Dengue (enfermidade)

O **dengue** é unha doenza infecciosa tropical causada polo virus do dengue que se transmite por mosquitos. Os síntomas típicos son unha febre alta, dor de cabeza, vómitos, dores musculares e articulares, así como unha erupción cutánea característica. Estes síntomas adoitan presentarse entre os tres e os catorce días trala infección, e a recuperación pode levar entre dous e sete días. Nunha pequena proporción dos casos a doenza evoluciona a un estado potencialmente mortal de **febre hemorráxica do dengue**, provocando hemorraxias, baixos niveis de plaquetas e extravasacións de plasma sanguíneo, ou a un estado de **síndrome de choque do dengue**, o que provoca unha presión sanguínea perigosamente baixa.

Esta doenza transmítese polas picaduras de varias especies de mosquitos do xénero *Aedes*, principalmente a especie *Aedes aegypti*. O virus do dengue ten cinco serotipos distintos. A infección cun dos tipos habitualmente provoca a inmunidade de por vida a ese tipo, pero tan só unha inmunidade a curto prazo para os tipos restantes, e unha infección subsecuente cun tipo diferente incrementa o risco de complicacións graves. Existen diversas probas que permiten confirmar a diagnose desta doenza, incluíndo a detección de anticorpos para o virus ou o seu ARN.

Existe unha vacina para o dengue aprobada e comercialmente dispoñible nunha serie de países. Outros métodos de prevención son a redución dos hábitats dos mosquitos e a limitación da exposición ás súas picaduras. Isto pode lograrse eliminando augas estancas e levando roupa que cubra a maior parte do corpo. O tratamento do dengue é mediante terapias de apoio, mediante a hidratación por vía oral ou intravenosa para casos leves e moderados da doenza, aínda que para casos máis graves poden ser necesarias as transfusións sanguíneas, e non deben utilizarse antiinflamatorios non-esteroides como o ibuprofeno no seu tratamento. Ó redor de medio millón de persoas precisan hospitalización médica a causa desta enfermidade cada ano.

O dengue converteuse nun problema de saúde global dende a segunda guerra mundial e é unha doenza común en máis de 110&nbsp;países. Entre 50 e 528&nbsp;millóns de persoas resultan infectadas cada ano, e aproximadamente entre 10&nbsp;000 e 20&nbsp;000 delas falecen cada ano a causa da enfermidade. As primeiras descricións dun gromo desta doenza datan do ano 1779, aínda que o seu espallamento e causa viral non quedaron definidos por completo ata comezos do século XX. A maiores da propia eliminación dos mosquitos transmisores, existen traballos en curso para desenvolver medicamentos para o tratamento directo do virus, aínda que esta doenza está clasificada como unha doenza tropical desatendida.

## Características e curso clínico 
[miniatura|left|upright=1.2|Curso clínico do dengue Debido a isto, considérase que os viaxeiros que regresan dende zonas endémicas teñen moi poucas posibilidades de ter contraído o dengue se a febre ou outros dos síntomas aparecen máis tarde dos 14 días trala súa volta ó seu lugar habitual de residencia. e presentan un risco maior de padecer complicacións máis graves,

Os síntomas característicos do dengue son a aparición súbita de [febre, dor de cabeza (habitualmente localizado por detrás dos ollos), dores musculares e articulares e erupcións cutáneas. O nome alternativo que recibiu esta doenza, "febre quebraósos" (), procede destas dores musculares e articulares asociadas. O curso clínico da infección divídese en tres fases: febril, crítica e de recuperación.

A fase febril caracterízase por unha febre alta, potencialmente por riba dos 40&nbsp;°C, e asóciase con dores xeneralizadas e dor de cabeza no primeiro ou segundo día en forma de eritemas, ou posteriormente no curso clínico da enfermidade en forma de erupcións morbiliformes semellantes ós da rubéola. Neste punto poden aparecer algunhas petequias, Hai rexistros doutros trastornos neurolóxicos no contexto do dengue, como a mielite transversa e a síndrome de Guillain–Barré.

## Causa 
### Viroloxía 
[miniatura|[Micrografía por microscopio electrónico de transmisión amosando virións do dengue (os puntos escuros preto do centro da imaxe)]]

O virus do dengue (DENV) é un virus ARN da familia *Flaviviridae*, xénero *Flavivirus*. Son tamén membros deste mesmo xénero outros como o virus da febre amarela, o virus do Nilo occidental, o virus da encefalite de St. Louis, o virus da encefalite xaponesa, o virus da encefalite transmitido por carrachas, o virus da doenza do bosque Kyasanur e o virus da febre hemorráxica de Omsk. Existen cinco cepas ou serotipos do virus, das que as primeiras catro denomínanse como DENV-1, DENV-2, DENV-3 e DENV-4.

### Transmisión 
[miniatura|left|Un [mosquito *Aedes aegypti* alimentándose dun hóspede humano]]
O virus do dengue transmítese principalmente por medio dos mosquitos do xénero *Aedes*, e en particular dos da especie *Aedes aegypti*. Estes mosquitos adoitan vivir entre as latitudes 35°&nbsp;norte e 35°&nbsp;sur, a elevacións menores de 1000&nbsp;metros. Outras especies de *Aedes* que tamén transmiten esta doenza inclúen o *Aedes albopictus*, o *Aedes polynesiensis* e o *Aedes scutellaris*. e a infección pode adquirirse tras unha única picadura.

Un mosquito femia que se alimenta do sangue dunha persoa infectada co dengue durante o período febril inicial de entre dous e dez días de duración queda infectada co virus nas células que revisten o seu intestino. Uns 8 ou 10 días despois o virus espállase cara a outros tecidos, incluíndo as glándulas salivares do mosquito, liberándose na súa saliva. O virus non ten aparentemente un efecto prexudicial para o propio mosquito, que queda infectado de por vida. En países como Singapur, onde o dengue é unha doenza endémica, estímase que o risco de transmisión é de entre 1,6 e 6 por cada 10&nbsp;000 transfusións. Existen tamén rexistros de transmisión vertical (de nai a fillo) durante o embarazo ou durante o nacemento. A maiores, existen informes doutros métodos de transmisión de persoa a persoa, aínda que estes son moi pouco frecuentes. Os poliformismos nos xenes para os receptores de vitamina D e os receptores FcγR ofrecen unha aparente protección contra casos graves nas infeccións secundarias do dengue.]]
Cando un mosquito portador do virus do dengue pica a unha persoa, o virus introdúcese na pel xunto coa saliva do mosquito. O virus entra nos leucocitos e únese a eles, reproducíndose dentro destas células mentres se desprazan polo corpo. Os leucocitos responden producindo un número de proteínas sinaladoras, como a citoquina e o interferón, responsables de gran parte dos síntomas, incluíndo a febre e as intensas dores. Nunha infección grave a produción de virus dentro do corpo do doente increméntase de forma notable, e pode afectar a moitos outros órganos, como poden ser o fígado ou a medula ósea. O fluído dende o torrente sanguíneo derrámase polas paredes dos capilares máis pequenos cara a diversas cavidades corporais por mor da permeabilidade capilar. Como resultado, diminúe a cantidade de sangue en circulación polos vasos sanguíneos, e a presión sanguínea acada un nivel tan baixo que non pode fornecer sangue suficiente ós órganos vitais. A maiores, as disfuncións na medula ósea causadas pola infección das células do estroma provoca unha redución no número de plaquetas, necesarias para a coagulación efectiva do sangue, o que incrementa o risco de hemorraxias, constituíndo outra das principais complicacións do dengue.

A diagnose debe considerarse para calquera que desenvolve unha febre antes de dúas semanas de ter estado nalgún país tropical ou subtropical.

O primeiro cambio que se pode detectar mediante probas de laboratorio é un baixo reconto de leucocitos, ó que pode seguir un baixo número de plaquetas e unha acidose metabólica. Isto substitúe á súa propia clasificación previa de 1997, aínda que a oficina rexional da propia OMS para o sueste asiático continuaba utilizando a clasificación máis vella a data de 2011. Na clasificación de 2009, o dengue grave defínese como aquel que aparece asociado a hemorraxias graves, disfuncións orgánicas graves ou extravasacións graves de plasma, mentres que o resto de casos inclúense dentro da categoría de sen complicacións. En ámbalas dúas clasificacións faise referencia ós graos III e IV como a síndrome de choque do dengue. Isto pode facerse seguindo métodos de detección do virus por illamento en cultivos celulares, de detección de ácidos nucleicos por PCR, de detección de antíxenos virais (como a do NS1) ou detección de anticorpos específicos (seroloxía). O illamento do virus e a detección de ácidos nucleicos son métodos máis precisos que a detección de antíxenos, pero este tipo de probas non están dispoñibles en moitas ocasións por mor do seu considerable custo.

Estas probas de laboratorio só teñen valor diagnóstico durante a fase aguda da doenza, coa excepción da seroloxía. As probas para anticorpos específicos do virus do dengue, as inmunoglobulinas IgG e IgM, poden resultar útiles para confirmar o diagnóstico en estadios máis tardíos da infección. A produción de IgG e IgM comeza a producirse entre os 5 e os 7 días da infección inicial. Os maiores niveis de IgM detéctanse tras unha infección primaria, aínda que tamén se produce nunha reinfección. A IgM tórnase indetectable entre os 30 e os 90 días trala infección primaria, antes no caso de reinfeccións. Pola contra, a IgG segue sendo detectable durante máis de 60 anos trala infección, e en ausencia de síntomas, servir como indicador de infeccións pasadas. Tras unha infección primaria a IgG acada os seus máximos niveis no sangue entre os 14 e os 21 días. En reinfeccións subsecuentes os niveis acadan o máximo nivel antes e as concentracións adoitan ser maiores. Tanto a IgG coma a IgM fornecen inmunidade protectora para o serotipo concreto do virus. A Organización Mundial da Saúde recomendou un programa de Control Vectorial Integrado composto de cinco elementos: Tamén se realizaron probas con machos de *Aedes&nbsp;aegypti* xeneticamente modificados que trala súa liberación e apareamento coas femias producen unha prole incapaz de voar. Realizáronse tamén varios intentos para infectar as poboacións de mosquitos con bacterias do xénero *Wolbachia*, facendo que os mosquitos se tornen parcialmente resistentes ó virus do dengue. Aínda que estas infeccións inducidas resultan efectivas, non se coñece con exactitude se as infeccións naturalmente adquiridas son realmente protectoras. A data de 2015 as investigacións estaban aínda en progreso para determinar cal é o mellor tipo de *Wolbachia* a empregar para este propósito.

### Vacinación 
No ano 2016 comezou a comercializarse unha vacina parcialmente efectiva para o dengue en Filipinas e en Indonesia, A vacina baséase nunha combinación debilitada de virus da febre amarela e cada un dos primeiros catro serotipos do virus do dengue. Un estudo sobre esta vacina determinou que tiña un 60% de efectividade, previndo máis de entre o 80% e o 90% dos casos graves. No ano 2017 o fabricante desta vacina recomendou que só se usara en persoas que xa tiveran unha infección previa co dengue xa que existían evidencias de que podería empeorar as infeccións subsecuentes.

Existen diversos programas en curso para procurar unha vacina que cubra tódolos serotipos do dengue,

### Día Internacional contra o Dengue 
No ano 2010 a Asociación de Nacións do Sueste Asiático xunto coas delegacións rexionais asiáticas da Organización Mundial da Saúde declararon o día 15 de xuño como Día Internacional contra o Dengue, celebrándose o primeiro evento deste tipo en Iacarta, Indonesia, no ano 2011.

## Tratamento 
Non existen medicamentos antivirais específicos para o dengue, e o mantemento dun balance axeitado de fluídos é importante no seu tratamento, Aqueles que presentan outros problemas de saúde, algún dos sinais de advertencia ou que non poden realizar un seguimento regular precisan de hospitalización. O ritmo de administración de fluídos calíbrase a unha taxa de micción de 0,5 a 1&nbsp;mL/kg/h, con signos vitais estables e unha normalización de hematócrito. A OMS recomenda o uso de células vermellas empaquetadas ou sangue completo e desaconsella o uso de plaquetas ou plasma fresco conxelado.

Durante a fase de recuperación interrómpese a administración de fluídos intravenosos para previr un estado de hipervolemia. e o descubrimento da estrutura das proteínas virais pode axudar no desenvolvemento de medicamentos efectivos. Finalmente existe a posibilidade de desenvolver inhibidores de fusión que deterían a entrada do virus nas células, ou inhibidores da carapucha 5′, necesaria para a replicación viral. No ano 2016 estimouse que o custo global do dengue era duns 7&nbsp;552 millóns de euros. Os informes existentes indican que a doenza está presente en polo menos 22 países de África, aínda que se estima que estea presente en todo o continente, supoñendo un risco para o 20% da súa poboación. Estes datos converten ó dengue nunha das enfermidades de transmisión vectorial máis comúns do mundo.

As infeccións por dengue adquírense con máis frecuencia en ambientes urbanos. Considérase que este incremento débese a unha combinación de urbanización, crecemento de poboación, aumento no número de viaxes internacionais e o cambio climático.

Como a maioría dos arbovirus, o virus do dengue mantense na natureza en ciclos que involucran a vectores que se alimentan de sangue e a hóspedes vertebrados. As grandes epidemias de dengue foron moi pouco frecuentes dende entón ata os anos 1940. As investigacións adicionais que levaron a cabo posteriormente John Burton Cleland e Joseph Franklin Siler completaron a comprensión básica do método de transmisión do dengue. Os ingleses dicían dos escravos nas Indias Occidentais que contraían o dengue que tiñan a postura e andares dun dandi, polo que a enfermidade coñeceuse tamén como a "febre do dandi" (). Joan Coromines, no seu *Diccionario crítico etimológico castellano e hispánico* indicou que a palabra inglesa *dengue* podería ser un calco do castelán, mais sen descartar por completo o caso contrario.

O termo inglés *break-bone fever* ("febre quebraósos") acuñouno o médico e Pai fundador dos Estados Unidos Benjamin Rush, nun informe de 1789 sobre a epidemia de 1780 que tivo lugar en Filadelfia. No título deste informe utilizou o termo máis formal "febre remitente biliosa" (). O propio termo "dengue" pasou a ser de uso xeral na escrita inglesa a partir do ano 1828. Outras denominacións históricas desta doenza foron "febre rompecorazóns" () e *"la dengue"*. Os casos máis graves da doenza recibiron tamén diversas denominacións, incluíndo a de "púrpura trombocitopénica infecciosa" () e a de "febre hemorráxica das Filipinas", "febre hemorráxica tailandesa" ou "febre hemorráxica de Singapur".

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
### Outros artigos 
* Wolbachia
### Ligazóns externas 
* 
*