Yepes

**Yepes** é unha localidade da provincia de Toledo, Comunidade Autónoma de Castela-A Mancha, en España. Pertence á comarca de Mesa de Ocaña.

## Toponimia 
Puidera provir de *Hepes*, que daría *Hiepes*, *Iepes*, *Yepes*. É posible que este "Hepes" sexa un topónimo mozárabe. Cítase no 1212, aparecendo como unha pequena aldea.

## Historia 
Catalogada como Conxunto Histórico-Artístico, a Moi leal vila de Yepes, ten a primeira presenza humana documentada nun poboado celtibérico fundado cara ao 600 a. C.

A antiga *Hippo* ou *Hippona* dos carpetanos, en época romana, onde os celtiberos derrotaron ás tropas dos romanos Quintio e Calpurnio, toma o seu nome actual baixo a dominación musulmá, cando a denominaron *Hepes*, que daría "Hiepes", "Iepes", "Yepes"..

No reinado de Afonso VII, cédese en 1145 "al Concello de San Nicolás Yepes y su castillo". En 1213, Afonso VIII dóalle ao arcebispo Jiménez de Rada o mortuorio das aldeas de Hepes e Fontes; e en 1223, o dito arcebispo, dota de foro de poboación á vila de Yepes. Aparece con frecuencia nomeado en documentos mozárabes do século XIII. En 1215 divídense os terreos de Iepes e Ocaña. O documento é importante, porque concédelle a zona montañosa ou desértica, denominada "Xara", a Yepes, fronte a pretensións de Ocaña que non puideron demostrar documentalmente os seus dereitos.

Yepes foi sempre, por privilexio real, gobernada polo Pobo, no seu concello os fidalgos non tomaron parte, constituíndo isto unha excepción. En 1517, Fernando Colón, na súa "Cosmografía", fala deste pobo. Con licenza do papa Gregorio XIII, Filipe II vende en 1576 a vila de Yepes ao seu Concello e debido ás súa puxanza durante os séculos XVI e XVII, fará que reciba o apelativo de "*Toledillo*".

Foi cabeza dunha comarca formada por seis pobos ademais de Yepes: Villasequilla de Yepes, Cabañas de Yepes, Pela, Cabeza, Cinco Yugos e Fontes.

Entre os seus muros asináronse os esponsais dos Reis Católicos, e son naturais da vila ou están vinculados a ela importantes figuras das artes e a literatura como son frei Juan de Yepes, san Juan de la Cruz, frei Diego de Yepes (confesor de Filipe II e Santa Teresa de Xesús), Luis Tristán (discípulo do Greco), e Calderón de la Barca, a quen esta vila lle encargou, en 1637, o auto sacramental *El Mágico Prodigioso*, para representar a obra o día do Corpus Christi; entre outros, que eloxiaron os seus viños nas súas obras como Góngora ou Jorge Manrique.

## Xeografía 
Atópase no extremo occidental da comarca da Mesa de Ocaña, nunha extensa e elevada chaira calcaria, ao nordeste da provincia de Toledo. Limita polo norte con Ciruelos e Ocaña (TO) e Aranjuez (M). Polo sur con Villasequilla e Huerta de Valdecarábanos (TO). Polo leste con Ocaña (TO) e polo oeste con Aranjuez (M) e Almonacid (TO). Ten unha extensión de 85&nbsp;km², ocupando 19&nbsp;km de leste a oeste e 10&nbsp;km de norte a sur.

Ten as vías de comunicación Autovía de Andalucía (A4), Autoestrada Radial 4, e N-400, a 11&nbsp;km, e pola mesma vila atravesan a CM-4005 (a Mora e Madrid), CM-4014 (a Ocaña), CM-4004 (á comarca da Sagra e Toledo), ademais da futura A-40 (Autovía de Castela a Mancha Maqueda-Cuenca).

Dista de Madrid 60&nbsp;km, de Toledo 40&nbsp;km, de Ocaña 12&nbsp;km e de Aranjuez 17&nbsp;km.

### Relevo 
O relevo consiste nunha ampla chaira interrompida por pequenos outeiros illados e suaves lombas até onde a mesa de Ocaña termina, dando vista ao río Algodor e o val do Texo. O páramo acábase e o desnivel confúndese entre altos, veigas e barrancos formados pola erosión de torrentes.

Situado, pois, entras as amplas chairas da Mancha e o Val do Texo, que descende suavemente de leste (860m) a oeste (570m) sobre a plataforma estrutural da mesa de Ocaña, xeoloxicamente consta dun páramo coroado por calcarias lacustres do Mioceno Superior, e dunha delgada capa superficial de arxila con cantos e margas grises con xesos nas ladeiras.

### Clima 
Pódese incluír dentro do piso bioclimático chamado mesomediterráneo, que se caracteriza por unha temperatura media anual entre 17&nbsp;°C e 13&nbsp;°C, temperaturas medias das mínimas do mes máis frío entre 5&nbsp;°C e -1&nbsp;°C; e temperaturas das máximas do mes máis frío entre 13&nbsp;°C e -8&nbsp;°C. Os meses extremos con xiadas son decembro e xaneiro. Os veráns son moi calorosos e secos, con medias mensuais de 26&nbsp;°C en xullo e agosto.
Segundo a clasificación de Köpper, trátase dun clima temperado mediterráneo de veráns cálidos e invernos suaves.

Hai escasas precipitacións procedentes do Atlántico, moi atenuadas debido ás cadeas montañosas que bordean a meseta e ao anticiclón dos Azores, polo que é unha das zonas máis secas da Península Ibérica.
Segundo o mapa de isoietas, Yepes estaría emprazado na zona Manchega, e atendendo ao ombroclima de Rivas Martínez, pertence ao tipo seco con precipitacións de 350mm. a 600mm. predominando a finais de outono e na primavera, a mediados de inverno son pouco frecuentes e rara vez en forma de neve.

### Hidrografía 
Reprodúcese unha estampa típica do clima mesomediterráneo, coas súas características de escaseza e irregularidade nas precipitacións, con pequenos regos de pouca relevancia que verten as súas augas á cunca do Texo.
* *Arroio Melgar*: significa alfalfa silvestre, continuación do arroio Cedrón. Orixínase en La Guardia, atravesando Yepes polo sur, para desembocar no Texo. 
* *Arroio da Veguilla*: orixínase no barranco de La Veguilla, atravesa Yepes polo sur, dando orixe ao Val que discorre paralelo ao municipio e desemboca no "Pasillo", este á súa vez no Melgar, sendo utilizado para regadío das terras lindantes. Actualmente só leva auga cando hai abundantes precipitacións.
* *Manancial da Fonte do Baño*: ten augas de propiedades medicinais.
* *Fonte de Valderretamoso*: manancial subterráneo que ve a luz en dita fonte de orixe musulmá.
* Barrancos con dirección S.O.: Valdepozuelo, Valdelobos e Valcarrizal.
* Barrancos con dirección N.O.: La Gallega, de Gonzalo e de El Gredero.

## Demografía 
Evolución da poboación de Yepes desde 1900.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:610 height:350
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:5000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:122 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:1996 text:1996
  bar:1998 text:1998
  bar:1999 text:1999
  bar:2000 text:2000
  bar:2001 text:2001
  bar:2002 text:2002
  bar:2003 text:2003
  bar:2004 text:2004
  bar:2005 text:2005
  bar:2006 text:2006

PlotData=
  color:barra width:20 align:center

  bar:1900 from:0 till: 2636
  bar:1910 from:0 till: 2690
  bar:1920 from:0 till: 3038
  bar:1930 from:0 till: 3528
  bar:1940 from:0 till: 3655
  bar:1950 from:0 till: 4398
  bar:1960 from:0 till: 4466
  bar:1970 from:0 till: 4305
  bar:1981 from:0 till: 4364
  bar:1991 from:0 till: 4291
  bar:1996 from:0 till: 4428
  bar:1998 from:0 till: 4381
  bar:1999 from:0 till: 4360
  bar:2000 from:0 till: 4358
  bar:2001 from:0 till: 4369
  bar:2002 from:0 till: 4395
  bar:2003 from:0 till: 4490
  bar:2004 from:0 till: 4634
  bar:2005 from:0 till: 4661
  bar:2006 from:0 till: 4729
PlotData=

  bar:1900 at: 2636 fontsize:S text: 2636 shift:(0,5)
  bar:1910 at: 2690 fontsize:S text: 2690 shift:(0,5)
  bar:1920 at: 3038 fontsize:S text: 3038 shift:(0,5)
  bar:1930 at: 3528 fontsize:S text: 3528 shift:(0,5)
  bar:1940 at: 3655 fontsize:S text: 3655 shift:(0,5)
  bar:1950 at: 4398 fontsize:S text: 4398 shift:(0,5)
  bar:1960 at: 4466 fontsize:S text: 4466 shift:(0,5)
  bar:1970 at: 4305 fontsize:S text: 4305 shift:(0,5)
  bar:1981 at: 4364 fontsize:S text: 4364 shift:(0,5)
  bar:1991 at: 4291 fontsize:S text: 4291 shift:(0,5)
  bar:1996 at: 4428 fontsize:S text: 4428 shift:(0,5)
  bar:1998 at: 4381 fontsize:S text: 4381 shift:(0,5)
  bar:1999 at: 4360 fontsize:S text: 4360 shift:(0,5)
  bar:2000 at: 4358 fontsize:S text: 4358 shift:(0,5)
  bar:2001 at: 4369 fontsize:S text: 4369 shift:(0,5)
  bar:2002 at: 4395 fontsize:S text: 4395 shift:(0,5)
  bar:2003 at: 4490 fontsize:S text: 4490 shift:(0,5)
  bar:2004 at: 4634 fontsize:S text: 4634 shift:(0,5)
  bar:2005 at: 4661 fontsize:S text: 4661 shift:(0,5)
  bar:2006 at: 4729 fontsize:S text: 4729 shift:(0,5)

TextData=
  fontsize:M pos:(20,20)
  text:AVISO A gráfica non é correcta. Unhas barras están separadas por dez anos, outras por un.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* MERLOS ROMERO, María Magdalena: *Yepes en la Edad Media: población, urbanismo, arquitectura*.- 1ªed.- Toledo: Instituto Provincial de Pnvestigaciones y Pstudios Toledanos,1998.- serie Iª, monografías nº50.-ISBN 84-87103-78-2
* MAROTO GARRIDO, Mariano y MARTÍN MONTES, Esperanza: *Fundación del convento carmelita de San José y San Ildefonso s.XVII*.- 1ªed.- Toledo: Ayuntamiento de Yepes,2001.- serie: historia de Yepes, I.- ISBN 84-606-3162-1
* COLEGIO PÚBLICO RAFAEL GARCÍA VALIÑO: *Yepes, mi pueblo*.- 1ªed.- Toledo: Colegio Público Rafael García Valiño de Yepes (Toledo), 2000.- D.L.: TO-1947-2000
* TRILLO SIABA, Tirso: *Breve historia de Yepes*.- 1ªed.- Toledo: Instituto Provincial de Pnvestigaciones y Pstudios Toledanos, 1982.- serie VI. Temas Toledanos, 19.- ISBN 0211-4607
* GÓMEZ-MENOR, J.C: *La villa de Yepes en el siglo XVI*.- Toledo: Provincia, nº73

### Ligazóns externas 
* Datos do Concello na páxina web da Deputación de Toledo .