Lume

O **lume** (do latín *lumen, -inis*, relacionado con *lux* ‘luz’) é o resultado dun proceso de oxidación violenta de materia combustible que produce luz, calor, vapor de auga e dióxido de carbono. O lume caracterízase pola masa gasosa coñecida como lapas que se desprende da materia que arde. As lapas, a parte máis visible do lume, prodúcense na reacción de combustión cando o combustible alcanza a súa temperatura de ignición. As lapas dos combustibles hidrocarburos componse principalmente de dióxido de carbono, vapor de auga, osíxeno e nitróxeno. Se a temperatura é o suficientemente alta, os gases poden ionizarse e producir plasma. O cor e a intensidade da lapa dependen do tipo de combustible e da composición dos gases circundantes.

O lume, na súa forma máis común, ten o potencial de provocar conflagración, o que pode causar danos físicos permanentes. Afecta directamente aos sistemas ecolóxicos terrestres de todo o mundo. Entre os efectos positivos do lume atópanse o estímulo do crecemento das plantas e o mantemento do equilibrio ecolóxico. Entre os seus efectos negativos atópanse os riscos para a vida e a propiedade, a contaminación atmosférica e a contaminación da auga. Cando o lume elimina a vexetación protectora, as fortes choivas poden provocar erosión do solo. A queima de vexetación libera nitróxeno á atmosfera, a diferenza doutros nutrientes vexetais como o potasio e o fósforo, que permanecen nas cinzas e recíclanse rapidamente no solo.. Esta perda de nitróxeno produce unha redución a longo prazo da fertilidade do solo, aínda que pode recuperarse mediante plantas "fixadoras de nitróxeno" como o trevo, os chícharo e os feixóns; mediante a descomposición dos refugallos e cadáveres de animais, e mediante fenómenos naturais como os raios.

O lume é un do catro elementos clásicos e foi utilizado polos seres humanos en rituais, na agricultura para despexar terras, para cociñar, xerar calor e luz, para sinalización, propulsión, fundición, forxa, a incineración de residuos, a cremación e como arma ou medio de destrución. Ideáronse diversas tecnoloxías e estratexias para previr, xestionar, mitigar e extinguir os incendios, nas que os bombeiros profesionais desempeñan un papel protagonista.

É un proceso moi exotérmico. Lume e fogo son conceptos próximos pero só ás veces funcionan como sinónimos.

## Historia 
### Rexistro fósil 
O rexistro fósil do lume aparece por primeira vez co establecemento dunha flora terrestre no período Ordovícico Medio, fai . Estas plantas terrestres achegaron grandes cantidades de osíxeno á atmosfera ao liberalo como produto residual. Cando a súa concentración superou o 13 %, fíxose posible a aparición de incendios forestais. Os incendios forestais rexistráronse por primeira vez no rexistro fósil do silúrico tardío, fai , mediante fósiles de plantas carbonizadas. Á parte dunha controvertida lagoa no devónico tardío, o carbón vexetal está presente desde entón. O lume tamén se volveu máis abundante cando as herbas se converteron no compoñente dominante de moitos ecosistemas, fai ao redor de , proporcionando unha excelente leña para unha propagación máis rápida do lume.
miniatura|upright|Facendo lume
### Control humano 
O período da historia caracterizado pola influencia da actividade incendiaria provocada polo ser humano na Terra denominouse piroceno (en). Esta época inclúe a queima de combustibles fósiles, especialmente para usos tecnolóxicos.
#### Control humano temperán 

{
  "type": "ExternalData",
  "service": "page",
  "title": "ROCEEH/Early_fire.map"
}

A capacidade de controlar o lume supuxo un cambio radical nos hábitos dos primeiros seres humanos.. Facer lume para xerar calor e luz permitiu ás persoas cociñar os alimentos, o que aumentou a variedade e dispoñibilidade de nutrientes e reduciu as enfermidades ao eliminar os microorganismos patóxenos presentes nos alimentos. A calor producida tamén axudaba ás persoas a manterse quentes en climas fríos, o que lles permitía vivir en lugares máis fríos. O lume tamén mantiña baixo control aos depredadores nocturnos. Atopáronse probas de comida cociñada ocasionalmente fai , o que suxire que se utilizou de forma controlada. Outras fontes sitúan a data do seu uso habitual fai 400 000 anos. As probas xeneralízanse fai entre 50 000 e 100 000 anos, o que suxire un uso regular desde esa época; a resistencia á contaminación atmosférica comezou a desenvolverse nas poboacións humanas nun momento similar.
[miniatura|upright|Aquí, a comida cocíñase nun [pote de ferro sobre o lume en Suráfrica.]]
Coa revolución neolítica, durante a introdución da agricultura baseada nos cereais, os pobos de todo o mundo utilizaron o lume como ferramenta para a xestión do paisaxe. Estes incendios adoitaban ser queimas controladas ou "incendios fríos", a diferenza dos "incendios quentes" incontrolados, que danan o solo. Os incendios quentes destrúen as plantas e os animais, e pon en perigo ás comunidades. Isto é especialmente problemático nos bosques actuais, onde se prohibe quéimaa tradicional para fomentar o crecemento dos cultivos madeireiros. Quéimalas controladas adóitanse realizar na primavera e outono. Despexan a maleza e queiman a biomasa que podería provocar un incendio se se acumula en exceso. Proporcionan unha maior variedade de contornas, o que fomenta a diversidade da fauna e a flora. Para os seres humanos, fan que os bosques densos e intransitables sexan transitables.

Outro uso humano do lume en relación coa xestión da paisaxe é o seu uso para despexar terras para a agricultura. A agricultura de "tala e queima" segue sendo habitual en gran parte da África tropical, Asia e Suramérica. Para os pequenos agricultores, os incendios controlados son unha forma conveniente de despexar as zonas cubertas de maleza e liberar os nutrientes da vexetación en pé para que volvan ao solo. Con todo, esta útil estratexia tamén é problemática. O crecemento da poboación, a fragmentación dos bosques e o quecemento climático están a facer que a superficie terrestre sexa máis propensa a incendios cada vez máis grandes. Estes danan os ecosistemas e a infraestrutura humana, causan problemas de saúde e emiten espirais de carbono e hollín que poden fomentar aínda máis o quecemento da atmosfera e, por tanto, provocar máis incendios. A nivel mundial, hoxe en día, até 5 millóns de quilómetros cadrados, unha área que supera a metade do tamaño dos Estados Unidos, quéimanse nun ano determinado.

Durante o século XVII, Jan Baptista van Helmont realizou un estudo sobre a combustión e descubriu que ao queimar carbón vexetal liberábase un *gas sylvestris*, ou espírito silvestre. Posteriormente, isto foi incorporado á teoría do floxisto por Johann Joachim Becher en 1667, un concepto que dominaría o pensamento alquímico durante case dous séculos. Foi Antoine Lavoisier quen demostrou que a combustión non implicaba a liberación dunha substancia, senón que se absorbía algo.

O lume utilizouse durante séculos como método de tortura e execución, como o demostran a morte por queimadura e os instrumentos de tortura, como a bota de ferro, que podía quentarse sobre un lume aberto, causando unha dor insoportable a quen o levaba posto.

Existen numerosas aplicacións modernas do lume. No seu sentido máis amplo, case todos os seres humanos da Terra utilizan o lume a diario nunha contorna controlada. Os usuarios de vehículos de combustión interna empregan o lume cada vez que conducen. As centrais térmicas proporcionan electricidade a unha gran porcentaxe da humanidade mediante a combustión de combustibles como o carbón, o petróleo ou o gas natural, e logo utilizan a calor resultante para ferver auga e convertela en vapor, que á súa vez impulsa as turbinas.
#### Uso na guerra 
O uso do lume na guerra ten unha longa historia. O lume era a base de todas as armas térmicas primitivas, incluídos os dispositivos incendiarios, os proxectís quentes e o uso do fume. Este tipo de armas era especialmente evidente durante as batallas navais e a guerra de asedio. A frota bizantina utilizaba lume grego para atacar barcos e homes.

A invención da pólvora na China deu lugar á lanza de lume, unha arma lanzachamas que data aproximadamente do ano 1000 d. C. e que foi precursora das armas de proxectís impulsadas por pólvora en combustión. Os primeiros lanzachamas modernos foron utilizados pola infantaría na primeira guerra mundial, sendo empregados por primeira vez polas tropas alemás contra as tropas francesas atrincheiradas preto de Verdún en febreiro de 1915. Máis tarde montáronse con éxito en vehículos blindados durante a segunda guerra mundial.
[miniatura|upright|Soldados durante a [guerra civil española cun cóctel Molotov, abril de 1937.]]
As bombas incendiarias lanzadas a man, improvisadas a partir de botellas de vidro, máis tarde coñecidas como cócteles Molotov, utilizáronse durante a guerra civil española na década de 1930. Durante esa guerra, as forzas aéreas fascistas italianas e nazis alemás, creadas especificamente para apoiar aos nacionalistas de Franco, lanzaron bombas incendiarias contra Guernica.

As bombas incendiarias tamén foron lanzadas polas potencias do Eixe e os aliados durante a segunda guerra mundial, especialmente sobre Coventry, Toquio, Rotterdam, Londres, Hamburgo e Dresde. Nos dous últimos casos, provocáronse deliberadamente tormentas de lume, nas que un anel de lume que rodeaba cada cidade foi atraído cara ao interior por unha corrente ascendente creada por un grupo central de incendios. A Forza Aérea do Exército dos Estados Unidos utilizou amplamente bombas incendiarias contra obxectivos xaponeses nos últimos meses da guerra, devastando cidades enteiras construídas principalmente con casas de madeira e papel. O líquido incendiario napalm utilizouse en xullo de 1944, cara ao final da segunda guerra Mundial, aínda que o seu uso non chamou a atención do público até a guerra de Vietnam.

## Fundamento químico 
miniatura|upright|Lume dun incendio no bosque.
[miniatura|upright|Lume producido ó queimarse un [misto.]]
Para comezar a producir lume son necesarias tres cousas: un combustible (en xeral, un composto orgánico, como o carbón, a madeira, os plásticos, gases de hidrocarburos, a gasolina...), un comburente, o osíxeno do aire, e calor (unha enerxía de activación), que pode darse cunha chispa ou outra lapa.

Cada combustible ten unha *temperatura de ignición* distinta, que é necesario acadar para que comece a reacción química, que acostuma ser automantida mentres existan reactivos.

Os gases producidos pola oxidación (principalmente vapor de auga e dióxido de carbono), a alta temperatura pola calor desprendida pola reacción, emiten luz visible: as lapas (gases incandescentes).

A composición dos gases desprendidos, así como a súa temperatura, determinan a cor da lapa. Así, son vermellas, laranxas ou amarelas no caso de papel e madeira; ou azuis no caso de moitos gases de hidrocarburos, como os usados no fogar, pero poden ser doutras cores cando arden outros elementos.

De igual xeito, o lume está determinado por algúns factores que dependerían, por exemplo, dos distintos combustibles que o orixinan, de xeito que os procesos industriais xeran cada certo tempo, polas súas tarefas, distintos tipos de lume, ou os mesmos con distintas intensidades que só logran un bo avance en áreas de investigación anti-incendios.

## Influxo histórico 
O lume encandeou á humanidade durante séculos. Quizais o humano cobrou conciencia da súa superioridade cando dominou o lume, ó cal os demais animais temen. Os seus primeiros usos foron a calor e a defensa ante as animalias, pero axiña deu probas de que era algo máis: a sinxela observación de que a punta do pau co que o removían se carbonizaba e gañaba dureza, converténdoo en arma de caza máis eficaz, foi o principio do seu uso como xerador de técnicas.

Ó seu arredor viviron moitas xeracións. O home usou a súa forza destrutiva, por exemplo con fins bélicos, e tamén para construción: moldeado de metais, extracción enerxética para converter en enerxía mecánica,... o lume foi crucial na construción da nosa cultura actual

## Cando o lume era novo 
miniatura|dereita|Lume no bosque.
O lume, como foi indicado enriba, necesita de osíxeno, elemento que non sempre estivo na atmosfera, polo que o lume tal como o coñecemos (puideran darse outras formas) é posterior á conformación da atmosfera na Terra. A pesar do que cumpriría agardar, o Sol non ten lume, senón plasma incandescente. Tendo en conta que o osíxeno é un subproduto vital dos vexetais fotosintéticos, tamén sería posterior a estes.

As ideas anteriores foron expostas por Carl Sagan no seu libro *Shadows of Forgotten Ancestors*, no capítulo homónimo ó artigo.

## Mitoloxía sobre o lume 
[miniatura|Na [mitoloxía grega, o Etna era o volcán onde se situaban a fragua de Hefesto.]]
Dende que o ser humano comezou a dominar o lume, presentouse un problema importante: acendelo. De aí que as relixións se convertesen nas gardiás do lume: manter o lume permanente era importante por se os lumes domésticos se apagaban e por iso todas as relixións manteñen o lume aceso no santuario.

O culto do lume seguiu ao que se tributaba ao Sol e case todos os pobos adorárono como o máis nobre dos elementos e como unha imaxe viva do astro do día. Os caldeos tíñano por unha deidade suprema, mais foi en Persia onde se estendeu o seu culto case en exclusiva. Atopábanse por todas as partes espazos pechados con muros e sen teito nos que se acendía continuamente o lume e onde o pobo devoto acudía a determinads horas para pregarlle. Os grandes señores arruinábanse guindando nel esencias preciosas e flores odoríferas, privilexio que miraban como un dos mellores dereitos da nobreza. Estes templos descubertos foron coñecidos polos gregos co nome de *Pyreia* (Πυραία) o *Pyrateia* (Πυραταία). Os viaxeiros modernos falan tamén deles como dos monumentos máis antigos para o culto do lume. Cando un rei de Persia agonizaba, apagábase o lume nas principais cidades do reino e non se volvía acender ata despois da coroación do seu sucesor. Estes pobos imaxinaban que o lume fora traído do ceo e posto sobre o altar do primeiro templo que Zoroastro ordenara edificar na cidade de Xis, na Media. Estaba prohibido guindar nel nada que non fose puro, chegando a superstitición ata o punto de que ninguén se atrevía a miralo atentamente. Os sacerdotes conservábano secretamente e facían crer ao pobo que era inalterable e se alimentaba de si mesmo.

Este costume pasou á antiga Grecia. Ardía un lume sagrado nos templos de Apolo en Atenas e en Delfos, no de Ceres, no de Minerva, no de Xúpiter Ammon e nas pritaneas de todas as cidades gregas. Os romanos adoptaron este culto e Numa Pompilio fundou un colexio de vestais, coa función de conservar o lume sagrado. Esta relixión subsistiu entre os parsos e ademais tamén existía en moitos pobos de América. Cando estes pobos volvían dalgunha expedición militar ou saíran felizmente dun perigo inminente, encendían un gran lume e amosaban a súa ledicia danzando arredor súa cunha cabaza ou campaíña na man, dando grazas a este elemento por salvarlles a vida.

O lume é igualmente unha das principais divindades dos tártaros. Non permiten achegar ao seu territorio a ningún estranxeiro sen que antes se purificase pasando entre dúas cachelas. Evitan con gran coidado meter no lume un coitelo nin tocalo con este instrumento. Antes de beber teñen o costume de volverse cara ao medio día, que é o lado que segundo eles corresponde ao lume, en honra do que edifican tamén as súas cabanas coa porta cara a ese lado.

Os antigos africanos tributaban as súas honras divinas ao lume e mantiñan nos seus templos un lume eterno.

Os yakuts de Siberia cren que no lume existe habita un ser ao que atribúen o poder de dispensar os bens e os males e ofrécenlle sacrificios perpetuos. Os indios das beiras do río Columbia miraban o lume como un ser poderoso e terrible e ofrecíanlle sacrificios por ser o árbitro do ben e do mal. Buscaban o seu apoio porque el era o único que podía interceder co seu protector alado e proporcionarlles o que desexaban, especialmente caza e pesca abondosas.

### Significado simbólico e iconoloxía 
miniatura|Lume na cerimonia da cea do solsticio de inverno.
Este elemento tivo altares, sacerdotes e sacrificios en moitas comunidades do planeta. Os romanos representábano baixo a figura de Vulcano en medio dos ciclopes. Unha vestal preto dun altar sobre o que arde o lume sagrado ou unha muller cun vaso cheo del cunha salamandra nos seus pés tamén son símbolos por medio dos que os antigos representaban o lume. Cesare Ripa e Gravelot uniron a este emblema a presenza do Sol, principio da calor e da luz, e o fénix, que morre e renace neste elemento; expresión xeroglífica da opinión dos filósofos que crían que o mundo sería consumido algún día polas lapas para renacer máis brillante e perfecto.

A masonería tamén inclúe o lume entre os seus símbolos: é un dos catro elementos que, igual que nas culturas da antigüidade, aparecen continuamente na linguaxe e nos traballos das loxias. A masonería toma o significado simbólico antigo do lume e recoñece a súa dobre natureza: creación e iluminación, por un lado, e destrución e purificación, polo outro.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografia 
* Haung, Kai. 2009. Population and Building Factors That Impact Residential Fire Rates in Large U.S. Cities. Applied Research Project. Texas State University. TXstate.edu 
* 
* Kosman, Admiel: Sacred fire. In: Thu, 13 de xaneiro de 2011.
* Haung, Kai (2009). Population and Building Factors That Impact Residential Fire Rates in Large U.S. Cities. Applied Research Project . Texas State University.
* 
* Kosman, Admiel (13 de xaneiro de 2011). "Sacred fire". *Haaretz*.
* Pyne, Stephen J. *Fire : a brief history* (University of Washington Press, 2001).
** Pyne, Stephen J. *World fire : the culture of fire on earth* (1995) online
** Pyne, Stephen J. ''Tending fire : coping with America's wildland fires* (2004) online
** Pyne, Stephen J. *Awful splendour : a fire history of Canada* (2007) online
** Pyne, Stephen J. *Burning bush : a fire history of Australia* (1991) online
** Pyne, Stephen J. *Between Two Fires: A Fire History of Contemporary America* (2015)
** Pyne, Stephen J. *California: A Fire Survey* (2016)
* Safford, Hugh D., et al. "Fire ecology of the North American Mediterranean-climate zone." in *Fire ecology and management: Past, present, and future of US forested ecosystems'' (2021): 337–392. re California and its neighbors online

### Outros artigos
* Incendio
* Incendio forestal