Idade de Ferro

A **Idade de Ferro** () é a última época das tres idades dos metais históricas, despois do Calcolítico e a Idade de Bronce. Tamén se considerou como a última idade da división en tres idades que comeza coa prehistoria (antes da historia rexistrada) e avanza até a protohistoria (antes da historia escrita). Neste uso, está precedida pola Idade de Pedra (subdividida en Paleolítico, Mesolítico e Neolítico) e a Idade de Bronce. Estes conceptos orixináronse para describir a Europa da Idade de Ferro e o antigo Oriente Próximo. Na arqueoloxía de América, utilízase convencionalmente un sistema de cinco períodos; as culturas indíxenas non desenvolveron unha economía do ferro na era precolombiana, aínda que algunhas traballaron o cobre e o bronce. A metalurxia indíxena chegou a Australia co contacto europeo.

Aínda que o ferro meteórico utilizouse durante milenios en moitas rexións, o comezo da Idade de Ferro defínese localmente en todo o mundo por convención arqueolóxica cando a produción de ferro fundido (especialmente ferramentas e armas de aceiro) substitúe aos seus equivalentes de bronce de uso común.

Na Anatolia e no Cáucaso, ou sueste de Europa, a Idade de Ferro comezou a finais do II milenio a. C. ( 1300&nbsp;a.C.). No antigo Oriente Próximo, esta transición produciuse simultaneamente co colapso da Idade de Bronce final, durante o século XII a. C. (1200-1100 a. C.). A tecnoloxía pronto se estendeu por toda a rexión da conca mediterránea e ao sur de Asia entre os séculos XII e XI a. C. A súa posterior expansión a Asia Central, Europa do leste e Europa central atrasouse un pouco, e non chegou a Europa do norte até aproximadamente principios do século V a. C. (500 a. C.).

Afírmase que a Idade do Ferro na India comeza coa cultura da cerámica gris pintada, que data do ano 1200 a. C. aproximadamente, até o reinado de Ashoka no século III a. C.. O termo «Idade do Ferro» na arqueoloxía do sur, leste e sueste de Asia é máis recente e menos común que na Eurasia occidental. África non tivo unha «Idade do Bronce» universal, e moitas zonas pasaron directamente da pedra ao ferro. Algúns arqueólogos cren que a metalurxia do ferro desenvolveuse na África subsahariana de forma independente de Eurasia e as zonas veciñas do nordés de África xa no 2000 a. C..

O concepto de que a Idade de Ferro terminou co inicio do rexistro historiográfico escrito non se xeneralizou ben, xa que a linguaxe escrita e o uso do aceiro desenvolvéronse en diferentes momentos e en diferentes áreas ao longo do rexistro arqueolóxico. Por exemplo, na China, a historia escrita comezou antes de que comezase a fundición do ferro, polo que o termo se utiliza con pouca frecuencia para a arqueoloxía da China. En Mesopotamia, a historia escrita é centos de anos anterior á fundición do ferro. Para o antigo Oriente Próximo, o establecemento do Imperio aqueménida  utilízase tradicionalmente e aínda se adoita utilizar como data final; as datas posteriores considéranse históricas segundo o rexistro de Heródoto, a pesar de que se coñecen agora considerables rexistros escritos que se remontan á Idade do Bronce. En Europa central e occidental, as conquistas romanas do século I a. C. marcan o final da Idade de Ferro. Considérase que a Idade de Ferro xermánica de Escandinavia terminou no , co comezo da era viquinga.
## Historia do concepto
[miniatura|upright|Mapa que mostra a extensión da [cultura de Chernoles na Europa do leste durante a Idade de Bronce tardía.]]
O método das tres idades de pedra, bronce e ferro utilizouse por primeira vez para a arqueoloxía de Europa durante a primeira metade do século XIX, e na segunda metade do século XIX estendeuse á arqueoloxía do antigo Próximo Oriente. O seu nome remóntase ás mitolóxicas "Idades do Home" de Hesíodo. Como era arqueolóxica, foi introducida por primeira vez en Escandinavia por Christian Jürgensen Thomsen durante a década de 1830. Na década de 1860, adoptouse como unha división útil da «historia máis antiga da humanidade» en xeral. e comezou a aplicarse en asirioloxía. O desenvolvemento da agora convencional periodización na arqueoloxía do antigo Próximo Oriente desenvolveuse durante as décadas de 1920 e 1930.
## Definición de "ferro"
[miniatura|upright|O [meteorito de Willamette, o sexto máis grande do mundo, é un meteorito de ferro e níquel.]]
O ferro meteórico, unha aliaxe de ferro e níquel natural, foi utilizado por varios pobos antigos miles de anos antes da Idade de Ferro. Os primeiros artefactos de ferro meteórico coñecidos son nove pequenas contas datadas en 3200 a. C. que se atoparon en enterramentos en Gerzeh, no Baixo Exipto, que foran moldeadas mediante un coidadoso martilleo.

A característica dunha cultura da Idade de Ferro é a produción masiva de ferramentas e armas feitas non só de ferro atopado, senón de aliaxes de aceiro fundido cun contido engadido de carbono. Só coa capacidade de produción de aceiro ao carbono, a metalurxia ferrosa dá como resultado ferramentas ou armas que son máis duras e lixeiras que as de bronce.

O ferro fundido aparece esporadicamente nos rexistros arqueolóxicos da Idade do Bronce media. Aínda que o ferro terrestre é abundante de forma natural, requírense temperaturas superiores a  para fundilo, o cal resulta pouco práctico coa tecnoloxía dispoñible comunmente até finais do segundo milenio a. C. En cambio, os compoñentes do bronce (estaño, cun punto de fusión de , e cobre, cun punto de fusión relativamente moderado de ) estaban dentro das capacidades dos fornos neolíticos, que datan do 6000 a. C. e eran capaces de producir temperaturas superiores a .

Ademais dos fornos especialmente deseñados, a antiga produción de ferro requiriu o desenvolvemento de complexos procedementos para a eliminación de impurezas, a regulación da mestura de carbono e a invención do traballo en quente para lograr un equilibrio útil de dureza e resistencia no aceiro. O uso do aceiro tamén estivo regulado pola economía dos avances metalúrxicos.

## Cronoloxía 
Aínda na Idade de Bronce, un crecente número de obxectos de ferro fundido, distinguibles do ferro meteorítico pola falta de níquel, comezou a aparecer por toda Anatolia,  Mesopotamia, o subcontinente indio, Levante, Mediterráneo e Exipto. Algunhas fontes propoñen que o ferro era un subproduto casual do refinamento do cobre, sen un proceso reproducible pola metalurxia da época.

### Primeiras probas
As primeiras probas provisionais da fabricación de ferro son un pequeno número de fragmentos de ferro coas cantidades axeitadas de mestura de carbono atopados nas capas protohititas de Kaman-Kalehöyük na actual Turquía, datadas entre o 2200 e o 2000 a. C. Akanuma (2008) conclúe que «A combinación da datación por carbono, o contexto arqueolóxico e o exame arqueometalúrxico indica que é probable que o uso de utensilios de ferro feitos de aceiro xa comezase no terceiro milenio a. C. na Anatolia Central». Souckova-Siegolová (2001) mostra que os utensilios de ferro fabricábanse na Anatolia Central en cantidades moi limitadas ao redor do 1800 a. C. e eran de uso xeneralizado entre as elites, aínda que non entre a plebe, durante o Novo Imperio Hitita (≈1400-1200 a. C.).
miniatura|150 px|Peza da idade de ferro.
Do mesmo xeito, os restos arqueolóxicos recentes da elaboración do ferro no val do Ganxes, na India, datáronse provisionalmente no 1800 a. C. Tewari (2003) conclúe que «o coñecemento da fundición do ferro e a fabricación de artefactos de ferro era ben coñecido nos Vindhyas orientais e o ferro utilizouse na chaira central do Ganxes, polo menos desde principios do segundo milenio a. C.». Na Idade de Bronce de Oriente Próximo, apareceron no Oriente Medio, o Sueste asiático e o Sur de Asia un número cada vez maior de obxectos de ferro fundido (distinguibles do ferro meteórico pola falta de níquel no produto).

Os xacementos africanos revelan datas que se remontan ao 2000-1200 a. C.

As probas arqueolóxicas modernas identifican o inicio da produción mundial de ferro a gran escala ao redor do 1200 a. C., o que marca o final da Idade de Bronce. A Idade de Ferro en Europa considérase a miúdo como parte do colapso da Idade de Bronce no antigo Próximo Oriente.

Anthony Snodgrass suxire que a escaseza de estaño e as interrupcións comerciais no Mediterráneo ao redor do 1300 a. C. obrigaron aos ferreiros a buscar unha alternativa ao bronce. Existen evidencias nesta época de que varios obxectos de bronce foron reciclados e transformados en armas. Co uso máis difundido do ferro, foi desenvolvida a tecnoloxía necesaria para facer un aceiro inoxidable, facendo que o seu valor baixase. Como resultado, cando houbo estaño dispoñible novamente, o ferro xa gañara a preferencia na produción de armas e ferramentas, sendo barato o suficiente para substituír definitivamente ás ferramentas de bronce fundido. O ferro sendo un material máis resistente e lixeiro, ofrecía vantaxes tecnolóxicas para as civilizacións que o adoptaban.

Porén, traballos arqueolóxicos máis recentes mudaron non soamente a cronoloxía, senón tamén as causas da transición do bronce para o ferro. Alén do que o ferro estaba a ser producido na India dende o 1800 a. C., varios sitios africanos posúen artefactos de ferro dende polo menos 1200 a. C., refutando a idea de que houbo unha única descuberta do ferro que despois se difundiu polo mundo.

Na Europa central e occidental, a Idade de Ferro durou desde  até  aproximadamente, comezando no norte de Europa no 600 a. C. antes da Idade de Ferro romana e chegando ao norte de Escandinavia no 500 a. C. aproximadamente.

Considérase que a Idade de Ferro no antigo Oriente Próximo durou desde o 1200 a. C. (colapso da Idade do Bronce) até o 550 a. C. (ou 539 a. C.), aproximadamente o comezo da historiografía con Heródoto, marcando o final do período protohistórico.

Na China, debido a que a escritura se desenvolveu primeiro, non existe un período prehistórico recoñecible caracterizado pola metalurxia do ferro, e a China da Idade de Bronce pasa case directamente á dinastía Qin da China imperial. A Idade de Ferro na China no contexto da China utilízase ás veces para o período de transición da   100 a. C., durante o cal a metalurxia ferrosa estivo presente, aínda que non fose dominante.

ImageSize = width:900 height:200
PlotArea = width:800 height:160 left:100 bottom:20
AlignBars = justify

Colors =
 id:time value:rgb(0.7,0.7,1) #
 id:period value:rgb(1,0.7,0.5) #
 id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) #
 id:era value:rgb(1,0.85,0.5) #
 id:eon value:rgb(1,0.12,1) #
 id:iron value:rgb(1,0.4,0.4) #
 id:filler value:gray(0.8) # background bar
 id:black value:black

Period = from:-1401 till:1400
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1200
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1200

PlotData =
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5)

 bar: Antigo&nbsp;Oriente&nbsp;Próximo color:iron
 from: -1200 till: -1000 text:IA1
 from: -1000 till: -550 text:IA2
 from:-550 till:-550 shift:(40,-4) text:Aqueménidas

 bar:Exeo color:iron
 from: -1100 till: -800 text:Séculos Escuros gregos
 from: -800 till: -480 text:Período arcaico
 from:-480 till:-480 shift:(45,-4) text:Grecia clásica

 bar:Europal&nbsp;Central color:iron
 from: -800 till: -450 text:Hallstatt
 from: -450 till: 0 text:La Tène
 from: 0 till: 0 shift:(45,-4) text:Imperio romano

 bar:Exipto color:iron
 from: -1070 till: -664 text:Terceiro Período Intermedio
 from:-664 till:-664 shift:(40,-4) text:Período Tardío

 bar:Italia color:iron
 from: -900 till: -700 text:Villanovan
 from: -700 till: -265 text:Etrusco
 from:-265 till:-265 shift:(45,-4) text:Italia romana

 bar:Norte&nbsp;de&nbsp;Europa color:iron
 from: -500 till: 0 text:Prerromana
 from: 0 till: 400 text:[ Idade de Ferro romana|Romana]]
 from: 400 till: 790 text:Xermánico
 from:790 till:790 shift:(40,-4) text:Idade viquinga

 bar:India color:iron
 from: -1200 till: -650 text:PGW
 from: -650 till: -200 text:NBPW
 from: -200 till: -200 shift:(45,-4) text:Imperio Maurya

### Antigo Oriente Próximo
Crese que a Idade do Ferro no antigo Oriente Próximo comezou tras o descubrimento das técnicas de fundición e forxa do ferro en Anatolia, o Cáucaso ou o sueste de Europa a finais do II milenio a. C. ( 1300 a. C.).

En Irán, os primeiros obxectos de ferro auténticos non se coñeceron até o século IX a. C. Para Irán, o xacemento arqueolóxico mellor estudado durante este período é Teppe Hasanlu.
#### Asia occidental
Nos estados mesopotámicos de Sumeria, Acadia e Asiria, o uso inicial do ferro remóntase quizais ao 3000 a. C. Un dos primeiros artefactos de ferro fundido coñecidos é unha daga con folla de ferro atopada nunha tumba hatita en Anatolia, que data do 2500 a. C.. O uso xeneralizado das armas de ferro, que substituíron ás de bronce, estendeuse rapidamente por todo o Próximo Oriente a principios do primeiro milenio a. C.

O desenvolvemento da fundición do ferro atribuíuse no seu día aos hititas de Anatolia durante a Idade de Bronce Tardía. Como parte da Idade de Bronce tardía e a Idade de Ferro temperá, o colapso da Idade de Bronce final supuxo a difusión lenta e relativamente continua da tecnoloxía da metalurxia do ferro na rexión. Durante moito tempo creuse que o éxito do Imperio hitita durante a Idade de Bronce tardía baseouse nas vantaxes que lle reportaba o "monopolio" da metalurxia do ferro naquela época. Por conseguinte, os pobos do mar invasores serían os responsables de difundir o coñecemento por toda a rexión. A idea de tal «monopolio hitita» foi examinada máis a fondo e xa non representa un consenso académico.

ImageSize = width:800 height:50
PlotArea = width:720 height:25 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors =
 id:time value:rgb(0.7,0.7,1) #
 id:period value:rgb(1,0.7,0.5) #
 id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) #
 id:era value:rgb(1,0.85,0.5) #
 id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) #
 id:filler value:gray(0.8) # background bar
 id:black value:black

Period = from:-1300 till:500
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1300
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1300

PlotData =
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5)

 bar:NEast color:age
 from: -1300 till: -600 shift:(0,5) text:Oriente Próximo Antigo
 from: -1300 till: -1000 text:Idade de Ferro I
 from: -1292 till: -1070 shift:(0,5) text:Exipto ramésido
 from: -1000 till: -600 text:Idade de Ferro II
 bar:NEast color:filler
 from: -600 till: -300 text:Aqueménidas
 from: -300 till: -50 text:Imperio Seléucida
 from: -50 till: 224 text:Imperio Parto
 from: 224 till: 500 text:Imperio sasánida

As datas son aproximadas
*  Idade de Ferro prehistórica (ou protohistórica)  Idade de Ferro histórica

## Períodos 
[miniatura|dereita|300px|Mapa mostrando a distribución da cultura [Cultura de Hallstatt|Hallstatt e La Tène. 

 
 
 ]]
O período da **Idade de Ferro** divídese en dous:
* Período da Cultura de Hallstatt (Primeira Idade de Ferro) 
* Período da Cultura de La Tène (Segunda Idade de Ferro)

Na Europa Central, a Idade de Ferro divídese en tres períodos:
* A Cultura dos Campos de Urnas (1200-725 a.C.) (iníciase no Bronce e remata no Ferro).
* A Cultura de Hallstatt (800-450 a.C.) e
* A Cultura de La Tène (de 450 a.C até a conquista romana).

Na Alemaña, os historiadores diferencian unha Idade de Ferro Prerromana e outra Romana (Cultura de Jastorf).

Na Península Ibérica a Idade de Ferro remata coa ocupación do territorio polo Imperio Romano.

## Europa 
A metalurxia do ferro foi introducida en Europa probablemente dende Asia Menor cara ó século X a. C., e estendeuse cara ó norte e o oeste durante os seguintes 500 anos. Considérase comunmente que a Idade de Ferro en Europa remata coa conquista romana.

### Europa do leste 
A Idade de Ferro comezou en Europa oriental a comezos do I milenio a. C. Na estepa póntico-caspia e o Cáucaso, a cultura de Koban, a cultura de Novocherkassk e a de Chernogorovka marcan a aparición da Idade de Ferro temperá entre o século X a. C. e o século IX a. C.. Contra o 800 a. C. xa se estaba expandindo cara a cultura de Hallstatt a través das migracións tracias-cimerias.

Xunto coas culturas de Chernogorovka e Novocherkassk, no territorio das actuais Rusia e Ucraína asóciase case maioritariamente a Idade de Ferro cos escitas, que a desenvolveron dende o século VII a. C.. A maioría dos restos da súa produción de ferro e industrias metalúrxicas entre os séculos século V a. C. e século III a. C. atopáronse preto de Nikopol (en Kamenskoe Gorodishche), no que se considera a rexión metalúrxica por excelencia da antiga Escitia.

Dende a cultura de Hallstatt, a Idade de Ferro desprázase cara ao oeste seguindo a expansión celta do século VI a. C.. En Polonia, a Idade de Ferro chega á cultura lusaciana por esas datas, seguida nalgunhas áreas pola cultura pomerania. Ó longo dos anos, debatéronse as adscricións étnicas de moitas culturas da Idade de Ferro, xa que se adoita considerar que a zona é berce dos pobos xermánicos, bálticos e eslavos.

### Europa central 
En Europa central, a Idade de Ferro divídese polo xeral en *Idade de Ferro Temperá* (como a da Cultura de Hallstatt), entre o século IX a. C. e o 450 a. C., e a *Idade de Ferro Serodia* (como a da Cultura de La Tène), que comezou contra o 450 a. C.. En Alemaña, os historiadores adoitan diferenciar entre unha Idade de Ferro prerromana (La Tène) e outra romana (cultura de Jastorf).

### Europa do oeste e sur 
[miniatura|150px|esquerda|Unha réplica dun tellado da Idade de Ferro, semellante aos das [pallozas do Cebreiro.]]

En Italia, é probable que a tecnoloxía do ferro fora introducida por primeira vez pola cultura de Villanova, aínda que esta era propiamente unha cultura da Idade de Bronce. A Idade de Ferro propiamente dita comeza coa civilización dos etruscos, que acabou de súpeto coa conquista da súa última cidade, Volsinii, por parte da nacente República Romana no ano 260 a. C..

Na Península Ibérica atopamos a cultura de Tartessos, seguida cronoloxicamente polos iberos. A influencia dos celtas desprazados nas súas migracións desenvolveron na península unha nova cultura, os celtiberos. Namentres, na actual Francia aparecerían os pobos galos.

Nas illas británicas, a Idade de Ferro durou dende o século V a. C. até a conquista romana, e até ben entrado o século V nas zonas non romanizadas. Nelas atópanse tamén restos de clara influencia celta, o que permite concluír unhas raíces culturais comúns de orixe celta en todo o oeste de Europa. As estruturas defensivas datadas nesa época adoitan ser moi impresionantes, como os broch do norte de Escocia e os castros esparexidos no resto das illas.

### Europa do norte 
[miniatura|250px|Os [broch como o de Dun Carloway (Illa de Lewis, Escocia) son construcións da Idade de Ferro serodia.]]
A Idade de Ferro divídese, segundo os historiadores da zona, nunha Idade de Ferro prerromana e unha Idade de Ferro romana, seguida por un período de migración. O norte de Alemaña e Dinamarca foron dominados pola Cultura de Jastorf, mentres que na zona máis ó sur de Escandinavia atopábase a moi semellante *Idade de Ferro Gregan*

As primeiras producións de ferro escandinavas facíanse mediante a recolleita manual de mineral de ferro. A península escandinava, Finlandia e Estonia conservan restos arqueolóxicos correspondentes a unha temperá produción de ferro a pequena escala, aínda que resulta imposible datala con seguridade.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* Barnes, Gina L. 2001. *State Formation in Korea: Historical and Archaeological Perspectives*. Curzon, Londres.
* 
* Kim, Do-heon. 2002 Samhan Sigi Jujocheolbu-eui Yutong Yangsang-e Daehan Geomto [Un estudo dos patróns de distribución das machadas de fundición de ferro no período]. *Yongnam Kogohak*, [Yongnam Archaeological Review] 31:1-29.
* Lee, Sung-joo. 1998 *Silla - Gaya Sahoe-eui Giwon-gwa Seongjang* [o auxe e a caída das sociedades Silla e Gaya]. Hakyeon Munhwasa, Seul.
* Taylor, Sarah. 1989 The Introduction and Development of Iron Production in Korea. *World Archaeology* 20(3): 422-431.
* Yoon, Dong-suk. 1989 Early Iron Metallurgy in Korea. *Archaeological Review from Cambridge* 8(1): 92-99.
* Duncan E. Miller i N.J. Van Der Merwe, 'Early Metal Working in Sub Saharan Africa' *Journal of African History* 35 (1994) 1-36.
* Minze Stuiver i N.J. Van Der Merwe, 'Radiocarbon Chronology of the Iron Age in Sub-Saharan Africa' *Current Anthropology* 1968.
* Gordon Childe, Vere. *Qué sucedió en la Historia*. 1977. 
* Collis, J. *La Edad del Hierro en Europa*. Labor. 1989.

### Outros artigos
* Idade de Pedra
* Idade de Bronce