open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Igrexa nativa americana

A **Igrexa nativa americana** (en ; *NAC*), tamén coñecida como **peiotismo** e **relixión do peiote**, é unha relixión nativa americana sincrética que mestura as crenzas nativas americanas tradicionais con elementos do cristianismo, especialmente os relativos aos Dez Mandamentos, e o uso sacramental do peiote. A relixión xurdiu no Territorio de Oklahoma (1890–1907) da man de Quanah Parker a finais do século XIX, despois de que o peiote fose introducido no sur das Grandes Chairas dende México. No presente, é a máis estendida relixión indíxena entre os nativos americanos dos Estados Unidos (agás entre os nativos de Alasca e os hawaianos), no Canadá (especialmente entre as Primeiras Nacións de Saskatchewan e Alberta), e México, cun estimado de 300.000 seguidores.

## Historia 
miniatura|dereita|Camiño do peiote.
miniatura|dereita|Un conxunto de obxectos cerimoniais usados durante o ritual do peiote.
Historicamente, moitas denominacións do cristianismo tradicional tentaron converter os nativos americanos ao cristianismo no hemisferio occidental. Estes esforzos tiveron éxito parcial, porque as prácticas relixiosas, incluídas as da Igrexa nativa americana, de moitas tribos nativas americanas reflicten credos cristiáns. Aínda que a conversión ao cristianismo foi un proceso lento, os principios da Igrexa nativa americana foron máis facilmente aceptados.

Orixinalmente formada no Territorio de Oklahoma, a Igrexa indíxena americana é monoteísta, crendo nun ser supremo chamado o Grande Espírito. Foi creado oficialmente en 1918. Os principios da Igrexa nativa americana consideran o peiote como un sacramento sagrado e utilízano como un medio para comunicarse co Grande Espírito (Deus), tamén coñecido como o Creador.

## Relación co cristianismo 
A algúns nativos americanos non lles gustan as crenzas do cristianismo debido á historia entre os nativos e os grupos cristiáns europeos. Os intentos dos misioneiros de alterar ou eliminar aspectos da herdanza e cultura dos nativos americanos deixaron a moitos incapaces de reconciliarse co cristianismo. Por outra banda, algúns membros están cómodos cunha forma espiritual sincrética que combina as súas formas indíxenas con algúns aspectos do cristianismo. A igrexa incluíu na súa formación características protestantes.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Grande Espírito
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
### Ligazóns externas 
* Listing of Native American Churches 
* American Ethnography – The use of Peyote by the Carrizo and Lipan Apache tribes 
* "Native American Church, Encyclopedia of the Great Plains
Riihimäen Cocks

Os **Riihimäen Cocks** son un equipo de balonmán da cidade de Riihimäki, Finlandia. O club foi fundado en 1973 e compite na máxima categoría do balonmán finlandés, a Aktialiiga. Na tempada 2018-19 converteuse no pimeiro equipo finlandés en disputar a Liga de Campións da EHF. Xoga os seus partidos como local no Cocks Areena, un pavillón con capacidade para 2&nbsp;500&nbsp;persoas.

Dende a súa fundación o equipo gañou o campionato finlandés en 11 ocasións, ademais de gañar a copa noutras 10 e a Baltic League en catro, o que o converte no segundo equipo máis laureado de Finlandia por detrás do BK-46 de Karis.

## Historia 
Na tempada 2017-18 os Cocks conseguiron o seu sexto campionato finlandés consecutivo, e décimo en total, o que lle valeu a súa clasificación para disputar a Liga de Campións da EHF na tempada 2018-19, converténdose no pimeiro equipo finlandés en disputar a máxima competición do balonmán europeo. O equipo foi confirmado como un dos 28 participantes durante a reunión que a Federación Europea de Balonmán (coñecida como EHF polas súas siglas en inglés) celebrou en Glasgow (Escocia)

## Pavillón 
[miniatura|250px|Os Riihimäen Cocks xogan os seus partidos como locais no [Cocks Areena.]]
No outono de 2019 os Cocks abandonaron o que fora ata aquel momento o seu estadio, o Riihimäen urheilutalo. O recinto, de 900&nbsp;m², e situado no Riihimäen urheilupuisto, non cumpría coas medidas necesarias para disputar partidos internacionais.

A nova casa do equipo, o Cocks Areena, inaugurouse en agoto de 2019. O novo estadio, coas cores vermella e amarela do club de Riihimäki, cumpre con todos os requisitos internacionais e conta con capacidade para 2&nbsp;500&nbsp;persoas. Ademais da práctica do balonmán prevéronse outros posibles usos para facer máis rendible a instalación, como concertos ou feiras.

## Personalidades 
### Xogadores 
#### Números retirados 
Os primeiros números retirados do equipo de Riihimäki foron o 10 de Markku Tuomen e o 14 de Pekka Lehtinen, aos que seguiu o 31 de agosto de 2013 o 13 de Jarmo Lepola antes do partido do 40º&nbsp;aniversario que o club disputou fronte o BK-46 de Karis.

### Presidentes 
Ao longo da súa historia os Cocks tiveron dez presidentes distintos. Tan só dúas persoas ocuparon a presidencia en dous períodos distintos: Pekka Lappalainen (entre 1990 e 1996, e ente 2010 e 2011) e Jari Viita (entre 2005 e 2010, e dende 2011).

## Palmarés 
;SM-liiga
*Campión (13): 2007, 2008, 2009, 2010, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2021, 2025
**Prata (6): 1978, 1979, 2005, 2011, 2023, 2024
**Bronce (5): 1998, 2000, 2006, 2012, 2022

;Suomen Cup
*Campión (10): 2007, 2008, 2010, 2011, 2013, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2023

;Baltic League
*Campión (4): 2016, 2017, 2018, 2019
**Subcampión (3): 2010, 2013, 2015

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Sitio web oficial
Catedral de St Andrews

[miniatura|Vista dende arriba da [Planta (arquitectura)|planta da catedral e a vila ao fondo.]]
A **catedral de St Andrews** é unha catedral en ruínas en St Andrews, Fife, Escocia. Foi construído en 1158 e converteuse no centro da igrexa católica medieval en Escocia como sede da arquidiocese de St Andrews e dos bispos e arcebispos de St Andrews. Caeu en desuso despois de que a misa católica fose ilegalizada durante a Reforma escocesa do século XVI. Actualmente é un monumento baixo a custodia de Historic Environment Scotland. As ruínas indican que o edificio tiña uns 119 m de longo considerándose a igrexa máis grande construída en Escocia.

## Notas
Fidelia Fielding

**Fidelia Ann Hoscott Fielding**, nada co apelido Smith o 15 de setembro de 1827 e finada o 18 de xullo de 1908, tamén coñecida como '''Dji'ts Bud dnaca''' ("Paxaro Voador"), filla de Bartholomew Valentine Smith ( – 1843) e Sarah A. Wyyougs (1804–1868), e neta de Martha Shantup Uncas (1761–1859), foi a derradeira falante coñecida da lingua mohegan-pequot.

Casou cun mariñeiro mohegan, William H. Fielding (nado en 1822 e finado en 1889). Vivían nunha das últimas "casas da tribo", unha cabana de madeira da época das reservas. Era coñecida por ser unha muller de mentalidade independente que estaba ben versada nas tradicións tribais e que continuou falando a lingua tradicional mohegan-pequot durante os seus últimos anos.

## Legado e honras 
Fidelia Fielding morreu o 18 de xullo de 1908, en Montville, Connecticut, e foi enterrado en Antigos Cemiterios dos Mohegans en Fort Shantok State Park, en Montville, Connecticut. O 24 de maio de 1936 colocouse alí un marcador conmemorativo para honrala, nunha cerimonia na que asistiron unhas 1.000 persoas. Fielding é unha das únicas tres nativas americanas que foron incluídas no Salón da Fama das Mulleres de Connecticut. Anos máis tarde, Gladys Tantaquidgeon, unha muller mohegan adestrada por Fielding que insistiu igualmente en preservar as formas tradicionais, tamén foi incorporada ao Salón da Fama. incluíndo a Stephanie Fielding (unha descendente de Fidelia), estiveron traballando coidadosamente con materiais recompilados e arquivados por Fielding e Speck para reconstruír e reanimar a lingua mohegan-pequot como unha lingua viva para as novas xeracións.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lingua mohegan-pequot
Andrzej Wiśniewski

**Andrzej Wiśniewski**, nado en Poznan o 4 de febreiro de 1958, é un filósofo polaco especializado en lóxica e erotética, experto no estudo das expresións nas que se manifestan preguntas, expresións interrogativas ou erotemas. Wiśniewski foi un investigador da Universidade de California, da  Real Academia Flamenga de Ciencias e Artes de Bélxica, o Instituto Holandés de Estudos Avanzados en Humanidades e Ciencias Sociais en Wassenaar e na Universidade de Cambridge.

Foi homenaxeado polo seu traballo filosófico co premio outorgado polo ministro de Educación Nacional, o premio do Ministerio de Ciencia e Educación Superior, a Cruz de Ouro ao Mérito e a Cruz de Cabaleiro da Orde de Polonia Restituta. Foi así mesmo laureado co título de Mestre (Mistrz) da Fundación para a Ciencia Polaca e "Maestro" (Mro.) do Centro Nacional de Ciencias 

## Traxectoria 
Naceu en 1958 en Poznan, onde pasou toda a súa vida profesional e privada. Despois de graduarse nos centros de ensino primario e secundario e obter o título de graduado en 1977, comezou a estudar Filosofía na Facultade de Ciencias Sociais da Universidade Adam Mickiewicz, da que se graduou en 1981 cun máster baseado na tese titulada *Relacións entre problemas filosóficos e teorías lóxicas das preguntas*, supervisado polo profresor Jan Tal. Inmediatamente despois de graduarse, comezou a traballar na súa alma mater, converténdose en asistente do Departamento de Filosofía da Universidade Adam Mickiewicz. En 1986 obtén o título académico de Doutor en Humanidades no campo da filosofía a partir da tese *Xeración de preguntas a través de conxuntos de frases*, que foi redactada baixo a dirección do profresor Tadeusz Kubiński. A nova titulación académica supuxo un ascenso profesional na Universidade e en 1987 recibiu o posto de profesor axudante. En 1991, o Consello da Facultade de Ciencias Sociais da Universidade Adam Mickiewicz outorgoulle o título académico de doutor habilitado en humanidades no campo da filosofía, na especialidade de lóxica, tras superar con éxito o coloquio de habilitación e presentar a tese titulada *Facer preguntas: lóxica e racionalidade*. En 1993, asumiu o cargo de profesor asociado no Instituto de Filosofía da Universidade Adam Mickiewicz.

É autor de cinco monografías, a última das cales é *Questions, Inferences, and Scenarios* (College Publications, Londres, 2013) e duns 50 artigos de investigación.

Wiśniewski é un filósofo citado en estudos modernos sobre lóxica e filosofía da información:

## Notas
Ana Aba Catoira

**Ana María Aba Catoira**, nada na Coruña en 1970, é unha académica e xurista galega, especializada en Dereito Constitucional.

## Traxectoria 
Ana M. Aba Catoira licenciouse en Dereito pola Universidade da Coruña en 1993. En 1998 doutorouse pola Universidade da Coruña cunha tese titulada *La problemática de la limitación de los derechos en la jurisprudencia del Tribunal Constitucional*, dirixida por José Antonio Portero Molina. Desde 2003 é profesora titular na área de Dereito Constitucional na Universidade da Coruña. En 2021 entrou a formar parte do equipo directivo da Facultade de Dereito da Coruña como vicedecana de Relacións Internacionais, Institucionais e Dixitalización. En setembro de 2023 converteuse na primeira muller en ocupar o decanato da Facultade de Dereito da Coruña, cargo que exerceu durante un curso académico.

É socia fundadora da Rede Feminista de Dereito Constitucional, que agrupa expertas en estudos de xénero e dereitos das mulleres, e integrante da Rede de Especialistas en Dereito e TICs. É socia do Observatorio do impacto ético e social da Intelixencia Artificial, e membro de Referentes Galegas, así como integrante do Centro de Estudos de Xénero e Feministas (CEXEF).

## Notas
Celestina Marrón

**Celestina Marrón Llaneza**, nada en Lada (Langreu) o 29 de xuño de 1926 e finada en Xixón o 9 de agosto de 2016, foi unha militante comunista española. Xunto a outras compañeiras como Tina Pérez e Anita Sirgo tivo un labor decisivo na *Huelgona* de 1962.

## Traxectoria 
A súa familia sufriu as consecuencias da represión franquista e tivo que traballar xa desde nena. O seu pai e o seu irmán foron fusilados tras a guerra civil en Pando, e os falanxistas queimaron a súa casa cando Marrón tiña 10 anos.

Casou en 1946 e tivo dous fillos, dos que quedou a cargo tras a súa separación sete anos despois. Ocupouse entón de todo tipo de traballos para poder saír adiante. Ademais, tivo un papel destacado nos inicios na clandestinidade de Comisións Obreiras, sindicato no que ao longo da súa vida ocupou diversos cargos. No acto, Marrón lembrou «a quen loitaron contra o franquismo e a favor da democracia, ás mulleres explotadas, aos traballadores e traballadoras que sofren a crise, e aos sindicalistas que en calquera lugar do mundo arriscan as súas vidas pola liberdade».

## Notas
Archie Thompson (yurok)

**Archie Thompson**, nado o 26 de maio de 1919, e finado o 26 de marzo de 2013, foi un activistas pola normalización lingüística e membro do pobo indíxena yurok. Os yurok son a tribo nativa americana máis grande do estado de California, con aproximadamente 6.000 membros.

Thompson era o yurok vivo máis vello e o derradeiro falante nativo e activo coñecido da lingua yurok no momento da súa morte en 2013. Foi o derradeiro duns vinte anciáns yurok que traballaron para revitalizar a lingua. Traballou con académicos e lingüistas para preservar e revitalizar a lingua entre as xeracións máis novas de yurok durante as décadas de 1990 e 2000. Eses mesmos lingüistas predixeran orixinalmente que a lingua yurok se extinguiría en 2010 e Thompson recibiu gran parte do crédito por axudar a salvar a lingua. O yurok ensínase en cinco escolas secundarias ao longo dos condados de Humboldt e Del Norte, no norte de California. Aínda que a lingua aínda está en perigo de extinción, o esforzo por preservar o yurok considérase o esforzo de revitalización máis exitoso en California.

## Traxectoria 
Thompson naceu o 26 de maio de 1919 na aldea de Wa'tek (agora coñecida como Johnsons, California) no condado de Humboldt. Cando tiña cinco anos, foi enviado a unha escola do goberno en Hoopa, California onde foi desanimado a falar yurok. Volveu á casa cando tiña oito anos. Foi acollido pola súa avoa, Rosie Jack Hoppell.  Thompson foi criado pola súa avoa, que só falaba yurok na súa casa, e o seu tío. Os seus parentes criárono nun estilo de vida tradicional yurok. Cando era neno, Thompson atrapaba parrulos para encher colchóns de plumas, colleitaba algas, pescaba *Thaleichthys pacificus* e salmóns e rastrexaba alces.

### Educación e servizo militar 
Thompson gañou cartas universitarias en fútbol, baloncesto, béisbol e atletismo na escola secundaria de Del Norte, en Crescent City, California, na que se formou en 1939. Thompson foi un dos primeiros estudantes nativos americanos en gravar o seu nome no Del Norte H.S. Coach's Cup, un premio escolar que honra habilidades de excepción en múltiples deportes atléticos.Asistiu ao Instituto Sherman, un internado nativo americano en Riverside, California, (agora coñecido como Sherman Indian High School) onde aprendeu soldadura. Serviu na Mariña dos Estados Unidos durante a segunda guerra mundial e foi enviado ao sur do Pacífico.

## Vida persoal 
Thompson e a súa esposa, Alta McCash, membro do pobo karuk, mudáronse a Crescent City en 1959. A parella tivo oito fillos antes de que Alta morrese polas complicacións dunha caída en 1968.

## Honras 
En 2009, Thompson recibiu a honra de prata na categoría de mentor da MetLife Foundation e da National Association of Area Agencies on Aging nunha cerimonia celebrada en Washington D.C.

## Morte e legado 
Archie Thompson morreu nun hospital de Crescent City o 26 de marzo de 2013, aos 93 anos. Sobrevivírono oito fillos, vinte e nove netos, setenta e dous bisnetos, catro tataranetos e unha irmá.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lingua yurok
Propretor

Un **propretor** ( latín , *pro praetore* ), durante a República Romana, era aquel que ocupaba o cargo de pretor durante un ano en Roma, e tiña a intención de gobernar unha provincia, coa autoridade do pretor. Foi unha extensión do seu mandato, unha forma de promaxistratura.

## Historia 
Na República Romana, os pretores, como os cónsules, eran elixidos polo pobo romano reunido en comicios. Ao final do seu mandato, podían converterse en propretores ou gobernadores de provincias, por un ano. O primeiro propretor coñecido era do 241 a. C., e a súa función xeneralizouse nos dous séculos seguintes, ata que Lucio Cornelio Sila (r. 82 - 79 a. C.) fixo obrigatorio, na reforma constitucional, que os antigos maxistrados que tiñan o *imperium* exercesen nunha provincia como gobernador durante un ano. 

Unha *lex Iulia* da época de Xulio César limitaba a duración do mandato nunha provincia *praetoria* a só un ano, mentres que a dun *consularis* alcanzaba os dous anos.​ Os gobernadores provinciais non tiñan soldo, aínda que algúns gastos eran cubertos polo *Aerarium*. Por iso, polo xeral, o empeño dos titulares era moitas veces enriquecerse mentres permanecían no cargo. Octavio Augusto foi o primeiro en compensar o cargo de gobernador provincial cun soldo.

Augusto, na reforma da administración provincial, quixo que os seus legados dirixiran as provincias imperiais, asumindo o título de *Legatus Augusti pro praetore*, para lembrar que foron nomeadas por el e a antiga natureza militar da pretura e da propretura. Algunhas das provincias imperiais foron encomendadas aos propretores a partir do 27 a. C.

## Notas
Municipio de Mārupe

O **municipio de Mārupe** (en letón, *Mārupes novads*) é un dos 36 municipios de Letonia. Os 36 municipios son resultado da última reorganización do territorio aprobada o 1 de xuño de 2021,  que fusionou o antigo municipio Mārupe e o municipio de Babītes. Limita ao norte coa cidade estatal de Jūrmala e coa capital de Riga, ao oeste co municipio de Tukums, ao suroeste co municipio de Jelgava e ao sur co municipio de Olaine. O centro do municipio está situado na propia Mārupe.. 

## Xeografía e historia 
A parte norte do concello estaba por debaixo do nivel do mar hai 5-6 mil anos. A medida que foi subindo gradualmente e o lago Babīte converteuse nunha lagoa, os asentamentos de pescadores e cazadores comezaron a formarse na costa. O asentamento máis antigo descuberto data do III milenio a.C.. No século XII, a rexión estaba habitada por livonios e semigaliáns, por aquí pasaba o camiño de tránsito a Prusia. Desde o século XIII, o actual distrito de Mārupe foi incluído no Landvögtey de Riga, máis tarde na área patrimonial de Riga, Pierīga. Despois da guerra de Livonia, a maior parte do condado pasou baixo o ducado polaco de Pardaugava, despois de 1629 foi adquirido por Suecia. Unha pequena parte da marxe esquerda do Lielupe foi incluída no Condado de Kurzeme e Zemgale. A parte sueca engadiuse ao Imperio ruso en 1721.

## Atraccións turísticas 
miniatura|Multi-parque infantil, popular na parroquia de Jaunmarupe

O 30 de xullo de 2020, Reaton, contratista letón, e os representantes do municipio de Mārupe, co corte simbólico da cinta no territorio adxacente do Parque Natural de Jaunmārupe, abriron un novo parque infantil para nenos de 6 a 16 anos. “Parque infantil de primavera”.

A superficie total de construción da reconstrución do parque Jaunmārupe é de 6674 metros cadrados e o importe do acordo foi de 885,068,66 EUR. Dentro da execución do proxecto, Reaton construíu o parque infantil, puxo revestimentos de goma e tamén proporcionou a entrega e instalación de equipos de xogos. O territorio foi axardinado plantando árbores, arbustos e plantas perennes. Instalouse un sistema de videovixilancia e tamén se realizou a instalación de redes de enxeñería, polo que se implantou o proxecto de parque infantil con formas arquitectónicas modernas.

O parque é moi visitado dado o seu tamaño e construción modernas e a súa facilidade de acceso e localización, nas autovías de saída do aeroporto de Riga..

## Notas 
## Véxase tamén
### Outros artigos 
*Organización territorial de Letonia
*Rexións de Letonia
José Romero Rial

**Jose Romero Rial**, coñecido como **O Navallas**, nado o 24 de outubro de 1911 na Capela, O Araño (Rianxo), foi un mineiro, mariñeiro e labrego galego.

## Traxectoria 
Acusado de ser un dos responsables da voadura da ponte do río Beluso, de participar no asalto á casa do médico de Boiro Benigno López, á do cura de Vilacova (Lousame) e mais ó local da Juventud Católica de Noia. Foi detido pola Garda Civil en Santiago de Compostela nunha casa da rúa de Belvís, propiedade de María Lence Mariño, onde levaba un mes agochado tralo golpe de Estado do 18 de xullo de 1936, ocultándose anteriormente na casa de súa irmá Concepción Romero Rial, tamén en Santiago.

Entrou en prisión preventiva o 13 de marzo de 1937 en Santiago de Compostela. Foi xulgado en consello de guerra polo delito de rebelión e condenado o 27 de xullo de 1937 a vinte anos de reclusión, cualificado como elemento marxista e considerado perigoso, acusado de intervir no movemento revolucionario. Foi trasladado á Prisión central de Astorga (León) o 13 de marzo de 1939 procedente de Santiago de Compostela. Foille conmutada a pena a tres anos e cinco meses de prisión.

O 3 de setembro de 1940, tras constituírse a condena en prisión atenuada, comezou a cumprir a pena no seu domicilio da Ponte Beluso, Bealo (Boiro). O 13 de novembro de 1941 a alcaldía do concello de Boiro expediu os certificados para proceder á súa liberación definitiva.

## Vida persoal 
Casou en Bealo (Boiro) onde viviu coa súa dona. Traballou nas minas en Lousame. No momento de ser xulgado tiña dous fillos, un neno e unha nena, de 4 e 2 anos.

Faleceu nun accidente de bicicleta, batendo ó caer coa cabeza contra unha pedra.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 

### Ligazóns externas 
*
Rexurdimento da lingua livonia

[miniatura|Mapa de [Letonia que mostra a distribución histórica do livonio (en laranxa claro) e a zona onde se falou ata o primeiro terzo do século XX (en laranxa escuro).]]
A lingua livonia, falada durante séculos en Letonia, esmoreceu gradualmente até a morte da súa derradeira falante nativa, Grizelda Kristiņa, o 2 de xuño de 2013. Mesmo así, hoxe hai varios livonios que están traballando no rexurdimento da lingua, e unhas 210 persoas teñen algún coñecemento desta lingua.

## Contexto 
A lingua livonia é unha lingua fino-báltica, semellante ao estoniano e ao finés, que é falada en Letonia. O seu declive gradual, que xa viña ocorrendo durante séculos antes, acelerouse despois da ocupación soviética de Letonia en 1940. O Exército Soviético tomou o control da Costa de Livonia, o lugar onde aínda quedaban algúns centos de falantes de livonio, e restrinxiu o acceso á zona.

A lingua livonia converteuse nunha lingua morta o 2 de xuño de 2013 cando Grizelda Kristiņa, a súa derradeira falante nativa fluída, morreu aos 103 anos. Ela abandonara Letonia en 1944 debido á súa ocupación polos soviéticos e instalouse no Canadá, onde viviu ata a súa morte. Unha década despois, o movemento aínda era popular entre a mocidade livonia, algúns dos cales se reunían regularmente en Riga, a capital de Letonia, e logo foron á aldea de Mazirbe (onde hai un centro cultural livonio) ou aos campamentos de lingua livonia.

O movemento de revitalización da lingua livonia non foi apoiado nin polo goberno de Letonia nin por ningún outro (como o estoniano), polo que depende das organizacións culturais de Livonia. Algúns exemplos destes son a Asociación Livonia (), a Sociedade de Amigos de Livonia () ou o Centro Cultural de Livonia (). Estes organizan eventos culturais e publican estudos sobre os livonios, incluída a súa lingua.

A partir de 2011, o número de persoas que tiñan algún coñecemento da lingua nun nivel A1 ou A2 era de 210, mentres que os que tiñan un coñecemento de B1 ou superior eran 40. Algunhas delas aprenderon o que saben da lingua a través de programas da Academia de Cultura de Letonia ou das universidades de Tartu, Helsinqui ou Letonia.

Un informe de Radiodifusión Pública de Letonia publicado o 18 de outubro de 2022 afirmaba que Kuldi Medne, de dous anos, era a única persoa en Letonia cuxa lingua materna era o livonio. Os seus pais son Jānis Mednis e Renāte Medne, activistas do renacemento da lingua livonia.

O 25 de xaneiro de 2023 erixiuse no Municipio de Talsi () un sinal de tráfico en lingua livonia, a primeira deste tipo en Letonia, para reflectir a súa herdanza cultural livonia. Está previsto que se estabelezan na comarca outros sinais deste tipo.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Recuperación da lingua hebrea
* Lista de linguas revividas
### Ligazóns externas 
*, unha páxina web con información sobre a cultura, a historia e a lingua livonia. 
* do Instituto Livonio da Universidade de Letonia
*, un campamento anual de verán para nenos de Livonia para ensinarlles a súa cultura e lingua
Enrico Pieranunzi

**Enrico Pieranunzi**, nado en Roma o 5 de decembro de 1949, é un pianista profesional italiano de Jazz. No referendo anual da revista italiana *Musica Jazz* foi elixido mellor músico italiano de 1989, mentres que en 1993 a francesa "Academie du jazz" nomeouno entre os tres primeiros músicos de jazz europeos.

## Traxectoria 
Estudou música clásica no Conservatorio de Roma licenciándose con 14 anos no 1973. Traballou como docente ata finais dos anos 70. Debido á influencia do seu pai (guitarrista de jazz) e a súa paixón por Bill Evans comezou a introducirse no mundo do jazz.
 
Ao longo da súa dilatada traxectoria, que inclúe máis de 60 discos editados e participacións anuais constantes en festivais e sesións, compartiu escenarios e gravacións con músicos destacados da época como Chet Baker, Art Farmer, Lee Konitz, Marc Johnson, Joey Baron, Paul Motian ou Charlie Haden. Con Marc Johnson ao contrabaixo e Joey Baron á batería, forman un trío co que acadaron unha maior estabilidade e publicaron a maioría de discos de Pieranunzi.

No ano 2024 publicou con Bonsai Music *Fauréver - A Tribute to Gabriel Fauré*, tras un acordo con Pierre Darmon, presidente da discográfica, que lle permitiuu adicar un disco, liderando un trío, na honra do centenario da desaparición de Gabriel Fauré. No libreto Pieranunzi declárase influenciado polos compositores franceses no estilo romántico, en particular Claude Debussy. Pero as obras de música de cámara compostas por Gabriel Fauré "conmocionaron de verdade" para o cal traballou en novos arranxos como os de “Funkarolle (D'après Barcarolle opus 44, n° 4)”, o ritmo herdado do funk impulsa o trío cara a paisaxes orixinais. Simona Severini, colaboradora, ofrece voces en harmonía coas arias clásicas da música francesa, a súa intervención en “J'aime tes yeux (D'après Chanson d'Amour opus 27 n°1)” traballa en simultáneo cos acordes do piano. Outro convidado, Gabriele Mirabassi, actúa como dobre pianista na canción “Play Gershwin“.

## Notas
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas
* [Falling from the Sky, canción de Pieranunzi de 2019(https://gl.wikipedia.org/wiki/2019) en youtube]
Meshari

***Meshari*** (literalmente, "Misal") é o libro máis antigo publicado en lingua albanesa. Foi escrito por Gjon Buzuku, un bispo católico, en 1555. A obra consta de 188 páxinas a dúas columnas. Trátase dunha tradución das partes principais da liturxia católica. Contén as liturxias das principais festividades relixiosas do ano, comentarios do libro das pregarias, fragmentos da Biblia e pasaxes do ritual e do catecismo. A intención do *Meshari* era axudar aos cristiáns a rezar diariamente durante os servizos relixiosos. A única copia orixinal consérvase na actualidade na Biblioteca do Vaticano.

## Lingua da obra 
O *Meshari* está escrito no dialecto gheg, usando principalmente o alfabeto latino, con algunhas letras modificadas. Emprega tamén a letra ћ do alfabeto cirílico serbio. A obra utiliza un vocabulario amplo e unhas formas ortográficas e gramaticais que parecen estandarizadas, o que indica a existencia dunha tradición escrita anterior en albanés.

## Achado 
O *Meshari* foi atopado en 1740 por Gjon Nikollë Kazazi, mais perdeuse de novo até 1909. En 1930, o libro foi fotocopiado por vez primeira polo crego Justin Rrota, quen levou unha copia a Albania. En 1968, foi publicado con transliteracións e comentarios lingüísticos.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 

### Outros artigos 
* Gjon Buzuku

### Ligazóns externas 
* Texto completo en albanés (Biblioteca Nacional de Albania)
Francisco Tubío Vicente

**Francisco Tubío Vicente**, coñecido como **Chiquelo**, nado en San Carlos, Buenos Aires (Arxentina) en 1910 e finado en Ourille, Taragoña (Rianxo) o 15 de outubro de 1936, foi un zapateiro, panadeiro e labrego galego.

## Traxectoria 
Tralo golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 formou parte das partidas armadas organizadas polo comité de defensa, que requisaron alimentos, armas e explosivos. Participou en asaltos, como o da casa reitoral de Abanqueiro (Boiro), na voadura da ponte do río Beluso, co propósito de dificultar o avance do exército sublevado e realizou gardas na vila de Boiro.

O exército tomou Boiro o 26 de xullo. Comezou a ser perseguindo xunto a outros como José Romero Rial, Celestino Horta Resúa, José Ces Caamaño e José Saavedra García. Agochouse no monte, onde botou arredor de tres meses, ata que os falanxistas deron con el, tras recibir o aviso dalgúns veciños da contorna, o 15 de outubro de 1936 no monte do Castro, preto de Ourille, onde foi asasinado. Foi soterrado pola súa familia o día seguinte no cemiterio de Taragoña.

## Vida persoal 
Fillo de Francisco Tubío Sestelo, natural de Noia, zapateiro, e de Rita Vicente Collazo, coñecida como A Rixota, natural de Rianxo, verduleira. Seus pais emigraron á Arxentina, onde naceu seu irmán Eduardo e mais el. A familia regresou a Rianxo, onde tiveron outros dous fillos, Domingo e Andrea.

Aprendeu o oficio de zapateiro con seu pai. Xogaba ó fútbol, deporte no que destacaba. Casou en Bealo (Boiro) con María Triñanes Resúa, con quen tivo dous fillos. Traballou de zapateiro en Boiro, de panadeiro e mais de labrego. Quedou viúvo ó pouco de casar.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 

### Ligazóns externas 
*
Casia

**Casia** ou **Casiani** (en ), nada cara a 810 e finada antes de 865, foi unha compositora e poeta bizantina. É a única muller coñecida na historia da música bizantina con obras na liturxia bizantina. Foi abadesa dun convento no oeste de Constantinopla.

Casia é unha das únicas dúas mulleres do período bizantino medio que escribiron co seus propios nomes, xunto con Ana Comnena. Como os seus predecesores, Romano o Mélodo e Andrés de Creta, os manuscritos máis antigos da súa obra son séculos posteriores ao seu pasamento.

Consérvanse uns 50 himnos da súa autoría, a meirande parte deles *stichera*, aínda que existen dúbidas sobre a atribución de 26 deles. Tamén se lle atribúen arredor de 261 epigramas e versos gnómicos.

## Nome 
O seu nome é unha variante feminina do nome latino *Cassius*. En grego, existen diferentes formas de escribilo, como Κασ(σ)ία (Cas[s]ia), Εικασία (Eicasia) ou Ικασία (Icasia).

## Traxectoria 
Casia naceu entre o 805 e o 810 en Constantinopla, no seo dunha familia podente. Tres cronistas bizantinos (Pseudo-Simeón, Xurxo o Monxe e León de Tesalónica) afirmaron que Casia participou no desfile de noivas organizado pola emperatriz Eufrosine para o seu fillo Teófilo, un festival mediante o cal os príncipes ou emperadores podían escoller unha prometida dándolles unha mazá de ouro. Engaiolado pola beleza de Casia, o novo emperador achegouse a ela e dixo "A través dunha muller emerxeron as cousas máis baixas", en referencia ao papel de Eva no pecado orixinal. Casia contestou "E grazas a unha muller emerxeron as mellores", en referencia á salvación pola encarnación de Cristo, nacido da Virxe María. Insatisfeito coa resposta, Teófilo rexeitouna e casou con Teodora.

Contra 843, Casia fundou un convento no oeste de Constantinopla, preto dos muros da cidade, do que foi primeira abadesa. Tiña unha relación moi próxima co mosteiro de Studion, que tivo un papel central na reedición de libros litúrxicos bizantinos entre os séculos IX e X. Este mosteiro axudou a conservar as súas obras.

O emperador Teófilo foi un feroz iconoclasta, polo que Casia foi suxeita á persecución imperial pola súa defensa da veneración de iconas. Entre outros castigos, foi azoutada cun látego. Malia esta situación, Casia continuou coa súa vindicación da fe ortodoxa, afirmando: "odio o silencio cando é o momento de falar".

Tras o pasamento de Teófilo en 842, o seu fillo Miguel III ascendeu ao trono do Imperio Romano Oriental, con Teodora actuando como Rexente. Xuntos, puxeron fin ao segundo período iconoclasta (814-842).

Casia viaxou por Italia, para despois asentarse na illa grega de Kasos, onde morreu entre 867 e 890. Na cidade de Panaghia, hai unha igrexa que alberga unha reliquia de Casia.

## Traducións 
### En castelán 
* Casia de Constantinopla (2019). *Poemas*. Tradución ao castelán de Óscar Prieto Domínguez. Ediciones Cátedra. 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Ana Comnena
* Música bizantina
Partido Maorí

O **Partido Maorí** (en ) é un partido político de Nova Zelandia que avoga polos dereitos do pobo maorí. Coa excepción dun puñado de eleccións xerais, o Partido Maorí disputa os asentos reservados para os maorís, nos que o seu principal rival é o Partido Laborista. Baixo o liderado actual de Rawiri Waititi e Debbie Ngarewa-Packer, promove as seguintes políticas: a defensa do *tikanga Māori*, o desmantelamento do racismo sistémico e o fortalecemento dos dereitos das minorías e do *tino rangatiratanga* prometido en Te Tiriti o Waitangi.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Renacemento maorí
### Bibliografía 
*
Día Internacional da Paz

O **Día Internacional da Paz** celébrase o 21 de setembro, foi declarado pola ONU o 30 de novembro de 1981.

Está dedicado á paz mundial e, en concreto, á ausencia de guerra e violencia, como podería provocar un alto o fogo temporal nunha zona de combate para acceder á axuda humanitaria. O día foi establecido por primeira vez en 1981 e observouse por primeira vez en setembro de 1982 e é mantido por moitas nacións, grupos políticos, grupos militares e persoas.

Para inaugurar a xornada, soa a Campá da Paz das Nacións Unidas na sede da ONU en Nova York. A campá está fundida con moedas doadas por nenos de todos os continentes, excepto África, e foi un agasallo da Asociación de Nacións Unidas do Xapón, como "un recordatorio do custo humano da guerra"; a inscrición do seu lado di: "Viva a paz mundial absoluta".
[miniatura|270x270px|Nenos a pintar no día 21 de setembro de [2009 en Xenebra, Suíza, para conmemorar o Día Internacional da Paz.]]
Nos últimos anos publicouse en un.org un mapa de eventos que se pode buscar.

## Outros días dedicados á paz 
### Días internacionais da ONU 
* O 8 de marzo é o Día das Nacións Unidas para os Dereitos da Muller e a Paz Internacional, ademais do Día Internacional da Muller.
* O 6 de abril é o Día Internacional do Deporte para o Desenvolvemento e a Paz.
* O 16 de maio é o Día Internacional da Convivencia en Paz.
* O 10 de novembro é o Día Mundial da Ciencia para a Paz e o Desenvolvemento.

### Outros días similares non promovidos pola ONU 
* O 1 de xaneiro é o Día Universal da Fraternidade, establecido en 1935 por Getúlio Vargas)
* Tamén o 1 de xaneiro, establecido en 1967 polo Papa Paulo VI, é o Día Mundial da Paz.

## Notas 
## Véxase tamén 
* Paz 
* Símbolos da paz
* Lista de días internacionais segundo a ONU
Carme Sansa

**Carme Sansa i Albert**, nada en Barcelona o 22 de febreiro de 1943, é unha actriz catalá de teatro e televisión.

## Traxectoria 
Sansa foi inicialmente, ademais de alumna, profesora da escola Isabel de Villena, dirixida por Carme Serrallonga i Calafell e continuadora na posguerra da tradición pedagóxica do mítico Instituto-Escola da Generalitat do período republicano. A influencia dese centro foi determinante na súa evolución e tamén no seu gusto polo teatro, que pronto se converteu, tras o seu ingreso en 1963 na Escola Superior de Arte Dramática Adrià Gual, nunha dedicación plena. Desde entón viviu con intensidade a aventura escénica.

Desde 1966 no local barcelonés Cova del Drac, a súa participación en espectáculos literarios de cabaré, actuando xunto a Pep Torrents, o seu compañeiro sentimental durante anos, convertérona en alicerce dun xénero en gran parte xa desaparecido. Entre as moitas obras que interpretou figuran textos de Bertolt Brecht, William Shakespeare, Salvador Espriu, Ramón María del Valle-Inclán, Marguerite Duras e Samuel Beckett.

Ao mesmo tempo, Sansa destaca como activista social, liderando movementos de esquerdas contra os conflitos armados de Iugoslavia e Iraq, e en defensa dos dereitos da muller e da lingua catalá. Durante o Procés manifestouse a favor da independencia de Cataluña en varios actos.

## Premios e distincións 
Sansa gañou o Premio Sebastià Gasch en 1978 pola súa dedicación ao *Music Hall* catalán, así como o Premio da Crítica Teatral de Barcelona en dúas ocasións (1994 e 1996). En 1997 recibiu o Premio Butaca á mellor actriz de teatro polo seu papel na obra *Company*. En 2004 foille concedida a Cruz de Sant Jordi e en 2012 o Premio Nacional de Teatro concedido pola Generalitat de Cataluña.

## Televisión 
* *Doctor Caparrós, medicina general* (1979), serie de humor de RTVE Catalunya
* *Amor meu* (1981), serie de humor de RTVE Catalunya.

* *Secrets de família* (1995), serie dramática de TVC
* ''Dones d'aigua* (1997-1998), serie dramática de TVC
* *Carles, Príncep de Viana* (2001), miniserie histórica dirixida por Sílvia Quer
* *Nit i dia* (2016-2017), serie de thriller de TVC
* *Benvinguts a la família'' (2018-2019) serie de comedia negra de TVC

## Notas
Día Mundial da Ciencia para a Paz e o Desenvolvemento

O **Día Mundial da Ciencia para a Paz e o Desenvolvemento** é un día mundial de celebración e acción declarado pola Organización das Nacións Unidas para a Educación, a Ciencia e a Cultura (UNESCO) para conmemorar a importante contribución da ciencia á paz e ao desenvolvemento. 

Tamén pretende recoñecer as contribucións da UNESCO á ciencia, incluíndo a “Declaración sobre a ciencia e o uso do coñecemento científico” e a “*Axenda científica — Marco para a Acción"* (*Science Agenda — Framework for Action*), ambas adoptadas na Conferencia Mundial sobre a Ciencia de 1999 (actualmente World Science Forum) en Budapest, Hungría. 

Tras esta conferencia, a UNESCO proclamou o **Día Mundial da Ciencia** en 2001. Desde entón, celébrase anualmente o 10 de novembro. Os Premios da Ciencia da UNESCO preséntanse como parte do Día Mundial da Ciencia.

## Outros días dedicados á ciencia 
### Días internacionais das Nacións Unidas 
* O 11 de febreiro celébrase o Día Internacional da Muller e a Nena na Ciencia.

### Outros días dedicados á ciencia non promovidos pola ONU 
* Día da Ciencia en Galego 
* Día da Ciencia en Galicia

## Outros días dedicados á paz 
### Días internacionais da ONU 
* O 8 de marzo é o Día das Nacións Unidas para os Dereitos da Muller e a Paz Internacional, ademais do Día Internacional da Muller.
* O 6 de abril é o Día Internacional do Deporte para o Desenvolvemento e a Paz.
* O 16 de maio é o Día Internacional da Convivencia en Paz.
* O 21 de setembro é o Día Internacional da Paz.

### Outros días similares non promovidos pola ONU 
* O 1 de xaneiro é o Día Universal da Fraternidade, establecido en 1935 por Getúlio Vargas)
* Tamén o 1 de xaneiro, establecido en 1967 polo Papa Paulo VI, é o Día Mundial da Paz.

## Notas 
## Véxase tamén 
* Ciencia
* Desenvolvemento humano
* Desenvolvemento sustentábel
* Lista de días internacionais oficiais das Nacións Unidas
* Paz
* Símbolos de paz

### Ligazóns externas 
* 
* 
*
Foxo de Gauss

miniatura| Os primos gaussianos con parte real e imaxinaria como máximo sete, mostrando porcións dun foxo gaussiano de ancho dous que separan a orixe do infinito
Na teoría dos números, o problema **do foxo de Gauss** pregúntase se é posíbel atopar unha secuencia infinita de números primos gaussianos distintos de tal forma que a diferenza entre números consecutivos na secuencia estea limitada. Se un imaxina que os números primos de Gauss son pedras sobresaíntes nun mar de números complexos, a cuestión é se se pode camiñar desde a orixe ata o infinito con pasos de tamaño limitado, sen mollarse. O problema foi exposto por primeira vez en 1962 por Basil Gordon (aínda que ás veces foi atribuído erróneamente a Paul Erdős) e segue sen resolverse. 

Cos números primos habituais, tal sucesión é imposíbel: o teorema dos números primos implica que hai lagoas arbitrariamente grandes na secuencia de números primos.

Pódese definir mediante unha partición dos primos en dous subconxuntos e a súa anchura é a distancia entre o par máis próximo que ten un elemento en cada subconxunto. Así, o problema dos foxos de Gauss pódese formular dunha forma diferente pero equivalente: hai un límite finito nos anchos dos foxos que teñen un número finito de primos no lado da orixe? 

Con cálculos computacionais viuse que a orixe está separada do infinito por un foxo de ancho 6 (como mínimo), que mellora o límite anterior de Gethner, Wagon e Wick que era \sqrt {26}. Sábese que, para calquera número positivo *k*, existen números primos gaussianos cuxo veciño máis próximo está a distancia *k* ou maior, por tanto existen foxos de ancho arbitrariamente grande, mais estes foxos poden non estar necesariamente no camiño de saltos mínimos desde a orixe ao infinito.

## Extensións a outros aneis 
O mesmo problema pódese formular para os enteiros e os primos de Eisenstein que son números da forma a + b\omega \text{ onde } \omega=e^{-i\pi/3}.

Os cuaternións con todos os compoñentes enteiros chámanse enteiros de Lipschitz. Entón, imos os números primos sobre este anel son os primos de Lipschitz. Un enteiro de Lipschitz só é un primo de Lipschitz se a súa norma é primo. Por tanto podemos propor o mesmo problema sobre este anel en \mathbb{H}.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
### Outros artigos 
* Problema do camiño minimax.
* Problema do camiño mínimo.
### Ligazóns externas 
* Moat-Crossing Problem.
Mariñeiro, mariñeira

[miniatura| Mariñeiros manobrando as velas dun [veleiro.]]
Un **mariñeiro** é, no sentido máis amplo, aquela persoa que opera buques ou axuda na súa explotación, mantemento ou servizo. O termo aplícase aos profesionais das mariñas comerciais e pesqueiras, ao persoal militar das armadas e aos profesionais certificados e afeccionados á náutica de recreo.

Ademais do sentido amplo -no que se refire a todo, desde grumete até almirante-, nas mariñas, o termo "mariñeiro" designa, en sentido restrinxido, un ou varios rangos dentro da categoría de persoal de enrolado. Así mesmo, na mariña mercante, o termo "mariñeiro" fai referencia a unha ou varias categorías profesionais de persoal de cuberta, dentro do nivel da mariña.

## Terminoloxía 
[miniatura| [Oficial de máquinas no posto de control de motores dun buque.]]Os termos **pescador, pescadora** ou **pescantín** están relacionados, segundo o DRAG, pero non son sinónimos totais de **mariñeiro**, xa que só se refire a un "mariñeiro que pesca con liña" ou a unha persoa que pesca por afección no mar ou no río.

En galego reintegracionista e en lingua portuguesa, o termo ***marinheiro*** ten o mesmo significado que na normativa oficial do galego. 

### Na mercante 
Os profesionais da mariña mercante teñen varios nomes: En galego normativo son chamados mariñeiros ou **mariños**. En Portugal, denomínanse xenericamente ***marítimos***. No Brasil, todos os profesionais da mercante son designados globalmente como ***aquaviários***, que se dividen en varios grupos.

Existen varias especializacións e categorías dentro da profesión de mariñeiro. A súa certificación segue normas establecidas internacionalmente. Na mariña mercante, as distintas especializacións agrúpanse en varias carreiras, sendo as principais de cuberta, maquinaria, de cámaras, radiotécnica e de sanidade.
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Aparello (pesca)
* Acuicultura
* Barco
* Baleeiro
* Bateeiro
* Corda
* Embarcación 
* Mar
* Mariña
* Mariña mercante
* Marisqueo 
* Navegación marítima
* Nó
* Pescador
* Rede
* Roupa de augas

*
Georgina Mello

**Georgina Maria Augusta Benrós de Mello**, coñecida como **Georgina Mello**, nada en Mindelo o 1 de decembro de 1953 e finada en 2023, foi unha economista caboverdiana, directora xeral da Comunidade dos Países de Língua Portuguesa (CPLP), de 2014 a 2020.

## Traxectoria 
Realizou os seus estudos primarios e secundarios en Paul, na illa de Santo Antão e estudou economía no Instituto Superior de Economia e Gestão, en Lisboa. Despois de graduarse, formouse no Center for Administrative Training and Improvement da Universidade de Cabo Verde, con especialización na School of Public and International Affairs da Universidade de Pittsburgh, en Pensilvania. Realizou un mestrado en Patrimonio, Turismo e Desenvolvemento no Departamento de Ciencias Sociais e Humanas, coa tese "*Museo Virtual de Paisagens de Cabo Verde – Por um modelo alternativo de turismo*".

Após rematar os seus estudos, traballou como economista tanto en Cabo Verde como en Timor-Leste. Desempeñou diversos papeis, no sector público e privado, en Cabo Verde. En Timor-Leste, liderou o proceso de creación da axencia de promoción de investimentos e exportacións, sendo a súa primeira directora executiva.

En febreiro de 2014 converteuse en directora xeral da Comunidade de Países de Lingua Portuguesa (CPLP), despois de suceder a Hélder Vaz Lopes, de Guinea-Bissau, e ocupou o cargo até 2020.

## Distincións 
*Prémio Femina en 2015, concedido a mulleres con logros excepcionais na lusofonía. 

*Premio Especial do Xurado de ARitmar en 2020.

## Notas
Tūheitia

**Tūheitia Pōtatau Te Wherowhero**, nado como **Tūheitia Paki** o 21 de abril de 1955, e finado o 30 de agosto de 2024, coroado como **Kīngi Tūheitia**, foi o rei dos maorís dende 2006 até a súa morte en 2024. Era o fillo máis vello da anterior raíña maorí, Te Arikinui Dame Te Atairangikaahu, e foi anunciado e coroado como o seu sucesor o 21 de agosto de 2006, o derradeiro día do seu tangi.

Tūheitia foi mecenas de Te Matatini, o maior festival cultural maorí, e tamén de Kirikiriroa Marae en Hamilton. Asinou un acordo formal co Departamento de Correccións en 2017 que levou á creación de paneis de xustiza iwi, así como de centros para que as presas se reintegrasen á vida penitenciaria despois de dar a luz. Realizou numerosas visitas de estado e reuniuse con outros monarcas, incluíndo a Carlos III na coroación deste último en 2023. Tūheitia tamén avogou polos sobreviventes maorís do cambio climático e as consecuencias do ciclón Gabrielle.

Entre as súas actividades, participou na política, ao igual que o Kīngitanga como institución. En xaneiro de 2024, mantivo un hui nacional de unidade maorí para responder ás políticas do sexto Goberno Nacional cara aos maorís e o Tratado de Waitangi, que os Kīngitanga crían regresivos e que reverterían "décadas de xustiza duramente combatida".

Tūheitia loitou coa mala saúde ao longo da súa vida. En 2024, máis dunha semana despois do seu décimo oitavo koroneihana (aniversario de coroación), morreu no hospital tras unha cirurxía cardíaca. Sucedeuno a súa filla Ngā Wai Hono i te Pō o día do seu funeral.

## Notas 
## Véxase tamén