open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ludwik Lejzer Zamenhof

**Ludwik Lejzer Zamenhof** (, esperanto: *Ludoviko Lazaro Zamenhof*), nado en Białystok o 15 de decembro de 1859 e finado en Varsovia o 14 de abril do 1917, foi un oftalmólogo polaco, creador da lingua internacional esperanto.

## Traxectoria 
[miniatura|**Zamenhof** nunha [moeda esperantista de 25 *steloj* (1965)]]
Zamenhof naceu e criouse na cidade de Białystok, que naquela época formaba parte do Imperio Ruso mais na actualidade pertence a Polonia. Zamenhof formaba parte da comunidade xudía, que a finais do século XIX constituía o 66 % da poboación da cidade, xunto cun 18 % de polacos, un 8 % de rusos non xudeus, un 6 de alemáns e un 2 % de bielorrusos. Nela falábanse moitas linguas, polo que había dificultades para a comprensión entre as diversas culturas. Isto motivouno para buscar unha solución ao problema, e co paso dos anos foi desenvolvendo o esperanto nun proceso longo e laborioso.

Os seus tres fillos foron asasinados polos nazis durante o Holocausto.

## Desenvolvemento do esperanto 
O seu empeño por acadar unha lingua franca mundial continuou malia que no ano 1879 aparecera o volapük, resultado do traballo doutra persoa, Johann Martin Scleyer, nun proxecto de crear unha linguaxe internacional. Zamenhof aprendeu o volapük, mais os defectos desta lingua motivárono mesmo máis para proseguir cos seus planos.

Finalmente, no ano 1887 e coa axuda económica de seu cuñado, logrou publicar un libriño no que expuña os principios da "lingua internacional", co pseudónimo de Doktoro Esperanto ('Doutor Esperanzado'), palabra que acabou por converterse no nome da súa creación.

## Poliglotismo 
Maila que a súa formación profesional estaba afastada do campo da lingüística, dado que se formou e traballou coma médico oftalmólogo, contaba cun talento natural para a aprendizaxe de linguas; os seus idiomas natais eran o ruso, o polaco e o yiddish, aínda que tamén falaba con fluidez o alemán. Posteriormente aprendeu latín, hebreo, francés, grego e inglés, así coma nocións básicas de castelán e italiano. Maila todo, sempre considerou o ruso coma a súa lingua materna.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Biografía de Zamenhof , na páxina da Federación Española de Esperanto.
* Zamenhof, L. L. (Ludwik Lejzer) (1888). Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro, en Proxecto Gutenberg.
* "*El hombre que desafió a Babel*", libro de René Centassi e Henri Masson.
* Novela biográfica "Doctor Esperanto" de Maria Ziółkowske en pdf.
Electrón

[dereita|miniatura|280px|Os primeiros orbitais inferiores de [átomos de hidróxeno mostradas como seccións transversais con código de cor que mostra a densidade de probabilidade ]]
O **electrón**, designado como **e-**, é unha partícula elemental estable, pertencente á clase dos leptóns coa carga negativa máis pequena que existe na natureza (1,602*10−19 C). dita carga recibe o nome de carga elemental xa que calquera carga eléctrica separable está composta por un número enteiro delas.

## Características 
É moito máis lixeiro que o neutrón ou que o protón. Os procesos eléctricos en metais son debidos ó movemento de electróns (en fluídos corresponden a electróns, pero tamén a outras partículas), mentres que as reaccións químicas son debidas ó intercambio de electróns entre átomos, polo que se pode dicir que é a partícula que actúa na maior parte da transformación da materia. Nun campo eléctrico, móvense en dirección contraria ó campo, ou sexa, en dirección ó potencial positivo, e nun campo magnético móvense perpendicularmente ás liñas de campo. Como partícula de masa moi pequena que é réxese polas leis da Mecánica Cuántica, polo que presenta á vez propiedades de partícula e de onda. A maneira de achar o seu raio é facendo que a súa enerxía en repouso coincida coa do campo eléctrico producida pola súa carga; como onda presenta fenómenos de interferencia e fenómenos de difracción, preditos teoricamente por Louis de Broglie.

A súa lonxitude de onda a 1 eV é da orde de 1,22 nm, que asemella á dos raios X; as súas propiedades ondulatorias empréganse na determinación de estruturas cristalinas, a determinación de materiais e en microscopios electrónicos. As propiedades químicas dos átomos veñen determinadas pola súa estrutura electrónica (distribución dos electróns na zona exterior do átomo chamada cortiza electrónica, ou tamén capa electrónica) e máis en particular polos que se atopan na última capa, tamén chamada capa de valencia, en xeral sen completar, ós que se lles chama electróns de valencia, que son os que fan que o átomo emita ou son os beneficiarios da radiación recibida nos espectros. A enerxía necesaria para desprender un electrón dun átomo pódese dar por medio de 
enerxía luminosa, debido o efecto fotoeléctrico, en forma de raios X ou raios corpusculares. Actualmente sábese que o electrón non é indestrutible, pois dita destrución pode vir dada polo choque contra un positrón, caso no que a enerxía en repouso das partículas pasa ó cuanto da radiación, que deste xeito ten orixe. Pode nacer un electrón acompañado polo positrón por medio dun cuanto de radiación suficientemente rico en enerxía no campo da outra partícula que ha de recibir a diferenza dos impulsos. Tamén se produce un electrón no núcleo atómico cando un neutrón se converte en protón. Os electróns así emitidos producen os chamados raios beta.

Os dous electróns que están no mesmo orbital chámanse emparellados, mentres que se hai só un nun orbital chámase desemparellado .

## Notas 
## Véxase tamén
1859

**1859** (**MDCCCLIX**) foi un ano común comezado en sábado segundo o calendario gregoriano.

## Acontecementos 
* Portugal e Países Baixos reparten a illa de Timor.
* 14 de febreiro - Oregón convértese nun novo estado americano.

### Arte e cultura 
* Cataluña: restáuranse os Xogos Florais.
* Publícase por primeira vez *A orixe das especies*, de Charles Darwin.

## Nacementos 
* 8 de xaneiro -  Fanny Bullock Workman, escaladora e escritora estadounidense (m. 1925).
* 10 de xaneiro - Francesc Ferrer i Guàrdia, pedagogo catalán.
* 11 de xaneiro - Alfredo Brañas, pai do rexionalismo galego (m. 1900).
* 10 de febreiro - Alexandre Millerand, presidente e primeiro ministro de Francia (m. 1943)
* 8 de abril - Edmund Husserl, filósofo alemán. 
* 15 de maio - Pierre Curie, físico francés, Premio Nobel de Física en 1903.
* 22 de maio - Arthur Conan Doyle, escritor británico.
* 28 de xullo - Xesús Rodríguez López, médico e escritor galego.
* 4 de agosto - Knut Hamsun, escritor noruegués, Premio Nobel de Literatura (m. 1952)
* 9 de outubro - Alfred Dreyfus, militar francés célebre polo "Caso Dreyfus".
* 18 de outubro - Henri Bergson, filósofo e escritor francés, premio Nobel de Literatura en 1927.
* 20 de outubro - John Dewey, filósofo estadounidense.
* 5 de novembro - Uxío Carré Aldao, escritor e libreiro galego (m. 1932).
* 5 de novembro - Manuel García Prieto, político español.
* 15 de novembro - Christopher Hornsrud, primeiro ministro de Noruega (m. 1960)
* 15 de decembro - L. L. Zamenhof, creador do Esperanto (m. 1917)
* 29 de decembro - Venustiano Carranza, presidente de México (m. 1920)

## Mortes 
* 28 de xaneiro - Frederick John Robinson, primeiro ministro británico (n. 1782)
* 16 de abril - Alexis de Tocqueville, historiador francés (n. 1805)
* 6 de maio - Alexander von Humboldt, naturalista alemán (n.1769).
* 11 de xuño - Klemens Wenzel von Metternich, político e diplomático austríaco.
* 2 de setembro - Delia Bacon, escritora de obras de teatro e contos norteamericana. (n. 1811).
* 15 de setembro - Isambard Kingdom Brunel, enxeñeiro inglés.
* 28 de novembro - Washington Irving, escritor estadounidense.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Historia ano a ano
Micrómetro

O **micrómetro** é unha unidade do SI correspondente a 10−6m. O nome formouse a partir do prefixo micro-, que representa a millonésima parte, e a unidade metro.

## Outros nomes 
miniatura|Lámpada Krypton-86 usada para a definición do metro entre 1960 e 1983. Exposta na habitación 6 do museo NIST.
O micrómetro é tamén coñecido como **micron**, abreviado **µ**.

En fabricación mecánica o *micron* é a unidade de lonxitude máis pequena en que se acoutan as tolerancias das cotas das pezas que son rectificadas.

## Equivalencias 
Un micrómetro equivale a unha milésima de milímetro:
:1 µm = 0,001 mm = 1 × 10-3 mm
::1 mm = 1.000 µm

Un micrómetro equivale a unha millonésima de metro:
:1 µm = 0,000.001 m = 1 × 10-6 m
::1 m = 1&nbsp;000&nbsp;000 µm

Un micrómetro equivale a mil nanómetros:
:1 µm = 1.000 nm
::1 nm = 0,001 µm

:1 heit = 0,01 µm

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Conversión de unidades.
Quilómetro

Un **quilómetro** (escrito con **q** na súa forma plena, pero abreviado **km** por convención internacional) é unha unidade de medida derivada do metro, e equivale a mil (1.000) metros.

O seu símbolo é **km** no Sistema Internacional. Nótese que se escribe con minúscula e sen punto, a non ser que coincida no fin dunha frase.

O vocábulo está constituído polo prefixo quilo (k), que en grego antigo significaba "mil", e metro, que significaba "medir".

É unha unidade de medida derivada das dimensións da terra e recoñecida polo sistema internacional de unidades que define o patrón de metro. Algúns países, como os Estados Unidos de América, aínda non o adoptaron, preferindo usar outras unidades, como a milla terrestre, que corresponde a 1,60934&nbsp;km.

Como unidade derivada, úsase o km/h para medir a velocidade.
Lambda

**Lambda** é a décimo primeira letra do alfabeto grego (λάμβδα). Representa o son /l/, e adoita transcribirse como *l*. Provén da letra do alfabeto fenicio *lāmed*. Como signo numérico representaba o trinta. En maiúscula (**Λ**) serve tamén para designar o décimo primeiro canto da Ilíada de Homero e en minúscula (**λ**) o décimo primeiro da Odisea.
A letra λ é usada como símbolo para:
* En física, a lonxitude de onda;
* En bioloxía, o virus fago lambda;
* En craneometría, o lugar de unión das suturas saxital e lambdoide;
* En cálculo Lambda e por extensión nalgunhas linguaxes de programación, para definir funcións anonimamente; 
** A linguaxe Unlambda constrúese completamente con lambdas, que non se pode almacenar;

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lambda latino
* LaMDA
Zurro

miniatura|dereita|220px|Depósito de xurro.
O **zurro**, **xurro**, **ludro** ou **zudre** é un produto líquido constituído por unha mestura de dexeccións sólidas e líquidas e de produtos de alimentación animal, en cantidades variables, xeralmente cun contido de auga superior ó 85% en peso.

A almacenaxe de zurro en depósitos non axeitados, o seu uso como fertilizante en épocas inadecuadas, dadas as características físico-químicas do solo en cada estación, ou a vertedura directa ós cursos fluviais e á rede pública poden provocar accidentes ou a contaminación das augas superficiais e subterráneas.

## Notas
1327

## Acontecementos 
* Destrución de Múnic polo lume.
* Eduardo III sobe ao trono de Inglaterra.

## Nacementos 
*
## Mortes 
* 21 de setembro - Eduardo II, rei de Inglaterra (n. 1284).
* 2 de novembro - Xaime II, rei de Aragón (n. 1267).

*
## Outros 
Historia ano a ano
1158

## Acontecementos 
### Extremo Oriente 
* Shirakawa II, 77º emperador do Xapón (desde 1155) abdica do seu trono.

### Europa 
* 11 de xaneiro - Ladislau II é coroado rei de Bohemia en Ratisbona.
* 22 de maio - Reunidos en Sahagún, Fernando II de León e Sancho III de Castela concordan coordinar os seus esforzos para someter o rei Afonso Henriques de Portugal.
* 30 de agosto - Afonso VIII sucede a Sancho III no trono de Castela.
* Fernando II de León concede a vila de Portomarín á orde de San Xoán de Xerusalén.
* Fundación de Múnic polo rei Henrique o León.
* Conquista portuguesa de Alcácer do Sal.
* Creación da Orde de Calatrava.
* Fundación de Lübeck por Adolfo II de Holstein, confundadora da Hansa xunto con Hamburgo.
* Henrique o León loita contra os obodritas e organiza as marcas do Leste e a Pomerania.
* Campaña de Frederico Barbarroxa en Italia (até 1162. Destrúe Milán o 1 de setembro e vence as vilas lombardas en Roncaglia.
* Establécese unha liña regular de galeras entre Venecia e Alexandría.
* Paz entre os bizantinos e os normandos.
* Loita contra a gran propiedade eclesiástica en Bizancio: Manuel I Comneno prohibe que os mosteiros "aumenten as propiedades que posúen hoxe en día, en terra e en paisanos anexos", baixo pena de confiscación.
* En Rusia, conflito entre André Bogolioubski e a cadeira metropolitana pola creación dunha metrópole en Vladimir. Bizancio reafirma a unicidade de Kíiv como "metrópole de toda a Rusia" e autoriza só a creación dunha sé episcopal en Vladimir.
* Chegada de Manuel I Comneno a Cilicia. Obtén a submisión do príncipe armenio Thoros. En Antioquía, Renaud de Châtillon debe arrepentirse da súa expedición de piratería contra Chipre (1153 e recoñecer a soberanía bizantina. Baduíno III de Xerusalén negocia unha alianza inaugurada un ano antes polo seu casamento coa neta de Manuel, Teodora Commeno. Mais a má vontade dos aliados fai abortar a expedición proxectada contra Alepo.
* Campaña de Baduíno III e do cruzado Thierry de Flandres contra Nur ad-Din. Retoman Harim.
* No Xapón, Goshirakawa retírase, deixando o lugar de emperador baleiro.

## Outros 
* A libra esterlina tórnase na moeda de Inglaterra.

## Nacementos 
## Mortes 
* 27 de xullo - Godofredo VI de Anjou, conde de Anjou, do Maine e de Nantes (n. 1134).
* 30 de agosto - Sancho III de Castela (n. 1134).
* Dimitri I, rei de Xeorxia (n. 1093).

Historia ano a ano
1494

## Acontecementos 
### América 
* 5 de maio - Cristovo Colón descobre a illa de Xamaica, á que impón o nome de *Santiago*. Porén o nome indíxena, que el transcribe *Jamayca*, perdurará.

### Europa 
* 29 de maio - O reino de Castela sofre a derrota no Barranco de Acentejo, Taoro - Achineche (Tenerife), a Matanza de Acentejo.
* 7 de xuño - Tratado de Tordesillas entre España e Portugal, afectando á colonización do Brasil.
* 9 de novembro: Rusia suprime o depósito da Hansa en Novgorod, dando orixe á Guerra ruso-sueca de 1495-1497.
* 19 de novembro - Creación do Consello Supremo de Aragón, chancelería máxima para os reinos da Coroa de Aragón.
* Catarina I é coroada en Pamplona como raíña de Navarra.
* A sífilis esténdese por Europa.

## Nacementos 
* 12 de setembro - Francisco I, rei de Francia.
* 5 de novembro - Hans Sachs, poeta e dramaturgo alemán († 1576).
* 6 de novembro - Suleiman I, O Magnífico, sultán otomán.

## Mortes 
* 11 de xaneiro - Domenico Ghirlandaio, artista italiano.
* 24 de setembro - Poliziano, humanista italiano.
* 17 de novembro - Giovanni Pico della Mirandola, humanista e filósofo italiano.
* 20 de decembro - Matteo Maria Boiardo, poeta italiano (n. 1441).

## Outros 
* Primeira referencia documentada do whisky, na que se citan oito toneis de malte, que Xacobe IV de Escocia doa a un monxe, para que elabore *uisge beatha* (o nome gaélico do whisky); porén o seu uso era moi anterior.

Historia ano a ano
Entroido de Ribadeo

O **entroido de Ribadeo** é unha festa popular galega que ten lugar en Ribadeo e que consta dalgunhas pecualiaridades con respecto a outras celebracións de entroido. O Día grande é o martes de coresma, que precede ao mércores de cinza. Malia que as actividades desenvólvense durante toda a xornada, a meirande parte teñen lugar na tardiña.

## Información xeral
[miniatura|dereita|Cabeza do boneco queimado no entroido ribadense ([1988). Comparativa de tamaño da cabeza do boneco.]]
Texto de Rebeca Gómez Yáñez tratando o tema do entroido ribadense:

[...] 

O martes á noite, a mocidade adoita disfrazarse co gallo dunha nova algueirada. De xeito oficial, as festas non rematan ata a queima do entroido, que se celebra o sábado posterior, momento en que se prescinde das cores, deixando en troques un tropel de viúvas chorando. En Ribadeo, o peche do entroido vén marcado por un enorme boneco, que difire cada ano e que se denomina señor Antroido, ao cal se lle prende lume namentres as charangas e comparsas gañadoras tocan xa as súas composicións.

## Gastronomía
miniatura|dereita|Certificado da marca acadada coa queima do maior boneco no entroido ribadense.
O martes de entroido é habitual a preparación de pratos a base de: grelos con cachelos, cachola, butelo, lacón, chourizos e outros. Para a sobremesa, son comúns as rosquillas, freixolos e as orellas.

## Marcas e peculiaridades
*Un fito recente é a inclusión do *antroido* ribadense no Libro Guinness dos Récords, como o maior boneco dunha celebración deste tipo.
*Xunto co *antroido*, tamén se pasean os cocos (o coco e a coca), imaxes típicas de Ribadeo, e os cabezudos, alusivos a personaxes de contos.
*Cada día é alcumado dun xeito diferente, unha constante común dos entroidos en Galiza.
*O entroido ribadense comeza cun pregón, algo que non se dá noutras celebracións do país.
*Celebración paralela dunha festa gastronómica.
*O emprego de carrozas, que implican algún tipo de axuda para desprazamento, xeralmente a base de motores.
*Os grupos e comparsas son asociacións de varias persoas (máis de dúas, que corresponde á parellas).
*As charangas son organizadas para todo o entroido, non actuando só no desfile.
*De recente implantación é o concurso de fotografía.

## Publicacións
Non constan publicacións especializadas adicadas ó entroido ribadense. Non obstante, existen algunhas fontes auxiliares:

**Guía de Fiestas Populares de Galicia* (González Reboredo, X. M., Ed. Galaxia, Vigo 1997)
*A prensa das datas sinaladas, por exemplo, *La Comarca del Eo*, que adoita informar da programación prevista, o pregón, e algunhas recensións ao respecto.

Existe así mesmo un libro descatalogado que atinxe ao entroido en Ribadeo antes do ano 1994, e mais outro, *As festas populares no entorno Ribadense* (2001), dedicado ás festas no contorno de Ribadeo.

## Notas
## Véxase tamén
### Outros artigos
*Entroido
*Festa
*Disfrace

### Ligazóns externas
*As festas populares no contorno ribadense, libro publicado con lic. CC de onde foi obtido o texto de Rebeca que aparece arriba.
*25 aniversario do Entroido Ribadense , co motivo da efemérede do 25 cabodano do entroido na nova época.
IES Porta da Auga

O **IES Porta da Auga** foi un centro público de ensino secundario de Ribadeo, nomeado así pola situación respecto da antiga muralla da vila, relativamente da dirección da Porta da auga. Comezou sendo Centro de Formación Profesional de Ribadeo, IES de Ribadeo, IES nº 2 de Ribadeo, logo IES Porta da Auga e CIFP Porta da Auga. Posteriormente, segregouse en dous centros, ó establecerse que un CIFP non podía ter ensinanzas de ESO e Bacharelato, quedando nos mesmos edificios o IES Porta da Auga (de novo, usando ese nome para o centro que acubillaba ás ensinanzas de ESO de Bacharelato) e CIFP Porta da Auga (para as ensinanzas de Formación Profesional)

No ano 2012 o IES foi unificado co IES Dionisio Gamallo Fierros, constituíndo o IES de Ribadeo (logo renomeado como IES de Ribadeo Dionisio Gamallo)

Na actualide, nas súas instalacións vive o CIFP Porta da Auga.

Nel impartíronse clases de Educación Secundaria Obrigatoria e Bacharelato, así como dalgunha rama de Formación Profesional. (Automoción, Electricidade, Administrativo, e durante algúns anos no cambio entre os 80 e 90 do século XX, Sanitaria)

## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*Sitio web do IES Porta da Auga
*Decreto de extinción
-161

## Acontecementos 
* Batalla de Adasa - Os xudeus, mandados por Xudas Macabeo, derrotan o exército seléucida, que dirixía o xeneral Nicanor, que pereceu na batalla.
### Arte e cultura 
* Estréase "O eunuco" do autor romano Terencio.

## Nacementos 
* Cleopatra III, raíña de Exipto (m. -101).

## Mortes 
* [Nicanor], xeneral heleno-sirio, na batalla de Adasa.

## Outros 
*

Historia ano a ano
-127

## Acontecementos 
* Os escitas defenden o Imperio Parto contra os medos.
* Lucio Cornelio Cinna e Lucio Casio Lonxino Ravila convértense en cónsules da República Romana.

## Nacementos 
## Mortes 
## Outros 
## Véxase tamén 
* Historia ano a ano
170

## Acontecementos 
* Marco Aurelio pide un tratamento humano para os cristiáns e os escravos.

## Nacementos 
* Domicio Ulpiano, xurista romano (m. 228).

## Mortes 
* Cui Shi, filósofo chinés (n. 110).

## Outros 
* Historia ano a ano
1473

## Acontecementos 
* 1 de febreiro, Xoán II de Aragón entra en Perpiñán.
* 5 de marzo, Xoán V de Armagnac é asasinado no momento da tomada de Lectoure polas tropas do rei de Francia.
* 9 de abril, Fracasa a axuda do duque Nicolao de Lorena contra a cidade de Metz.

### Arte e cultura 
* 5 de agosto, Leonardo da Vinci pinta o seu debuxo Paisaxe do Val do Arno
* A Virxe da roseira, pintura do alemán Martin Schongauer.

## Nacementos 
* 19 de febreiro - Nicolás Copérnico, astrónomo e matemático polaco.

## Mortes 
* outubro - Contessina Bardi,  muller de Cosme de Medici.

## Outros 
Historia ano a ano
100

## Acontecementos 
### América 
* A cultura Hopewell comeza no que é Ohio no día de hoxe. 
* Teotihuacán, no centro de México alcanza os 50&nbsp;000 habitantes. 
* A cultura mochica emerxe e comeza a construír unha avanzada sociedade no que hoxe é Perú.

### Mundo mediterráneo 
* Plinio o novo ascende a cónsul romano. 
* O período de Tiberius Avidius Quietus como gobernador da Britania Romana termina.
* Timgad (Thamugas) fundado polo emperador romano Traxano. 
* Traxano crea unha policía coa intención de restablecer a antiga supremacía económica de Italia. 
* O Exército da Roma Antiga chega ós 300&nbsp;000 soldados.

### Arte e cultura 
* Teatro de Mileto, Asia Menor.

### Ciencia e tecnoloxía 
* Nicómaco de Gerasa publica unha *Introdución á Aritmética*.

## Nacementos 
* Tolomeo, astrónomo grego.

## Mortes 
* Flavio Xosefo, historiador xudeu.
* Herodes Agripa II de Xudea.
* Quintiliano escritor e retórico latino.(n.30)

## Outros 
* O ladrillo tórnase o material de construción máis importante no Imperio Romano.
* O león extínguese en Europa aproximadamente nesta data.
* Invención do papel na China da dinastía Han (data aproximada).

Historia ano a ano
1543

## Acontecementos 
## Nacementos 
* Sir Francis Drake, corsario inglés.

## Mortes 
* 3 de xaneiro, Juan Rodríguez Cabrillo, primeiro europeo que visitou California.
* 24 de maio, Nicolás Copérnico, astrónomo prusiano.

## Outros 
Historia ano a ano
1630

## Acontecementos 
### América 
* 16 de febreiro - Invasión holandesa do Brasil, tomando a cidade de Olinda (no actual estado de Pernambuco).
* 17 de setembro - Fundación da cidade de Boston en Norteamérica.

### Europa 
* 6 de xullo - O rei sueco Gustavo II Adolfo desembarca con 13&nbsp;000 homes en Pomerania, para acudir en defensa dos protestante na Guerra dos Corenta Anos.

### Arte e cultura 
* Velázquez pinta "*A fragua de Vulcano*" (hoxe no Museo do Prado).
* José de Ribera executa o "*Martirio de san Filipe*" (antes erradamente identificado como "Martirio de san Bartolomeu"), hoxe tamén no Museo do Prado.
miniatura|esquerda|250px|Ribera, Martirio de san Filipe

## Nacementos 
* 19 de febreiro - Shivaji, fundador do Imperio Maratha na India (m. 1680)
* Kaibara Ekken, filósofo xaponés (m. 1714)

## Mortes 
* 15 de novembro - Johannes Kepler, astrónomo e matemático alemán (n. 1571).
* Henry Briggs, matemático inglés (n. 1561).

## Outros 
Historia ano a ano
1572

## Acontecementos 
### América 
* Os españois ocupan Vilcabamba, capital do resistente Imperio Inca, aínda que este devece, non desaparece de todo.

### Europa 
* 24 de agosto - Matanza do día de San Bartolomeu: máis de 3.000 hugonotes son asasinados na cidade de París a mans dos católicos.

### Arte e cultura 
* Camòes, *Os Lusíadas*.

## Nacementos 
* Johann Bayer, xurista e astrónomo alemán (m. 1625).
## Mortes 
* 30 de decembro - Galeazzo Alessi, arquitecto italiano (n. 1512).

## Outros 
Historia ano a ano
1571

## Acontecementos 
### América 
* Túpac Amaru tórnase o novo inca do Tihuntinsuyo (até 1572) tras a morte de Tiku Kusi.

### Asia 
* 24 de xuño - Miguel López de Legazpi funda Manila, Filipinas.

### Europa 
* 1 de agosto - Os turcos toman Famagusta, o que provoca a caída de Chipre no seu poder.
* 7 de outubro - Batalla de Lepanto, unha frota cristiá (Santa Liga) vence ós turcos no golfo de Lepanto, Grecia.

miniatura|esquerda|200px|Batalla de Lepanto, segundo autor descoñecido

### Arte e cultura 
* Remátase a vila "La Rotonda" do arquitecto Andrea Palladio.

## Nacementos 
* 29 de setembro - Michelangelo Merisi da Caravaggio, dito Caravaggio, pintor italiano (m. 1610)
* 27 de decembro - Johannes Kepler, astrónomo e matemático alemán (m. 1630).

## Mortes 
* 13 de febreiro - Benvenuto Cellini, ourive e escultor italiano (n. 1500)
* Tiku Kusi, inca, envelenado.
* Giovanni Animuccia, compositor italiano (n. 1490).

## Outros 
*

Historia ano a ano
1625

## Acontecementos 
### África 
* Fundación da cidade de Antananarivo, en Madagascar, polo rei merina Andrianjaka.

### América 
* Febreiro - Unha armada luso-española toma a cidade de Salvador de Baía de Todos os Santos, no Nordeste do Brasil, en mans dos neerlandeses desde o ano anterior.

### Asia 
* O xesuíta portugués Antonio Freire de Andrade (1580-1634) atinxe as abas do Himalaia, que describirá.

### Europa 
* 27 de marzo - Carlos I tórnase rei de Inglaterra, Gales, Escocia e Irlanda (até 1649).
* 5 de xuño - Ambrosio de Spinola, xeneral xenovés ao servizo da Coroa dos Austrias, toma a cidade holandesa de Breda.

### Arte e cultura 
* Guido Reni pinta *Hipómenes e Atalanta* (hoxe no Museo de Capodimonte, Nápoles).
* Franz Hals pinta o retrato de *Willem van Heythuyzen* (actualmente na Alte Pinakothek, Múnic).

## Nacementos 
* 20 de agosto - Thomas Corneille, poeta francés (m. 1709). 
* Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen, creador da novela picaresca *Der abenteuerliche Simplicissimus* (Aventuras de Simplicísimus) (m. 1676)
* Jean-Baptiste Talon, primeiro gobernador da colonia de Nova Francia, Canadá (m. 1694).

## Mortes 
* 7 de marzo - Johann Bayer, xurista e astrónomo alemán (n. 1572).
* 27 de marzo - Xacobe I, rei de Inglaterra e Irlanda (1603-1625) e de Escocia (1567-1625).

## Outros 
*

Historia ano a ano
1742

## Acontecementos 
* Prusia incorpora Silesia a custa de Austria.
* 2 de xaneiro, Inglaterra declara a guerra a España (nótese que é o 250 aniversario de 1492).

### Arte e cultura 
* Georg Friedrich Händel compón "O Mesías".
* François Boucher pinta *Diana saíndo do baño*.

### Ciencias 
* O astrónomo sueco Anders Celsius propón a substitución da escala de temperaturas Fahrenheit pola escala centesimal.
* Christian Goldbach enuncia un dos problemas non resoltos máis antigos nas matemáticas, a conxectura de Goldbach.

## Nacementos 
* 11 de febreiro - Ramón Lázaro de Dou y de Bassols, político catalán (m. 1832).
* 18 de maio - Félix de Azara, militar, naturalista e enxeñeiro español (m. 1821).
* 14 de agosto - Pío VII, papa (m. 1823).
* 9 de decembro - Carl Wilhelm Scheele, químico sueco (m. 1786).
* 16 de decembro - Gebhard Leberecht von Blücher, xeneral prusiano (m. 1819).
* 24 de decembro - Gregorio Ferro Requeijo, pintor neoclasicista galego (m. 1812)

## Mortes 
* 14 de xaneiro - Edmund Halley, astrónomo inglés (n. 1656).
* 23 de marzo - Jean-Baptiste Dubos, historiador e filósofo francés (n. 1679).
* 25 de agosto - Carlos Seixas, compositor portugués (n. 1704).
* Narciso Tomé, arquitecto e escultor castelán (n. 1690).

## Outros 
Historia ano a ano
2061

**2061** (**MMLXI**) será un ano común do calendario gregoriano dentro do século XXI, comezado en sábado.

## Acontecementos 
* Retorno previsto do Cometa Halley.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Historia ano a ano
Xúpiter (homónimos)

**Xúpiter** pode referirse a:

* **Xúpiter**, quinto planeta do Sistema Solar;
* **Xúpiter**, rei dos deuses na mitoloxía romana.
Escudo (homónimos)

**Escudo** pode significar:

* **escudo**, unha arma de protección;
* **escudo de armas** ou brasón;
* **escudo**, nome de varias moedas:
** **escudo español:
*** **escudo**, antiga moeda de ouro de España;
*** **escudo**, un certo tipo de escudo de armas moi usado heráldica;
** **escudo francés'* (*écu*), antiga moeda de Francia;
** **escudo portugués**, antiga moeda de Portugal;
** **escudo caboverdiano**, moeda de Cabo Verde;
** **escudo de Timor**, moeda de Timor Oriental;
** **escudo chileno**, antiga moeda de Chile;
** **escudo angolano**, antiga moeda de Angola;
** **escudo mozambicano**, antiga moeda de Mozambique;
* **escudo**, unha ampla planicie xeolóxica, como o escudo canadense.
* **escudo**, escama grande e dura ou placa ósea na pel de tartarugas ou crocodilos, ou certa parte do mesonoto de artrópodos. 
* **Escudo**, unha pequena constelación do hemisferio sur, máis coñecida polo seu nome en latín, *Scutum''. 
* **Escudo**, unha marca comercial dunha cervexa chilena.
Peseta

miniatura|Billete de peseta (1951)
miniatura|Billete de peseta (1953)
miniatura|Moeda de peseta (1993)
A **peseta** foi unha moeda española de curso legal en España e Andorra (nesta última, xunto ao franco francés) dende o 19 de outubro de 1868 até o 31 de decembro de 2001, cando foi substituída polo euro. A peseta abreviábase **pta**, sendo incorrecta a abreviación **pts** para o plural.

## Historia 
Antes, a *peseta* era a forma popular coa que se denominaba os catro reais de billón ou os dous reais de prata. É moi posíbel que o termo *peseta* proveña da palabra catalá *peçeta* (peciña), diminutivo de *peça.* Na Idade Media, designaba ao real de a dous e en 1737, no *Diccionario de autoridades* castelán, aparece a  peseta como «a peza que vale dous reais de prata de moeda provincial, formada de figura redonda. É voz modernamente introducida».

O 19 de outubro de 1868, o ministro de Facenda do Goberno provisional do xeneral Serrano, Laureano Figuerola, asinou o decreto polo cal se implantaba a peseta como unidade monetaria de España, ao mesmo tempo que entraba en vigor oficialmente o Sistema métrico. A primeira peseta foi cuñada en 1869 e, pouco despois, en 1875, apareceu a primeira peseta emitida en papel que seguiu a ser emitida até 1953 polo Banco de España.

A peseta foi substituída polo euro no ano 1999 nos mercados de divisas. O 1 de xaneiro de 2002 o euro (€) entrou en circulación xunto coa peseta convivindo as dúas moedas até o 1 de marzo de 2002 en que a peseta deixou de ser unha moeda de curso legal en España e Andorra, aínda que existe o compromiso oficial do Banco de España de cambiar o seu importe en euros en non importa cal data, ó cambio oficial único establecido, 1 euro = 166,386 ptas, co arredondamento correspondente ó terceiro decimal.

## Moedas 
## Billetes 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 

### Outros artigos 
* Lista das moedas de peseta de España
* Peseta de Guinea Ecuatorial
* Peseta peruana
* Peseta saharauí
* Peseta vasca
* Peseta de 1937
1656

## Acontecementos 
* Revolta de escravos na illa caribeña de Guadalupe, sobre dominio francés.

### Arte e cultura 
* Velázquez pinta "As Meninas" (hoxe no Museo do Prado, Madrid).
* Baltasar Gracián publica "El Discreto", en Coímbra, Portugal, co pseudónimo *Lorenço Gracián*.

### Ciencia e tecnoloxía 
* Christian Huyghens, científico holandés, da a coñecer que Saturno está arrodeado por un anel que non o toca. Descobre tamén o satélite do planeta, que dous séculos despois será denominado Titán.

## Nacementos 
* 25 de maio - Marin Marais, violista, gambista e compositor francés (m. 1728)
* 5 de xuño - Joseph Pitton de Tournefort, botánico francés (m. 1708)
* 8 de novembro Edmund Halley, astrónomo inglés (m. 1742)
* Luísa Roldán, dita A Roldana, escultora barroca española (m. 1704)

## Mortes 
* 6 de novembro - Rei Xoán IV de Portugal (n. 1604).

## Outros 
Historia ano a ano
Primi Nécega

**Primitiva Nécega Gallo**, coñecida como **Primi Nécega**, nada en Foz o 11 de setembro de 1930, e fenecida en Burela o 3 de novembro de 2024, foi unha escritora galega. Publicou multitude de historias, moitas delas en xeito de conto. En xeral, aínda que a súa obra é de raizame galega, publica en castelán.

## Traxectoria 
Medrou en Foz, pero dende antes de 1949 estaba afincada en Ribadeo, onde casou, tivo dous fillos Por 1949 comezou a publicar artigos en *Las Riberas del Eo* animada polas súas amigas para contestar os artigos do pseudónimo Juan Montemar, que criticaba as mulleres. A continuación publicou en diversos medios e foi colaboradora habitual de *La Comarca del Eo*. Nos primeiros tempos fixo uso de diversos pseudónimos, uns para obras en castelán, e outros para obras en galego, como La orquídea roja, P.R. ou P.N.; 2000, 2ª edición).

* *El Govi* (conto).
* *Cuentos y relatos* (2012).
* *A romaría de Santa Cruz* (colaboración, vídeo).

## Distincións 
* Premio Fundación iniciativas 21 (2009).

*Foi pregoeira na Xira de Santa Cruz (2001) e no Entroido de Ribadeo (2004), entre outros actos.

## Notas
Edmond Halley

**Edmond Halley**, nado en Haggerston, Londres, o 8 de novembro de 1656 e finado en Greenwich o 14 de xaneiro de 1742, foi un matemático e astrónomo inglés que, polo seu estudo do Cometa Halley, revelou a natureza periódica dos cometas.

## Traxectoria 
Fillo dun rico fabricante de xabón, xa dende moi novo amosa interese polas matemáticas e a astronomía da man do astrónomo real, John Flamsteed, profesor seu en Oxford. Logo de se graduar viaxa á illa de Santa Helena, coa intención de estudar as estrelas dende o hemisferio sur. En 1678 regresa a Inglaterra e publica *Catalogus Stellarum Australium* (1679), no que inclúe detalles de 341 estrelas meridionais, e entra na Royal Society.
Un dos seus traballos presentados na Royal Society foi o informe da eclipse total de Sol acontecida o 22 de abril de 1715, que atravesou o centro da Gran Bretaña (Inglaterra e Gales), feito que non acontecía na illa dende había 500 anos, e calculou tamén o diámetro, dirección e velocidade de paso da sombra.
Aplicando a teoría da gravidade de Newton calculou a órbita de varios cometas, descubrindo que a órbita do cometa de 1682 era a mesma que as órbitas dos vistos en 1531 e 1607, chegando á conclusión de que se trataba dun único cometa e que volvería pasar en 1758. Na súa honra déuselle o seu nome a este cometa (1P/Halley). Entre 1698 e 1700 percorreu as costas de África austral, ocupado na teoría do magnetismo terrestre no barco *Paramour Pink*.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Cometa
Flandres

**Flandres** (en neerlandés, *Vlaams Gewest* ou *Vlaanderen*) é un territorio histórico que constitúe unha das tres rexións oficiais do Reino de Bélxica, xunto coas de Valonia e a Rexión de Bruxelas-Capital. A rexión atópase no norte do país e ten unha superficie de 13.522&nbsp;km² (44.29% da Bélxica).

## Divisións administrativas 
A rexión de Flandres está dividida en 5 provincias (as provincias posúen un total de 308 concellos):
* Provincia de Anveres (neerlandés: Antwerpen) 
* Provincia de Limburgo (Limburg) 
* Provincia de Flandres Oriental (Oost-Vlaanderen) 
* Provincia do Brabante Flamengo (Vlaams-Brabant) 
* Provincia de Flandres Occidental (West-Vlaanderen) 
A cidade de Bruxelas forma parte da rexión de Flandres, máis só para os habitantes flamengos e as institucións locais (os cales viven en ambas as dúas rexións, a rexión da Valonia e a de Flandres). A cidade constitúe tamén a capital da rexión.

## Cidades 
As principais cidades da rexión son (censo do 2007):
* Anveres (466.484)
* Gent (234.602)
* Bruxas (116.500)
* Leuven (95.232)
* Mechelen (78.480)
* Aalst (78.184)
* Kortrijk (73.376)
* Ostend (69.845)
* Hasselt (69.455)
* Sint-Niklaas (69.277)
* Genk (64.071)
* Roeselare (56.797)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Condado de Flandres
1837

**1837** (**MDCCCXXXVII**) foi un ano común comezado en domingo segundo o calendario gregoriano.

## Acontecementos 
* Primeira liña de ferrocarril en Cuba, colonia española, desde A Habana até o val de Güines, un dos importantes centros de produción zucreira da illa. A novidade tardaría en chegar máis dunha década á metrópole.
* Comézase a construción da liña ferroviaria entre México e Veracruz.

## Nacementos 
* 6 de xaneiro - Juan Lindolfo Cuestas, presidente do Uruguai (m. 1905).
* 22 de febreiro - Pedro Varela Olivera, presidente do Uruguai (m. 1906).
* 23 de febreiro - Rosalía de Castro, escritora galega, autora (entre outros escritos) de *Follas novas* (m. 1885).
* 15 de marzo - Marcial Taboada de la Riva, médico e político galego (m. 1913).
* 18 de marzo - Grover Cleveland, presidente dos Estados Unidos (m. 1908).
* 21 de abril - Fredrik Bajer, escritor e pacifista dinamarqués, Premio Nobel da Paz (m. 1922).
* 6 de maio - Joaquín Díaz de Rábago, economista e sociólogo galego.
* 3 de outubro - Nicolás Avellaneda, presidente da Arxentina (m. 1885).
* 9 de novembro - Antonio López Ferreiro, historiador e escritor (m. 1910).
* 23 de novembro - Johannes Diderik van der Waals, físico holandés, Premio Nobel de Física (m. 1923).
* 24 de decembro - Sabela de Wittelsbach, emperatriz do Imperio Austrohúngaro.

## Mortes 
* 10 de febreiro - Alexander Pushkin, escritor ruso.
* 13 de febreiro - Mariano José de Larra, escritor e xornalista español.
* 19 de febreiro - Karl Georg Büchner, escritor alemán.
* 31 de marzo - John Constable, pintor británico.
* 14 de xuño - Giacomo Leopardi, poeta italiano.
* 22 de setembro - William George Horner, matemático inglés (n. 1786).
* 10 de outubro - Charles Fourier, filósofo francés (n. 1772)

## Outros 
Historia ano a ano
Gustave Eiffel

**Alexandre Gustave Eiffel**, nado o 15 de decembro de 1832 en Dijon e finado o 27 de decembro de 1923 en París, foi un enxeñeiro francés, especialista en estruturas metálicas. O apelido Eiffel foi adoptado por un dos seus antepasados a principios do século XVIII, tomado do seu lugar de nacemento: Marmagen, na rexión de Eifel, xa que en francés non se podía pronunciar o seu verdadeiro nome: *Alessandre Gustaf Bönickhausen*.

## Traxectoria 
Non puido ingresar na "École Polytechnique" francesa, polo que acabou graduándose como enxeñeiro químico en 1855. Pouco despois empezou a traballar nunha empresa de equipos para ferrocarrís.

En 1867 funda a consultora e construtora *Eiffel et Cie.* que adquiriu un gran prestixio internacional no uso do ferro, construíndo centos de importantes estruturas (pontes, guindastres, estacións etc.).

Coa axuda do enxeñeiro belga Téophile Seyrig, adxudicouse unha poxa internacional para deseñar e construír un viaduto de 160 metros de luz sobre o río Douro, entre Porto e Vila Nova de Gaia, Portugal. A súa proposta usaba o "método de forzas", unha técnica de deseñar estruturas nova por aquel entón creada por Maxwell en 1846. A Ponte Maria Pia está constituída por un dobre arco que sostén a vía única de ferrocarril por medio de alicerces que reforzan toda a ponte. A construción foi bastante rápida e estivo concluída en menos de dous anos (5 de xaneiro de 1876 - 4 de novembro de 1877). Foi inaugurada polo rei Lois I e a raíña María Pía. A ponte utilizouse ata 1991 (114 anos) cando se substituíu pola nova ponte de São João. Un deseño do enxeñeiro Edgar Cardoso.

Tamén construíu o viaduto de Garabit en Truyère, que tivo o arco de maior luz da súa época (165 m).

### Torre Eiffel 
190px|miniatura|A Torre Eiffel.

A súa construción máis famosa é a Torre Eiffel. Construída entre os anos 1887 e 1889 para a Exposición Universal de 1889 en París, Francia. Non é tan sabido que el deseñou a estrutura interna da Estatua da Liberdade de Nova York. Adquiriu experiencia na construción deseñando pontes de ferro.

Gustave Eiffel tamén deseñou La Ruche en París, que se convertería, do mesmo xeito que a Torre Eiffel, nun punto de referencia da cidade. Unha estrutura circular de tres pisos que parece unha "colmea". Creouse como unha construción temporal para a Grande Exposición de 1900.

A reputación de Eiffel sufriu un duro revés cando se viu implicado en escándalos financeiros ao redor de Ferdinand de Lesseps. Foi declarado culpable pero el non tiña nada que ver, polo que o seu xuízo foi revisado.

### Últimos anos 
Nos seus últimos anos empezou a estudar aerodinámica.

Eiffel morreu o 27 de decembro de 1923, á idade de 91 anos, na súa mansión da Rue Rabelais de París e foi enterrado no cemiterio de Levallois-Perret, na mesma localidade.

## Obras máis importantes 
* Torre Eiffel (París).
* Viaduto María Pía (Portugal).
* Estatua da Liberdade (Nova York, EEUU).
* Ponte de Bordeos (Francia).
1832

## Acontecementos 
* 11 de maio - Polo *Tratado de Constantinopla*, Grecia ten a súa independencia recoñecida polo Imperio Otomán.

## Nacementos 
* 6 de xaneiro - Gustave Doré, ilustrador e pintor francés.
* 13 de xaneiro - Horatio Alger, escritor estadounidense (m. 1899).
* 23 de xaneiro - Édouard Manet, pintor impresionista francés.
* 27 de xaneiro - Lewis Carroll, escritor inglés (m. 1898)
* 19 de abril - José Echegaray, escritor español, Premio Nobel de Literatura (m. 1916)
* 12 de xuño - Eduardo Gasset Artime, político, escritor e xornalista galego.
* 6 de xullo - Maximiliano I de México
* 16 de agosto - Wilhelm Wundt, fisiólogo e psicólogo alemán.
* 18 de agosto - Victor Meirelles, pintor brasileiro (m. 1903)
* 25 de setembro - William Le Baron Jenney, arquitecto norteamericano (m. 1907).
* 28 de setembro - Víctor López Seoane, naturalista galego (m. 1900)
* 12 de novembro - Eugenio Montero Ríos, político galego (m. 1914)
* 8 de decembro - Bjørnstjerne Bjørnson, escritor noruegués, Premio Nobel de Literatura (m. 1910)
* 15 de decembro - Gustave Eiffel, enxeñeiro francés.

## Mortes 
* 4 de marzo - Jean-François Champollion, exiptólogo francés (n. 1790).
* 22 de marzo - Johann Wolfgang von Goethe, escritor alemán (n. 1749).
* 6 de xuño - Jeremy Bentham, filósofo, economista e xurista británico (n. 1748).
* 24 de agosto - Sadi Carnot, físico e enxeñeiro francés.
* 21 de setembro - Walter Scott, escritor escocés.
* 31 de outubro - Antonio Scarpa, anatomista e médico italiano (n. 1752)
* 14 de novembro - Rasmus Christian Rask - lingüista dinamarqués, un dos pais dos estudos indoeuropeos (n. 1787).

## Outros 
Historia ano a ano
Porte

O termo **porte** pode referirse a:

***Porte**, comuna italiana da rexión do Piemonte, provincia de Turín;
***Transporte**, feito de portar ou transportar;
***Peaxe**, o pagamento ou cobro polo transporte dun produto;
***Capacidade** dun depósito ou dun medio de transporte de mercadorías;
John Maxwell Coetzee

**John Maxwell Coetzee**, nado en Cidade do Cabo en 1940, é un escritor surafricano, gañador do Premio Nobel de Literatura en 2003.

## Traxectoria 
Educouse nunha escola católica, estudou matemáticas e inglés na Universidade de Cidade do Cabo, en 1961 trasladouse a Inglaterra, onde traballou como programador de IBM. Oito anos despois realizou o doutoramento pola Universidade de Texas e ensinou inglés e literatura na Universidade de Buffalo ata 1971, ano no que se lle nega a residencia pola súa participación nas protestas contra a guerra de Vietnam, polo que volve a Suráfrica e ensina literatura inglesa na Universidade de Cidade do Cabo. En 2002 trasladouse a Adelaida (Australia) e o 6 de marzo de 2006 concedéuselle a cidadanía australiana.

## Obra 
[miniatura|dereita|200px|John M. Coetzee en [Kraków (Polonia), o 9 de xuño de 2006.]]
* *Dusklands* (1974) 
* *In the Heart of the Country* (1977)
* *Waiting for the Barbarians* (1980)
* *Life & Times of Michael K* (1983)
* *Foe* (1986)
* *White Writing: On the Culture of Letters in South Africa* (1988)
* *Age of Iron* (1990)
* *Doubling the Point: Essays and Interviews* (1992)
* *The Master of Petersburg* (1994)
* *Giving Offense: Essays on Censorship* (1997)
* *Infancia* (*Boyhood: Scenes from Provincial Life*, 1998) 
* *Deshonra* (*Disgrace*, 1999)
* *The Lives of Animals* (1999) 
* *Mocidade* (*Youth: Scenes from Provincial Life II*, 2002) 
* *Stranger Shores: Literary Essays, 1986-1999* (2002) 
* *Elizabeth Costello* (2003) 
* *Slow Man* (2005)
* *Verán* (*Summertime*, 2009)  

## Notas
Teoría cuántica

A mecánica cuántica é a parte da física que estuda o movemento das partículas moi pequenas, e, á vez, a base da **teoría cuántica** en calquera campo. O concepto de partícula "moi pequena" atende ó tamaño no que comezan a notarse efectos como a imposibilidade de coñecer con exactitude infinita e ó tempo a posición e a velocidade dunha partícula (ver Principio de indeterminación de Heisenberg), entre outros. A estes efectos acostuma denominárselles "efectos cuánticos". Así, a Mecánica cuántica é a que rexe o movemento de sistemas nos que os efectos cuánticos son relevantes. Tense documentado que ditos efectos son importantes en materiais mesoscópicos (uns 1.000 átomos ou menores).

## Bases
As suposicións máis importantes desta teoría son:

* A enerxía non se intercambia de xeito continuo. En todo intercambio enerxético hai unha cantidade mínima involucrada.
* Ó ser imposible fixar á vez a posición e a velocidade dunha partícula, renúnciase ó concepto de traxectoria, vital na Mecánica Clásica. En troques diso, o movemento dunha partícula queda rexido por unha función matemática que asigna, a cada punto do espazo e a cada instante, a probabilidade de que a partícula descrita se atope en dita posición nese momento (ó menos, na interpretación da Mecánica cuántica máis usual, a probabilística ou "de Copenhague"). A partir desa función, ou función de onda, obtéñense en teoría tódalas magnitudes do movemento.

Aínda que a estrutura formal da teoría está ben desenvolta, non pasa o mesmo coa súa interpretación, que segue a ser obxecto de controversias.

A teoría cuántica foi desenvolta no seu xeito básico ó longo da primeira metade do século XX. O intercambio discreto de enerxía manifestouse por cuestións relacionadas con:

* Espectro da radiación do corpo negro, resolto por Max Planck coa cuantización da enerxía.
* Explicación do efecto Fotoeléctrico, dada por Albert Einstein.
* O efecto Compton.

O desenvolvemento formal da teoría foi obra dos esforzos conxuntos de moitos (e moi bos) físicos e matemáticos da época como Erwin Schrödinger, Werner Heisenberg, Albert Einstein, P.A.M. Dirac, Niels Bohr e Von Neumann entre outros (a lista é longa). En xeral, a rexión de orixe da Mecánica cuántica pode localizarse na Europa central, en Alemaña e Austria, e no contexto histórico do primeiro terzo do século XX.