Otto von Bismarck

miniatura|Monumento a Bismarck, Hamburgo
miniatura|dereita|Otto von Bismarck
**Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen**, nado en Schönhausen o 1 de abril de 1815 e finado en Friedrichsruh o 30 de xullo de 1898 que incluía a creación dun sistema de alianzas internacionais que asegurasen a supremacía de Alemaña, coñecido como o *Deutsches Reich*. En 1847 entrou a formar parte do parlamento prusiano,

A súa carreira política estivo sempre marcada por un férreo conservadorismo e polo belicismo. Formou parte do parlamento prusiano e foi logo delegado diplomático en Westfalia, Francia e Rusia. Procurou sempre a unificación de tódolos pobos xermanos, aínda que fose por medios violentos.

En 1862, tras ser nomeado primeiro ministro de Prusia, emprendeu unha importante reforma militar que lle permitiu dispoñer dun poderoso exército para levar a cabo os seus plans de unificación. Desta forma, en 1864 conseguiu arrebatar a Dinamarca os ducados de Lauenburgo, Schleswig e Holstein e, dous anos máis tarde, logo da loita contra Austria, conseguiu a anexión de Hessen, con Bismarck como chanceler. Bismarck converteuse en primeiro ministro de Prusia e chanceler.

En política exterior, mostrouse prudente para consolidar a unidade alemá recentemente conquistada: por unha banda, forxou un tramado de alianzas diplomáticas (con Austria, Rusia e Italia) destinado a illar a Francia en previsión dun posible desquite; por outro, mantivo Alemaña apartada do vórtice imperialista que naquel tempo arrastraba o resto das potencias europeas. Foi precisamente esta precaución fronte á carreira colonial o que o enfrontou co novo emperador, Guillerme II (1888-1918), partidario de prolongar a ascensión de Alemaña coa adquisición dun Imperio ultramarino, asunto que provocou a caída de Bismarck en 1890. Ao faltarlle o apoio do emperador Guillerme II, quen subira ao trono en 1888, Bismarck presentou a súa dimisión en 1890 e retirouse a vivir ao campo. Faleceu en Friedrichsruh o 30 de xullo de 1898 aos 83 anos de idade. En 1806 casou con Luise Wilhelmine Mencken, unha burguesa filla dun conselleiro privado de Berlín. Comparada co rudo fidalgo campesiño, a súa esposa era unha personalidade eminente e moi cultivada cuxa maior ambición cifrábase no seu fillo. A miúdo discutiuse a influencia que exerceu no mozo Bismarck a disparidade de caracteres e de orixe dos seus proxenitores. A cuestión, con todo, é un deses misterios da natureza que a razón humana xamais chegará a descifrar. En Bismarck parece tamén confirmarse o feito de que as persoas xeniais xorden precisamente da diversidade. No futuro, o propio Bismarck sentiríase cada vez máis atraído polo seu pai, malia ser consciente do seu primitivismo. A súa nai quixo guiarlle e influírlle en demasía. O fillo afirmaría máis tarde: «A miña nai era unha muller fermosa, amante do luxo, de intelixencia despexada e viva, pero carente case por completo diso que chamamos carácter berlinés».

### Descendencia 
Otto von Bismarck unicamente tivo unha esposa, Johanna, con quen tivo dous fillos e unha filla: Marie, Herbert e Wilhelm. Os tres viaxaron con el aos moitos lugares que el visitou como Frankfurt, San Petersburgo e París. Nunha carta enviada á súa esposa escribe: «Eles tres son o máis fermoso que hei ter e só por iso sigo aquí».

Dos seus tres fillos, o máis sobresaínte para os historiadores e expertos da vida de Bismarck, foi Wilhelm, pois logrou redactar unha pequena biografía da vida do seu pai durante a súa loita pola unificación de Alemaña e no seu cargo no Parlamento de Frankfurt. No entanto, aínda que con menor intensidade, Herbert e Marie tamén destacaron na vida aristocrática alemá. A antinazista Hannah von Bredow era tamén neta súa.

## Traxectoria 
### Os primeiros anos (1815 - 1847) 
#### Infancia 
[miniatura|125px|Retrato de Otto von Bismarck á idade de 11 anos en 1826. Debuxo a carbonciño de [Franz Krüger.]]
Bismarck naceu o 1 de abril de 1815, Foi o cuarto fillo dunha familia numerosa. Durante a súa infancia, non ocorreu nin un só suceso destacado. Bismarck era consciente de ser membro da nobreza; a súa formación, no entanto, seguiu nas liñas esenciais os desexos da súa nai e foi moi diferente da que se acostumaba entón nos círculos da nobreza rural prusiana. Estudou en Berlín, primeiro na Plamannsche Lehranstalt, logo no Instituto Friedrich-Wilhelm e para rematar no Graue Kloster ("Convento Gris").]]
En 1832, aos dezasete anos, ingresou na Universidade de Gotinga para estudar Dereito. De todos os seus profesores, Bismarck só se interesou por Heeren, historiador e profesor de Dereito público cuxas ideas sobre o mapa político europeo dominaríano en gran medida no futuro. Bismarck fíxose membro do Corps Hanovera, pero apenas aproveitou as posibilidades intelectuais que lle ofrecía aquela cidade universitaria, tan famosa no seu tempo, senón que se entregou corpo e alma ás alegrías da vida estudantil. Moitas das súas aventuras, de maior ou menor gusto, nalgunhas ocasións creáronlle conflitos coas autoridades académicas. El mesmo falou con franqueza e ironía da súa «vida silenciosa», a través da cal mostraba unha personalidade aínda sen moldear. Entre os seus amigos, ademais dos membros da nobreza Corps Hanovera, contábanse dúas importantes personalidades estranxeiras. Naquela época Bismarck, sen verdade ningunha pola súa banda, recoñecía a súa forza interior; nunha carta dirixida a un amigo de mocidade escribía: «Serei o último pelagatos ou o home maior de Prusia».

Nesa época non existe o máis leve indicio de opinións políticas que deixen albiscar a futura obra do creador do Segundo Imperio. Bismarck finalizou os seus estudos en Berlín sen aproveitar as posibilidades científicas que a universidade lle ofrecía. Tamén neste aspecto mostrouse a súa vigorosa natureza. Polo que aos estudos se refire, Bismarck limitouse a aprender o necesario para aprobar, práctica entón non tan habitual como hoxe. En 1835 realizou o seu exame de licenciatura en Dereito, que non nos ilustra demasiado o seu ideario, pois respondía máis ás preguntas do examinador que aos intereses do examinado. Bismarck, cargado de débedas moi a pesar do seu pai, debeu de rir no seu interior cando lle preguntasen a el sobre a necesidade do aforro.

#### Labor nos tribunais 
Os anos seguintes pasounos nos tribunais de Berlín e Aquisgrán. A súa meta final era a diplomacia, pois descartaba dedicarse á outra carreira posible para un mozo nobre, a das armas.

#### Retiro da actividade burocrática 
miniatura|125px|Retrato de Otto von Bismarck cara a 1847. Retrato anónimo.
En 1838, Bismarck renunciou á actividade burocrática e ao ríxido servizo público.
Este rexeitamento da burocracia, polos demais moi estendido entre a nobreza, simboliza en Bismarck unha profunda ansia dunha actividade independente. As declaracións destes anos deixan de translucir certa inclinación polas tarefas de estadista. Para el, o esencial entón era o seu desexo de ter na práctica unha marxe de actuación. O presidente ou ministro, dicía, "non tratan con persoas, senón con papel e tinta unicamente".

Máis tarde, durante moitos anos, Bismarck dedicouse a administrar as súas posesións agrícolas, mentres no plano teórico preparábase con estudos que nos asombran pola súa amplitude. O servizo militar, cumprido a contragusto e de xeito moi irregular, interrompeu esas actividades. Durante este período continuaron os incesantes viaxes e a vida axitada; os seus veciños chamaban a Bismarck o "desenfreado". A súa dedicación á agricultura complementouse cunha abundante lectura de obras históricas, filosóficas e literarias. Marie von Thadden, noiva dun dos seus amigos, e amiga íntima á súa vez de Johanna, intentou converter a Bismarck que aínda mantiña opinións moi heterodoxas no tema relixioso. Pero sería a enfermidade mortal de Marie o que levou ao que se deu en chamar a conversión de Bismarck, A misiva mostra, sen xénero de dúbidas, nos seus trazos esenciais os verdadeiros sentimentos do seu autor.

O matrimonio con Johanna celebrouse en xullo de 1847. Bismarck, nunha carta dirixida aos seus irmáns, definiuna como "unha muller de intelixencia e nobreza de sentimentos moi singulares". Bismarck achou nela sostén e axuda ao longo de toda a súa existencia, precisamente porque evitou con exquisito coidado influenciala politicamente no máis estrito sentido da palabra. O Landtag unificado de 1847 foi o primeiro parlamento verdadeiro da historia alemá. Nel, os liberais moderados dispoñían de maioría absoluta. O grupo das dereitas, que defendía a autoridade da coroa e os intereses da nobreza latifundista, contaba cunha representación moito máis reducida. Un dos seus membros era Bismarck, que sufriu, en principio, a decepción de ser nomeado deputado suplente.

Bismarck xa tiña certa experiencia nestas lides, pois anteriormente exercera como *Deichhauptmann das Dietas*. Bismarck estreitou os lazos con Leopold von Gerlach, amigo íntimo de Frederico Guillerme IV de Prusia. Gerlach representaba a corrente cristiá-constitucionalista-conservadora e rexeitaba o autoritarismo do Estado.

Na súa actuación dentro do *Landtag* unificado, Bismarck revelouse como un dereitista sen concesións e un rigoroso home de partido. Xa en 1847 escribía á súa prometida: "O home aférrase aos principios mentres estes non son postos a proba, porque cando iso sucede, un os rexeita igual que o campesiño as súas vellas abarcas, e corre con todo o vigor que lle permiten as súas pernas, que para iso as ten". Bismarck saltou á fama cun rudo discurso no que atacaba decididamente a tese -non expresada, como é lóxico, con estas palabras- de que en 1813 a loita do pobo prusiano contra a dominación estranxeira había ter un único móbil: lograr unha constitución. Semellante discurso provocou, por suposto, unha sesión tormentosa do *Landtag*, e evidenciou, por unha banda, o seu temperamento combativo e violento e, por outro, a súa calma imperturbable fronte a calquera ataque. Cando, por exemplo, se lle prohibiu intervir durante algún tempo, Bismark, sacou un xornal do seu peto e comezou a lelo. Con todo, o incidente converteu a Bismarck no loitador por antonomasia contra o liberalismo e a constitución.
Bismarck, no fondo, non era consciente de que o movemento de 1848 estaba apoiado por sectores moi amplos nin comprendía a súa base nacional. Plenamente identificado coa ideoloxía prusiano-conservadora, falaba da "cobiza dos proletarios". Máis tarde editou un poema que os oficiais prusianos cantarían en Potsdam con motivo dos sucesos do 21 de marzo.
Logo da revolución, Bismarck ingresou na "camarilla" creada polos irmáns Gerlach. Nesta época, Bismarck pronunciou o seu famoso discurso sobre o Tratado de Olmütz, que constituiría o punto culminante da súa actividade parlamentaria. Os problemas da política interior acaparaban naquel tempo todo o interese de Bismarck. A cuestión alemá só cobrou importancia para el cando a elección do emperador en Frankfurt a converteu nun asunto máis da política prusiana.

Bismarck dirixiu con decisión e firmeza os seus ataques contra calquera tentativa liberal ou democrática. Pensaba que a opinión do pobo, base do movemento de 1848, fora máis ou menos dirixida. Cada un entendera por pobo o que lle "conviña", por regra xeral unha agrupación de individuos adictos á propia opinión. O seu desprezo polo pobo non lle impediu un intento de manipular ou dirixir a opinión pública. Bismarck escribiu ao seu irmán pedindo que lle enviase a Berlín adhesións, "moitas adhesións de particulares, aínda que cada unha delas sexa asinada por unhas poucas persoas, e se for posible de cada cidade; non importa que estean asinadas por unha soa persoa, porque neste caso non se darán a coñecer. Sopra, ferreiro, e gañarás diñeiro". Defensor sen concesións dos dereitos da nobreza terratenente, Bismarck axuizaba a política fiscal como unha especie de confiscación; chamaba ás eleccións dunha lotería e criticaba con extrema dureza calquera asomo de parlamentarismo; defendeu contra vento e marea a execución de Blum. Doutra banda, reiteradas declaracións desta época revelan que Bismarck non tiña en moi alta estima o talento político dos seus iguais da nobreza. Prusia carecía da clase social que facía política en Inglaterra. Do mesmo xeito que outros moitos nobres, Bismarck dirixiu os seus ataques contra o absolutismo e contra a opinión manifestada por Frederico Guillerme I: "Concibo o poder *comme un rocher de bronze*".. cuxas teorías sobre o Dereito público causaran unha impresión moi fonda en Frederico Guillerme IV.

[miniatura|esquerda|220px|Primeira sesión da [Asemblea Nacional Alemá na Paulskirche. O seu presidente era o barón Heinrich von Gagern, Litografía, 1848.]]
A súa actitude en política interior determinou tamén en gran medida a posición de Bismarck con respecto aos plans alemáns da Asemblea Nacional de Frankfurt. Non a combateu, como con frecuencia se afirmou, porque rexeitase as súas concepcións sobre política interior. Bismarck, home de ideoloxía prusiana e conservadora, non desexaba en absoluto que entón se solucionase a cuestión alemá. Nos tempos máis baixos do poder prusiano hai certas manifestacións de Bismarck nas que resoan ecos dunha política nacional. Pero ditas apreciacións desaparecerán cando a posterior evolución lle permita a Bismarck cifrar de novo as súas esperanzas en Prusia. Bismarck pretendía exclusivamente situar a Prusia á altura das grandes potencias, mentres que na política interior dedicaba todas as súas enerxías a combater a revolución. Na súa opinión, os plans da Paulskirche (sede do primeiro parlamento en Alemaña que foi elixido publicamente) apuntaba contra Prusia, intentando minar a súa posición e a súa base política.

O verdadeiro interese pola cuestión alemá espertará cando a elección do emperador en Frankfurt provoque diferenzas en Berlín. Naquel tempo, Bismarck, como oposición á "trola alemá", acostumaba referirse unha e outra vez ao seu intenso prusianismo."Prusianos somos, e prusianos queremos seguir sendo!", exclamou en certa ocasión. Bismarck tampouco axuizaba desde unha perspectiva nacionalista a sorte de Schleswig e Holstein, que tan profundas preocupacións suscitaba nos ambientes político. para el, a loita dos habitantes de Scheswig e Holstein significaba unha sublevación contra o seu lexítimo señor, o rei de Dinamarca.

Bismarck opoñíase firmemente a que o rei de Prusia aceptase a súa elección como emperador decidida pola Asemblea Nacional de Frankfurt. Ademais desconfiaba das institucións oficiais, que se deixaron impresionar pola tremoia da *Paulskirche*. En abril de 1849 opinaba que Prusia debía seguir sendo Prusia, xa que así estaría en condicións de dar leis a Alemaña, dando ás súas palabras un ton e un acento novos: "Se preguntades a calquera que fale alemán pola unidade alemá, responderavos que a desexa; pero a min, con esta constitución, non me parece en absoluto desexable". Pouco tempo antes afirmara que había que falar ao sentido común do home prusiano, non aos corazóns alemáns, enfocando así a cuestión desde a perspectiva da individualidade de Prusia e do belicismo en política interior, supoñen a máis dura crítica ás aspiracións alemás do seu tempo. nun dos seus discursos opinou que Frederico II o Grande non fomentara a unificación política, senón "o trazo máis destacado do nacionalismo prusiano: o militarismo". Pero en conxunto, a posición de Bismarck non se diferenciaba con nitidez da que mantiñan os seus amigos máis íntimos (Leopold von Gerlach sobre todo): estes non querían restrinxirse exclusivamente ao gran rei prusiano e esforzábanse por evitar unha loita con Austria en interese dos obxectivos comúns da política interior de ambas potencias.

A este respecto, Bismarck defendeu, o 3 de decembro de 1850, o tratado preliminar de Olmütz (asinado o mes anterior), Bismarck opoñíase á cualificación de Austria como país estranxeiro, con todo, a súa concepción estaba en clara oposición á situación entón imperante: Austria era un Estado cuxo trazo fundamental non era o estar habitada por poboación alemá, senón o seu carácter de gran potencia que brandira a miúdo e con éxito a espada alemá. nese momento era o cargo máis relevante da diplomacia prusiana, e así o recoñeceu o mesmo Bismarck. O nomeamento dunha persoa carente de preparación no terreo diplomático para ocupar semellante posto constituía un feito extraordinario. A proposta partira de Leopold von Gerlach, que vía en Bismarck o eterno loitador contrarrevolucionario aliado con Austria. Bismarck marchou a Frankfurt, segundo as súas propias palabras, en estado de "virxinidade política". e criticaba o sistema constitucional; é máis: nunha ocasión chegou a dicir que o pobo prusiano faría volver ao curro da obediencia ás grandes cidades, "aínda que para iso tivese que borralas do mapa". Doutra banda, condenaba sen cesar o absolutismo, equiparándoo á burocracia liberal. Ao recibir o seu nomeamento de embaixador en Frankfurt, Bismarck chegou a burlarse de si mesmo afirmando: "A miña conversión en conselleiro privado é unha ironía coa que Deus me castiga por falar mal dos conselleiros privados". Era o típico orgullo do *Junker* fronte á sociedade burguesa dunha antiga cidade imperial carente de nobreza cortesá. A pesar de todo, ao principio Bismarck sentíase moi a gusto, ata o punto de confesar a Gerlach nunha carta que "en Fráncfort vivía como Deus".

O problema fundamental para o novo embaixador constituíuno a actitude a adoptar fronte a Austria, froito en boa parte do representante de Prusia ante o Bundestag. A raíz deste comportamento o embaixador ruso comparou a actuación de Bismarck coa dos estudantes. Para os seus colegas, a rudeza de métodos do novo embaixador prusiano evidenciaba unha falta de auténtica educación diplomática. Bismarck avogou pola igualdade ante o ministro plenipotenciario de Austria, o conde de Thun, nalgunhas ocasións empregando medios visiblemente drásticos.

No fondo, o motor da actividade de Bismarck no *Bundestag* foi a loita pola igualdade e non a preparación do terreo para dirimir a hexemonía en Alemaña. A finais de novembro, as diferenzas entre von Thun e Bismarck medraron, e o segundo informaba a Berlín:

Thun comparou a Prusia cun home ao que lle tocou o primeiro premio da lotería e pretendese que o acontecemento se repetise cada ano. Bismarck respondeu que se así pensaba Viena, Prusia tería que volver a xogar á lotería.

Naquela época, Bismarck nin quixo nin contribuíu á ruptura con Austria. A postura de devandita ación debíase, segundo el, á súa propia situación interna. Con todo, non tardou en darse conta de que a federación era un simple freo para a política prusiana e en consecuencia comezou a recomendar unha política de independencia. Nunha carta á súa irmá escribía que o famoso *lied* de Heine:

Pronto se convertería por decisión unánime dos alemáns en himno nacional. Bismarck pensaba que as esixencias prusianas debían ser satisfeitas mediante pactos individuais "dentro do ámbito xeográfico que a natureza nos destinou. Máis tarde, sendo chanceler do Imperio, comportaríase de modo similar e falaría do abuso da palabra de Europa por parte das grandes potencias. pero xa entón desconcertaba os seus interlocutores, precisamente pola súa expresiva franqueza. O estadista inglés Disraeli avisou en certa ocasión: "Coidado con ese home, porque quere poñer en certa práctica o que di".]]
Durante a súa etapa en Frankfurt, Bismarck sabía que o seu marcado "prusianismo" non acharía eco ningún en Frederico Guillerme IV, nin que sería ministro durante o seu reinado. Posteriormente diría que devandito monarca esixiulle unha obediencia cega: "Vía en min un ovo que el mesmo puxera e que chocaba, de modo que á hora das diferenzas, pensaba sempre que o ovo quería ser máis listo que a galiña".

Noutra pasaxe escribe: "¡Ai!¡Oxalá puidese un obrar segundo o seu libre albedrío! Con todo, heme aquí malgastando as miñas forzas ás ordes dun señor ao que só cabe obedecer acudindo á relixión". Este estado de ánimo explícase tamén polas preocupacións que suscitaba en Bismarck a política prusiana durante a guerra de Crimea.
[miniatura|esquerda|250px|[Napoleón III de Francia|Carlos Luís Napoleón Bonaparte (París, 20 de abril de 1808 – Inglaterra, 9 de xaneiro de 1873), tamén coñecido como Napoleón III, mantivo contacto co estadista Bismarck durante a estancia deste en Frankfurt viaxando a París. Bismarck entrevistouse máis de dúas veces co monarca francés, mantendo contacto político e diplomático en Francia. Isto provocou o anoxo de Gerlach, o que conduciu a unha disputa sobre as directrices políticas que determinarían a situación interna. Aínda así, Bismarck mantivo o seu punto de vista neutral sobre Napoleón III argumentando que era máis anódino e banal do que o mundo pensaba, ao contrario do que Gerlach supoñía. non falan da desaparición da regulación do dualismo alemán, ao contrario que outras interpretacións erróneas. Nunha carta dirixida ao seu amigo Gerlach, Bismarck esixe unha delimitación das esferas de influencia en Alemaña cunha liña de demarcación xeográfica ou política. Así polo menos unha guerra como a dos sete anos aclararía as relacións entre Prusia e Austria.

A Austria amiga deviñera no incondicional inimigo Habsburgo, polo que se estaba perdendo a esperanza de que a situación cambiase cunha política interior austríaca distinta. Prusia seguiría sendo sempre o "suficientemente poderosa como para deixarlle a Austria a liberdade de movementos que ambiciona. A nosa política non ten outro campo de manobras que Alemaña[...] Nós quitámosnos o un ao outro da boca o aire que respiramos, un ten que retroceder, xa sexa voluntariamente ou obrigado por outro". De todos os xeitos, estas palabras non queren dicir que Bismarck se aventurase polo camiño que iniciaría máis tarde, en 1866. A expresión do dualismo milenario, vaga e imprecisa e retrotraída demasiado atrás no tempo, emana do contraste entre a Alemaña do norte e a do sur, entre a protestante e a católica. Bismarck non pretendía eliminar o dualismo, senón poñer en hora o reloxo do progreso. A este respecto, Bismarck era consciente de que a Alemaña do norte era unha zona de influencia de Prusia. Esta nación non estaba aínda fixada, e así o demostraba unha simple olleada ao mapa. Nesta situación, Bismarck pensou ata en estabelecer contactos políticos coa Francia de Napoleón III. Outras potencias crían que Prusia e Francia non poderían converxer xamais, e isto debilitaba a posición de Prusia. Bismarck visitou dúas veces París desde Frankfurt para entrevistarse con Napoleón, e tivo a impresión -xusta polo demais- de que o sobriño do gran Napoleón era máis anódino e banal do que o mundo supoñía. No seu transcurso, Bismarck non abxurou da súa concepción do mundo monárquico-conservador e protestante, aínda que rexeitou terminantemente cimentar nela unha política exterior moi limitada no plano teórico. Gerlach opinaba, con todo, que o talante aberto do seu opoñente era pura retórica; o comportamento de Bismarck en Frankfurt e os seus consellos a Berlín adquirían paulatinamente formas máis enérxicas; De todos os xeitos, dous feitos coartaban a liberdade de acción de Prusia: a enfermidade do rei Frederico Guillerme IV e o non estabelecemento da rexencia ata 1858, que proporcionaría ao futuro rei Guillerme a liberdade de acción política. A nova orientación, que en principio abrigaba o príncipe rexente, restou a Bismarck apoios en Berlín. Máis tarde esixiu ao primeiro ministro de Prusia que sacase á luz do sol, para que a xente coñecese, as plantas do invernadoiro da política da Confederación; manifestou ata que ata na cuestión de Schleswig-Holstein cabería adoptar unha actitude máis acorde coa idiosincrasia nacional.. Malia que o nomeaba embaixador en San Petersburgo, considerado o cargo máis relevante da diplomacia prusiana, Bismarck non falou de que querían silencialo xunto ao Neva. Bismarck non aspiraba en absoluto a fixar as fronteiras dun Estado alemán reducido. Ata en 1866, a limitación do expansionismo prusiano ao norte de Alemaña e á zona de predominio protestante haberían de desempeñar un papel de primeira magnitude. Malia todo, a carta reflicte fielmente a evolución de Bismarck, que de aliado de Austria pasa a ser o seu máis enconado opositor e mostra ao mesmo tempo a superación de calquera política expansionista ríxida e pechada en si mesma.

#### Embaixador en San Petersburgo 
Bismarck chegou a San Petersburgo no final de marzo do ano 1859. A cidade en principio causoulle unha impresión moi grata: "O único que me saca dos eixes é non poder fumar pola rúa". En San Petersburgo, Bismarck foi recibido pola familia real de brazos abertos. Unha longa enfermidade interrompeu as súas actividades. pois se limitaba a dicir que non era o que non quería. Na súa opinión, Bismarck, xa que logo, pensaba que Prusia podería negociar cos restantes Estados á marxe e aínda en contra dos desexos da Dieta de Frankfort.

Mentres na época da revolución Bismarck recalcaba o seu acentuado prusianismo, agora, nas súas formulacións, identifícanse o interese de Alemaña e o de Prusia. Xa no verán de 1860 afirmaba:

En marzo de 1861 manifestou que a monarquía dos Habsburgo debía trasladar o seu centro de gravidade a Hungría. idea que arrepiaba os liberais. Bismarck pensaba que a coroa só podería evitar os conflitos internos propiciando unha evolución da política exterior.

Bismarck recomendaba con eficiencia unha política exterior máis independente cada día de simpatías dinásticas. Naqueles anos, Bismarck non ambicionaba o cargo de ministro e de feito insistiu en varias ocasións en que prefería a embaixada, posto que lle parecía un paraíso comparado co enlouquecedor traballo ministerial: "No entanto, se me apuntan cunha pistola pedíndome que responda si ou non, tería a sensación de cometer covardía se na situación actual, tan intricada e difícil, respondese cun "non".

Bismarck explicou entón que tiña un temor reverencial a inmiscirse nas negociacións sobre o seu futuro. En novembro de 1858 acariñaba a idea de retirarse aos "canóns de Schönhausen", é dicir, renunciar á actividade política. En carta á súa irmá, Bismarck recoñecía que quedara namorado un pouco da "bonita princesa": Quixo abdicar, pois a ideoloxía dos seus ministros non lle permitía continuar a política que parecía indicarlle a súa conciencia. Se Frederico, príncipe herdeiro que accedeu a un trono imperial ferido de morte, aproveitase entón a oportunidade, Bismarck non sería nomeado ministro e a historia prusiana e alemá seria moi distinta. Ao chegar a Berlín, o seu nomeamento non estaba nin moitísimo menos decidido. Nunha entrevista efectuada no castelo de Babelsberg entre Guillerme e Bismarck, o rei discutiu minuciosamente co seu interlocutor a situación desesperada, e ao final acabou convencido e de acordo con Bismarck en que había que adoptar medidas enérxicas contra a Cámara dos Deputados. rendéndolle case vasalaxe igual que nas épocas pretéritas, pero ao mesmo tempo suxeriulle a destrución do borrador do programa que formulara por escrito. Ao principio, a impresión xeneralizada era que o gabinete Bismarck non duraría demasiado, e el mesmo críao así a teor da carta antes aludida que escribiu á súa esposa. O seu xesto non achou ningún eco, pois todos crían que era partidario dunha política baseada na violencia. As súas palabras, que ofrecían a posibilidade de chegar a un acordo, apenas lograron impresionar os deputados, pois os dous partidos partían de formulacións ideolóxicas radicalmente distintas. Ninguén cría que estivese a favor da existencia dun Parlamento en Alemaña; reprochábaselle o seu desexo de salvar as dificultades interiores trasladándose ao exterior.

A primeira comparecencia de Bismarck ante os deputados da Comisión de Orzamentos non contribuíu precisamente a causar unha boa impresión. Falou de reconciliación, pero tamén afirmou que o problema xurídico suscitado podería converterse nunha cuestión de poder; Alemaña non se focalizaba no liberalismo prusiano, senón no seu poderío:

## A unidade alemá en beneficio de Prusia 
Bismarck dedícase a un obxectivo fundamental: realizar a unidade en beneficio de Prusia e con exclusión do Imperio Austríaco. Para conseguilo empregou a formación dun ministerio forte que goberna superando a crítica da oposición liberal, a perfecta reorganización dun exército poderoso baixo a dirección de Helmuth von Moltke, a acción diplomática para garantir a neutralidade favorable a Prusia de Francia e Rusia, e lograr o illamento diplomático do Imperio austríaco. Para facelo posible foi necesario realizar tres guerras sucesivas entre 1864 e 1870:

* Guerra contra Dinamarca (1864). A primeira ocasión suscitouse con motivo da cuestión dos ducados de Schleswig e Holstein contra Dinamarca, no ano 1864. Ante a vontade do rei de Dinamarca de incorporar estes ducados ao seu reino, Bismarck reclama á Dieta de Fráncfort a intervención militar. A rápida vitoria de Austria e Prusia comporta que Schleswig quede baixo administración prusiana e Holstein baixo a do imperio austríaco. Porén, axiña xurdirán diferenzas entre os dous Estados administradores.
* Guerra contra Austria (1866). Ante as diferenzas pola administración dos ducados, Bismarck reúnese con Napoleón III para conseguir a neutralidade de Francia e asegúrase a alianza de Italia que aspira á incorporación de Venecia. En xuño de 1866, Bismarck pide a exclusión do imperio austríaco da confederación e ocupa Holstein. Este feito desencadea a guerra. A iniciativa e as vitorias corresponden aos prusianos e aos seus aliados. A batalla de Sadowa (ou Sadova) ocorrida o 3 de xullo de 1866, permitiu un avance considerable no proceso da unificación alemá, consolidando a hexemonía prusiana dentro dos estados alemáns en detrimento do imperio austríaco. A paz de Praga, asinada o mes de agosto de 1866, representa un xiro importante na historia de Alemaña: Prusia anexionase Hannover, Hessen Frankfurt e os ducados de Schleswig e Holstein; o imperio austríaco recoñece a disolución da Confederación Xermánica e a súa exclusión do estado alemán; Italia, pola súa banda, consegue do imperio austríaco a cesión do territorio de Venecia, ademais Bismarck conclúe cos Estados do sur de Alemaña - Baviera, Wurtemberg, Baden e Hesse - un acordo polo que se restaura a *Zollverein*, ou unidade económica e militar. Naqueles momentos, xullo de 1867, a confederación alemá engloba a 23 estados alemáns baixo a hexemonía prusiana. A constitución daba unha estrutura federal na unión, o seu presidente era o rei Guillerme I de Prusia, o chanceler federal era Bismarck, e dispoñía dunha cámara estriada por sufraxio universal con poderes limitados, e dun consello federal onde estaban representados os príncipes e as cidades da unión, o goberno federal residía en Berlín, o exército seguía o modelo prusiano e a constitución aseguraba o predominio de Prusia na confederación. Con estas medidas a unidade económica e militar da pequena Alemaña de 1848 estaba xa realizada en torno a Prusia, faltaballe só a unidade política, por iso é polo que era necesaria unha guerra contra Francia.
* Guerra franco-prusiana (1870). A ocasión para o conflito presentouse con motivo da candidatura Hohenzollern ao trono vacante de España, onde Bismarck manobra para conseguir que Napoleón III apareza como agresor. O 17 de xullo de 1870, Francia declara a guerra a Prusia e os estados alemáns aliados do sur. A guerra desenvólvese entre agosto de 1870 e xaneiro de 1871, e constitúe unha vitoria total de Bismarck: Francia quedou illada diplomaticamente e cun exército mal preparado, mentres Prusia dispoñía dun magnífico exército ben organizado baixo a dirección de Helmuth von Moltke e, ademais, conta co apoio dos estados alemáns do sur. O desenvolvemento da guerra é totalmente favorable a Prusia. Trala batalla de Sedán Napoleón III capitula.

Bismarck, coa guerra franco-prusiana, consegue o seu obxectivo: crear o Imperio alemán (1871) coa integración dos Estados do sur co resto. O 18 de xaneiro de 1871 proclamouse o Imperio alemán en Versalles e Guillerme I, emperador da Alemaña unificada, con Bismarck como chanceler. A Francia derrotada reorganízase como República e asina o tratado de paz de Frankfurt que estipula a cesión da Alsacia e Lorena ao novo Estado Alemán, o pago de indemnizacións de guerra e unha garantía coa ocupación militar alemá dos departamentos de noroeste. En 1871 establécese a hexemonía alemá sobre o continente europeo e a constitución imperial de 1871 fixa as características do novo Imperio: a delimitación territorial coa unión federal de todos os Estados, as institucións políticas e administrativas, os principios e os aspectos do federalismo e a unidade. Alemaña faise grande: Berlín concentra a vida política do novo Estado e actúa como unha das grandes capitais políticas de Europa, o desenvolvemento económico intensifícase ata conseguir que o novo Estado sexa un dos grandes xigantes industriais e capitalistas, e en política internacional impóñense os chamados sistemas bismarckianos.
## A creación do Imperio alemán 
miniatura|Retrato de Otto von Bismarck. N.Repik
O chanceler xermano concentrou a súa atención no equilibrio dentro do continente europeo, mentres o resto das grandes potencias orientaban a súa actividade cara á formación dun imperio colonial. A opinión inicial de Bismarck era contraria ás empresas coloniais para cuxo control Alemaña non dispoñía dun potencial naval. Por outra banda, mentres algunhas potencias consideraban a actividade colonizadora como unha fórmula para suavizar a presión demográfica, Bismarck contemplaba con receo as migracións, e consideraba que unha poboación numerosa na metrópole era indispensable para manter un papel relevante na escena internacional. As vantaxes económicas tampouco eran evidentes e, sobre todo, a amizade con Inglaterra, requisito indispensable do sistema diplomático continental, podía arrefriarse se aparecían tensións coloniais. Por outra banda, non se podían ignorar as peticións colonialistas que formulaban desde os anos 60 os comerciantes de Hamburgo. E, ademais, a finais dos anos 70, a crise económica, as tensións sociais e unha maior presión (como a Sociedade Colonial, por exemplo) inclinaron ao chanceler a revisar a súa postura, pero sinalando que debería tratarse dunha expansión limitada, e que non supuxese compromisos financeiros para o Estado.

A actividade colonizadora alemá desenvólvese en catro zonas: o golfo de Guinea co protectorado de Togo e o Camerún, no suroeste africano proxéctase a explotación de minas de cobre; na África oriental percórrense as rexións situadas ante a illa de Zanzíbar; en Oceanía proclámase a soberanía sobre o nordeste de Nova Guinea e o arquipélago de Nova Bretaña, chamado arquipélago Bismarck en honor ao chanceler.
A Conferencia de Berlín nos anos 1884-1885 define os dereitos coloniais e regula os dominios sobre as cuncas dos grandes ríos, e sobre todo, do río Congo. Bismarck erixese no árbitro das cuestións coloniais, pero ao prezo de arrefriar as relacións con Londres e achegar o goberno inglés ao francés.

## Os últimos anos 
[miniatura|upright|O emperador [Guillerme II de Alemaña]]
miniatura|upright|*Mesa de lectura Príncipe von Bismarck* por *Christian Wilhelm Aller* (1892)
En 1888 o emperador alemán Guillerme I morreu deixando o trono ao seu fillo, Frederico III. Pero o novo monarca xa estaba sufrindo dun cancro de garganta incurable e faleceu logo dun reinado de só tres meses. Foi substituído polo seu fillo, Guillerme II. O novo emperador opúxose á coidadosa política exterior de Bismarck, preferindo a expansión vigorosa e rápida. Os conflitos entre Guillerme II e o seu chanceler pronto agrearon a súa relación. Bismarck cría que podía dominar a Guillerme e mostrou pouco respecto polas súas políticas na década de 1880. A súa separación definitiva produciuse despois de que Bismarck tratase de poñer en práctica as leis antisocialistas a principios dos anos 1890. A maioría *Kartell* no Reichstag, froito da amálgama entre o Partido Conservador e Partido Liberal Nacional, estaba disposta a facer a maioría das leis permanentes, pero estaba dividido sobre a lei que daba á policía a facultade de expulsar os axitadores socialistas dos seus fogares, un poder usado en exceso e moitas veces contra os opositores políticos. Os liberais negáronse a facer esta lei permanente, mentres que os conservadores apoiaron só á totalidade do proxecto de lei, ameazaron e finalmente fixérono, con vetar a lei na súa totalidade, xa que Bismarck non concordaría nun proxecto de lei modificado.

Mentres o debate continuaba, Guillerme mostrábase cada vez máis interesado nos problemas sociais, especialmente o trato aos mineiros que se declararon en folga en 1889 e, de acordo coa súa política activa no goberno, habitualmente interrompía a Bismarck no Consello para deixar clara a súa política social. Bismarck estaba fortemente en desacordo coa política de Guillerme e trataba de evitala. Aínda que Guillerme apoiaba a modificación do proxecto de lei de antisocialista, Bismarck buscaba conseguir o seu apoio para vetar a lei totalmente. Como os seus argumentos non convenceron a Guillerme, Bismarck púxose nervioso e axitado ata que, estrañamente, mostrou os seus motivos para facer caer o proxecto de lei: conseguir unha axitación dos socialistas ata producir un violento enfrontamento que puidese ser utilizado como pretexto para reprimilos. Guillerme respondeu que non estaba disposto a abrir o seu reinado cunha campaña sanguenta contra os seus propios súbditos. Ao día seguinte, logo de darse conta do seu erro, Bismarck tratou de chegar a un acordo con Guillerme, ao aceptar a súa política social para os traballadores industriais, e ata propuxo un Consello Europeo para discutir as condicións de traballo, presidido polo emperador de Alemaña.

Con todo, un xiro dos acontecementos conduciu ao seu afastamento de Guillerme. Bismarck, sentíndose forzado e pouco prezado polo emperador e perseguido polos seus ambiciosos adversarios, negouse a asinar unha proclama sobre a protección dos traballadores xunto con Guillerme, como requiría a Constitución alemá, en protesta pola inxerencia cada vez maior de Guillerme sobre a autoridade antes incuestionable de Bismarck. Bismarck tamén traballou entre bastidores para romper o Consello Continental de traballo no que Guillerme puxera o seu corazón.
miniatura|esquerda|Bismarck no seu leito de morte
A ruptura final chegou cando Bismarck buscou unha nova maioría parlamentaria, co seu *Kartell* desposuído de poder tralo fracaso do proxecto de lei anti-socialista. O resto de forzas no Reichstag eran o Partido de Centro Católico e o Partido Conservador. Bismarck desexaba formar un novo bloque co Partido do Centro, e invitou a Ludwig Windthorst, o líder parlamentario, para discutir unha alianza. Esa sería a última manobra política de Bismarck. Guillerme enfureceu ao coñecer a visita de Windthorst. Nun Estado parlamentario, o xefe de goberno depende da confianza da maioría parlamentaria e ten o dereito de formar coalicións para lograr unha maioría para as súas políticas. Con todo, en Alemaña o chanceler dependía só da confianza do emperador, e Guillerme cría que o emperador tiña o dereito de ser informado antes da reunión do seu ministro. Logo dunha discusión acesa na oficina de Bismarck, Guillerme, a quen Bismarck mostrou unha carta do tsar Alexandre III que o describía como un «mozo maleducado», estalou e ordenou a anulación da Orde Ministerial de 1851 que prohibía ao Gabinete de Ministros informar directamente ao rei e requiría que se fixese a través do Primeiro Ministro. Bismarck, forzado por primeira vez a unha situación que non podía utilizar ao seu favor, escribiu unha irritada carta de renuncia, que se publicou logo da súa morte, denunciando a inxerencia de Guillerme na política exterior e doméstica. Bismarck converteuse na primeira vítima da súa propia creación, e cando se deu conta, o seu despedimento era inminente.

Bismarck dimitiu perante a insistencia de Guillerme II en 1890, aos 75 anos, substituído como chanceler de Alemaña e Ministro-Presidente de Prusia por Leo von Caprivi. Bismarck foise promovido ao rango de «coronel xeneral coa dignidade de mariscal de campo» (chamado así porque o exército alemán non nomeou mariscais de campo nos tempos de paz). Ademais, recibiu o novo título de duque de Lauenburg, co que ironizaba que «sería útil para viaxar de incógnito». Pronto foi elixido polo Partido Liberal Nacional no Reichstag para o escano do vello Bennigsen, e mantivo, supostamente, o de Hamburgo. Foi forzado a unha segunda votación polo seu rival socialdemócrata, e na realidade nunca tomou posesión do seu escano. Molesto e resentido retirouse ás súas terras a Varzim, na actual Polonia. Un mes despois de que a súa muller morrese, o 27 de novembro de 1894, trasladouse a Friedrichsruh, preto de Hamburgo, esperando en balde ser reclamado como asesor ou conselleiro.

Bismarck pasou os seus últimos anos recompilando as súas memorias *Gedanken und Erinnerungen* (*Pensamentos e recordos*), nas que critica e desacredita o emperador. Morreu en 1898 con 83 anos en Friedrichsruh, e alí está enterrado no mausoleo de Bismarck.

## Notas 
;Referencias

### Bibliografía consultada 
* Feuchtwanger, E. J. *Bismarck*. 287 páxinas, impreso en Frankfurt, Alemaña.
* Krockow, Christian von, *Bismarck - Eine Biographie*, DVA, Stuttgart, ISBN 3-423-30784-6
* Mommsen, Wilhelm. *Otto von Bismarck*. 195 páxinas, edición número 2, impreso en Barcelona, España. ISBN 84-345-8145-0
* Lerman, Katharine Anne. *La historia de un luchador: Otto von Bismarck*. 298 páxinas, impreso na Universidade Metropolitana de Londres, Inglaterra.
* Pflanze, Otto. *La vida de Otto von Bismarck*. 526 páxinas.
* Richter, Werner. *Otto von Bismarck*. 660 páxinas, edición número 6.
* Ruiz, Raúl. *Forjadores del mundo contemporáneo... Secc. El canciller de Hierro*. Edición de 1979.
### Bibliografía complementaria 
#### Principal 
* *Gedanken und Erinnerungen*. Herbig, München 2007 (1898-1919), ISBN 978-3-7766-5012-9.
* *Die politischen Reden des Fürsten Bismarck*. Historisch-kritische Gesamtausgabe besorgt von Horst Kohl. 14&nbsp;Bände. Cotta, Stuttgart 1892-1905.
* *Bismarckbriefe 1836–1872*. 6., stark verm. Auflage. Hrsg. von Horst Kohl. Velhagen & Klasing, Bielefeld und Leipzig 1897.
* *Gesammelte Werke. Briefe, Reden und Aktenstücke*. Ges. und hrsg. von Bruno Walden. 4&nbsp;Bd. Fried, Berlín 1890f.
* *Die politischen Berichte des Fürsten Bismarck aus Petersburg und Paris (1859–1862)*. Hrsg. von Ludwig Raschdau. Bd.&nbsp;1: *1859–1860*. Bd.&nbsp;2: *1861–1862*. Hobbing, Berlín 1920.
* *Bismarcks Briefwechsel mit dem Minister Freiherrn von Schleinitz. 1858–1861*. Cotta, Stuttgart und Berlin 1905.
* *Bismarck und der Staat. Ausgewählte Dokumente*. 2.&nbsp;Aufl. Eingeleitet von Hans Rothfels. Wiss. Buchgesellschaft, Darmstadt 1953 (1925).
* *Die Ansprachen des Fürsten Bismarck 1848–1894*. Hrsg. von Heinrich von Poschinger. Dt. Verlags-Anstalt, Stuttgart u.a. 1895.
* *Fürst Bismarcks Briefe an seine Braut und Gattin*. Hrsg. vom Fürsten Herbert von Bismarck. Cotta, Stuttgart 1900.
* *Bismarcks Briefe an seine Gattin aus dem Kriege !870/71*. Cotta, Stuttgart e Berlín 1903.
* *Briefe Ottos von Bismarck an Schwester und Schwager Malwine von Arnim geb. v. Bismarck u. Oskar von Arnim-Kröchlendorff 1843–1897*. Hrsg. von Horst Kohl. Dieterich, Leipzig 1915.
* *Bismarck. Briefe, Berichte, Denkschriften, Erlasse, Gespräche, Reden, Verträge*. Hrsg. von Karl Mielcke. Limbach, Braunschweig 1954.
* *Bismarcks spanische ‚Diversion‘ 1870 und der preußisch-deutsche Reichsgründungskrieg. Quellen zur Vor- und Nachgeschichte der Hohenzollern-Kandidatur für den Thron in Madrid 1866–1932*. 3&nbsp;Bd. Hrsg. von Josef Becker unter Mitarbeit von Michael Schmid. Schöningh, Paderborn u.a. 2003–2007.

#### Mitos e lendas sobre Otto von Bismarck 
* Rudolf Augstein: *Otto von Bismarck*. Hain, Frankfurt  1990, ISBN 3-445-06012-6.
* Ernst Engelberg: *Bismarck*. Bd.&nbsp;1: *Urpreuße und Reichsgründer*. 3., durchges. Aufl. Akademie-Verlag, Berlín 1987, ISBN 3-05-000070-8. Bd.&nbsp;2: *Das Reich in der Mitte Europas*. Siedler, Berlín 1990, ISBN 3-88680-385-6.
* Erich Eyck: *Bismarck. Leben und Werk*. 3 Bde. Rentsch, Erlenbach-Zürich, 1941–1944.
* Lothar Gall: *Bismarck. Der weiße Revolutionär*. 2. Aufl. Ullstein, Berlín 2002, ISBN 3-548-26515-4.
* Robert Gerwarth: *The Bismarck Myth. Weimar Germany and the Legacy of the Iron Chancellor*. Clarendon Press, Oxford 2005, ISBN 0-19-928184-X. Dt. Ausgabe: *Der Bismarck-Mythos. Die Deutschen und der Eiserne Kanzler*. Aus dem Engl. von Klaus-Dieter Schmidt. Siedler, München 2007, ISBN 978-3-88680-871-7.
* Sebastian Haffner: *Otto von Bismarck*. In: Ders., Wolfgang Venohr: *Preußische Profile*. 2. Aufl. der Neuausgabe. Econ-Ullstein-List, Berlín 2001, ISBN 3-548-26586-3, S.&nbsp;141-161.
* Hans-Walter Hedinger: *Der Bismarckkult. Ein Umriß*. In: Gunther Stephenson (Hrsg.): *Der Religionswandel in unserer Zeit im Spiegel der Religionswissenschaft*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1976, ISBN 3-534-07473-4, S.&nbsp;201-215.
* Bernd Heidenreich, Frank-Lothar Kroll (Hrsg.): *Bismarck und die Deutschen*. Berliner Wissenschaftsverlag, Berlín 2005, ISBN 3-8305-0939-1.
* Christian von Krockow: *Bismarck. Eine Biographie*. Deutsche Verlagsanstalt, Stuttgart 1997, ISBN 3-416-80662-X.
* Rolf Parr: *„Zwei Seelen wohnen, ach! in meiner Brust“. Strukturen und Funktionen der Mythisierung Bismarcks (1860–1918)*. Fink, München 1992, ISBN 3-7705-2727-5.
* Rainer F. Schmidt: *Bismarck. Realpolitik und Revolution*. Hugendubel, München und Kreuzlingen 2006, ISBN 3-7205-2865-0 (=*Focus-Edition*).
* Fritz Stern: *Gold und Eisen. Bismarck und sein Bankier Bleichröder*. Aus dem Engl. von Otto Weith. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1988, ISBN 3-499-12379-7.
* Volker Ullrich: *Otto von Bismarck*. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1998, ISBN 3-499-50602-5.
* Johannes Willms: *Bismarck – Dämon der Deutschen. Anmerkungen zu einer Legende*. Kindler, München 1997, ISBN 3-463-40296-3.

#### Literatura da época de Bismarck 
* Christopher Clark: *Preußen. Aufstieg und Niedergang 1600–1947*. BpB, Bonn 2007, ISBN 978-3-89331-786-8 (=*Schriftenreihe der Bundeszentrale für politische Bildung*. Bd.&nbsp; 632).
* Sebastian Haffner: *Von Bismarck zu Hitler: Ein Rückblick*. Kindler Verlag, München 1987, ISBN 3-463-40003-0.
* Klaus Hildebrand: *Das vergangene Reich. Deutsche Außenpolitik von Bismarck bis Hitler 1871–1945*. DVA, Stuttgart 1995, ISBN 3-421-06691-4.
* Wilfried Loth: *Das Kaiserreich. Obrigkeitsstaat und politische Mobilisierung*. Dt. Taschenbuch-Verl., München 1996, ISBN 3-423-04505-1.
* Thomas Nipperdey: *Deutsche Geschichte 1800–1866. Bürgerwelt und starker Staat*. 6., durchges. Aufl. Beck, München 1993, ISBN 3-406-09354-X.
* Thomas Nipperdey: *Deutsche Geschichte 1866–1918*. Bd.&nbsp;1: *Arbeitswelt und Bürgerstaat*. 3., durchges. Aufl. Beck, München 1993, ISBN 3-406-34453-4. Bd.&nbsp;2: *Machtstaat vor der Demokratie*. 3., durchges. Aufl. Beck, München 1995, ISBN 3-406-34801-7.
* Hans-Ulrich Wehler: *Deutsche Gesellschaftsgeschichte*. Bd.&nbsp;3: ''Von der 'Deutschen Doppelrevolution' bis zum Beginn des Ersten Weltkrieges. 1849–1914*. Beck, München 1995, ISBN 3-406-32263-8.
* Heinrich August Winkler: *Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte 1806–1933*. BpB, Bonn 2002, ISBN 3-89331-463-6 (=*Schriftenreihe der Bundeszentrale für politische Bildung''. Bd.&nbsp;385).

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* .

### Outros artigos 
* Paz armada
* Panxermanismo
* Guerra franco-prusiana