Coliseo de Roma

O **Coliseo**, orixinariamente coñecido como **Anfiteatro Flavio**, ou simplemente como *Amphitheatrum*, é un anfiteatro da Roma antiga, con total probabilidade o máis famoso do mundo. Podía acoller 50.000 espectadores, sendo usado, principalmente, para espectáculos de loitas de gladiadores.

O edificio forma unha elipse de 527 m de perímetro, con eixes que miden 188 m x 156 m. A "arena" interna mide 86 m por 54 m, cunha superficie de 3.357 m². A altura actual acada 48,5 m, mais en orixe chegaba a 52 m.

O Coliseo foi construído sobre o terreo que ocupaba o enorme pazo de Nerón, a *Domus Aurea*, que estaba precisamente situado na depresión de Velia, entre o Caelius, o monte Oppius e o Palatino, cerca do barrio de Subura, e xusto sobre o lago do pazo, que foi desecado, e dunha "arena" de madeira para gladiadores, que foi destruída. Está no cruzamento da Vía Triunfal e a Vía Sacra.

Financiouse co diñeiro conseguido na campaña vitoriosa de Tito en Xudea, e sobre todo procedente do saqueo do Templo de Xerusalén, no ano 70 d.C.

Unha enorme estatua de Nerón, o Coloso de Nerón, que foi desprazada a raíz da construción do Templo de Venus e de Roma, atopábase erguida á beira do Anfiteatro Flavio; de aí saíu o seu nome de Coliseo: *Colosseum*, durante a Idade Media, debido aos restos que perduraban do Coloso de Nerón. O Coliseo, pois, foi chamado así despois da Antigüidade e nunca na época imperial romana.

## Nome
Orixinalmente, o nome latino do edificio era simplemente . Aínda que a miúdo se utiliza o nome moderno de Anfiteatro Flavio - *Amphitheatrum Flavium*-, non hai probas de que se utilizase na antigüidade clásica. xa que non era exclusivo do Coliseo; Vespasiano e Tito, construtores do Coliseo, tamén construíron un "Anfiteatro Flaviano" en Puteoli (a actual Pozzuoli).

Crese que o nome *Coliseo* deriva dunha estatua colosal de Nerón inspirada no Coloso de Rodas. A xigantesca escultura de bronce de Nerón como deidade solar foi trasladada á súa localización xunto ao anfiteatro polo emperador Hadriano. (117-138).

No século VIII, un epigrama atribuído ao Venerable Beda celebraba o significado simbólico da estatua nunha profecía que se cita de diversas formas: *Quamdiu stat Colisæus, stat et Roma; quando cadet colisæus, cadet et Roma; quando cadet Roma, cadet et mundus* ("mentres o Coloso permaneza en pé, Roma tamén o fará; cando o Coloso caia, Roma tamén caerá; cando Roma caia, o mundo tamén caerá"). A miúdo tradúcese erroneamente referíndose ao Coliseo en lugar da o Coloso (como, por exemplo, no poema de Byron ''Childe Harold's Pilgrimage*). Con todo, na época en que escribiu Pseudo-Beda, o substantivo masculino "coliseus" aplicábase á estatua e non ao anfiteatro.

A ortografía modificouse en ocasións en *coloseum* e "coliseum", testemuñadas nos séculos XII e XIV, respectivamente. No século II a. C., a zona estaba densamente poboada. Foi devastada polo grande incendio de Roma no ano 64 d. C., tras o cal Nerón apoderouse de gran parte da zona para engadila aos seus dominios persoais. Construíu a grandiosa Domus Aurea no lugar, fronte á cal creou un lago artificial rodeado de pavillóns, xardíns e pórticos. O acueduto existente, o Aqua Claudia, ampliouse para fornecer auga á zona e instalouse o xigantesco Coloso de Nerón, de bronce, preto da entrada da Domus Aurea. 

Aínda que o Coloso conservouse, gran parte da Domus Aurea foi demolida. O lago foi enchido e o terreo reutilizado como localización do novo Anfiteatro Flavio. Construíronse escolas de gladiadores e outros edificios auxiliares nas inmediacións, dentro dos antigos terreos da Domus Aurea. A decisión de Vespasiano de construír o Coliseo no localización do lago de Nerón pode considerarse un xesto populista para devolver ao pobo unha zona da cidade que Nerón apropiouse para o seu propio uso. A diferenza de moitos outros anfiteatros, que se atopaban nos arredores da cidade, o Coliseo construíuse no centro da cidade, o que o situaba, tanto simbólica como xeograficamente, no corazón de Roma.

A construción financiouse co opulento botín obtido do templo xudeu tras a primeira guerra xudeu-romana no ano 70 d. C., que conduciu ao asedio de Xerusalén. Segundo unha inscrición reconstruída atopada no xacemento, «o emperador Vespasiano ordenou que se erixise este novo anfiteatro coa parte do botín que correspondía ao seu xeneral». A miúdo suponse, do mesmo xeito que con moitos outros proxectos romanos da época, que se trouxeron a Roma escravos e prisioneiros de guerra que contribuíron á enorme man de obra necesaria para a construción do anfiteatro. Xunto con esta fonte gratuíta de man de obra non cualificada, equipos de construtores, enxeñeiros, artistas, pintores e decoradores profesionais romanos encargáronse das tarefas máis especializadas necesarias para a construción do Coliseo. O Coliseo construíuse con varios materiais diferentes: madeira, pedra calcaria, toba, tezas, cemento e morteiro.

A construción do Coliseo comezou baixo o mandato de Vespasiano Dión Casio relata que máis de 9000 animais salvaxes foron sacrificados durante os xogos inaugurais do anfiteatro. Acuñáronse moedas conmemorativas para celebrar a inauguración. A construción enteira do edificio durou menos de dez anos, a pesar do seu impoñente tamaño e dos medios da época. O edificio foi remodelado novamente baixo o mandato do fillo menor de Vespasiano, o recentemente nomeado emperador Domiciano, quen construíu o "hipoxeo", unha serie de túneles utilizados para albergar animais e escravos. Tamén engadiu unha galería na parte superior do Coliseo para aumentar a súa capacidade de aforamento.

No ano 217, o Coliseo sufriu graves danos por mor dun gran incendio (provocado por un raio, segundo Dión Casio).), que destruíu os niveis superiores de madeira do interior do anfiteatro. Non se reparou por completo até aproximadamente o ano 240 e someteuse a novas reparacións no 250 ou 252 e de novo no 320. Honorio prohibiu a práctica das loitas de gladiadores no 399 e de novo no 404. As loitas de gladiadores menciónanse por última vez ao redor do ano 435.

O Coliseo sufriu graves danos a causa do gran terremoto de 1349, que provocou o derrube da parte exterior sur, situada nun terreo aluvial menos estable. Gran parte das pedras derrubadas reutilizáronse para construír palacios, igrexas, hospitais e outros edificios noutros lugares de Roma. En 1377, tras o regreso do Papa a Roma, o Coliseo foi restaurado por unha orde relixiosa chamada *Arciconfraternita del SS. Salvatore ad Sancta Sanctorum'', que ocupou a parte norte do edificio até principios do século XIX. O interior do anfiteatro foi desposuído en gran medida de pedra, que se reutilizou noutros lugares ou (no caso da fachada de mármore) queimouse para fabricar cal viva. En 1671, o cardeal Paluzzo Altieri autorizou o seu uso para corridas de touros; a indignación pública provocou que a idea fose rapidamente abandonada.
miniatura|upright|esquerda|As tropas aliadas consultan unha guía turística fóra do Coliseo tras a liberación en 1944.

En 1749, o papa Bieito XIV apoiou a opinión de que o Coliseo era un lugar sacro onde os primeiros cristiáns foran martirizados. Prohibiu o uso do Coliseo como canteira e consagrou o edificio á Paixón de Cristo e instalou un viacrucis, declarándoo santificado polo sangue dos mártires cristiáns que pereceron alí (“'véxase Importancia no cristianismo”').

Con todo, non hai probas históricas que apoien a afirmación de Bieito, nin sequera hai probas de que alguén antes do século XVI suxerise que isto puidese ser así; a *Enciclopedia Católica* conclúe que non hai fundamentos históricos para a suposición, salvo a conxectura razoablemente plausible de que algúns dos moitos mártires ben poderían ser cristiáns.
[miniatura|upright|«Interior do Coliseo, Roma» (1832) de [Thomas Cole, que mostra o Viacrucis ao redor da area e a extensa vexetación.]]
miniatura|upright|Interior oriental (visto desde o oeste), 2023
Os papas posteriores iniciaron diversos proxectos de estabilización e restauración, eliminando a extensa vexetación que invadira a estrutura e ameazaba con danala aínda máis. A fachada reforzouse con cuñas triangulares de ladrillo en 1807 e 1827, e o interior reparouse en 1831, 1846 e na década de 1930. A subestructura da area escavouse parcialmente entre 1810 e 1814 e en 1874, e quedou totalmente ao descuberto baixo o mandato de Benito Mussolini na década de 1930. ou se unha xurisdición abolise a pena de morte. Máis recentemente, o Coliseo iluminouse de cor dourada en novembro de 2012 tras a abolición da pena capital no estado estadounidense de Connecticut en abril de 2012.

Debido ao estado ruinoso do interior, non é práctico utilizar o Coliseo para celebrar grandes eventos; só pódese acomodar a uns poucos centos de espectadores en asentos temporais. Con todo, celebráronse concertos moito máis grandes xusto fóra, utilizando o Coliseo como pano de fondo. Entre os artistas que actuaron no Coliseo nos últimos anos atópanse Ray Charles (maio de 2002), Paul McCartney (maio 2003), Elton John (setembro 2005), e Billy Joel (xullo 2006).

## Arquitectura 
### Exterior 
miniatura|upright|esquerda|O exterior do Coliseo, mostrando a parede exterior parcialmente intacta (esquerda) e a parede interior case intacta (centro e dereita)
A diferenza dos teatros romanos que se construían en ladeiras, o Coliseo é unha estrutura totalmente independente. A súa arquitectura exterior e interior básica inspírase na de dous teatros situados un detrás do outro. Ten unha planta elíptica e mide 189 metros (615 pés / 640 pés romanos) de longo e 156 metros (510 pés / 528 pés romanos) de ancho, cunha superficie de . A altura do muro exterior é de 48 metros (157 pés / 165 pés romanos). O perímetro orixinalmente medía 545 metros (1788 pés / 1835 pés romanos). A area central é unha elipse de 87 m de longo e 55 m de ancho, rodeada por un muro de 5 de alto, por encima do cal se elevaban filas de asentos.

O muro externo -na fachada superaba os 48,50 m de alto-, susténtase sobre un estilóbata, que está alzado como dúas alturas por medio dunha plataforma de travertino, que ten 17,50 m de ancho, e rodeaba a construción toda por enteiro. O muro externo mesmo está dividido en catro alturas, das que as tres inferiores se compoñen de fileiras de arcadas abertas, un modelo arquitectónico imitado do próximo Teatro de Marcelo.
[miniatura|upright|Interior do Coliseo, fotografía tomada a finais do século XIX por [Francis Frith.]]
Coas súas 250 000 toneladas de pedra, a construción do Coliseo requiriu preto de 100 000 m³ de travertino (dos cales  destinaronse á parede exterior en opus quadratum), montados sen morteiro, pero unidos por 300 t de grapas de ferro.. Con todo, toda a estrutura sufriu importantes danos ao longo dos séculos, con grandes segmentos derrubados como consecuencia dos terremotos. O lado norte da muralla segue en pé; as ramplas de ladrillo en cada extremo engadíronse no século XIX para consolidar o muro. O resto do exterior actual do Coliseo é, en realidade, o muro interior orixinal.

Estímase que a parede exterior requiriu máis de 100 000 m3 de pedra travertino, que se colocou sen morteiro, senón que se suxeitou con 300 toneladas de abrazadeiras de ferro. Cada un dos arcos das galerías do segundo e terceiro piso enmarcaban estatuas, probablemente en honra a divindades e outras figuras da mitoloxía clásica.

Duascentas corenta ménsulas colocáronse ao redor da parte superior do ático. Orixinalmente sostiñan un toldo retráctil, coñecido como *velarium*, que protexía aos espectadores do sol e a choiva. Consistía nunha estrutura similar a unha rede cuberta de lona, feita de cordas, cun buraco no centro.

[miniatura|upright|esquerda|Entrada LII do Coliseo, con [Numeración romana|números romanos aínda visibles.]]
A enorme capacidade do Coliseo facía imprescindible que o recinto puidese encherse ou evacuarse rapidamente. Os seus arquitectos adoptaron solucións moi similares ás utilizadas nos estadios modernos para facer fronte ao mesmo problema. O anfiteatro estaba rodeado por oitenta entradas a nivel do solo, 76 das cales eran utilizadas polos espectadores comúns..]]
O conxunto de bancadas forma a cávea. As filas inferiores forman un ángulo de 30°, as superiores de 40°, o que permite ao público situado nas alturas ter unha vista despexada da area..
miniatura|upright|Diagrama dos niveis de asentos

Segundo a Códice-Calendario do ano 354, o Coliseo podía albergar a 87 000 persoas, aínda que as estimacións modernas sitúan a cifra ao redor das 50 000. Sentábanse nunha disposición escalonada que reflectía a natureza ríxidamente estratificada da sociedade romana. No extremos norte e sur habilitáronse palcos especiais para o emperador e as virxes vestais, respectivamente, que ofrecían as mellores vistas da area. A ambos os dous lados, ao mesmo nivel, había unha ampla plataforma ou «podio» para a clase senatorial, á que se lle permitía traer as súas propias cadeiras. Aínda se poden ver os nomes dalgúns senadores do século V tallados na pedra, presumiblemente reservando zonas para o seu uso.

O nivel superior ao dos senadores, coñecido como *maenianum primum*, estaba ocupado pola clase nobre non senatorial ou os cabaleiros (*equites*). O seguinte nivel, o *maenianum secundum*, estaba reservado orixinalmente para os cidadáns romanos comúns (*plebeos*) e dividíase en dúas seccións. A parte inferior (o *immum*) era para os cidadáns ricos, mentres que a parte superior (o *summum*) era para os cidadáns pobres. Habilitáronse sectores específicos para outros grupos sociais: por exemplo, nenos cos seus titores, soldados de permiso, dignatarios estranxeiros, escribas, heraldos, sacerdotes, etc. Proporcionáronse asentos de pedra (e máis tarde de mármore) aos cidadáns e nobres, que presumiblemente traerían os seus propios coxíns. As inscricións identificaban as zonas reservadas para grupos específicos.

miniatura|upright|esquerda|As zonas inclinadas que antes albergaban asentos
Durante o reinado de Domiciano engadiuse outro nivel, o *maenianum secundum in legneis*, na parte superior do edificio. Este nivel comprendía unha galería para os pobres, os escravos e as mulleres. Probablemente só había sitio para estar de pé ou había bancos de madeira moi inclinados. Algúns grupos tiñan prohibido o acceso ao Coliseo, en particular os sepultureiros, os actores e os antigos gladiadores.
### Arena e hipoxeo 
[miniatura|upright|A arena do Coliseo, mostrando o «[hipoxeo» agora cheo de muros. Os muros engadíronse ao principio da existencia do Coliseo, cando se decidiu que xa non se alagaría nin se utilizaría para batallas navais.]]

A arena en si medía 83 metros por 48 metros (272 pés por 157 pés / 280 por 163 pés romanos).

O poeta Marcial tamén se fixo eco de devanditos xogos inaugurais, e máis concretamente, descríbenos unha loita de gladiadores que pasaría á historia, a de Vero e Prisco. Ambos loitaron ata a extenuación ante o emperador Tito, sen que ningún dos dous chegase a impoñerse sobre o outro. Tal empeño e capacidade de resistencia foi recompensado co clamor popular, que levou ao César a perdoarlles. Tan excepcional foi este feito que Marcial recolleuno na súa obra *Liber spectaculorum*.

Tamén se facían *sylvae* ou recreacións de paisaxes naturais na area. Pintores, técnicos e arquitectos construían unha simulación dun bosque con árbores e arbustos reais que se plantaban no chan da area. Poñían animais para poboar a paisaxe e asombrar á multitude. Eses escenarios poderían haberse usado simplemente para mostrar unha contorna natural á poboación urbana, ou como pano de fondo para a caza ou obras que narraban episodios mitolóxicos. Ocasionalmente tamén se usaban para execucións nas que o heroe da historia -interpretado polo condenado a matar- era asasinado de xeito espantoso pero mitoloxicamente auténtica, sendo devorado por bestas ou queimado ata a morte.

### O Coliseo, na actualidade 
miniatura|O Coliseo de Roma (xullo 2003)
O Coliseo é a maior atracción turística de Roma e miles de turistas pagan cada ano por entrar e ver a area. Nel está situado un museo dedicado ao deus grego Eros, no piso superior do edificio. Parte do chan da area foi reconstruído.

Un dos usos actuais do Coliseo é a procesión do Viacrucis, que preside o Papa cada Venres Santo.
## Na cultura popular 
O Coliseo apareceu en numerosas películas, obras de arte e xogos. Aparece en películas como “”Vacacións en Roma“”., *Gladiator*, *O furor do dragón*, *Jumper*, and *Godzilla x Kong: The New Empire*.

Varias obras arquitectónicas tamén se inspiraron ou tomado como modelo o Coliseo. Entre elas inclúense:
* O «Kongresshalle» ou «Palacio de Congresos» (1935, sen terminar) no recinto dos mitins do Partido Nazi, Núremberg, Alemaña
* As medallas olímpicas dos Xogos Olímpicos de Verán de 1928 a 2000, deseñadas por Giuseppe Cassioli, mostran unha representación do Coliseo. Nos Xogos Olímpicos de Verán de 2004 en Atenas, o Coliseo foi substituído por unha representación do Estadio Panathinaiko.
* O exterior da Biblioteca Pública de Vancouver na Columbia Británica aseméllase ao estado actual do Coliseo. Foi deseñado por Moshe Safdie.
* A entrada do Los Angeles Memorial Coliseum inspirouse no Coliseo.
* O Palazzo della Civiltà Italiana inspirouse en gran medida no Coliseo. Foi construído para Mussolini con motivo da Exposición Universal de 1942, pero a exposición nunca se celebrou debido ao estalido da segunda guerra mundial. Os arquitectos foron Giovanni Guerrini, Ernesto Bruno A Padula e Mario Romano.
* Torre McCaig, con vistas a Oban, Escocia.
* O logotipo de Nero Burning ROM está inspirado no Coliseo.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 

### Ligazóns externas 
* ColosseumWeb Sitio oficial do Coliseo.
* Relato da Inauguración do Coliseo
* Sitio de recursos sobre o Coliseo
* Artigo de Philip Smith, da Universidade de Londres.
* The Roman Colosseum Vídeos de Alta calidade e audioguías en MP3