Odonatos

Os **odonatos** (**Odonata**) son unha orde de insectos carnívoros, que comprende as libélulas e os cabalos do demo. Os Odonata forman un clado, que existe desde o Triásico. Nesta orde describíronse unhas 5&nbsp;900 especies.

Xeralmente na fala común úsanse os termos libélula e cabalo do demo indistintamente. O tradicional en textos científicos é distinguir as libélulas (os tradicionais anisópteros), que son xeralmente máis grandes e pousan coas súas ás estendidas cara aos lados, dos cabaliños do demo (os tradicionais cigópteros), que teñen corpos máis delgados e cando pousan colocan as ás sobre o seu corpo.

## Etimoloxía 
[miniatura|Emerxencia durante a [muda (bioloxía)|muda de *Libellula depressa*]]
[miniatura|*[Gomphus vulgatissimus* cunha presa]]
miniatura|Cabaliño do demo cunha presa
miniatura|150px|Ollos compostos dunha libélula.
[150px|miniatura|upright|Macho de *[Austrolestes annulosus*, (Zygoptera: Lestidae)]]
O termo Odonata foi acuñado por Fabricius, do grego οδόντoς (οδούς), *odontos*, 'dente', aparentemente porque teñen unha especie de "dentes" nas súas mandíbulas, a pesar de que a maioría dos insectos teñen mandíbulas "dentadas", polo que non é un carácter distintivo dos odonatos.

## Sistemática e taxonomía 
Esta orde foi tradicionalmente agrupada cos efemerópteros e varias ordes extintas nun grupo chamado "Paleoptera", pero esta agrupación podería ser parafilética. A característica que comparten cos efemerópteros é o modo en como se articulan as ás e colocan estas cando están pousados.

Nalgúns tratamentos do grupo, os Odonata son considerados nun senso amplo, e son esencialmente sinónimos da superorde Odonatoptera, pero sen incluír aos Protodonata prehistóricos. Nesta disposición, úsase, en vez de Odonatoptera, o termo Odonatoidea. A sistemática dos "Palaeoptera" non está en absoluto resolta; o que si se pode dicir é que independentemente de se se denominan "Odonatoidea" ou "Odonatoptera", os Odonata e os seus parentes extinguidos forman un clado.

Os Anisoptera foron durante moito tempo tratados como unha suborde, outra era a dos Zygoptera e unha terceira suborde eran os "Anisozygoptera" (cabalos do demo antigos). Porén, propúxose despois a suborde combinada dos Epiprocta (nos cales os Anisoptera están incluídos e rebaixados a infraorde) cando se atopou que os "Anisozygoptera" eran parafiléticos, compostos de ramas principalmente extinguidas da evolución das libélulas. As catro especies vivas que estaban situadas nos Anisozygoptera están agora (neste tratamento) na infraorde Epiophlebioptera, mentres que os taxons fósiles que estaban anteriormente alí están agora dispersos nos Odonatoptera (ou Odonata *sensu lato*).

Tarsophlebiidae é unha familia prehistórica de Odonatoptera que pode considerarse unha liñaxe basal de Odonata ou o seu inmediato taxon irmán.

Un cladograma no que se inclúen só os grupos con especies vivas é o seguinte:

Se incluímos os grupos fósiles unha árbore filoxenética dos odonatos máis completa, segundo Bechly (2002), é:

{{clade| style=font-size:80%;line-height:150%
|label1=Odonatoptera
|1={{clade
|1=†Geroptera (só †Eugeropteridae)
|label2=Holodonata
|2={{clade
|1=†Eomeganisoptera (só †"Erasipteridae")
|2={{clade
|1=†Meganisoptera
|2={{clade
|1=†Campylopterodea (só †Campylopteridae)
|2={{clade
|1=†Protanisoptera
|2={{clade
|1=†Triadotypomorpha (só †Triadotypidae)
|2={{clade
|1=†Triadophlebiomorpha
|2=
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}

## Morfoloxía externa 
miniatura|Anatomía das libélulas.1: clípeo, 2: antena, 3,4 fronte, 5: labro, 6: garras, 7: tarso 8: tibia, 9: espiñas, 10: fémur, 11: coxa, 12: suturas, 13: tórax, 14: abdome (S1-S10), 15: apéndices, 16: bucle anal, 17: triángulos, 18: á posterior, 19: á anterior, 20: pterostigma, 21: veas transversais posnodais, 22 : nodo, 23: veas transversais antenodais, 24: árculo, 25: sintórax, 26: liñas umeral e anteumeral, 27: protórax, 28: labio, 29: mandíbulas, 30: ollo composto.
[miniatura|350px|Exoesqueleto da cabeza, tórax e dous primeiros segmentos abdominais: A. *[Austrophlebia costalis* (libélula) femia; vista dorsal. B. A mesma en vista ventral. C. A mesma en vista lateral. D. Cabeza da mesma en vista frontal. E. Cabeza de of *Lestes* (cabalo do demo), vista dorsal. F. A mesma en vista lateral. G. Metatórax de *Orthetrum* (libélula), vista ventral. A = vea anal; A' = vea anal secundaria; ac = anteclípeo; alr = crista antealar; ant = antena; ap = proceso costal; As = urosternito; At = uroterxito; ax = axilar; C = vea costa; Cu = vea cubital; cx = coxa; dr = carina dorsal; e = ollo; epic = epicranio; epm = epímero; eps = episterno; fr = fronte; fr1 = porción superior da fronte, fr2 = porción anterior da fronte; Fw = á anterior; g = xena; hs = sutura umeral; Hw = á posterior; ips = infraepisterno; ll = lobo lateral do labio; lm = labio; lr = labro; ls1 = primeira sutura lateral; ls2 = segunda sutura lateral; M = vea media; mb = membránula; md = mandíbula; me = liña ocular media; ml = lobo medio do labio; mt = mento; N = noto; occ = occipucio; ocl = ocelos laterais; ocm = ocelos medios; orb = órbita; ot = triángulo occipital; P = protórax; pc = posclípeo; Pl = pleuro; PN = posnoto; pol = lobo postocular; PS = posesterno ; R = vea radial; S = esterno; Sc = vea subcosta; Sp = espiráculo; t= templo; v = vértex; vt = tubérculo vertical.]]

[miniatura|350px|Libélula macho (*[Ictinogomphus ferox*) mostrando o abdome cos segmentos indicados do 3 ao 10 (de S3 a S10), apéndices e foliacións]]
miniatura|Ninfa acuática dunha libélula.
Os odonatos son insectos con metamorfose incompleta (hemimetábolos). A larva acuática ou ninfa eclosiona do ovo e desenvólvese ao longo de oito a dezasete ínstares antes de abandonar a auga e emerxer como un adulto alado ou imago.

### Descrición xeral 
Estes insectos caracterízanse por ter cabezas grandes e arredondadas cubertas na súa maior parte por uns enormes ollos compostos, patas que facilitan a captura de presas en voo (outros insectos), dous pares de ás longas e transparentes que se moven independentemente, e abdomes alongados. Teñen tres ocelos, antenas curtas e unha mandíbula mastigadora simple.

Na maioría das familias hai unha estrutura no bordo anterior da á preto do extremo chamada pterostigma, chea de hemolinfa e ás veces coloreada, cuxa función pode ser aerodinámica, visual ou de redución da enerxía necesaria para voar. Tamén teñen pterostigma outros insectos como as abellas.

As ninfas teñen corpos máis robustos e curtos que o adulto, carecen de ás e teñen ollos máis pequenos. O labio está especializado para a captura de presas. Poden respirar por branquias externas abdominais (cabalos do demo) ou por un órgano situado no recto (libélulas).

#### Patas 
As patas úsanse para a captura e manipulación das presas, para agarrar as femias, para repeler aos rivais e para agarrarse mentres están pousadas; teñen longas espiñas no fémur e tibia. e 43&nbsp;cm de lonxitude corporal é o insecto máis grande de todos os tempos e pertence á orde Meganisoptera, relacionado cos odonatos pero que non forma parte da orde moderna dos Odonata en sentido restrinxido.

As libélulas máis pequenas son as *Nannophya pygmaea* (Anisoptera: Libellulidae) do leste e Asia, cunha lonxitude corporal de 15&nbsp;mm e unha envergadura alar de 20&nbsp;mm, e o menor dos cabaliños do demo (e o menor dos odonatos de todos os tempos) son as especies do xénero *Agriocnemis* (Zygoptera: Coenagrionidae) cunha envergadura alar de só 17 ou 18&nbsp;mm.

## Ecoloxía e ciclo vital 
miniatura|upright|Cabalos do demo en "roda" copulatoria.
[miniatura|esquerda|Ovo de ovoposición de dúas parellas acopladas de *[Coenagrion puella*]]
Os odonatos son acuáticos ou semiacuáticos na etapa larval. Os adultos viven principalmente preto dos corpos de auga e considéranse frecuentemente como insectos acuáticos. Porén, moitas especies afástanse bastante da auga. Son carnívoros durante toda a súa vida, alimentándose principalmente de pequenos insectos.

Os machos dos odonatos teñen xenitais complexos, diferentes aos doutros insectos. Estes inclúen cercos no extremo do abdome para o agarre para suxeitar a femia e un conxunto de órganos copulatorios secundarios no abdome que conteñen o esperma unha vez que este se produce nos xenitais primarios. Para aparearse, os machos agarran a femia polo tórax (cigópteros) ou a cabeza (anisópteros) e as femias dobran o abdome cara a adiante para que os xenitais femininos poidan ser agarrados polos órganos copulatorios masculinos que levan o esperma. A riqueza de especies de plantas vasculares tamén está correlacionada positivamente coa riqueza de especies de libélulas que viven nun determinado hábitat. Isto significa que nunha localización como un lago, se se encontra unha ampla variedade de odonatos, entón debería haber tamén unha variedade similar de plantas. Esta correlación non é común a todos os organismos bioindicadores, xa que algúns poden actuar como indicadores para un diferente factor ambiental.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Odonatos de Galiza
* Anatomía dos odonatos
* Odonatod de Norteamérica: fotografías de diagnóstico e información 
* Worldwide Dragonfly Association
* Libéulas e cabalos do demo na Odonata Information Network
* Mapas, fotografías e información para o diagnóstico sobre libélulas e cabalos do demo
* Libélulas e cabalos do demo no sitio web Featured Creatures da Universidade de Florida / IFAS 
* Lista de Odonata do mundo 
* Libélulas e cabalos do demo (Odonata) dos Estados Unidos (USGS).

### Galerías de fotos 
* Dragonflies and Damselflies 
* Fotaos de odonatos de Asia, África e América 
* Fotos de odonatos de Rusia

### Revistas 
* Journal of the Entomological Research Society