open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nocedo do Val, Castrelo do Val

miniatura|Igrexa de Nocedo do Val
**San Salvador de Nocedo do Val** é unha parroquia do concello de Castrelo do Val na provincia de Ourense. Situada na marxe esquerda do río Támega, os seus habitantes viven da agricultura da pataca, o millo e os cereais. Tamén é terra de noces (orixe do seu nome) e de castañas. No outono son abundantes os cogomelos. En 2011 tiña 195 habitantes (102 homes e 93 mulleres).

Visitas de interese son os muíños de auga, o forno, a fonte, a igrexa e os cruceiros. Dende o monte de Bitón ten vistas panorámicas de todo o val de Verín. Tamén pasa por esta aldea a ruta dos carboeiros.

## Topónimo 
O topónimo galego *Nocedo* é un fitónimo, derivado do latín  que indica á presenza de nogueiras.

## Lugares e parroquias 
### Lugares de Nocedo do Val 
### Parroquias de Castrelo de Val 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lugares de Castrelo do Val
Marià Vayreda

[miniatura|La punyalada, obra de Marià Vayreda, en formato [DjVu.]]
**Marià Vayreda i Vila**, nado en Olot en 1853 e finado en 1903, foi un escritor catalán.

## Traxectoria
Naceu no seo dunha familia da nobreza rural, ideoloxicamente carlista, irmán de Joaquim Vayreda, pintor e Estanislau Vayreda, botánico. Tras a morte do seu pai en 1872 formou parte do estado maior de Francesc Savalls durante a Terceira Guerra Carlista.

En 1874 tras a guerra instálase co seu irmán Joaquim e o pintor Josep Berga en Seta (Rosellón), e alí comeza a pintar, marcha a París para estudar con Jean-Léon Gérôme, regresou a Barcelona en 1877 e matriculouse na Escola de Belas Artes. En 1878 instálase en Olot e dedícase a pintar paisaxes e escenas costumistas e históricas.

En Olot fundou a revista literaria *El Olotense*, que en 1890 catalanizou o seu nome, converténdose en ''L'Olotí* e Marià integrouse no catalanismo conservador local aínda que ata 1896 mantivo a militancia carlista. En 1891 publica en *La Veu de Catalunya* o seu primeiro conto, *El roure dels penjats*.

En 1898 publicou *Records de la darrera carlinada*, baseada nos recordos autobiográficos durante a súa participación na terceira guerra carlista, mesturado cunha fina ironía, En 1900 sae do prelo a novela *Sang nova* (1900), novela de tese centrada no catalanismo conservador. *La punyalada'' (1904) a súa mellor obra, publicouse postumamente.
Salvador Jàfer

**Salvador Jàfer Sanxis**, nado en Ràfol de Salem o 31 de xaneiro de 1954, é un poeta valenciano.

## Traxectoria
Naceu no seo dunha familia labrega, estudou en Albaida e filoloxía na Universidade de Valencia. Actualmente é profesor na Escola de Idiomas de Valencia. Formou parte do colectivo poético Selva Negra con Fanel Falcó, Francesc Garcia Donet e Joan Francesc Bolufer.

Os seus poemarios amosan unha gran riqueza de imaxes e símbolos cheo de referencias culturais.

## Obra
**El sol de migjorn* (1970-1972)
*''El foc m'esguarda* (1972-1973)
**L'esmorteïda estela de la platja* (1974)
**Lívius diamant* (1975) 
**El caçadors salvatges* (1983) 
**Navegant obscur* (1986)
**Produccions Ansietat (1970-1988)'' colleita da súa obra poética
Caritón

**Caritón** (Afrodisias, finais do século I-século II) foi un escritor grego, posibelmente o máis antigo dos novelistas gregos. Hai teorías que sitúan este autor a finais do século -I ou principio do século I.
## Traxectoria
É autor de *Historia de Calírroe*. Esta obra en oito libros narra as peripecias de dous amantes de Siracusa. Presenta xa características que aparecerán en novelas posteriores, como un argumento enguedellado e salpicado de referencias históricas, abundancia de detalles que non alteran o curso narrativo, ausencia de análise psicolóxica, recurso ao patético e uso dos artificios retóricos da linguaxe.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
Antoni Morell

**Antoni Morell i Mora**, nado en Barcelona en 1941 e finado o 5 de xaneiro de 2020, foi un escritor andorrano.
## Traxectoria 
Estudou historia e dereito en Barcelona. Colaborador de publicacións catalás e andorranas como *La Vanguardia*, *Avui*, *Poble Andorrà*, *Andorra 7*, ''Diari d'Andorra*, *Periòdic d'Andorra* e a revista *Set Dies*.

Foi embaixador de Andorra na Santa Sé.

## Obra 
* *Set lletanies de mort*, 1983 - novela
* *Borís I, rei d'Andorra*, 1984 - novela
* *Salvador Espriu i Andorra*, 1986 - ensaio
* *Als límits de l'alba*, 1987 - novela
* *L'esdevenidor assumit*, 1992 - ensaio
* *Predicant en el desert*, 1992 - ensaio
* *Tastar Andorra*, 1995 - ensaio
* *Karen nena de la llum*, 1996 - novela
* *La neu adversa'', 1999 - novela (Premio Carlemany de novela)
676

## Acontecementos 
### Asia 
* O reino de Silla unifica Corea após a retirada dos chineses.

### Europa 
* Caldarico é nomeado patricio da Provenza por Clodoveo III.
* Dono inicia o seu pontificado (678).
* Aethelred invade Kent.
* Dagoberto II retorna da Irlanda e convértese en rei de Austrasia.

## Nacementos 
* Xoán Damasceno. teólogo bizantino (m. 749).

## Mortes 
* 17 de xuño - Papa Adeodato II

## Outros 
Historia ano a ano
Reflexión

O termo **reflexión** pode ter distintos significados:

*En óptica, refírese ó fenómeno polo cal un raio de luz que incide sobre unha superficie é reflectido. O ángulo coa normal a esa superficie que forman os raios incidente e reflectido son iguais. Prodúcese tamén un fenómeno de absorción diferencial na superficie, polo cal a enerxía e espectro do raio reflectido non coinciden coa do incidente. Para unha explicación máis detallada véxase radiación electromagnética. Véxase Reflexión (física).
*En mecánica ondulatoria e acústica, hai un fenómeno idéntico ó da reflexión óptica. Neste caso, o que se absorbe e/ou reflicte, xa non é luz, senón ondas. Ver: Reflexión (son).
*En xeometría, é o proceso de trasladar ou copiar tódolos puntos dunha figura a outra posición equidistante dunha recta denominada eixo de simetría. O resultado final é unha imaxe especular da orixinal. Ver: 
**Reflexión (matemáticas)
**Simetría por reflexión.
**Simetría axial
*En filosofía, refírese ó proceso de meditar.
Lingua akpa

O **akpa** é unha lingua níxer-congo, do grupo benue-congo que se fala en Nixeria.

## Distribución xeográfica
Fálase no rexión de Otukpo, no estado de Benue.

## Falantes
26.894 (2000).

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* O akpa no Ethnologue
1517

## Acontecementos 
### Oriente Próximo 
* O sultán otomán Selim I conquista Exipto.
* Documéntase o café como bebida en Istanbul.

### Asia 
* Os portugueses establécense en Ceilán.
### Europa 
* 19 de setembro: Carlos I de España, procedente de Flandres, pisa terra española no porto asturiano de Tazones.
* 31 de outubro - Martiño Lutero publica as 95 teses da súa Reforma protestante.

### Arte e cultura 
* Antonio de Nebrija publica as *Reglas de ortografía española*.

## Nacementos 
* Emperador Ogimachi do Xapón.
* 26 de febreiro - Antonio Agustín, eclesiástico e humanista aragonés (m. 1586)

## Mortes 
* 8 de novembro - Cardeal Cisneros Francisco Jímenez de Cisneros, político e eclesíastico español (n. 1437)
* 7 de marzo - María de Aragón, cuarta filla dos Reis Católicos, raíña de Portugal (n. 1482)
* Fra Bartolommeo, pintor renacentista florentino (n. 1472)

## Outros 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Historia ano a ano
1514

## Acontecementos 
* marzo, Lois XII de Francia asina a paz co emperador Maximiliano I, emperador do Sacro Imperio Romano Xermánico.
* xullo, Paz entre Inglaterra e Francia
* 8 de setembro, batalla de Orsha

## Nacementos 
* 31 de decembro - Andreas Vesalius, anatomista e médico flamengo (m. 1564).

## Mortes 
* Donato d'Angelo Bramante
* Ana da Bretaña, duquesa da Bretaña e raíña de Francia (n. 1477)

## Outros 
Historia ano a ano
1513

## Acontecementos 
### África 
* Os portugueses descobren a illa de Reunión.

### Asia 
* O portugués Afonso de Albuquerque fracasa na tentativa de tomar Aden, na entrada sur do Mar Vermello.

### América 
* O inca Huayna Cápac somete ao imperio a rexión de Quito (hoxe en Ecuador).
* 25 de setembro -Vasco Núñez de Balboa descobre o océano Pacífico.
* Juan Ponce de León convértese no primeiro europeo en explorar Florida.
* Fúndase en Cuba a vila de Baiamo, por Diego Velázquez.

### Arte e cultura 
* *O Cabaleiro, a Morte e o Demo*, gravado de Albrecht Dürer, hoxe no Museo do Louvre, París.

## Nacementos 
* John Knox, reformador escocés (m. 1572).

## Mortes 
* Pinturicchio, pintor italiano (n. 1454)

## Outros 
*

Historia ano a ano
1511

## Acontecementos 
### América 
* Creación da Audiencia de Santo Domingo, a primeira no Novo Mundo.
* Os colonizadores españois vencen a Agueibana, derradeiro cacique que resistía na illa de Porto Rico.

### Asia 
* 24 de agosto - Os portugueses, ao mando de Afonso de Albuquerque, toman Malaca.
* Unha ordenanza dada na Meca prohibe o consumo de café como bebida.

### Europa 
* V Concilio de Letrán.

### Oceanía 
* O navegante portugués Antonio de Abreu descobre Nova Guinea.

### Arte e cultura 
* Erasmo de Rotterdam publica en latín o "Eloxio da Loucura" (**Laus stultitia**).
miniatura|dereita|175px|Páxina de *Laus stultitiae*, segundo Holbein (1515).

## Nacementos 
* 30 de xullo - Giorgio Vasari, pintor, arquitecto e historiador da arte italiano.
* 29 de setembro, Miguel Servet, intelectual español do Renacemento.
* Erasmus Reinhold, astrónomo prusiano. 
* Diego de Losada, conquistador español, fundador de Caracas (Venezuela).
* João Rodrigues, dito Amato Lusitano, médico portugués de etnia xudía, en Castelo Branco (m. 1568)
* Francisco de Orellana, explorador español (m. 1546)

## Mortes 
* Diego de Nicuesa, explorador español.

## Outros 
*

Historia ano a ano
1510

## Acontecementos 
* 25 de novembro - Afonso de Albuquerque toma Goa, India, para os portugueses.

## Nacementos 
* 30 de marzo - Antonio de Cabezón, compositor musical español (m. 1566)
* Ambroise Paré, médico francés (m. 1590)

## Mortes 
* 28 de febreiro - Juan de la Cosa, navegante e cartógrafo español.
* Francisco de Almeida, estadista e navegador portugués (n. 1450).
* Sandro Botticelli, pintor italiano (n. 1447).
* Giorgione, pintor italiano (n. 1477).

## Outros 
Historia ano a ano
1509

**1509** (**MDIX**) foi un ano común comezado en luns segundo o calendario xuliano.

## Acontecementos 
* 22 de abril, Henrique VIII de Inglaterra accede ó trono á morte do seu pai, Henrique VII
* 14 de maio, no norte de Italia os franceses derrotan ós venecianos na batalla de Agnadello.
* 18 de setembro, Tratado de Cintra con Portugal.
* 30 de novembro - Alonso III de Fonseca toma pose como arcebispo de Compostela.
;Data descoñecida

* Erasmo de Rotterdam escribe *Stultitiae Laus*.

## Nacementos 
* 10 de xullo, Jean Calvin, teólogo e reformador protestante.
* Gonzalo Jiménez de Quesada, conquistador e cronista español.
* Juan de Valdés, escritor español.
* Melchor Cano, frade dominico, teólogo e bispo.
* Xoana Seymour, terceira esposa do rei Henrique VIII de Inglaterra.
* Andrés de Vandelvira, arquitecto español (m. 1575).

## Mortes 
* 21 de abril - Henrique VII de Inglaterra (n. 1457).
* Joan de Novoa, mariño e explorador galego.

## Outros 
* Historia ano a ano.
1508

**1508** (**MDVIII**) foi un ano bisesto comezado en sábado segundo o calendario xuliano.

## Acontecementos 
### América 
* Moctezuma II, emperador azteca, sofre un duro desastre ao intentar expandir o seu imperio por Amatlán, na América Central 
* Primeira medición do perímetro da illa Cuba polo noiés Sebastián de Ocampo durante a segunda viaxe de Cristovo Colón.

### Mundo Mediterráneo 
* 23 de xullo, o militar español Pedro Navarro toma o Peñón de Vélez da Gomera, importante núcleo de piratas do Mediterráneo.

### Arte e cultura 
* Publicación da novela de cabalarías "Amadís de Gaula" de Garci Ordóñez de Montalvo.
* "A tempestade", cadro de Giorgione, hoxe na Galería da Academia, Venecia (data probable).

## Nacementos 
* 6 de marzo, Humayun, segundo emperador mogol.
* Andrea Palladio, arquitecto italiano.

## Mortes 
## Outros 
Historia ano a ano
Fondo de Vila, Arante, Ribadeo

**Fondo de Vila** é un lugar da parroquia de Arante, no concello lucense de Ribadeo na comarca da Mariña Oriental. Segundo o IGE, en 2022 tiña 19 habitantes (9 homes e 10 mulleres).

No campo da festa celébrase cada ano o San Pedro.

## Lugares e parroquias 
### Lugares de Arante 
### Parroquias de Ribadeo 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lugares de Ribadeo
1516

## Acontecementos 
### América 
* Xoán Díaz de Solís chega ó actual Bos Aires.
** 20 de xaneiro - Díaz de Solís é morto nun ataque dos indios, no litoral do que hoxe é Uruguai.

### Europa 
* Tratado de Noyon polo que se recoñece a soberanía francesa no Milanesado.
* 13 de marzo - O príncipe Carlos toma o título de rei de Aragón e Castela, conxuntamente coa súa nai, Xoana I de Castela, na igrexa de *Santa Gúdula* de Bruxelas.

### Oriente Próximo 
miniatura|esquerda|175px|Selim I
* Xullo - Selim I, sultán otomán, declara a guerra ós mamelucos do Exipto. Toma Alepo, Homs, Damasco e Xerusalén. 
** 24 de agosto - Batalla de Marj Dabiq: preto de Alepo, o sultán mameluco de Exipto, Qânsûh Ghûrî, morre no combate.
*** Comeza o goberno de Tuman Bey, novo sultán mameluco do Exipto (até 1517).
** 28 de outubro - Batalla de Yaunis Khan: nova vitoria dos otománs sobre os mamelucos, esta vez cerca de Gaza.

### Arte e cultura 
* Tomás Moro publica *Utopía*.
* Erasmo de Rotterdam publica unha nova versión grega da Biblia.
* Vittore Carpaccio pinta "*San Xurxo e o dragón*".

## Nacementos 
* 18 de febreiro, María Tudor, raíña de Inglaterra e Irlanda.

## Mortes 
* 20 de xaneiro - Juan Díaz de Solís, explorador (n. ca. 1470).
* 25 de xaneiro, Fernando II, rei de Aragón e rei consorte do Castela.
* Netzahualpilli, rei de Texcoco, México (n. ca. 1465).
* Agosto - Hieronymus Bosch, pintor holandés (n. 1450).
* Giuliano Sangallo, escultor e arquitectoitaliano (n. 1443).

## Outros 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Historia ano a ano
Teixido, Cedofeita, Ribadeo

**Teixido** é un lugar situado na zona alta da parroquia de Cedofeita, no concello de Ribadeo. Nel habitan 14 veciños. Teixido é o límite da parroquia de Cedofeita coa da Valboa, e tamén do concello de Ribadeo co de Trabada.

## Lugares e parroquias 
### Lugares de Cedofeita 
### Parroquias de Ribadeo
Combustible

miniatura|dereita|300px|Antracita
Un **combustible** ou **combustíbel** é calquera substancia que reacciona co osíxeno de forma violenta, con produción de calor, chamas e gases. Supón a liberación dunha enerxía da súa forma potencial a unha forma utilizable (por ser unha reacción química, que se coñece como enerxía química). En xeral trátase de algo susceptible de queimarse, pero hai excepcións que se explican a continuación.

Hai varios tipos de combustibles. Entre os combustibles sólidos inclúense o carbón, a madeira e a turba. O carbón quéimase en caldeiras para quentar auga que pode vaporizarse para mover máquinas a vapor ou directamente para producir calor utilizable en usos térmicos (calefacción). A turba e a madeira utilízanse principalmente para a calefacción doméstica e industrial, inda que a turba se utilizou para a xeración de enerxía: as locomotoras que empregaban madeira como combustible eran comúns no pasado.

Entre os combustibles fluídos, áchanse os líquidos como o gasóleo, o queroseno ou a gasolina (ou nafta) e os gasosos, como o gas natural ou gas licuado de petróleo (GLP), representados polo propano e o butano. As gasolinas, gasóleos e ata os gases, úsanse para motores de combustión interna.

Inda que pouco utilizado, é tamén combustible o hidróxeno, e amais é limpo, pois ó combinarse co osíxeno deixa como residuo vapor de auga.

Nos corpos dos animais, o combustible principal está constituído por carbohidratos, lípidos, proteínas, que proporcionan enerxía para os músculos, o crecemento e os procesos de renovación e rexeneración celular.

Impropiamente chámase tamén **combustibles** ás substancias empregadas para producir a reacción nuclear no proceso de fisión, cando este proceso non é propiamente unha combustión.

Tampouco é propiamente un combustible o hidróxeno, cando se utiliza para proporcionar enerxía (e en grandes cantidades) no proceso de fusión nuclear, no que se funden atomicamente dous átomos de hidróxeno para converterse nun de helio, con gran liberación de enerxía. Este medio de obter enerxía non foi dominado inda polo ser humano (máis ca na súa forma máis violenta, a bomba nuclear de hidróxeno, coñecida como Bomba H) pero no universo é común posto que é a fonte de enerxía das estrelas.

Os combustibles fósiles son mesturas de compostos orgánicos mineralizados que se extraen do subsolo co obxecto de producir enerxía por combustión. A orixe deses compostos son seres vivos que morreron fai millóns de anos. Considéranse combustibles fósiles ó carbón, procedente de bosques do período carbonífero, o petróleo e o gas natural, procedentes doutros organismos.

## Características 
A principal característica dun combustible é o seu poder calorífico, ou as quilocalorías desprendidas pola combustión completa dun quilogramo do combustible.

*Táboa dos Elementos máis utilizados como combustibles*

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Biocombustible
Monóxido de carbono

O **monóxido de carbono**, cuxa fórmula química é **CO**, é un gas inodoro, incoloro, insípido, inflamable, non irritante e altamente tóxico. Na clasificación toxicolóxica, considérase un axente tóxico de carácter asfixiante-sufocante ou citotóxico, e pode causar a morte cando se respira en niveis elevados. Prodúcese ó queimar materiais combustibles como gas, gasolina, queroseno, carbón, petróleo, tabaco ou madeira. As chemineas, as cadeiras, os quentadores de auga e os aparatos domésticos que queiman combustible, como as estufas ou fogóns da cociña ou os quentadores a queroseno, tamén poden producilo se non funcionan ben. Os vehículos detidos co motor acendido tamén o despiden.

## Descubrimento 
O óxido de carbono (II) foi descuberto polo químico francés de Lassone en 1776 mentres quentaba óxido de zinc con coque. Erroneamente pensou que se trataba de hidróxeno porque xeraba unha chama de cor azul. Máis tarde, en 1800, o químico inglés William Cruikshank comprobou que dito composto contiña carbono e osíxeno. Non obstante, non foi ata 1846 cando o físico francés Claude Bernard descubriu en profundidade as propiedades tóxicas do CO, que envelenando cans co gas detectou que o seu sangue se tornaba máis avermellado e brillante en todos os tecidos.

Durante a segunda guerra mundial, o óxido de carbono (II) foi usado nos motores dos vehículos xa que escaseaba a gasolina. Introducíase carbón mineral ou vexetal e o óxido de carbono (II) xerado por gasificación alimentaba o carburador. O CO tamén foi usado como un método de exterminio durante o Holocausto nos campos de concentración nazis.

## Orixe 
Fórmase en todos os procesos nos que se produza a combustión de carbono. Nas combustións incompletas en lugares pechados e sen ventilación.
* Fonte antropoxénica: respiración humana.
* Artificiais: cociñas, calefación (polo mal funcionamento de queimadores de gas), tráfico, garaxes, determinadas industrias, braseiros de leña, incendios e minas (o gas grisú contén CO).

## Toxicidade 
Se se respira en niveis elevados, o monóxido de carbono pode causar a morte por envelenamento en poucos minutos porque substitúe o osíxeno nos eritrocitos do sangue. Cada ano un gran número de persoas perden a vida accidentalmente debido ó envelenamento con este gas. As mulleres embarazadas e os seus meniños, os nenos pequenos, as persoas maiores e as que sofren de anemia, problemas do corazón ou respiratorios poden ser moito máis sensibles ó monóxido de carbono.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* U.S Environmental Protection Agency
* Ficha internacional de seguridade química do monóxido de carbono na páxina web do Instituto Nacional de Seguridade e Hixiene no Traballo de España
Goiânia

miniatura|Parque na cidade de Goiânia.
**Goiânia** é a capital do estado brasileiro de Goiás. É unha cidade planeada: foi a primeira cidade brasileira planeada no século XX, e inaugurada en 20 de novembro de 1935, dois anos despois do inicio da súa construción, para substituír a entón capital de Goiás, a cidade colonial de Goiás, o que ocorreu en 1937. Sitúase a 209&nbsp;km de Brasilia, a tamén planeada capital brasileira, e a 936&nbsp;km da cidade de São Paulo e 1338&nbsp;km do Río de Xaneiro.

A súa rexión metropolitana ten máis 10 municipios e uns 1,8 millóns de habitantes. As súas construcións máis antigas (da década de 1930) seguen o estilo *art déco* e na actualidade forman parte do patrimonio histórico da cidade. O seu centro tamén posúe avenidas largas e arborizadas, como a Avenida Goiás, que chega ata a Praza Cívica, sede do goberno do Estado. A cidade ten centros culturais, esportivos, bibliotecas, museos, e parques, como o Bosque dos Buritis, próximo o centro. As prazas do centro ten moitos canteiros de flores, que tornan a paisaxe agradábel a quen visita a cidade.

miniatura|esquerda|Goiânia, capital de Goiás, no Brasil.
Goiânia é sede da Universidade Federal de Goiás e ten un expresivo comercio, varios bancos, centros comerciais, cinemas, e servizos dunha grande capital.

miniatura|esquerda|750px|Skyline de Goiânia, 2006

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Prefeitura Municipal de Goiânia
* Informacións turísticas de Goiânia
* O Popular Xornal da cidade de Goiânia
Sarabia

miniatura|Unha bóla de sarabia excepcionalmente grande.
miniatura|Treboada de sarabia.
miniatura|Saraiba en Pontevedra.

A **sarabia** é un tipo de precipitación que consiste en partículas irregulares de xeo. A sarabia xérase en treboadas intensas nas que se producen pingas de auga *sobrearrefriadas*, líquidas pero a temperaturas por debaixo do seu punto normal de fusión (0°C), e ocorre tanto en verán coma en inverno. Dáse máis frecuentemente cando está presente a canícula.

Cando as pingas de auga sobrearrefriada chocan na nube con outras partículas xeadas ou grans de po, poden cristalizar sen dificultade conxelándose rapidamente ó seu redor. Nas treboadas máis intensas prodúcese precipitación xeada en forma de sarabia especialmente grande cando esta se forma no seo de fortes correntes ascendentes. Neste caso o gran de sarabia pode permanecer máis tempo na atmosfera dispoñendo dunha maior capacidade de crecemento. Cando o pulo cara a arriba cesa ou a sarabia acadou un tamaño elevado, o aire xa non pode aguantar o peso do gran de sarabia e este acaba caendo.

## Sinonimia 
En galego, esta precipitación tamén é chamada **saraiba**, **saragana**, **graínzo**, **salpedrés**, **pedra** e **pedrazo**.

## Tamaños 
Os grans de sarabia acostuman ser pequenos, dalgúns milímetros de diámetro, xeralmente en forma de bólas. Así a todo, de vez en cando orixínanse grans moito maiores, de varios centímetros de diámetro, adoitándose comparar co tamaño de moedas. Isto débese a que na circulación ciclónica da treboada os pequenos grans ascenden e descenden varias veces, formándose distintas capas de xeo, unhas sobre outras. Dependendo do seu tamaño, poden non ser máis ca unha pequena molestia, causar danos en automóbiles e estruturas de cristal ou incluso matar a persoas. Debido ó seu proceso de formación todos eles teñen unha estrutura en forma de capas de cebola.

O gran de sarabia máis pesado rexistrado caeu en Gopalgnaj (Bangladesh), o 14 de abril de 1986, pesando 1,02 Kg. E o máis grande rexistrado caeu en Aurora (Nebraska) o 22 de xuño do 2003 e tiña 18 cm de ancho por 48 de longo.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
*
Contaminación luminosa

[miniatura|[Os Ánxeles de noite, co ceo iluminado pola contaminación luminosa.]]
A **contaminación luminosa** (contaminación lumínica ou polución luminosa) é a emisión de fluxo luminoso de fontes artificiais nocturnas en intensidades, direccións ou rangos espectrais innecesarios para a realización das actividades previstas na zona en que se instalan as luces. Entre outros efectos, reduce a visibilidade da maioría das estrelas causando problemas ós observatorios astronómicos e perturbando algúns ecosistemas.

## Historia 
Dende comezos dos anos 80 existen diferentes movementos organizados de xente preocupada por este problema e que intentan promover campañas de redución da contaminación luminosa. A IDE (International Dark-Sky Assotiation) foi fundada en 1988 . A contaminación luminosa afecta ás zonas máis densamente poboadas pero incluso cantidades reducidas de contaminación luminosa poden causar problemas. Amais da contaminación luminosa existe tamén a contaminación do espectro de radio causada polo incremento das telecomunicacións.

A contaminación luminosa detéctase principalmente como o brillo ou resplandor de luz no ceo nocturno producido pola reflexión e a difusión da luz artificial nos gases e nas partículas do aire polo uso de luminarias ou excesos de iluminación, así como a intrusión de luz ou de determinadas lonxitudes de onda do espectro en lugares non desexados. Un claro exemplo desta contaminación é o resplandor que rodea ós aeroportos debido á gran cantidade de luz necesaria para alumar as súas instalacións en horario nocturno.

A redución da contaminación luminosa foi acometida nalgunhas cidades por medio da instalación de sistemas de iluminación nocturnos máis adecuados que difunden unha menor cantidade de luz cara ó ceo e permiten reducir custos de electricidade.

Un impacto luminoso cada vez maior é producido polos satélites artificiais, en particular despois do comezo da posta en órbita das constelacións de satélites no 2023.
[miniatura|Ceo nocturno sobre o [Very Large Telescope|VLT do Observatorio austral europeo, en Cerro Paranal, Chile.]]

## Medición
O brillo do firmamento nocturno mídese en mag/arcsec2.

O ceo máis escuro posíbel ten un valor máximo de arredor de 22 mag/arcsec2; unha noite de luar, arredor de 18 (40 veces máis luminoso); áreas densamente poboadas, de 17 (100 veces máis luminoso) e menos.

Téñase en conta que é unha medición dunha área diminuta do ceo, de xeito que a maior escuridade corresponderá normalmente co cénit e pode aumentar bastante conforme baixamos cara ao horizonte, e variar coa orientación.
 
MeteoGalicia dispón de 14 estacións meteorolóxicas con medición de brillo do ceo nocturno.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Cel Fosc, Associació contra la Contaminació Lumínica  .
* "Brillo do ceo nocturno"  en MeteoGalicia.
* "Contaminación luminosa. Cando o problema vai moito máis alá de non poder ver as estrelas" *Vinte*, 4/2/2019.
* Martin Pawley "Necesitamos a interrupción da noite" *Sermos Galiza*, 15/11/2018, nº 322.
Sputnik 2

O **Sputnik 2** foi a segunda nave espacial posta en órbita ó redor da Terra, ás 19:12h do 3 de novembro de 1957, sendo a primeira nave en órbita en transportar un ser vivo. Era unha cápsula cónica de 4 metros de alto cunha base de 2 metros de diámetro. Contiña varios compartimentos destinados a aloxar transmisores de radio, un sistema de telemetría, unha unidade programábel, un sistema de control de rexeneración e temperatura en cabina e instrumental científico. Nunha cabina selada e separada do resto viaxaba a cadela Laika.

Os datos biolóxicos e de enxeñería transmitíanse mediante o sistema telemétrico Tral_D, que podía enviar datos á Terra durante 15 minutos por cada órbita. A bordo había dous espectrómetros destinados a medir a radiación solar (emisións ultravioleta, raios X) e raios cósmicos). O Sputnik 2 non levaba cámara de televisión.

## Perfil da misión 
O Sputnik 2, mediante un R-7 ICMB practicamente similar ó empregado para o Sputnik 1, foi posto nunha órbita a 212 x 1660&nbsp;km cun período de 103,7 minutos. Tras acadar a súa órbita, o nariz do cono foi expulsado, pero o núcleo do bloque A non se separou como estaba previsto. Isto inhibiu o funcionamento do sistema de control de temperatura. Ademais, algunhas das placas termoillantes se desprenderon, co que a temperatura interior alcanzou os 40&nbsp;°C. Crese que Laika só sobreviviu unhas poucas horas, en troques dos dez días previstos inicialmente, a causa da calor. A órbita do Sputnik 2 decaeu e reingresou á atmosfera o 14 de abril de 1958, tras 162 días en órbita.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Sputnik
* Sputnik 1
* Sputnik 3
* Sputnik 4
* Sputnik 5 (Korabl-Sputnik 2)
* Sputnik 8K71PS
* Sputnik 8A91
* Sputnik 11 (Kosmos 1)
* Laika
Plinio

O nome de **Plinio** pode referirse a:

* **Plinio o Vello** (23 - 79), historiador e naturalista da Roma Antiga;
* **Plinio o Novo** (63 - 113), xurisconsulto e escritor, sobriño do anterior;
* **Plinio Corrêa de Oliveira** (1908 - 1995), deputado, escritor, profesor catedrático e conferenciante brasileiro situado na estrema dereita;

## Véxase tamén
### Outros artigos
***Plinio**, nome do protagonista das principais novelas de Francisco García Pavón.
****Plinio***, serie de TVE emitida en 1972, baseada en dita saga.
Salto, Vimianzo

**Santa María de Salto** é unha parroquia do concello de Vimianzo, provincia da Coruña, arciprestado de Soneira e arquidiocese de Santiago de Compostela. Segundo o IGE en 2018 tiña 482 habitantes (244 mulleres e 238 homes), distribuídos en 12 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 671 habitantes.

## Situación xeográfica 
Está delimitada por Treos, Tines, Bamiro, Vimianzo e Calo e polo concello de Laxe, distando 3,2&nbsp;km da capital do concello e sumando 840 habitantes en total. Divídese nos núcleos do Careixo, Castro, Castromil, A Costa, A Lagoa, O Mosquetín, Reboredo, Reparada, Salto, Santa Irena, Señoráns e Torelo.

## Enclaves naturais 
Cabe destacar o monte de San Bartolomeu, con 407 m de altitude e o paso dos ríos Castro e Grande do Porto.

## Historia 
Tomando como referencia os restos do poboado galaico de Castro e mámoas en Reparada, pódese asegurar que o poboamento das terras que conforman actualmente esta parroquia, -ao igual que as súas veciñas lindantes- remóntanse polo menos ao 2000 a.C.

Pero é despois da chegada do novo imperio cando se comeza unha organización e estrutura sólidas, tendo o seu enclave histórico máis importante na igrexa parroquial. Comezando coma unha nave sinxela e co típico arco de medio punto románico, foi evolucionando sen alterar ningún dos seus elementos orixinais. Por exemplo, a bóveda da sancristía e os capiteis das columnas son tipicamente renacentistas, así coma as diferentes imaxes de María Magdalena e Cristo mentres que a bóveda da capela maior responde a un estilo gótico. No 1789 foron engadidos dous retablos máis obra de Francisco Agudín, de estilo neoclásico e outros vestixios coma a Virxe do Rosario, de liñas barrocas. O derradeiro cambio produciuse no 1956, sendo definitivamente unha igrexa de cruz latina.

Sendo a igrexa a clave da cultura desta parroquia, o eixe da economía correspóndelle ós batáns do Mosquetín, documentados desde o catastro de Ensenada (1753). Estes muíños sitúanse á esquerda do río Grande e suman en total sete máis tres batáns. Recóllense en dous edificios sobre o río, sendo os muíños destinados á malla da fariña e os batáns para o liño e la. Durante séculos constituíu unha importante industria e os seus servizos eran demandados máis aló dos límites naturais de Soneira. Actualmente están sendo rehabilitados pola Deputación da Coruña co obxectivo de transformalos nun museo.

## Ermidas 
Ademais da igrexa principal existen numerosas ermidas distribuídas pola parroquia destacando a de San Bartolomeu no cumio deste monte e as da Virxe Peregrina, Santa Eirena e Santo Antonio.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Batáns do Mosquetín, Vimianzo.jpg
Ficheiro:Batáns do Mosquetín, Vimianzo 02.jpg
Ficheiro:Muíños dos Batáns de Mosquetín, Galiza (Spain).jpg
Ficheiro:Batanes (Interior).jpg

## Lugares e parroquias 
### Lugares de Salto 
### Parroquias de Vimianzo 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lugares de Vimianzo
Karl Bartsch

**Karl Friedrich Bartsch**, nado en Sprottau en 1832 e finado en Heidelberg en 1888, foi un filólogo alemán.

## Traxectoria 
Logo de rematar os seus estudos na Universidade de Breslau instalouse en Berlín, discípulo de Wilhelm Grimm viaxa a Francia e Inglaterra para estudar manuscritos en occitano. Foi conservador do Museo Xermánico de Nuremberg (1855), profesor de filoloxía na Universidade de Rostock (1858) e Heidelberg (1871).

Traduciu *A Divina Comedia* ao alemán, fixo unha edición crítica dos Nibelungenlied e escribiu entre outras obras *Denkmäler der provenzalischen Litteratur* (1856), ''Chrestomathie de l'ancien français* (1866) e *Grundriss zur Geschichte der provenzalischen Literatur'' (Bases para a historia da literatura provenzal) (1872).

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lei de Bartsch
Sandrexo, Treos, Vimianzo

**Sandrexo** é unha aldea da parroquia de Treos, no concello coruñés de Vimianzo. Tiña 18 habitantes no ano 2018 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales eran 9 homes e 9 mulleres.

Dista 9,3&nbsp;km da capital do municipio. Forma un único núcleo xunto con Sandrexo (Vilar, Zas).

## Lugares e parroquias 
### Lugares de Treos 
### Parroquias de Vimianzo
Treos, Treos, Vimianzo

**Treos** é unha aldea da parroquia homónima en Vimianzo, A Coruña. Tiña 45 habitantes no ano 2019 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales eran 19 homes e 26 mulleres.

Dista 7,5&nbsp;km da capital do concello.
## Lugares e parroquias
### Lugares de Treos
### Parroquias de Vimianzo
Plinio o Vello

**Caio Plinio Segundo** (en latín: *Gaius Plinius Secundus*), coñecido como *Plinio o Vello*, naceu en Como no ano 23 e morreu na actual Catellmare de Stabia no ano 79, vítima da súa curiosidade científica ao ir observar a erupción do volcán Vesuvio, que sepultou as cidades de Pompeia e Herculano.

## Traxectoria 
Tras estudar en Roma, comezou a súa carreira militar na Xermania, durante doce anos, onde chegou a ser comandante da cabalaría das lexións romanas. No ano 57 volveu a Roma nos tempos do emperador Nerón, para dedicarse ao estudo e ás letras. Desempeñou diversos cargos nos tempos do emperador Vespasiano, que o nomeou entre outros como Almirante. Escribiu diversos tratados de cabalaría, unha Historia de Roma e varias crónicas históricas, hoxe perdidas. Só se conserva a súa *Naturalis Historia*, rematada no ano 77, e que abrangue 37 libros, dedicados ao emperador Tito. Constitúe un auténtico tratado enciclopédico da Antigüidade, xa que escribiu sobre Cosmoloxía e Astronomía (1 libro), Xeografía e Historia (4 libros), Zooloxía (5), Botánica e Agricultura (8), Medicina (13), Xeoloxía, Mineraloxía, Metalurxia e Arte (5).

No libro *Historia Natural* mestura un gran número de relatos e feitos útiles con conceptos fantásticos e contos de viaxeiros. Foi un dos textos máis lidos até a Idade Media, cunha grande influencia no bestiario desas épocas.

## Notas 
## Véxase tamén
1507

## Acontecementos 
### América 
* 29 de outubro, o almirante Diego Colón é nomeado gobernador das Indias por Fernando o Católico.
* Moctezuma II, emperador azteca, toma as cidades de Tzolán e Mictlán.

### Europa 
* Fernando II de Aragón convértese en rexente de Castela pola incapacidade da súa filla Xoana I de Castela.

## Nacementos 
* 29 de outubro - Fernando Álvarez de Toledo, militar e político español. duque de Alba.
* Giacomo Vignola, arquitecto e tratadista arquitectónico italiano (m. 1573).

## Mortes 
* 12 de marzo - O cardeal César Borgia, fillo do papa Alexandre VI.

## Outros 
Historia ano a ano
Aliados

*Aliados da primeira guerra mundial, países que durante a primeira guerra mundial loitaron contra as Potencias Centrais.
*Aliados da segunda guerra mundial, países que durante a segunda guerra mundial loitaron contra as Potencias do Eixo.
1506

## Acontecementos 
* 8 de xaneiro, Xoana e Filipe o Fermoso chegan a España como reis de Castela.
* 27 de xuño, Filipe o Fermoso e Fernando o Católico firman un acordo en Villafáfila. Fernando retírase a Aragón e Filipe queda como rei ante a incapacidade de Xoana.
* Fúndanse as universidades de Santiago e Alcalá

## Nacementos 
* 7 de abril, San Francisco Xavier, en Xavier (Navarra)
* Juan de Juni, escultor hispano-francés, en Joigny (Francia) (m. 1577).

## Mortes 
* 13 de setembro, Andrea Mantegna, pintor italiano (n. 1431).
* 25 de setembro, Filipe o Fermoso, en Burgos.
* 20 de maio, Cristovo Colón, en Valladolid.
* Pedro Berruguete

## Outros 
Historia ano a ano
Aliados da primeira guerra mundial

Os **Aliados** foron o conxunto de países que loitaron contra as Potencias Centrais durante a primeira guerra mundial. Francia, Rusia e Bretaña entraron na primeira guerra mundial en 1914, como resultado da Tripla Entente. Os demais países uníronse ós aliados ó longo da guerra.miniatura|300x300px|Os Aliados móstranse en verde.|centro

## Lista 
### Aliados principais 
* Rusia (ata 1917)
* Francia
* Imperio Británico e a súa Commonwealth (Australia, Nova Zelandia, Canadá, Terra Nova e Suráfrica)
* Italia (dende o 23 de maio de 1915)
* Estados Unidos (dende o 6 de abril de 1917, aínda que o goberno estadounidense nunca se definiu como *aliado*, senón como *potencia asociada*)

### Outros Aliados 
* Serbia
* Bélxica
* Xapón
* Montenegro
* Portugal (dende 1916)
* Romanía (dende 1916)
* Grecia (dende 1917)
* Andorra
* Brasil
* China

* Costa Rica
* Cuba
* Guatemala
* Haití
* Honduras
* Liberia
* Nicaragua
* Panamá
* San Marino
* Siam (hoxe Tailandia)

Noruega é xeralmente chamada "O Aliado Neutral". Aínda que teoricamente foi un pais neutral, a presión británica e o sentimento anti-xermano da poboación forzou ó goberno a favorecer enormemente ós británicos principalmente con enormes subministracións de peixes.)
## Véxase tamén 
* Primeira guerra mundial
* Segunda guerra mundial
* Aliados da segunda guerra mundial
* Potencias Centrais
* Potencias do Eixo
1503

## Acontecementos 
* 14 de xaneiro - Créase en Sevilla a Casa de Contratación.
* 28 de abril - Batalla de Ceriñola. Derrota do exército francés, ao mando de Luís de Armagnac, polo exército español de Gonzalo Fernández de Córdoba.

### Arte e cultura 
* Leonardo da Vinci comeza a pintar A Gioconda.

## Nacementos 
* **10 de marzo** - Fernando I de Habsburgo, 4º fillo de Xoana a Tola e Filipe o Fermoso e futuro emperador de Alemaña.
* **14 de decembro** -Michel de Notradame máis coñecido como Nostradamus.
* Bartolomé de Carranza, teólogo español.
* Garcilaso de la Vega, poeta español (m. 1536).
* Francesco Mazzola, dito Parmigiano, pintor italiano (m. 1540).

## Mortes 
* 18 de agosto - Papa Alexandre VI (1492-1503).
* 18 de outubro - Papa Pío III.

## Outros 
Historia ano a ano
Vilafranca do Bierzo

**Vilafranca** (en español e oficialmente **Villafranca del Bierzo**) é un concello de Castela e León, antiga capital do Bierzo (s.XIX). Está situada no noroeste da provincia de León e foi declarada Conxunto Histórico-Artístico en 1965. O seu xentilicio é vilafranquín/-iña.
* Parador nacional de Vilafranca.

## Festas e feiras 
### Festas patronais 
Festas do Cristo o 14 de setembro.

### Outras festas 
* San Tirso o 31 de xaneiro.
* Semana Santa.
* Festa dos maios o 1 de maio, declarada de Interese turístico provincial en 2009.
* Festa da poesía en xuño.
* Festa e feira de Santiago o 25 de xullo.
* Festa do turista en agosto.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial do concello 
* Blog da Escola de Gaitas de Vilafranca do Bierzo.
* Blog da Comisión Cultural Martín Sarmiento.
1501

## Acontecementos 
* Lois XII de Francia invade Nápoles segundo un acordo secreto con Fernando o Católico para repartirse este reino.
* Alexandre VI concede ós reis de España o patroato dos cargos eclesiásticos das Indias.
* 3 de setembro, os reis de España ditan unha cédula, pola que toda expedición descuberta sen licenza real queda confiscada pola coroa.

## Nacementos 
* Garcilaso de la Vega, poeta español.
* Maurice Scève, poeta francés.
* 6 de maio - Marcelo II, papa.
* 24 de setembro - Gerolamo Cardano, matemático, filósofo e médico italiano (m. 1576).

## Mortes 
* 3 de xaneiro - Ali-Shir Nava'i, escritor, político, lingüista e místico do Imperio Timúrida (n. 1441).
* Yosyf Bolharynovyche, metropolita de Kíiv, Galicia e toda a Rus.

## Outros 
Historia ano a ano
Rafael Moneo

miniatura|Ampliación da Estación de Ferrocarís de Atocha.

**José Rafael Moneo Vallés**, nado en Tudela o 9 de maio de 1937, é un arquitecto navarro. Foi mestre de arquitectura en diversos lugares do mundo. Gañou o Premio Pritzker no ano 1996 e o Premio Príncipe de Asturias das Artes en 2012.

## Principais proxectos
* Remodelación do Palacio de Villahermosa, Madrid
* O Museo Nacional de Arte Romana, Mérida
* Ampliación da Estación de Atocha, Madrid
* Fábrica Diestre, Zaragoza
* Oficinas centrais de Bankinter, Madrid
* Catedral da Nosa Señora dos Anxos, Os Ánxeles (Estados Unidos)
* A Residencia Charles Schwab na Universidade Stanford, Estados Unidos
* O Museo de Arte Davis no *Wellesley College* en Massachusetts, Estados Unidos
* O Museo das Artes de Houston, Estados Unidos

## Premios, galardóns e recoñecementos 
* Medalla de Oro das Belas Artes do Goberno Español - 1992
* Premio Arnold W. Brunner Memorial da Arquitectura - 1993
* Premio Príncipe de Viana do Goberno de Navarra - 1993
* *Schock Prize* das Artes Visuais - 1993
* *Laura ad Honorem* da Escola de Arquitectura de Venecia - 1994
* Premio Manuel da Dehesa ó Museo Nacional de Arte Romana - 1994
* Premio Manuel da Dehesa da III Bienal de Arquitectura Española á L'Illa Diagonal - 1994
* Premio Pritzker de Arquitectura - 1996
* Medalla de Ouro da Unión Internacional de Arquitectos - 1996
* Medalla de Ouro da Academia de Arquitectura da Francia - 1996
* Pregoeiro das Festas da Mercè de Barcelona - 1996
* Premio Kasper-Salin ó Museo da Arquitectura de Estocolmo - 1998
* Premio Feltrinelli da *Accademia Nazionale dei Lincei* en Roma - 1998
* *Creu de Sant Jordi* en Barcelona - 1999
* Premio Manuel da Dehesa da VI Bienal de Arquitectura Española ó Auditorio e Centro de Congresos Kursaal - 2001
* Premio de Arquitectura Contemporánea da Unión Europea - Premio Mies van der Rohe ao Kursaal de Donostia - 2001
* *Royal Gold Medal* do *Royal Institute of British Architects* - 2003
*Premio Princesa de Asturias das Artes - 2012

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Biografía e proxectos
Joan Francesc Mira

**Joan Francesc Mira i Casterà**, nado en Valencia en 1939, é un escritor, antropólogo e sociólogo valenciano.

## Traxectoria 
Estudou filosofía en Roma e Valencia, obteu praza de catedrático de grego de instituto en 1965, residiu en Francia e colaborou no Laboratoire d'Anthropologie Sociale da Sorbona, foi profesor da Universidade de Princeton (1978-1979) e a súa volta a Valencia dirixiu o Institut Valencià de Sociologia i Antropologia Social (1980-1984), en 1982 fundou o Museu d'Etnologia de València. Foi profesor da Universidade Jaume I de Castellón (1991-2005) e presidente da Acció Cultural del País Valencià (1992-1999), politicamente é militante do Bloc Nacionalista Valencià.

Autor de libros de ensaio e sobre a situación do nacionalismo valenciano e do valenciano, como novelista *El bou de foc* foi clave polo que significiou na recuperación da novela valenciana e ruptura coa narrativa tradicional valenciana.

## Obra 
## Narrativa 
* *El bou de foc* (1974) - novela
* *El cucs de seda* (1975) - relatos
* *El desig dels dies* (1981) - novela
* *Viatge al final del fred* (1983) - novela
* *El treballs perduts* (1989) - novela
* *Borja Papa* (1996) - novela
* ''Quatre qüestions d'amor* (1998) - relatos
* *Purgatori* (2002) - novela

### Ensaios 
* *Som. Llengua i Literatura* (1974) 
* *Un estudi d'antropologia social al País Valencià* (1974)
* *Els valencians i la terra* (1978) 
* *Introducció a un País* (1980) 
* *Població i llengua al País Valencià* (1981)
* *Crítica de la nació pura* (1985) 
* *Hèrcules i l'antropòleg* (1994)
* *Sense música ni pàtria* (1995) 
* *Sobre la nació dels valencians* (1997)
* *Cap d'any a Houston'' (1998)
Ramiro I

**Ramiro I** é un nome común aos seguintes soberanos:

* Ramiro I de Oviedo, rei de toda a Galicia alto-medieval (842-850)
* Ramiro I de Aragón, primeiro rei de Aragón (1035-1063)
1499

## Acontecementos 
* 13 de xuño - Bula pola que se autoriza a creación da Universidade Complutense, que será efectiva oito anos despois.
* 22 de setembro - Paz de Basilea - Independencia de Suíza do Imperio alemán.
* 18 de setembro - Vasco da Gama entra triunfalmente en Lisboa, onde é recibido pola corte, no regreso da súa viaxe á India.

### Arte e cultura 
* Francisco de Colonia remata a decoración escultórica da fachada de San Pablo de Valladolid, iniciada por seu pai Juan de Colonia en 1486.

## Ciencia e tecnoloxía 
* Alonso de Ojeda, explora Venezuela.

## Nacementos 
* Giulio Romano, pintor italiano (data probábel).
* Andrés Laguna, médico e filólogo español.
* Niccolò Fontana, chamado Tartaglia, matemático italiano (m. 1557).

## Mortes 
* 29 de agosto - Alesso Baldovinetti, pintor e mosaísta italiano (n. 1425).
* 1 de outubro - Marsilio Ficino (pseudónimo de Marsilio Diotifeci), filósofo, humanista e teólogo italiano (n. 1433).

## Outros 
Historia ano a ano
Vermudo I o Diácono

**Vermudo I** (ou *Veremund*) foi posiblemente un *princeps* (nobre poderoso equiparable a un *rei*) da Galicia alto-medieval que gobernou de 788 a 791.  Suponse que o seu alcuño, **o Diácono**, se debe ao seu pasado de diácono anterior á coroación.

## Traxectoria 
Se ben desde mediados do século XIX é designado pola historiografía nacionalista española como rei de Asturias, gran parte da historiografía galega desde finais dese mesmo século rexeita tal denominación e prefire chamarlle rei de Galicia.

Durante o seu reinado sofre as razzias musulmás en Áraba e Galiza. Despois dunha dura derrota no Bierzo, abdicou do trono e regresou ao seu antigo estado clerical.

Está considerado polos historiadores como un rei xeneroso, magnánimo e ilustrado para a época.

## Notas 
## Véxase tamén
### Bibliografía 
* López Carreira, A; Fernández Calo, T. *Os reis de Galicia*. A Nosa Terra. Vigo, 2003. ISBN 8496203271.
### Outros artigos 
* Lista de reis de Galicia
* Lista de reis de Asturias
1505

## Acontecementos 
### África 
* Os portugueses son os primeiros europeos en chegar ás illas Seychelles. 
### Asia 
* Francisco de Almeida é nomeado primeiro vicerrei de Portugal na India.
### Europa 
* Paz de Blois con Francia, comeza a hexemonía española en Italia.
* Cortes de Toro; recoñecemento da rexencia de Fernando II de Aragón.

## Nacementos 
15 de setembro, María, 5ª filla de Xoana a Tola e Filipe o Fermoso, en Bruxelas.

## Mortes 
* 21 de marzo - Cristovo Colón, en Valladolid.
* 27 de outubro - Iván III de Rusia (n. 1440).

## Outros 
Historia ano a ano
Potencias Centrais

**Potencias Centrais** (en alemán *Mittelmächte*) é o termo empregado xeralmente para referirse á alianza de Alemaña, Austria-Hungría, o Imperio Otomán e Bulgaria durante a primeira guerra mundial.

Alemaña e Austria-Hungría aliáronse o 7 de outubro de 1879, ós que se lle uniría Italia o 20 de maio de 1882) (véxase Tripla Alianza). Porén, Italia non tiña intención de atacar a Francia, polo que o 23 de maio de 1915 entrou na primeira guerra mundial aliada co imperio Británico.

En outubro de 1914 o Imperio Otomán atacou a Rusia, provocando a declaración de guerra dos países integrantes da Tripla Entente (Rusia, Francia e o Imperio Británico).

Bulgaria, aínda resentida pola súa derrota en xullo do 1913 a mans de Serbia, Grecia, Romanía e Turquía, foi a última nación en entrar en guerra contra a Entente, invadindo Serbia en conxunción coas tropas alemás e austro-húngaras en outubro de 1915.

Bulgaria firmou un armisticio cos aliados o 29 de setembro de 1918, tras un exitoso avance aliado en Macedonia. O Imperio Otomán fíxoo o 30 de outubro tras as vitorias Británica e árabes en Palestina e Siria. Austria e Hungría fixérono por separada durante a primeira semana de novembro, ó tempo que se desintegraba o Imperio dos Habsburgo. Finalmente, Alemaña firmou o armisticio o 11 de novembro tras varios avances exitosos das tropas estadounidenses, Británicas, Francesas e Belgas no nordés de Francia e Bélxica.miniatura|As Potencias Centrais móstranse en vermello.|centro|300x300px
## Véxase tamén 
* Primeira guerra mundial.
* Segunda guerra mundial.
* Aliados da primeira guerra mundial.
* Aliados da segunda guerra mundial.
* Potencias do Eixo.