open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Volcán Qualibou

O **volcán Qualibou** está situado moi cerca da cidade de Soufriere, ao leste de Santa Lucía, un pequeno país localizado ao norte de Venezuela e Trinidad e Tobago e ao sur da Martinica, en augas do mar Caribe. A palabra *Qualibou* significa "lugar de morte" no idioma dos amerindios caribes e nese lugar os arauacos adoraban a Yokaho, o seu deus do lume. No século XVIII algunhas compañías fabricantes de mistos e pólvora instaláronse na área para aproveitar os seus depósitos de xofre.
Tecnicamente o Qualibou non é un volcán, senón que son os restos dun volcán que fixo erupción e posteriormente se colapsou hai 39.000 anos. O lugar está conectado á rede de camiños de Santa Lucía e, polo tanto, recibe unha gran cantidade de turistas, os cales acoden coa intención de apreciar as súas caídas de auga e nadar nos seus mananciais sulfurosos.

## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*Fotografía do volcán Qualibou polo Museo Nacional de Historia Natural dos EUA .
*Plate Tectonics: *A Different Heat in Caribbean Vacation Spots* .
Volcán Cayambe

**Cayambe** é un volcán do Ecuador, situado entre as provincias de Pichincha e Napo-Pastaza, con 5.842 m de altitude.
Este volcán está situado na Cordilleira Central ou Real e é o terceiro do país en altitude. Está extinto desde hai varios séculos. Na actualidade é moi difícil recoñecer a forma do seu cráter.

[esquerda|miniatura|Mapa mostrando a situación do Cayambe e outros volcáns no [Ecuador]]

## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*Cayambe, Instituto Geofísico de la Escuela Politécnica Nacional de Ecuador 
* Cayambe, novembro de 2004 
*Eimoloxía de Cayambe  
*Fotografías dos Andes
1451

## Acontecementos 
* Batalla de Aibar entre agramonteses e beamonteses; Xoán II é nomeado rei de Aragón.
* O sultán Mehmed II sobe ao poder. Sultán do Imperio Otomán entre 1451 e 1481. Conquistou Constantinopla en 1453.

### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e cultura 
* Fundación da Universidade de Glasgow.

## Nacementos 
* 9 de marzo - Americo Vespucio, navegante florentino (m. 1512).
* 22 de abril, Isabel I de Castela, a católica, raíña de España (m. 1504).
* 10 de xullo - Xacobe III, rei de Escocia (m. 1488).
* 30 de outubro, Cristovo Colón, explorador italiano (m. 1506).
* Ludovico Sforza, O Moro.

## Mortes 
* Fiz V, antipapa (n. 1383).
* Nerio II Acciaioli, duque de Atenas (n. 1416).

## Outros 
* Historia ano a ano
1450

## Acontecementos 
* Diogo de Teive descobre a illa das Flores, no arquipélago dos Azores.
* Fundación da Universidade de Barcelona.
* Invención da imprenta

### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e cultura 
* Leon Battista Alberti ergue o templo de Malatesta, en Rímini, Italia.
* Roger van der Weyden pinta a "Adoración dos Magos".

## Nacementos 
* Bartolomeu Dias, navegador e descubridor portugués (m. 1500).
* Francisco de Almeida, estadista e navegador portugués (m. 1510).
* Giovanne Caboto, navegador e explorador italiano (m. 1498).
* Hieronymus Bosch, pintor holandés (m. 1516).
* Jacques Lefèvre d'Étaples, filósofo francés (m. 1537).

## Mortes 
* 9 de maio - Abdul Latif, emir timúrida, asasinado.
* 19 de xullo - Francisco I da Bretaña, duque da Bretaña (n. 1414).

## Outros 
Historia ano a ano
1449

## Acontecementos 
* Multitudes populares asaltan a xudaría de Lisboa.
* Álvaro Páez de Soutomayor apodérase do señorío episcopal de Tui.

### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e literatura 
## Nacementos 
* 1 de xaneiro, Lourenzo de Medici, banqueiro e político italiano, mecenas durante o Renacemento.

## Mortes 
## Outros 
Historia ano a ano
1448

## Acontecementos 
### África 
* Ordénase levantar a primeira factoría portuguesa en territorio africano, na illa de Arguim.
* O explorador portugués Dinis Dias alcanza Cabo Verde.

### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e cultura 
* Palacio Pitti, en Florencia, obra de Filippo Brunelleschi.
* O papa Nicolao V funda a Biblioteca Apostólica Vaticana.
* 
## Nacementos 
* Nicholas I, duque de Lorraine (morto en 1473)
## Mortes 
* 21 de xuño - Teodoro II Paleólogo, déspota de Morea.
* 31 de outubro - Xoán VIII Paleólogo, emperador bizantino (n. 1392).
* Álvaro de Isorna, bispo de Mondoñedo, León e Cuenca e arcebispo de Santiago de Compostela.

## Outros 
Historia ano a ano
Economía de Trinidad e Tobago

[miniatura|left|A cidade de [Port of Spain.]]
Trinidad e Tobago conquistou a reputación de ser un local de investimento excelente para os negocios internacionais, e ten unha das máis altas rendas per cápita da América Latina. O crecemento económico entre os anos de 2000 e 2007 superou a media anual de 8%, ben por enriba do 3,7% da media de crecemento da rexión para o mesmo período. A pesar diso o ritmo de crecemento diminuíu, e entre 2009 e 2011 o PIB sufriu retracción, debido a caídas no prezo do gas natural e mudanzas nos mercados.

A economía susténtase en boa parte no feito de que o país acadou sona como área de investimento con excelente condicións para os negocios internacionais. Alén do gas natural, o turismo é un sector en crecemento, aínda que non sexa tan importante, proporcionalmente, como en moitas outras illas do Caribe. As principais industrias son a petroquímica e a produción de produtos químicos. A economía benefíciase dunha reducida inflación, e de superávits comerciais.

## Notas
1447

## Acontecementos 
* 6 de marzo, Nicolao V é nomeado papa.
* Navegantes portugueses alcanzan a desembocadura do río Gambia, en África occidental.

### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e literatura 
## Nacementos 
* Sandro Botticelli, pintor italiano (m. 1510).

## Mortes 
* Uxío IV - papa da Igrexa Católica (n. 1383).

## Outros 
Historia ano a ano
1446

## Acontecementos 
* En Cataluña, Jaume de Cardona i de Gandia deixa a presidencia da Generalitat, sendo sucedido no cargo por Pero Ximénez de Urrea.
* Xoán II concédelle á Coruña o título de cidade.
* Milán establece xunto ao goberno de Florencia a primeira *misión diplomática permanente*.
* O barón de Romisthal visita Galiza neste ano, deixando testemuña escrita da súa experiencia.

## Nacementos 
## Mortes 
* 15 de abril, Filippo Brunelleschi, arquitecto florentino do Renacemento italiano (n. 1377)
* 28 de decembro, antipapa Clemente VIII

## Outros 
Historia ano a ano
Lista de vilas en Portugal

[miniatura|[Vila Nova de Cerveira]]
Esta é unha **lista de vilas portuguesas**. Actualmente ([[]]), Portugal ten 582 poboacións coa categoría de vila:
Existen tres tipos diferentes de vilas, aquelas que como aldeas, foron elevadas a vila por decreto lei, e que cumpriron os requisitos para tal (feito que comezou a ocorrer en Portugal no s. XX). Existen as terras que en tempos foron sede de Concello propio (para ser Municipio a localidade obrigatoriamente debe como mínimo ser vila), e aínda que o mesmo se extinguise continúan a posuír o estatuto de vila. E por fin as terras a quen a realeza daba orde de poboamento, concedendo para o efecto un foral que declaraba a poboación como vila. Estes tres casos serven así para explicar o porqué de existiren actualmente terras con estatuto de vila, que posúen moi poucos habitantes ou que non teñen certos servizos ou recursos.

## Notas 
* 1984 (28 de xuño)
* 1985 (24 de setembro)
* 1985 (25 de setembro) 
* 1985 (27 de setembro)
* 1988 (1 de febreiro) 
* 1988 (19 de abril)

* 1989 (24 de agosto)
* 1990 (9 de agosto)
* 1991 (16 de agosto)
* 1993 (2 de xullo)
* 1995 (30 de agosto)
* 1997 (12 de xullo)

* 1997 (24 de xullo)
* 1999 (30 de xuño)
* 2001 (12 de xullo)
* 2003 (26 de agosto)
* 2005 (28 de xaneiro)

* 2009 (3 de agosto)
* 2009 (5 de agosto)
* 2009 (6 de agosto)
* 2011 (17 de xuño)
* 2011 (22 de xuño)

## Notas
1445

## Acontecementos 
### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e literatura 
* Lluís Dalmau pinta a *Virxe dos Consellers*.

## Nacementos 
* Rodrigo de Bastidas, conquistador español (m. 1527).
* Gaspar van Weerbeke (data aproximada), compositor dos Países Baixos (m. ca. 1516).

## Mortes 
* Lorenzo Ghiberti, escultor italiano (n. 1378).
* 3 de febreiro - Lope de Mendoza, bispo de Mondoñedo e arcebispo de Santiago de Compostela (n. ca. 1363).
* 18 de febreiro - María de Aragón, raíña de Castela (n. 1403).
* 19 de febreiro - Lionor de Aragón, raíña consorte de Portugal (n. 1402).
* 15 de xuño - Henrique de Trastámara, infante de Aragón (n. 1400).
* Antonio II Acciaioli, duque de Atenas.

## Outros 
Historia ano a ano
1444

**1444** (**MCDXLIV**) foi un ano bisesto comezado en mércores segundo o calendario xuliano. É o primeiro do oito anos da era común e do anno Domini que usa todas as letras do sistema de numeración romano unha vez cada unha.

## Acontecementos 
* Batalla de Varna: un exército húngaro-polaco, dirixido por Jan Hunyadi, é derrotado polos turcos otománs, nas proximidades de Varna (Bulgaria actualmente), que acudían en auxilio de Bizancio.
* Vlad Dracul, príncipe de Valaquia, prisoeiro dos otománs desde 1442 recupera o seu trono nos comezos deste ano. Seus fillos *Vlad* e *Radu* son enviados como reféns ao sultán Murad II.
* Suíza - Batalla de Saint Jakob: derrrota do exército da Liga perpetua (cantóns de Uri, Schwyz, Unterwalten) fronte ao exército aliado do emperador alemán, Francia e Zürich.
* Portugal: fundación da Compañía de Lagos, á que se asigna o monopolio do comercio luso con África.

### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e literatura 
## Nacementos 
* Donato d'Angelo Bramante, arquitecto italiano (m. 1514).
* Antonio de Nebrija, letinista e gramático castelán (m. 1522).

## Mortes 
* Leonardo Bruni, humanista italiano (n. 1369).
* Joseph Albo, filósofo xudeu (n. 1380)
* Robert Campin, tamén coñecido como* Mestre de Flemalle*, pintor flamengo (n ca. 1378)

## Outros 
Historia ano a ano
1443

## Acontecementos 
### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e literatura 
## Nacementos 
* 23 de febreiro, Matías Corvino, rei de Hungría e de Bohemia (m. 1490)
* 31 de xullo, Alberte III Duque de Saxonia-Meissen
* 5 de decembro, Xulio II, papa (m. 1513)
* Beltrán de la Cueva, nobre castelán (m. 1492)

## Mortes 
* Zeami Motokiyo, actor e dramaturgo xaponés (n. 1363)
* 16 de xaneiro, Erasmo de Narni, *condottieri* italiano (n. 1370)
* 5 de xuño, Fernando, o Infante Santo, príncipe de Portugal (n. 1402)

## Outros 
* Consagración da Basílica da Santa Cruz, Florencia
* Juan de Torquemada é nomeado bispo de Ourense
Historia ano a ano
1441

## Acontecementos 
* O rei Henrique VI de Inglaterra funda o King's College
### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e literatura 
## Nacementos 
* 25 de xuño - Federico I Gonzaga terceiro marqués de Mantova. (f. 1484)
* Antonio de Nebrija, humanista e gramático español.
* Matteo Maria Boiardo, poeta italiano (m. 1494).

## Mortes 
* Branca de Navarra, raíña de Navarra.
* Jan van Eyck, pintor flamengo.

## Outros 
Historia ano a ano
1439

## Acontecementos 
* Os portugueses comezan a colonización da illas dos Azores, con xentes do Alentexo e do Algarve.

### Ciencia e tecnoloxía 
*
### Arte e literatura 
*

## Nacementos 
* 29 de maio, papa Pio III (morto en 1503)

## Mortes 
* 27 de outubro - Albert de Habsbourg, duque de Austria, cando estaba a organizar unha expedición contra os turcos.
* 18 de novembro - Ana de Veldenz, condesa de Veldenz.

## Outros 
Historia ano a ano
1440

## Acontecementos 
### América 
* Iníciase o goberno do soberano azteca Moctezuma I (até 1469), sucedendo a Itzcoatl.

### Europa 
* Batalla de Anghiari - Francesco Sforza, ao servizo de Florencia, derrota aos milaneses. 
* Ladislau III de Polonia (1434-1444) é, desde este ano, tamén rei de Hungría.
* Murat II, sultán otomán, pon sitio a Belgrado, Serbia, mais non pode capturar a cidade.

### Ciencia e tecnoloxía 
*
### Arte e cultura 
* Fundación da Academia Platónica de Florencia, Italia.
## Nacementos 
* 22 de xaneiro, Ivan III de Rusia (morto en 1505).
* Jorge Manrique, poeta castelán (m. 1479).
* Derick Baegert, pintor alemán (m. 1502). (data aproximada).

## Mortes 
* Iztcoatl soberano azteca.
* Jan van Eyck, pintor flamengo (n. 1386).

## Outros 
*

Historia ano a ano
1442

## Acontecementos 
miniatura|esquerda|175px|Afonso V, por Juan de Juanes
* 12 de xuño - Afonso V, rei da Coroa de Aragón desde 1416, é coroado en Nápoles como rei dese país.
* Vlad II Dracul é substituído temporalmente como soberano da Valaquia polo seu fillo Mircea, mentres está preso en Gallipolli polo sultán otomán.
* 2 de setembro - Batalla de Ialomita: os turcos son derrotados polos húngaros na Valaquia.

### Ciencia e tecnoloxía 
* Érguese o antigo observatorio astronómico de Pequín.

### Arte e literatura 
* Filippo Brunelleschi comeza a construción da Capela Pazzi en Florencia.

## Nacementos 
* 28 de abril, rei Eduardo IV de Inglaterra (m. 1483).
* 3 de xullo - Go-Tsuchimikado, futuro 103º emperador do Xapón (m. 1500).
* Benedetto da Maiano, arquitecto e escultor italiano (m. 1497).

## Mortes 
* 29 de agosto - Xoán V da Bretaña, duque da Bretaña, alcumado *O Anglófilo* (n. 1389).
* Nguyễn Trãi, sabio, político, estratego e poeta vietnamita (n. 1380.
* Ahmad Al-Maqrizi, historiador exipcio (n. 1364).

## Outros 
Historia ano a ano
1437

## Acontecementos 
* Ulugh Beg publica o seu catálogo estelar Zij-i-Sultani.
* Carlos VII de Francia reconquista París.

### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e literatura 
## Nacementos 
## Mortes 
* 21 de febreiro - Xaime I de Escocia.
* 9 de decembro - Sexismundo do Sacro Imperio Romano Xermánico.

## Outros 
* Historia ano a ano
1438

## Acontecementos 
### América 
* Sobe ao trono dos incas Pachacuti (ata 1471), fillo do inca Viracocha.

### Europa 
* 1 de xaneiro - Alberte I de Habsburgo accede ao trono (ata 1439).
* Pragmática Sanción de Bourges pola que xorde a Igrexa Galicana.
* Afonso V de Portugal, con apenas seis anos, sucede ó seu pai Duarte I. Dada a súa minoría de idade exerce a rexencia a súa nai, Lionor de Aragón.

### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e literatura 
* O pintor Robert Campin realiza o *retablo de Werl*.

## Nacementos 
* Melozzo da Forli, pintor italiano (m. 1494).

## Mortes 
* 13 de setembro - Duarte I de Portugal (n. 1391).
* 20 de outubro - Jacopo della Quercia, escultor italiano (n. 1374).
* Al Ashraf Abu al Nasr Barsbai - sultán mameluco de Exipto.

## Outros 
* Historia ano a ano
1435

## Acontecementos 
* 20 de setembro - Asinase o Tratado de Arras no que Carlos VII de Francia reconcíliase co duque de Borgoña.

### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e literatura 
## Nacementos 
## Mortes 
Zheng He, almirante chinés.

## Outros 
* Historia ano a ano
1436

## Acontecementos 
### América 
* Moctezuma I sobe ao trono de Tenochtitlán (até 1464).

### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e literatura 
## Nacementos 
* Johann Müller Regiomontano (1436 - 1476), astrónomo e matemático alemán.
* Carlos III da Provenza, conde de Guisa, Maine e Mortain (1472 - 1481) e duque de Anjou e conde da Provenza (1480 - 1481).  (m. 1481).

## Mortes 
## Outros 
* Historia ano a ano
1433

## Acontecementos 
* Fra Angelico pinta a *Virxe cos anxos músicos*

### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e literatura 
## Nacementos 
* 19 de outubro - Marsilio Ficino, filósofo e humanista italiano (m. 1499).

## Mortes 
* 14 de agosto, Rei Xoán I de Portugal
* Emperador Go-Komatsu do Xapón

## Outros 
* Historia ano a ano
1434

## Acontecementos 
### África 
* O navegador portugués, Gil Eanes, remonta o cabo Bojador.

### Europa 
* Pere de Palou é nomeado Presidente da Generalitat de Cataluña, converténdose na 20ª persoa en ocupar este cargo.

### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e literatura 
## Nacementos 
* Giovanni Battista Cibo, quen se convertería o 29 de agosto de 1484 no Papa Inocencio VIII.
* 23 de setembro - Iolanda de Valois, duquesa consorte de Savoia.

## Mortes 
* 16 de setembro, Juan Martínez de Contreras, arcebispo de Toledo.
* Enrique de Aragón, Marqués de Villena (Cuenca,1384 - Madrid, 1434)
* 12 de novembro - Lois III da Provenza, conde da Provenza, duque de Anjou e rei titular de Nápoles (1417 - 1434), e duque de Calabria (1426 - 1434) (n. 1403).

## Outros 
* Historia ano a ano
1432

## Acontecementos 
### Ciencia e tecnoloxía 
### Arte e literatura 
## Nacementos 
* 15 de xaneiro, Afonso V de Portugal rei desde 1438 ata 1477.

## Mortes 
## Outros 
* Historia ano a ano
1429

## Acontecementos 
* 10 de xaneiro - Filipe III de Borgoña, crea a Orde do Vélaro de Ouro.
* Xoana de Arco levanta o asedio inglés sobre a cidade francesa de Orleáns.

## Nacementos 
* 17 de xaneiro ? - Antonio del Pollaiolo, pintor, escultor e ourive italiano (m. 1498)
* probábel - Mino da Fiesole, escultor italiano (m. 1484)

## Mortes 
* Febreiro - Giovanni di Bicci de Medici, fundador da dinastía Medici de Florencia (n. 1360).
* 22 de xuño - Ghiyath Al-Kashi, Persian matemático e astrónomo persa (n. 1380).
* Outubro - Aleixo IV, emperador de Trebisonda (n. 1382).
* Yeshaq I de Etiopía, emperador.

## Outros 
*

Historia ano a ano
1430

## Acontecementos 
### América 
* Os aztecas de Tenochtitlán, aliados coas cidades-estado de Tlacopán e Texcoco, vencen os tepanecas, tomando a súa capital, Azcapotzalco. O soberano desta, Maxclatl, perde a súa vida. Os aztecas comezan a manifestar a súa hexemonía.

### Europa 
* Os turcos toman a cidade de Tesalónica.
* Xoana de Arco é capturada en Copiégne por soldados borgoñones, e entregada ós ingleses.

### Ciencia e tecnoloxía 
* Datación documental máis antiga da buxaina ou peonza en Europa, na cidade italiana de Siena. A súa orixe era probabelmente chinesa.

### Arte e cultura 
* David, escultura de Donatello, sita en Florencia.
* Execución das pinturas murais, de autor anónimo, da igrexa de San Xoán de Portomarín, Lugo (data aproximada).

## Nacementos 
* Isabel de Villena, Valencia ( † 1490), escritora e ideóloga.
* Margarida de Anjou, futura raíña de Inglaterra (m. 1482).

## Mortes 
* 29 de xaneiro - Andrej Rublëv, pintor ruso (n. 1360).

## Outros 
* Historia ano a ano
Técnica pictórica

As técnicas de pintura acostuman ser clasificadas segundo o diferente medio en que se dilúen os materiais para pintar. Distínguese así:

***Óleos**: Cando o vehículo empregado son óleos.
***Acuarela e témperas**: Cando o o vehículo é auga e diferentes tipos de colas.
***Cera (ou encáustica)**: Cando o vehículo son ceras que normalmente se empregan quentes.
***Acrílicos**: Cando o vehículo usado son os diversos materiais sintéticos.
***Pastel**: Cando se pinta con xices de cores
***Técnicas mixtas:** Cando se empregan diversas técnicas nunha mesma obra.
Anápolis

**Anápolis** é unha cidade brasileira do estado de Goiás, a terceira en número de poboación. Sitúase a uns 54&nbsp;km de Goiânia e a 160&nbsp;km de Brasilia, coas que conecta por estrada.

### Economía
miniatura|esquerda|O centro de Anápolis.
Anápolis posúe un expresivo parque industrial, con 760 establecementos, destacando as industrias farmacéuticas, químicas e agroindustria. O seu subsolo posúe depósitos de auga, minería de cromo, talco, gneis e micaxisto. A súa gandaría ten 867.000 bovinos e 77.830 suinos, e o seu comercio e servizos son compatíbeis cos dunha cidade do seu tamaño.

miniatura|esquerda|Anápolis á noite.
Para facilitar as exportacións a outros países, funciona na cidade un dos chamados *portos secos*, que consisten en grandes almacéns nos cales hai o acceso de funcionarios da Aduana brasileira. Estes funcionarios inspeccionan as mercadorías antes de poñelas en camións ou nos trens rumbo ós portos. Isto economiza tempo para as empresas nos trámites de exportación.

Pero Anápolis é máis coñecida por ser sede dunha base estratéxica da Forza Aérea Brasileira onde fican os xatos do tipo Mirage III, de fabricación francesa, que son usados na defensa de Brasilia e do espazo aéreo brasileiro en misións de interceptación. Estes poden chegar aos puntos máis distantes do territorio brasileiro en pouco máis de dúas horas.

## Véxase tamén
Volcán de Fuencaliente

O **Volcán de Fuencaliente** foi unha erupción do volcán de Cumbre Vieja, en La Palma, Canarias, que tivo lugar en 1677. O volcán destruíu o balneario de Fuente Santa. Actualmente só quedan as coladas do volcán, pois os conos foron destruídos polo concello de Fuencaliente de La Palma para construír un aparcadoiro de pago para os turistas que visitan o veciño Volcán de San Antonio, que se trata dun gran cono prehistórico, que é comunmente confundido co Volcán de Fuencaliente. Está protexido dentro do Monumento Natural dos Volcáns de Teneguía.
Monumento Natural dos Volcáns de Teneguía

O **Monumento Natural dos Volcáns de Teneguía** é unha zona protexida da illa da Palma, nas Canarias, situada no municipio de Fuencaliente de La Palma.

Foi creado pola Lei 12/1987 de 19 de xuño, pola que se declaraban os espazos protexidos das Canarias. Segregouse do Parque Natural de Cumbre Vieja pola Lei 13/1994 de 22 de decembro. Protexeuse para preservar os espectaculares conos e coladas de erupcións históricas e prehistóricas que ocorreron nel. Entre elas as do Volcán Teneguía e o Volcán de Fuencaliente. Ademais posúe unha interesante mostra de biodiversidade en terreos recentemente formados, como *Anataelia lavicola*, brións e "bejeque". O parque cobre 857,4 hectáreas.
Volcán Teneguía

O **volcán de Teneguía** foi a última erupción volcánica en España. Tivo lugar no volcán de Cumbre Vieja (que é o volcán propiamente dito), na illa da Palma, Canarias, en 2021.

O seu nome provén dun roque próximo moi famoso que contén petróglifos guanches. Antes de entrar en erupción xa se produciran numerosos terremotos cuxa intensidade ía en aumento, o que alertou os veciños de Fuencaliente de La Palma, de onde xurdiu o volcán. A erupción durou desde o 26 de outubro de 1971 até o 28 de novembro dese ano.  Foi unha erupción relativamente curta, a máis curta das históricas das Canarias, sobre todo se se compara coa que durou 6 anos en Lanzarote no século XVIII.

Este volcán foi o único que tivo vítimas mortais nas Canarias. Tratouse dun fotógrafo descoidado que se aproximou demasiado ao volcán, cuxos gases tóxicos aspirou e asfixiouse. O volcán produciu danos materiais aos cultivos de vide da zona e destruíu unha praia, aínda que logo se formou outra grazas ás súas coladas. Non lle afectou ás zonas poboadas e grazas á proximidade da costa, a lava vertida ao mar, solidificándose, fixo aumentar un pouco o tamaño da illa.

O volcán converteuse nun atractivo turístico, e numerosos voos chárter e frecuencias especiais foron programadas para cubrir a demanda de pasaxes dos turistas que querían ver o volcán. Tamén foi un foco importante de atención e estudo para os científicos da época.

O volcán forma parte do Monumento Natural dos Volcáns de Teneguía.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Monumento Natural dos Volcáns de Teneguía
* Parque natural de Cumbre Vieja

### Ligazóns externas 
* A Erupción do Teneguía. Diario dun volcán. Documental do NO-DO en Filmoteca Española (en *castelán*).
Altímetro

[dereita|miniatura|Altimetro dunha [avioneta.]]
Un **altímetro** é un instrumento de medida que indica a altitude dun obxecto sobre un nivel de referencia. Habitualmente utilízase para coñecer a altura sobre o nivel do mar e é fundamental na aviación. Tamén se utiliza en deportes como a escalada, o paracaidismo ou o ciclismo.

## Altímetro barométrico 
É o máis común de todos. O seu funcionamento baséase na relación entre presión atmosférica e altitude. A presión atomósférica diminúe coa altura, aproximadamente 1 milibar por cada 27 pes (8,23 metros) de altura preto do nivel do mar. Os altímetros están calibrados para mostrar a presión directamente como altitude de acordo cun modelo matemático definido pola Atmosfera Padrón Internacional. O funcionamento dos altímetros está condicionado polos cambios meteorolóxicos, o que obriga a modificar manualmente a presión de referencia.

Teñen que estar situados no exterior do vehículo, xa que a presión no interior é moi diferente da exterior. A medida da presión atmosférica é lenta, polo que os altímetros tardan en dar a altitude se se produce un ascenso ou un descenso moi brusco.

A fórmula para calibrar un altímetro (até 36.090 pés) é a seguinte:

:h = \frac{(1-(P_0/P_{ref})^{0.19026}) \times 288.15}{0.00198122}

Onde *h* indica a altitude en pés, P_0 é a presión estática e P_{ref} é a presión de referencia.

## Altímetro radioeléctrico 
Estes aparellos son pequenos radares que miden a altitude con máis exactitude utilizando o tempo que lle leva a un sinal de radio reflectirse na superficie e retornar ao altímetro. As aeronaves comercias utilizan este tipo de altímetro.

## Usos científicos 
Moitos satélites empregan altímetros radioeléctricos duais para medir a altura desde unha nave espacial. Esa medida, comparada con outros elementos orbitais (talvez información GPS) permiten a determinación da topografía. As dúas lonxitudes de ondas de radio permiten que o altímetro corrixa automaticamente as demoras que se producen na ionosfera.

A información de altitude sobre a auga fornecida polos satélites tense mostrado moi útil. As elevacións da auga indican concentracións gravitacionais, que permiten reconstruír un mapa de riscos submarinos, tales como montañas. Os altímetros poden medir tamén as alturas das ondas do mar, a dirección das ondas e o espectro das ondas. Esta información permite descubrir a velocidade das correntes oceánicas e producir mapas detallados da velocidade e dirección do vento na superficie, mesmo en condicións tormentosas.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Altura de voo
Pico do Cabuji

O **Pico do Cabuxi** (en tupí-guaraní, *peito de moza*), co 590 m de altitude, é un volcán extinto localizado no límite entre os municipios de Lajes e Angicos, no estado de Río Grande do Norte, Brasil. A súa imaxe, bastante difundida no estado, é practicamente un dos seus símbolos informais.

## Controversia histórica
O investigador Lenine Pinto defende a tese de que o Brasil foi descuberto na rexión do actual municipio de Touros, Río Grande do Norte, e que o verdadeiro Monte Pascoal sería o Pico do Cabuxi.

A súa tese foi descrita no libro *Reinvenção do Descobrimento*, publicado en 1998.

## Véxase tamén
### Ligazóns externas
*  Tese Ousada: Cabral no Litoral Potiguar (tribunadonorte.com.br)
* A outra historia (tribunadonorte.com.br)
Anterior

En fonética, chámaselle **anterior** ao fonema que se realiza na parte de diante da cavidade bucal, por oposición aos fonemas posteriores, que se realizan na parte de atrás.

* Do punto de vista articulatorio, a lingua avanza na parte de diante da boca, ao tempo que se levanta en dirección  do padal duro, polo que as vogais anteriores tamén se chaman **palatais**. En galego son [i], [e] e [ɛ].
* Do punto de vista acústico, as vogais anteriores teñen un timbre agudo porque a enerxía concéntrase nas frecuencias altas do espectro acústico, con elevación do formante alto até 2.500 p/s para [i].
Posterior

En fonética, chámaselle **posterior** ao fonema que se realiza na parte de atrás da cavidade bucal, por oposición aos fonemas anteriores, que se realizan na parte do padal, dos dentes ou dos labios.

*Do punto de vista articulatorio, as vogais posteriores realízanse volvendo a lingua para tras da boca, o máis preto posíbel do veo do padal. En galego son [u], [ɔ] e [o]. As consoantes posteriores ou **dorsais** (como [k, ɡ]), realízanse colocando a parte posterior da lingua contra a rexión posterior do padal e a rexión velar.
*Do punto de vista acústico, os fonemas posteriores concentran a enerxía nas frecuencias baixas do espectro acústico por causa de estaren os dous formantes no dominio baixo do rexistro. Teñen un timbre grave debido que o resoador bucal é amplo e non está compartimentado.
Antimentalismo

O **antimentalismo** é unha das características da escola de Yale, cuxo representante máis coñecido é Leonard Bloomfield, e que representa en lingüística o aspecto extremo do positivismo.

Bloomfield formula dúas hipóteses sobre o sentido:
# Para poder definir o emprego que os falantes fan das palabras, sería precisa unha descrición "científica" completa dos seus referentes;
# Poderíase entón describir o sentido de todas as palabras nos mesmos termos. Isto constituiría un obxectivo afastado e fora do dominio da lingüística.

En consecuencia, a *significación* dunha forma lingüística é a situación na cal o falante a emprega e a resposta que ela provoca no ouvinte. Non depende, polo tanto, da subxectividade do falante (da súa maneira de coñecer o mundo), pois para el a palabra non é un efecto do pensamento.

Esta análise é chamada *antimentalista* e inspírase no behaviourismo. Bloomfield presentou a significación en termos de estímulo e resposta, segundo o coñecido esquema *E.r.e.R*: un estímulo externo (*E*) leva alguén a falar (*r*); esta resposta lingüística do falante constitúe para o ouvinte un estímulo lingüístico (*e*), que dá orixe a unha resposta práctica (*R*). *E* e *R* son datos extralingüísticos e *e* e *r* fan parte do acto lingüístico.

Os lingüistas desta escola preocúpanse só dos acontecementos accesíbeis a todos os observadores (concepción positivista), só con feitos que poidan ser definidos nun espazo e un tempo concretos e só con mecanismos que impliquen operacións reais e precisas. O obxectivo é unha descrición formalizábel, non psicolóxica, rigorosa e coherente, dos feitos gramaticais
Apelativo

Os **apelativos** son termos da lingua utilizados na comunicación directa para interpelar o interlocutor. É tamén un nome común, por oposición a nome propio, ou un substantivo sinónimo de sobrenome ou alcume.

## Tipos
Pódese nomear o interlocutor ou indicar as relacións sociais que establece o falante. Os apelativos poden ser:

* o nome do interlocutor: *Diogo, cólleme esa caixa.*
* termos de parentesco (ou asimilábeis): *Deixe iso, avó.* *Xa cho dixen, meu.*
* nomes específicos: *Camaradas! Ao palacio!*, *Entre, señor director*.

Hai mesmo un uso indirecto que utiliza unha sintaxe particular mediante a que se sitúa ao interlocutor como unha 3ª persoa: *Espero que a comida fose do agrado da Súa Excelencia*.

Chámase **función apelativa** á función gramatical exercida polos apelativos da comunicación directa. Nas linguas con casos realízase co vocativo.

## Notas
Montemor-o-Velho

**Montemor-o-Velho** é unha vila portuguesa de aproximadamente 3.000 habitantes. Sitúase no distrito de Coímbra, na antiga provincia da Beira Litoral, a medio camiño entre Figueira da Foz e Coímbra.

## Historia
Montemor-o-Velho é unha antiga vila con vestixios que se remontan á Prehistoria, concretamente ao período Neolítico. Existen referencias documentais ao seu castelo desde o século IX. En 848, Ramiro I de Asturias pasou a dominar o castelo de Montemor, mais a reconquista definitiva do Mondego foi emprendida polo Rei Fernando I de León, que entregou o castelo ao Conde Sesnando. Este castelo é bastante bonito de visitar, estando en moi bo estado de conservación. Desde el pódese gozar dunha bela vista sobre os arrozais do río Mondego e restantes terreos de cultivo.

A súa importancia estratéxica fixo desta vila un polo de atracción, polo que en 1212 recibiu o seu primeiro foro. Montemor foi aínda, durante séculos, terra de infantado, primeiro de Sancho I de Portugal e Tareixa de Portugal e despois de Afonso IV de Portugal (1322) e mais de Pedro de Portugal, Duque de Coímbra (1416). En 1472, Afonso V de Portugal fixo Marqués de Montemor-o-Velho a D. João de Portugal, máis tarde Duque de Bragança.
Murguía (revista)

[miniatura|Esta fotografía de [Castelao aparece na portada de *Murguía* n.º 35-36, 2017.]]
***Murguía. Revista Galega de Historia***, chamada así en referencia á Manuel Murguía, un dos historiadores máis sobranceiros de e sobre Galicia, é unha publicación semestral editada en Santiago de Compostela inicialmente baixo os auspicios da Asociación Galega de Historiadores e do grupo *Colectivo Murguía*, e na actualidade polo Instituto Galego de Historia. Está dirixida polo doutor en Historia Contemporánea Uxío-Breogán Diéguez Cequiel e coordenada pola doutora en Historia Medieval Alexandra Cabana Outeiro, fundadores da publicación.

Comezou a súa andaina no ano 2003, tendo publicados 36 volumes até finais de 2018. O seu ISSN é 1696-9197 e o seu depósito legal é C-1640-2003. Inicialmente cunha periodicidade cuadrimestral, desde 2012 edítase cada seis meses.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Asociación Galega de Historiadores
### Ligazóns externas 
* Páxina da revista
The Ocean Race

miniatura|300px|dereita|O "Pirates of the Caribbean" entrando no porto de Goteborg.
A **The Ocean Race**, chamada entre 2001 e 2019 **Volvo Ocean Race**, é unha regata de embarcacións a vela que dá a volta completa ao mundo. Está organizada polo fabricante sueco de automóbiles Volvo e ata a edición de 2005 sempre fixera a saída inaugural de portos británicos: o 12 de novembro dese ano, saíu de Vigo apadriñada por el-Rei Xoán Carlos I, aínda que os veleiros estivesen previamente atracados no porto de Sanxenxo. A organización da regata foi subvencionada con 15.000.000 euros por parte de Xunta de Galicia.

As embarcacións que participan na proba pertencen todas ao mesmo modelo, o Volvo Open 70, con pequenas variacións nos materiais e en aspectos mínimos do deseño dependendo dos fabricantes.

A proba desenvólvese por tiradas, que van combinando percorridos en mar aberto, que poden durar entre unha semana e mes e medio de navegación, con regatas en porto ou nas súas proximidades, que duran media xornada.

## Edición 2005-06 
### Participación galega 
Na edición de 2005-06 houbo unha dobre participación galega. Dunha banda o coruñés Chuny Bermúdez navegou embarcado na tripulación brasileira do Brasil 1. A súa embarcación quedou na terceira posición no final.

Por outra parte, a embarcación española do Movistar estaba patroneada por Pedro Campos e contou en tres tiradas coa participación do pontevedrés Fernando Echavarri. O Movistar sufriu unha grave avaría na tirada que cruzaba o Atlántico con destino en Portsmouth e a tripulación abandonou o barco, que desapareceu ao oeste de Irlanda.

### Tiradas ano 2005/2006 
## Edición 2008-09 
A edición de 2008 saíu do porto de Alacant. Tamén foi inaugurada polo rei de España.

### Participantes 
### Ruta 
miniatura|350px|Mapa da ruta da Volvo Ocean Race 2008-2009.

A ruta tamén inclúe sete "metas voantes" (en Fernando de Noronha, Mauricio, Pulau We Indonesia, Latitude 36S, Cabo de Fornos, Fernando de Noronha e St. John's). Os barcos obteñen a metade da puntuación nestas metas voantes o igual que nas InPort Races.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*

### Ligazóns externas 
* Web oficial
Cera

miniatura|Cera de abellas.
As **ceras** son ésteres dos ácidos graxos con alcohois de peso molecular elevado, é dicir, son moléculas que se obteñen por esterificación dun ácido graxo cun alcohol monovalente lineal de cadea longa. Por exemplo a cera de abella. Son substancias altamente insolubles en medios acuosos e a temperatura ambiente preséntanse sólidas e duras. Nos animais podémolas encontrar na superficie do corpo, pel, plumas. En vexetais, as ceras recobren a epiderme de froitos, talos, xunto coa cutícula ou a suberina, que evitan a perda de auga por evaporación nas plantas.
miniatura|centro|400px|Esquema xeral da formación dunha cera. A cera palmitato de miricilo da cera de abella está formada pola esterificación do ácido palmítico co alcohol miricílico.
## Rol biolóxico das ceras 
* **Protección**: debido ó seu carácter altamente hidrófobo, repelen a auga, e a nivel orgánico recobren certos tecidos dándolles consistencia e protección fronte á acción exterior, como lubricantes ou impermeabilizantes en pel, pelo e plumas de animais (lanolina, secreción sebácea, cerume do conduto auditivo); en follas e froitos de plantas (cutina).
* **Estrutural**: as ceras frecuentemente se encontran formando cubertas protectoras e impermeabilizantes, normalmente recubrindo as partes aéreas das plantas, flores ou froitos para repeler os parasitos e axudar a conservar a auga do vexetal. Unha aplicación ben coñecida da cera é a formación dos panais das abellas.

## Usos da cera 
[miniatura|dereita|[Exvotos de cera de abellas.]]
Utilizouse tradicionalmente para facer cirios, para iluminación, de gran calidade; para encerar madeiras e coiro, como conservante; para encerar teas, impermeabilizándoas. En cosmética, en forma de cremas ou de ungüentos, debido ás súas propiedades antiinflamatorias e cicatrizantes de moitos dos seus compoñentes. Outra aplicación cosmética é como depilatorio, xa que o vello se adhire a ela e é máis doado de retirar, inda que doloroso.

Na antigüidade empregábase para cerrar os ocos das fiestras en inverno.

A cera tamén é unha substancia graxa segregada por glándulas polas abellas obreiras xoves. Con ela fan os panais e cerran as súas celas cando están cheas de mel.

Amais, é unha substancia amarelenta segregada por unha glándula que temos os seres humanos nos oídos.

## Véxase tamén
### Outros artigos
* Ácido cerótico
* Adipocera
Segmentación de texto

En lingüística estrutural, a **segmentación de texto** é un procedemento consistente en dividir un enunciado en unidades discretas que representan, cada unha delas, un morfema. Cada morfema pode ser, a continuación, segmentado nas súas unidades constituíntes, os fonemas.

Para segmentar hai que ir identificando as unidades discretas mediante a operación de conmutación. Para isto é preciso ter clasificadaas as unidades conforme ás relacións paradigmáticas que establecen entre si.

Por exemplo, tendo os enunciados *A mesa é grande*, *A mesa é pequena*, *As mesas son pequenas*, *As mesas son grandes* etc., pódese illar a unidade discreta *mesa* pola súa aparición en contextos idénticos (*a -- é*) e diferentes (*as -- son*).
Monte Bulusán

O **Monte Bulusán** é un volcán activo ao extremo sueste da Illa Luzón, na Provincia de Sorsogon, Rexión de Bícol, Filipinas. É un estratovolcán. O cráter do volcán ten unha altitude de 300 m (1.000 pés) de diámetro con numerosos fluxos de lava polos lados. Hai tres cráteres do lado suroeste; os máis baixos son lagos. As illas de Masbate e Ticao están ao suroeste. Bulusán entrou en erupción polo menos 13 veces desde 1886, a última vez en 1988.

O volcán forma parte da *cadea volcánica Bícol* que se estende desde o norte de Camarines até o norte de Sorsogon no sur. Esta cadea é frecuentemente denominada *cinto volcánico*; está composta por volcáns activos e xeoloxicamente novos, probabelmente relacionados coa falla de Filipinas. 
Bulusán está rodeado de varios cumes, como o Monte Homahan, o Monte Binactan, o Monte Batuan, o Monte Xuban, o Monte Calaunan, o Monte Tabon-Tabon, o Monte Calungalan e o Monte Xormaxan.

## Actividade recente 
# En abril de 1981 houbo oito días de movementos telúricos e explosións.
# A finais de xuño de 1983.
# Entre 1985 e principios de 1987
# Pequenas erupcións entre febreiro e marzo de 1988. Alto nivel de movementos telúricos entre abril e agosto de 1988
# Erupcións freáticas entre novembro de 1994 e xaneiro de 1995.

## Fontes 
# Monte Bulusán
# Smithsonian's SEAN Bulletin (V. 8, No. 6 to V. 13, No. 8) 
# Global Volcanism Network (V. 19, No. 11 to V. 20, No. 1).
Cuiabá

**Cuiabá** é a capital do Estado brasileiro de Mato Grosso. Forma unha conurbación co veciño municipio de Várzea Grande. Está localizada a 1133&nbsp;km de Brasilia e 1462&nbsp;km de Porto Velho, sendo importante punto de pasaxe entre o sueste do Brasil e a rexión Amazónica.

A orixe do seu nome é a palabra indíxena *Ikuiapá*. *Ikuia* significa "arpón"; *pá* significa "lugar". Ou sexa, o lugar dende o que se pesca con arpón.

### Relevo 
O cadro xeomorfoloxico do municipio está, en gran parte, representado pola *Chapada dos Guimarães*, unha gran meseta non moi distante (uns 60&nbsp;km) do centro da cidade. Pero tamén aparecen no relevo o Planalto da Casca e a Depresión Cuiabana. Predominan as pequenas altitudes e o relevo case plano. Na cidade, as altitudes varían entre os 146 e os 250 metros.

### Clima 
O clima é tropical quente e subhúmido. A media anual chuvias é de 1.750&nbsp;mm, con intensidade máxima en decembro, xaneiro e febreiro. A temperatura máxima, nos meses mais quentes, fica próximo ós 43oC. A mínima varía entre 12 e 14&nbsp;°C. A temperatura media é de 24&nbsp;°C. A temperatura mínima rexistrada chegou ó 0&nbsp;°C.

## Localización estratéxica 
Cuiabá é cercada por tres grandes ecosistemas do mundo: a Amazonia, o Cerrado Brasileiro e o Pantanal. Cun clima moi quente, o lugar está ao norte do Pantanal, ao lado da *Chapada dos Guimarães* e tamén é considerada a porta de entrada da Foresta Amazónica.
 
Cuiabá está localizada no Centro Xeodésico da América do Sur.
A Gran Cuiabá, formada coa veciña cidade de Várzea Grande, é o portón de entrada non só do Pantanal, pero tamén para Águas Quentes, *Chapada dos Guimarães*, Vila Bela da Santíssima Trindade e moitas outras rexións do estado. Cuiabá e Várzea Grande son *cidades-irmás*, unidas polo río Cuiabá.

## Economía 
miniatura|dereita|Catedral.
A economía de Cuiabá, hoxe, está centralizada no comercio e na industria. O sector industrial é representado, basicamente, pola agroindustria. Cun distrito industrial que ten infra-estrutura necesaria, a capital atraeu empresarios de varias rexións do país.

Na agricultura cultívanse lavouras de subsistencia e hortifrutigranxeiros. Nos servizos, destaca o sempre crecente mercado do turismo. A rexión da Chapada dos Guimarães, por exemplo, está a 60&nbsp;km do centro da cidade.

## Véxase tamén
Hekla

O **Hekla** é un volcán de Islandia de 1447 metros de altura que, xunto aos volcáns Etna e Vesuvio, é o máis activo de Europa. Desde a súa primeira erupción rexistrada en 1104, e que destruíu vastas áreas, incluíndo o poboado de Þjórsárdalur, Hekla entrou en erupción 17 veces causando grande dano nos terreos circundantes. Ao comezo da súa erupción en marzo de 1947, a columna de lume e cinzas ascendeu a 30.000 metros e houbo novas erupcións en 1980 e 1981. Desde entón, non houbo grandes erupcións pero continúa moi activo no interior.
Volcán Galeras

**Galeras** é un volcán do sur de Colombia. Está situado a 9&nbsp;km. da cidade de Pasto, capital do departamento de Nariño. No seu contorno encóntrase o santuario de Flora e Fauna do seu mesmo nome. A súa denominación dada polos conquistadores españois débese a que o seu deseño lles pareceu semellante ao dos condenados a traballos forzados na España desa época. Os aborixes chamábanlle no seu dialecto **Urcunina**, que significa montaña de lume.
 
Uns trazos fisiográficos característico do volcán Galeras é que posúe outros cráteres próximos máis pequenos, non ten glaciares e o seu volume está sen calcular.

É un dos volcáns de maior actividade en Colombia e o que ten maiores informes históricos, con noticias de erupcións importantes desde o século XVI. A súa actividade fíxose maior a inicios de 1988. O 14 de xaneiro de 1993, mentres un grupo de xeólogos recollía mostras como parte das actividades dun congreso de Vulcanoloxía, o volcán presentou un evento eruptivo no cal pereceron seis persoas. O 24 de novembro de 2005 unha erupción menor provocou a evacuación das aldeas próximas e que a cidade de Pasto quedara cuberta de cinza, ao longo de 2009 producíronse varias erupcións.

## Véxase tamén
### Ligazóns externas 
*Ingeominas, Volcán Galeras
*Parques Nacionais de Colombia
*Guía de Preparativos de Saúde Fronte a Erupcións Volcánicas Informes OPS
Ilamatepec

O **volcán Ilamatepec** (tamén chamado Santa Ana) é un volcán situado no Departamento de Santa Ana do Salvador. As súas últimas erupcións ocorreron en 1920 e en 1904. Ten unha altura de 2.381 metros sobre o nivel do mar e é un dos puntos máis altos do país.

O Ilamatepec está situado na cordilleira de Apaneca, dentro dun bosque de montaña nubrado e tropical, nunha rexión cultivadora de café, a uns 65 quilómetros ao oeste da capital. As principais actividades da rexión son a agricultura e o turismo.

Desde agosto de 2005 presentou a actividade típica de moitos volcáns previa a unha erupción e estímase que esta podería ocorrer antes de finais de 2005.
O sábado 1 de outubro ás 8:00 am (GMT-6) hora local, houbo unha explosión, na que o volcán expulsou polos ceos cinza e rochas. Así mesmo, un alude de auga quente comezou a descender do cráter matando polo menos dúas persoas e forzando a evacuación da zona de San Blas.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* artigo da BBC en inglés sobre unha erupción recente
* Programa de Vulcanismo global, en inglés 
* Artigo e imaxe do observatorio da NASA.
Irazú

O **Irazú** é un volcán activo situado en Costa Rica, na Cordilleira Volcánica Central, no interior do parque nacional que leva o seu nome: Parque Nacional do Volcán Irazú, a uns 30 km ao oeste da cidade de Cartago.

Nas súas abas situábase en 1569 un pobo indíxena chamado Istarú, polo que segundo se cre, co correr do tempo ese nome foi deformándose até o que hoxe coñecemos. Tamén é posíbel que o seu nome sexa éuscaro, xa que a palabra *Irazú* significa nese idioma "lugar de felgos", e nas abas do volcán danse con facilidade os felgos de altura. Ademais, o uso nome Irazú é relativamente recente, e non se encontra mencionado en documentos dos séculos XVI e XVII, épocas en que ao volcán se lle chamaba simplemente o volcán de Cartago.

Ten 3432 metros de altitude e a súa forma é subcónica irregular.

Entrou en erupción con frecuencia en tempos históricos - polo menos 23 veces desde a súa primeira erupción rexistrada en 1723. A erupción máis recente comezou en 1963 e seguiu até 1965. Comezou xusto o día que o Presidente dos EUA John F. Kennedy comezou unha visita oficial a Costa Rica, e cubriu a capital, San José, e a maior parte das terras altas centrais de Costa Rica con cinzas.

Desde a erupción de 1963, o volcán estivo inactivo, aínda que os frecuentes terremotos mostren que o magma se traslada aínda baixo o volcán. En 1994 ocorreu unha pequena erupción freática, causada por abundantes chuvias que desestabilizaron a ladeira do volcán, causando a descompresión rápida do sistema hidrotermal.

O cume do volcán ten varios cráteres, un dos cales contén un lago verde de profundidade variábel. É o volcán activo máis alto de Costa Rica. É doado visitalo desde San Xosé, a través dun camiño directo até os cráteres do cume e un servizo diario de autobús ao cume. É un punto turístico moi popular.

Desde o seu cume e durante un día claro, é posíbel ver ambos os océanos, o Atlántico e o Pacífico. Non obstante, os días despexados no cume son moi raros, xa que a maior parte do tempo permanece cuberto de nubes.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Parque Nacional do volcán Irazú
* Volcán Irazú
* Parque Nacional do volcán Irazú
Iztaccíhuatl

**Iztaccíhuatl** (do nahuatl "Iztac", branco/a e "cíhuatl", muller) é unha montaña de México, a terceira máis alta do país despois do Pico de Orizaba (5.610 m) e o Popocatépetl (5.452 m). Segundo a mitoloxía azteca, trátase dunha princesa que se converteu en deidade.

A silueta de Iztaccíhuatl, que case sempre está cuberta de neve, ten a forma dunha muller deitada co cabelo estendido para o lado oposto do seu corpo. Por esta razón, tamén se coñece como "a muller durmida" ou "a muller branca".

## Xeografía e historia 
O Iztaccíhualt ten varios picos. O máis alto deles é o denominado "Pecho", con 5.286m de altura. Sobresaen tamén "a cabeza" e "os pés". Atópase a uns 70 quilómetros ao sueste da Cidade de México, e antigamente podía observarse dende a metrópole, xunto co seu compañeiro Popocatépetl. Ambos cumios dominaban o horizonte da urbe, que foi o centro cultural, político e económico do Imperio Azteca, polo que existen múltiples expresións artísticas e literarias vencelladas a eles. Porén, a causa da contaminación ambiental, na actualidade só son visibles ocasionalmente. 

O primeiro rexistro de ascenso a esta montaña data de 1889, mais a evidencia arqueolóxica indica que os aztecas e outros pobos anteriores xa a escalaran previamente.

## Mitoloxía 
Segundo a mitoloxía azteca, Iztaccíhuatl foi unha princesa tlaxcalteca que namorou de Popocatépetl, un dos guerreiros do seu pai. Este enviouno a unha batalla en Oaxaca, prometéndolle a man da súa filla se regresaba vitorioso e coa cabeza do seu inimigo nunha lanza. Porén, por un erro, chegou a falsa mensaxe de que Popocatépetl falecera en combate. A princesa, devastada, caeu nunha grave depresión e acabou por morrer. Tempo despois, Popocatépetl volveu triunfal, cumprindo a súa promesa. Co corazón roto polo pasamento da súa amada, levou o seu corpo a un monte, onde os deuses a converteron nun volcán inactivo. Logo, prendendo un facho, Popocatépetl prometeu que nada apagaría o lume co que velaba o corpo de Iztaccíhuatl. Por isto, os deuses concedéronlle tamén a eternidade, converténdoo en volcán. Así xurdiron as inmensas montañas que arrodean o val de México.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*