Imperio Inca

O **Imperio Inca** foi o berce da civilización inca, a derradeira das tres grandes civilizacións precolombianas que conservou o seu Estado. A civilización inca xurdiu nas terras altas do Perú nalgún momento a principios do século XIII. As orixes do imperio remóntanse á vitoria dos quechuas sobre os chancas en 1438 e desapareceu no século XVI coa súa anexión ao Imperio Español en 1533, aínda que en 1537 houbo un intento de restaurar o imperio que foi sufocado polos españois en 1572.

Unificou diversas culturas preincas da América do Sur e con elas constituíu o imperio máis extenso do continente americano. A súa historia e cosmovisión, unificadoras de todos os pobos do mundo coñecido, permitiu a Inca Garcilaso de la Vega facer certo paralelo entre o Imperio Inca e o Imperio Romano pola súa traxectoria cultural e a súa pluralidade

**Tawantinsuyu** é como se denominaba o territorio que abranguía o imperio. No momento de máxima expansión, estendíase por preto de dous millóns de quilómetros cadrados, entre o océano Pacífico e selva amazónica, das proximidades de Pasto da actual Colombia ata o río Maule, no actual Chile central. O imperio estivo dividido en catro *suios*: Chinchaysuio (*Chinchay Suyu*) ao norte, Collasuio (*Qulla Suyu*) ao sur, Antisuio (*Anti Suyu*) ao leste e Contisuio (*Kunti Suyu*) ao oeste. A capital do imperio era Cuzco, *o embigo do mundo*, nas terras altas do Perú, berce dos quechuas, fundadores do imperio.

No Imperio Inca falábanse distintas variedades das linguas quechuas. O nome deriva da palabra indíxena *qishwa*, zona temperada, e é unha imposición dos conquistadores españois; os incas chamárono *runa simi*, a lingua dos homes. Runa simi era a lingua popular, as clases dominantes falaban o *inca simi* ou puquina, unha variante extinta do quechua falada polos puquina e outras etnias do sur do actual Perú, que se cre era unha especie de lingua secreta da nobreza. Máis tarde foi considerada como *a lingua dos deuses* pola crenza de que a familia real descendía directamente deles.

Moitas formas de culto locais persistiron coa chegada do imperio, a maioría relacionadas coas sagradas *Huacas* locais, pero os dirixentes impulsaron a adoración de Inti, o deus solar inca, e impuxeron a súa soberanía por encima doutros cultos como o de Pachamama. Os incas consideraban o seu rei, o Sapa Inca, como o *fillo do sol*.

A economía inca foi descrita de maneira contraditoria por moitos expertos: feudal, escravista e socialista (aquí pode un elixir entre paraíso socialista e tiranía socialista). O Imperio Inca funcionou en gran parte sen diñeiro e sen mercados. Pola contra, o intercambio de bens e servizos baseouse na reciprocidade entre individuos, grupos e gobernantes incas. Os "impostos" consistían nunha obriga laboral das persoas para con o Imperio. Os gobernantes incas, que teoricamente posuían todos os medios de produción, correspondían garantindo o acceso á terra e aos bens e proporcionando alimentos e bebidas nas celebracións dos seus súbditos

Algunhas características destacadas do Imperio Inca son: a súa arquitectura monumental, especialmente a cantaría; a extensa rede viaria que chegaba a todos os recunchos do imperio; os tecidos finos; o uso de cordas anoadas (*quipu*) para gardar e comunicar rexistros; innovacións agrícolas nun medio difícil; e a organización e xestión fomentada ou imposta á súa xente e ao seu traballo. Pero, paradoxalmente, carecían de moitas características que no Vello Mundo se consideran asociadas á civilización: non tiñan vehículos con rodas nin animais que puidesen montar ou usar para tirar de carros e arados; eran expertos metalúrxicos, pero descoñecían o ferro e o aceiro, usando o bronce para as súas ferramentas e utensilios; e, sobre todo, carecían dun sistema de escrita, que foi esencial para a construción dos reinos e imperios europeos e para a transmisión do coñecemento e da civilización. A pesar destes supostos hándicaps, os incas aínda foron capaces de construír un dos maiores estados imperiais da historia humana.
## Historia 
[miniatura|a primeira imaxe dun inca en Europa. [Pedro Cieza de León. Crónica do Perú, 1553.]]
[miniatura|Cadro  cusqueño do [século  XVII|século coas liñaxes incas amentadas polas crónicas coloniais e a súa relación coas raíñas reais do Cuzco, que esconden tras de si unha complexa representación da organización social incaica.]]

### Fontes históricas 
#### As crónicas europeas sobre o imperio incaico 
Os primeiros vestixios escritos sobre o imperio  incaico constitúeno as crónicas rexistradas por varios autores europeos (posteriormente existiron cronistas mestizos e indíxenas que tamén recompilaron a historia dos incas); estes autores recompilaron a «historia  incaica» baseándose en relatos recolleitos por todo o imperio. Os primeiros cronistas tiveron que enfrontar varias dificultades para poder traducir a historia  incaica xa que, ademais de existir unha barreira idiomática, enfrontáronse ao problema de interpretar unha maneira de ver o mundo totalmente distinta á que estaban afeitos.

#### As fontes históricas incaicas 
Os ayllus e panacas tiñan cantares especiais mediante os cales narraban a súa historia. Estes cantares executábanse en determinadas cerimonias fronte o inca. Estes relatos, a maneira de memoria colectiva, constitúen os primeiros rexistros históricos recolleitos nas crónicas. Cabe indicar que todas estas  reinvencións son parte dun proceso natural en todas as culturas, pero para entender a historia incaica é necesario diferenciar cales son os aspectos sincréticos ou inventados e cales non o son. En tanto no caso de Tiahuanaco, o proceso de decadencia iníciase nas súas colonias da costa de maneira sanguenta, como o evidencia o caso de Azapa; no Collao, en cambio, Tiahuanaco foi perdendo o seu poder gradualmente e mentres perdía hexemonía a súa poboación foi emigrando e fundando poboacións novas. Durante o seu goberno iniciouse a expansión territorial, inaugurando desta maneira o período imperial ao anexionar numerosos pobos. *Pachacuti* mellorou a organización do estado, dividindo o imperio en catro rexións ou suius. Polo norte, someteu aos *huancas* e *tarmas*, ata chegar á zona dos *cajamarcas* e *cañaris* (Ecuador). Polo sur someteu aos *collas* e *lupacas*, que ocupaban a meseta do altiplano. Organizou aos *chasquis* e  instituio a obrigatoriedade dos tributos.
#### Goberno de Túpac Yupanqui (1471-1493) 
[miniatura|150px|O 10º inca: [Túpac Yupanqui]]
[miniatura|esquerda|Territorios conquistados por *[Túpac Yupanqui*.]]
Túpac Yupanqui (1441-1493), ou Túpac Inca Yupanqui, foi o décimo inca ou soberano do imperio incaico. Foi fillo e sucesor no trono do inca Pachacuti, xunto ao cal asumiu o  correinado (entre 1456 e 1461) probablemente entre os 15 e 30&nbsp;anos de idade. Logo, tras a morte do seu pai, fíxose cargo absoluto do poder. En 1471 asumiu o trono e ampliou as fronteiras do imperio cara ao sur, ata chegar ao río Maule en Chile. Tamén someteu ao reino Chimú e a algúns pobos do  altiplano e do norte arxentino. Sufocou a resistencia dos *chachapoyas* e avanzou polo norte ata Quito. Quixo  incursionar na selva, pero unha rebelión dos *collas* obrigouno a desviarse cara ao Collao. Con todo, tamén tivo activa participación no goberno. Así, estableceu aos  curacas, realizou o primeiro censo xeral, distribuíu o traballo, mellorou a recadación dos tributos e nomeou novos gobernantes  visitadores *(tuqriq)*, cimentou aos mitimaes, continuou a construción dos grandes camiños, ordenou os cárceres, propagou o culto ao Sol e implantou un calendario baseado en si mesmo, embeleceu con palacios a cidade de Tomebamba na honra do seu fillo recentemente nado, Huayna Cápac, e fundou a cidade de Quito. Facíase chamar «O resplandecente».
#### Goberno de Huayna Cápac (1493-1525)
[miniatura|150px|O 11º inca: [Huayna Cápac]]
[esquerda|miniatura|Máxima expansión do imperio ao finalizar o goberno de *[Huayna Cápac*.]]
Huayna Cápac foi o undécimo inca é esta considerado o último soberano do imperio incaico. Durante o seu goberno, continuou a política do seu pai, *Túpac Inca Yupanqui*, en canto á organización e fortalecemento do estado. Para conservar os territorios conquistados tivo que sufocar en forma sanguenta continuas sublevacións. Derrotou os *chachapoyas* e anexionou a rexión do golfo de Guayaquil, chegando ata o río Ancasmayo (actual Colombia). Estando en Quito, enfermou gravemente e faleceu en 1525. Algunhas crónicas españolas postulan que ademais ampliou as fronteiras do imperio máis ao sur, e que mesmo chegaría ata o río  Biobío en Chile; aínda que este límite máis austral non foi comprobado  arqueoloxicamente e non é aceptado historicamente. Coa súa morte iniciouse a decadencia do imperio.
#### Crise de sucesión 
As crises de sucesión eran un fenómeno conxuntural que era moi frecuente na historia política do imperio. O que aspiraba a ser o novo soberano debía demostrar que era o «máis hábil», tiña que ser confirmado por un oráculo e ademais tiña que gañar adeptos nas panacas cuzqueñas.

Huayna Cápac nomeou herdeiro a Ninan Cuyuchi

Pola súa banda, Atahualpa era fillo de Tocto Coca (muller que pertencía á panaca de «Hatun Ayllu»); e ao morrer o seu pai ordenou edificar na localidade de Tumipampa un palacio na súa honra. Este feito anoxou ao curaca de Tumipampa chamado Ullco Colla, quen enviou mensaxes a Huascar acusando a Atahualpa de sublevación; ademais Atahualpa quedou no norte acompañado de varios xenerais importantes leais a Huayna Cápac, que tiñan un aprecio especial por Atahualpa. Logo deste feito, Atahualpa enviou presentes ao seu irmán Huáscar, pero este último ordenou facer tambores cos coiros dos mensaxeiros. Segundo Rostworowski, Atahualpa foi incitado a rebelarse polos xenerais do seu pai, con quen participara en varias batallas contra os nativos do norte. a teoría máis consistente é a que resalta a difícil situación social e política que existía no Tahuantinsuyo á chegada dos españois. Esta situación estaba caracterizada polos seguintes factores: Primeiro, un descontento de moitos pobos coa situación imperial; Cieza de León menciona aos chachapoyas, cañaris e huancas que ofreceron grande axuda material aos invasores. Segundo, a guerra civil entre Huáscar e Atahualpa deixara a clase dirixente do imperio dividida en dous bandos, do mesmo xeito que os corpos militares; o resultado foi que moitos membros do bando de Huáscar non fixeron case nada para deter a caída do imperio e mesmo se alegraron co cativerio de Atahualpa. Por último, o tipo de vida moi arraigada á terra e aos seus señoríos fixo que os indios do Tahuantinsuyu acepten con menos resistencia a imposición de novos señores que outros pobos como os que habitaban os actuais Chile ou Colombia. A maioría de estudos coinciden en que sen a axuda das etnias descontentas co imperio sería imposible a súa conquista por parte dos soldados que chegaron de España.

Non deixa de ser evidente, en cambio, o maior nivel tecnolóxico dos españois, que se enfrontaban cunha civilización que non alcanzara a Idade de Ferro, e que descoñecía tanto as armas de fogo como o cabalo e a súa  doma. Ademais, carecían dos coñecementos e experiencia dos conquistadores na guerra moderna, afeitos a lidar co resto de potencias hexemónicas da época.

### Incas coloniais 
Desde a chegada dos españois, na súa marcha cara ao Cuzco.

*Túpac Hualpa Inca (1533) dous meses, setembro e outubro. Inca coroado polos españois, morre antes de chegar á Cidade Imperial no Val do Mantaro.
*Manco Inca (1533-1545), Inca coroado polos españois (1533) rebelado contra eles (1536) abandona o Cuzco, trasladando a súa capital primeiro a Ollantaytambo e logo a Vilcabamba.
*Paullu Inca (1537-1549), Inca coroado polos españois durante o goberno de Manco Inca (1537), que ademais reinou catro anos despois da morte deste, durante o goberno de Sayri Túpac Inca.

### Neo-estado inca: Incas de Vilcabamba 
Foron gobernantes de pobos descendentes dos incas, foi oficialmente a última dinastía incaica, fundada logo da rebelión de Manco Inca e como última resistencia aos conquistadores españois.

*Manco Inca ata a súa morte en 1545 Inca de Vilcabamba.
*Sayri Túpac Inca (1545-1558) Inca de Vilcabamba.
*Titu Cusi Yupanqui (1558-1571) Inca de Vilcabamba.
*Túpac Amaru (1571-1572) Inca de Vilcabamba.

## Xeografía e territorio 
### Localización xeográfica 
[miniatura|Límites do **Imperio incaico**: polo norte chegaba ata as proximidades de [Pasto, Colombia|Pasto (Colombia), no río Ancasmayo e polo sur ata Talca (Chile), no río Maule.]]
A rexión andina, debido á presenza da cordilleira dos Andes, caracterízase pola diversidade da súa ecoloxía: costas desérticas, paraxes tropicais, altiplanos secos e fríos que a primeira ollada parecen un dos ambientes menos propicios para a vida do home. Con todo, os homes que a habitaron demostraron ao longo de moitos séculos, ser capaces non só de sobrevivir en tales circunstancias, senón tamén de dominar o medio xeográfico e de crear unha serie de civilizacións florecentes. A máis famosa delas foi a do imperio incaico, que ocupou, no seu período de apoxeo (para 1532), un vasto territorio de América do Sur con case 9.000 quilómetros de costa sobre o océano Pacífico e un territorio de máis de 2 millóns de km² e que abranguía unha parte significativa das actuais repúblicas do Perú, Ecuador, occidente de Bolivia, norte da Arxentina, norte de Chile e o extremo sur-occidental de Colombia.

### Distribución do imperio incaico dentro dos actuais países de Suramérica 
#### Os incas na Arxentina 
[miniatura|[Sitio arqueolóxico de Pucará de Tilcara na provincia de Jujuy (*Arxentina*).]]
Segundo as fontes históricas no territorio da Arxentina, entre 1479 e 1535, o imperio incaico conquistou as partes occidentais das actuais provincias de Catamarca, Tucumán, Salta, Jujuy, A Rioxa, San Juan, e o extremo noroeste de Mendoza incorporándoas ao Collasuio. Algunhas investigacións suxiren a influencia incaica en parte da Provincia de Santiago del Estero (zona interfluvial onde está a cidade de Santiago del Estero), pero a incorporación desa zona ao imperio non foi probada. Tradicionalmente atribúese a conquista ao inca Túpac Yupanqui. Os pobos que entón habitaban esa rexión, os omaguacas, os diaguitas (incluídos os calchaquíes), os huarpes e outros, tentaron resistir pero os incas lograron dominalos, trasladando aos seus territorios aos mitimaes ou colonos deportados das tribos dos chichas, que habitaban no que é o suroeste do actual territorio boliviano.

Os incas construíron camiños (os Camiños do Inca), centros agrícolas e de produción de tecidos, asentamentos (collcas e tambos), fortalezas (pucarás) e numerosos santuarios no alto das montañas onde realizaban sacrificios humanos especialmente de nenas e de nenos tal como demóstrano as momias de Llullaillaco, utilizando tamén construcións preexistentes.

Entre os establecementos  incaicos máis importantes na Arxentina, atópanse o Potrero de Payogasta en Salta, a Tambería do Inca na Rioxa, o pucará de Aconquija e o Shincal de Londres, ambos en Catamarca, o pucará de Tilcara en Jujuy e as ruínas de Quilmes en Tucumán, a maioría das cales eran preincaicos e foron organizados nunha rede urbana dentro do seu imperio, establecendo neles postos de control militar.

As provincias (huamanis)  incaicas no actual territorio arxentino foron cinco:
* *Humahuaca*', con probable cabeceira en Tilcara, chegando polo norte ata Talina, actualmente no Sur de Bolivia. Habitada por mitimáes chichas.
* *Chicoana* ou *Sikuani*, habitada polos pulares, estendíase polo piso de puna de Atacama e a parte setentrional dos vales Calchaquíes ata preto de Seclantás e abarcaba probablemente desde as Salinas Grandes de Jujuy ata o sur da Paya en Salta, onde estaba a súa capital a antiga Chicoana.
* *Quire-Quire* ou *Kiri-Kiri*, que comprendía o resto dos vales Calchaquíes comezando en Pompona (hoxe A Angostura), todo o val de Santa María e os vales de Andalgalá, Hualfín e Abaucán. Habitada calchaquíes e yocaviles e por un gran número de mitimáes, tiña dous asentos principais en Shincal e en Tolombón.
* *Tucumán* ou de *Tucmua*, comprendía os vales orientais e as serras subandinas.
* A provincia máis meridional, probablemente estendíase desde A Rioxa ata as montañas do Cordón de Prata, alcanzando o cerro Tupungato en Mendoza e quizais formaba parte, co nome de Cuxo ou *Kuyun* da provincia de *Chile* ou *Chili*.

#### Os incas en Bolivia 
No territorio de Bolivia, logo de que en torno ao 1100&nbsp;a.&nbsp;C. Tiwanaku desapareceu, produciuse unha loita entre os diferentes grupos que habitaban a rexión: aimaras, collas, lupacas e pacajes. Os aimaras establecen un dominio que abarca Arequipa e Puno no Perú, A Paz e Oruro, que perdurou ata que, en 1438, o inca Pachacuti derrotou o último soberano colla, Chunqui Cápac, incorporando o altiplano boliviano ao imperio incaico, como parte da provincia do Collasuyo, e impoñendo o quechua como lingua oficial, aínda que o aimara continuouse falando regularmente. Ademais o imperio incaico adoptou os estilos arquitectónicos tiwanakotas e outros coñecementos. Posteriormente o inca Huayna Cápac mandou levantar fortalezas na fronteira oriental para deter o avance dos chiriguanos.

Segundo unha lenda, os fundadores do imperio incaico, Manco Cápac e Mama Ocllo naceron da escuma do lago Titicaca na Illa do Sol), entre o Perú e Bolivia.

#### Os incas no Brasil 
No territorio do Brasil, existen dous camiños que os incas construirían, no nordés desde Quito chegando ao actual estado de Roraima no límite da Güiana, que segundo o investigador chileno Roland Stevenson xorde dun mal pronunciamento do nome quechua "Guayna Capac", pai de Huáscar e Atahualpa, e o chamado camiño de Peabiru (pea-camiño; Biru-Perú) que conecta as costas do océano Atlántico, no actual estado de São Paulo, coa cidade do Cuzco nos Andes polo cal o portugués Aleixo Garcia incursionaría levando metais preciosos da actual Bolivia, antes da invasión española.

#### Os incas en Chile 
[miniatura|Confrontación entre [Pobo mapuche|mapuches (esquerda) e os incas (dereita). Debuxo do cronista *Guaman Poma de Ayala*.]]
No territorio de Chile, durante o reinado de Túpac Yupanqui, produciuse a conquista dos diaguitas e aconcaguas dos vales transversais do Norte Chico de Chile e Zona Central de Chile por parte das poboacións situadas no norte e centro, quen habitaba o «val de Chile» (actual val do Mapocho), e algunhas comarcas situadas ao sur del, fixándose así os límites do Imperio Inca nunha zona que os historiadores e a arqueoloxía recente estenden convencionalmente nalgún lugar entre os ríos Maule e Maipo. Dese modo, ese territorio quedou dividido en dous *wamanis* ou provincias: o do Val de Elqui (Coquimbo) no norte, presidido por Anien, e o Val do  Mapocho (Santiago) no sur, encabezado por Quilicanta.

#### Os incas en Colombia 
No territorio de Colombia, arredor de 1492 o imperio incaico dominou transitoriamente a rexión habitada polos pobos aborixes denominados os pastos e levantaron unha fortaleza en Males (hoxe municipio de Córdoba), aínda visible en dous camiños. Con todo, os pastos refuxiáronse na Cordilleira Occidental e lograron expulsar os ocupantes. Os Incas preferiron entón avanzar polo pé de montaña amazónico, a través do territorio dos cofán, pero finalmente foron os españois os que controlaron a rexión e foron os awá os que lograron preservarse da dominación nas selvas da vertente do océano Pacífico.

#### Os incas en Ecuador 
[miniatura|A fortaleza de [Ingapirca situado na provincia de Cañar (*Ecuador*).]]
No territorio de Ecuador, no século XV, os incas Túpac Yupanqui e Huayna Cápac conquistaron o territorio e incorporárono ao seu imperio.

A mediados do século XV a zona foi invadida polas forzas do inca Túpac Yupanqui, quen ao mando dun poderoso exército se encamiñou desde o sur para ampliar os seus dominios. Ao principio, a campaña resultoulle relativamente fácil pero logo debeu enfrontar aos Bracamoros, sendo este o único pobo que puido obrigar ao inca a abandonar as súas terras sen poder incorporalo ao imperio.

Cando o inca empezou a avanzar sobre os cañaris, foi aínda máis difícil para os exércitos incaicos, pois estes rexeitáronos loitando con bravura, obrigándoos a se repregar para terras do que hoxe é Saraguro, onde deberon esperar a chegada de reforzos para poder iniciar a campaña. Esta vez considerando a inmensa superioridade dos incas, os cañaris preferiron pactar e someterse ás condicións impostas por estes. Despois disto Túpac Yupanqui fundou a cidade de Tomebamba, actual cidade de Conca, cidade onde se discute que puido haber nado Huayna Cápac.

#### Os incas no Perú 
[miniatura|[Socalcos agrícolas do Moray no Cuzco (o Perú).]]
O imperio incaico orixinouse no territorio do Perú ocupando a costa, serra e selva alta do territorio peruano (abarcando aproximadamente a metade da súa actual superficie).

A comezos do século XIII iniciase a historia inca desde o Cuzco como capital tendo a Manco Cápac como fundador. Os incas tiveron desde entón tres expansións sendo a terceira a maior pois se desenvolveu primeiro cara ao norte empezando co centro-oeste do Perú ata o sur de Colombia, e despois cara ao sur empezando co sur do Perú ata o centro de Chile.
No século XV o Sapa Inca Pachacuti dividiu Tawantinsuyo tomando a capital como punto de referencia en catro suios: Chinchaysuio, Contsuio, Antisuio e Collasuio.

En 1525 iníciase unha guerra civil entre Huáscar e Atahualpa pola sucesión ao trono, gañando esta disputa Atahualpa, pero quedando o imperio enfrontado e inestable. Nestas circunstancias chegan os españois quen en Cajamarca capturan sorpresivamente a Atahualpa nunha entrevista en 1532.

### Territorio do imperio incaico 
miniatura|Expansión do imperio Inca.
miniatura|Representación das catro divisións do imperio incaico ou Tahuantinsuyu, que partían do Cuzco, a cidade capital coa forma de  puma.
Os catro suios no seu conxunto estendíanse ao longo de máis de dous millóns de quilómetros cadrados e chegaron a abarcar, no seu período de apoxeo (arredor de 1532), parte das actuais repúblicas de Colombia, Ecuador, o Perú, Bolivia, Chile e a Arxentina. Posuían aproximadamente catro mil quilómetros de costa no océano Pacífico. A expansión iniciouse co inca Pachacuti e chegou ao seu apoxeo co inca Huayna Cápac. Atribúese a máxima expansión ao inca Túpac Yupanqui.

Cara ao norte, o imperio incaico estendíase ata o río Guáitara, ao norte na fronteira entre Colombia e o Ecuador. No Ecuador, chegaron a abarcar unha zona que incluiría as actuais cidades de Quito, Guayaquil, Cuenca e Manta.

Para o nordeste, estendíase ata a selva amazónica das actuais repúblicas do Perú e Bolivia, chegando a ser moi pouco nítidos os seus límites con esta debido ás esporádicas expedicións de exploración da selva por parte dos habitantes do Imperio debido á gran cantidade de enfermidades e o medo que os nativos posuían a esas zonas, pero sábese que dominaban as actuais cidades de Potosí, Oruro, A Paz e Cochabamba en Bolivia e practicamente toda a serra peruana.

Para o sueste, o Imperio Incaico chegou a cruzar a cordilleira dos Andes (o que en xeopolítica moderna se coñece como "encabalgarse") chegando un tanto máis aló do que agora son as cidades de Salta e Tucumán na actual Arxentina. O territorio inca da República Arxentina abranguía as actuais provincias de Mendoza, San Juan, San Luis, Córdoba, La Rioja, Catamarca, Tucumán, Santiago del Estero, Salta e Jujui.

Para o sur, existen probas de que o Imperio Incaico chegou a abranguer ata o río Biobío (actual rexión VIII de Chile), e aínda máis aló, onde debido ao frío imperante decidiron non avanzar máis, deixando ese territorio para os mapuches, orixinarios desas terras, a quen os incas desprazaran desde a súa posición orixinal no que agora é a cidade de Santiago de Chile.

Para o oeste, aínda que o Imperio Inca limitaba co océano Pacífico, hai quen argumenta que os incas chegaron a manter, a pesar das limitacións navais da época, certa relación comercial con algún pobo da afastada Polinesia (Oceanía), aínda que actualmente se descoñece cal pobo sería este. Unha das persoas que defendeu esta teoría foi o defunto explorador difusionista noruegués Thor Heyerdahl)

A súa capital atopábase na cidade do Cuzco —que, segundo a constitución peruana, é a "capital histórica" do Perú—, onde se xuntan os catro suios.

#### División política: Suios ou rexións 
Os cronistas afirmaron que o imperio incaico estivo dividido en catro distritos coñecidos como seus (do quechua *suiu*): *Chinchaysuyo, Antisuyo, Collasuyo e Contisuyo*. O centro desta división era o propio Cuzco. Atribuíuse ao inca Pachacuti a creación deste sistema de organización do territorio; con todo sabemos que se trataba dunha práctica que antecedeu ao goberno deste gran reformador. Antes de consolidarse o dominio incaico no Cuzco, o espazo en torno desta cidade estivo tamén dividido en catro partes. As divisións entón correspondían aos territorios dos señoríos da área. Cando Manco Cápac e os seus clans se estableceron na zona, crearon os catro suius incaicos a partir desta división.

Un tema que aínda é motivo de discusión entre os investigadores é aquel da extensión e os límites de cada suiu. Como vimos, a expansión incaica iniciouse con Pachacuti, quen conquistou os curacazgos da área próxima ao Cuzco: os *soras*, *lucanas* e *tambos*. Outros líderes militares como o seu irmán Cápac Yupanqui, e posteriormente Túpac  Yupanqui e Amaru Yupanqui, continuaron as conquistas, mentres Pachacuti permanecía no Cuzco. Por exemplo, Cápac Yupanqui recoñecería e visitaría na costa os vales de Chincha e Pisco, mentres que na serra central chegaría ata Jauja. Túpac Inca continuou a conquista do Chinchaysuyu ata a rexión dos *cañaris* (Tumibamba); mentres que Amaru Yupanqui e outros líderes militares conquistaron o Collasuyu ata Chincha e o Contisuyo ata Arequipa. Con todo, aínda non sabemos se a franxa costeira entre Ica e Tarapacá foi conquistada nesa época ou despois, logo de que Túpac Yupanqui asumise o mando supremo do Estado incaico. Doutra banda durante os tempos de Túpac Yupanqui a fronteira norte estableceuse preto de Quito; mentres que a fronteira sur se fixou no río Maule, 260&nbsp;km ao sur de Santiago de Chile. Durante o goberno de Huayna Cápac conquistáronse novas rexións no Ecuador e o extremo suroeste de Colombia (proximidades de Pasto). Estes son en xeral os límites coñecidos do imperio. O punto menos preciso é o relativo á rexión amazónica, onde é difícil precisar os alcances que tiveron as incursións incas.

miniatura|esquerda|Mapa do imperio incaico: 

#### Organización territorial 
[miniatura|Mapa do Tahuantinsuyo cos seus [Suyos do Imperio incaico|*suyos* (rexións) e *wamanis* (provincias).|462x462px]]

Cada provincia (*(Huamani)*]] estaba dividida en *saias* ou *partes*, nas cales habitaba un número variable de aillus. O número de saias de cada provincia acostumaba basearse na dualidade, aínda que é certo que algunhas provincias chegaron a ter tres saias, como a dos Huancas.

### A base decimal da administración 
Para a mellor administración do imperio, era necesario asegurar que todos traballasen e cumprisen o que se lles impoñía. Para este fin, os incas crearon unha organización decimal que consistía nunha escola de funcionarios, cada un dos cales controlaba o traballo de dez que estaban baixo a súa inmediata autoridade:
* O *Purec* ou xefe de familia (a base da sociedade).
* O *Chunca-camayoc*, encargado dunha *Chunca*, é dicir, o conxunto de dez familias. Mandaba a dez *purecs* e estaba encargado do censo das persoas correspondentes á súa xurisdición, distribuírlles terras e dirixirlles no traballo.
* O *Pachaca-camayoc*, funcionario aparentemente equivalente ao curaca, que controlaba unha *Pachaca* ou conxunto de cen familias. Estaba encargado de vixiar os *chunca-camayocs* no cumprimento das súas obrigacións e revisar as decisións que tomasen en asuntos da súa xurisdición.
* O *Huaranga-camayoc*, ao cargo dunha *Huaranga* ou conxunto de mil familias. Supervixiaba aos *pachaca-camayocs*; especialmente debía coidar a exactitude dos rexistros censuais e a equidade da distribución de terras, para evitar que aqueles aproveitasen a súa autoridade en prexuízo do benestar do pobo.
* O *Huno-camayoc*, ao mando dun *Huno* ou conxunto de dez mil familias, amplitude que fai pensar nunha confederación tribal estabilizada pola autoridade do inca. Supervixiaba os * huaranga-camayocs*. Conservaba os rexistros censuais e de acordo con eles dirixía a política agraria e os traballos artesanais. Estaba subordinado ao Tucuirícuc e ao Suyuyuc Apu.

## Política 
[130px|miniatura|A [mascapaicha era o único símbolo de poder que outorgaba ao Sapa Inca os títulos de *gobernador do Cuzco* e *Inca do Tahuantinsuyo* (este último a partir de Pachacuti), a modo de coroa.]]
O tipo de goberno era monárquico teocrático, no que o emperador recibía o título de *Sapa Inca* e era aconsellado polo consello imperial. Símbolo do seu poder era a mascapaicha, unha especie de  borla de la vermella que cinguía na cabeza. Exercía as funcións do seu goberno desde o palacio particular que cada un construía no Cuzco. Nel concedía audiencias e administraba xustiza. Tamén viaxaba con frecuencia polo Tawantinsuyo, levado en andas sobre ombreiros de cargadores, para atender persoalmente as necesidades do seu pobo.  O criterio de formación do Imperio Inca estaba baseado na territorialidade, o mesmo que posteriormente formou parte da base xurídica do Imperio Español que, en definitiva, era unificar as catro grandes partes do mundo coñecido (que é a etimoloxía de Tahuantinsuio, nome da unidade política, equivalente ao Imperio europeo) no embigo do mundo (que é a etimoloxía de Cuzco, a capital).

### Emperador (Inca) 
[miniatura|O [Inca e  o  seu consello imperial (*Tahuantinsuyo Camachic*), segundo debuxo de *Guamán Poma de Ayala*.]]
A estes gobernantes, aos que se atribuía unha orixe divina, acostuma asociarlles os títulos de **Apu** (*Apu Inca*) e **Sapa** (*Sapa Inca*): *Divino Inca* e *Único Inca*, respectivamente.

A ***capaccuna*** era a lista oficial de gobernantes da civilización inca. Especulase que existiron máis gobernantes dos que esta acepta e que varios foron borrados da historia oficial do Imperio por distintos motivos, aínda que é improbábel. En total, foron trece os emperadores Incas.

Contrario ao que se coida, Atahualpa (que gobernou *de facto* o Imperio Inca entre 1532 e 1533) non forma parte da *capaccuna*, xa que,  ao contrario dos demais emperadores, nunca chegou a cinguir a *mascaipacha* (coroa imperial), único símbolo de poder imperial no Tahuantinsuio, outorgado polas panacas reais de Cuzco. Polo tanto, é impropio chamarlle "Sapa Inca" a Atahualpa, como algunhas veces se titula.

***Imperio lendario:** Período sen expansión:

:~1200 - ~1230: Manco Cápac
:~1230 - ~1260: Sinchi Roca
:~1260 - ~1290: Lloque Yupanqui
:~1290 - ~1320: Mayta Cápac
:~1320 - ~1350: Cápac Yupanqui
:~1350 - ~1380: Inca Roca
:~1380 - ~1400: Yáhuar Huácac
:~1400 - 1438: Viracocha Inca

***Imperio histórico:** Período de expansión do imperio:

:1438 - 1471: Pachacuti Inca Yupanqui
:1471 - 1472: Amaru Inca Yupanqui
:1472 - 1493: Túpac Inca Yupanqui
:1493 - 1525: Huayna Cápac
:1525 - 1532: Huáscar
:1532 - 1533: Atahualpa

Aínda que algúns historiadores consideran que Atahualpa non debe ser incluído na *capac cuna*, argumentando que Atahualpa declarouse súbdito de Carlos I de España, ademais do feito de que nunca chegou a serlle cinguida a *mascapaicha*, o símbolo do poder imperial. Pero a maior parte dos cronistas dá como certa a relación de 14 incas, asignando o escano 14.º a Atahualpa.

Outros historiadores seguiron a liñaxe e consideran que deben tomarse en conta tamén a Tarco Huamán e a Inca Urco. O primeiro sucedeu a Mayta Cápac e, despois dun curto período, foi deposto por Cápac Yupanqui. Inca Urco cinguiuse a mascaipacha por decisión do seu pai, Viracocha Inca, pero, ante o seu evidente desgoberno e a invasión dos chancas, fuxiu con el. Logo do triunfo de Pachacutic Yupanqui -o futuro Pachacuti Inca Yupanqui, tamén fillo de Viracocha Inca- sobre o pobo inimigo, Inca Urco foi morto nunha emboscada que el mesmo lle tendeu a seu irmán. Así mesmo, Garcilaso e algúns outros cronistas inseren entre Pachacuti e Túpac Yupanqui a Amaru Yupanqui, soberano de dubidosa existencia.

#### O dereito hereditario 
A historia política incaica, case sempre, estivo infestada de enfrontamentos polo poder hereditario. Isto debíase á ambigüidade dos criterios para a elección do novo inca. existiría unha insignia ou estandarte (*unancha*) imperial incaica, o cal deu orixe a que se sosteña que houbo unha sorte de *bandeira do imperio incaico*. Con todo, tal interpretación é incorrecta, por canto o estandarte non representaba o estado incaico senón o soberano, quen pintaba neste as súas armas e divisas persoais. En todo caso, coñécese que esta insignia era utilizada polas hostes incaicas xunto ao soberano.

 
miniatura|180 px|Bandeira multicolor erroneamente atribuída ao Tahuantinsuyo.

Nos tempos contemporáneos, chegouse a confundir a existencia deste «estandarte incaico» cunha bandeira multicolor (coas cores do arco da vella) que comunmente adoita ser atribuída ao imperio incaico. Con todo, segundo a historiografía peruana, no imperio incaico non existiu o concepto de bandeira, e polo tanto este nunca tivo unha. Así o afirmou a historiadora e investigadora da civilización incaica María Rostworowski, quen ao ser consultada sobre esta insignia multicolor sinalou rotundamente: «Doulles a miña vida, os incas non tiveron esa bandeira. Esa bandeira non existiu, ningún cronista fai referencia a ela».

Outras investigacións sinalan mesmo que esta bandeira foi creada recentemente en 1973 para conmemorar o aniversario dunha emisora radial da cidade do Cuzco chamada «Radio  Tahuantinsuyo», e que de alí estendeuse o seu uso ata que a Municipalidade Provincial do Cuzco a adoptou oficialmente como emblema da cidade en 1978. Nesta mesma liña pronúnciase o propio Congreso da República do Perú, cando sinala que as orixes desta falsa bandeira do imperio incaico remontan ás primeira décadas do século XX, cando algúns autores, especialmente indixenistas, a mencionan e describen como suposto emblema do imperio dos incas. Ao asumila Radio Tahuantinsuyo como emblema da radioemisora, a confusión estendeuse e o erro difundiuse masivamente.

## Organización social 
### O aillu 
[miniatura|[Debuxo de *Guamán Poma de Ayala* que representa un *aillu.*]]
A palabra «aillu» de orixe quechua e aimará significa entre outras cousas: comunidade, liñaxe, xenealoxía, caste, xénero, parentesco. Pode definirse como o conxunto de descendentes dun antepasado común, real ou suposto que traballan a terra en forma colectiva e cun espírito solidario.

O «aillu» foi a base e o núcleo da organización social do imperio. Os aillus crían que descendían dun antepasado común, polo cal os unían lazos de parentesco. Este antepasado podía ser mítico ou real; e en todos os casos, os aillus, conservaban un « mallqui» (momia) ao cal rendían culto e por medio do cal daban sentido ás súas relacións. Ademais do mallqui, os membros dun aillu tiñan divindades tutelares comúns e tributaban á terra de forma común.

A reciprocidade asimétrica dábase nos membros do aillu co Inca, a cambio da recadación de excedentes, o Inca brindaba os seus súbditos seguridade externa e asistencias en caso de desgrazas. Consistía na distribución de excedentes por parte do Estado incaico. En caso de seca ou pragas, por exemplo, os funcionarios do imperio abastecían as rexións afectadas cos excedentes de rexións favorecidas, os produtos almacenábanse nos chamados "tambos" para dispoñer delas en caso de necesidade.

* **A redistribución** supoñía o recoñecemento, por parte dos campesiños, dos diferentes niveis de autoridade que existían na sociedade. Os aillus entregaban os tributos aos  curacas, e os bens tributados acumulábanse en depósitos reais que estaban en aldeas, camiños e cidades.

Cando algúns pobos do imperio non podían satisfacer as súas necesidades básicas porque as rexións en que vivían foran afectadas por malas colleitas ou outras catástrofes, o Estado incaico redistribuía unha parte dos alimentos, materias primas e produtos manufacturados almacenados.

Tamén utilizaba os bens acumulados para custear os gastos das constantes expedicións militares, e para premiar os servizos realizados por algúns funcionarios, xeralmente nobres.

### Rede viaria (*Qhapaq Ñan*) 
esquerda|miniatura|Calzada  incaica. Gran parte do camiño do Inca e algunhas redes viarias transversais estiveron cubertas por bloques de pedra ou laxes.
O Qhapaq Ñan foi un sistema de camiños de enormes distancias na civilización inca, que vinculaba as cidades importantes da costa e da serra. Estruturouse con base en dous eixos lonxitudinais: o sector da cordilleira e o sector chairo costeiro. Este sistema dos incas foi legado milenario de culturas  pre-incaicas, potenciado durante o Estado incaico.

Todos estes camiños se atopaban conectados ao Cusco, a capital do Tahuantinsuyo ou imperio incaico, facilitaban a súa comunicación cos distintos pobos anexados no cadro do proceso expansivo inca e, ao mesmo tempo, constituían un efectivo medio de integración político–administrativa, socio-económica e cultural. Como o Qhapaq Ñan interconectaba localidades tan distantes como Quito, Cuzco e Tucumán, os conquistadores españois empregárono durante o século XVI para invadir Perú, Bolivia, Chile e as pampas cordilleiranas arxentinas

Actualmente estase postulando a teoría da construción incaica dun camiño que conecta o Cuzco coa costa atlántica do Brasil, no estado de Sao Paulo; este camiño ten como nome  Peabirú (nótese a coincidencia nas dúas últimas sílabas co vocábulo "Birú" nome primixenio do Perú).
#### Sistemas de abastecemento
[esquerda|miniatura|[Conchamarca tambo no Camiño Inca a Machu Picchu.]]
O tambo era un recinto situado á beira dun camiño importante usado por persoal estatal itinerante como albergue e como centro de provisión para fins administrativos e militares.​ A súa importancia está en que os tambos son as edificacións de maior presenza ao longo do Imperio Inca. O camiño do Inca (*Qhapaq Ñan*) tiña tambos distantes 20 ou 30 km (unha xornada de camiño a pé) entre si. A súa principal función era a de albergar os chasquis (emisarios) e os funcionarios incas que transitaban estes camiños. Non se ten información de se albergaban a homes comúns e correntes. Persoas das comunidades próximas eran recrutadas para servir nos  tambos como parte do sistema de traballo denominado mita.

Ademais de servir de refuxio, sábese que os tambos eran centros de provisión de alimentos, la, leña ou outros materiais básicos para a alimentación. Deste xeito, nas épocas de penuria climática ou desastres naturais, os tambos alimentaban e provían dalgúns materiais para a poboación das aldeas máis próximas. Como a agricultura era a principal fonte de alimentación dos habitantes do Imperio Inca, a administración estableceu estes lugares como unha adega onde se podía gardar alimento en caso de emerxencia, asegurando así o bo vivir da poboación.

#### Os chasquis 
[miniatura|Chasqui tocando o [pututu (Felipe Guamán Poma de Ayala, 1616).]]
Os chasquis ​eran corredores mozos que levaba unha mensaxe ou recado no sistema de correos do Tahuantinsuyo, desprazándose á carreira dunha posta á inmediata seguinte. 

Era o mensaxeiro persoal do inca, que utilizaba un *sistema de postas* para entregar mensaxes​ ou obxectos. Fundamentalmente transportaban a información nos quipu que fora elaborada polos quipucamayoc. En poucas palabras, os chasquis eran como os carteiros da realeza inca.

Os chasquis eran vellos destros e preparados fisicamente desde temperá idade, e percorrían a través dun sistema de postas (tambos), os extensos camiños construídos polo estado inca, pois deles puidese depender unha orde de suspensión dunha acción bélica a tempo ou chegasen os reforzos a unha batalla. Eran fillos de curacas, xente de confianza.

Levaba sempre un pututu, trompeta de caracol, para anunciar a súa chegada peruana e alertar da súa substitución; por armas portaba unha porra e unha huaraca, un quipu, onde traía a información, un atado ás costas, onde conducía obxectos e encomendas, unha vara, e na cabeza, un penacho de plumas brancas a modo de identificador visual.​
 
Tamén servían como espías do imperio á nobreza, para ter estratexias bélicas de batalla contra os outros pobos e culturas da América latina nos tempos  precolombianos.

### Exército 
[miniatura|Imaxe idealizada do exército incaico ([Museo Brüning, Lambayeque).]]
O exército foi unha institución moi importante cuxa principal tarefa foi a conquista de novos territorios para anexalos ao imperio, aínda que tamén tivo un papel destacado en manter baixo o dominio do Cuzco aos grupos étnicos recentemente conquistados, tales como os huallas, sahuasiray, antasayasetc.

Aparentemente, o mando era dual, pois á cabeza estaban xefes representantes das metades hanan e hurin. Había cadros permanentes nas mans dos membros das liñaxes incaicas, incluíndo o Inca e os seus parentes máis próximos.
A formación dos membros da elite tiña un forte compoñente militar, as súas cerimonias de iniciación concedían moita atención ás aptitudes militares e a resistencia física.

Foi partir do inca Túpac Yupanqui cando se comezaron a formar militares profesionais, desligados por completo das tarefas produtivas. É o caso da garda persoal do Inca, ademais das castes guerreiras e hereditarias.

## Relixión 
miniatura|*Divindades do Inca,* segundo o debuxo de Guamán Poma.
A relixión estivo constantemente presente en todos os ámbitos dos labores incaicos. Nas lendas da formación do imperio incaico, percíbese unha marcada diferenza sexual entre home e muller. Eran politeístas, destacando o culto ao "Deus Sol (Inti)".

### Cosmovisión andina 
Segundo a mitoloxía incaica, existían tres mundos diferentes, os cales foran creados polo deus incaico Viracocha (tamén coñecido como Wiracocha ou Huiracocha). A división facíase da seguinte maneira:

**1. Hanan Pacha (mundo de arriba, celestial ou supraterreal):** Era mundo celestial e só as persoas xustas podían entrar nel, cruzando unha ponte feita de pelo. Na tradición andina definiuse o Hanan Pacha como o mundo superior, onde habitaban os deuses como Viracocha, Inti, Mama Quilla, Pachacamac, Mama Cocha, etc. Era representado polo cóndor, ave ancestral dos Andes.

**2. Kay Pacha (mundo do presente e de aquí):** É o nome do mundo terreal, onde habitan os seres humanos e pasan as súas vidas. Representado polo puma, animal común, do mundo terrestre.

**3. Uku Pacha (mundo de abaixo ou mundo dos mortos):** Era o mundo de abaixo ou mundo dos mortos, dos nenos non nados e todo o que estaba debaixo da superficie da terra ou do mar. As fontes, covas ou outras das aberturas da superficie terrestre eran considerados liñas de comunicación entre o Uku Pacha e o Kay Pacha. Representado pola serpe, animal rastreiro e das profundidades.

### Templos 
• Pascaumati

• Templo do Sol (Coricancha), en Cuzco.

• Templo da Lúa.

• Templo de Pachacámac (destruído).

• Templo de Urpi Huachac.

• Praza dos peregrinos.
### Festividades 
Así como de carácter colectivo. Celebrábanse os momentos de tránsito vital, ritos de pasaxe, etapas de ciclos astrais, chegada das chuvias, da colleita. Temos por exemplo:

Os incas constituían o vértice gobernante dun Estado imperial apoiado pola súa nobreza central, e a política de integración e dominación, iniciada por Pachacuti Inca Yupanqui. Lograron consolidar o poder sobre un inmenso territorio e crecente poboación nas súas catro rexións ou suios

### Deuses incaicos 
#### Viracocha 
miniatura|150px| Wiracocha, «Deus de todo o creado».
Viracocha cuxo nome completo a fin de recalcar a súa calidade de ser supremo, é: *Apu Qun Tiqsi Wiraqucha* (Apu Kon Titi Viracocha). Era considerado como o esplendor orixinario ou O Señor, Mestre do Mundo. Na realidade, foi a primeira divindade dos antigos peruanos, tanto os habitantes de Caral, Chavin, Huari e especialmente os Tiahuanacos, que proviñan do lago Titicaca. Xurdiu das augas, creou o ceo e a terra.

O culto ao deus supuxo un concepto do abstracto e do intelectual, e estaba destinado só á nobreza. Huiracocha, do mesmo xeito que outros deuses, foi un deus nómade e tiña un compañeiro alado, o Paxaro Inti, unha especie de paxaro meigo, sabedor do presente e do futuro. Este paxaro meigo, non é outro que o Corikente das tradicións orais, o picaflor de ouro, mensaxeiro dos deuses, cuxas plumas servían para a mascapaicha ou coroa imperial do Inca. Huiracocha é representado con dúas varas, que aparentemente eran estólicas (propulsalantes) ou warakas (fondas xigantes andinas)
#### Inti (Sol) 
miniatura|150px|Inti, «O Deus Sol».
Inti era o deus sol e deus supremo, o cal exercía a soberanía da actualidade no plano divino (Hanan Pacha). Igualmente era fillo do deus sol do mundo antigo (Ñaupapacha) e reinaba sobre o ser humano no mundo actual (Kaypacha). Inti era a divindade popular máis importante do imperio incaico sendo adorado en varios santuarios. Entregábanlle ofrendas de ouro, prata e gando, así como as chamadas Virxes do Sol. Tamén lle facían ofrendas humanas no mes dos Capac hucha, as cales moitas veces consistían en reos de morte, como deus máis importante.

#### Mama Killa (Lúa) 
Mama Killa era a nai lúa e esposa de Inti. Nai do firmamento, dela había unha estatua no Templo do Sol, no que unha orde de sacerdotisas lle rendía culto. Os antigos moche, ao contrario dos incas, consideraban a Lúa como deidade principal.

#### Pachamama 
Pachamama era chamada tamén Nai Terra e do tempo. deusa da fertilidade que preside o cultivo e a colleita, encarna as montañas e produce os terremotos. Tributábanlle ofrendas ou pagos.

#### Pachacamac 
Pachacamac era unha reedición de Viracocha, o cal era venerado na Costa Central do Imperio Inca. Era coñecido como o deus dos tremores, e o seu culto fixo un aparente  sincretismo co actual Señor dos Milagres, o cal ten trazos deste antigo deus pagán, segundo a historiadora María  Rostworowski.

#### Mama Sara 
Mama Sara era a Nai Millo ou do alimento, a máis importante das conopas (representacións relixiosas) dos alimentos xunto coa coca e papa.

#### Mama Cocha 
Mama Cocha era a Nai do Mar, a quen se rendía culto para acougar as augas bravas e para a boa pesca. Era a nai que representaba todo o que era feminino.

#### Deuses menores 
Á parte do gran Viracocha e a súa corte terreal de Amauta, ou sabios e primeiros sacerdotes e administradores, o segundo cordón de clérigos, a nobreza militar e os aillus ou gremios, rexidos ata no seu máis mínimo movemento pola lei do Inca, o pobo tiña o seu panteón con outros deuses menores, aos que -talvez- lle resultaba máis sinxelo e próximo dirixirse á busca de favores e solucións.

A estrela rizada ou da mañá acompañaba o Sol, do mesmo xeito que *Illapa*, deus do trono e a batalla, como a imaxe da estrela de ouro, a da tarde, Venus ou *Chasca*, facía a súa garda xunto á Lúa, e *Chuychú*, o belo arco da vella estaba por baixo de ambos os grandes deuses. O arco da vella foi logo elevado a deus dos nobres debido a que representaba a beleza que estaba reservada para os nobres

As constelacións da copa da coca (*Kukaa Manka*) era unha constelación que coidaba das herbas máxicas, como a constelación da copa de millo (*Sara Manca*) facíao cos alimentos vexetais, e a do xaguar (*Chinchay*) encargábase dos felinos. O *Wasikamayuq* era o deus tutelar do fogar, mentres que o *Qhaxra-kamayuq* esforzábase por evitar que os ladróns entrasen nesa mesma casa, e os *Auquis* asumían a vixilancia de cada poboado. Había tamén un deus das tormentas e outro deus da sarabia; tras  Pacha Mama, a deusa da Terra, estaban *Apu katikil* e *Pikiru*, como deuses tutelares dos xemelgos; a serpe *Hurkaway* era a divindade do que estaba baixo terra, mentres que o ávido *Supay* reinaba no mundo dos mortos e non cesaba de reclamar máis e máis vítimas para a súa causa, o que fixo que os españois lle desen o nome de diaño, aínda que tiña calidades benignas e malignas.

Tamén estaba o deus *Wakon* ou *Kon*, un irmán de Pachacamac expulsado por este e que levou con el, ao ser forzado a irse, a chuvia e deixou á franxa costeira do Perú seca para sempre, un deus maligno e devorador de nenos, de riso cruel e habilidade para rodar polas montañas; outros irmáns, *Temenduare* e *Arikuté*, deron orixe ao diluvio coas súas querelas conxurando un temible monstro de centos de patas de auga.

No total, segundo algunhas tradicións orais, o primeiro sol do mundo ou terra antiga (*Ñaupa pacha*) foi Viracocha, que creou a súa corte e tivo catro fillos: *Kon* ou *Wakon* deus das secas, *Mallko* (*Temenduare*?) deus da lei, *Vichama* (Arikute?) deus da guerra e da vinganza e Pachacamac, quen rexentou sucesivamente o mundo actual, destruíndoo sucesivamente. Estes gardan relación cos catro irmáns do mito dos irmáns Ayar, un dos mitos da creación do Imperio Inca.  Pachakamac á súa vez tivo de fillos o Sol e a Lúa do mundo actual ou *Kay Pacha*. Pachakamac autoexiliouse no mar, desde onde domina os terremotos, deixando o mundo nas mans do seu fillo Inti ou sol do mundo actual.

Existen outras "huacas" ou deuses, como *Catequil*, poderoso deus oráculo. *Huallallo Carhuincho*, deus de lume con trazos malignos; *Wari*, deus xigante da guerra referido á cultura do mesmo nome; Amaru, a serpe mitolóxica divina, entre moitos outros mencionados en inúmeras tradicións orais recompiladas recentemente por afeccionados, como Toro Montalvo e os membros da asociación Dragones del sur.

## Cultura material e inmaterial 
### Arquitectura 
[miniatura|[Machu Picchu é un dos exemplos máis representativos da arquitectura inca.]]
[miniatura|[Acllahuasi en Pachacámac.]]
A arquitectura foi, sen dúbida, a arte máis avanzada do Tahuantinsuyo. Desenvolveuse baixo as esixencias da *nobreza cuzqueña* que, interesada por afirmar o seu poder, ergueu *xigantescas construcións  líticas*, impoñendo reverencia e asombro nas comunidades, cuxo traballo colectivo, suxeito á *explotación estatal* ( mita) fixo posible tales edificacións ao longo do  Tahuantinsuyo, especialmente no seu centro de poder: Cuzco.

A súa arquitectura caracterizábase pola súa solidez, sinxeleza e simetría. Na etapa imperial, as súas portas e xanelas eran sempre de forma trapezoidal símbolo formal dos incas nas súas **llaqtas** ou bases urbanas administrativas. Utilizáronse diversas técnicas para as construcións: **maquetas de cerámica**, instrumentos como o **nivel de corda**, **arxila especial** para desprazar os bloques de granito tallados ou tamén coios e **planos inclinados** para ascender as pedras de varias toneladas a grande altura (enchíase de terra desde o piso de terreo ata a altura onde debía ser colocada a pedra exactamente); tamén se evidencia o uso de espigas e caixas para facer sólida a construción, unindo as pedras perfectamente sen utilizar ningún tipo de argamasa.

Comunmente clasifícase a arquitectura, **de acordo coa súa finalidade**, nos seguintes tipos:

#### Formas arquitectónicas incaicas 
* Kanchas
* Kallankas
* Ushnu
* Tambos
* Os Acllahuasi
#### Centros administrativos provinciais 
Conforme se ía expandindo o imperio, fóronse construíndo centros provinciais, desde os cales se administraban as diferentes rexións conquistadas. A planificación estatal implicaba o uso de maquetas de barro nas que se representaba desde vales enteiros ata un edificio, antes de comezar a construílo. Na costa, a pedra usualmente era substituída polo tapial ou o adobe.

* Tambo Colorado
* Huánuco Pampa
* Tomebamba
* Cajamarca
* Quito
#### Construcións de carácter relixioso 
* Vilcashuamán
* Coricancha en Quenqo
* Inticancha
* Tambomachay  (Fontes de auga)
#### Construcións militares e conmemorativas 
[miniatura|Fortaleza de [Sacsayhuamán.]]
Dada a dominación e explotación da nobreza cuzqueña sobre as outras nacións, os incas deberon sempre afirmar a súa supremacía coa presenza militar, para iso edificaron fortalezas.
* Incahuasi
* Sacsayhuaman
* Puka
* Pisaq
#### Arquitectura de elite 
[miniatura|[Pucará de Tilcara, Arxentina.]]
* Ollantaytambo
* Pucará
* Machu Picchu

### Cerámica 
[miniatura|[Aríbalo incaico|Aríbalo inca ou  Urpu, estilo inca imperial.]]
**Olería**: Eran traballos de carácter utilitario e con fins cerimoniais, policromas, precocidos e de superficie puída, sen maior lucimento nin matices vivos. 

Destacan, en especial:

* **Os urpu ou aríbalos:** Na súa maioría, cántaros ou vasillas para a elaboración de chicha; de base cónica e corpo alongado para evitar a descomposición rápida do líquido
* **Os pratos de asa:** pratos arredondados e con asas, moitas veces decorados cunha cabeza dun animal. Tamén facían vasos de madeira, os keros, cun fondo escuro e debuxos de rostros humanos e de camélidos.
### Textilería 
[miniatura|*Uncu* ou [poncho inca. Representación con máis de 150 deseños xeométricos ou *tocapus*.]]
miniatura|*Tocapus dos incas*.
A arte téxtil no Perú tivo os seus antecedentes en Huaca Prieta. Alcanzou o seu máximo desenvolvemento cos paracas e logo cos chancay. Durante o clasismo andino finalizado cos incas. Os vestidos feitos de tecidos de diferentes calidades foron expresión das diferenzas sociais.

Temos, por exemplo:

* **Tecidos de abasca:** mantos de uncuchas (ponchos) dos hatun runas, feitos de la de camélidos, tinguidos en branco, pardo e negro
* **Tecidos de cumbi ou cumpi:** pezas de vestir finisimas, de la de vicuña, entrelazadas con pelos de morcego, con finos bordados multicolores e figuras xeométricas denominadas tokapus, que segundo William Burns foi un sistema de escritura paralelo ás quillca, debuxos nas paredes. 

Estes cumbi enfeitábanse con plumas, placas de metais preciosos e chaquiras, cunchas de cores como colgantes, etcétera. A súa confección estaba a cargo das acllas nos  acllahuasi ou obradoiros téxtiles. Os cumbi só eran usados pola nobreza.

### Escultura 
[miniatura|Cabeza inca de pedra con  llauto e [ mascapaicha. Crese que é unha representación do gobernante Inca Viracocha. Museo de América de Madrid.]]
Os traballos realizados en pedra constitúen o outro gran conxunto de realizacións  incaicas que merece a pena destacar. Adoita limitarse a representacións  zoomorfas de  auquénidos, llamas, vicuñas e alpacas, e  fitomorfas,  mazorcas de millo, que son coñecidas como  conopas e a numerosos cuncos e morteiros. Entroncados nas tradicións artísticas andinas, os incas souberon imprimir un carácter propio e orixinal ás súas obras, que se baseou nunha simplificación das formas por medio de volumes xeométricos simples e unha esquematización dos motivos decorativos, moi próxima a unha concepción estética xeometrizante e cubista. A arte incaica caracterizouse pola sobriedade, a xeometría e a síntese, tendendo máis ao práctico e funcional que ao formal.

### Pintura 
A pintura como expresión estética manifestouse en murais e mantos.  Bonavía sinala a diferenza entre paredes pintadas dun ou varias cores e os murais con deseños ou motivos representando escenas diversas.

Os murais pintados aplicábanse sobre paredes  revocadass con barro empregando pintura ao templo, técnica diferente a utilizada para as pinturas rupestres. Cara ao *Horizonte Temperán*, a pintura era aplicada directamente sobre a parede  revocada, mentres que durante o Período *Intermedio Inicial* se cubría o muro encalado con pintura branca para logo aplicarlle o debuxo desexado. Outro medio usado na mesma época consistía en trazar motivos incisos sobre o barro húmido para logo enchelo con pintura.

Na época moche usáronse pinturas murais e de altorrelevo de barro como os descubertos na ***Huaca da Lúa*** e na ***Huaca do Bruxo***, en departamento de La Liberdad, a uns 5 km ao sur de Trujillo.

A técnica e o uso de mantos pintados sobre teas de algodón chairo era costume de toda a costa, con maior énfase no norte. Aínda polos anos de 1570 a 1577 existían artistas especializados na arte de pintar mantos que exercían o seu oficio trasladándose dun lugar ou outro. Naquel tempo estes artesáns pedían licenza ante o oidor para usar da súa arte e ir libremente polos vales sen ser estorbados.

Nos museos e coleccións privadas pódense apreciar estes mantos, empregados quizais para cubrir paredes espidas ou servir de vestimenta aos señores importantes.

Outra liña dentro da arte pictórica foi a realización dunha sorte de mapas pintados que representaban un lugar ou unha rexión. O cronista Betanzos conta que despois da derrota dos chancas inflixida polo príncipe Cusi Yupanqui, os dignitarios cuzqueños presentáronse ante el para lle ofrecer a borla e atopárono pintando os cambios que pensaba introducir no Cuzco.

Esta noticia non sería suficiente para confirmar tal práctica se non fose apoiada por outra referencia a afirmación no xuízo sostido polas etnias de Canta e de Chaclla en 1558-1570. Un dos litigantes presentou alí perante a Real Audiencia dos Reis os debuxos do seu val, indicando os seus reclamos territoriais, mentres os segundos exhibiron unha maqueta de barro de todo o val. Sarmiento de Gamboa dicía que ao conquistar un val facíase unha maqueta e presentábaselle ao Inca, quen diante dos encargados de executar os cambios informábase dos seus desexos.

### Arte plumario 
As pezas de plumería manifestan un gusto estético pola cor e usáronse en mantas camisas, abanicos e antucas para preservar do sol os personaxes conducidos en andas. Os brillantes tons das plumas empregadas sinalan unha orixe selvática, co cal concluímos que debeu existir un troco en todo o país entre a selva, a serra e a costa.

O cronista Santa Cru  Pachacuti conta que, para os grandes acontecementos, como o matrimonio de Huayna Cápac con súa irmá o día que recibiu a  borla ou *mascaipacha* insignia do poder, recubríronse os teitos de palla dos palacios e os templos do Cuzco coas máis vistosas mantas, confeccionadas con plumas multicolores. O espectáculo debeu ser magnífico e sobrecolledor, pois as brillantes cores dos teitumes contrarrestaban coa sobriedade das pedras e as sanefas de ouro dos muros palacianos.

### Ourivaría e metalurxia 
A área andina do Perú, Bolivia e Ecuador foi o berce da metalurxia a nivel suramericano e xurdiu sen ningunha influencia proveniente do Vello Mundo.

Houbo dous centros metalúrxicos, un na zona do altiplano peruano-boliviano e outro na costa norte, na rexión Mochica-Lambayeque. Destes dous lugares difundíronse os coñecementos ao sur, cara a Chile e a Arxentina, e ao norte, a Colombia e Panamá, para chegar posteriormente ás costas occidentais de México.

A metalurxia nos Andes ten unha grande antigüidade e os seus artífices lograron as máis variadas técnicas e aliaxes.

En toda a costa existiron expertos prateiros e durante o apoxeo incaico os seus gobernantes estableceron mitimaes no Cuzco para a produción de obxectos suntuarios. Diversos documentos mencionan estes grupos provenientes do Chimú, Pachacámac, Ica e Chincha Alta. É probable que as súas obras seguisen os gustos estéticos incaicos. Sabemos do establecemento en Zurite, preto do Cuzco duns yanas prateiros de Huayna Cápac, provenientes de Huancavilca (actual Ecuador) que residían nas terras do soberano e cuxa obrigación era fabricar obxectos para o Inca.

A numerosa presenza no Cuzco de prateiros indíxenas foi aproveitada posteriormente polos oidores, corrixidores e encomendeiros para a confección de vaixelas persoais de ouro e prata, burlando a obrigación do quinto do rei. Por ese motivo, son escasas as pezas de prata do século XVI no Perú que teñan punzóns.

Para a creación de armamento utilizábase cobre e aliaxes deste; como o bronce, sobre todo para a elaboración de coitelos cerimoniais e machadas para a nobreza. Tamén se cre que utilizaron platino e ferro, aínda que só para a elaboración de pequenos ornamentos.

### Música 
[miniatura|A [quena, é talvez (xunto coa frauta de pan) o instrumento máis representativo da música inca.]]
Os incas contaron con varios instrumentos musicais de vento e percusión entre os que se atopan: a quena, a tinya ou huancara, o cabaciña, a frauta de pan e a baqueta. A música desempeñaba un papel importante en distintas ocasións. Sábese que había música amorosa, guerreira, fúnebre e agrícola. A música inca compoñíase de cinco notas musicais.

Unha característica era a execución de música durante as labores agrícolas en terras do Estado, co cal convertían as duras faenas do campo en amenas reunións.

Os instrumentos musicais empregados nas manifestacións corporais eran diversos segundo as danzas para interpretar, os integrantes, as rexións ou os motivos das celebracións.

As frautas eran un dos instrumentos máis populares. As *quenas* polo xeral, eran confeccionadas con ósos humanos mentres que outras frautas eran de arxila, prata ou, as máis comúns, de carrizos.

Entre elas destacan os *sikus* de cana que están divididos en dúas metades con tons complementarios e tocados por un par de instrumentos. Para formar unha melodía é necesario que ambos os instrumentos toquen alternadamente cando lles corresponde e ademais en forma simultánea cos demais rexistros.

As *antaras* ou frautas de Pan eran feitas de cerámica de nove tubos abacelados, as de  carrizos mantíñanse unidas por finas cordas.

En canto ás trompetas achadas nas tumbas da costa, pertencían a un dos tributos dos señores yungas. Con frecuencia atópanse crebadas xa que a súa destrución forma parte do ritual funerario.

O caracol mariño ou *Strombus* representouse desde a época de Chavín de Huántar e en quechua chámase *huayllaquepa*. A voz *pututu*, tal  e como se denomina actualmente, provén do Caribe e foi traída polos españois ao mesmo tempo que as palabras millo, chicha e chile, entre outras. É unha adaptación de *fututo* por non existir no quechua o son "f".

Un instrumento musical básico foi o tambor. este podía ser de diversos tamaños e sons, e utilizábase para marcar o ritmo nas danzas e bailes colectivos. Habíaos pequenos, ilustrados por Guaman Poma, que eran tocados por mulleres; grandes, que eran confeccionados con pel de puma ou otorongo e chamados *poma tinya* e finalmente, os *runa tinya*, confeccionados con pel humana.

O compás marcábase tamén con axóuxeres de prata ou acios de sementes, que se amarraban ás pernas dos danzantes. Na cultura moche, os grandes señores ou os deuses usaban atados á cintura grandes ferreñas de ouro, como as do Señor de Sipán.

Entre os grupos campesiños e en certas festividades ou celebracións sopraban nas cabezas secas de cervos coma se fosen frautas e marcaban con elas os pasos dos danzantes.
### Literatura 
Antes da conquista española existía unha rica e variada literatura oral na área do Imperio Inca. Algunhas mostras de poesía relixiosa, narracións e lendas quechuas chegaron a nós grazas a que foron transcritas por cronistas como Cristóbal de Molina, o Cuzqueño, autor de *Relación de las fábulas y ritos de los Incas* (1573); Santa Cruz Pachacuti, indíxena  evanxelizado defensor da Coroa española, que escribiu a Relación de las antigüedades deste Reyno del Perú (1613), onde describe a relixión e filosofía quechuas e recolle en lingua quechua algúns poemas da tradición oral; o Inca Garcilaso de la Vega (1539-1616); e Felipe Guamán Poma de Ayala cuxa obra *Nueva crónica y buen gobierno* permite reconstruír boa parte da historia e xenealoxía dos incas, así como numerosos aspectos da sociedade peruana posterior á conquista. 

Grazas a eles e a outros cronistas do século XVII, unha parte deste legado perviviu e é unha fonte viva para a literatura posterior. Ese labor foi continuado moito despois por antropólogos, historiadores e investigadores modernos e contemporáneos. Un dos máis influentes é José María Arguedas, importante tamén pola súa obra novelística, que subliña a importancia do carácter bilingüe e multicultural do Perú.
### Linguas do imperio 
miniatura|Linguas preincaicas no século XVI.
O Imperio incaico era un estado multicultural e  plurilingüístico, que englobaba algunhas das rexións de altísima diversidade cultural e lingüística como son o norte do Perú, Ecuador e con menor intensidade o leste de Bolivia. Algunhas linguas foron amplamente usadas xunto coas linguas quechuas. Entre as linguas máis importantes destacan algunhas que estiveron asociadas a reinos preincaicos de importancia. Unha lista non extensiva das rexionalmente importantes é a seguinte:
* Lingua puquina, ao redor do lago Titicaca.
* Lingua aimará, ao redor do lago Titicaca e en rexións circundantes.
* Lingua mochica, no noroeste do Perú e a costa norte.
* Lingua quingnam, na costa central do Perú.
* Lingua chacha, no territorio dominado polos chachapoyas.
* Lingua cacán, no sur do imperio.

## Ciencia e tecnoloxía 
### Tecnoloxía militar 
[miniatura|Tipos de *[macanas*. Armas incas.]]
Os incas eran hábiles forxadores de metal, construíron armas de bronce e obxectos domésticos.
Construíron machadas e mazas para o contacto corpo a corpo e entre outros obxectos militares tamén armas arreboladizas como arcos e frechas, usando tamén fondas chamadas *huaracas*.

As mazas tiñan forma estrelada cun orificio ao centro a fin de colocala nun pau, recibían o nome de **macanas**.

Sabían tamén forxar o ferro, pero usábano para obxectos moi decorativos, aínda que tamén usaban para este fin o ouro e a prata.

### Astronomía 
Na astronomía incaica destacou o Sol, e o seu culto, parece ser unha constante nas culturas da antigüidade, sen dúbida polo rol que o astro rei cumpre no "calendario agrícola". Os incas adoraban ao Sol fundamentalmente para que lles proporcionase abundantes colleitas. Era unha forza dominante e un símbolo de prestixio e poder.

No Perú o culto ao Sol oficializouse debido ás conquistas incaicas. Estes, que adoraban ao Sol ao extremo de afirmar que os gobernantes eran os seus fillos, levaban a súa relixión a todos os pobos que ían sometendo por medio da guerra.

O Sol ("inti", en quechua), ao que adoitan representar por un gran disco de ouro circundado de raios, era adorado en templos cubertos totalmente de ouro, como o era o  Koricancha ou "patio de ouro" na cidade do Cuzco. Tamén se afirmaba que o millo eran as bágoas do Sol debido á cor dourada que ten o millo seco. Polo tanto ofrendábase ao Sol a bebida que se elaboraba co millo: a chicha.

O culto ao Sol tiña a súa apoteose na Festa do Sol ("*Inti Raymi*" en quechua) que se continúa a festexar na actualidade,  os 24 de xuño, na cidade do Cuzco.

Algúns cronistas afirman que os incas podían predicir as eclipses.

O uso da astronomía, como en moitas culturas da época, tivo un alcance agrícola desenvolvido. Os incas eran capaces de separar as estacións por épocas de sementeira e colleita para cada tipo de produto. Logrouse esta ferramenta mediante a utilización de edificacións de pedra (entre as que se atopaban os templos anteriormente mencionados) aliñadas cos eixos cardinais, sendo o norte a guía referencial utilizada.

### Descubrimentos 
Segundo o historiador peruano José Antonio del Busto, coa expedición marítima levada a cabo por Túpac Yupanqui, os incas descubrirían Oceanía, chegando a Mangareva e á illa de Pascua.

### Medicina 
A medicina que se practicou no incanato, estaba intimamente ligada á maxia e a relixión. Todas as doenzas se supoñían provocadas polo desprendemento do espírito do corpo, por mor dun maleficio, un susto ou un pecado. Os curandeiros incas, chegaron a realizar intervencións cirúrxicas, como trepanacións craniais (practicadas anteriormente pola cultura Paracas), co propósito de eliminar fragmentos de ósos ou armas que quedaban incrustadas no cranio, logo de accidentes ou enfrontamentos bélicos. Un dos instrumentos utilizados na cirurxía incaica foi o "Tumi" ou coitelo de metal en forma de "T". Como anestesia usábase a coca e a chicha en grandes cantidades e sábese que tamén coñeceron o uso das vendaxes.

Os médicos kallawayas, tradicionais na rexión andina, conservaron unha detallada clasificación antiga das plantas e animais, que se considera proceden da época. Estes kallawayas coñecían a quina, unha planta altamente efectiva contra a malaria.

### Agrotecnia 
[miniatura|Socalcos no [Val Sagrado dos Incas, na proximidade de Písac, Cuzco.]]
Estímase que os incas cultivaron preto de setenta especies vexetais, entre elas, papas (*Solanum tuberosum* e outras),  camotes (*Ipomoea batatas*), millo (*Zea mays*), chile, algodón (*Gossypium barbadense*), tomate, cacahuete (*Arachis hypogaea*), *Oxalis tuberosa* e quinoa (*Chenopodium quinoa*).

As principais técnicas agrícolas, en canto á disposición de terras foron:
* Socalcos ou plataformas, para evitar a erosión e aproveitar as ladeiras e cerros.
* Waru waru, técnica na que se araban sucos ao redor dos cultivos e se enchían de auga para crear un microclima máis estable que o ambiente.
* Pozas secas que se enchían na época de chuvias. Era moi empregado na costa. Chamábanse simplemente *lagoas* (*qucha*).

Tamén se subliña a súa técnica de melloramento de especies. Souberon da maior influencia da temperatura do chan que a do ar sobre as plantas, como o testemuña o laboratorio de Moray.

A gandaría, por outro lado, foi menos desenvolvida. Isto debeuse á escasa fauna andina. Utilizaron llamas como bestas de carga e alpacas como fonte de alimentos e vestimenta. A vicuña era tamén moi apreciada. Criaron tamén cobaias, fonte principal de carne dunha das principais potaxes da gastronomía andina.
### Matemática e escritura 
[miniatura|[Quipucamayoc|Quipukamayuq co seu quipu e unha yupana, os principais instrumentos que usaron os incas en matemáticas.]]
Os contidos ou conceptos matemáticos foron aplicados polos Incas, principalmente,  no cálculo de resultados e cantidades da Economía. Aínda que no  Incario se desenvolveron importantes sistemas de medición, son máis coñecidos os quipus e yupanas, que representan a importante presenza matemática na administración incaica. Os  quipus eran sistemas mnemotécnicos que consistían en tiras anoadas; só se anoaban os resultados das operacións matemáticas realizadas anteriormente nos ábacos ou *yupana*.

Os cronistas españois narran que os khipu kamayuqkuna lían nos nós dos quipus a historia dos incas, relatando nacementos, guerras, conquistas, nomes dos nobres e tempos de tales eventos. «Son quipos uns memoriais ou rexistros feitos de ramais, en que diversos nós e diversas cores significan diversas cousas. É incrible o que neste modo alcanzaron, porque canto os libros poden dicir de historias, e leis, e cerimonias e contas de negocios, todo iso suplen os quipos tan puntualmente, que admiran». A escritura que subxace baixo os quipus aínda non foi descifrada. Existe na actualidade un estudo sobre a posible escritura incaica, do inglés William  Burns, que considera que foi de carácter alfanumérico representado con figuras xeométricas en teares e en debuxos do cronista Felipe Guaman Poma de Ayala que se orixinou na época do gobernante Pachacuti.

## Datas importantes 
* **1250**. Data probábel na que os míticos Manco Cápac e Mama Ocllo ocupan o val de Cuzco, e transfórmanse nos primeiros incas.
* **1438**. Cuzco é posta en perigo pola invasión dos chancas, pobos da serra central peruana. O inca en funcións (Huiracocha) renuncia, mais o seu fillo Pachacuti toma o seu lugar e vence en batalla. É o último gran perigo na historia do Imperio Inca.
* **1463**. Absorción do Reino Chimú polos incas. O ámbito andino completo é unificado baixo tutela incaica.
* **1527**. Ao falecemento de Huayna Cápac, a consecución imperial fica entre Atahualpa e Huáscar. Estoupa a guerra civil. Francisco Pizarro, en tanto, aparece polo norte.
* **1533**. Atahualpa vence a Huáscar. Francisco Pizarro captura e executa a Atahualpa. Nos anos seguintes estoupará a rebelión.
* **1548**. Terminan as guerras civís entre españois, e comeza a hexemonía española propiamente dita. Os últimos focos de resistencia incaica serán suprimidos nos anos seguintes (para 1572).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Amauta
* Confederación muisca
* Conquista española do Imperio Inca
* Cuzco
* Historia do Perú
* Perú

### Ligazóns externas 
* O Imperio Inca na Arxentina (ligazón a www.geocities.com)