Marzo na cultura popular galega

O que segue recolle diversa información sobre a pegada do **mes de marzo na cultura popular e na literatura oral galegas**, recollida de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc.

[miniatura|300px|[Pega marza]]
***Marzal*** é o adxectivo, e é incorrecto empregalo como substantivo: *Pascua marzal*, *trigo marzal*. Pega *marza* ou pega *marceña* son denominacións dunha ave máis coñecida como gaio (*Garrulus glandarius*).

Chámanse *frebas de marzo* ós primeiros días de mes, porque neses días adoita facer mal tempo, como fixo en febreiro.

## Crenzas e supersticións 
Crese que a lúa de marzo é a máis indicada para poda-las árbores, os castiñeiros en minguante e os carballos en crecente (Eladio Rodríguez, s. v. *lúa*). Seméntase na lúa minguante para que naza ben o millo. Tamén na minguante de marzo é cando se debulla o millo para que non colla gorgullos nin quente no saco, así como ese é o momento de enche-lo piorno para que o millo non se bote a perder (Leiro Lois, 41).

## Refraneiro
* *A marzo gabo cando non recacha o rabo* .
* *A que en marzo velou, tarde acordou* .
* *Alá vaias, marzo marceiro, que aquí me quedo cos meus becerros; agora virá teu irmán abril, que non sei se nos deixará vivir* .
* *Auga de marzo, pior lixo no pano* .
* *Cando hai auga e sol en marzo, aparella as cubas e o mazo* .
* *Cando marzo abrilea, abril marcea* . 
* *Cando marzo recacha o rabo, sabe ben quentarse co tallo* .
* *Centeo alto ou baixo en marzo espigado, que tarde ou temprán ha de quedar en maio o gran*. 
* *Chuvia en marzo, como a mexeira dun gato* .
* *Chuvia en marzo, nin a mexadura dun gato* .
* *Chuvia en marzo, nin o mexo dun rato* . 
* *Cobras en marzo, neve en abril* .
* *Cobras en marzo, neves en abril*.
* *Cóbregas en marzo, neves en abril* .
* *Coida de podar en marzo, que o que poda en abril, ese é ruín* .
* *De san Xoán, Santiago i agosto, mulleres, non son voso; dende Nadal a marzo, estarei ó voso lado* . 
* *Di o boi: sácame en marzo e verás como pazo* .
* *Día de san Adrián sécalle a primeira raíz ó pan* 
* *Día de san Xosé, primeira anduriña se ve*. 
* ''Dixo no monte unha vella: 'Vaite febreiriño corto cos teus días vinteoito, que si tiveras máis catro non quedaba can nin gato'. Febreiriño contestou: 'Os teus becerriños oito, deixa que meu irmán marzo hachos de volver en catro'*.
* *Dixo o pastor a marzo: 'mal trataches ó meu gando; alá irás onde non volvas máis'. E marzo respondeu: 'con tres días que me quedan, e tres que me empreste meu irmán abril, poreiche as túas ovellas a parir'* .
* *En marzo, abrigo e pantrigo* .
* *En marzo, nin o mexo dun rato*.
* *En marzo, nin o rabo do burro mollado*.
* *En marzo, nin o rabo do gato mollado*  
* *Entre marzo e abril o cuco ha de vir*.
* *Entre marzo e abril o cuco, ou a fin*.
* *Entre marzo e abril o cuco quere vir*. 
* *Entre marzo e abril o cuco ten que vir, e si o cuco faltara a fin do mundo volvera*. 
* *Entre marzo e abril, ou ha vir o cuco, ou a fin*. 
* *Entre marzo e abril sae o cuco do cubil, e entre san Xoán e a sega marcha o cuco para a súa terra*. 
* *Entre marzo e abril sae o cuco do cobil, pois coa neve non quer vir* . 
* *Entre marzo e abril sae o cuco do cubil, que coa neve non quer vir* .
* *Entre marzo e abril, se non veu o cuco quer vir a fin* .
* *Espigas en marzo, catro; espigas en abril, mil* .
* *Febreiro, currusqueiro; marzo ventoso; abril chuvioso; maio louro, cuberto de ouro* .
* *Fiandeira ¿que fiache? ¿pra onde fuche? ¿por onde andache que en marzo non blanqueache?* 
* *Gomo de marzo non vai ao cabazo* .
* *Líbrame ti da mala veciña que eu te librarei da neve marciña* .
* *Maio longo, san Xosé redondo*. 
* *Marzo amola e abril esfola* . 
* *Marzo espigarzo, abril pendoril, maio granado, san Xoán curado, na santa Mariña metelo na arquiña* 
* *Marzo espigarzo, abril pendoril, maio granado, San Xoán segado, Santa Mariña a airiña* 
* *Marzo, espigas catro; abril, espigas mil* . 
* *Marzo marzán, á noite cara de lobo e a mañán cara de can*.
* *Marzo, marzán, cara de can* .
* *Marzo, marzán, cara de can; a mediodía enxamea a colmea e a noite morre a abella* .
* *Marzo marzán, cara de rosas pola mañán, e pola noite cara de can* .
* *Marzo marzoso, pola mañán cara de porco, polo serán cara de vran* . 
* *Marzo ventoso, abril chuvioso e maio pardo, fan fermoso o ano*  
* *Neve marzá, neva de noite, vaise á mañá*. 
* *Neve marzal vén e vaise pola mañá*. 
* *Nin frores en marzo, nin muller sin vergonza*. 
* *Nin marzo con flores nin moza con amores*. 
* *Nin marzo con flores nin moza sin amores*  
* *O aire e o sol de marzo queima as donas no pazo*. 
* *Ó cuco san Xoán dálle a fala e san Pedro sácalla*. 
* *O enxame de abril, pra min; o de maio, pro meu amo; e o de San Xosé, pro can* .
* *O que en marzo non fende en abril non estende* .
* *O que en marzo non poda a súa viña, perde a vindima* . 
* *O que en marzo non poda a viña perde a vendima*. 
* *O que en marzo non poda perde a vendima toda*. 
* *O que poda por marzo, vindima no regazo* .
* *O ramo de san Xosé tódolos anos frolez*. 
* *O sol de marzo queima á dama no pazo*. 
* *O sol de marzo queima a dona no pazo* .
* *O sol de marzo queima as donas no pazo*. 
* *O sol de marzo queima as donas no seu pazo* . 
* *O vento de marzo queima as damas no palacio*. 
* *O vintecinco de marzo entra a merenda e mailo descanso*. 
* *O viño de marzo, lévao a vella no regazo* .
* *Pan pra maio e leña pra abril, e o millor cepón, pra marzo o compón* .
* *Páscoa marzal, ano de mortandá* .
* *Páscoa marzal, fame, guerra ou mortandá* .
* *Poda a viña en marzo, pra cavala en maio* .
* *Polo san Matías, marzo ós cinco días* .
* *Polo San Pedro da Cuadrela sae a cóbrega de debaixo da pedra*.
* *Por marzo, a cava; por marzo, a poda; por marzo vólvese a viña toda* 
* *Quen en marzo non poda a súa viña, perde a vindima* .
* *Quen teña forza no brazo, cave e pode en marzo* .
* *San Reimundo, a anduriña trai do outro mundo*. 
* *San Reimundo tira a anduriña do outro mundo e san Cebrián vólvea a levar* . 
* *Se en marzo canta a ran, en maio xa calará*. 
* *Se en marzo non canta o cuco, nin en abril a bubela, e a ruliña non rulea, mala cosecha se espera*. 
* *Se en marzo ou abril o cuco non vén, quer vir a fin*  
* *Se entre marzo e abril o cuco non vén, é que o cuco é morto ou a fin quere vir* .
* *Se marzo recacha o rabo, non queda ovella nin año* . 
* *Se por marzo canta a ran, no maio xa calará* 
* *Sol de marzo queima as donas no pazo* . 
* *Vindima no regazo aquel que poda por marzo* .

## Notas
## Véxase tamén
### Bibliografía
* ÁLVAREZ BLÁZQUEZ, Xosé María: *O libro do porco*. Colección *O Moucho* 26. Edicións Castrelos, Vigo 1972.
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
* ANÓNIMO: *Refraneiro do viño. 505 sentenzas recollidas do pobo*, Edicións Castrelos, Colección O Moucho, Vigo 1968.
* FERRO RUIBAL, Xesús (Dir.) et al.: *Diccionario dos nomes galegos*. Ir Indo, Vigo 1992.
* FERRO RUIBAL, Xesús, *Refraneiro galego básico*, Galaxia, Vigo, 1987.
* ESMORÍS RECAMÁN, Federico: "Refranero fisterrán" en *Cuaderno de Estudios Gallegos* 14, 42, 1959. 
* LEIRO LOIS, Adela (dir.): *Cambados: a tradición oral*. Colexio Público Castrelo. Cambados 1986.
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refrás galegos do home*. Ed. do autor. Lugo 1977. 
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refráns galegos da muller*. Alvarellos, Lugo 1978.
* REAL ACADEMIA GALEGA: *Diccionario gallego-castellano*, 1913-1928.
* RIELO CARBALLO, Isaac: *Cancioneiro da Terra Cha (Pol)*. Ed. do Castro, Sada 1980.
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas. Contribución al diccionario gallego*. Ed. Ceme, Salamanca 1978.
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas II, contribución al diccionario gallego*, Alvarellos, Lugo 1988.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*. Galaxia. Vigo 1958-1961. 
* RODRÍGUEZ LÓPEZ, Jesús: *Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares*. Ed. Celta, Lugo 1974.
* SOBREIRA, Juan: *Papeletas de un diccionario gallego* (1792-1797), ed. de J. L. Pensado Tomé, Instituto de Estudios Orensanos, Ourense 1979.
* Mª Rosario Soto Arias: "Notas para un estudo dos refráns haxiocronolóxicos", en *Cadernos de Fraseoloxía Galega* 15, 2013, 347-370.
* VALLADARES NÚÑEZ, Marcial: *Diccionario gallego-castellano*, Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.
* ZAMORA MOSQUERA, Federico: *Refráns e ditos populares gallegos''. Galaxia, Vigo 1972.