Farmacopea

miniatura|300px|Farmacopea chinesa.
Unha **farmacopea** é unha obra enciclopédica que recompila receitas de produtos (vexetais, en principio, animais e minerais máis tarde, e substancias químicas na actualidade) con propiedades medicinais, reais ou supostas, na que se inclúen os modos de preparación.

Na actualidade, son libros oficiais que "non só deben conter as regras e preceptos que teñen que observarse na preparación dos medicamentos oficinais, senón tamén os outros principios e indicacións propias de tales medicamentos para que sirva de norma e pauta obrigatoria na elaboración dos preparados galénicos ou de composición non definida, e de guía na dos preparados químicos ou de composición definida" (segundo reza unha ordenanza da *Farmacopea Española*).

## Etimoloxía 
O termo *farmacopea* deriva do grego helenístico φαρμακοποιΐα *pharmakopoiía* de *φαρμακο-* (*pharmako-*), 'medicamento, droga', seguido pola forma verbal *ποι-* (*poi-*, de ποιέω) 'facer, fabricar' e finalmente coa terminación nominal *-ια* (*-ia*). Estes tres elementos xuntos poderíanse traducir como 'a arte de preparar os medicamentos'.

O grego translitérase en latín deste xeito: *φ* (*f*), *κ* (*k*) e *οι* (*oi*) escritas respectivamente como *ph*, *c* e *oe*, polo que dá, en latín científico, a palabra *pharmacopoeia*, de onde, en galego, *farmacopea*.
 
## Historia 
### Antigüidade e Idade Media 
Aínda que houbo escritos moi antigos sobre herbas medicinais, como, por exemplo, os Papiros Ebers e Edwin Smith, no Antigo Exipto, a farmacopea de Plinio o Vello e *De Materia Medica* (Περί ύλης ιατρικής), tratado en cinco volumes escrito orixinalmente en grego por Pedanius Dioscorides no século I, están consideradas como as máis grandes obras neste campo. A última, *O Dioscórides*, está considerada como a precursora de todas as farmacopeas modernas, e é un dos máis influentes libros sobre plantas na historia; de feito, usouse amplamente até os anos 1600.

Varios libros antigos de farmacopea foron escritos por médicos persas, como Al-Razí. Tamén debemos considerar *O Canon da Medicina* ou Qanum de Avicena de 1025, e as obras de Ibn Zuhr (Avenzoar) no século XII (e impresas en 1491), e de Ibn Baytar no século XIV.

Durante a dinastía Tang (618-907), publicouse o *Xinxiu bencao* (659), a primeira farmacopea chinesa financiada por un goberno imperial. Trátase dun dos textos farmacolóxicos ilustrados máis antigos que se coñecen.

### Renacemento 
En Europa publícanse farmacopeas desde o Renacemento e, máis tarde, estes libros serían de obrigada presenza nas oficinas de farmacia.

A primeira farmacopea europea editada baixo autoridades cívicas imprimiuse en Núremberg; un estudante viaxeiro chamado Valerius Cordus mostrou unha colección de receitas médicas que el recompilara de escritos das máis eminentes autoridades médicas, aos médicos da cidade, que urxiron a súa publicación en beneficio dos farmacéuticos, e obtiveron a autorización para publicala do senado da cidade. A obra coñécese como o *Antidotarium Florentinum*, e foi publicada baixo a autoridade do Colexio de Médicos de Florencia en 1498.

A segunda foron as *Concòrdies de Barcelona*, editadas en 1511, concordadas entre o Colexio de Boticarios e o de Doutores en Medicina de Barcelona.
 
O termo *Pharmacopoeia* aparece por primeira vez no título nun libro publicado en Basilea en 1561 polo doutor A. Foes, pero non se xeneraliza o termo, nos títulos dos libros, até o século XVII.

Antes de 1500 as obras principalmente usadas polos boticarios eran tratados simples de Avicena e Serapio, *De synonymis* e *Quid pro quo* de Simon Januensis, o *Liber servitoris* de Bulchasim Ben Aberazerim, que describían as preparacións feitas con plantas, animais e minerais, e o *Antidotarium* de Nicolaus de Salerno, contén fórmulas galénicas ordenadas alfabeticamente.

O doutor Nicolaes Tulp, alcalde de Ámsterdam e respectado cirurxián xeral, reuniu a todos os médicos e químicos amigos e xuntos escribiron a primeira farmacopea de Ámsterdan en 1636, a *Pharmacopoea Amstelredamensis*.

## Farmacopeas nacionais 
Nos nosos días, o termo farmacopea designa xeralmente unha relación, de carácter oficial e regulamentario, das materias primas autorizadas nun país ou nun grupo de países para a fabricación de medicamentos. Existen farmacopeas nacionais, como a farmacopea dos Estados Unidos, a francesa (denominada *codex* até 1963), a arxentina, a española, a brasileira etc. e farmacopeas internacionais, como a Farmacopea europea, publicada polo Consello de Europa, e a Farmacopea internacional, publicada a nivel mundial pola OMS.

Por metonimia, o termo farmacopea designa tamén o conxunto dos medicamentos, sobre todo das plantas, utilizadas nunha rexión ou nunha época determinada.

### España e países de fala española 
#### España 
A orixe da farmacopea en España está en tratados como *De Re Medica* de Dioscórides, primeira obra de interese puramente farmacéutico, e que expón unha serie de produtos vexetais con propiedades medicinais así como as patoloxías ás que se poden aplicar ditos remedios e as partes do vexetal a utilizar. Tamén os Akrabaddin de médicos medievais como Mesué e o persa Al-Razí pódense considerar como verdadeiros precursores das farmacopeas. Neles incluíanse tamén técnicas para detección de adulteracións e sinonimias das drogas vexetais, así como un completo manual de xestión da primitiva *Oficina de farmacia*.

Como quedou dito, a primeira farmacopea do mundo é o chamado *Antidotario florentino* de 1498, pero en España non se producirían farmacopeas até a chegada da *Farmacopea apotecarium barchinonensis* elaborada polo Colexio de Boticarios de Barcelona. Desde a aparición desta, cada rexión, reino ou cidade produciría os seus propios receitarios, antidotarios ou farmacopeas de forma local.

Unicamente no século XVIII, baixo o reinado dos Borbóns, produciuse a unificación de todas as farmacopeas españolas nunha única farmacopea común a todo o Reino de España, coa publicación, en 1794, da *Pharmacopoea Hispana*, máis tarde denominada *Farmacopea Española*.

#### México 
O primeiro antecedente dunha farmacopea en México foi o Códice Badiano escrito en 1522, o cal trata acerca dos usos medicinais de moitas plantas autóctonas do México prehispánico.

No ano de 1821 editouse en México, xa independente e por primeira vez, o *Formulario Magistral y Memorial Farmacéutico* de Garcicourt, dedicado ao alcalde e farmacéutico Vicente Cervantes. Juan Manuel Noriega, mestre da Universidade Nacional Autónoma de México, considera esta obra como a primeira *Farmacopea Mexicana*, pero foi Leopoldo Río de la Loza, farmacéutico notábel, xunto con Vargas, da Academia de Farmacia, os que se dedicaron a preparar a Farmacopea Mexicana que vé a luz en 1846, coincidindo coa invasión estadounidense.

O 26 de setembro de 1984 confórmase oficialmente a *Comisión Permanente da Farmacopea dos Estados Unidos Mexicanos*, que é un corpo colexiado de profesionais expertos, asesor da Secretaría de Saúde de México e cuxa principal facultade é participar na actualización permanente da farmacopea e os seus suplementos.

Actualmente circula en México a 10ª edición da *Farmacopea dos Estados Unidos Mexicanos* (2011), tamén coñecida como FEUM, que é o documento oficial que regula a calidade dos medicamentos e outros produtos para a saúde en México. Outros documentos que incorporou a FEUM son os suplementos especializados en farmacias (cuarta edición, 2010; boticaria, 2001; homeopática, segunda edición, 2007) e dispositivos médicos (segunda edición, 2011).

#### Arxentina 
Na Arxentina, a primeira edición da "Farmacopea Arxentina* data de 1898.

### Portugal e o Brasil 
A **Farmacopeia Brasileira** é o *Código Oficial Farmacéutico* seguido no Brasil. Ten como función principal establecer os requisitos mínimos de cualidade de medicamentos e outras formas farmacéuticas para o uso en saúde. Esta entidade pertence á *Axencia Nacional de Vixilancia Sanitaria* (ANVISA). É a entidade homóloga do INFARMED en Portugal.

A primeira edición da *Farmacopeia Brasileira* data de 1929. En decembro de 2010 apareceu a quinta edición, revogando as anteriores de 1929, 1959, 1976 e a iniciada en 1988 (fascículos de 1996, 2000, 2001, 2002, 2003, 2005).

### Reino Unido 
Contra 1617 publícase a primeira *Farmacopea de Londres* autorizada, que seleccionaba as máis importantes receitas das obras de Mesué e Nicola Deoprepio, máis coñecido como Niccolò da Reggio ou Nicolaus de Salerno, pero con numerosos erros que fixeron que toda a edición fose retirada, e unha nova edición publicada máis tarde. Outras edicións da *London Pharmacopoeia* publicáronse en 1621, 1632, 1639 e 1677, pero non foi até a edición de 1721, publicada baixo os auspicios de Sir Hans Sloane, cando se produciron importantes alteracións, suprimíndose moitos remedios ridículos, como os baseados en excrementos de can, miñocas, e en musgos criados en caveiras humanas. O gran cambio efectuouse na edición publicada en 1746, na cal só aparecen as preparacións aprobadas pola maioría dos membros do comtié da farmacopea. En 1809 adoptouse a nomenclatura química francesa. Subsecuentes edicións publicáronse en 1824, 1836 e 1851.

A primeira *British Pharmacopoeia* publicouse en lingua inglesa en 1864, pero con xeral insatisfacción entre a profesión médica e dos químicos e drogueiros, polo que o *General Medical Council* publicou unha edición emendada en 1867.

A primeira *Edinburgh Pharmacopoeia* foi publicada en 1699, e a última en 1841. E a primeira *Dublin Pharmacopoeia*, en 1807, e a última en 1850.

### Outras farmacopeas nacionais 
* *Farmacopea americana* – *USP* (*United States Pharmacopeia*, *USP* 31 para a actual 31ª edición).
* *Farmacopea xaponesa* – *JP* (dispoñíbel en inglés: *Japanese Pharmacopoeia*).
* *Farmacopea india* – *IP* (igualmente dispoñíbel en inglés: *Indian Pharmacopoeia*).
* *Farmacopea helvétca* – *Ph. Helv.*
* *Farmacopea francesa* – *Ph. Fr.* (*Ph. Fr.* X: actual 10ª edición).
* *Farmacopea belga* – *Ph. Belg.* (*Ph. Belg.* VI: actual 6ª edición, idéntica á *Ph. Eur.* II).
* *Farmacopea británica* – *BP* (*British Pharmacopoeia*).
* *Farmacopea alemá* – *DAB* (*Deutsche Artzneibuch*).
* *Farmacopea austríaca* – *ÖAB* (*Österreichisches Artzneibuch*).

### Farmacopeas internacionais 
* A *Farmacopea internacional*, publicada a nivel mundial pola OMS (abreviatura: *Ph. Int.*).
* A *Farmacopea europea*, publicada polo Consello de Europa (abreviatura: *Ph. Eur.*). Actualmente vai pola 7ª edición, e está dispoñíbel en versións chinesa, española, francesa e inglesa.

Efectuáronse acordos entre as tres "grandes" farmacopeas (a *Farmacopea europea*, a *Farmacopea Americana* (*USP*) e a *Farmacopea xaponesa*) co fin de harmonizar a presentación de monografías etc.

## Farmacopea homeopática 
A homeopatía conta tamén con farmacopeas, receitarios completos e manuais sobre homeopatía. Son guías completas sobre a elaboración dos fármacos homeopáticos destinados aos profesionais médicos e farmacéuticos. Neles inclúense todos os pasos e fundamentos que deben seguir os técnicos e profesionais á hora de producir este tipo de fármacos, que teñen como base materias primas vexetais, animais e minerais.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Goldschmidt, A. (2022). Pre-standardised pharmacology: Han through Song. En Lo, V. *et al*. (eds.), *The Routledge Handbook of Chinese Medicine* (133-145). Routledge.  ISBN 9780415830645
* Ming, C. (2018). Fanciful images from abroad: picturing the other in *Bencao pinhui jingyao* 本草品彙要. En Lo, V. e Barrett, P. (eds.), *Imagining Chinese Medicine'' (305-314), vol. 18. Brill.  ISBN 9789004362161

### Outros artigos 
* Catálogo de especialidades farmacéuticas.
* Historia da farmacia.
* Plantas medicinais.
* Vademécum.

### Ligazóns externas 
* Páxina da Farmacopea Brasileira .
* Páxina da Farmacopea Portuguesa .