Marina Núñez del Prado

**Marina Núñez del Prado Vizcarra**, nada na Paz o 17 de outubro de 1908  foi unha escultora boliviana. A súa obra estivo influenciada pola cultura precolombiana e en especial pola cultura aimara. A súa traxectoria é de especial relevancia polo diálogo que establece entre a escultura boliviana e as correntes da escultura da súa época, dende os seus comezos, cunha maior relación co movemento indixenista, ata á fin da súa dilatada carreira, cunha evolución cara a formas máis abstractas, froito do seu contacto coas vangardas fóra de Bolivia.

## Traxectoria 
Nada no barrio de Caja Agua na Paz, de ascendencia española, neta de enxeñeiro e filla de xeneral, formou parte da elite local. O apoio da familia foi fundamental na traxectoria desta escultora, xa que foi animada a realizar os estudos artísticos e tamén contou cun soporte económico, como indica a creación dun obradoiro propio nos baixos da casa familiar. A irmá de Marina, Nilda, tamén contou con este apoio na súa carreira artística. 

Entre 1927 e 1929 estudou no Conservatorio Nacional de Música e na Escola Nacional de Belas Artes da Paz. e gradúase no ano 1930. Pouco despois converteuse na primeira muller en acceder mediante concurso ao posto de docente na Escola Nacional de Belas Artes da Paz, onde impartiu clases de Escultura e Anatomía artística. 

Cecilio Guzmán de Rojas, pintor e figura destacada do indixenismo boliviano, xogou un papel importante no achegamento desta institución ao movemento indixenista. Coa súa chegada á Dirección Xeral de Belas Artes en 1930, por convite do presidente Hernando Siles, cesou a gran parte do profesorado da Academia e convocou novos concursos, nunha estratexia deseñada para formar un equipo con maior afinidade política e para impulsar unha renovación das artes plásticas. Nesta renovación a posta en valor dos temas autóctonos foi o eixo central en contraposición aos motivos clásicos que dominaban nos círculos da Academia do momento. Na denominada Xeración do Chaco a produción de Marina Núñez de Prado ocupa un lugar significativo. Porén, os estudos da figura de Núñez del Prado non constatan un compromiso político directo e militante na súa traxectoria profesional e vital máis aló das escollas temáticas das súas obras. 

Deixou o seu traballo na universidade e a súa cidade natal, a Paz, en 1938 para viaxar polo Perú, o Uruguai e a Arxentina. Nesta última pasou dous anos. Estudou durante oito anos en Nova York cunha bolsa outorgada en 1940 pola Asociación Americana de Mulleres Universitarias (*American Association of University Women*, AAUW), que obtivo tras ser rexeitada a súa primeira solicitude en 1939. A bolsa permitiulle profundar na arte dos artistas estadounidenses así como nas vangardas do momento e realizar un intercambio cultural que trasladou a Bolivia.miniatura|Marina Núñez en 1963|alt=Marina Nuñez en 1963
Durante a súa estancia en Nova York gañou a Medalla de Ouro na exposición da AAUW pola escultura *Mineiros en Rebelión*. 

Posteriormente, en 1972, trasladouse ao Perú co seu home Jorge Falcón Gárfias, Morreu no Perú o 8 de setembro de 1995. Os seus restos mortais descansan nun nicho do Cemiterio Xeral da Paz.

## Obra 
Traballou cunha diversidade de materiais, entre os que destaca unha temperá preferencia polas madeiras tropicais procedentes da Amazonía, que deu paso a pedras como o granito, a andesita, o basalto, o ónix e o mármore. Nos anos setenta experimenta co cobre puído o seu método de traballo previo empregaba a modelaxe en arxila a pequena escala, para posteriormente desenvolver a idea en xeso nun formato máis grande que transfería a outros materiais.   

A temática da súa obra centrouse en cuestións da súa contorna, en especial na representación da muller campesiña aimara, e na paisaxe e a cultura de Bolivia. Segundo a estudosa da súa obra, Mazza, pódense sinalar tres liñas temáticas na obra de Núñez del Prado en torno á muller: a primeira sería muller e a maternidade, con obras como *Madre Índia*, (1934) en granito de Comanche, e *Abrazo* (1950)

### Exposicións e bienais 
Mostrou a súa obra en numerosas exposicións internacionais: dende países de América como Bolivia, o Perú, Arxentina, o Uruguai, México, Cuba, o Brasil, Venezuela, Colombia e os Estados Unidos; en Europa como Alemaña, Francia, Italia ou España; en Asia en países como o Xapón e Corea.
* Museo Petit Palais, París, Francia (1953)

#### Bienais 
* Bienal Hispanoamericana de Arte, Madrid, España (1951) 
* Bienal de Venecia, XXVI (1952)
* II Bienal Interamericana de Arte de México, México D.F. (1960)
* IX Bienal de Tokio, Xapón (1967) 
*As Palmas de Gran Canaria, *Voces de Ultramar* e Madrid, España. (1992)

### Períodos 
Raúl Botelho Gosalvez en *La Escultura Telúrica de Marina Núñez del Prado,* sostén que o seu traballo está marcado por dúas características principais: a graza e a forza. A forza vese a través das súas paisaxes andinas e a súa graza é recoñecible na xeometría harmoniosa das súas obras. Botelho afirmou que as obras de Núñez del Prado están vinculadas de xeito constante ao «genius loci», e que aí reside a súa forza e orixinalidade.  Este autor distingue catro períodos na súa obra:
* Un primeiro período caracterizado pola temática da danza no seu traballo, poñendo en relación os ritmos musicais e os plásticos no que amosa unha preferencia polo emprego da madeira.
* Un segundo período caracterizado polo uso da escultura bidimensional e unha temática que se achega ó tema social boliviano, pero sen que se poida denominar "arte comprometida", segundo Botelho.
* Un terceiro período caracterizado pola escultura en pedra tridimensional. Botelho Gosalvez denomínao «período maternal» debido ás representacións de madonas aimarás e outras de mulleres indíxenas.
* Por último, o cuarto período é o neo-abstracto que foi influenciado pola súa amizade con artistas como Picasso, Archipenko e Milles e o contacto coa obra de Constantin Brancusi –pioneiro da arte moderna–, Henry Moore

Porén, a propia artista a través da súa autobiografía, *Eternidad en los Andes*, na que analiza a súa traxectoria profesional e afonda nos temas da súa obra, retoma estes catro períodos, pero renoméaos como Musical, Social, Maternal e Andino. No período musical o material preferente é a madeira na que dará forma a figuras bidimensionais con motivos como chamas, cholas, indíxenas e bailarinas. Obras características deste período son *Danza de Cóndores*, *Danza de Cholas* e *Danza de Waka-Tokoris*.. Segundo afirma a propia artista neste período rompeu totalmente coas liñas da Academia. O último dos períodos, renomeado como Andino no canto de neo-abstracto inspírase na cordilleira dos Andes e introduce ángulos e liñas rectas que se suman ás curvas características da escultura de Núñez del Prado.
miniatura|Mulleres ao vento, escultura deseñada por Marina Núñez, na Plaza de la Mujer en Seguencoma, A Paz

### Crítica 
Tivo detractores como Fausto Renalga, o chamado pai do indianismo, que a acusa de apropiación cultural e de non esculpir as súas obras, tarefa que realizaría o seu axudante, de orixe indíxena, Agustín Callisaya.  Estes argumentos de Renalga foron amplificados polo goberno da Bolivia do momento. ou Gabriela Mistral, próxima á artista, que lle dedicou un capítulo do seu libro *Grandeza de los oficios.* Tamén sinala que as súas obras xiran ao redor da temática da súa propia raza, o mito e a tradición. As esculturas de figuras indíxenas maternas e animais mitolóxicos son unha mostra. Guillermo Nino de Guzmán na súa crítica da serie *Mulleres ao Vento* xustifica a posición desta artista na arte universal en base ao seu "xenio creativo" e pola «forza e apuxón constante que animou a súa enerxía creativa" na súa crítica da serie *Mulleres ao Vento*. 

No 2011, coa apertura dunha sala permanente dedicada á escultora no Museo Nacional de Arte de Bolivia, unha reportaxe do diario *Página Siete* refírese a ela como a "maior artista plástica boliviana da historia, e unha das máis recoñecidas de Latinoamérica". Isto contrasta coa pouca aceptación da que gozara a artista nos anos 50 dentro do seu propio país. A literatura que recupera esta figura e pon en valor a súa obra dentro do panorama artístico de Bolivia comezou a aparecer nos anos 80, impulsada pola publicación da autobiografía de Núñez del Prado en 1973 e a apertura da Casa Museo na Paz. Segundo a investigadora Mazza, Núñez del Prado, de maneira consciente, investiu un esforzo considerable na construción dun discurso en torno á súa propia traxectoria artística e na preservación do seu legado, que se ve reflectido na publicación da súa autobiografía, creación das dúas fundacións e os esforzos de compilación dos seus documentos persoais.

No Centro Georges Pompidou (París) exhíbese *Cóndor* (1964), unha escultura realizada en basalto andino. No Museo Bolivariano Quinta de San Pedro Alejandrino en Santa Marta, Colombia, exhíbese no Xardín das esculturas, de forma permanente, outra das pezas da escultora, *Cóndor*, xunto a obras de Joaquín de Mier e Benítez e Elma Pignalosa. A colección de Arte Contemporánea dos Museos Vaticanos conta con outra escultura de Marina Núñez exposta de forma permanente na Sala 26, dedicada á arte de América do Sur. A oficina nacional da AAUW situada en Washington D.C., alberga unha escultura que con motivo do centenario da creación da AAUW Núñez del Prado doou á entidade. Trátase da obra *Mai e fillo.

Se ben a páxina da fundación Núñez del Prado indica varios museos que albergarían a obra da escultora, ningunha delas exposta.

Moitas destas pezas proveñen de coleccións particulares. Un exemplo disto foron as infrutuosas negociacións entre Gabriela Mistral e o MOMA de Nova York para a cesión da obra "Ternura", procedente da colección persoal da escritora. O edificio do museo permaneceu pechado e esquecido dende 1994, de xeito que a Fundación Núñez del Prado veu prestando os seus servizos de acceso ao repositorio noutras dependencias. O peche debeuse a unha ruptura na súa infraestrutura durante a construción inicial do túnel estadounidense.

En setembro de 2019 o edificio Casa Museo “Marina Núñez del  Prado”, situada na Avenida Ecuador N° 2034 do municipio da Paz, conseguiu a declaración de Patrimonio Cultural Material Inmoble do Estado Plurinacional de Bolivia, mentres que a colección de pinturas, esculturas, pratería, artesanía e outros bens da casa museo adquiriron o status de Patrimonio Cultural Material Moble. Por un decreto da Presidencia de Bolivia estes dous bens culturais pasaron a ser xestionados pola  Fundación Cultural del Banco Central de Bolivia (FCBCB). A nova apertura de portas da casa museo programouse para o ano 2020.,-organización creada pola escultora e o seu esposo Jorge Falcón co fin de preservar a obra de ambos- e a municipalidade de San Isidro. O museo alberga diferentes pezas artesás bolivianas procedentes da colección persoal da artista, entre as que destacan as cerámicas de Mamerto Sánchez. Nos anos 70 Marina Núñez del Prado establecera a súa residencia e estudo de arte no edificio que ocupa agora a casa museo, situado no centro do Bosque de El Olivar. Este edificio de estilo neocolonial foi o primeiro edificio da zona en acadar o status de Monumento Cultural Nacional.

## Premios e recoñecementos 
Entre os numerosos premios e recoñecementos atópanse:

* Medalla de Ouro, Primeiro Premio "Extranjera", no VI Salón Exposición de Mujeres Argentinas en Bos Aires. (1936)
* Premio Presidente Trujillo para Escultura outorgado pola República Dominicana, na Bienal Hispanoamericana de Arte en Madrid (1951).
* Gran Premio Internacional de Escultura da II Bienal Interamericana de Arte de México (1960)
* 1986 Gran Cruz da Orde de El Sol do Perú, Lima
* 1990 Premio Extraordinario de Cultura de Bolivia.

No ano 2006 o día do seu aniversario, o 17 de outubro, foi declarado na súa honra o Día das Artes Plásticas en Bolivia.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
*
*
*
### Outros artigos 
* Escultura en Bolivia
* Tiwanaku

### Ligazóns externas 
* Páxina da Casa Museo Marina Nuñez del Prado en Bolivia 
* Esculturas de Marina Núñez del Prado no Perú  en YouTube 
* Información sobre a Fundación e Casa Museo Marina Núñez del Prado en Lima  no sitio web  da municipalidade de San Isidro
* Presentación do libro *De los Andes a la eternidad. Marina Núñez del Prado y su legado artístico en el Perú''