Sucesos de Montejurra

Os **sucesos de Montejurra** tiveron lugar o 9 de maio de 1976, nos inicios da Transición española, durante os actos políticos que tradicionalmente acompañaban o vía crucis anual que desde 1939 os carlistas levaban a cabo no monte navarro de Montejurra, en memoria dos requetés mortos na guerra civil.

No transcurso da romaría, os homes da Comuñón Tradicionalista de Sixto de Borbón Parma, irmán do pretendente carlista Carlos Hugo e enfrontado a el, co apoio do denominado *búnker* franquista, que aínda controlaba os resortes do Estado, prepararon unha operación violenta contra o Partido Carlista e os seguidores de Carlos Hugo para recuperar os actos para o tradicionalismo e promover a "entronización" de Sixto como líder do carlismo.

Nesa operación, coñecida como Operación Reconquista, na que tomaron parte tamén mercenarios neofascistas italianos e arxentinos, algúns partidarios de Sixto de Borbón abriron fogo contra os participantes na romaría. Resultaron mortos Ricardo García Pellejero e Aniano Jiménez Santos, e houbo varios feridos.

Os responsábeis das mortes foron identificados, pero grazas á Lei de Amnistía de 1977, quedaron en liberdade ese mesmo ano. En 2003 a xustiza española recoñeceu aos dous asasinados a condición de "vítimas do terrorismo".

## Antecedentes 
O carlismo, coa súa milicia, o Requeté, participara activamente na sublevación contra a Segunda República e contribuíra á vitoria franquista na guerra civil. Mais a morte sen sucesión directa do pretendente Alfonso Carlos de Borbón e o Decreto de Unificación minguaran o movemento, que, en situación de semiclandestinidade, se fora dividindo en diversos grupos en función das súas afinidades dinásticas e da súa postura fronte ao réxime. Os partidarios de Xavier de Borbón Parma, nomeado por Alfonso Carlos o seu sucesor como rexente ata que se dilucidase quen tiña maior dereito á coroa de España, estaban liderados por Manuel Fal Conde e, en declaracións do propio Franco, eran un «grupo de integristas (...) apartados desde a primeira hora do Movemento».

Desde a súa aparición en España en 1958, o primoxénito de Xavier, Carlos Hugo de Borbón-Parma, aspiraría a ser nomeado por Franco futuro rei segundo o establecido na Lei de Sucesión na Xefatura do Estado, presentándose como defensor dos principios do «18 de Xullo», ao tempo que os carlistas xavieristas mudaban a súa estratexia fronte ao réxime, pasando da confrontación inicial a unha colaboración que escenificaron en diversas ocasións nos actos de Montejurra.

Porén, ao mesmo tempo, e durante os cambios que se producían na Igrexa na década de 1960 a raíz do Concilio Vaticano II, aparecera un «neocarlismo» progresista promovido polos mozos que integraban a secretaría de Carlos Hugo, que finalmente, tras a expulsión de España da familia Borbón-Parma en 1968, desembocaría nunha fórmula de socialismo autoxestionario e un programa federalista, democrático e aconfesional, ante a perplexidade de diversas personalidades carlistas, que consideraban que o novo Partido Carlista fixera *tabula rasa* do pensamento e da historia do carlismo, ameazando con facer desaparecer o movemento.

En 1975, tras a abdicación de Xavier de Borbón Parma no seu fillo Carlos Hugo, que amparara estes cambios ideolóxicos, especialmente a raíz da súa expulsión do país, o enfrontamento interno do carlismo era insalvábel. O antigo delegado nacional de Requetés, José Arturo Márquez de Prado, iniciara contactos con Sixto Enrique de Borbón, partidario do ideario tradicionalista, e finalmente este aceptou poñerse á fronte dunha nova Comuñón Tradicionalista, que, tras se facer sen dificultade cos actos carlistas do Quintillo (Sevilla) o 26 de abril de 1976, propoñíase apoderarse tamén dos célebres actos de Montejurra, cuxo número de participantes descendera de case cen mil na década de 1960 a menos de dez mil a comezos dos 70.

## Convocatoria dos actos de Montejurra de 1976 
En España reinaba un ambiente de grande crispación política. O primeiro goberno da monarquía, presidido por Carlos Arias Navarro, estaba somido na inoperancia ante as resistencias deste para avanzar na reforma política. A conflitividade social e laboral ía en aumento e, en marzo, tiveran lugar os denominados sucesos de Vitoria, que se saldaran con cinco traballadores mortos.

O Partido Carlista dirixido por Carlos Hugo era daquela membro da Coordinación Democrática, máis coñecida como a Plataxunta. A súa sección vasca, o Partido Carlista de Euskadi, convocara en outubro de 1975 as forzas de esquerda para dialogar sobre a necesidade de «unha unidade nacional e antifascista» e esixindo o fin da ditadura e o «dereito de autodeterminación de Euskadi». Asistiron, ademais do Partido Carlista, CECO, CONE, ETA (ramas militar e político-militar), EAS, LAB, LAIA, ICR, ETA VI, ORT, PCE, PSOE, PTE, UGT e USO. O MCE non asistiu por problemas de enlace.

Para a subida anual a Montejurra o 9 de maio de 1976, desde o Mosteiro de Irache, o Partido Carlista convidara a unha vintena de partidos e organizacións políticas da esquerda (PCE, PSUC, PTE, ORT, MCE, PSP, PSOE...) co lema "Unha cita para o pobo".

Pola súa banda, a Comuñón Tradicionalista de Sixto de Borbón fixera unha convocatoria paralela. Para tal efecto, a Irmandade do Vía Crucis e a Xunta da Irmandade de Terzos de Requetés publicaran en *El Pensamiento Navarro* diversos chamamentos para que acudisen á romaría os excombatentes e os seus fillos, «a nova mocidade de combatentes, requetés e tradicionalistas», afirmando que os actos do 9 de maio en Estella estarían presididos, como os do Quintillo, por don Sixto.

A dobre romaría convocárase para o domingo 9 de maio. Aínda que o carácter do acto sería fundamentalmente político, como en ocasións anteriores solicitouse permiso para a celebración dun vía crucis durante a subida ao monte, na cimeira do cal tería lugar a misa anual celebrada desde 1939. O acto foi autorizado polo goberno ao considerar o ministro de Gobernación, Manuel Fraga, que a prohibición podería ser máis negativa ca a súa celebración.

## O complot 
Desde os sectores do carlismo partidarios de continuar co tradicionalismo, pertencentes ao denominado *búnker*, promovíase a lideranza de Sixto de Borbón Parma, irmán do pretendente carlista Carlos Hugo, para neutralizar a facción socialista do carlismo. Algunhas fontes afirman que o complot foi organizado polos aparatos de seguridade do Estado, a través da denominada Operación Reconquista. O xeneral da Garda Civil José Antonio Sáenz de Santa María, na data dos sucesos xefe do Estado Maior da Garda Civil e persoa moi relevante durante a Transición, antes de morrer, revelou que foi o propio Estado o que, ante a evolución do carlismo, tratou de crear un "contrapoder" arredor da figura de Sixto de Borbón, por medio do servizo de intelixencia SECED, creado polo almirante Carrero Blanco (substituído en 1977 polo CESID, actual CNI), e da Garda Civil (de acordo co testemuño do xeneral Sáenz de Santa María, o director da Garda Civil manifestaríalle que o plan era coñecido e aprobado polo ministro de Gobernación Manuel Fraga e polo presidente Arias Navarro).

Ademais de altos cargos dos corpos de seguridade do Estado, como o xeral Ángel Campano, director da Garda Civil (no cuxo despacho se xestou a operación), e o xeral Salvador Bujanda, subdirector xeral do mesmo corpo, na conspiración estiveron implicados tamén Antonio María de Oriol y Urquijo, daquela presidente do Consello de Estado, Juan María de Araluce, presidente da Deputación Provincial de Guipúscoa, e José Ruiz de Gordoa, gobernador civil de Navarra:

Para reforzar a suposta lideranza de Sixto de Borbón, organizouse un operativo que non só levou a membros da facción ultradereitista do carlismo, Comuñón Tradicionalista, de toda España, senón tamén a elementos de Guerrilleros de Cristo Rey, falangistas, militantes de Unión Nacional Española (UNE) —o partido de Fernández de la Mora— e un comando integrado por máis de vinte mercenarios italianos e arxentinos de ideoloxía ultra (entre os que se atopaba tamén o francés Jean Pierre Cherid, que falecería en 1984 nunha acción dos GAL, cando colocaba unha bomba nos baixos do vehículo dun dirixente etarra) acudisen á romaría e atacasen os participantes nela. Os mercenarios foron pagos por axentes do SECED ou por dirixentes dos Guerrilleros de Cristo Rey que os contrataran.

O mércores 5 de maio, Sixto de Borbón acudiu a Estella e comeu co alcalde franquista da localidade, Julio Ros. Dous días despois, un grupo armado de partidarios seus subiu a Montejurra e acampou na súa cimeira, de forma que cando ao día seguinte (sábado 8 de maio) algúns partidarios de Carlos Hugo subiron ao cumio do monte, non puideron acceder a el e foron cominados a non tentar acceder á parte alta ao día seguinte.

## Os incidentes 
Os incidentes tiveron lugar primeiro na parte baixa do monte, onde se produciu un enfrontamento entre os seguidores de Sixto, que querían subir ao monte, e os de Carlos Hugo, que se negaban a deixalos pasar. Os primeiros, uniformados, berraban «¡Montejurra, rojo no!», «¡Viva Cristo Rey!», mentres que os partidarios de Carlos Hugo respondían «¡Carlos Hugo, libertad!», «¡No pasaréis!». Tras os insultos, comezou unha pelexa con porras e paus, ante a actitude pasiva da Garda Civil, que se achaba a pouca distancia. A pelexa culminou cun disparo efectuado polo requeté onubense José Luis Marín García-Verde, coñecido como o home da gabardina, resultando ferido Aniano Jiménez Santos, militante da Hermandad Obrera de Acción Católica, que morrería varios días despois. Posteriormente ocorreron novos incidentes na cimeira do monte, cando os sixtinos trataron de impedir o acceso ao cumio aos seguidores de Carlos Hugo. terrorista de ultradereita italiano con vínculos coa organización anticomunista da OTAN, Gladio, estaban presentes en Montejurra ese día.

Segundo afirmou José Arturo Márquez de Prado, un dos principais tradicionalistas sixtinos que dirixiu a operación de Montejurra, tamén houbo membros de ETA que acompañaron os integrantes do Partido Carlista de Carlos Hugo, recibindo os carlistas partidarios de Sixto de Borbón ráfagas de metralleta. Ademais, a secretaría de prensa da Comuñón Tradicionalista proporcionou a Cifra a seguinte versión dos feitos:

Porén, nunha entrevista concedida o ano seguinte á revista *La Actualidad Española*, José Arturo Márquez de Prado recoñeceu que Marín lle confesara despois dos incidentes: «Pepe, eu non tiven máis remedio que disparar, pero eu non tirei a dar». Porén, negou que o séquito de Sixto Henrique, entre os que se atopaban rapaces de 14 anos, levase armas de fogo, que tivesen unha metralladora no monte ou que el mesmo ordenase abrir fogo. Segundo Márquez de Prado, a morte de Ricardo García Pellejero non podía deberse aos carlistas sixtinos que se atopaban no alto do monte, xa que a bala entrou cunha traxectoria ascendente, e mantivo que algúns seguidores de Carlos Hugo levaban armas.

## Consecuencias 
Á raíz dos incidentes, Sixto de Borbón Parma foi expulsado de España, sen que sequera se lle tomase declaración xudicial pola súa presenza na escena dos crimes. A pesar da indignación xeral, o diario ultradereitista *El Alcázar*, que apoiara a Sixto, amosouse satisfeito co resultado, titulando que «a ORT, ETA e o PC non acadaron o seu propósito». Blas Piñar, pola súa banda, chegou a cualificar de «heroe» o carlista onubense Marín García-Verde, presunto autor dunha das mortes, afirmando que as fotografías publicadas eran puros trucaxes.

Con posterioridade, e a requirimento de terceiros e da acusación levada adiante polo Partido Carlista, foron detidas varias persoas acusadas de homicidio. A investigación rematou no Tribunal de Orden Público, cuxo xuíz a pechou o 4 de xaneiro de 1977 co procesamento de tres persoas: José Luis Marín García-Verde, como responsábel dos asasinatos; Arturo Márquez de Prado, e Francisco Carrera, como dirixentes da acción violenta. Os avogados da acusación non lograron que declarase Manuel Fraga, ministro da Gobernación e que o día dos sucesos se atopaba en viaxe oficial a Venezuela e era substituído polo ministro secretario xeral do Movemento Adolfo Suárez González. (Tras a súa volta, Fraga manifestaría que os incidentes non foran máis ca unha «pelexa entre irmáns»). A estes crimes aplicóuselles a Lei de Amnistía de 1977, e os acusados, sen seren xulgados, foron liberados, ao ficar extinguida a súa responsabilidade penal, como ocorreu con casos semellantes de ideoloxía contraria xa que aquela amnistía foi completa e fora pactada ao inicio da transición ao descartarse a fórmula da ruptura e acordarse a evolución de "a lei á lei" en termo acuñado por Torcuato Fernández Miranda.

Nos anos posteriores aos sucesos de Montejurra, a banda terrorista ETA escolleu como un dos seus brancos preferidos os carlistas. De feito, os etarras xustificaron os seus asasinatos de Juan María de Araluce (presidente da Deputación de Guipúscoa), Joaquín Imaz (comandante da Policía Armada) e José María Arrizabalaga (xefe das Mocidades Tradicionalistas de Biscaia)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
### Outros artigos 
* Gladio
* Terrorismo de ultradereita durante a Transición española
### Ligazóns externas 
;Visión do Partido Carlista:
*Os crimes de Montejurra (inclúe fragmento do libro de Diego Carcedo, *Sáenz de Santamaría: el general que cambio de bando*, ISBN 84-8460-309-1)
; Visión da Comuñón Tradicionalista de Sixto de Borbón:
* Montejurra 1976: Tradición contra Revolución
* Vídeo titulado «A verdade dos sucesos de Montejurra 1976», coa narración dos feitos por José Arturo Márquez de Prado, antigo Delegado Nacional de Requetés.
* Montejurra 1976: un intento de interpretación (Comunicación presentada no Congreso HISTORIA DE LA TRANSICIÓN Y CONSOLIDACIÓN DEMOCRÁTICA. Madrid, 30 de novembro, 1 e 2 de decembro de 1995.)
* O primeiro crime de Estado da monarquía franquista: No 40 aniversario dos asasinatos de Montejurra