Pezas bucais

[miniatura|330px|Esquema dun [crustáceo malacostráceo. No céfalon, móstranse (en cor rosada) as **mandíbulas**, as **maxílulas** e as **maxilas**.]]
Nos artrópodos, denomínanse **pezas bucais** ao conxunto de escleritos e apéndices que rodean a boca e contribúen á captura e inxestión do alimento. Trátase de estruturas evolutivamente moi plásticas, que radiaron a partir dunha morfología primitiva orixinando unha gran variedade de aparatos bucais.

## Mandibulados 
Os mandibulados (crustáceos, miriápodos e insectos) teñen un modelo básico común de cabeza formado por cinco segmentos ou metámeros (máis o acron preoral, aínda que este está en discusión). O primeiro e o segundo segmentos non posúen apéndices bucais; o terceiro segmento leva as mandíbulas, o cuarto o primeiro par de maxilas (maxílulas) e o quinto o segundo par de maxilas. En cada grupo, dita estrutura básica sofre máis ou menos modificacións.

### Crustáceos 
[miniatura|Mandíbula dun crustáceo [anfípodo**1**: proceso molar; **2**: espiñas; **3**: lacinia; **4**: dentes apicais; **5**: palpo mandibular.]]

Os apéndices dos crustáceos son birrámeos, e as pezas bucais non son unha excepción. Porén, os enditos adoitan estaren moi desenvolvidos formando grandes **gnatobases** (de *gnatos* 'mandíbula') que realizan as funcións principais; pola contra, as dúas ramas dos apéndices desempeñan un papel secundario e con frecuencia están reducidas ou faltan por completo.

Os apéndices que forman as pezas bucais dos crustáceos son:
* **Apéndices cefálicos**: trátase de tres pares de apéndices situados na cabeza que están directamente relacionados coa alimentación.
** Mandíbulas.
** Maxílulas. Primeiro par de maxilas.
** Maxilas. Segundo par de maxilas.
* **Apéndices nom cefálicos**: con frecuencia, os primeiros apéndices torácicos (toracópodos) transfórmanse en apéndice bucais auxiliares.
** Maxilípedos. Primeiro par de toracópodos.
** Gnatópodos. O resto de toracópodos con función trófica.

### Insectos 
[miniatura|[Radiación adaptativa das pezas bucais dos insectos.
**lr** (vermello): labro, **md** (verde): mandíbulas, **mx** (amarelo): maxilas, **lb** (azul): labio.]]

A estrutura primitiva das pezas bucais dos insectos consta dos seguintes elementos:

* Labro (*labrum* ou labio superior). Esclerito dorsal impar que recobre as demais pezas da boca.
* Mandíbulas. Pezas pares coa marxe interna cortante e ás veces dentado que serven para soster e desmiuzar o alimento.
* Maxilas. Primeiro par de maxilas (= maxílulas dos crustáceos). Pezas pares provistas dun pequeno apéndice formado por varios artellos, chamados palpos maxilares.
* Labio (*labium*). Peza impar resultado da fusión do segundo par de maxilas, dúas pezas pares similares ás maxílulas; tamén existen palpos articulados, chamados palpos labiales.

### Miriápodos 
A estrutura básica das pezas bucais dos miriápodos é similar á dos insectos. As mandíbulas están presentes en todos os grupos de miriápodos. O primeiro e o segundo par de maxilas sofren diversas modificacións.

* Diplópodos e paurópodos. Con mandíbulas; primeiro par de maxilas (=maxílulas) fusionadas orixinando un gantoquilario; segundo par de maxilas ausente.
* Quilópodos. Con mandíbulas, primeiro e segundo par de maxilas fusionados. Primeiro par de patas modificado en grandes uñas (forcípulas) asociadas a unha glándula velenosa, que usan para capturar as presas e, por tanto, actúan como pezas bucais adicionais.
* Sínfilos. Con mandíbulas, primeiro par de maxilas separado e segundo par de maxilas fusionado para formar un labio.

## Quelicerados 
miniatura|**A**: quelíceros en navalla; **B**: quelíceros en tesoura; **C**: quelíceros triarticulados en pinza.

Os quelicerados carecen de mandíbulas. Os apéndices bucais característicos son os quelíceros, que ocupan unha posición preoral e non son homólogos das mandíbulas.

A súa morfoloxía é variada; poden acabar en pinza, como nos escorpións e opilións, ou en uña, como nos amblipixios e araneidos; estes últimos posúen unha glándula velenosa asociada ao quelícero.

Con frecuencia, o primeiro par de apéndice postorais, os pedipalpos, adquire función trófica, colaborando cos quelíceros na captura do alimento, como nos escorpións que posúen grandes pedipalpos acabados en pinza.

## Notas