Té bravo

O **té bravo**, de nome científico ***Dysphania ambrosioides***, clasificada antano co basónimo *Chenopodium ambrosioides*, é unha planta da familia Amaranthaceae orixinaria de América. En Galicia tómase en infusión para tratar as doenzas dixestivas e dáselle tamén ó gando.

Naturalizada nas zonas de clima oceánico e mediterráneo de Europa e nas zonas de clima subtropical dos Estados Unidos de América.

## Descrición 
Planta anual ou bianual de ata 1 m, con follas oblongo-lanceoladas. Flores verdes discretas dispostas en panícula ramificada no ápice do talo. A especie é orixinaria de América e vive naturalizada en case toda a Península Ibérica como ruderal e nitrófila. A planta ten un cheiro característico.

## Etimoloxía 
O nome do xénero deriva do grego *disphanis*; escuro, en referencia ás flores discretas. O epíteto da especie deriva do grego *ambrosia*; non mortal, para referirse a algo que está reservado ós deuses.

## Historia 
Pensase que foi introducida en Europa por Francisco Hernández de Toledo, médico de Filipe II, no ano 1577. Menciona Francisco Hernández as súas virtudes medicinais como antihelmíntico (contra os parasitos intestinais) amais como antiespasmódico que lle outorgaban os nativos de Nova España.

Coñécese na lingua náhuatl coma *epazōtl* (epazote) e nas linguas quechuas coma *payqu* (paico).
miniatura|Inflorescencia.

## Propiedades medicinais 
A planta, que ten un arrecendo característico, prepárase en infusión e ten un gusto agradable cando non está demasiado concentrada. O seu uso no tratamento de trastornos dixestivos é bastante antigo e está estendido de xeito especial no oeste da Península Ibérica (Galicia, Estremadura, na parte occidental de Castela e León e no noroeste de Portugal). Dáselle tamén ó gando.

Tamén se utiliza coma axente antihelmíntico, especialmente efectivo fronte ó ascaris, anquilostoma e ós oxiuros, agás fronte ós tricocéfalos e a tenia; como anticatarral (contra o arrefriado), debido ó seu contido en ascaridol. É unha planta estreitamente relacionada coa *Dysphania botrys*, que se emprega para tratar a tose e probablemente trastornos dixestivos.

Empregado amais como antiespasmódico. Tamén se utiliza no tratamento doutras doenzas, para aliviar os seus síntomas.
[miniatura|200px|esquerda|Estrutura química en 3D do [ascaridol.]]
### Principios activos 
* aceite esencial (0,6-1%): *ascaridol (60-80%), este composto é tóxico e dun sabor pouco agradable. Presúmese que o contido de ascaridol é menor no "té bravo" de México que no de Europa e Asia.
* Hidrocarburos terpénicos (20%): alfa-terpineno, limoneno, p-cimeno etc.
### Contraindicacións 
Está contraindicado durante o embarazo e en caso de insuficiencia renal. Recoméndase a non prescrición do aceite esencial por vía interna. O aceite esencial pode producir cefaleas, vertixe, tremor de pés e mans, náuseas e vómitos sanguinolentos. En doses elevadas o aceite esencial pode orixinar irritación do parénquima renal e incluso a morte por parálise dos centros respiratorios bulbares.

## Usos culinarios 
*Dysphania ambrosioides*, denominada epazote ou paico nos países hispanoamericanos, é unha planta vivaz aromática que se emprega na gastronomía coma condimento en México e noutros países de Hispanoamérica, amais de planta medicinal.
miniatura|Planta de té bravo.
## Sinonimia 
miniatura|esquerda|180px|O té bravo está naturalizado en Galicia.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Manuel Pardo de Santayana, Emilio Blanco, Ramón Morales (2005); *Plants known as "té" in Spain: An ethno-pharmaco-botanical review*, na revista *Journal of Ethnopharmacology*.