Luís (moeda)

O **luís** ou **luís de ouro** (en francés: ***louis*** ou '''''louis d'or'''*) foi unha moeda francesa de ouro introducida en 1640 por Lois XIII (1601-1643) e que continuaron cuñando os seguintes reis francesas ata 1792, en tempos da Convención Nacional, cando foi substituída pola efémera moeda de 24 libras e, posteriormente, pola moeda de 20 francos, do mesmo valor, que comezou a coñecerse coa denominación de "napoleón".

## Historia 
### Nacemento: Lois XIII (1601-1643) 
En 1640, Lois XIII, asesorado polo seu ministro de Finanzas Claude de Bullion (1569-1640), tomou a decisión de reformar o sistema monetario francés, co propósito de estabilizar a moeda, restaurar a confianza nela e poder combater en pé de igualdade coas moedas europeas máis existosas da época, sinaladamente a española de 2 escudos, coñecida como en Francia como *doublon*.

Antes dese momento, a moeda de ouro circulante en Francia era o escudo (*écu d'or*). Os derradeiros escudos cuñados a nome de Lois XIII tiñan un peso de 3,375 gramos e o valor de cinco libras tornesas e 15 soldos, consonte o sistema vixente ata 1795: 1 libra = 20 soldos = 240 diñeiros (a libra contiña algo máis de 0,6 gramos de ouro puro).

A creación do luís foi establecida pola declaración que tivo lugar en Saint-Germain-en-Laye o 31 de marzo de 1640. O seu peso fixouse en 6,752 gramos, é dicir, o dobre que o anterior escudo, ou 11 libras e 10 soldos.

* Medio luís: equivalente a 5 libras tornesas ou 100 soldos, cun diámetro de 20 mm e un peso de 2 diñeiros e 15 grans (3,376 g).
* Luís: equivalente a 10 libras, cun diámetro de 25 mm e un peso de 5 diñeiros e 6 grans (6,752 g).
* 4 luíses: equivalente a 40 libras, cun diámetro de 35 mm e un peso de 27,004 g.
* 8 luíses: equivalente a 80 libras, cun diámetro de 45 mm e un peso de 54,014 g.
* 10 luíses: equivalente a 160 libras, cun diámetro de 46 mm e un peso de 67,518 g. Tratábase dunha peza de prestixio, non circulante, da que se cuñaron moi poucos exemplares. Un deles vendeuse en poxa pública en 2014 por 298.750 euros, o que a converte na moeda francesa máis cara do mercado numismático ata a data.

### Exemplos de luíses posteriores 
#### Lois XIV (1643-1715) 
Este exemplar, cuñado en 1669, é coñecido como "luís dos oito L" (*louis aux huit L*), polo deseño do seu reverso:
[miniatura|**Luís** de [1669 a nome de Lois XIV (1643-1715). 6,69 g. ]]

* Anverso: cabeza laureada do rei cara á dereita, con lenda latina: LVD XIIII DG - FR ET NAV REX ("Lois XIV, rei de Francia e de Navarra pola graza de Deus"). ]]
Esta moeda, cuñada en 1726, responde ao modelo coñecido como "luís con anteollos" (*louis aux lunettes*):

* Anverso: busto do monarca cara á esquerda, con lenda latina: LVD XV DG - FR ET NAV REX ("Lois XV, rei de Francia e de Navarra pola graza de Deus").
* Reverso: escudos de armas de Francia e de Navarra ovalados e inclinados, cunha coroa na parte superior, e a marca de ceca (neste caso E = Tours) na parte inferior. A lenda é CHRS REGN VINC IMPER ("Cristo reina, vence e manda").
* Gravador: Norbert Roettiers (1666-1727).

* Outros tipos deste monarca: *au soleil* (1715), *aux insignes* (1716), *de Noailles* (1717), *à la croix de Malte* (1718-1719), *aux deux L* (1720-1723), *mirliton* (1723-1725), *au buste habillé* (1734), *au bandeau* (1769) e *à la vieille tête* (1771).

#### Lois XVI (1674-1793) 
[miniatura|Dobre **luís** de [1789 a nome de Lois XVI (1674-1793). 28 mm. 15,3 g.]]
Xurdido da reforma de 1785 decidida polo ministro de Finanzas Charles-Alexandre de Calonne (1734-1802), este tipo foi cuñado ata 1792.

* Anverso: busto real cara á esquerda. Lenda LUD.XVI. D. G. FR ET NAV. REX ("Lois XVI pola graza de Deus rei de Francia e de Navarra). Sinal do gravador baixo o busto.
* Reverso: escudos de Francia e de Navarra cunha coroa, coa marca de ceca (neste caso K = Bordeos) debaixo. Lenda CHRS REGN VINC IMPER ("Cristo reina, vence e manda") e data.
* Gravador: B. Duvivier (1730-1819).

* Outros tipos deste monarca: *aux palmes* (1774), *au buste habillé* (1774-1785) e *à la corne* (1786) na ceca de Estrasburgo).

### Substitución polo napoleón de ouro 
[miniatura|Moeda de 24 libras de [1793, coñecida como "**luís** constitucional", co característico xenio no anverso, deseñado por Augustin Dupré. 23 mm. 7,649 g.]]
A finais de 1792, o luís co busto de Lois XVI, que daquela era de 24 libras e pesaba 7,649 g, foi substituído por outro caracterizado pola representación dun xenio, deseñado por Augustin Dupré, que levaba nas súas lendas alusións constitucionais e, sobre todo, a indicación do valor facial (o que non sucedía nas moedas do Antigo Réxime). Logo do cambio monetario, da decimalización e da emisión dos primeiros francos, viu a luz unha moeda de 20 francos de ouro co peso de 6,451 g co busto do primeiro cónsul, Napoleón Bonaparte, o futuro emperador. Esta moeda, de oro de 900 milésimas (xa que logo, 5,805 gramos de ouro puro) estivo vixente de 1801 a 1914 e para a designar xurdiu o termo "napoléon", en concorrencia co de "luís".

No entanto, strictu senso, o termo luís aplícase unicamente ás moedas desta tipoloxía cuñadas en Francia entre 1640 e 1792, a nome dos monarcas Lois XIII, Lois XIV, Lois XV e Lois XVI.

## Evolución do valor e do peso 
Nesta gráfica amósase a evolución do valor legal do luís no período 1640-1785:

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Alfaro Asins, C. et al. (2009). *Diccionario de numismática*. Ministerio de Cultura. Madrid. ISBN 978-84-8181-405-7
* Cuhaj, George S., ed. (2009). *Standard Catalog of World Gold Coins 1601-Present* (6ª ed.). Krause Publications. ISBN 978-1-4402-0424-1
* Frey, A. R. (1916). *A dictionary of numismatic names; their official and popular designations*. American Journal of Numismatics. Vol 50. Páxina 7.
* Friedberg, R. (1991). *Gold Coins of the World*. The Coin & Currency Institute. ISBN 9781852640583
* Martinori, E. (1915). *La moneta. Vocabolario generale ''. Roma. Istituto italiano di numismatica. Páxinas 4, 8.

### Outros artigos 
* Pistola (moeda)