Curtis, Curtis

**Santaia de Curtis**,

[miniatura|Curtis no [Catastro de Ensenada (1752).]]
[miniatura|Curtis no *[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar* de Pascual Madoz (1847). Ademais, existe outra parroquia con igual topónimo e tamén contigua á Ciadella: San Vicenzo de Curtis.

Outra teoría máis improbábel é que procedese do oficio de curtidor de peles, presente antigamente por todo o territorio de Curtis. Aínda outra hipótese máis minoritaria faríao proceder das formas *curs* e *curtis* do latín serodio, que significan ‘terreo cercado, curral para o gado e instrumentos de labranza’.

Alén disto, o topónimo ten como xentilicio «», termo de creación cultista mediante o sufixo -ense en tempos relativamente recentes. É aplicado tamén para se referir a todo o concello.

## Xeografía
A parroquia de Curtis ten unha superficie de 31,6&nbsp;km² pola que se espallan 54 núcleos de poboación,

A súa superficie supera amplamente a media das parroquias de Galiza, que é de 7,78&nbsp;km², achándose entre o 5,2&nbsp;% das parroquias que teñen máis de 20&nbsp;km². Igualmente ocorre co seu número de entidades de poboación, o cal é moi superior á media galega de 9 lugares por parroquia. De feito, só un 0,63&nbsp;% posúen máis de 40 lugares.

### Situación
Está situada no interior de Galiza, ao oeste da serra da Cova da Serpe. Localízase no centro do concello de Curtis, estendéndose do sur ao nor-nordeste do municipio; no centro-norte do arciprestado de Sobrado e no extremo sur da comarca de Betanzos, na zona da montaña ou chairas altas da bisbarra.

Limita ao sur coa parroquia da Ciadella (do concello de Sobrado) e ao suroeste nun pequeno tramo coa de San Vicenzo de Curtis (do concello de Vilasantar), converxendo as tres no monte Enxameado. Ademais, confina ao leste coa de Foxado, ao oeste coa de Fisteus e ao norte coa de Vilarraso (do concello de Aranga).

O seu territorio está delimitado nunha gran parte pola rede hidrográfica. Polo leste e nordeste é delimitada polo Mandeo, mentres desde o norte até o oés-noroeste polo Deo e o Carballido. Tamén polo sur-suroeste fai de límite natural o Cabalar.

[miniatura|O alto do [monte Enxameado|Enxameado.]]

### Orografía 
Aséntase nas chairas ou penechairas que se forman a partir dos contrafortes occidentais da serra da Cova da Serpe, polo que o seu relevo é principalmente chan e moi uniforme, aínda que consta tamén dalgúns outeiros. Áchase a unha altitude media duns 500 metros sobre o nivel do mar.

O punto máis elevado é o cumio do monte Enxameado, o cal ten 602 metros de altitude e posúe un vértice xeodésico construído en 1981 enriba dun gran penedo.

### Figuras de protección 
[miniatura|Actuación destinada á recuperación da contorna do [río Deo realizada nunha braña en 2018.]]

A totalidade da parroquia está incluída na **reserva da biosfera das Mariñas Coruñesas e Terras do Mandeo**, cuxa candidatura foi aprobada pola UNESCO o 28 de maio de 2013. O concello de Curtis incorporouse á candidatura no inicio de 2012, após a súa solicitude de ingreso en novembro de 2011. A reserva ten como principal obxectivo «asegurar a recuperación, conservación e protección dos valores ambientais e culturais do territorio, así como fomentar o aproveitamento sostíbel dos recursos naturais».

Por outra banda, as **brañas do Deo**, consideradas de alto interese ambiental e ecolóxico, foron incluídas como lugar de importancia comunitaria (LIC) en 2011 na proposta de ampliación da rede Natura 2000 de Galiza. Este espazo natural de 3385,2 ha, situado entre os concellos de Aranga, Curtis e Oza-Cesuras e asentado nunha penechaira con numerosos regatos afluentes do Deo, é un dos sistemas higroturfófilos interiores máis importantes de Galiza. Consta de diferentes tipos de hábitats higrótilos e turfófilos, ademais de especies de interese para a conservación como o esfagno (*Sphagnum pylaesii*) e a salamántiga galega (*Chioglossa lusitanica*). Na parroquia de Curtis abrangue o sector norte que vai aproximadamente desde as estradas AC-231 e DP-0302 até o Deo. Malia a creación deste LIC suplir a carencia galega de queirogais húmidos e turbeiras altas detectada pola Comisión Europea, o conselleiro de Medio Ambiente anunciou en 2014 que non se ampliaría a Rede Natura nun «curto prazo».

## Historia 
As actuais terras da parroquia de Curtis foron poboadas desde a prehistoria, como testemuñan os seus abondosos restos arqueolóxicos. Os vestixios de poboación máis antigos, unhas pezas líticas talladas, acháronse no xacemento paleolítico de Maques de Abaixo.

Na antigüidade, as terras de Curtis ―xunto coas da Ciadella e de San Vicenzo de Curtis― formarían parte do *Territorium Cohortis*, isto é, o territorio xestionado directamente pola Cohors I Celtiberorum asentada no campamento romano da Ciadella. Ademais, segundo algúns autores discorrería por elas a controvertida calzada romana de carácter militar do Itinerario de Antonino: a vía XX, tamén chamada *per loca maritima*. Procedente da Illana (Fisteus), pasaría por Santaia en dirección ás Cruces (Sobrado) polo monte da Corda. A configuración desta terra ou territorio de Curtis perduraría na Alta Idade Media.

### Idade Media 
160px|miniatura|left|Estatua de Pedro de Mezonzo en Santaia.
125px|miniatura|Igrexa de Santa Eulalia de Curtis.
No ano 910, escapando da peste, a familia dos Placencios chegou ao que hoxe chamamos Santaia de Curtis e estabeleceuse mediante o sistema de presura. Primeiro comezaron pola vivenda familiar que máis tarde evolucionará a mosteiro. Continuaron co templo, unha ermida pequena que dedicaron a Santa Eulalia. Nesta familia naceu no ano 930 Pedro de Mezonzo no lugar de Chacente.

A parroquia sofreu a chegada dos normandos na súa segunda incursión en Galiza (968-970). Após se internaren pola ría de Arousa e chegaren a Compostela, probabelmente foron até As Cruces polo camiño que se dirixía cara á costa norte, para unha vez alí proseguiren pola vía XX até Santaia. Comandados polo caudillo Gunrod chegaron a destruír a igrexa-mosteiro:

O mosteiro e a igrexa foron reconstruídos por Pedro de Mezonzo, quen os inaugurou no ano 995 doándolles numerosos bens, entre outros, as ermidas de Teixeiro, Gorxá, A Ciadella e outra próxima ao castelo de Aranga (*Sancto Uincentio de Naimaia*). Co paso do tempo, o mosteiro foi pasando por varias familias e perdendo as súas pertenzas após diferentes conflitos e vendas ao mosteiro de Sobrado. Malia todo, deu evitado a súa integración no cenobio sobradés. Mantívose activo até os anos 1168-1180.

En 1237 os templarios fixéronse coa cuarta parte da igrexa tras un pacto co abade do mosteiro de Sobrado. O máis seguro é que non fose a única propiedade da Orde do Temple na parroquia. Confirmou o pacto, entre outros, o freire Petrus de Curtis, o cal aparece tamén noutras transaccións da Orde (en Aranga e Santiago de Ois).

O nacemento da igrexa de Santa Eulalia produciuse nunha altura en que os novos templos xa se facían cargo da organización territorial relixiosa de cadansúa comunidade. Así, co tempo, a igrexa foise transformando en parroquia. Pola súa vez, o estabelecemento dos Placencios por presura fixo que nacese o couto de Santaia. Posteriormente, entre os anos 1155 e 1192, realizáronse unha serie de doazóns ao mosteiro de Sobrado que darían orixe ao couto do Rincón, con cabeza en Teixeiro. Por conseguinte, a parroquia de Curtis estaba formada polo couto de Curtis ―tamén chamado couto de Santaia― e polo do Rincón.

Cómpre salientar que Teixeiro ―e o seu couto do Rincón― desde antigo funcionou coma «case parroquia», pois tiña igrexa, padroeiro e cemiterio. Deste xeito, será mencionado coma parroquia nalgunhas publicacións e así aparecerá tamén na *Carta Xeométrica de Galiza* de Domingo Fontán, quer na minuta manuscrita de 1834, quer na edición gravada de 1845.

### Antigo Réxime 
Malia conformaren sempre unha única parroquia, durante todo o Antigo Réxime cada couto pertenceu a unha provincia diferente. Deste xeito, mentres o couto de Curtis pertencía á provincia de Santiago, o do Rincón pertencía á de Betanzos. Alén disto, o couto de Curtis constituía xurisdición de seu, mentres o do Rincón formaba parte da xurisdición de Sobrado.

No contexto da guerra contra o francés produciuse na Península Ibérica o fenómeno da guerra de guerrillas, no cal un certo número de combatentes realizaban constantes accións armadas contra a Grande Armée de Napoleón. Estes guerrilleiros foron denominados coma o «*Corso* Terrestre», xa que mataban e saqueaban integrantes das tropas francesas. As terras de Curtis non foron alleas a este fenómeno, que se estendeu por toda Galiza trala chegada dos franceses en xaneiro de 1809. Así, malia a pouca información existente, sábese que en xuño un labrego matou na Espiñeira dous soldados franceses procedentes do campamento que o exército napoleónico tiña en Montesalgueiro, parroquia de Muniferral, e que «tivo a caridade de os enterrar no curral da súa casa».

Coa aprobación da Constitución de Cádiz, o Antigo Réxime foi abolido durante o período entre 1812 e 1814, momento no cal Curtis constituíu concello de seu ao se conformaren os primeiros concellos constitucionais. Este concello de Curtis volveu estar vixente no trienio liberal, de 1820 a 1823, cando os concellos foron restabelecidos. Igual ca Fisteus, que tamén conformou concello propio, estaba adscrito ao partido xudicial de Melide.

Coa reforma parroquial de 1867, levada a cabo persoalmente polo arcebispo de Santiago de Compostela, García Cuesta, a parroquia eclesiástica de Curtis perdeu os lugares da Espiñeira, A Gulpilleira, As Paredes e Vilardois, que pasaron a formar parte da nova parroquia de Vilarraso, xunto con outros lugares procedentes de Muniferral, Aranga e Foxado. No entanto, a parroquia civil non sofreu perda ningunha e seguiu a ter os mesmos límites xa que, administrativamente, Vilarraso só se formou cos lugares das parroquias pertencentes ao concello de Aranga. Por outra banda, Teixeiro foi tornado en axuda de parroquia con coadxutor. cuxa inauguración se realizaría no ano 1883. A partir destes anos, a estación ferroviaria motivou a atracción da poboación das zonas próximas e Teixeiro comezou un desenvolvemento superior ao resto da parroquia, tornándose nun centro de servizos. Mais tamén, a uns 10 km ao oeste de Teixeiro, xa en Fisteus, no lugar de Bodeus, construíuse outra estación que, seguindo o costume castelán de pór os nomes dos concellos, recibiu de nome Curtis. Esta estación de Curtis era na época a máis achegada a Santiago, o que lle permitiu dar servizo á poboación da cidade compostelá e da súa comarca. O seu elevado tránsito de viaxeiros e mercadorías, mais o emprego xerado polo ferrocarril, produciron alí un importante desenvolvemento que daría orixe á actual vila de Curtis. Este crecemento paralelo dos dous núcleos provocou unha manifesta rivalidade entre eles, así como a duplicidade, existente na actualidade, de tódolos servizos, equipamentos e dotacións municipais. Deste xeito, Santaia, que até esa altura fora o centro do concello de Curtis, sofreu o desprazamento da súa poboación a Teixeiro e á primitiva vila de Curtis.

En 1942 houbo novas mudanzas eclesiásticas, sendo incorporados á freguesía os lugares de Campos, Cencasas, Couceiros, A Lagoa e Porto da parroquia de Fisteus mais Penas do Porto da parroquia de Vilarraso.

En 1947, o alcalde Manuel Barral Suárez, xunto con algunhas autoridades e veciños, realizaron unha solicitude ao arcebispado compostelán co obxectivo de crear a parroquia de Teixeiro segregándoa de Santaia. A petición non tivo éxito, probabelmente por non contaren co párroco.

## Demografía 
### Século XVIII 
### Século XIX 
### Século XX 
### Século XXI 

Malia ter máis de 50 núcleos de poboación, en 2018 practicamente o 63 % da poboación se concentraba na vila de Teixeiro.

## Patrimonio 
### Patrimonio arqueolóxico 
Na parroquia atópanse xacementos de varias épocas. Están identificados os seguintes:
* **Encoro da toma de augas dos Morangueiros**: No Mandeo, entre Curtis e Foxado.
* Encoros asociados a muíños, coma os da **Espiñeira**, da **ponte do Arco** e de **Mandeo**, situados no Mandeo, entre Curtis e Foxado.

#### Muíños 
Hai varios muíños na parroquia, todos hidráulicos; porén, case todos se achan en ruínas e en estado de total abandono. Entre outros están os muíños do Carregal, da Espiñeira, dos Morangueiros, e das Paredes. Na metade do século XVIII existían, segundo o Catastro de Ensenada, 17 muíños fariñeiros dunha moa.

* **Muíño de Cristovo**: Situado no Deo, é o único muíño protexido polo PXOM. Está totalmente restaurado e posúe unha tipoloxía tradicional e amplas dimensións.

#### Pontes 
[miniatura|[Pontella (pasaxe)|Pontella das Paredes.]]
[miniatura|[Pasadoiro|Pasos no Mandeo, entre A Espiñeira e Samel (Foxado).]]
A situación de Curtis con respecto á rede hidrográfica fai que haxa un número considerábel de pontes. Ademais, semella que houbo un certo interese en cruzar o Mandeo no tramo comprendido entre Gorxá e A Espiñeira.

* **Ponte do Arco**: Sobre o Mandeo, entre Curtis e Foxado. Malia ter sido reformada, os seus longos estribos de pedra e mailos seus canos de desaugamento arquitrabados constatan a súa antigüidade.
* **Ponte dos Carneiros**: Sobre o Deo, entre Curtis e Vilarraso, na estrada de Teixeiro á Castellana, que foi realizada na terceira década do século XX seguindo o camiño real que conectaba Ponte Aranga con Sobrado. Está construída con perpiaños de cantaría e consta dun arco moi rebaixado. Conserva os peitorís de granito aos dous lados da calzada. Anteriormente, xa existía unha primitiva ponte dos Carneiros, á cal se fai referencia no Catastro de Ensenada, quer na descrición de límites do couto do Rincón, quer na descrición de límites da parroquia de Muniferral.
* **Ponte do Carregal**: Ponte ferroviaria da liña León-A Coruña sobre o Carregal.
* **Ponte Cencasas**: Sobre o Deo, entre Curtis e Fisteus. Consta de tres vans. Adoita aparecer desde antigo na documentación histórica. Así, figura, por exemplo, nunha doazón de 1198 coma *pontem de petra de Cen Kasis*. O seu camiño medieval procedería da zona de Aranga.
* **Ponte Costeira**: Ponte tradicional sobre o Deo, entre Curtis e Vilarraso. Está formada por grandes laxas que asentan en dous estribos de cachotaría e un tallamar central de cantaría. Ten renovados peitorís laterais. Un antigo camiño, conservado nalgúns treitos, dirixíase cara á ponte da Espiñeira. É mencionada coma a ponte de Vilarraso na devandita descrición de límites do couto do Rincón
* **Ponte dos Morangueiros**: Ponte tradicional sobre o Mandeo, entre Curtis e Foxado.
* **Ponte do Penedo**: Ponte tradicional sobre o Carregal.
* **Ponte de Samel**: Ponte ferroviaria da liña León-A Coruña sobre o Mandeo, entre Curtis e Foxado.
* **Ponte de Vilardois**: Sobre o Deo, entre Curtis e Vilarraso. É arquitrabada, cun tallamar central. Construída no pasado recente, conecta coa antiga N-VI, cuxa orixe se remonta a finais do século XVIII.

### Outro patrimonio 
Balizas quilométricas do Plan Peña: Consérvanse 5 balizas quilométricas vixentes até os anos 80 e conformes á Instrución de Estradas de Alfonso Peña Boeuf, aprobada o 11 de agosto de 1939 e coñecida popularmente coma o Plan Peña de 1939. Aínda que en Galiza se conservan máis de 300, a maioría xa desapareceu.

Ficheiro:Baliza kilométrica do Plan Peña de 1939 no pk 6 da AC-231, Teixeiro, Curtis (4).jpg|Baliza no punto quilométrico 6 da AC-231, antiga estrada local, en Teixeiro.
Ficheiro:Baliza kilométrica do Plan Peña de 1939 no pk 7 da AC-231, Teixeiro, Curtis (4).jpg|No punto quilométrico 7 da AC-231, antiga estrada local, en Teixeiro.
Ficheiro:Baliza kilométrica do Plan Peña de 1939 no pk 8 da antiga C-544, actual N-634, Curtis (2).jpg|Punto quilométrico 8 da antiga comarcal C-544 de Vilalba a Compostela, actual N-634. en Teixeiro.
Ficheiro:Baliza kilométrica do Plan Peña de 1939 no pk 11 da antiga C-544, actual N-634, Curtis (2).jpg|Punto quilométrico 11 da antiga comarcal C-544 de Vilalba a Compostela, actual N-634.

O camiño separaríase en Parga (Guitiriz) da variante oficial do Camiño do Norte que vai cara ás Cruces, para se dirixir ao concello de Curtis pasando polas parroquias guitiricenses de Becín, Lagostelle e Santa Mariña de Lagostelle. Desde o lugar do Porto Vello en Santa Mariña de Lagostelle e tras atravesar a veciña parroquia de Foxado (por Paradela, O Castelo, San Cristovo, Os Castiñeiros e Mandeo), o camiño entra na parroquia pola ponte Marzá sobre o río Mandeo e discorre polos lugares da Brixaría, Gorxá, Santaia, Covas, O Coto, Chacente e A Penencia. Prosegue pola Ciadella en dirección a Sobrado, onde entronca coa variante sobradesa do Camiño do Norte.

En 2006 xa fora publicada unha primeira proposta, aínda que con notábeis diferenzas con respecto ao trazado final sinalizado. Neste estudo inicial, o camiño entraría en Curtis pola ponte do Arco, chegaría até Teixeiro e desde alí partiría cara a Santaia polo Espido, O Formigueiro e Portoseco.

miniatura|Fonte da Nosa Señora de Teixeiro.
Antigamente, tamén existía unha variante do Camiño Inglés que pasaba pola parroquia. Partía de Ferrol e chegaba a Curtis após pasar por Caaveiro, Monfero e Aranga. Esta ruta discorría por Teixeiro e Santaia, proseguindo igualmente cara a Sobrado.

Alén destas rutas de peregrinación, Teixeiro estaba comunicado co lugar da Laxe (Vilasantar) mediante un antigo camiño, o cal continuaba desde alí so a denominación do Camiño do Franco até conectar co Camiño do Norte que vai polas Cruces. Este tipo de denominacións ―«do Franco»― adoita facer referencia a un camiño principal ou ao tránsito de viaxeiros foráneos. Adicionalmente, a existencia de certos topónimos nesa zona, a monumentalidade da igrexa da Laxe e algunha referencia a peregrinos corroboran a importancia deste camiño. Así, estoutro trazado é tamén proposto, con matices, na publicación de 2006.

Algunhas das paradas en Curtis destes peregrinos de antano eran a fonte da Nosa Señora de Teixeiro

## Etnografía 
### Curtis na cultura popular 
* *Dis que viches, que viches, / para min non viches nada; / non viches pasar o tren / de Teixeiro para Aranga*.
* *Festas, queixos e terneiros, os da vila de Teixeiro*.
* *Leite, queixos e terneiros, os de Curtis e Teixeiro*.

miniatura|Cabalos polas rúas de Teixeiro (2016).
### Festas e celebracións 
* Feira tradicional de Teixeiro, os días 5 e 18 de cada mes na praza do concello.Inaugurouse en agosto de 1915 e orixinalmente celebrábase nas inmediacións da estación o último día de cada mes. Con todo, anteriormente xa se realizaba un mercado diante da estación os días 19.
* Festa da Xuventude, a mediados de xullo en Teixeiro.Celébrase desde 1944, cando a fábrica de Llofar realizou unha verbena polo seu cuarto aniversario.
* Festa do Cabalo, os primeiros domingos de agosto en Teixeiro.
* Festas patronais de Santaia, na honra de Santa Eulalia, a mediados de agosto.
* Festa do Cogumelo, os últimos domingos de outubro en Teixeiro.

## Galería de imaxes 
## Lugares e parroquias 
### Lugares de Curtis 
Alén dos 54 lugares recoñecidos polo Nomenclátor de Galicia, (tamén coñecido coma O Penedo do Mascoto), O Outeiro, A Pena e O Río (tamén coñecido coma O Penedo do Río). Ademais, os lugares da Casanova e Modillós de Abaixo desapareceron.

Por outra banda, Teixeiro é o único núcleo urbano.

### Parroquias de Curtis 
## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
*  http://www.planeamentourbanistico.xunta.es/siotuga/documentos/urbanismo/CURTIS/documents/26210ME001.PDF, http://www.planeamentourbanistico.xunta.es/siotuga/documentos/urbanismo/CURTIS/documents/26210ME002.PDF, http://www.planeamentourbanistico.xunta.es/siotuga/documentos/urbanismo/CURTIS/documents/26210ME003.PDF, http://www.planeamentourbanistico.xunta.es/siotuga/documentos/urbanismo/CURTIS/documents/26210ME004.PDF, http://www.planeamentourbanistico.xunta.es/siotuga/documentos/urbanismo/CURTIS/documents/26210ME005.PDF.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Lugares de Curtis

### Ligazóns externas 
* Curtis na web do concello de Curtis