Ars subtilior

miniatura|Canon circular de Baude Cordier.
miniatura|319x319px|Partitura da canción de amor "Belle, bonne, sage" de Baude Cordier, en forma de corazón, con notas en vermello que indican alteracións rítmicas.
A ***ars subtilior*** (en galego: "a arte máis sutil") é un estilo música caracterizado pola complexidade no ritmo e na notación, centrado arredor de París e Aviñón, no sur de Francia, e tamén na Coroa de Aragón a finais do século XIV.  Este estilo tamén se atopa no repertorio chipriota francés. O termo utilízase adoito en contraposición ao de *ars nova*, que se aplica ao estilo musical do período anterior, que abrangue desde arredor de 1310 ata 1370, aínda que algúns investigadores prefiren considerar a *ars subtilior* como unha subcategoría do estilo anterior. 
miniatura|*Balada Fuions de ci*, de Jacob de Senleches.
miniatura|*Fumeux fume par fumée*, de Solage
miniatura|*O Padua, sidus praeclarum, de* Johannes Ciconia
O termo *ars subtilior* foi cuñado pola musicóloga Ursula Günther en 1960 para evitar as connotacións negativas dos termos "estilo manierista" e "notación amaneirada". Günther baseouse nas referencias existentes no *Tractatus de diversis figuris*, atribuído a Philippus de Caserta, sobre como os compositores se movían cara a un estilo "*post modum subtiliorem comparantes*" e desenvolvendo unha "*subtiliter magis artem*").

## Caracterización 
Musicalmente, as obras pertencentes á *ars subtilior* son moi refinadas, complexas, difíciles de cantar e probablemente fosen creadas, cantadas e gozadas por un público reducido de especialistas e coñecedores. Hoppin suxire o superlativo *ars subtilissima*, afirmando que habería que esperar ata o século XX para que a música chegase a alcanzar novamente os máis sutís refinamientos e as complexidades rítmicas do estilo manierista.

Trátase de cancións seculares case exclusivamente e teñen como tema o amor, a guerra, a cabalaría e as historias da antigüidade clásica, e hai mesmo algunhas escritas para louvar figuras públicas (por exemplo, o papa Clemente VIII). Daniel Albright compara a énfase das vangardas e da música modernista do século XX en xerar música mediante a experimentación técnica, co precedente establecido polo movemento *ars subtilior* co seu deleite autónomo en ampliar os reinos do son. Albright cita o canon perpetuo titulado *Tout par compas suy composés*, de Baude Cordier, escrito nun pentagrama circular. Albright contrapón esta motivación coa "urxencia expresiva" e a "obediencia ás regras de arte".

Un dos centros de actividade deste estilo é Aviñón a finais da catividade babilónica do papado e durante o Grande Cisma de Occidente (1378-1417), tempo durante o cal a Igrexa de Occidente tiña un papa en Roma e outro en Aviñón. A cidade no Ródano converteuse nun centro cultural activo e produciu o corpus máis importante que se conserva de canción profana de finais do século XIV. O estilo estendeuse pola Coroa de Aragón e ata Chipre (que era un enclavefrancés de avanzada cultural naquel momento).

### Formas musicais e técnicas compositivas 
No tocante ás formas musicais seguiranse empregando as da *ars nova.* Xa que logo, cultivaban a balada, o rondó e o virelai, o motete isorrítmico e o madrigal, aínda que as levarán a un nivel de complicación moi elevado.

Moitos dos procedementos utilizados primeiro polos compositores da *ars subtilior* convertéronse en técnicas compositivas estándar na música renacentista, o cal indica que algunhas das súas pezas foron amplamente coñecidas e distribuídas.

### Notación 
Unha das técnicas da *ars subtilior* consistía no uso de notas vermellas, que indicaban unha alteración dos valores das notas dun terzo. Os propios manuscritos das obras da *ars subtilior* ás veces presentaban formas infrecuentes e expresivas, como un xeito de música visual. Por exemplo, o do canon circular *Tout par compas suy composés,* de Baude Cordier, ten forma de varios círculos; *Belle, bonne, sage*, do mesmo autor, ten forma de corazón; e *La harpe de Melodie*, de Jacob Senleches, adopta a forma dunha arpa.

## Códices e manuscritos 
Entre as fontes primarias da *ars subtilior* están os seguintes manuscritos: 
* Códice de Chantilly (Museo Condé MS 564, Chantilly).
* Códice Faenza (Biblioteca comunal, Faenza).
* Códice Ivrea (Biblioteca capitular, Ivrea).
* Códice de Módena (Biblioteca Estense e Universitaria , Módena).
* Códice Apt (Biblioteca municipal de Apt).
* Manuscrito Mancini (Arquivo do stato, Lucca).
* Manuscrito de Londres (British Library, Londres).
* Manuscrito de Sevilla (Biblioteca Colombina, Sevilla).

## Compositores 
Compositores franceses, flamengos, españois e italianos que practicaron este estilo:
*Anthonello de Caserta (activo c. 1400).
* Philippo de Caserta (c. 1350-c. 1435).
* Johannes Ciconia (1370-1412).
*Baude Cordier (activo c. 1400).
* Martinus Fabri.
* Paolo da Firenze (c. 1355-c. 1436).
* Guido de Lange.
* Jehan Simon de Haspre (morto en 1428). 
* Matteo da Perugia (activo en 1400-c. 1418). 
* Jacob de Senleches (activo entre 1378 e 1395).
* Solage (activo entre 1370 e 1390).
* Antonio Zacara da Teramo (c. 1350-c. 1415).
* Compositores anónimos da corte do rei Xano de Chipre.

## Discografía 
* 1983: *Ce diabolic chant.* Medieval Ensemble of London. (L'Oiseau-lyre) 
* 1986: *Codex Chantilly.* *Airs de Cour du XIVe siècle.* Ensemble Organum. (Harmonia Mundi) 
* 1987: *Chantilly Codex.* *Ars Magis Subtiliter.* Ensemble Project Ars Nova. (New Albion) 
* 1992: *Febus Avant*! *Musique à la cour de Gaston Febus.* Folgas Ensemble. (Sony Classical) 
* 1993: *Ars Subtilis Ytalica.* *Polyphonie pseudo-Française en Italie.* Mala Punica. (Arcana) 
* 1994: *Musique de la cour du roi Janus à Nicosie.* Folgas Ensemble. (Sony Classical) 
* 1996: *Fleurs de vertus.* *Chansons subtiles de la fin du s. *XIV. Ferrara Ensemble. (Arcana) 
* 1997: *Beauté parfaite.* ''L'automne du moyen-age.* Alla Francesca. (Opus 111) 
* 1997: *En doulz chastel de Pavie.* Ferrara Ensemble. (Harmonia Mundi) 
* 2004: Zodiac, Ars Nova and Ars Subtilior in the Low Countries and Europe. Capilla Flamenca, Dirk Snellings. (Eufoda)
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Berger, Anna Maria Busse. "The Evolution of Rhythmic Notation". *En Cambridge History of Western Music Theory.* Cambridge University Press, 2002. Páxinas 628 a 656.
* Günther, Ursula. "Das Ende der Ars Nova". *En Die Musikforschung*, 16:105-120, 1963.
* Günther, Ursula. "Zur Biographie einiger Komponisten der Ars Subtilior". *"n Arkiv für Musikwissenschaft*, 21:172-99, 1964.
* Günther, Ursula. "Die Ars subtilior". En *Hamburger Jahrbuch für Musikwissenschaft*, 11:277-88, 1991.
* Hentschel, Frank. "Der Streit um die Ars Nova: Nur ein Scherz?". En *Arkiv für Musikwissenschaft*, 58:110-30, 2001.
* Josephson, Nors S. "Ars Subtilior". En *New Grove Dictionary of Music and Musicians.* Ed. Stanley Sadie. Macmillan, 2001. 
* Köhler, Laurie. *Pythagoreisch-platonische Proportionen in Werken der ars nova und ars subtilior.* Bärenreiter, 1990. [[Special:BookSources/3761810148|]]
* Newes, Virginia Ervin. "Imitation in the Ars Nova and Ars Subtilior". En *Revue belge de musicologie*, 31:38-59, 1977.
* Plumley, Yolanda M. *Tonal Organization and Compositional Process in the Chansons of Guillaume de Machaut and the Ars Subtilior.'' Tese. Garland, 1996.
* Tanay, Dorit. The Intellectual Context of Rhythmic Notation, 1250–1400. American Institute of Musicology, 1999. [[Special:BookSources/3775131957|]]
* Galo, F. Alberto; Cattin, Giulio: Historia de la música 2: El Medioevo I. Historia de la música 3: El Medioevo II. Turner, 1987.