Lingua francesa

O **francés** (  o  ) é unha lingua romance da familia indoeuropea procedente do latín falado. Descendente do Latín vulgar do Imperio Romano, como todas as linguas romances. O francés evolucionou a partir do galo-romance, o latín que se fala na Galia, e máis concretamente no norte da Galia. Os seus parentes máis próximos son as linguas de oïl -linguas faladas historicamente no norte de Francia e no sur de Bélxica, que o francés (Francien) suplantou en gran medida. O francés tamén recibiu a influencia das linguas celtas nativas do norte da Galia romana, como Gallia Belgica, e da lingua franca dos invasores post-romanos. Na actualidade, debido ao antiga expansión de ultramar, existen numerosas linguas crioulas de base francesa, entre as que destaca o crioulo haitiano. Unha persoa ou nación francófona pode denominarse **francófona**  tanto en galego como en francés.

O francés é lingua oficial en 29 países de varios continentes, a maioría dos cales son membros da *Organización internacional da Francofonía* (OIF), comunidade de 84 países que comparten o uso oficial ou o ensino do francés. O francés é tamén un dos seis idiomas oficiais utilizados nas Nacións Unidas. Fálase como primeira lingua (en orde descendente do número de falantes) en Francia; Canadá (especialmente nas provincias de Quebec, Ontario e Novo Brunswick, así como noutras rexións francófonas); Bélxica (Valonia e a Bruxelas-Rexión da capital); Suíza occidental (especificamente os cantóns que forman a rexión de Romandía); partes de Luxemburgo; partes dos Estados Unidos (os estados de Luisiana, Maine, Nova Hampshire e Vermont); Mónaco; a rexión italiana de Val de Aosta; e varias comunidades noutros lugares.
 
O francés é a terceira das linguas románicas en número de falantes, despois do castelán e do portugués. En 1999, o francés era a 11a lingua máis falada no mundo, cuns 77 millóns de falantes como lingua materna (chamados *francófonos*) e uns 128 millóns no total, incluíndo os que a usan como segunda lingua. No 2015, aproximadamente o 40% da poboación francófona (incluíndo a segunda lingua e os falantes parciais) vivían en Europa, o 36% na África subsahariana e no océano Índico, o 15% no norte de África e Oriente Medio, 8% nas Américas, e o 1% en Asia e Oceanía. O francés é a segunda lingua materna máis falada na Unión Europea. Dos europeos que falan outras linguas nativamente, aproximadamente unha quinta parte é capaz de falar francés como segunda lingua. O francés é a segunda lingua estranxeira máis ensinada na UE. Todas as institucións da UE usan o francés como lingua de traballo xunto co inglés e o alemán; en determinadas institucións, o francés é a única lingua de traballo (por exemplo, no Tribunal de Xustiza da Unión Europea). O francés tamén é a décimo oitava lingua nativa máis falada do mundo, a quinta lingua máis falada por número total de falantes e a segunda ou terceira lingua máis estudada a nivel mundial (con preto de 120 millóns de aprendices a partir de 2017). Como resultado do colonialismo francés e belga a partir do século XVI, o francés foi introducido en novos territorios de América, África e Asia. A maioría dos falantes dunha segunda lingua residen na África francófona, en particular en Gabón, Alxeria, Marrocos, Tunisia, Mauricio, Senegal e Costa do Marfil. 

Calcúlase que o francés ten uns 76 millóns de falantes nativos e uns 235 millóns de falantes diarios que o falan con fluidez; e entre 77 e 110 millóns de falantes que o falan como segunda lingua en distintos graos de dominio, principalmente en África.
Segundo a OIF, aproximadamente 321 millóns de persoas en todo o mundo son "capaces de falar a lingua francesa". sen especificar os criterios para esta estimación nin a quen engloba.ontheuplocalfr2014 Segundo unha proxección demográfica liderada pola Universidade Laval e a Rede demográfica da Axencia Universitaria da Francofonía, o número total de falantes de francés alcanzará aproximadamente os 500 millóns en 2025 e 650 millóns para 2050. OIF estima 700 millóns para 2050, dos cales o 80% estarán en África.

Antes da segunda guerra mundial o francés era considerado a lingua internacional por excelencia, particularmente na diplomacia, e unha *lingua franca* no comercio, navegación e transporte.

## Historia
O francés é unha lingua románica (o que significa que descende principalmente do latín vulgar) que evolucionou a partir dos dialectos galorromances falados no norte de Francia. As primeiras formas da lingua inclúen o francés antigo e o francés medio.
### Latín vulgar na Galia 
Debido ao dominio romano, os habitantes da Galia adoptaron gradualmente o latín e, a medida que a lingua foi aprendida pola xente común, desenvolveu un carácter local distinto, con diferenzas gramaticais co latín tal e como se fala noutros lugares, algunhas das cales están testemuñadas en graffiti. Esta variedade local evolucionou cara ás linguas galorromances, que inclúen o francés e os seus parentes máis próximos, como o arpitano.

A evolución do latín na Galia estivo marcada pola súa coexistencia durante máis de medio milenio xunto ás linguas celtas e a nativa gala, que non se extinguiu ata finais do século VI, moito despois da Caída do Imperio Romano de Occidente. A poboación seguía sendo nun 90% de orixe indíxena; a clase romanizadora eran a elite nativa local (non os colonos romanos), cuxos fillos aprendían latín nas escolas romanas. No momento do colapso do Imperio, esta elite local fora abandonando lentamente o galo por completo, pero as poboacións rurais e de clase baixa seguían sendo galofalantes que ás veces tamén podían falar latín ou grego. O cambio lingüístico final do galo ao latín vulgar entre as poboacións rurais e de clase baixa produciuse máis tarde, cando tanto eles como os gobernantes/clases militares francos adoptaron a fala do latín vulgar galo-romano. da elite intelectual urbana. a palabra para "si"), que influíron na conxugación e na orde das palabras.

O número estimado de palabras francesas que se poden atribuír ao galo sitúase en 154 polo *Petit Robert*, que adoita considerarse que representa o francés estandarizado, mentres que se se inclúen dialectos non estándar, o número aumenta a 240. Os préstamos galos coñecidos están nesgados cara a certos campos semánticos, como a vida vexetal (*chêne*, *bille*, etc.), os animais (*mouton*, etc.), a natureza (*boue*). , etc.), actividades domésticas (ex. *berceau*), agricultura e unidades de medida rurais (*arpent*, *lieue*, *borne*, *boisseau*), armamento , e produtos comercializados a nivel rexional e non máis lonxe. Esta distribución semántica foi atribuída a que os campesiños foron os últimos en aferrarse ao galo. A fenda lingüística comezou a crecer en todo o país. A poboación do norte falaba  mentres que a poboación do sur falaba . O período está marcado por unha forte influencia de superestratos da lingua franca xermánica, que incluía de forma non exhaustiva o uso na fala da clase alta e os rexistros superiores dunha segunda lingua verbal, unha gran porcentaxe do vocabulario (agora en torno ao 15% do vocabulario francés moderno) incluíndo o pronome singular impersoal *on* (un calco do xermánico *home*), e o nome da propia lingua.

Ata as súas etapas posteriores, o francés antigo, xunto ao occitano antigo, mantivo unha reliquia do antigo sistema nominal de casos do latín máis tempo que a maioría das outras linguas románicas (coa notable excepción do romanés que aínda mantén actualmente unha distinción de casos), diferenciando entre un caso oblicuo e un caso nominativo. A fonoloxía caracterizouse por un intenso acentuado silábico, o que provocou a aparición de varios ditongos complicados como *-eau* que máis tarde serían convertidos en monotongos.

Os primeiros indicios do que se converteu en francés antigo poden verse nos Xuramentos de Estrasburgo e a Séquence de sainte Eulalie, mentres que a literatura francesa antiga comezou a producirse no século XI, con importantes obras temperás centradas a miúdo na vida dos santos (como a *Vie de Saint Alexis*), ou nas guerras e as cortes reais, incluíndo especialmente a *Chanson de Roland*, ciclos épicos centrados no rei Artur e na súa corte, así como un ciclo centrado en Guillerme de Orange.
### Francés medio 
Dentro do francés antigo xurdiron moitos dialectos, pero o dialecto francien non só continuou, senón que tamén prosperou durante o período do francés medio (séculos XIV-XVII). Politicamente, a Ordenanza de Villers-Cotterêts (1539) nomeou o francés como a lingua oficial do dereito e da administración francesa, en lugar do latín e das demais linguas do país.
### Francés moderno 
Durante o século XVII, o francés substituíu o latín como a lingua máis importante da diplomacia e das relacións internacionais (lingua franca). Mantivo este papel ata aproximadamente mediados do século XX, cando foi substituído polo polo inglés xa que os Estados Unidos convertéronse na potencia global dominante despois da segunda guerra mundial. Stanley Meisler de *Los Angeles Times* dixo que o feito de que o Tratado de Versalles estivese escrito tanto en inglés como en francés foi o "primeiro golpe diplomático" contra a lingua francesa.

Durante o Grand Siècle (século XVII), Francia, baixo o goberno de poderosos líderes como o Cardeal Richelieu e Lois XIV, gozou dun período de prosperidade e prominencia entre as nacións europeas. Richelieu creou a Academia Francesa para protexer a lingua francesa. A principios do século XIX, o francés parisiense converteuse na lingua principal da aristocracia francesa.

Preto de principios do século XIX, o goberno francés comezou a levar a cabo políticas co obxectivo final de erradicar as moitas minorías e linguas rexionais (patois) faladas en Francia. Isto comezou en 1794 co "Informe sobre a necesidade e os medios de aniquilar o patois e universalizar o uso da lingua francesa" de Henri Grégoire. Cando o ensino público se fixo obrigatorio, só se ensinaba francés e castigouse o uso de calquera outra lingua (patois). Os obxectivos do sistema escolar público foron especialmente claros para os profesores de fala francesa enviados para ensinar a estudantes en rexións como Occitania e Bretaña. As instrucións dadas por un funcionario francés aos profesores dos departamento de Finistère, no oeste da Bretaña, incluían as seguintes: "E lembrade, señores: déronvos o seu posto para matar a lingua bretoa". O prefecto de Pireneos Atlánticos no País Vasco francés escribiu en 1846: "As nosas escolas no País Vasco están especialmente destinadas a substituír o lingua vasca polo francés. ."]]
Falado polo 19,71% da poboación da Unión Europea, o francés é a terceira lingua máis falada na UE, despois do inglés e o alemán e é a segunda lingua máis ensinada despois do inglés.

Segundo a Constitución de Francia, o francés é a lingua oficial da República desde 1992, aínda que a ordenanza de Villers-Cotterêts fíxoo obrigatorio para os documentos legais en 1539. Francia obriga o uso do francés nas publicacións oficiais do goberno, na educación pública, excepto en casos específicos e nos contratos legais; os anuncios deben levar unha tradución de palabras estranxeiras.

En Bélxica, o francés é unha lingua oficial a nivel federal xunto co holandés e o alemán. A nivel rexional, o francés é a única lingua oficial de Valonia (excluíndo unha parte dos cantóns do Leste, que son de fala alemá) e unha das dúas linguas oficiais. —xunto co holandés—da Rexión de Bruxelas-Capital, onde é falado pola maioría da poboación (aprox. 80%), a miúdo como lingua principal.

O francés é unha das catro linguas oficiais de Suíza, xunto co alemán, o italiano e o romanche, e fálase na parte occidental de Suíza, chamada Romandía, da que Xenebra é a cidade máis grande. As divisións lingüísticas en Suíza non coinciden con subdivisións políticas, e algúns cantóns teñen status bilingüe: por exemplo, os cantóns de Valais, Friburgo e Berna, e cidades como Biel/Bienne. O francés é a lingua nativa de preto do 23% da poboación suíza, e é falado polo 50% da súa poboación..

miniatura|upright|Distribución dos falantes nativos de francés en 6 países en 2021
Xunto co luxemburgués e o alemán, o francés é unha das tres linguas oficiais de Luxemburgo, onde en xeral é a lingua preferente dos negocios así como das distintas administracións públicas. Tamén é a lingua oficial de Mónaco.

A nivel rexional, o francés é recoñecido como lingua oficial na rexión do Val de Aosta de Italia, onde é a primeira lingua do 30% aproximadamente da poboación, mentres que os dialectos franceses seguen sendo falados por minorías nas [[Illas da Canle] ]. Tamén se fala en Andorra e é a lingua principal despois do catalán en El Pas de la Casa. A lingua ensínase como a segunda lingua primaria na *terra* alemá de Saarland, ensinando o francés desde preescolar polo que máis do 43% dos cidadáns poden falar francés.

### África
miniatura|upright|

A maioría da poboación francófona do mundo vive en África. Segundo unha estimación do 2018 da Organización Internacional da Francofonía, son uns 141 millóns de africanos repartidos en 34 países e territorios. e pode falar francés como primeira ou como segunda lingua. Este número non inclúe as persoas que viven en países africanos non francófonos que aprenderon francés como lingua estranxeira. Debido ao aumento do francés en África, espérase que a poboación total de fala francesa en todo o mundo chegue aos 700 millóns de persoas en 2050. O francés é a lingua de máis rápido crecemento no continente (en canto a linguas oficiais ou estranxeiras).
O francés é principalmente unha segunda lingua en África, pero converteuse na primeira lingua nalgunhas áreas urbanas, como a rexión de Abidjan en Costa do Marfil e en Libreville en Gabón. Non hai un só francés africano, senón múltiples formas que diverxeron polo contacto con varias linguas africanas indíxenas.

A África subsahariana é a rexión onde a lingua francesa é máis probable que se expanda, debido á expansión da educación e ao rápido crecemento da poboación. Tamén é onde máis evolucionou a lingua nos últimos anos. Algunhas formas vernáculas do francés en África poden ser difíciles de entender para os falantes de francés doutros países, pero as formas escritas da lingua están moi relacionadas coas do resto do mundo francófono.

## Escrita e ortografía 
O francés escríbese co alfabeto latino. Ten cinco diacríticos (acento agudo, acento circunflexo, acento grave, cedilla e diérese), así como unha ligadura (œ).

A escritura ten pouco que ver coa pronuncia real. Unha característica do francés é o uso de dúas ou tres letras para indicar un fonema, aínda que moitas veces estes fonemas franceses reúnen o carácter de dous fonemas predominando un deles, por exemplo o dígrafo ou no francés parisiense soa practicamente como unha [ou] galega aínda que mantén case átono algo do fonema [ou]. En xeral, a forma escrita é máis conservadora que a forma falada. A pronuncia típica do francés normativo fai recaer case sempre o acento prosódico na última sílaba (agudismo). A pouca correspondencia entre o francés escrito e o falado é un fenómeno bastante frecuente que se debe aos fortes cambios fonéticos que se presentaron desde o período do francés antigo, e que non se corresponderon con cambios na escritura. Con todo, ocorreron algúns cambios conscientes na escritura para restaurar a ortografía latina: 
* Francés antigo *doit* > francés *doigt* «dedo» (Latín *digitum*) 
* Francés antigo *pie* > francés *pied*  (Latín *pedem*), galego «pé»
Ás veces os impresores impuxeron a súa propia grafía para evitar ambigüidade: 
* Antes da imprenta: *uit* (oito)
* A partir da imprenta: *huit*, que evitaba a confusión con "vit". 
É case imposible predicir a escritura baseándose unicamente na pronuncia. As consoantes finais, en particular p, s, x, z, t e d, adoitan ser mudas; e n e m son perceptibles ata ao final de palabra porque nasalizan á vogal que acompañan. En cambio, c, r, f, e l adoitan pronunciarse ata en posición final. Por exemplo, as seguintes palabras terminan en consoante, pero na súa pronuncia acaban nun son vocálico: nez, doigt, pied, aller, les, lit, beaux.

Os diacríticos teñen un significado fonético, semántico e etimolóxico.

Acento grave (*à*, *è*, *ù*): Sobre o 'a', o 'e' ou o 'u', unicamente distingue os homófonos entre si: *à* («a», «cara a») contra *a* («ten»), *ou* («ou») contra *où* («onde»). Sobre un e, indica o son /ε/. 
Acento agudo (*é*): Sobre o 'e', indica o son /e/. Ademais, adoita indicar a omisión histórica dunha consoante que seguía ó e (normalmente un s): *écouter* < *escouter*. 
Acento circunflexo (*â*, *ê*, *î*, *ô*, *û*): Sobre o 'e', indica o son /ε/. Tamén pode indicar a omisión histórica dunha letra adxacente (normalmente un s): *château* < *chasteau*/*castel*, *fête* < *feste*, *sûr* < *seur*, *dîner* < *disner*. Por extensión, tamén pode marcar a diferenza entre homófonos: *du* («de o») contra *dû* («debido», participio pasado de *devoir*, «deber»). 
Diérese ou trema (*ë*, *ï*): Indica que unha vogal que normalmente formaría ditongo non o forma: *naïve*, *Noël*(«Nadal»). A diérese no y (ÿ) só se presenta nalgúns nomes propios (como l'Haÿ-lles-Roses) e en francés antigo. 
Cedilla (*ç*): Indica que o c pronúnciase /s/ onde, de non levala, pronunciaríase /k/. 
O idioma valón introduciu o *å* para o son o longo e aberto, o longo e pechado ou a longo, segundo as variedades locais.

A ligadura *œ* non é máis que unha contracción de *oe*, e non ten ningún significado especial.

Intentouse reformar a ortografía francesa, pero estes intentos de reforma non tiveron éxito.

## Estimacións sobre o número de francófonos 
Difusión do idioma francés no mundo en 2006, o azul escuro indica un territorio onde o fala máis do 70% da poboación, o celeste indica zonas nas cales entre o 70% e o 25% da poboación fala ou coñece o francés, o verde sinala zonas nas que os francófonos son minoría.

As estimacións sobre o número de francófonos varían dependendo dos criterios considerados polas fontes. As fontes principais e as súas respectivas estimacións son:

* Alto Consello da Organización Internacional da Francofonía  (1998): 190 millóns de francoparlantes, e 110 millóns de "francisants": persoas que falan francés con diferente grao de dominio (A fonte é unha organización intergobernamental cuxos membros son os gobernos dos países cunha presenza significativa da lingua francesa). 
* Linguasphere Observatory (1999): 125 millóns incluíndo persoas translinguais: primeira lingua para 90 millóns de persoas, segunda lingua para 35 millóns (A fonte é unha rede independente de investigación lingüística con bases en Francia, Gales e a India). 
* Eurobarómetro (2001): máis de 105 millóns (28% de 376 millóns) falan francés na Unión Europea sen contar outros cidadáns (A fonte é unha enquisa de INRA (Europe) s.a. sobre 16.078 persoas realizada a requirimento da Dirección Xeral de Educación e Cultura da Comisión Europea). 
* SIL (Ethnologue, 15ª edición): primeira lingua de 65 millóns de persoas (A fonte  é unha institución lingüística con status consultivo en UNESCO e a ONU).

O francés é unha das dúas linguas de traballo da ONU, unha das dúas linguas oficiais do Comité Olímpico Internacional, a única lingua oficial da Unión Postal Universal e a lingua principal da Unión Africana.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en francés
* Verlan
### Ligazóns externas 
* Fondation Alliance française: unha organización internacional, que promove a lingua e a cultura francesa *(en francés)*
* Agence de promotion du FLE: Axencia para a promoción do francés como lingua estranxeira
* Web con diverso material para o traballo do francés *(en francés)*
* Centre national de ressources textuelles et lexicales: dicionario de francés. 
* Français interactif: Programa de francés interactivo da Universidade de Texas, en Austin.