Lingua catalá

O **catalán**, coñecido como **valenciano** no País Valenciano e no Carche, é unha lingua románica falada polo pobo catalán nalgúns territorios de España, Francia e Italia, así como tamén en Andorra, feito que propicia a denominación destes territorios como Países Cataláns, dada a súa unidade lingüística e cultural.

É lingua oficial de Andorra, cooficial en Cataluña, País Valenciano e as Illas Baleares xunto ó castelán, e carece de oficialidade na Franxa de Aragón, na Cataluña do Norte (Francia), na cidade sarda de L'Alguer e na zona de El Carche (Murcia). É a lingua habitual duns 4,4 millóns de persoas; ademais, son capaces de falalo uns 7,7 millóns e é comprendido por preto de 10,5 millóns de persoas.

## Historia 
[miniatura|esquerda|Mapa cronolóxico que amosa a evolución territorial das linguas do suroeste de [Europa entre as que aparece o catalán.]]
As primeiras testemuñas de catalán escrito son do século IX, aínda que o primeiro documento considerado literario en catalán son as Homilies d'Organyà, do século XIII. Ata os séculos XVI e XVII, cando empeza o retroceso da lingua en favor do castelán, o catalán esténdese e a súa literatura é desenvolvida por autores como Ramon Llull (s.XIII-XIV), Ausiàs March e Joanot Martorell (s.XV).

O uso do catalán foi prohibido no Principado de Cataluña no campo oficial desde o Decreto de Nova Planta (1716), no País Valenciano (1707) e en Mallorca e Eivissa (1715). Na Cataluña Norte estaba prohibido desde 1700. Menorca pasou a soberanía británica en 1713. Estas prohibicións mantivéronse excepto durante a primeira e a segunda república nos territorios cataláns de España e ata a entrada dos diferentes estatutos de autonomía entre 1978 e 1983. Esta oficialidade é compartida co castelán en tódolos territorios.

O catalán foi a lingua habitual en parte do Reino de Murcia e na cidade de Cagliari, en Sardeña, ata o século XVIII. Durante o século XIX houbo importantes colonias de catalanofalantes en Florida e Alxeria, co dialecto extinto coñecido como *patuet*.

## Características 
As seguintes características son algunhas das mutacións do latín que se foron facendo durante a consolidación do catalán, aínda que tamén se mostra outras características xerais.

### Vocalismo 
Características comúns co grupo chamado galorrománico:
* Caída das vogais átonas finais excepto -A (MURU, FLORE > *mur*, *flor*) que a opón ao grupo iberorrománico que conserva a vogal no primeiro caso (*muro*, pero non en *flor*/*chor*) ou italorrománico que o conserva todo (*muro*, *fiore*).

Características comúns co occitano:
* O catalán presenta maior riqueza de ditongos: ([aj] *mai* -nunca-, [ej] *ei* -eh *interxección*-, [aw] *cau* -cae-, [ew] *beu* -bebe-, [ow] *pou* -pozo-, ...)

Características que o opón ao galorrománico:
* Conservación do son -u- latino (catalán *lluna*, occitano *luna* ['lyno], francés *lune* ['lyn]).

Características que o opón ao occitano (de xeito xenérico):
* Redución do ditongo AU a O aberto (CAULIS, PAUCU > *col* -col-, *poc* -pouco-).

Características do sur de Romania occidental:
* O grupo -ACT- convértese en -ET (LACTE, FACTU > *llet* -leite-, *fet* -feito-)

### Consonantismo 
Característica da Romania occidental:
* Sonorización de -P-, -T-, -C- intervocálicos en -b-, -d-, -g- (CAPRA, CATENA, SECURU> *cabra*, *cadena*, *segur*)

Características comúns co conxunto chamado galorrománico:
* Mantemento dos grupos iniciais PL, CL, FL- (PLICARE, CLAVE, FLORE> *plegar*, *clau*, *flor*). Esta característica opón o catalán ás linguas iberorrománicas (en castelán *llegar*, en galego/portugués *chegar*)
* Como no francés e no occitano, prodúcese unha sonorización de fonemas xordos finais cando o primeiro fonema da seguinte palabra é unha vogal ou é unha consoante sonora. Estas sonorizacións afectan aos fonemas [s], [t], [p], , [k] e  converténdose en [z], [d], [b], , [g] e . Exemplos (en pronunciación valenciá): "els homes" (*os homes*) [els] e  -> ; "peix bo" (*peixe bo*)  e  -> ; "blat bord" (*trigo silvestre*) [blat] e  -> .

Características comúns co occitano (lenguadociano máis precisamente)
* Caída de -N intervocálico convertido en final no léxico (PANE, VINU> *pa* -pan-, *vi* -viño-). A diferenza do lenguadociano, o plural conserva este [n] (ex: *pans*, *vins*) excepto nalgunhas falas setentrionais.
* Enxordecemento das consoantes finais: *verd* [t], *àrab* [p]...

Características específicas:

A característica máis peculiar do catalán é o seguinte que case non se atopa en ningunha outra variedade da Romania:
* -D- intervocálico convertido a final pasa a *-u* (PEDE, CREDIT > *peu* -pé-, (ell) *creu* -cre-)
* -C e, i, final > *-u* (CRUCEM > *creu* -cruz-)
* As terminacións -TIS na flexión verbal (2a persoa do plural) derivaron a -u (Exemplo: *mirades*. MIRATIS > *miratz > *mirau > mirau/mireu.

Outras características, tamén orixinais, teñen unha extensión superior ás linguas románicas.
* Redución dos grupos consonánticos -MB-, -ND-> -m-, -n- (CAMBA, CUMBA, MANDAR, BINDA> *cama* -ant. cama, perna-, *coma* -coma-, *manar* -mandar-, *bena* -venda-), característica compartida co occitano gascón e o lenguadociano meridional.
* Palatalización do L- inicial (LUNA, LEGE> *lluna* -lúa-, *llei* -lei-). Esta característica atópase no foixeño (occitano) e na zona astur-leonesa.
* Palatalización do grupo -NN- (ANNUS > *any* -ano-, CANNA> *canya* -cana-), característica compartida co castelán.
* Palatalización de *-is-* procedente de -X-, SC- (COXA, PISCE> *cuixa* -coxa-, *peix* -peixe-)
* Mantemento de africadas protorrománicas de J, G e, i (JACTARE, GELARE> *gitar* -deitar-, *gelar* -xear-)
* Presenza de xeminadas: *setmana* [mm], *cotna* [nn], *espatlla* [ʎʎ] (ou *espatla* [ll]), *intel·ligent* [ll]. Estas só son comúns ao occitano e ás variedades itálicas.

### Morfoloxía 
* Unha parte do catalán (Baleares, Costa xerundense) conservou o artigo chamado "salat" ( ''l'home'', e outras son orais: "quinze anys" [kin'zaɲs] 
* O feminino plural fórmase con "-es" (*casa* > *cases*)
* Existe a formación do pretérito mediante perífrases cunha conxugación especial do presente do verbo "anar" -ir-.

### Léxico 
O léxico básico catalán parece demostrar máis afinidades co grupo galorrománico que co iberorrománico. Estas similitudes son máis claras co occitano.

* FENESTRA > finestra (oc. *fenèstra/finèstra*, fr. *fenêtre*, it. *finestra*) e VENTU- > *ventana* (esp.), JANUELLA > *janela* (port.)
* MANDUCARE > *menjar* (oc. *manjar*, fr. *manger*, it. *mangiare*) e COMEDERE > *comer* (esp., gl., port.)
* MATUTINU- > *matí* (oc. *matin*, fr. *matin/matinée*, it. *mattino/mattina*) e HORA MANEANA > *mañana* (esp.), *amanhã* (port.)
* PARABOLARE > *parlar* (oc. *parlar*, fr. *parler*, it. *parlare*) e FABULARE > *hablar* (esp.), *falar* (gl. e port.)
* TABULA > *taula* (oc. *taula*, fr. *table*, it. *tavola*) e MENSA > *mesa* (esp., gl. e port.).

### Sistema de escritura 
O seu alfabeto, derivado do latino, consta de 26 letras. O sistema de escritura tamén presenta certas características particulares. O catalán presenta unha característica única, a escritura do *-l-* xeminada: *-l·l-* (como en *intel·ligent* -intelixente-). A outra característica é o *-ny-* [ɲ] (equivalente ao "ñ") que só se atopa de xeito xeral no húngaro. Tamén cabe comentar a grafía *-ig* [tʃ] representada en poucas palabras (como *faig* -fago-, *maig* -maio-, *mig* -medio-, *puig* -monte-, *raig* -raio-, *roig* -vermello-, *vaig* -vou-, *veig* -vexo-) ou o "t *consoante*" para a representación de consoantes dobres con: tm, tn, tl, tll, ou africación: tg i tj (*setmana*, *cotna*, *atles*, *bitllet*, *jutge*, *platja*).

### Gramática 
Os substantivos e adxectivos cataláns declínanse en xénero e número. Os substantivos pertencen ao xénero masculino, cos indefinidos *un/uns*, ou feminino, coas formas *una/unes*. Igual que os determinantes, os adxectivos deben concordar en xénero e número co substantivo que acompañan. Por exemplo, o sintagma *el gat petit* (o gato pequeno) pode flexionarse da seguinte maneira:

No caso dos substantivos que poden ir en masculino ou feminino, o feminino fórmase habitualmente engadindo o sufixo *-a* á forma masculina; por exemplo, *gat/gata* ou *nen/nena*. Con todo, tamén hai numerosos subtantivos que presentan unha forma diferente para o masculino e feminino (*home/dona*, *bou/vaca*), que forman o feminino de forma especial (*emperador/emperadriu*, *metge/metgessa*) ou que teñen a mesma forma para o masculino e o feminino (*estudiant*, *portaveu*). Nalguns poucos casos especiais, un substantivo pode cambiar de xénero se cambia de número. Por exemplo, ''l'art paleocristià* e *les belles arts*.

## Variedades dialectais 
Do mesmo xeito que as demais linguas románicas da Península, o catalán é notable pola súa uniformidade e as variantes dialectais non son demasiado diverxentes nin comprometen a comprensión mutua. A división dialectal usada actualmente é a que Manuel Milà i Fontanals propuxo xa no ano 1861: o bloque dialectal oriental (que inclúe os dialectos central, insulares e de Francia) e o bloque dialectal occidental (que inclúe o valenciano e o noroccidental). Pero ata entre estes grandes grupos a diferenza é pequena, e as discrepancias afectan máis ben á fonética (as vogais non acentuadas), que xa que logo non se reflicten na escritura, e a pequenas variantes morfolóxicas e léxicas.

Os bloques dialectais non se poden delimitar con exactitude porque entre un e outro sempre hai unha franxa de transición, máis ou menos ampla (excepto nos insulares, obviamente). Ademais, ningún bloque é totalmente uniforme: calquera dos que hai pódense dividir en varios dialectos. Aténdose a iso, a lingua catalá pódese dividir en dous bloques dialectais e en subdialectos:

## Estándares do catalán 
Existen dous estándares principais para a lingua catalá, o regulado polo *'Institut d'Estudis Catalans**, o estándar xeral, tendo como centro a ortografía establecida por Pompeu Fabra coas características do catalán central máis a proximado ao de Barcelona, non influenciado polo castelán, e o regulado pola **Acadèmia Valenciana de la Llengua'*, estándar de ámbito restrinxido, centrado na estandarización do valenciano tomando como base as Normas de Castelló, ou sexa, a ortografía de Pompeu Fabra pero máis adaptada á pronuncia do catalán occidental e ás características dos dialectos valencianos.

O estándar do IEC, a parte de ter como base as características do catalán central, toma tamén características doutros dialectos considerándoos como estándar. Aínda así, a diferenza máis notable de ambos os estándares é a acentuación de moitas "e" tónicas, por exemplo: *francès* ou *anglès* (IEC) - *francés* ou *anglés* (AVL), *cafè* (IEC) - *café* (AVL), *conèixer* (IEC) - *conéixer*, *comprèn* (IEC) - *comprén* (AVL) (inglés, francés, café, coñecer, comprende). Iso é debido á diferente pronuncia dalgunhas "e" tónicas, en ambos os bloques do catalán (no bloque oriental pronúncianse e aberto  e ao occidental pronúncianse pechado [e]). A pesar disto, o estándar da AVL mantén o acento aberto "è", sen pronunciarse aberto no bloque occidental, nalgunhas palabras como son: què, València, èter, sèsam, sèrie e època.

Tamén hai outras diverxencias como o uso de **tl** nalgunhas palabras pola AVL no canto de **tll** como en *ametla*/*ametlla* (améndoa), *espatla*/*espatlla* (costas) ou *butla*/*butlla* (bula), o uso dos determinantes demostrativos elididos (este, eixe) do mesmo xeito que os reforzados (aquest, aqueix) ou o uso de moitas formas verbais comúns no valenciano, e moitas delas estendidas polo bloque occidental, como as formas do subxuntivo ou a escritura dos incoativos tanto con **-ix-** como con **-eix-** ou o uso preferente do morfema **-e** da 1a persoa singular do presente de indicativo na 1a conxugación (-ar), xa que as outras conxugacións o morfema é -ø: "jo compre", "jo tem", "jo dorm".

Nas Illas Baleares úsase o estándar do IEC adaptado ao marco dialectal pola sección filológica da Universidade das Illas Baleares, o órgano consultivo do Goberno balear. Deste xeito, por exemplo, o IEC indica que tanto é correcto escribir "cantam" como "cantem" (cantamos) e a Universidade determina que a forma preferente nas Illas ten que ser "cantam" ata nos ámbitos formais. Outra característica do estándar balear é a escritura da 1a persoa do singular do presente de indicativo, onde non hai desinencia: "jo cant" (eu canto), "jo tem" (eu temo), "jo dorm" (eu durmo).

No Alguer, o IEC adaptou o estándar ao variedade algueresa. Neste estándar pódese atopar, entre outras características, o artigo **lo** de uso xeral, posesivos especiais **la mia**, **lo sou/la sua**, **lo tou/la tua** etc., uso da **-v- ao pretérito imperfecto** en todas as conxugacións: *cantava* (cantaba), *creixiva* (crecía), *llegiva* (lía); uso de moitas palabras de carácter arcaico de uso moi corrente no alguerés: *manco* por *menys* (menos), *calqui u* por *algú* (alguén), *qual/quala* por *quin/quina'' (cal) etc. e adaptacións dos pronombres clíticos.

## Desenvolvemento histórico 
Como en todas as linguas romances, o cambio do latín vulgar ao catalán foi gradual e non é posible determinar en que momento comeza. Segundo Coromines, os trocos máis radicais deberon producirse nos séculos VII e VIII, pero é difícil sabelo con precisión porque os textos escribíanse exclusivamente nun latín artificioso, alleo á lingua de uso. Xa no século IX e sobre todo nos séculos X e XI, aparecen palabras e ata frases enteiras intercaladas en algo que xa se pode denominar catalán. Desde 1150 hai xa numerosos documentos escritos e cara a finais do século XII aparece o primeiro texto literario coñecido, as Homilies d'Organyà, un fragmento dunha colección de sermóns.

O catalán xorde a ambos os dous lados dos Pireneos (condados do Rosellón, Empúries, Besalú, a Cerdanya, Urgell, Pallars e Ribagorça) e estendeuse cara ao sur durante a Reconquista en varias fases: Barcelona e Tarragona, Lleida e Tortosa, o antigo Reino de Valencia, as Illas Baleares e Alguer.

## Falantes no mundo 
;Territorios onde a lingua ten status oficial

;Territorios onde a lingua non ten status oficial

;Total

## Breve vocabulario 
* Ola: **"Hola"**
* Bo día: **"Bon dia"**
* Bo serán: **"Bona tarda"** ou *"Bona vesprada"*
* Boa noite: **"Bona nit"**
* Hoxe: **"Avui"** ou *"Hui"* en valenciano
* Adeus: **"Adéu"**
* Deica logo: **"Fins després"**
* Por favor: **"Si us plau"** ou *"Per favor"*
* Perdón: **"Perdó"**
* Grazas: **"Mercès"** ou **"Gràcies"**
* De nada: **"De res"**
* Si: **"Sí"**
* Non: **"No"**
* Non entendo: **"No ho entenc"**
* Non fumar: **"No fumeu"**
* Gato: **"Gat"** ou **"Moix"** en balear
* Can: **"Gos"** ou **"Ca"** en balear
* Rúa: **"Carrer"**
* Festa: **"Festa"**
* Parabéns: **"Felicitats"**
* Nai: **"Mare"**
* Pai: **"Pare"**

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en catalán
* Traducións da Biblia ao catalán
* Catalán en Andorra
* Catalán nas Illas Baleares
* Catalán no Rosellón
* Catalán na Franxa de Aragón
* Lingua de sinais catalá