Noia

**Noia** é un concello costeiro da provincia da Coruña, capital da comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2020) ten 14.274 habitantes e ten unha extensión de 37,2&nbsp;km². O seu xentilicio é .

## Poboación 

Colors=
 id:a value:gray(0.9)
 id:b value:gray(0.7)
 id:c value:rgb(1,1,1)
 id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:600 height:250
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:16000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:2000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:400 start:0
BackgroundColors = canvas:c

PlotData=
 color:d width:25 align:left

 bar:1857 from:0 till: 7891
 bar:1877 from:0 till: 9239
 bar:1897 from:0 till: 9156
 bar:1910 from:0 till: 9990
 bar:1930 from:0 till: 10975
 bar:1950 from:0 till: 12118
 bar:1970 from:0 till: 11990
 bar:1991 from:0 till: 14082
 bar:2011 from:0 till: 14751
 bar:2012 from:0 till: 14757
 bar:2013 from:0 till: 14659
 bar:2014 from:0 till: 14571
 bar:2015 from:0 till: 14472
 bar:2016 from:0 till: 14337
 bar:2017 from:0 till: 14295
 bar:2018 from:0 till: 14271

PlotData=

 bar:1857 at: 7891 fontsize:s text: 7.891 shift:(-10,5)
 bar:1877 at: 9239 fontsize:s text: 9.239 shift:(-10,5)
 bar:1897 at: 9156 fontsize:s text: 9.156 shift:(-10,5)
 bar:1910 at: 9990 fontsize:s text: 9.990 shift:(-10,5)
 bar:1930 at: 10975 fontsize:s text: 10.975 shift:(-15,5)
 bar:1950 at: 12118 fontsize:s text: 12.118 shift:(-15,5)
 bar:1970 at: 11990 fontsize:s text: 11.990 shift:(-15,5)
 bar:1991 at: 14082 fontsize:s text: 14.082 shift:(-15,5)
 bar:2011 at: 14751 fontsize:s text: 14.751 shift:(-15,5)
 bar:2012 at: 14757 fontsize:s text: 14.757 shift:(-15,5)
 bar:2013 at: 14659 fontsize:s text: 14.659 shift:(-15,5)
 bar:2014 at: 14571 fontsize:s text: 14.571 shift:(-15,5)
 bar:2015 at: 14472 fontsize:s text: 14.472 shift:(-15,5)
 bar:2016 at: 14337 fontsize:s text: 14.337 shift:(-15,5)
 bar:2017 at: 14295 fontsize:s text: 14.295 shift:(-15,5)
 bar:2018 at: 14271 fontsize:s text: 14.271 shift:(-15,5)

:Fonte INE; 1857-2011

## Xeografía 
O concello está situado ao sur da desembocadura do río Tambre na ría de Muros e Noia. Limita ao norte con Outes (a través da serra de Outes), ao sueste con Lousame e ao leste con Brión.

No seu percorrido por Noia, o río Tambre ten dous encoros, na actualidade pertencentes a Gas Natural Fenosa: os encoros do Tambre I e II. No núcleo urbano desemboca o río Traba.

Noia ten un clima oceánico húmido, con abundantes choivas durante todo o ano e temperaturas suaves.

## Historia 
Os primeiros poboados nas desembocaduras dos ríos Tambre e Traba foron creados hai uns 5.000 anos. Desa época consérvase o dolmen de Argalo, do período megalítico. Do período castrexo consérvanse restos do castro da Barquiña, aldea que foi a orixe primitiva de Noia. Coa romanización de Galicia creáronse pontes sobre os dous ríos, que foron reformadas na Idade Media, e das que xa non se conservan restos.

Na Idade Media o porto marítimo tivo moita influencia na expansión económica da vila, que dependía da mitra compostelá. No ano 1147 a frota que levaba a Segunda cruzada viuse obrigada a fondear en Noia debido ao temporal e aproveitaron para peregrinar a Santiago de Compostela, onde se lles debeu sumar o conde Fernando Froilaz de Traba, logo seguiron camiño e axudaron ao rei Afonso Henriques contra os mouros. Durante o século XIV Noia foi adquirindo a actual configuración urbana, e levantáronse as murallas, a fortaleza de Tapal, os hospitais, e reedificáronse varias igrexas, como a de Santa María e San Martiño.

Houbo varios enfrontamentos entre os señores feudais e o Arcebispado. Durante a Revolta Irmandiña os campesiños destruíron a fortaleza de Tapal. Finalmente, os señores acabaron vencendo e obrigaron aos Irmandiños a reconstruír torres e castelos.

Durante o século XVI houbo un renacemento económico e cultural, con novas construcións e a creación de feiras e mercados de gando. En 1585 Filipe II vendeu a vila a un comerciante xenovés buscando fondos para os seus proxectos bélicos, iniciándose un período de decadencia que continuou até o século XVII. No século XVIII a fidalguía mediaba coa igrexa para subarrendar as terras ao campesiñado, obtendo grandes ingresos, cos que se construíron pazos, como o de Argalo ou o de Bergondo. A finais dese século asentáronse na poboación industrias derivadas do mar.

A comezos do século XIX Noia separouse do Arcebispado. En 1846 tivo lugar na vila parte do levantamento militar provincialista contra o presidente Ramón María Narváez, levado a cabo polos mártires de Carral, que implicou unha época de represalia do goberno que levou a moitos noieses ao exilio e a emigración.

miniatura|Central hidroeléctrica do Tambre.

Na década de 1920 construíuse no río Tambre a primeira gran central hidroeléctrica galega, promovida pola Sociedad Gallega de Electricidad, cun edificio deseñado por Antonio Palacios.

## Patrimonio histórico-artístico 
* Muralla, da que só se conserva un resto no dique de Cadarso.
* Igrexa de Santa María a Nova, do século XIV, en estilo gótico mariñeiro, cunha ampla mostra de máis de cincocentas laudas sepulcrais desde o século XIV ó XIX.
* Igrexa de San Martiño, do século XV.
* Pazo Dacosta, de 1339.
* Pazo do Forno do Rato, do século XV.
* Cruceiro de Eiroa, do século XVIII, na parroquia de Barro.
* Ponte Nafonso, sobre o Tambre.

## Festas 
* 25 de abril (prolóngase tres ou catro días) - Feira de San Marcos. Destaca a feira de gando e maquinaria agrícola.
* 16 de xullo - Virxe do Carme. Destaca a procesión organizada pola Confraría de Pescadores San Bartolomeu de Noia.
* 3º fin de semana de xullo - Feira medieval. Ambientación medieval no casco medieval da vila.
* 24 de agosto (prolóngase 5 ou 6 días) - Festa de grande afluencia na honra de San Bartolomeu. Destacan as verbenas, os concertos e o espectáculo pirotécnico.

## Noia na literatura popular 
; Refraneiro
* *Xente de Noia, campana de pau, tocan a misa co corno*.

; Cantigueiro
* *A aldeíña do Obre/ de lonxe parece vila,/ ten un caravel na entrada/ e unha rosa na saída* .
* *Alá no medio do mar/ vin saltar unha sardiña,/ mariñeiriños de Noia/ vinde alá cunha traíña* .
* *Anque che somos de Buño/ e nin todos somos oleiros,/ tamén as xentes de Noia/ nin todos son zapateiros* .
* *As muchachiñas do Couto/ elas para todo son,/ para cantar e bailar/ e tirar polo legón* .
* *De Rianxo, miña nai,/ de Rianxo para Noia,/ de Rianxo, miña nai,/ que se fai a festa toda* .
* *Hoxe teño que ir a Barro/ pola colleita de millo,/ hoxe teño que ir a Barro,/ de Barro non me despido* .
* *Inda que somos de Buño/ non somos todos oleiros;/ tamén na terra de Noia/ non son todos zapateiros* . 
* *O carballo da Chaínza,/ ten a folla revirada,/ que lla revirou o vento/ nunha mañán de xiada* .
* *O carballo da Chaínza,/ ten tres carros de madeira:/ un é meu, o outro é teu/ o outro de quen o queira* .
* *Os de Noia son borrachos,/ os de Muros aloqueiros,/ os de Fisterra son mouros,/ e os do Son sonche bucheiros*.
* *Os de Noia son bos mozos,/ os de Muros baloqueiros,/ os de Fisterra son negros,/ e os do Son son mariñeiros* .
* *Os zapateiros de Noia/ valen pouco e van a menos,/ venden cento por un carto/ como un plato de xurelos*.
* *Para zapateiros, Noia,/ para pescadas, o Son,/ para mozos ¡viva Boiro!/ para borrachos, Cespón* .
* *Si todo o mar fora leite/ e Monte Louro boroa,/ xa terían que comer/ os tramalleiros de Boa* .
* *Somos de Santa Cristina,/ pequeniños como ratos,/ o que se meta con nós/ leva unha man de sopapos* .

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Noia Igrexa principal.jpg|Igrexa de San Martiño
Ficheiro:Noia 060828 008.jpg|Casa do Concello
Ficheiro:Noia 060828 Rua.JPG|Rúa
Ficheiro:Noia 060828.jpg|Río Traba
Ficheiro:Aviles de Taramancos.Noia.Galicia 2.jpg|Avilés de Taramancos
Ficheiro:Noia Igrexa do cemiterio 2.JPG|Laudas gremiais na Igrexa de Santa María "A nova"
Ficheiro:Noia A nao do ar 01-02.jpg|"A nao do ar", obra de Alfonso Costa en homenaxe a Avilés de Taramancos (2003)
Ficheiro:Igrexa_de_San_Martiño_de_Noia,_Noia.jpg|Igrexa de San Martiño.

## Parroquias 
## Lugares de Noia 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Noia vexa: Lugares de Noia.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* ANÓNIMO: *Cantigas do viño*. Edicións Castrelos, Col. O Moucho 6, Vigo 1968.
* , Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* , Álvaro das (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en *Nós* 1931.
* *Gran Enciclopedia Galega*, Ed. Silverio Cañada, Lugo 2003.
* , Lino (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
* , Clodio; XOGAINA, Suso: *La iglesia y el cementerio de Santa María A Nova de Noia,* A Coruña, 2003.
* 

### Outros artigos
*Teatro Coliseo Noela.

### Ligazóns externas 
* Portus Apostoli