A castaña na cultura popular galega

miniatura|300px|Castañas.

A seguir recóllese a pegada da **castaña e do castiñeiro na cultura popular galega**, na etnografía e na literatura de transmisión oral. Tamén, por similitude, se inclúe algunha información sobre o castiñeiro de Indias (*Aesculus hippocastanum*).

O castiñeiro recibe en Galicia os nomes de *castañeira*, *castañeiro*, *castiñeira*, *castiro* e *restre*; existen castiñeiros bravos, que se denominan *rebolos*, *bravádegos* ou *castiñeiróns*. A denominación abundancial máis común é a de *souto*, pero tamén temos *castañal*, *castañar*, *castañeira*, *castañeiro*, *castiñeiral*, *soutelo* e *tropezal*.

A castaña ten tamén os nomes de *baloca, bullote, cagoxa* e *croca*; cando caen de seu ó chan xa maduras, denomínanse *degaros*, *restelas* ou *restrelos* (tamén *castañas degaradas*, *degraídas*, *de restelo* ou *de restrelo*). Algunhas castañas quedan abortadas ou malogradas dentro do ourizo: son as *bolercas*, *castañas bolercas* ou *croucos*; estas destínanse á ceba do porco.

Recóllense vareando os castiñeiros cuns paus longos ou lanzando contra as pólas uns paus pequenos (*rebolos*), de forma que os ourizos caen ó chan, de onde se recollen e se amorean ou se poñen a secar nas *ouriceiras*. Cando os ourizos secan e abren, extráense as castañas (operación que se chama a *bulla* ou *petela*).

As castañas cocidas con casca denomínanse *mamotas* ou *zonchos*. Acostuman cocerse con sal e unhas herbas, normalmente fiúncho e nébeda, para seren máis dixestíbeis.

Outra forma de comer as castañas é deixándoas secar no caínzo ou fumeiro, ó fume da lareira. Son as *castañas maias*, *maiolas* ou *castañas do canizo* , que se comen logo, secas e peladas, en forma de *caldo de castañas*

## Crenzas e supersticións 
miniatura|250px|Castiñeiro
En Galicia crese que a sombra do castiñeiro, por ser húmida e fría, fai dano a quen se deite baixo ela; tamén son malas a da nogueira ou a da figueira . Pola contra, a do carballo, do eucalipto, do piñeiro e doutras árbores é boa . Así mesmo, pódese coller unha catarreira por comer castañas.

Segundo recolle Rivas Quintas  dise tamén (por Ourense e algunhas zonas de Pontevedra) que se os rapaces comen castañas frescas, sen quitarles o embrión, naceranlles piollos . Noutros lugares din que, se se comen as primeiras castañas que dea un castiñeiro novo, xa non dará nunca máis, polo que as deixan secar na árbore; en Marín concretan esta prohibición nas mulleres: se son elas as que comen esas primeiras castañas, no futuro dará froito un ano si e outro non, pero se as come un home non haberá problema, quizais resto da tradición da árbore prohibida.

A lúa de marzo é a mellor para podar as árbores, os castiñeiros en minguante e os carballos en crecente.

Contra as *queimuras* de estómago (*acedía, acía, ardentía, escaldacio*) aconséllase roer en cru unha *castaña virxe* ou que estivera soa no ourizo da castaña . Para evitar a reuma é bo levar colgada do pescozo unha bolsa cunha imaxe da Virxe, pelo de teixugo, tres grans de trigo, unha codia de pan e unha castaña .

## O magosto 
miniatura|250px|Un magosto.
Directamente relacionado coas castañas temos en Galicia a celebración do magosto, nos primeiros días de novembro. O concepto de *magosto* designa tanto a preparación e comida colectiva das castañas nestas festas como o conxunto de castañas recollidas e preparadas para tal ocasión e mesmo a propia fogueira que se fai para asalas. Durante o magosto aprovéitase tamén para probar o primeiro viño novo.

Tan identificado está novembro coas castañas que no Incio e en Quiroga chaman *Castañal* ó propio mes .

## Léxico derivado 
* *Castaña*: vulva .
* *Castaña*: moño ou rodete que as mulleres fan na parte posterior da cabeza. 
* *Castaña*: noz de Adán, prominencia que forman as cartilaxes da larinxe na cara anterior do pescozo dos varóns .
* *Auga de castañas*: aplícase tamén a un café de mala calidade, pouco cargado, sen aroma .
** *Quedar en auga de castañas*: non producir un beneficio relevante.
* *Herba castaña* (ou *herba das castañas*): certa herba medicinal.

Lémbrese que durante os primeiros tempos do cultivo das patacas en Galicia, estas recibiron os nomes de *castañas da terra*, *castañas mariñas* ou, simplemente, *castañas*. Así mesmo, *castañal* designaba un campo de patacas .
* *Sacarlle as castañas do lume a alguén*: solucionar unha situación apurada a outro, solucionarlle os seus problemas.
* *Ser tan honrado o caldo coma as castañas*: tanto ten un coma outro, ser tal para cal dúas persoas ou dúas opcións. Úsase adoito con sentido pexorativo.
* *Xente das castañas*: fato de xente á que se lle quere negar importancia.

## Refraneiro 
[miniatura|250px|*A castaña e o *[Ollomol|besugo*, en febreiro están en zugo*.]]
* *A castaña e o besugo, en febreiro están en zugo* .
* *A castaña e o besugo, en febreiro non teñen zugo* .
* *A castaña e o besugo, no febreiro non ten zugo*.
* *A castaña no agosto quere arder, e no setembro beber*. 
* *A castaña no agosto quer beber e no setembro comer*.
* *A castaña no agosto quere arder, e no setembro beber*.
* *A castaña no agosto quere beber e no setembro comer*.
* *A castaña no nadal, sabe ben e parte mal*.
* *A castaña que está no camiño é do veciño*.
* *A castaña quere en agosto arder e en setembro beber*.
* *Ano de moitos ourizos desfai os canizos*.
* *As castañas do castiñeiro hai que asalas no asadeiro*.
* *As castañas están caendo e estanse facendo*.
* *Ata o san Martiño, inda pinga o ramalliño; despois de san Martiño, fame e frío*. 
* *Boira por San Pedro Cid, castañas furadas e nabos ruís*. 
* *Candea aberta, seitura certa*.
* *Cando vires a candea no castiñeiro, leva a ovella ó carneiro*.
* *Castañas no Nadal, saben ben e pártense mal*.
* *Castañas, noces e viño fan a ledicia de san Martiño*.
* *Con castañas asadas e sardiñas salgadas, non hai ruín viño* .
* *Con castañas asadas e sardiñas salgadas non hai viño ruín* .
* *En agosto, as castañas arder e en setembro beber* .
* *En ano de ourizo non fagas canizo*.
* *En xaneiro, mellor carballo que castiñeiro*.
* *Furtando unha castaña e outra castaña, faise mala maña*.
* *Habendo neboeira o día de San Pedro Fiel, castañas furadas e nabos ruís* .
* *Hastra o San Martiño inda pinga o ramalliño; dispois do San Martiño, fame e frío* .
* *Niebla no San Pedro Cid, castañas furadas e nabos ruís* .
* *Non hai ruín viño con castañas asadas e sardiñas salgadas* .
* *Non quero pereira, quero castiñeiros para ter castañas o ano enteiro*.
* *O castiñeiro, na man no burato, e o carballo no carro*.
* *O que non sabe a maña, non come castaña*.
* *O que non sabe de mañas, non come castañas*.
* *O que non ten mañas, non come castañas*.
* *Para o ruín porco sempre hai unha boa castaña*.
* *Polo san Martiño, castañas e viño*. 
* *Por Pascuas de Resurrección tres cousas teñen sazón: sardiñas salgadas, castañas asadas e predicación*.
miniatura|250px|*Temperá é a castaña que por setembro regaña*.
* *Por San Martiño faise o magosto con castañas asadas e mosto* 
* *Pro ruín porco sempre hai unha boa castaña* .
* *¿Quen vos trouxo os meus odres? Castañas asadas e sardiñas podres*.
* *Sardiñas salgadas, castañas asadas e confesión, antes das Páscoas de Resurrección .
* *Se chove o día de san Pedro Fiz, castañas furadas e nabos ruís*. 
* *Se chove o día de san Pedro Fiz, castañas malas e bolecos ruís* .
* *Se hai neboeiro día San Pedro Fiz, castañas furadas e nabos ruíns*. 
* *Se o mes de agosto vén craro, bo magosto e bo nabo; se vén nubrado, poucas castañas e nabos furados* .
* *Se chove o día de San Pedro Fiz, castañas furadas e nabos ruís* 
* *Se chove o día de San Pedro Fiz, castañas malas e bolecos ruís* 
* *Se hai neboeiro día de San Pedro Fiz, castañas furadas e nabos ruíns*. 
* *Se o mes de agosto vén claro, bo magosto e bo nabo e se vén nubrado, poucas castañas e nabos furados*.
* *Sempre ó porco máis ruín halle tocar unha castaña boa*.
* *Sempre o porco ruín ha topar cunha boa castaña*.
* *Sempre un porco ruín ha topar cunha boa castaña*.
* *Tan honrado é o caldo coma as castañas* .
* *Temperá é a castaña que por setembro regaña*.

## Cantigueiro 
* *A castaña no ourizo/ eu ben che sei o que fai,/ si é que está verde, madura,/ e si está madura, cai*. 
* *A castaña no ourizo/ quixo rir e rebentou,/ caieu do castiro abaixo/ mira que tombo levou*. 
* *A castaña no ourizo,/ quixo rir e regañou,/ caeu do castiñeiro abaixo,/ vaia tombo que levou*. 
* *A castaña saiu podre,/ mozos de Nigueiroá;/ a castaña saiu podre,/ outra boa sairá* .
* *Acabáronse as vendimas,/ aí veñen as esfolladas/ para comer coas nenas/ catro castañas asadas*. 
* *Acabáronse as vendimas,/ e veñen as esfolladas,/ para comer coas mozas/ catro castañas asadas*.
* *¡Ai, miña nai, que me morro!/ Miña filla, confesión:/ as castañas que comiche/ ¿de que castañeiro son?* .
* *As castañas son castañas,/ os orizos son orizos,/ os ollos da túa cara/ para min son dous feitizos*. 
* *Bota castañas abaixo;/ qu'o demo do meu amor/ hastra no mirar é falso*.
miniatura|250px|Candeas ou *galiñas* dun castiñeiro.
* *Bugallos nun castiñeiro/ foi cousa que nunca vin;/ gabácheste que te quixen/ i eu nunca te pretendín* .
* *Canta rula, canta rula,/ por riba dun castiñeiro;/ xa non quero máis amores/ con ningún mozo gaiteiro* .
* *Castiñeiro, dás castañas/ que eu ben che vexo as candeas;/ ao te ver falar con outro/ sáltame o sangue nas veas* .
* *Castiñeiro sen galliñas/ castañas non pode dar;/ rapaza que non ten gracia,/ qué amores pode tomar?* 
* *Cereixas nun castiñeiro/ foi cousa que nunca vin;/ non te alaudes que me deixas/ que eu nunca te pretendín* .
* *Díanno-los reises/ un vaso de viño,/ algo do fumeiro/ i os ovos do niño* .
* *Do outro lado do río/ ten meu pai un castiñeiro/ que dá castañas e noces/ i aceitunas no xaneiro* .
* *Do outro lado do río/ ten meu pai un castiñeiro;/ pensa que lle tira ás rolas/ e tíralle aos carballeiros* . 
* *Está San Xuán de Poio/ no medeo dos castiñeiros,/ pola súa porta pasa/ a danza dos mariñeiros*. 
* *Eu ben vin esta-lo cuco/ na cima dun castiñeiro,/ cunha subela na mau,/ aprendendo a zapateiro*.
* *Eu ben vin estar o cuco/ enriba dun castiñeiro/ cunha subela na man/ deprendendo a zapateiro*. 
* *Eu ben vin estar o cuco/ na póla dun castiñeiro/ cunha subela na mau/ aprendendo a zapateiro* . 
* *Eu non quero uvas,/ figos nin castañas,/ pero pra as ameixas/ teño boas mañas*.
* *Eu quero un mozo que sea/ forte coma un castiñeiro,/ que sea bo baillador,/ saiba toca-lo pandeiro* .
* *Has de cantar - que che hei de dar zonchos/ has de cantar – que che hei de dar moitos/ has de cantar - e has de cantar/ has de cantar – que chos hei de dar*. 
* *Miña Virxe da Lanzada/ bota castañas abaixo,/ anque non teño mantelo/ collereinas no refaixo*. 
* *Naquela banda do río/ ten meu pai un castiñeiro,/ bota castañas no Outono/ uvas no mes de xaneiro*.
* *Naquela banda do río/ ten meu pai un castiñeiro,/ dá castañas en agosto,/ uvas brancas no xaneiro*. 
* *Non chas quero, non chas quero,/ castañas do teu magosto;/ non chas quero, non chas quero,/ que me cheiran a chamosco*.
* *Non chas quero, non chas quero,/ castañas do teu magosto;/ non chas quero, non chas quero,/ que  me saben ao chamosco* .
* *Nosa Señora de Abades/ ¿qué lle dás ós teus romeiros?/ Agoiña da miña fonte,/ sombra dos meus castiñeiros* .
* *Ó carballo caille a folla/ i ó castiñeiro o ourizo;/ as mociñas, as de agora,/ todas andan ó castizo* .
* *Ó carballo caille a folla/ i ó castiñeiro o ourizo;/ as mociñas de Gaiás/ todas ten o tortorizo* . 
* *Ó carballo caille a folla/ i ó castiñeiro o ourizo;/ ás mociñas que hai agora/ todas lles dá o tortorizo* .
* *Ó carballo caille a folla/ i ourizo non a ten;/ as mociñas que hai agora/ moi pouca vergoña ten* .
* *Polo mar abaixo, polo mar arriba,/ polo mar abaixo vai unha sardiña,/ vai unha sardiña, vai un pexegueiro/ que leva pexegos no mes de xaneiro* .
* *Santo que estás no caínzo/ bota castañas abaixo,/ bótamas das máis grandiñas/ que ás pequenas non me baixo*. 
* *Santo que estás no cainzo/ bota castañas embaixo,/ bota de esas maduriñas/ polas verdes non me baixo*.
* *Santo que estás no canizo,/ bota castañas abaixo;/ bótame das milloriñas/ que polas ruís non me abaixo*.
* *Santo que estás no canizo/ bota castañas embaixo/ que anque non teño mandil/ acádochas no refaixo* .
* *Santo que estás no canizo/ bota castañas embaixo/ tírame das máis grandiñas/ que ás pequenas non me baixo* .
* *Sentaivos, mozos, sentaivos,/ anque as mozas sean poucas;/ habémosvos dar castañas/ anque non comandes outras* .
* *Señora María,/ Señor Manoel,/ castañas asadas/ e viño con mel*.
* *Teño un castiñeiro á porta/ que me dá moitas castañas;/ heiche de dar un saquete/ xa que todas mas apañas* .
* *Teño un castiñeiro alto,/ na cima ten mil enredos;/ tampouco os enamorados/ poden te-los ollos quedos* .
* *Teño un castaño moi alto,/ no tronco ten mil enredos,/ tampouco os anamorados/ poden te-los ollos quedos*.
* *Vella que estás no canizo,/ bota castañas embaixo,/ que anque non teño mandil/ recóllochas no refaixo* .
* *Verdadeira cruz de Aranga/ que has de dar ós teus romeiros/ auguiña da túa fonte,/ sombra dos teus castiñeiros* .
* *Viva Bande, viva Bande,/ con todos seus arredores;/ terra de moitas castañas,/ vivan os apañadores* .
* *Viva Lubeiriña, viva,/ con todos seus arredores;/ terra de moitas castañas,/ vivan os apañadores* .

Para protexerse do mal de ollo cómpre levar á man unha castaña de Indias, ou mellor varias enfiadas nun cordel.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Castañeiro (persoa que vende castañas asadas na rúa).
### Bibliografía 
* ÁLVAREZ GIMÉNEZ, Emilio: *Refranero agrícola y metereológico* [sic] *gallego*. Pontevedra, 1904.
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* FRAGUAS FRAGUAS, Antón: *La Galicia insólita. Tradiciones gallegas*. Cuadernos do Seminario de Sargadelos 51. Ed. do Castro, Sada 1990 .
* GARCÍA GONZÁLEZ, Constantino: *Glosario de voces galegas de hoxe*. Universidade de Santiago (VERBA, anexo 27), Compostela 1985.
* GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en *Coloquio de etnografía marítima*, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
* *Gran Enciclopedia Galega*, Ed. Silverio Cañada, Lugo 2003.
* LEIRO LOIS, Adela (dir.): *Cambados: a tradición oral*. Colexio Público Castrelo, Cambados 1986.
* LEMA BOUZAS, Lino (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
* LIS QUIBÉN, Víctor: *La medicina popular en Galicia*. Madrid 1949 (reed. Akal, Madrid 1980). 
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: "Etnografía. Cultura Material", en *Historia de Galiza* (dirixida por Ramón Otero Pedrayo), vol. II. Ed. Nós, Bos Aires 1962.
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*. Galaxia, Vigo 1973. 
* MARIÑO FERRO, Xosé Ramón: *La medicina popular interpretada* I. Xerais, Vigo 1985.
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refrás galegos do home*. Ed. do autor. Lugo 1977. 
* PEREDA ÁLVAREZ, José María: "Aportaciones léxicas y folklóricas al estudio de la lengua gallega", en *Douro Litoral* 1953, 5ª série, VII-VIII, 19-52.
* PÉREZ BALLESTEROS, José: *Cancionero popular gallego y en particular de la provincia de la Coruña* 1885-1886; reed. facs. Akal, Madrid 1979. 
* REAL ACADEMIA GALEGA: *Diccionario gallego-castellano*, 1913-1928.
* RISCO, Vicente: "Cultura espritual", en *Historia de Galiza* tomo I, 1962 (reed. Akal 1979, 255-777).
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas. Contribución al diccionario gallego*. Ed. Ceme, Salamanca 1978.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*. Galaxia, Vigo 1958-1961. 
* RODRÍGUEZ LÓPEZ, Jesús: *Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares*. Ed. Celta, Lugo 1974.
* VALLADARES NÚÑEZ, Marcial: *Diccionario gallego-castellano*, Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.
* ZAMORA MOSQUERA, Federico: *Refráns e ditos populares gallegos''. Galaxia, Vigo 1972.