficie da auga. Son aves gregarias, que a miúdo pescan cooperativamente e crían formando colonias. Catro das especies de plumaxe branca adoitan aniñar no chan, e as catro especies máis grises ou pardas aniñan principalmente nas árbores.

A relación entre os pelicanos e os humanos non sempre foi pacífica. Os pelicanos foron perseguidos nalgúns países porque se consideraba que competían coa pesca comercial e recreativa. Sufriron tamén pola destrución do seu hábitat, molestados polas actividades humanas ou pola polución, e a conservación de tres especies está en perigo. Tamén tiveron unha importancia cultural na mitoloxía, e na iconografía cristiá e heráldica.

## Taxonomía 
### Descrición 
O xénero *Pelecanus* foi descrito formalmente por Linnaeus en 1758, na 10ª edición do seu *Systema Naturae*, onde describiu que as súas características distintivas eran un peteiro recto e ganchudo na punta, aberturas nasais lineares, cara espida, e pés palmados. Nesta definición inicial, xunto cos pelicanos, poderían incluírse as fragatas, corvos mariños, e mascatos.

### Etimoloxía 
O nome procede etimoloxicamente do grego antigo πελεκάν (*pelekán*), que á súa vez deriva da palabra πέλεκυς (*pelekys*), que significa "machado". Nos tempos da Grecia clásica a palabra aplicábase tanto aos pelicanos coma aos petos.

### Clasificación 
Os pelicanos déronlle o seu nome á orde dos pelecaniformes, unha orde que ten unha historia taxonómica moi movida. Os faetóntidos, *Anhinga*, corvos mariños, mascatos, e fragatas, que tradicionalmente eran todos membros desta orde, foron despois reclasificados: os *Phaethon* colocáronse na súa orde propia, a dos faetontiformes, e o resto na orde dos suliformes. O seu lugar foi ocupado polas garzas, ibis, cullereiros, *Scopus umbretta* e *Balaeniceps rex*, que son agora considerados pelecaniformes. aínda que hai algunhas dúbidas sobre as relacións exactas entre estas tres liñaxes.

#### Filoxenia 
Cladograma baseado en Hackett *et al*. (2008).

### Rexistro fósil 
O rexistro fósil mostra que a liñaxe dos pelicanos leva existindo desde polo menos hai 30&nbsp;millóns de anos; o fósil máis antigo de pelicano atopouse en estratos de comezos do Oligoceno en Luberon no sueste de Francia e é moi similar ás formas modernas. O seu peteiro é case completo e é morfoloxicamente idéntico ao dos pelicanos actuais, o que indica que este avanzado aparato de alimentación existía xa naquel tempo. O suposto pelicano do Mioceno *Liptornis* atopado na Patagonia é un *nomen dubium* (nome de dubidosa validez taxonómica), que foi descrito baseándose só en fragmentos que non fornecen evidencias dabondo como para apoiar unha descrición válida.

Europa ten un mellor rexistro fósil destas aves que Norteamérica. Describíronse varias especies de *Pelecanus* a partir de material fósil, entre as que están:
* *Pelecanus cadimurka*, Rich & van Tets, 1981 (do Plioceno tardío do sur de Australia)
* *Pelecanus cautleyi*, Davies, 1880 (de inicios do Plioceno, atopado nas Montañas Siwalik, India)
* *Pelecanus intermedius*, Fraas, 1870 (do Mioceno medio, Baviera, Alemaña)
* *Pelecanus schreiberi*, Olson, 1999 (de inicios do Plioceno, Carolina do Norte, EEUU)

### Especies vivas 
En total existen oito especies, das cales só puideron ser vistas (raramente) en Galicia dúas: *P. onocrotalus* e *P. crispus*. As oito especies poden agruparse en dous grupos, un que contén as catro especies que aniñan no chan de plumaxe adulta principalmente branca (*P. conspicillatus*, *P. crispus*, *P. onocrotalus*, e *P. erythrorhynchos*), e outro que contén as catro especies de plumaxe parda ou cincenta, que aniñan preferentemente nas árbores (*P. rufescens*, *P. philippensis* e *P. occidentalis*), ou en rochas da costa (*P. thagus*). Os pelicanos principalmente mariños pardos (*P. occidentalis*) e do Perú (*P. thagus*), antes considerados conespecíficos (da mesma especie), pero, en realidade, parece que, aínda que hai dúas liñaxes evolutivas principais, hai especies con ambos os tipos de aparencia e comportamento á hora de aniñar en ambos os grupos; *P. onocrotalus* parece ser a especie máis distinta, o que indica unha orixe do xénero no Vello Mundo. Así, *Leptopelicanus* (se é válido) incluiría tamén a *P. erythrorhynchos*. Por outra parte, *P. crispus* foi considerado antes unha subespecie de *P. philippensis*, aínda que difire tanto en hábitos de aniñar coma en morfoloxía; e hoxe en día considérase como unha especie separada.

## Características 
[miniatura|Un pelicano pardo coa boca aberta e o [saco aéreo inflado, mostrando a lingua e parte da anatomía interna do peteiro.]]
dereita|miniatura|Pelicano branco americano cunha protuberancia no peteiro, que se lle forma durante a estación reprodutora.
dereita|miniatura|Pelicano pardo adulto cun polo no niño. Esta especie aniña no chan se non dispón de árbores axeitadas.
Os pelicanos son aves de gran tamaño con peteiros moi longos caracterizados por ter na punta da mandíbula superior unha curvatura cara a abaixo, e ter unida á mandíbula inferior unha bolsa gular que vén desde a gorxa. A delgada rama mandibular da mandíbula inferior e os flexibles músculos da lingua forman unha bolsa con forma de cesta para apañar peixes ou, ás veces, auga doce da choiva, Teñen un longo pescozo e patas curtas e rexas con pés grandes e completamente palmados. Aínda que están entre as aves máis pesadas, son relativamente lixeiras en relación co seu volume aparente, porque teñen sacos de aire no seu esqueleto e debaixo da pel, que lles permiten flotar moi ben na auga.

Os machos son xeralmente máis grandes que as femias e teñen peteiros máis longos. o que o fai o peteiro máis grande de todas as aves. A plumaxe dos pelicanos inmaturos é máis escura que a dos adultos. Os polos que acaban de saír do cascavello están espidos e son rosas, vanse escurecendo a gris e negro nuns 4 a 14 días, e despois forman unha cuberta de penuxe branca ou gris. Os sacos aéreos serven para facer que o pelicano aboie moi ben na auga e pode tamén amortecer o impacto do corpo do pelicano contra a tona da auga cando se mergullan na auga desde o aire para pescar. As aves viven en zonas de augas costeiras e de terra dentro, e están ausentes das rexións polares, o mar aberto, as illas oceánicas (menos as illas Galápagos), e as terras interiores de Suramérica, e das costas atlánticas de Suramérica desde a desembocadura do río Amazonas cara ao sur. aínda que a súa escaseza e illamento suxire que estes restos poden ser de pelicanos errantes que chegaron desde Australia (cousa que aínda ocorre hoxe en día).

## Comportamento e ecoloxía 
[miniatura|dereita|Un [pelicano australiano planando coas súas grandes ás estendidas.]]
Os pelicanos nadan ben coas súas fortes patas e pés palmados. Fretan as súas cabezas contra as súas glándulas uropixiais para recoller unha secreción oleosa producida por esa glándula, que despois estenden polas plumas e que serve de impermeabilizante que repele a auga. Deste modo, afórrase moita enerxía durante o voo.

Para comunicarse, os pelicanos adultos utilizan sinais visuais ou de comportamento, especialmente utilizando as súas ás e peteiros. O comportamento agonístico dos pelicanos consiste en picar e golpear aos seus opoñentes co peteiro, ou erguer e mover as ás de modo ameazador. Os pelicanos adultos gruñen cando están nas colonias, pero son xeralmente silenciosos no resto dos lugares ou fóra da estación reprodutora. Polo contrario, as colonias son moi ruidosas, xa que os polos vocalizan decote. pero tamén comen anfibios, tartarugas, crustáceos e ocasionalmente aves. Capturan as presas acuáticas normalmente na superficie ou preto da superficie da auga. Capturan moitos peixes pequenos ao expandiren a súa bolsa da gorxa, que despois deben drenar por encima da superficie da auga para desfacerse da auga e tragar despois o peixe que queda dentro. Esta operación lévalles un minuto, e durante ela outras aves mariñas poden aproveitar para roubarlles o peixe (cleptoparasitismo).

[esquerda|miniatura|thumbtime=2|*P. occidentalis* mergullándose no mar para capturar peixe en [Xamaica.]]
Os peixes grandes captúranos coa punta do peteiro, despois lánzanos ao aire e recóllenos na bolsa. Ás veces algunha gaivota sitúase na cabeza do pelicano e pícao para distraelo, coa intención de collerlle o peixe do seu peteiro aberto. Os pelicanos á súa vez en ocasións capturan e comen a outras aves mariñas. e de "calquera [animal] desde insectos e pequenos crustáceos a patos e pequenos cans". e corvos mariños, gaivotas, carráns e pingüíns na Illa Dassen e outros lugares. O *P. occidentalis* foi visto capturando polos de arao dos cons en California e ovos e polos de ardeidas en Baixa California, México.

### Reprodución e lonxevidade 
miniatura|dereita|Unha colonia de *P. philippensis* na India. Esta especie constrúe os seus niños nas árbores.
miniatura|dereita|Un *P. philippensis* alimentando a unha cría na India.
[miniatura|dereita|Unha colonia de *P. conspicillatus* en [Nova Gales do Sur, Australia. Esta especie aniña no chan.]]
Os pelicanos son gregarios e coloniais á hora de aniñar. As parellas son monógamas durante unha soa tempada, pero os vínculos entre a parella mantéñense só na área de aniñamento; os membros da parella son independentes lonxe do niño. As especies que aniñan no chan (xeralmente as de plumaxe branca) fan un complexo cortexo comunal no que intervén un grupo de machos que perseguen unha soa femia no aire, en terra ou na auga, mentres a sinalan, abrindo os peteiros, e batendo os seus peteiros un contra outro. Poden finalizar este proceso nun día. As especies que aniñan nas árbores realizan un proceso máis simple no cal os machos empoleirados nas pólas se anuncian ás femias.

En todas as especies a copulación ten lugar onde está o niño; empeza pouco despois de que se emparellan e continúa durante 3–10&nbsp;días antes de poñer os ovos. Nas especies que aniñan no chan, as cales poden non construír un niño, o macho trae o material para facer o niño ás veces na bolsa da gorxa, e nas especies que aniñan nas árbores tráeno prendido polo peteiro. A femia entón amontoa o material para formar unha estrutura simple. Despois de seren alimentados ou ás veces antes, as crías parecen ter unha especie de convulsións que os deixa inconscientes, cuxa razón se descoñece.

[dereita|miniatura|*P. onocrotalus* en [Kenya.]]
O pelicano branco (*P. onocrotalus*) distribúese por unha ampla área de África e o sur de Asia. A tendencia que seguen as poboacións non está clara, xa que hai datos variados segundo as zonas, con poboacións que están aumentando, outras declinando, outras estables ou en estado descoñecido, pero non hai evidencias dun declive rápido global e o status da especie estímase como pouco preocupante. As ameazas que os afectan son a drenaxe de zonas húmidas, persecución e caza deportiva, molestias ás colonias reprodutoras, e contaminación por pesticidas e metais pesados.

O pelicano crespo (*P. crispus*) é a especie máis escasa, cunha poboación estimada que está só entre 10&nbsp;000 e 20&nbsp;000, que sufriu un forte declive nos séculos XIX e XX. As principais ameazas que ten que encarar estas especie son a caza, especialmente no leste de Asia, molestias ás colonias, desenvolvemento das costas, choques contra liñas eléctricas de alta tensión e sobreexplotación dos bancos pesqueiros. Está considerada como vulnerable na Lista Vermella de Especies Ameazadas da IUCN xa que a tendencia da poboación é a diminuír, especialmente en Mongolia, onde case está extinta. Porén, varias colonias están aumentando e a colonia grega do lago Prespa pequeno consta case de mil parellas.

A poboación conxunta de *P. occidentalis* e *P. thagus* O número de exemplares de *P. occidentalis* caeu en picado nas décadas de 1950 e 1960, fundamentalmente a causa da polución ambiental por DDT, e a especie foi considerada en perigo nos Estados Unidos en 1970, pero as restricións ao uso do DDT desde 1972 permitiron que as poboacións se recuperasen e a especie deixou de considerarse en perigo en 2009.

A especie *P. thagus* está considerado como case ameazado porque, aínda que a poboación estimada pola *BirdLife International* é de máis de 500&nbsp;000 individuos maduros, e é posible que se estea incrementando, esta era moito máis alta no pasado. As cifras caeron drasticamente durante o fenómeno climatolóxico de El Niño de 1998 e poderían experimentar similares oscilacións no futuro. Entre as necesidades de conservación para esta especie están a monitorización regular para determinar as tendencias da poboación, especialmente despois dos anos de El Niño, restrinxir o acceso humano ás colonias reprodutoras importantes, e estimar as interaccións coa actividade pesqueira.

A especie *P. philippensis* ten unha poboación estimada de entre 13&nbsp;000 e 18&nbsp;000 e considérase que está case ameazada na Lista Vermella de Especies Ameazadas da IUCN. As cifras declinaron substancialmente durante o século XX, principalmente pola erradicación da importante colonia reprodutora do val do río Sittaung en Birmania debido á deforestación e perda das zonas de alimentación. As principais ameazas para esta especie son a perda de hábitat e as perturbacións humanas, pero as poboacións están bastante estabilizadas despois de que se aumentara a súa protección na India e Camboxa.

A especie *P. rufescens* ten unha gran poboación que vive en gran parte da África subsahariana. Como non hai ameazas substanciais ou evidencias de declive na súa área de distribución, o seu status de conservación é pouco preocupante. As ameazas rexionais inclúen a drenaxe de zonas húmidas e o incremento de molestias ás colonias no sur de África. A especie é susceptible á bioacumulación de toxinas e á destrución das árbores onde fan os niños.

A especie *P. erythrorhynchos* está incrementando as súas poboacións, Non está claro se o seu número se viu afectado polos pesticidas, pero foron afectados pola perda de hábitats pola drenaxe de zonas húmidas e a competencia co uso recreativo de lagos e ríos. O número total de exemplares da poboación flutúa moito e erraticamente segundo as condicións das zonas húmidas e o éxito reprodutivo ao longo do continente. O estado da especie estímase como pouco preocupante.

### Matanza selectiva e perturbación 
Os pelicanos foron perseguidos polos humanos porque se consideraba que competían polos recursos pesqueiros, a pesar do feito de que a súa dieta se solapa pouco co conxunto de especies de peixes pescadas polos humanos.

Os *P. onocrotalus* da illa Dyer en Suráfrica, foron matados durante o século XIX porque se pensaba que a súa predación nos ovos e polos das aves mariñas que producían o valioso guano podían ameazar as fontes de ingresos dos recolledores de guano.

### Envelenamento e polución 
miniatura|dereita|Grupo de pelicanos da especie *P. occidentalis* cubertos de petróleo durante a vertedura de petróleo de 2010 no golfo de México.
miniatura|dereita|Limpeza dun pelicano "petroleado" nun centro de rescate en 2010.

A polución do medio ambiente por DDT afecta moito os ovos dos pelicanos. Por exemplo, en Norteamérica esa polución foi unha importante causa do declive das poboacións de *P. occidentalis* nas décadas de 1950 e 1960. O contaminante entrou na cadea trófica mariña, bioacumulándose en varias especies, entre elas os peixes que eran a fonte primaria de alimentación dos pelicanos, como as anchoas. O metabolito formado a partir do DDT diclorodifenildicloroetileno ou DDE é un tóxico reprodutivo para os pelicanos e moitas outras aves, que fai que a casca dos ovos sexa máis fina e feble, polo que aumenta o fracaso reprodutivo por rotura accidental dos ovos por parte das aves que os están a incubar. Desde que se puxo en vigor unha prohibición efectiva do uso do DDT nos Estados Unidos en 1972, a casca dos ovos volveu facerse máis grosa e as poboacións deses pelicanos recuperáronse moito.

A finais da década de 1960, despois do declive do *P. occidentalis* en Luisiana causado polo DDT, importáronse 500 pelicanos de Florida para aumentar e restablecer as poboacións, pero uns 300 acabaron morrendo en 1975 envelenados polo pesticida organoclorado endrina. Uns 14&nbsp;000 pelicanos, entre os que estaban 7&nbsp;500 pelicanos brancos americanos (*P. erythrorhynchos*), morreron por botulismo despois de comer peixes do lago salino endorreico californiano Salton Sea en 1990.

Como os pelicanos se alimentan no mar de peixes, son moi susceptibles ás verteduras de petróleo, tanto de forma directa por lixarse as plumas con petróleo coma de forma indirecta polo impacto que a vertedura causa nas súas fontes de alimentación. Un informe de 2007 da Comisión de Caza e Pesca de California estimou que, durante os 20 anos anteriores a 2007, foran afectados por verteduras de petróleo entre 500 e 1&nbsp;000 *P. occidentalis* en California.

Nos lugares onde os pelicanos interaccionan cos pescadores, porque comparten as mesmas augas ou van comer os peixes que os pescadores desbotan, estas aves son especialmente vulnerables porque poden quedar enganchadas ou enredadas en amocelos ou liñas de pesca activas ou perdidas. Os pelicanos tragan os amocelos ou estes préndense na pel da súa bolsa ou membranas interdixitais dos pés, e as fortes liñas de pesca poden enredarse arredor dos peteiros, ás ou patas, deixándoos eivados, ou incapaces de alimentarse, ata que finalmente morren. As organizacións locais de voluntariado para o rescate de animais atenden todos os anos moitos animais afectados.

### Parasitos e doenzas 
Igual que noutras familias de aves, os pelicanos son susceptibles a varios parasitos. Nas bolsas de todas as especies de pelicanos poden encontrarse piollos das plumas do xénero *Piagetella*, que só se atopan ademais nalgúns corvos mariños do Novo Mundo e da Antártida. Os mosquitos *Culex pipiens* portan o parasito da malaria das aves, e unha gran densidade destes mosquitos nunha zona pode obrigar aos pelicanos a abandonar as colonias. As samesugas poden adherirse á cloaca ou ás veces ao interior da bolsa dos pelicanos. Un estudo sobre os parasitos que tiñan os *P. erithrorhynchos* atopou 75 especies dos mesmos, entre os que había cestodos, trematodos, moscas, pulgas, ácaros e nematodos. Moitos destes parasitos causan escasos danos nas aves, pero as moscas poden estar implicadas na morte das crías, especialmente se estas están febles ou enfermas, e a carracha *Ornithodoros capensis* ás veces fai que os adultos abandonen os niños. Moitos parasitos dos pelicanos están presentes tamén noutras aves, pero varios piollos son moi específicos dos pelicanos. O *P. occidentalis* ten un conxunto de parasitos tamén amplo. Os nematodos *Contracaecum multipapillatum* e *C. mexicanum* e o trematodo *Ribeiroia ondatrae* causaron enfermidade e mortalidade nas poboacións de Porto Rico, e posiblemente puxeron en perigo a pervivencia do pelicano nesa illa. En 2012, centos de pelicanos do Perú morreron no Perú por unha combinación de fame e infestación de nematodos.

## Mitoloxía e cultura popular 
[upright|dereita|miniatura|Detalle en relevo dun pelicano nun templo de [Abu Gorab do Antigo Exipto (5ª dinastía).]]
No Antigo Exipto o pelicano (*Henet* en exipcio antigo) estaba asociado coa morte e a vida no máis alá. Representouse artisticamente en muros de tumbas e templos, e aparece nos textos funerarios, como un símbolo protector contra as cobras. Tamén se fai referencia a Henet nos Textos das Pirámides como a "nai do rei" e dese modo era considerado unha deusa. As referencias a el en papiros funerarios que non eran da realeza indican que se cría que o pelicano posuía a capacidade de agoirar un paso seguro polo inframundo aos mortos.

Un mito das orixes do pobo aborixe murri de Queensland, Australia, citado por Andrew Lang, describe como o pelicano australiano adquiriu a súa plumaxe branca e negra. O pelicano, que anteriormente era unha ave negra, fixo unha canoa durante unha inundación para salvar persoas que estaban afogando. Namorouse dunha muller que salvou, pero ela e os seus irmáns enganárono e escaparon. O pelicano entón preparouse para ir á guerra contra eles e pintouse con arxila branca como pintura de guerra. Pero, antes de que tivese acabado, outro pelicano, ao ver aquela estraña criatura, matouno co seu peteiro, e desde aquela todos os pelicanos australianos son brancos e negros.

A cultura moche do antigo Perú adoraba a natureza. Na súa arte aparecen moitos animais e frecuentemente pelicanos.

### Cristianismo 
A imaxe do pelicano foi importante na simboloxía e iconografía cristiá. Na Europa medieval, críase que o pelicano era especialmente atento no coidado das súas crías, ata o punto de darlle de comer o seu propio sangue, feríndose no seu peito, cando non dispoñía doutro alimento. Como resultado, o pelicano acabou simbolizando a Paixón de Cristo e a Eucaristía, e en boa medida substituíu a imaxe do cordeiro e a bandeira.

Unha referencia á súa característica mítica faise, por exemplo, no himno de San Tomé de Aquino, *Adoro te devote*, onde no penúltimo verso se describe a Cristo como o "pelicano divino amoroso, capaz de dar alimento do seu peito". Isabel I de Inglaterra adoptou o símbolo, facéndose retratar como a "nai da Igrexa de Inglaterra" no retrato de Nicholas Hilliard de 1573. Un pelicano alimentando os seus fillos aparece nun panel oval na parte inferior da páxina do título da primeira edición (de 1611) da Biblia do Rei Xacobo.

miniatura|200px|esquerda|Retrato de Isabel I, de Hilliard, no que a raíña leva o símbolo do pelicano no seu peito.
O aspecto autosacrificial do pelicano reforzouse cos moi lidos bestiarios medievais. En heráldica utilizouse a divisa de "un pelicano na súa piedade" ou "un pelicano feríndose". Unha versión máis antiga do mito é que o pelicano adoitaba matar as súas crías e despois resucitábaas co seu sangue, onde de novo se ve a analoxía co sacrificio de Xesús. Hai un conto folclórico da India similar. Tamén as facultades de medicina da Universidade Charles de Praga teñen o pelicano como emblema. Igualmente, é o símbolo do Servizo de Transfusión de Sangue Irlandés.

### Uso moderno 
O gran pelicano branco (*P. onocrotalus*) é a ave nacional de Romanía. O pelicano pardo (*P. occidentalis*) é a ave nacional de tres países caribeños: Saint Kitts e Nevis, Barbados e Sint Maarten, e aparece nos seus escudos. Tamén é a ave do estado de Luisiana (EEUU), que se coñece como o Estado Pelicano, e aparece na súa bandeira e selo. Tamén se utilizou como símbolo de diversas institucións, equipos deportivos e empresas.

## Notas 
:*Todas as referencias en inglés agás cando se indique o contrario*

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
### Ligazóns externas 
*