A morte na literatura popular galega

[miniatura|300px|*A Santa Compaña*, 1919, [Camilo Díaz Baliño.]]
A **morte** ocupa un lugar central na cultura popular galega, reflectida nunha rica tradición oral que abarca centos de locucións, refráns e cantigas. Este conxunto de expresións tradicionais manifesta a relación profunda e ambivalente que o pobo galego mantivo historicamente coa morte, entendida como fenómeno universal e inevitable que iguala a todas as persoas.

O refraneiro galego aborda a morte desde múltiples perspectivas: como destino ineludible (*a morte a ninguén perdoa*), como acontecemento que require resignación (*contra a morte non hai home forte*), e como elemento que debe afrontarse con dignidade (*antes morte que vergonza*). Adoita dicirse que *a morte a todos iguala* pero isto só é certo no que se refire a todos hemos de morrer (*de morrer ninguén se escapa, nin o rei nin o Papa*) pero non nas circunstancias da morte ou das honras fúnebres posteriores. Moreiras Santiso explícao ben:

As locucións populares recollen tanto eufemismos para referirse ao falecemento (*chamar Deus a un*, *subir ó ceo*) como expresións relacionadas coas supersticións e crenzas que rodeaban a morte e o dó. O cantigueiro popular recolle tamén numerosas referencias á morte, a miúdo con toques de humor negro ou ironía, como mecanismo para afrontar o temor natural ante o descoñecido. 

A tradición oral galega revela tamén a preocupación pola *boa morte* —morrer en graza de Deus— fronte á *mala morte* ou morte en pecado (reflectindo a influencia do cristianismo na cultura popular) ou á morte repentina. Os refráns advirten sobre os perigos que poden levar á morte prematura, desde enfermidades e accidentes ata comportamentos considerados arriscados, establecendo unha especie de código de conduta preventivo baseado na experiencia colectiva.

En conxunto, esta riqueza expresiva converte o corpus de textos sobre a morte nunha das máis extensas e variadas da literatura oral galega, constituíndo un testemuño valioso da cosmovisión tradicional e das actitudes vitais do pobo galego ante un dos temas universais da condición humana.

## Léxico 
Entre a abondosa colección de palabras e expresións para designar á morte (formais, metafóricas, humorísticas) cómpre comezar diferenciando a *Morte branca* e a *Morte moura*, irmás pero diferentes máis aló de vestir unha de branco e outra de negro.

A *Morte branca*  é a que vén avisar do momento da morte, por medio de agoiros e vedoiros, para que a xente estea preparada; ó ir de branco, non asusta á posible vítima. A *Morte moura* é a que vén recoller á persoa indicada pola súa irmá; é inexorable e, cando vén, nunca fai a viaxe en van.

Xesús Alonso Montero publicou en 1970 en *El Progreso*, de Lugo, un artigo con 220 formas de designar en Galicia a morte e o acto de morrer.. En 2008 recuncou no tema e publicou un novo artigo sobre as denominacións galegas da morte (e mais do demo, o porco, o sapo e os abades) e admite que "*coido que a canteira non está inteiramente esgotada*". ou *enfociñar*.

## Locucións
miniatura|300px|Cemiterio da igrexa de Santa Mariña Dozo, en Cambados
* *Á morte* (poñer ou estar): estar a piques de morrer.
* *A vida ou morte*: facer algo con evidente perigo de morrer. 
* *Abandonar este mundo*: morrer.
* *Acabar nunha hucha de pau*: morrer.
* *Aire de morto*: crenza supersticiosa segundo a cal as persoas que vían un cadáver cando o levaban ó cemiterio, non tardaban en morrer tamén.
* *Aire dun defunto*: denominación inespecífica para algúns defectos físicos ou taras.
* *Andar cos defuntos*: ir diante da Compaña, levando a cruz ou o caldeiro e o hisopo de auga bendita.
* *Antes a morte*: expresión de rexeitamento de algo que se estima intolerable. 
* *Apagárselle a vida*, *acabárselle a candea* [a alguén]: morrer.
* *Arrincarlle a alma* [a un]: matar.
* *Batallar coa morte*: estar morrendo, agoniar.
* *Boa sorte*: morte en graza de Deus. Contraponse a *mala morte*, co significado de morrer en pecado
* *Busca-la morte*: facer voluntariamente certas cousas que poden representar grave perigo.
* *Cabodano*: síncope de *cabo do ano*: día que se cumpre un ano do pasamento de alguén, e oficio relixioso que se celebra nese día.
* *Caer na cova*: recibir sepultura, ser enterrado.
* *Caerlle a facha* [a alguén]: dise de quen está a piques de morrer.
* *Cambiar de barrio*, *ir ó outro barrio*: morrer.
* *Chegarlle a hora*, *chegarlle a súa hora (derradeira)* [a alguén]: morrer.
* *Como quen fala cun morto*: frase de resignación ante quen non contesta ou non fai caso ningún.
* *Cortarlle a liña* [a alguén]: morrer. Lembra a imaxe da mitoloxía grega de *cortar o fío da vida*.
* *Criar fentos, criar malvas, criar herbas*: morrer.
* *Dar a alma*, *dar a alma a Deus*: morrer.
* *Dar cabo de alguén*: matar a alguén. 
* *Dar de comer ós bichocos*.
* *Dar os fíos á tea*: morrer.
* *Dar todo de si*: morrer.
* *Darlle de comer aos bichocos*: morrer. 
* *¡Deus lle dea unha boa hora!*: desexo de que alguén morra en paz.
* *Deus nos libre do día das alabanzas*: aplícase ó día da morte, momento no que só se reciben loanzas e só se lembran as virtudes do defunto.
* *Deus te salve / aparte do día das gabanzas*.
* *Devalar as dores para sempre*: morrer.
* *Empurrar á cova*: dar terra a alguén.
* *Estar ás portas da morte*: a piques de morrer.
* *Estar baixo os terróns*: estar morto.
* *Estar comendo terra*: dise da persoa que morreu e está enterrada. 
* *Estar de corpo presente*: estar exposto o cadáver no velorio.
* *Estar falando con Deus*: estar xa morto.
* *Estar nas últimas*, *estar dando as últimas*: ser a morte algo inminente. 
* *Estar ó pé da morte*: estar un enfermo en estado crítico. 
* *Estar pensando na morte da becerra*: non estar atento ó que se di ou se fai, estar absorto noutros pensamentos. Tamén, *estar pensando na morte da burra*.
* *Estar tan morto coma a miña avoa*: frase despectiva ante algo pasado de moda e xa sen valor. Tamén ten o sentido directo, co que se asegura que unha persoa está morta.
* *Estarricar estirar a pata / a perna*: morrer.
* *Exhalar o último suspiro*, *entregar o folgo derradeiro*: morrer.
* *Facer a dó*: acudir ó velorio.
* *Frío coma a morte*, *frío coma un cadavre*, *frío coma un morto*: dise de algo sumamente frío pero tamén dunha persoa impasible.
* *Fuxir a vida dun*: morrer.
* *Ir a súa casa o crego vestido de pega*: recibir o viático (alude á roupa que viste o cura: a alba sobre a sotana).
* *Ir cavar cos ombros*: morrer.
* *Ir ó ceo*, *ir á gloria*, *ir ao inferno*: morrer.
* *Ir para a gloria dos ratos*: morrer.
* *Ir para o buraco / burato*, *ir ao ichó: morrer.
* *Ir para o / pró ceo das toupas*, *ir logo pró ceo das toupas*: morrer.
* *Ir pra baixo do chan coma as teupas*: frase que anuncia a inminente morte de alguén.
* *Ir pra debaixo dos terróns*: morrer.
* *Ir ver ó seu pai*: morrer.
* *Irllo contar ao demo*, *levar o demo* [a alguén]: morrer.
* *Irse desta vida*: morrer.
* *Irse /írselle o fío da vida*, *cortarlle a liña* [a alguén]: morrer.
* *Irse para sempre*: morrer.
* *Máis morto que vivo*: estado de espanto maiúsculo.
* *Matalas calando*: buscar conseguir un propósito sen que se note, sen chamar a atención.
* *Matar a fame / a sede*, *matar o bicho*: comer, beber para calmar a fame ou a sede.
* *Matar dous paxaros dun tiro*: conseguir dúas cousas á vez mediante unha única acción.
miniatura|*Diccionario gallego-castellano*, 1884, Marcial Valladares.
* *Morrendo e adeprendendo*.
* *Morrer á miñoca*, *morrer á mioca*: morrer na máis absoluta miseria, de fame. Aplícase tamén en vida, co significado de estar na maior pobreza, vivindo de pedir esmola polas portas, e corre tamén nas formas *andar, vivir ou casar á miñoca* ou *á mioca*.
* *Morrer adoecendo coma un can*: morrer desesperado, padecendo moita dor.. Tamén *morrer como un can adoecido* ou *morrer coma un can da rabia*.
* *Morrer coa fame*, *morrer de fame*: forma hiperbólica de expresar a moita fame que se ten.
* *Morrer coma un can*: morrer un só e abandonado de familiares e amigos, sen que ninguén coide dun ou se compadeza del.
* *Morrer vestido*, *morrer coas zocas postas*: morrer violentamente.
* *Morte morrida*: morte natural, por vellez ou enfermidade.
* *Non ha de faltar unha hora pra morrer*: frase para tranquilizar a alguén preocupado en exceso por algo que teña que facer. 
* *Non ha de morrer de cornada de burro*: aplícase a quen toma excesivas precaucións, mesmo ante perigos inexistentes.
* *Non ser de morte*: frase irónica ante un accidente ou enfermidade que non representa realmente ningún perigo grave. 
* *Non ser morte de home*: ser menor o dano do que se esperaba, non ser tan grave como se temía.
* *Non ter máis que dicir*: morrer.
* *Pagar coa súa*, *pagar por si*: morrer.
* *Pan do defunto*, *pan do enterro*: molete de pan que se distribuía entre os asistentes ó funeral ou ó enterro, normalmente ós máis pobres.
* *Partir deste mundo*, *abandonar este mundo*, *deixar o mundo*, *partir / marchar deste val de bágoas*: morrer.
* *Paxaro da morte*: denominación xenérica de calquera ave rapaz nocturna. Adoita usarse, por ser as máis comúns, ó moucho ou á curuxa. 
* *Perder a vida*: morrer.
* *Procesión das mortallas*: procesión relixiosa na que se ofrecen aqueles que estiveron ás portas da morte, ben vestidos con mortallas brancas, ben dentro de ataúdes.
* *¡Que me maten se non foi así!*: fórmula utilizada para reafirmar rotundamente a verdacidade do que se di.
* *Quedar(se) coma un paxariño*: morrer de repente. 
* *Ser [algo] tan certo como que temos que morrer*: frase coa que se acredita que o que se di é absolutamente verídico, que non se pode discutir.
* *Sofrir morte e pasión*: sentirse moi contrariado, atormentado, violento. 
* *Subir ó ceo*: morrer, aplicado especialmente ós meniños.
* *Tardarlle a un a brosa* [a alguén]: dise do vello acabado próximo á morte.
* *Ter as ferraduras da morte*: mostrar na cara as engurras propias dunha persoa que vai morrer pronto.
* *Ter tanto bazo como un defunto á porta da igrexa*.
* *Ter terra por riba*: estar morto.
* *Triste coma a morte*.
* *Ver a morte ós ollos*: atoparse nunha situación de extremo perigo.
* *Ver a morte preto* 
* *Vestir a caixa de piñeiro*: morrer.
* *Xa non ser do noso mundo*: morrer.
* *A auga corrente nunca mata á xente*.
* *A casa feita i o cadaleito á porta*.
* *A mala chaga sana, a mala fada mata*.
* *A mala chaga sana e a mala sona mata*.
* *A millor sorte é ter unha boa morte*.
* *A morte a ninguén perdoa*.
* *A morte a todos iguala*.
* *A morte todo o atalla*.
* *A mortos e a idos poucos amigos*.
* *Á muller que ruín sexa, dúas tundas: unha para que Deus vaia vela, outra para que a ver a Deus vaia ela*.
* *A pena do morto chega ó horto*.
* *A quen matares o pai non lle críes o fillo*.
* *A quen morte allea desexa, a súa lle chega*.
* *A rei morto, rei posto*.
* *A sepultura, por vella que sea, se lle cantan un responso, ben se recrea*.
* *A vella que incha, na cova rincha*.
* *Aceitona, unha é ouro; dúas, prata; a terceira mata*.
* *Achaque quer a morte, non sabe de que sorte*.
* *Afórcate e morrerás santo*.
* *Alifaces quere a morte, mais chegar chega sen sorte*.
* *Amigos e mulas falescen ás duras*.
* *Amor e morte, nada máis forte*.
* *Andade a decir verdades e morreredes nos hospitales*.
* *Andar, andar, e o corpo pra enterrar*.
* *Antes morrer que deixarse matar*.
* *Antes morte que vergonza*.
* *Ás artes non te mates, porque o mar fai nas redes desbarates*.
* *Asegún é a vida, así é a morte*.
* *Ata a morte, pé forte*.
* *Ata a morte, tente forte*.
* *Ata a morte, todo é vida*.
* *Ata a morte, vida forte*.
* *Ata a sepultura, a carne viva non é segura*.
* *Ata morrer, todo é vivir*.
* *Auga corrente non mata á xente*.
* *Auga corrente non mata á xente, auga parada está envelenada*.
* *Auga que corre non mata ó home*.
* *Barco sen cuberta, sepultura aberta*.
* *Ben veñas, morte, se vés soila*.
* *Cabalo á carreira, sepultura aberta*.
* *Cacaforra comida, nin herba nin manciña*".
* *Cada probe enterra o seu pai como pode*.
* *Cada un enterra a seu pai como pode*.
* *Cada un enterre ó seu pai como poida. Xan deixoulle unha pata fóra*.
* *Cal é a vida, tal é a morte*.
* *Cando a ver un enfermo moitos médicos van alporízase o sancristán, porque é sinal de ¡din! ¡dan!*
* *Cando é de morte o mal, de Dios lle veña o remedio*.
* *Cando o mal é de morte, o remedio é morrer*.
* *Cando o neno endenta / denta, a morte tenta / o tenta*.
* *Cando o vello empeza a inchar e o novo a fraquear, señal de logo marchar*.
* *Cando o vello incha, logo na cova rincha*.
* *Cando o vello incha, logo rincha*.
* *Cando o vello incha, siñal de que logo rincha*.
* *Cando o vello non pode beber, pódenlle a cova facer*.
* *Cando o vello non poida beber, pódenlle a cova facer*.
* *Cando se chama á morte e non vén, é que a súa razón ten*.
* *Canto máis norte, máis frío de morte*.
* *Cara sen dentes fai ós mortos viventes*.
* *Casa nova, dono morto*.
* *Casar e morrer, á última hora*.
* *Casar e morrer, todo á vez*.
* *Casar e morrer, unha vez*.
* *Catarro, casamento, cagarreira e caída, catro ces que quitan ó vello a vida*.
* *Catro cousas levan ó vello á sepultura: unha caída, unha pulmonía, casar cunha muller nova e unha cagarría*.
* *Ceas, penas e soles, matan ós homes*.
* *Coa morte todo se acaba*.
* *Come forte, durme forte, caga forte e non teñas medo á morte*. 
* *Come, morto, que verzas che cozo*.
* *Contra a morte non hai medio, pero a morte é un remedio*.
* *Da morte non se escapa nin o rico nin o probe, nin o rei nin o Papa*.
* *Dálle tres figas á morte se mexas craro, cagas duro e peideas forte*.
* *Dálle verzas en agosto se queres ver ó teu home morto*.
* *Das grandes ceas están as sepulturas cheas*.
* *De facer testamento, faino a tempo*.
* *De fame non morre ninguién; de moito comer, máis de cen*.
* *De morrer ninguén se escapa, nin o rei nin o Papa*. 
* *De morte é sinal o non querer sanar*.
* *Decía o enterramortos: Dios día que facer a cada un no seu ufizo*.
* *¡Deus dea que facer!... Dicía o enterramortos*. 
* *Dios perdoe ós defuntos, e con saúde os enterremos*.
* *Deus perdoe ós mortos e con saúde ós enterremos*.
* *Dios dea pacencia e morte sin penitencia*.
* *Dispois de morrer, campanas por gaitas*.
* *Dor de viúdo pouco dura, sendo agudo*.
* *¡E logo! ¡E non sabes de que mal morreu ela! 
* *En mal de morte, ningún médico ten sorte*.
* *Enterro sin choros e romaría sin gaita, non teñen gracia*. 
* *Espantouse a morte da aforcada cando a viu tan esguedellada*.
* *Está a vella morrendo e está deprendendo*.
* *Está un morrendo e está deprendendo*.
* *Estase a vella a morrer e inda está pra adeprender*.
* *Fidalgo probe, na palla morre*.
* *Fillos e polos, moitos son poucos*.
* *Gori, gori, enterremos a este probe, e se non ten diñeiro, enterrémolo no palleiro*.
* *Hai que buscar a vida, que a morte vén ela soila*.
* *Home honrado, denantes morto que aforcado*.
* *Home morto, non come pan*. 
* *Home morto, non dá fala*. 
* *Home morto, non fai guerra*.  
* *Home morto, non fala*.  
* *Home morto, non fuma*.  
* *Home morto, non gana soldo*.   
* *Home morto, non pide rezos e responsos*.  
* *Home vello e muller nova, deica a cova*.
miniatura|*Hoxe fermosura, mañá sepultura*
* *Hoxe fermosura, mañá sepultura*.
* *Hoxe moita figura, mañán na sepultura*.
* *Inda non está morto e está esfolado*. 
* *Maio me molla, maio me enxuga, maio me leva á sepultura*.
* *Máis mata a aprensión que a enfermedá*.
* *Máis matan ceas que guerras*.
* *Máis te quero ver morto que torto*.
* *Máis val de vivo cheirar a touro, que de morto a ouro*.   
* *Máis vale perder un minuto na vida que a vida nun minuto*.
* *Mal alongado, morte no cabo*.
* *Mal de morte ó meu home lle caia en sorte*.
* *Mal moi alongado, morte ó cabo*.
* *Mala morte mate á morte*.
* *Morra Marta / marta, morra farta*.
* *Morran outros e vivamos, e con saúde os enterremos*.
* *Morrendo e adeprendendo*.
* *Morrer por morrer, morra meu pai que é máis vello*.
* *Morte de pai, casa non desfai, pero si morte de nai*.
* *Morte duns, vida doutros*.
* *Morte e nai, solo unha hai.
* *Morte por morte, en ti cai a sorte*.
miniatura|300px|Relevo no antigo cemiterio de peregrinos de Santiago de Compostela. "*Como te ves, eu vinme. Como me ves, veraste*"
* *Morto á auga, espera borrasca*.
* *Morto á auga, galerna non falta*.
* *Morto como me ves, eu xa fun o que ti es, e ti serás o que eu son, queiras ou non*.
* *Morto o can, morta a rábea*.
* *Morto si, mais non rendido*. 
* *Mulleres e malas noites matan ós homes*.
* *Na paz e na guerra, o que matan morto queda*.
* *Na terra e no mar, afógase o que non sabe nadar*.
* *Nadar e nadar, e morrer na beiramar*.
* *Nadar e nadar, e morrer no mar*.
* *Nadar e nadar, e na beira afogar*.
* *Nadar, nadar, e ó cabo afogar*.
* *Nin de moito mal se morre nin de pouco escapa o que está na cama*.
* *Nin voda sin canto, nin enterro sin pranto*.
* *Ninguén debe vivir probe por morrer rico*.
* *Ninguién morre hasta que Deus quer*.
* *No nacer e no morrer todos iguais temos que ser*. 
* *No seo do mar cabemos todos*.
* *Non andes con soberbia enriba da terra porque has de ir pra debaixo dela*.
* *Non é mala morte cando fai o que debe o que morre*.
* *Non hai como morrer pra coñecer a morte*.
* *Non lle quero ben nin mal, mais folgaríame velo na forca espernexar*.
* *Non se me dá nada, que en morrendo todo se acaba*.
* *Non veña a morte, que achaque non ha faltar*.
* *Nun ano morre a vella ou quen a leva*. 
* *Nunca mellor morre o home que cando máis quer vivir*. 
* *Ó enfermo purgádeo, sangrádeo, acochádeo, e se morre, enterrádeo*. 

* *O erro do médico, a terra o tapa; o do avogado, o diñeiro o sana*.
* *Ó escudeiro rico mórreselle a muller como a calquera veciño*.
* *O home que comeza a inchar, se é vello é pra morrer; se é mozo é pra sanar*.
* *O home que incha, si é mozo sana; e si é vello, na cova rincha*.
* *O home que inchar, si for vello pra morrer, si mozo pra sanar*.
* *O loito do morto non chega ó suarego do horto*.
* *O mal da morte naide o entende*.
* *O mal da morte non ten cura*. 
* *O mal largo, a morte ó cabo*.
* *O mellor mariñeiro morre no mar, onde ninguén se pode descoidar*.
* *O morto á cova, o vivo á bola*.
* *O morto á mortalla, i o vivo á fogaza*.
* *O morto no cimiterio i o vivo no candieiro*.
* *O morto quer a mortalla e o vivo quer a faramalla*.
* *O mozo logo pode morrer, pero o vello pouco pode vivir*.
* *O mozo mirrar e o vello engordar é pouco durar*.
* *O mozo pode morrer, mais o vello non pode vivir*.
* *O mozo pode morrer, pero o vello xa non está pra moito vivir*.
* *O pesar e o difunto vai todo xunto*.
* *O que a ferro mata, a ferro morre*.
* *O que a us mata, a outros sana*. 
* *O que dá o que ten antes de que morra, merece que lle dean cunha cachiporra*.
* *Ó que é de morte, a i-auga élle forte*. 
* *Ó que ha morrer ás escuras, non lle importa ser cereiro*. 
* *O que mal nos queira que no ceo nos vexa*.
* *Ó que morre, entérrano*.
* *O que no berce se adeprende, soilo na cova se esquece*. 
* *O que non entra no mar, non se pode afogar*.
* *O que non mata, engorda*. 
* *O que non nace non morre*. 
* *O que non se alaba, de ruín morre*. 
* *O que non vai á guerra non morre nela*.
* *Ó que por consello do demo se dá morte, Santiago a vida lle devolve*.
* *O que ten quen o chore, tódolos días morre*.  
* *O que vive pobre e morre rico, é ben borrico*. 
* *Ó vello que incha e ó mozo que mirra, quédalle pouca vida*.
* *Onde hai morte, hai mala sorte*.
* *Os boticarios son os cociñeiros da morte*.
* *Os enfermos cúranse nos libros e mórrense nas camas*. 
* *Os mortos abren os ollos ós vivos*.
* *Pagar e morrer, á última hora*.  
* *Pai morto, fillo irdeiro*. 
* *Pan quente e viño forte, ó vello danlle morte*. 
* *Para o amor e a morte non hai cousa forte*.
* *Paxel que moito refregan e home que moito se cura, pouco duran*.
* *Paxel que moito se lava e home que moito se cura, pouco duran*.
* *Penas e ceas teñen as sepulturas cheas*.
* *Picadura de alacrán, busca cura e sancristán*.
* *Picadura de alacrán, chama cura e sancristán*.
* *Picadura de denociña, busca cura e campaíña*.
* *Pola mañán ouro, pola tarde prata e pola noite mata*.  
* *Por eso morreu Pepiño, por beber auga en vez de viño*. 
* *Por San Andrés, quen non ten porco mata á muller*.
* *Por unha vella que morreu, cen anos de pestilencia*.
* *Pra a morte non hai casa forte*.
* *Pra mortanzos non sirven herbanzos*.
* *Pra sacar da súa casa un morto fan falla ó menos catro homes*.
* *Pró mal mortal ningunha herba val*. 
* *Quen en maio non merenda, ós mortos se encomenda*.
* *Quen erra coas cacaforras pronto lle chega a hora*.
* *Quen está a pucheiro, anda a tratos co sepultureiro*. 
* *Quen máis non pode, morrer se deixa*. 
* *Quen non teme á morte non é home forte*.
* *¡Quen te desfai casa forte!, a morte*. 
* *Quen teme á morte non disfroita da vida*.
* *Quen vive de recordos, vive entre mortos*. 
* *Raíz de anciana todo o sana, menos o mal de morte, que é moi forte*.
* *Rapaz que vela e vello que dorme, sinal é de morte*.
* *Sabemos da morte, máis non sabemos de qué sorte*. 
* *Se a pizma de liñaza non cura, ¡chama ó cura!*
* *Se che pica un alacrán, busca viño, busca pan, e mais crego e sancristán, antes hoxe que mañán, pois logo te enterrarán*.
* *Se han de morrer dous que morra un*.
* *Se morremos, pra iso nacemos*.
* *Se o diñeiro é forte, máis forte é a morte*.
* *Se o mozo pode morrer, o vello non pode vivir*.
* *Se ó vello lle quitan a pinguiña e mais a cociña, que o enterren axiña*.
* *Se os doores non matasen, ningún door sería grave*.
* *Se queres a muller morta, dálle samborca*.
* *Se queres facer testamento, faino antes de estar enfermo*.
* *Se queres ver a túa muller morta, dálle a comer samborga*.
* *Se te morde a donicela, busca camisa prá terra*.
* *Se te morde a donicela, busca viño e busca vela, que mañán che darán terra*.
* *Se te morde a salamántiga, que che fagan logo a cama*. 
* *Se te morde o alacrán, busca cura e sancristán, que mañán te enterrarán*. 
* *Se te morde un alacrán, busca viño e busca pan, sacerdote e sancristán, quen mañán te enterrarán*.
* *Se te morde un alacrán, garda viño e garda pan, que mañán te enterrarán*.
* *Se te roe un alacrán, busca viño e busca pan, e mais crego e sancristán, antes hoxe que mañá, pois logo te enterrarán*.
* *Se te roe un alacrán, tres días comerás máis pan*. 
* *Sepa o home: morre o rico e morre o probe*. 
* *Soles, penas e ceas teñen as sepulturas cheas*.
* *Tal vida, tal morte*. 
* *Tanto vale o responso cantado comoo rezado*.
* *Terás moita sorte se Deus cha dá, e morrerás de vello se chegas alá*. 
* *Testamento non é enterramento, pero é presentemento*.
* *Todo o que non trai morte fai forte*.
* *Unha hora pra morrer non ha de faltar*.
* *Vai a vella morrendo e vai deprendendo*. 
* *Vai o vello morrendo e mais vai deprendendo*. 
* *Vale máis torto que morto*.
* *¿Vas á rapeta? Andarás mollado e morrerás infrado*.
* *¿Vas á rapeta? Andarás mollado, faraste a porreta e morrerás inflado*.
* *Vello que fai voda, cava sen querer a súa cova*. 
* *Vello que incha e mozo que mirra, pouca vida*.
* *Vello que incha, logo rincha*.
* *Vello que incha, na cova revincha*.
* *Vello que incha, na cova desincha*.
* *Vello que se namora chama pola derradeira hora*.
* *Vivir como Dios manda e morrer como Dios queira*.
* *Voda e mortalla do ceo baixa*.

## Cantigueiro
* *A miña muller morreu/ e enterreina tras do forno,/ pasei onte por alí,/ inda me choscou un ollo*.
* *A miña muller morrío, enterreina nun valado;/ cando paso por alí/ chóscoll'o ollo de lado*.
* *Casarei convosco, vello,/ ha de ser con tal partido/ que ou habés de morrer logo/ ou vos han d'enterrar vivo*.
* *Confesei ao señor cura/ todo o noso ben querer/ e doume por penitencia/ de te amar até morrer*.
* *Eu ben vin estar a morte/ comendo unha piña de uvas;/ vaite de aí, morte negra,/ desamparo das viudas*. 
* *Eu ben vin estar a morte/ no monte comendo abrulas/ ¡Vai de aí, morte pelada!/ ¡Desamparo de viudas!*.  
* *Eu ben vin estar a morte/ nun parral comendo uvas;/ vaite de aí, morte negra,/ desamparo das viudas*.
* *Eu ben vir estar o moucho/ comendo un racimo de uvas;/ marcha de ehí, morte negra,/ desamparo das viudas*.
* *Eu ben vir estar o moucho/ encima dun gacio d-uvas;/ vaite d-ahí, morte negra,/ desamparo das viudas*.
* *Eu voute pedir un beixo/ mesmo á porta da rúa,/ se tu non mo queres dar/ eu morro por culpa túa*.
* *Miña sogra morreu onte,/ deixoume o caldo na ola,/ vámonos comendo o caldo,/ quen se morreu, que se morra*.
* *Non se me dá por ser cruz/ tendo o calvario ó pé,/ non se me dá por morrer/ sabendo eu por quen é*.
* *O meu corazón é teu/ e o teu de quen será?/ O meu morre pol-o teu/ e o teu por quen morrerá?*
* *Oh morte, tirana morte,/ oh morte cruel sin fin;/ levásteme a miña amada,/ agora levaime a min*.
* *Sabe Dios d’hoxe nun ano/ donde estará o meu corpo,/ ou eiquí ou noutro lado,/ ou na sepultura morto*.
* *Teño feito xuramento,/ e mais heino de cumprir,/ que o día do teu enterro/ hei de bailar e mais rir*.

### A morte na literatura de autor 
Sen ser popular, cómpre recoller tamén estes versos de Rosalía de Castro:
* *Morte negra, morte negra,/ cura de dores e engaños,/ ¿por que non máta-las mozas/ antes que as maten os mozos?*

## Contos 
Como é obvio, a Morte tamén está presente nos contos tradicionais galegos. Na liña da suposta aceptación e normalidade da morte hai un conto no que un matrimonio xa maior discute sobre o momento da morte, aducindo non terlle medo ningún. Mais un día chegou a Morte de verdade, e entón todo foron excusas e sinalarse un ó outro como o que tiña que marchar con ela.

Corre outro conto no que un home, pai de moitos fillos e sen ter con qué mantelos, foi buscar un padriño para o último. Rexeitou a Deus e ó Demo porque non son xustos e teñen dúas varas de medir, e tratan distinto a pobres e ricos, pero aceptou encantado á Morte porque, esta si, era xusta, equitativa e non aceptaba recomendacións. Unha vez que chegaron a un acordo, o padriño (é dicir, a Morte) dixo que ía facer médico ó afillado, e sen necesitar estudar nada de nada. Simplemente tería que observar onde estaba colocada a Morte: se na cabeceira, é que o enfermo non tiña remedio e ía morrer seguro; se estaba ós pés da cama, non había medo e, receitase o que receitase, o enfermo curaría.
]]
Deste xeito, o médico fíxose moi famoso e rico, porque sempre acertaba. Dunha volta avisárono para tratar a un vello rico, que lle ofreceu canto tiña se lle salvaba a vida. Pero o caso era que a Morte estaba na cabeceira, agardando por levarse ó vello. O médico, que non quería quedar sen a recompensa prometida, ordenou que levantaran ó enfermo e o deitaran de novo, pero coa cabeza nos pés da cama, co que a Morte quedou ós pés do enfermo. Este zafouse de morrer, pero o médico morreu no acto, ó esquecer que a Morte nunca fai a viaxe en balde.

Noutro caso, un home recibiu o agoiro da súa morte, indicando con precisión día e hora. Pretendendo enganala, foiuse á taberna. Cando a Morte chegou á casa e preguntou por el dixéronlle que non estaba, que saíra de viaxe, así que a Morte decidiu non irse de baleiro e acordou ir á Taberna, a ver se levaba a algún que estivese por alá. E, efectivamente, levou ó mesmo home que veu buscar.

E volvendo ós avisos que nos dá a Morte para prepararnos para ese momento, hai outro conto no que un rapaz atopouse un día coa Morte e terminaron fixéndose moi amigos. Como, en todo caso, o rapaz sabía que algún día tiña que morrer pediulle á Morte, como amigos que eran, que lle avisara cando fose vir, e así podía divertirse sen preocupacións mentres tanto. A Morte aceptouno e separáronse. Pasaron moitos anos e un día presentouse ante el, que xa ía vello, para levalo. O home protestoulle porque o acordado era que lle avisaría con tempo, e que isto de vir así, agora, non estaba ben. 

A Morte, tranquila, preguntoulle se non lle branquexara o pelo, se non perdera os dentes e as forzas, se agora non se cansaba por nada. O home tivo que recoñecer que si, que todo iso era verdade, ante o que a Morte lle fixo unha última pregunta: "*E logo, ¿que máis avisos querías?''".

## Notas
## Véxase tamén
### Bibliografía
* : "Lingüística da cautela e da expresividade: sinónimos galegos de 'demo', 'morrer' ('morte'), 'porco', 'sacerdote' e 'sapo'", en *Madrygal* 11, 11-17 (*Madrygal*)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Centro de Estudos Fingoy (1972): *Contos populares da provincia de Lugo*, Galaxia, Vigo.
* *Gran Enciclopedia Galega* (2003).
* Antón Fraguas Fraguas: "O culto ôs Mortos", conferencia pronunciada no Ateneo de Vigo, o 9.05.1931, publicada en *Nós*, suplemento II, 3-16; fe na propias revista *Nós*, nº 87, 15.03.1931, 42-46.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Real Academia Gallega: *Diccionario Gallego-Castellano* (1913-1928).
* 
* , *Frampas II. Contribución al Diccionario Gallego* (Alvarellos, Lugo 1988) e *Frampas III. Contribución al Diccionario Gallego* (2001), en *Dicionario de Dicionarios.
* 
* *Saudade (Verba Galega nas Américas), México 1942-1953*. Facsímile do Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades, 2008.
* , Marcial: *Diccionario gallego-castellano*, Santiago 1884 [en *Dicionario de Dicionarios*]
* *La Voz de Galicia*: suplemento baixo o nome *Galicia'', publicado os sábados (entre 1984 e 1995).
* 

### Outros artigos
* Danza do abellón
* Loito
* A morte na cultura popular galega