Gonzalo Queipo de Llano

**Gonzalo Queipo de Llano y Sierra**, nado en Tordesillas (provincia de Valladolid) o 5 de febreiro de 1875 e finado en Camas, Sevilla, o 9 de marzo de 1951, foi un xeneral español, conspirador e un dos principais protagonistas, sobre todo en Sevilla, do golpe que deu orixe á guerra civil española.

Foi educado nun seminario, loitou na Guerra hispano-estadounidense e na Guerra do Rif, ascendendo a Xeneral de Brigada en 1923. Aínda que inicialmente apoiou ao ditador Miguel Primo de Rivera, as críticas ás súas políticas fixeron que quedase atrasado na escala e nos nomeamentos e foi trasladado á reserva en 1928. Conspirou para derrocar a monarquía alfonsina e dirixiu a Sublevación de Cuatro Vientos (1930), que o obrigou a se exiliar en Portugal. Unha vez proclamada a República, foi nomeado Capitán Xeneral de Madrid e Inspector Xeneral do Exército, contribuíndo de xeito importante ao éxito das reformas militares de Manuel Azaña. Posteriormente foi nomeado xefe do cuarto militar do presidente da República, Niceto Alcalá Zamora, de quen foi consogro (a filla de Queipo estaba casada cun fillo de Alcalá Zamora), até que dimitiu en 1933 como consecuencia das críticas recibidas, dado o seu cargo, por unha serie de interferencias na vida política. 

Cada vez máis descontento co rumbo que estaba a tomar a política republicana, e sobre todo despois da destitución de Alcalá Zamora, foi, xunto con Mola e Sanjurjo, un dos principais dirixentes do golpe militar contra o goberno da Fronte Popular, cuxo fracaso parcial provocou o Guerra civil española. Cun escaso número de homes, dirixiu o golpe militar en Sevilla, un dos redutos da Fronte Popular, e iniciou unha forte represión que causou a morte de 3.028 persoas só en Sevilla no período comprendido entre o 18 de xullo de 1936 e xaneiro de 1937. 

Destacou polo uso da radiodifusión como medio de guerra psicolóxica, coas súas famosas charlas a través de Unión Radio Sevilla. Nomeado xefe do Exército do Sur, asumiu o goberno militar e civil, e durante toda a guerra actuou cunha independencia case total, o que o levou a ser coñecido como o “vicerrei de Andalucía”.

Ascendido a tenente xeral e condecorado coa Laureada de San Fernando tralo seu triunfo na Guerra Civil, foi, non obstante, cada vez máis postergado por Franco, ó que se refería co alcume «Paca la Culona».

## Traxectoria
### Primeiros anos 
Nado o 5 de febreiro de 1875 en Tordesillas, era fillo do xuíz municipal local, Gonzalo Queipo de Llano e Sánchez, e Mercedes Sierra e Vázquez de Novoa; os seus outros irmáns foron Tomás, Gerardo, Alfredo, Aurelio, Rosario, Encarnación e María Luisa. 

Segundo o costume da época, realizou os seus estudos secundarios no seminario diocesano da localidade. En 1891, tras pasar por institutos de varias localidades, escapou de León onde estaba estudando daquela e marchou a Ferrol para alistarse voluntario no Batallón de Artillaría onde comezou como aprendiz de trompeta.

En 1910, saltou ao escenario público como un dos promotores das protestas contra o ministro de Guerra, Agustín Luque, polas recompensas recibidas pola última campaña de Melilla e tamén promoveu unha manifestación de oficiais en Madrid ante o xornal *La Correspondencia Militar,* pola que foi detido. Igualmente, volveu ser detido pola policía cando se dispoñía a se bater en duelo co director da publicación *El Ejército Español*, Rafael Esbrí. Por todo iso, estivo preso dous meses no cárcere militar do Castelo de Santa Catalina (Cádiz) e supuxo a perda do seu destino.

En 1912, de regreso en Marrocos, acadou o grao de coronel e tamén se dedicou ao seu propio negocio de intermediación como comisionista inglés de carbón. En 1916, regresou á península e volveu a aparecer na prensa como participante nun duelo entre o xeneral José Sanjurjo e o coronel José Riquelme, como padriño do primeiro. En 1923, foi ascendido a xeneral de brigada e marchou destinado á segunda xefatura de zona en Ceuta.

### Ditadura de Primo de Rivera 
A pesar da súa formación militar, Queipo tiña unha teoría da lealdade recíproca e persoal, máis que institucional: «Só debo lealdade á persoa que me é fiel». Cando en 1923, se proclamou a Ditadura de Primo de Rivera, Queipo de Llano tivo continuos enfrontamentos co ditador, cinco anos maior ca el, e que fora, anteriormente, moi amigo seu. En 1924, Queipo de Llano fundou, e dirixiu, en Ceuta unha publicación política chamada *Revista de Tropas Coloniales*, que era de tirada mensual e que se converteu en voceira dos *africanistas* contrarios á retirada de Marrocos, chegando a colaborar nas súas páxinas, Francisco Franco, Fermín Galán, Millán-Astray e outros. O ditador chegou a culpalo a el persoalmente dunha suposta indisciplina cometida polas tropas que non querían abandona-las posicións no Protectorado. Posteriormente, por desavinzas co seu superior, o xeneral Manuel Montero Navarro, foi expedientado e despois destinado como segundo ao Goberno Militar de Cádiz. Ao mes seguinte volveu á campaña de Marrocos (30 de agosto de 1924), novamente como segundo xefe da zona de Ceuta. O Ditador nomeouse a si mesmo Alto Comisionado e Xeneral en Xefe do Exército para dirixir persoal e directamente a súa estratexia proxectada. Nese mes de setembro, Queipo participou activamente coa súa columna en numerosas e soadas accións, como as batallas de Beni-Selat e Zinat. Experto en cargas arriscadas de cabalería, foi expedientado e detido durante dous meses en Ferrol, por unha suposta neglixencia na protección da columna do xeneral José Riquelme y López-Bago. 

Xa na Península, o resentido xeneral foi destituído como gobernador militar de Córdoba por ter afirmado publicamente que as letras UP podían significar tanto Unión Patriótica, o partido do réxime, como «Urinario Público». Nese ano produciuse o intento de derrocamento da ditadura coñecida como a Sanjuanada de 1926. O 17 de maio de 1928, a xunta de clasificación do Exército, controlada por Primo de Rivera, decidiu trasladar a Queipo á reserva, por “indisciplinado, ingobernable e difícil de mandar”, polo que non puido ascender. Nunha das ocasións en que fora destituído tivo que axudarse economicamente facendo xabón caseiro e vendelo persoalmente polas tendas de Madrid.

Caída a ditadura, criticara tanto a Primo de Rivera que os fillos deste, José Antonio e Miguel, xunto con Sancho Dávila e uns parentes novos tiveron un altercado a puñazos con Queipo nunha cafetería. 

### Actividade conspirativa 
Durante o mandato do xeneral Berenguer e a fracasada sublevación de Jaca, o 15 de decembro de 1930, Queipo involucrouse como codirector no *putsch* prorrepublicano do aeródromo de Cuatro Vientos (Madrid). Nesta actuación, levada a cabo xunto con Ramón Franco, fíxose cargo da emisora ​​de radio e difundiu a falsa noticia de que a República fora instaurada en toda España: «Gornición sublevada Madrid. República proclamada. Toque diana». O motín foi reprimido con facilidade polo xeneral Orgaz, quen rodeou o aeródromo e encarcerou ao persoal rebelde; mentres, Queipo de Llano, Franco e outros rebeldes fuxiron en tres avións cara a Portugal, pero non antes de soltar uns dípticos sobre Madrid. En Lisboa solicitou pasaportes para Francia, Bélxica e Países Baixos, refuxiándose en Francia, onde coñeceu a Indalecio Prieto, así como a Marcelino Domingo, entre outros republicanos españois. Incoouse un proceso militar contra os responsables do pronunciamento, pero ao atoparse fuxido ante as requisitorias xudiciais, o 25 de febreiro de 1931 foi dado de baixa do Exército por Real Orde "por estar ausente do seu destino durante máis tempo" que dous meses». Porén, a fracasada aventura converteu a Queipo de Llano nun popular heroe republicano.
[miniatura|300x300px|Visita de [Niceto Alcalá-Zamora|Niceto Alcalá Zamora a San Sebastián.]]
O exilio durou pouco, xa que o 14 de abril de 1931 proclamouse a II República. Regresou a España aclamado para ser inmediatamente rehabilitado polo Goberno Provisional como Capitán Xeneral de Madrid (posteriormente 1ª División Orgánica) converténdose en pouco tempo nun dos militares fundamentais da República apoiando con firmeza, como Inspector Xeral do Exército e como membro do Consello Superior de Guerra, as reformas postas en marcha por Manuel Azaña, aínda que este desconfiaba das súas capacidades. Como capitán xeneral mostrouse disposto a facer cumprir o código de xustiza militar fronte a  calquera incidente de orde pública. 

Instalado coa súa familia nunha residencia adecuada ao seu rango na rúa García de Paredes de Madrid, Queipo de Llano comezou a sentir a República como propia. El mesmo aparecera nun desfile montado na egua "Favorita", que pertencera ao rei e, mesmo, chegara a emprega-lo coche blindado que pertencera a Primo de Rivera. Tamén, durante esta época fora acusado de abusar da súa privilexiada posición para realizar un repartimento de favores; o que máis tarde, el denigraría como “enchufismo”. Ascendido a xeneral de división, foi nomeado Xefe do Cuarto Militar do Presidente da República Alcalá Zamora, con quen estivo relacionado como consogro, até o 9 de marzo de 1933 cando foi relevado tras coñecérense unha serie de inxerencias políticas realizadas polo xeneral con algúns parlamentarios. "Recoñezo -dixo o xeneral- que fixen algo leve, e por iso marcho. Puxen o meu cargo a disposición do presidente da República”.

Precisamente coa intención de afastalo da política, foi nomeado director xeral de Carabineiros, pero pola publicación dun escrito reservado no xornal *Informaciones*, en defensa do soldo dos seus subordinados, o Consello de Ministros destituíuno. A partir dese momento quedou relegado a un segundo plano, aínda que un posterior goberno da dereita durante o alcumado como "Bienio Negro" (no que se atopaban Lerroux e Gil Robles), nomeouno Inspector Xeral de Carabineros.

## Prolegómenos do golpe de Estado 
A política militar dos sucesivos gobernos republicanos de esquerda atopou a oposición do espírito conspirador de boa parte do Exército. A destitución do conservador Niceto Alcalá Zamora como presidente da República polo Parlamento produciu un profundo cambio no espírito de Queipo de Llano. Empregando argumentos catastróficos, a profanación das esencias nacionais e outros tópicos comúns de ideoloxía conservadora, e evocando misións salvíficas inalienables, Queipo atribúe nas súas memorias a iniciativa dun "necesario golpe militar" contra o recentemente instaurado goberno da Fronte Popular, aínda que delegando a súa organización no xeneral Emilio Mola. Mais, en realidade, a súa incorporación á trama foi tardía. 

Despois dunha viaxe por Alemaña, en febreiro de 1936, o xeneral exiliado José Sanjurjo comprobou as posibilidades dos réximes totalitarios. Aínda que salvara a vida ao ser amnistiado tras outro infrutuoso pronunciamento catro anos antes (coñecido como Sanjurjada), accedeu a liderar unha rebelión militar, organizada nesta ocasión con máis método polo xeneral Mola xunto con outros xenerais de prestixio. Mola (coñecido durante a preparación do golpe como o *Director*) era un xeneral de brigada africanista, egoísta e intelixente, que nun principio non contou con Queipo de Llano. No seu deseño do golpe converxente sobre Madrid, el mesmo avanzaría polo norte, Franco polo sur e Goded polo nordeste. Unha vez tomada a capital pola forza, Sanjurjo voaría dende Portugal e asumiría un hipotético directorio militar no que Mola sería ministro do Interior. Queipo de Llano insistiu en colaborar, prometendo convencer para a causa ao xeneral Miguel Cabanellas. por permanecer inicialmente leal ao goberno aínda que despois mandara un telegrama a Franco no que se poñía ás súas ordes. O 14 de agosto, foi xulgado acusado de "rebelión" en Sevilla, e fusilado o día 16. Preston afirma que Franco lle enviara a Queipo unhas cartas pedindo clemencia para o seu amigo, pero que foron feitas pedazos, nunha mostra máis da animadversión entre os dous dirixentes.miniatura|Infografía que narra os combates ocorridos o 18 de xullo de 1936 no centro de Sevilla no comezo da sublevación militar nesta cidade.

Queipo ordenou a captura inmediata da Maestranza de Artillaría, privando así aos potenciais adversarios do golpe das armas necesarias para enfrontalo. Sevilla "la Roja", cidade cun amplo movemento obreiro, preparouse precariamente para a súa defensa en barrios como Triana, A Macarena, San Marcos, San Julián e outros, onde tras unha convocatoria de folga xeral lanzada desde Unión Radio de Sevilla, formáronse barricadas e incendiáronse igrexas e algúns edificios da aristocracia, como os dos Marañón, Fernández Palacios, Grosso, Delgado Brackembury e os marqués de Villamarta, así como a fábrica de xabóns e perfumes do Marqués de Luca de Tena, propietario do *Diario ABC* e, como se viu despois, implicado no alzamento. A resistencia non sería sufocada máis que o día 22 coa chegada das tropas chegadas de Marrocos e cando estas empregaron como escudos humanos a mulleres e cativos.]]

A toma de Sevilla, nos días seguintes, pola Lexión e polos Regulares chegados dende Cádiz produciuse polo uso indiscriminado da artillaría e o terror africanista nos barrios obreiros que resistiron como o de Triana, A Macarena  e san Marcos que ofreceron forte resistencia. Para reducir os custos da rebelión ante posibles represalias e como resposta á resistencia dos adversarios, os golpistas acordaran utilizar en territorio español as mesmas medidas represivas e de castigo que Marrocos, que consistía nunha brutal combinación de detencións, violacións, pelotóns de fusilamento e torturas. Os fusilamentos, sen ningún tipo de xuízo, declaración ou defensa, producíanse en xeral xunto a cemiterios ou en cunetas de estrada; as acusacións eran verbais e se baseaban en listas negras ou denuncias informais, en todo caso consentidas ou inducidas pola autoridade militar. Eran detidos e fusilados no acto. Nos poucos rexistros ou sumarios atopados, as vítimas civís foron acusadas de "delitos" como ser un elector de esquerdas, ser unha familia de destacados republicanos, ter discutido con alguén sobre política ou ter menosprezado ao cura.

Seguindo os costumes militares, o alzamento consumouse formalmente coa lectura do *bando* asinado polo xeneral Queipo de Llano co selo da República na que se declara de xeito natural o estado de guerra na Praza Nova, fronte á Casa do Concello. Queipo de Llano ordenou que se lese na radio cada media hora. En virtude de converter en traidores os fieis á República (ou "Xustiza ao revés", en palabras de Serrano Suñer), o xeneral converteuse na fonte de toda lexitimidade. Pouco despois, Queipo dispoñía:

Aos 61 anos, sentado na Capitanía e coa axuda do teléfono, o telégrafo e o micrófono, converteuse no xefe indiscutible para Andalucía do plan director represivo denominado, tecnicamente, *limpeza política* polos historiadores. Unha vontade premeditada e programada de aniquilación da democracia aplicando sistematicamente a brutalidade en todo o país mentres se desenvolveu o golpe.

### Inicio da represión 
Queipo contou coa inestimable axuda dunha elite local que soubo elixir: militares como o comandante José Cuesta Monereo (Estado Maior), o capitán da Lexión Manuel Díaz Criado (delegado de Orde Pública) e os auditores Felipe Acedo Colunga e Francisco Bohórquez Vecina, que se encargaron respectivamente de planificar o golpe e a represión dos seus adversarios a través da lei marcial imposta polo Bando de Guerra (escrita por eles mesmos coa sinatura de Queipo de Llano). Nomeou gobernador civil de Sevilla para o seu amigo Pedro Parias González​ quen, bo coñecedor e «un tanto cacique» (en palabras de Queipo), o aconsellou sobre o terreo na elección dos alcaldes e dos colaboradores máis idóneos para cada función.Entre as personalidades que tamén foron colaboradores destacan Ciriaco Cascajo Ruiz, Luis Zurdo Martín e Bruno Ibáñez Gálvez en Córdoba: Gregorio de Haro Lumbreras en Huelva; Manuel Gómez Cantos Manuel Carracedo Blázquez e Manuel Pereita Vela en Badaxoz; José Valdés Guzmán, José Nestares Cuéllar e Antonio González Espinosa en Granada; Santiago Garrigós Bernabeu en Sevilla, Francisco García Alted e Carlos Arias Navarro en Málaga, Eduardo Valero Valverde, Pedro Jevenois Labernade e Adolfo de la Calle Alonso en Cádiz entre outros. Polo feito de proclamar o bando nas prazas públicas de cada lugar, implantouse automaticamente o “estado de guerra” con tódalas súas consecuencias: “a mirada que acusa, o dedo que denuncia, a man que sinala os nomes da lista. .. Estaban dentro das vilas, e moitas das vítimas foron levadas á súa morte por veciños coñecidos". Coa súa autodenominada autoridade, o xeneral, que foi expulsado do Exército polo goberno republicano, a lexitimidade legal.

O fiscal Felipe Acedo Colunga estableceu a xurisprudencia: "Considerando que o Excmo. D. Xeneral D. Gonzalo Queipo de Llano unha vez en posesión do mando militar da División e declarado o Estado de Guerra [é] a única autoridade lexítima ante a tradición da Patria e a súa historia futura [...]».  Durante cinco días non houbo maior autoridade ca el en Andalucía. A represión posterior desatouse baixo unha serie de Bandos e Ordes máis concretas que emanaban directamente do xeneral Queipo de Llano. Déronse instrucións precisas para que os asasinados non fosen inscritos nos Rexistros Civís, coa intención de deixar o menor rastro posible.

Este estado de cousas durou ata o 28 de febreiro de 1937, cando o xeneral Queipo de Llano telegrafou aos gobernadores militares das provincias ocupadas:

### Responsabilidade no asasinato de Federico García Lorca 
Na súa biografía de Lorca, Ian Gibson acusaba a Queipo de ter ordenado a execución do poeta e dramaturgo español Federico García Lorca. Supostamente, Queipo, nunha conversación telefónica, tería dito a frase clave «dádelle café, moito café». que os servizos de prensa interesados ​​traduciron como “Exército de África e Sur de España”. Como tal, Franco instalara temporalmente o seu cuartel xeral separado en Sevilla para o que requisou o Palacio de Yanduri onde, aínda hoxe, hai unha placa conmemorativa que contén un importante equívoco histórico, habitual na propaganda da época: o 7 de agosto de 1936 aloxábase alí o Xeneral de División Francisco Franco e non o Xeneralísimo dos Exércitos  pois, aínda, non fora elixido.

Porén, Queipo, tiña o seu cuartel xeral na Capitanía e viña empregando aos *regulares* e lexionarios, que Franco trouxera de África, para as súas conquistas en Andalucía. Mais esta autonomía de mando duroulle pouco ao xeneral Queipo de Llano, quen a finais de setembro de 1936 viuse obrigado a intervir nunha reunión secreta nunha explotación gandeira próxima a Salamanca na que, contra as previsións iniciais da Xunta de Defensa e "seguro de interpretar o verdadeiro sentimento nacional", varios militares decididos elixiron o xeneral Franco como xefe do Goberno do Estado (función suficientemente explícita nos sistemas democráticos de goberno) que supuña a de xeneral en xefe dos exércitos ("xeneralísimo" en retórica fascista). Sábese que Cabanellas votou en contra de Franco e dise que Queipo de Llano non se opuxo porque pensaba que coa presenza dos xenerais Cabanellas, Mola e el mesmo, Franco non podería manterse como xeneralísimo ao final da guerra.

Acto seguido, Franco deu un escuro “golpe de estado dentro dun golpe”: mediante unha artimaña do seu home de confianza Martínez Fuset, e que consistiu en que, unha vez que Franco se ausentaba dunha visita a Toledo, o fiel funcionario xurídico Lorenzo Martínez Fuset engadiu ao final do artigo 1 antes da súa inserción no Boletín Oficial a frase: "quen asumirá tódalas competencias do novo Estado". Segundo Payne, cando no anterior día 30 se presentou aos altos cargos o texto modificado do decreto xa impreso, houbo unhas duras críticas contra a cláusula, pero Martínez Fuset refutounas co argumento de "que os termos do decreto se cadra eran un pouco ambiguos, pero que xa era demasiado tarde para rectificalo". Deste xeito, autoproclamouse xefe de Estado (*O Caudillo*) e subordinou irreversiblemente a tódolos xenerais rebeldes ao seu mando, levando adiante a dirección militar e civil e dando paso ao réxime totalitario (máis tarde coñecido como Movemento).​ Na súa charla radiofónica, Queipo dixo concisamente de Franco:

Cando Vegas Latapié, tempo despois, lle preguntou a Queipo por que votara a Franco, respondeu: «¿E a quen chamaríamos doutro xeito? A Cabanellas, imposible. Era un republicano convencido e todos sabiamos que era masón. De chamar Mola, perderiamos a guerra. E eu... xa perdera moito prestixio».

## Xefe do exército do Sur 
Unha vez confirmado como o xeneral xefe do Exército de Operacións do Sur, Queipo continuou a acumular haberes como xefe da II división orgánica e como xeneral inspector da policía de Carabineiros. Organizou as forzas da rexión andaluza ocupada, asumindo os asuntos militares e mailos de goberno, actuando con aparente independencia ao longo da guerra, o que lle valeu o alcume de "Vicerrei" e unha certa antipatía por parte de Franco, xa nomeado xefe suprema, pouco acostumado a que non se contase con el en tódalas decisións. Nos pobos e cidades ocupados polos seus "soldaditos" (*sic*) (como lle gustaba chamar aos seus homes) aplicouse, por orden súa, unha feroz e coactiva rapacidade recadadora:

No territorio baixo o seu mando, utilizou a mesma violencia hixiénica que nos barrios sevillanos, polo que dende hai moitos anos é lembrado con horror no imaxinario colectivo andaluz. Para eses traballos recorreu principalmente á Garda Civil, aos falanxistas, os carlistas, a policía montada e outras forzas paramilitares da dereita. Antonio Bahamonde, xefe de propaganda de Queipo en Sevilla, calculaba que até principios de 1938 se levaran a cabo na súa zona 150.000 fusilamentos polo seu antigo xefe.
[miniatura|As alocucións de Queipo de Llano a través de [Unión Radio|Unión Radio S.A., durante a Guerra Civil, foron numerosas. Contáronse ata seiscentas, desde que as tropas rebeldes ocuparon Sevilla.]]
Como Mola no norte, Queipo utilizou a radiodifusión como medio de guerra psicolóxica. Son célebres as súas "charlas" radiofónicas a través dos micrófonos de Unión Radio Sevilla, dirixida polo tenente coronel Antonio Fontán, na que todos os días, xeralmente ás dez da noite, co fin de amedrentar ao inimigo e animar aos partidarios nacionais da zona republicana, nunha linguaxe directa e, en xeral, vulgar, mofábase dos dirixentes da República e facía alusións á virilidade de lexionarios e habituais, con comentarios como:

Queipo de Llano representaba o terror coas súas desapiadas consignas na radio, nas que anticipaba o asasinato de milleiros de persoas, sinalaba as vítimas e incitaba aos asasinos. Estas charlas foron moi celebradas e seguidas con gran interese na zona rebelde (en ocasións, mesmo, empregaba algunhas frases en francés para darlle un ton máis internacionalista) e o seu texto, unha vez corrixido, foi publicado ao día seguinte por todos os xornais. Os seus epítetos e insultos ao adversario foron continuos e co paso do tempo, cada vez máis sofisticados: "hordas", "indocumentados", "salvaxes", "rojos", "ratas", "pandillas", "forajidos", "barcos piratas", "fillos da Pasiflora", "lacaios", "bolxeviques", "marxistas", "turbas", "candalosos", "energúmenos", "separatistas vermellos", "moscova", "hebreo", "enchufista", "Canallero" (de Largo Caballero), entre moitos outros. Neste sentido, o poeta Roy Campbell no seu poema «The flowering rifle» chegou a comparar Queipo con Quevedo. 

Mentres, no bando republicano, era denigrado pola súa afección máis coñecida: a bebida. Aínda que as súas frecuentes invitacións a unha copa eran propias da gracia do xeneral, dise que naqueles anos xa non probaba viño por padecer unha afección hepática. Participou no antisemitismo que se produciu despois do inicio da Guerra Civil durante unha charla radiofónica do 12 de setembro de 1936 na que, por exemplo, acusou os xudeus de procurar o dominio do mundo e o exterminio cristián, definindo así a guerra en España non como unha guerra civil, senón como "unha guerra da civilización occidental contra o mundo xudeu".

### Ofensiva a Málaga 
Unha vez asegurada Sevilla, en xaneiro de 1937, dirixiu as operacións de ocupación de Málaga coa axuda das tropas mecanizadas italianas ao mando do xeneral Roatta, que rematou cun dos maiores masacres de civís de toda a guerra. Os italianos avanzaron rapidamente mentres Queipo e as súas tropas eliminaban aos apoios do bando republicano. Queipo asistiu ao bombardeo a bordo do cruceiro *Canarias:*

Pero a crueldade implacable de Queipo volveuse contra el cando se trataba da súa propia familia, que quedara parcialmente illada en Málaga. Como dixo Pemán, «o xeneral que se ría ao micrófono mentres choraba o seu corazón». Ignacio Suárez Somonte comparou a Queipo con Guzmán el Bueno. A súa irmá Rosario tamén estaba recluída no cárcere Modelo de Madrid. Queipo fixo todo o posible por salvar a súa familia, que finalmente foi liberada o 11 de agosto grazas ao cónsul italiano Tranquilo Bianchi. Para tal fin, tiña unha gran variedade de reféns cuxa vida conservou expresamente. Por exemplo, tiñan a familia (muller e seis fillos) do xeneral republicano Miaja no cárcere de Melilla, e todas as noites Queipo soltaba na radio:

Os historiadores non puideron desentrañar por que Miaja non atacou Córdoba cando lle era moi doado. Ao final da guerra, Rosario Queipo de Llano foi trocada polo fillo de Largo Caballero, quen fora mantido a costa do xeneral no cárcere de Sevilla.

### O "vicerrei" de Andalucía 
O 2 de decembro de 1937 integrouse politicamente na estrutura ideolóxica do Movemento Nacional, xurando no undécimo lugar como “Conselleiro Nacional” da Falange. A autoridade de Queipo en Andalucía trala conquista de Málaga non só aumentara, senón que tamén se fixo máis autónoma. Andalucía converteuse case nun feudo de Queipo de Llano, quen exercía á súa maneira en todos os ministerios: o mesmo prohibía o voo das pombas, que o loito como vestimenta; que ditaba disposicións comerciais, esixía impostos, distribuía licenzas de exportación polos portos de Sevilla, Cádiz, Huelva e Alxeciras, repartía o traballo forzoso dos seus prisioneiros, estendía o cultivo do arroz ata as marismas do Guadalquivir (moi escaso, pois Valencia quedaba na zona republicana) ou, mesmo, construía vivendas sociais e pobos de colonización comprando terreos a prezos “simbólicos” a aqueles terratenentes que, dalgún xeito, simpatizaran co réxime republicano. 

Por todas estas actuacións administrativas non se renderon contas oficiais á Xunta de Burgos e comportouse como o administrador de case toda a zona sur pois se ben, nomeou a tódolos gobernadores civís, como facían tódolos mandos da zona sublevada, Queipo dáballes instrucións e ordes de goberno que non consultaba con ninguén e, igualmente, sobre todo durante todo 1936, enunciou un feixe de bandos e ordes para a organización e control de tódalas esferas da vida na zona. 

As relacións de Queipo coa alta burguesía andaluza, cuxo caciquismo político e social aspiraba a emular, convertíano nun perigo. Consciente diso, Franco tratou de controlalo mediante diferentes medidas. Así, montou un cuartel de enlace en Sevilla baixo o mando do coronel Luis Villanueva, home da súa total confianza e a quen Queipo denominaba despectivamente: "Luisa, a porteira". Máis adiante, enviou o seu irmán Nicolás a Sevilla, pero fracasou na súa misión de socavar o poder do xefe do Exército do Sur. Franco quixo promovelo para, sen dúbida, controlalo máis de preto, propoñéndolle o Ministerio de Agricultura no seu primeiro goberno (1 de febreiro de 1938) pero que, malia a súa vocación directiva, Queipo rexeitou.

No cumio da súa gloria sevillana, Queipo foi inmortalizado polo pintor Carlos Vázquez nun célebre tríptico que foi exposto na sala Loscertales, titulado *Sevilla, 18 de xullo de 1936,* Queipo aparecía no panel central como un heroe galante, acompañado dos seus axudante César López Guerrero no momento de entrar no rexemento Soria para iniciar a sublevación. O panel da esquerda representa unha visión tráxica da Fronte Popular de Sevilla. No panel da dereita aparece Sevilla coa forma dunha fermosa e espléndida muller facendo o saúdo fascista.

### A disidencia e o ostracismo 
Porén, finalmente, en febreiro de 1938 e seguindo instrucións do mando político de Salamanca, as charlas, foron suspendidas, xa que o seu ton non se axustaba á imaxe que o novo réxime pretendía dar ás potencias democráticas de cara ao seu eventual recoñecemento. Moitas veces tense citado unha suposta alocución de Queipo de Llano na que diría que:

Porén, o doutor en historia Ángel Alcalde, profesor da Universidade de Melbourne, demostrou a falsidade da citada cita, afirmando que se trata dun apócrifo con fins propagandísticos. Tamén sinalou que a gravación é unha recreación, xa que no seu momento apenas había métodos de gravación. A cita orixinal procedería do comunista húngaro Arthur Koestler.

Despois da guerra, foi ascendido a tenente xeneral, cando este rango fora previamente suprimido pola República. No seu transcurso morreran os xenerais Sanjurjo, Mola e Cabanellas. Xa só quedaban Queipo e mais Franco, este como *Xeneralísimo*. Queipo e tódolos xenerais vencedores esperaban conseguir de Franco as recompensas que pensaban merecer por todo o que fixeran, en forma de condecoracións substanciais para pensionistas, ministerios ou outras vantaxes políticas pois crían ter máis dereitos que os falanxistas ou outros adventicios.[miniatura|Comitiva de xenerais españois en [Berlín, durante a viaxe de regreso da Lexión Cóndor a Alemaña, o 7 de xuño de 1939. Na foto (de esquerda a dereita): Walther von Brauchitsch: Xeneral, comandante en xefe do exército alemán; Wolfram von Richthofen: Xeneral da Luftwaffe, antigo comandante da Lexión Cóndor; Franz Halder: Xeneral, Xefe de Estado Maior do Exército Alemán; Gonzalo Queipo de Llano: Xeneral, comandante do Exército do Sur; Juan Yagüe Blanco: Xeneral, comandante do Corpo de Exército Marroquino; Antonio Aranda Mata: xeneral.]]Mais Queipo sentía que non se lle daba suficiente recoñecemento e estaba con certa incomodidade mentres esperaba o seu traslado á reserva. Xa, daquela, o Duce aconsellara a Franco que se liberase canto antes de tódolos elementos dos que non podía confiar para a revolución. E, dado o seu carácter temerario e impulsivo, Queipo entrou facilmente «ao trapo» polo que, para evitar previsibles excesos verbais na inminente reunión extraordinaria do Consello Nacional do Movemento que se estaba a preparar e á que pertencía, foi sacado de diante cunha viaxe oficial a Alemaña, onde eloxiou á Lexión Cóndor, saudou a Hitler e se reuniu con Göring.

Ao seu regreso, aproveitou o terceiro aniversario do seu golpe en Sevilla para desafogar publicamente a súa frustración. Non se sabe ben o que dixo nin onde o dixo. Probablemente foi na comida de confraternización ofrecida ao capitán das Milicias Cívicas, Rafael Coronel Torres, coa asistencia de xefes, oficiais e militares que o axudaron a levantarse, ou ben no acto formal ofrecido esa noite no Concello de Sevilla, que asistiron tamén as autoridades civís e eclesiásticas. Falaba co seu rudo estilo da afronta que lle acababa de facer Franco ao conceder ese mesmo día o Laureado Colectivo San Fernando á cidade de Valladolid e non a Sevilla, base do seu poder. Queipo non só se atribuíu a si mesmo e a Sevilla o protagonismo da sublevación de 1936, senón que tamén suxeriu que o triunfo de Franco e do seu Exército do Centro se debeu á axuda en homes e material recibido desta cidade. Tamén aproveitou para denunciar o nomeamento de ministros de carreira e de novos políticos recentemente instalados (en referencia á Falanxe), afirmando que, tal e como lle aconsellara Göring, o novo Estado debía quedar en mans dos combatentes que gañaran a guerra cos seus esforzos. Franco, que xa estaba resentido polas humillacións recibidas de Queipo nos anos nos que era o seu superior no Exército de Marrocos, así como os seus conselleiros, comezaron a sospeitar da posibilidade dalgunha operación temeraria por parte deste.

Dentro do aparello, Queipo fíxose con dous inimigos máis poderosos ca el: o xeneral Varela, falanxista, e Serrano Suñer, ministro do Interior. Ambos intrigaron preto de Franco e este, de súpeto, o 19 de xullo de 1939 aproveitando a existencia de diversos cargos contra el, relevouno do mando da División e da Inspección de Carabineros na Xunta Superior de Guerra celebrada en Burgos. Foi substituído polo xeneral Andrés Saliquet. Un discurso (censurado na prensa) non foi máis que o pretexto que Franco levaba tempo agardando.

Queipo estaba rematado. Segundo confesou nas súas memorias, prohibíronlle entrar en Sevilla e ser citado na prensa. Vixiado pola policía, foi enviado á fronte dunha misión militar ficticia á Italia fascista, "ao servizo doutros ministerios" como forma de desfacerse da súa incómoda presenza. Neste momento, parece que Queipo se arrepentiu, pero Franco non o perdoou en tanto que xefe do Estado.

A seguir, embarcou no porto de Barcelona no barco italiano *Augustus*, chegando a Xénova o 18 de agosto de 1939 acompañado da súa filla Maruja, do seu secretario e futuro xenro Juliano Quevedo e dunha pequena comitiva de policías e informantes. En setembro tivo o seu primeiro permiso por un grave accidente no que se viu o seu fillo Gonzalo. Volveu en novembro, levando un agasallo para o conde Ciano. Pouco se sabe das súas funcións en Italia, pero de todo o que facía se informaba a Madrid. Queipo descubriu que o seu principal espía non era outro que o seu propio axudante e confidente de toda a vida, o fiel e corpulento tenente coronel César López Guerrero y Portocarrero. As solicitudes posteriores de permisos foron sistematicamente denegadas polo ministro do Exército, xeneral Varela. Aínda que cando este foi destituído por Franco, o 3 de setembro de 1942, Queipo regresou discretamente do seu exilio como dispoñible forzoso (ao cumprir a idade de pasar á  reserva). Por outra banda, nun documento desclasificado dirixido a Churchill e ao ministro do Tesouro británico Kingsley Wood con data do 26 de xuño de 1940 constaba que Queipo figuraba na lista de oficiais subornados polo Reino Unido para influír en Franco coa fin de evitar que España entrase na Segunda Guerra Mundial.

Queipo precisara en xullo de 1939: «Non pedín a Cruz Laureada, que creo merecer, por tres motivos: primeiro, porque antes do Alzamento acordamos con Mola non pedir recompensas; segundo, porque daquela non tiña ningún xefe superior a min, e terceiro, porque en xaneiro de 1938 dixéronme que non me daban a recompensa porque non parecese ser unha obra de padriño, e que se me daría cando se formase o Goberno.» Por decreto do 26 de febreiro de 1944 (BOE do 3 de marzo de 1944), foille concedida a Cruz Laureada de San Fernando na súa categoría de Gran Cruz (por ser xeneral), que solicitara en balde ao final da guerra, posiblemente polas súas discrepancias co xeneral Franco, quen o 6 de maio realizou a súa quinta visita a Sevilla para impó-la Laureada ao tenente xeneral Queipo de Llano. O Xeneralísimo impúxolla en público nun acto na Praza de España de Sevilla. Tamén o 1 de abril de 1950, Franco creou para el o título de Marqués de Queipo de Llano. Estivo entre os 16 xenerais ennoblecidos por Franco, como marqués de Queipo de Llano (1950), aínda que rexeitou o cargo para si mesmo. Coa súa familia ennobrecida​ e situada, viviu os seus últimos anos illado da fame imperante converténdose en terratenente de varias facendas, cazador, gandeiro e produtor de árbores froiteiras, cáñamo e arroz.

Faleceu o 9 de marzo de 1951 na súa propiedade do concello de Camas, chamado Cortijo Gambogaz (despois Hacienda San Gonzalo), coa que o concello de Sevilla o agasallara por subscrición popular en 1937 cando era alcalde o marqués de Sotohermoso. (onde se conta que traballou de mozo o famoso toureiro Curro Romero). Foi enterrado ao día seguinte na basílica da Macarena da cidade de Sevilla, a cuxa construción contribuíu e de cuxa irmandade fora nomeado Confrade de Honor en vida e con cuxa túnica estaba envolto.

## Queipo de Llano e Sevilla 
A Sevilla máis conservadora considerouno o seu "querido fillo", ao que lle amosou o seu agradecemento e a quen cedeu valiosas propiedades nas inmediacións da illa da Cartuja, como o Cortijo de Gambogaz, en Camas, onde acabou morrendo en 1951. Nun famoso discurso ao que asistiron Franco e Millán-Astray, o poeta gaditano José María Pemán denominouno "a segunda Xiralda": 

Porén, unha parte importante da poboación da cidade, especialmente os familiares e amigos dos represaliados políticos, tiñan pouca estima por el.

Desde o principio, Queipo aproveitou o fervor relixioso dos sevillanos e foi visto na misa e rezando ante as imaxes e, mesmo, dirixindo as procesións durante a Semana Santa, nos anos da guerra. Trala ocupación de Málaga, o 9 de febreiro foi nomeado "fillo adoptivo predilecto" da cidade de Sevilla (esta honra foi retirada 50 anos despois, no 2008) e nese acto anunciou que lle devolvería a coroa da Macarena que lle fora entregara. pola Irmandade como doazón ao exército sublevado para financiar o golpe militar e a posterior ocupación de Andalucía. Ese mesmo día foi admitido como irmán da Irmandade da Macarena. 
miniatura|Vista lateral da Basílica da Macarena, onde estivera inhumado Queipo de Llano e maila súa muller.
Contribuíu á construción da Basílica da Macarena no lugar da taberna, Casa Cornelio, que fora bombardeada en 1931 polo goberno republicano e que fora un lugar de encontro de anarquistas. Estivo presente na colocación da primeira pedra dunha igrexa dedicada a San Gonzalo de Amarante no barrio de León, chamada así por San Gonzalo. Desde este templo fai o seu percorrido a Confraría de San Gonzalo (Sevilla), aínda que os seus irmáns reiteraron en diferentes ocasións que este nome debe estar relacionado. ao santo que preside a parroquia e non garda ningunha relación coa memoria de Gonzalo Queipo de Llano. Tamén puxo a primeira pedra da Igrexa de Santa Genoveva no barrio de Tiro de Línea, que levaba o mesmo nome que a súa muller. A súa filla Maruja Queipo de Llano foi nomeada camareira da nova imaxe da Virxe das Angustias da Confraría dos Xitanos cando foi bendicida en 1937.

A avenida co seu nome, antigamente denominada avenida da Liberdade, situada a carón da catedral, foi eliminada do plano urbano sevillano polo primeiro concello democrático e substituída pola denominación de avenida da Constitución.

Nun pleno municipal celebrado o 18 de xullo de 2008, o concello de Sevilla acordou por unanimidade con tódolos grupos políticos, agás a abstención do PP, retira-la medalla de ouro da cidade e o título de Fillo Adoptivo da cidade,

Así mesmo, a Deputación de Sevilla decidiu revogar o 30 de outubro de 2008 a honra de ser fillo adoptivo da mesma, que lle foi concedida o 25 de agosto de 1936, considerándoo o máximo responsable da represión que se desatou na provincia. Na zona de arroz de Isla Mayor había un pobo que tiña o nome de *Queipo de Llano*, o nome foi cambiado por Los Cinco de la Riuela. Actualmente atópase abandonado e o INE non o recolle nas súas estatísticas de poboación. 

En canto ao seu sepulcro na capela de San José da basílica da Macarena de Sevilla, a pesar do tempo transcorrido desde a súa morte, na cidade segue a polémica sobre se é o lugar axeitado para os seus restos mortais. O 29 de outubro de 2009, a Confraría da Esperanza Macarena, de acordo cos seus familiares, retirou do sepulcro as referencias á súa condición de tenente xeral e á data do inicio da rebelión militar na que foi protagonista. Tamén existiron na cidade opinións diverxentes sobre se procedía que a imaxe da Esperanza Macarena procesionase na Semana Santa coa faixa de honra coa que a agasallara o militar. Na Semana Santa do ano 2011, a Confraría de Esperanza Macarena decidiu que a imaxe da Virxe non levase  a citada prenda que foi substituída por unha faixa confeccionada no taller de Francisco Carrera Iglesias, aínda que non se aclarou se se trataba dunha decisión definitiva.

### Exhumación dos restos 
En outubro do 2022, coa aprobación da Lei de Memoria Democrática, o Goberno español solicitou á confraría a exhumación dos seus restos. A aprobación da lei supuxo tamén a extinción do marquesado de Queipo de Llano, que tiña un dos seus netos.

Na madrugada do 3 de novembro de 2022, o seu cadáver, xunto co da súa muller e o de Francisco Bohórquez Vecina, o militar que exercera como o seu asistente máis importante, e concluíndo: "Honor e gloria ás vítimas do franquismo. Onte, hoxe, sempre". Posteriormente, os tres cadáveres foron incinerados no tanatorio Alcalá de Guadaíra, entregando as cinzas á familia.

## Condecoracións 
* Gran Cruz da Gran Orden Imperial das Frechas Vermellas (1 de outubro de 1938).
* Medalla Militar (15 de marzo de 1940).
* Gran Cruz Laureada de San Fernando (26 de febreiro de 1944).

## Recoñecementos 
* O 9 de febreiro de 1937, foi nomeado fillo predilecto e adoptivo de Sevilla.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* Barrios, M. (1978): *El último virrey* Barcelona: Ed. Argos Vergara. ISBN 978-84-7017-583-1
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Guerra civil española

### Ligazóns externas 
* Cartafol con fragmentos de xornais sobre Gonzalo Queipo de Llano no Hamburgisches Welt-Wirtschafts-Archiv  
* Discurso radiofónico de Queipo de Llano en SoundCloud.