Carya illinoinensis

miniatura|Inflorescencia masculina pénsil.
miniatura|Noces pacana enteiras, en dehiscencia incipiente e aberta.
miniatura|Noz pacana enteira.
miniatura|Anatomía interna dunha noz aberta.
miniatura|Noz aberta sen a súa semente, evidenciando restos do tabique principal de separación inter-cotiledóns e o tabique duplo parcial perpendicular ao cotiledón.
miniatura|Noz pacana: trima aberta sen o seu epicarpo nin mesocarpo, cun dos dous cotiledóns da semente *in situ* no seu endocarpo pétreo e o outro separado e solto.

***Carya illinoinensis*** é unha especie do xénero *Carya*, na familia Juglandaceae (familia á que pertence tamén a nogueira común). O seu froito é comestíbel e recibe o nome de **pacana** ou **noz pacana**.

## Descrición 
É unha árbore caducifolia e monoica que pode superar os 40 m de altura, de casca cinsenta clara ou parda e cuberta de escamas ou exfoliacións laminares. As follas, imparipinnadas, xeralmente glabras ou con pelos simples curtos, miden 40–70&nbsp;cm e teñen 7-17 folíolos peciolados ovalo-lanceolados, habitualmente falcados, de 2-16 por 1–7&nbsp;cm, de ápice agudo, base asimétrica e marxe finamente serrada. Os amentos (candeas) pénsiles masculinas están compostos por numerosas flores con estames escasamente pilosos e miden uns 20&nbsp;cm de longo co rabo cuberto de tricomas glandulares. Inflorescencias femininas en espigas terminais pauciflores. Froito drupáceo en trima (drupa involucrada) de cor marrón, ovoide-elipsoide, non comprimido, de 2-6 por 1,5–3&nbsp;cm con involucro áspero de 3–4&nbsp;mm de espesor, dehiscente case até a súa base en 4 valvas. A noz, indehiscente, ten cor exterior canela, coa superficie macía e brillante, asucada por riscos lonxitudinais anastomosados pouco marcados e de cor máis clara; ten forma ovoide, casca de espesor milimétrico e 4-5 costelas de pouco relevo e que non se corresponden cos tabiques internos, mais coas suturas de dehiscencia da envoltura da noz (mesocarpo e epicarpo, ou sexa o nauco). Arrodea unha semente sen endospermo, engurrada e lobulada, de cor parda clara con tons dourados e finamente puntuada de marrón máis escuro, con 2 sucos lonxitudinais separados por unha crista e que corresponden a un tabique duplo, moi incompleto, perpendicular ao tabique principal completo, de consistencia pergaminoide, que separa os dous cotiledóns.

## Distribución e hábitat 
* **Nota**: a distribución orixinal non é clara, por mor ao seu intenso cultivo dende épocas remotas.
Sería unha especie nativa do sueste dos Estados Unidos (Indiana [sur e leste]
Illinois, Iowa [sueste], Kansas [sueste], Missouri, Oklahoma, Arcansas, Kentucky [oeste], Louisiana, Mississippi [oeste], Tennessee, Texas) e México (Coahuila, Nuevo León, Tamaulipas, Guanajuato, Xalisco, Oaxaca, Veracruz). Introducida en Malta e leste dos Estados Unidos e cultivada en Suráfrica, Azerbaidján, China, Australia, Ucraína, Brasil e outros países de América do Sur. Por exemplo, na Arxentina foi introducida dende os Estados Unidos a finais do século XIX polo presidente Domingo Faustino Sarmiento, para elevar a produción das illas do Delta do Paraná. No Perú foi levada durante a época do vicerreinado.

O seu hábitat natural nos seus países de orixe sitúase ao longo dos ríos, as chairas de alagamento e en solos ben drenados. Florece na primavera en altitudes comprendidas entre o nivel do mar e os 600m, excepcionalmente 1000m,

## Propiedades e usos 
### Medicinais 
* Os amerindios kiowa usaban a decocción da casca coma menciña contra a tuberculose e os comanches o po de follas secas en fretas contra a tiña.
* A casca e mailas follas son adstrinxentes. En México úsase a casca para sandar febres intermitentes e a dispepsia.

### Alimenticios 
##### Composición nutricional (/100g) 
* Calorías: 710kcal (2958 kJ)
** Calorías da graxa: 630kcal (2625kJ)
* Graxa total: 70g
** Graxas saturadas: 6,7g
* Colesterol: 0
* Sodio: 0
* Glícidos: 13,3g
* Fibra alimenticia: 6,7g
* Azucres: 3,3 g
* Proteínas: 10,0 g
* Vitamina A: 130,0 UI
* Vitamina C: 2,0&nbsp;mg
* Tiamina: 0,9&nbsp;mg
* Riboflavina: 0,1&nbsp;mg
* Niacina: 0,9&nbsp;mg
* Calcio: 73,0&nbsp;mg
* Ferro: 2,4&nbsp;mg
* Potasio: 603,0&nbsp;mg
* Magnesio: 142,0&nbsp;mg
* Fósforo: 189,0&nbsp;mg
* Ácidos graxos:
** *Saturados*: 9,6%
*** 14:0 ácido mirístico: 1,4%
*** 15:0: 0,3%
*** 16:0 ácido palmítico: 5,1%
*** 17:0 ácido margárico: 0,4%
*** 18:0 ácido esteárico: 1,9%
*** 20:0 ácido araquídico: 0,5%
** *Monoinsaturados*: 56.0%
*** 16:1 ácido palmitoleico: 0.6%
*** 17:1: 0,4%
*** 18:1 ácido oleico: 54,2%
*** 20:1 ácido eicosenoico: 0,8%
** *Poliinsaturados*: 34,4%
*** 18:2 ácido linoleico: 32,2%
*** 18:3 ácido linolénico: 2,2% 

##### Usos gastronómicos 
* A pacana pode ser consumida fresca ou ser utilizada na cociña, especialmente en repostaría, mais tamén en pratos de moito sabor: úsase en recheos, pans de noces ("panque de nuez" en México), xeados e pratos de verduras salgadas. Unha das sobremesas máis coñecidas coa noz pacana coma ingrediente principal é o pastel coñecido coma «*pecan pie*» dos Estados Unidos.
* Un leite doce, "pawcochiccora", obtido ao ferver as sementes úsase para facer doces e cociñar entre os indios americanos.

## Produción 
Estados Unidos, ademais de ser o lugar de orixe desta árbore, é tamén o maior produtor mundial, acaparando máis do 60% da produción anual (2012-2013).

;Principais produtores (estimacións campaña 2012-2013 - en toneladas, con casca)
::* USA: 163.556
::* México: 80.273
::* Suráfrica: 9.971
::* Australia: 2.570
::* Outros países: >1.502

::Total mundial: >257.870

Nota: "outros países" inclúe á Arxentina, Brasil, China, Israel, Perú,...

## Exemplar senlleiro en Galiza 
A Carya illinoinensis do Pazo de Mariñán, en Bergondo (A Coruña) figura no Catálogo de Árbores Senlleiras de Galiza.

## Taxonomía 
*Carya illinoinensis* foi descrita por Wangenh. coma *Juglans illinoensis* en *Beitr. Forstw. Nord-Am. Holz.*, 54, t. 18, fig. 43 en 1787 -e que é o basiónimo- e atribuído despois ao xénero *Carya* por K.Koch e publicado en *Dendrologie*, 1, p.&nbsp;593 en 1869 como *Carya illinoënsis*.

## Híbridos 
A especie hibrida con: 
* *Carya aquatica* ( = *Carya × lecontei * Little [= *Hicoria texana* Le Conte ]),
* *Carya cordiformis* ( = *Carya × brownii* Sargent),
* *Carya laciniosa* ( = *Carya × nussbaumeri* Sargent),
* *Carya ovata* (Mill.) K.Koch ,
* e, supostamente co tetraploide *Carya tomentosa* ( = *Carya × schneckii* Sargent). por exemplo o cree *pakan*, o ojibwa *pagan* ou o abnaki *pagann*, que significa "cuncha dura".

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. México. CONABIO, Cidade de México.
* Flora of China Editorial Committee. 1999. Flora of China (Cycadaceae through Fagaceae). 4: 1–453. In C. Y. Wu, P. H. Raven & D. Y. Hong (eds.) Fl. China. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis.
* Manning, W. E. 1949. The genus Carya in Mexico. J. Arnold Arbor. 30: 425–432.
### Outros artigos 
* *Carya*