Maio na cultura popular galega

O que segue recolle diversa información sobre a pegada do mes de **maio** na cultura popular e na literatura oral galegas, recollida de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc.

Inclúese algún refrán relativo á Ascensión, festividade que se celebra corenta días despois do Domingo de Resurrección. Pode caer no mes de maio ou a principios de xuño.

Tralo inverno e as chuvias de abril, o tempo permite empezar xa cos traballos no campo, que cómpre realizar con premura para a sementeira. Maio é, xa que logo, un mes de moito traballo para o labrego, e de aí as expresións *estar amaiado* ou *andar co maio ó lombo* cando un está canso e baldado. Do mesmo xeito *maiola* significa preguiza, como *maiolán* ou *maioleiro* é un preguiceiro, e *maiolarse* ou *esmaliolarse* é caer rendido polo cansazo.

Pero *maiola* tamén significa "castaña seca", tamén chamada *castaña maiola* ou, simplemente, *maia*; o *día das maiolas* era o nome co que se designaba o 1º de maio, data na que se adoitaba regalar castañas ós veciños e ós pobres do lugar.

## Crenzas e supersticións 
Para protexe-los campos e comezar maio libres de calquera mal, na noite do 29 de abril realizábase o ritual de *alumea-las leiras*.

Tamén é un costume moi común poñer na noite do último día de abril unha rama de xesta ou *flor do maio* nas portas das casas, nos barcos, nos coches e mais nas cortes para que non lles poida *entra-lo maio* nin collan o meigallo (Leiro Lois).

O día tres de maio celébrase o día da *Santa Cruz*, e non se debe xunguir as vacas para arar ou turrar do carro. Cóntase que un home de Ourense non atendeu esta tradición e xunguiu o seu gando e marchou a arar as terras. Pero Deus fixo que romperan as correas e mais o arado. Tivo que ir cun queipo e ás agachadas a recoller os cachos para que ninguén soupera o que lle pasara.

## Os Maios 
thumb|300px|Maios de Allariz (Ourense)

Nos primeiros días de maio (nalgúns lugares o día 1, noutros o 3) celébranse as festas dos Maios, festas lúdicas coas que se recibía o comezo da floración e o fin do inverno.

Na zona de Laza, os mozos cortaban unha árbore, a máis grande que podían, e plantábana no medio da praza, adornándoa con faroliños. A esta árbore chamábana *maio*.

## Locucións 
* *Andar co maio ó lombo*: aplícase a quen está canso, desmaiado, esgotado, en referencia ós traballos do campo que hai que facer neste mes. 
* *Carpaza de maio*: unha variedade de *Erica*.
* *Folla de maio*: tipo de alga (recollido en Oia, Pontevedra; Elixio Rivas Quintas).
* *Porca de maio*: días de mal tempo que disque hai sempre a mediados de maio (*Aínda non veu a porca de maio*).
* *Ser (ou vir) como auga de maio*: aplícase a algo que é moi esperado, ben recibido e chega no momento oportuno  .
* *Ser [longo] coma o mes de maio*: ser algo de moita dura, inacabable.
* *Ter maiola*: ser preguizoso, ser un nugallán.

## Refraneiro 
* *A landra que non se ve en maio, non se ve en todo o ano*. 
* *A ovella do pobre no maio morre*. 
* *Abril chove para as xentes, e maio para as bestas*. 
* *Abril chuvioso, maio pardo e san Xoán ventoso traen o ano compogoso*. 
250px|*En abril, espigas mil, en maio, todo espigado*|miniatura
* *Abril e maio son as chaves do ano*. 
* *Abril esfola, pero maio amola*. 
* *Abril pare os froitos e maio lévaos ó lombo*.
* *Abril, pendoril; maio, engraio; san Xoán, segaio*. 
* *Agosto fáiselle maio ó que non ten pan sementado*. 
* *¡Ai, maio, maiolo! Peor aínda é o mes que vén logo*. 
* *Are quen arou que xa maio entrou*. 
* *Are quen arou, que maio xa pasou*. 
* *As sandías nin semeadas en maio nin nadas en abril*. 
* *Ata o corenta de maio non quíte-lo saio; e se volve a chover, vólveo a poñer*.

## Cantigueiro 
miniatura|250px|*Bótesme tarde,/ bótesme cedo,/ ata o maio/ non me ve-lo pelo*
* *Aí vén o maio/ polo pico de Lobeira,/ vén a patadas/ ca filla da Oleira* .
* *As tellas do teu tellado/ non queren baixarme a abrir;/ baixa tu, rosa de maio,/ criada no mes de abril* .
* *Chamácheme pito cairo/ Porque nacín en xaneiro;/ Déixame chegar a maio,/ xa cantarei no poleiro* . 
* *Coas estreliñas do ceo/ téñote de comparare/ e coas frores de maio/ cando están a brotare* .
* *Din que a reiña está preñada,/ que ten a barriga dura,/ ¡vai traer para Maio/ un corvo e mais unha rula!* .
* *Eu pedinlle o Maio/ a un capitán,/ non me tuvo que dar/ máis que a cabeza dun can*.
* *Eu pedinlle o Maio/ a un coronel,/ non me tuvo que dar/ máis que un pucheiro de mel*. 
* *Eu pedinlle o Maio/ a un señorito,/ non me tuvo que dar/ senón a cabeza dun pito*. 
* *Miña rosa do canizo,/ meu caravel do fumeiro,/ tanto tes no mes de maio/ como no mes de xaneiro* .
* *Nosa Señora da Adina/ ten oliveiras no adro,/ botan piñas no outono,/ cereixas no mes de maio* .
* *Nosa Señora da Adina/ ten un piñeiro no adro,/ bota piñas polo outono,/ cereixas no mes de maio* .
* *O maíño, maio,/ é moi pillabán/ que quer que lle metan/ ps cartos na man* .
* *Pra facer o Maio/ fumos a roubar/ frores e fiúncho,/ quixéronnos matar* .

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* ÁLVAREZ GIMÉNEZ, Emilio: *Refranero agrícola y metereológico gallego*, Pontevedra 1904.
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas* 1942-1953. Ed. facsímile do Centro Ramón Piñeiro 2008, nº 4, xullo 1943. 
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* FERRO RUIBAL, Xesús: *Refraneiro galego básico*, Galaxia, Vigo, 1987.
* FRAGUAS Y FRAGUAS, Antón: *La Galicia insólita. Tradiciones gallegas*, Cuadernos do Seminario de Sargadelos 51. Ed. do Castro, Sada 1990. 
* LEIRO LOIS, Adela (dir.): *Cambados: a tradición oral*, Colexio Público Castrelo. Cambados 1986.
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refrás galegos do home*, Ed. do autor, Lugo 1977.
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refráns galegos da muller*, Alvarellos, Lugo 1978.
* PÉREZ BALLESTEROS, José: *Cancionero popular gallego y en particular de la provincia de la Coruña* 1885-1886; reed. facs. Akal, Madrid 1979.
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas. Contribución al diccionario gallego*, Ed. Ceme, Salamanca 1978.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*, Galaxia, Vigo 1958-1961. 
* ZAMORA MOSQUERA, Federico: *Refráns e ditos populares galegos*. Galaxia, Vigo 1972.