Topónimos célticos en Galicia

[miniatura|320px|Lugares pasados (entre parénteses) e actuais na [península Ibérica con nomes que conteñen os elementos célticos -brigā ou -bris 2-on-yā “(o do) vieiro”.
* **Querquerni**: unha tribo do sur galego. Do indoeuropeo *perkʷos “carballo”, con asimilación céltica.
* **Seurri**: unha tribo que habitaba a ambos os lados do curso medio do río Miño. De *seg-ur-yo-, “os poderosos”.
* **Talabriga**: Castro dos Limici. De *talu- “fronte, saínte, escudo” e *brigā “castro”.
* **Tamaris**: Actual río Tambre. De *tamo- “escuro”.
* **Trileukon**: Nome dun castro, como se deduce dunha adicatoria ó deus BANDUE VERUBRIGO (*Weru-bri-ko ou *U(p)ero-bri-ko). De *weru- “largo” ou *u(p)er- “superior”, e *brixs “castro”.
* **Vindius**: A Cordilleira Cantábrica. De *windo- “branco”, polo tanto “As Montañas Brancas”.

## Britonia 
No século V ou VI unha colonia de britanos asentouse no norte de Galicia, e os seus bispos acudiron a numerosos concilios, primeiro do Reino suevo, e despois dos visigodos en Toledo, até o século VIII. Atribúenselle unha serie de topónimos:
* **A Bertonía**: Un lugar da parroquia de San Martiño de Anllo en Sober.
* **Bertoña**: Un lugar da parroquia da Capela, no concello do mesmo nome. Foi o centro da rexión denominada *Britonia* até ben entrado o século XI, abranguendo os concellos da Capela e Moeche.
* **Bretoña**: Un lugar da parroquia de Curro en Barro.
* **Bretoña**: Unha parroquia da vila da Pastoriza. Probable sé da diocese de Britonia de onde era orixinario o bispo Mailoc, asinante nos Concilios galaicos de Lugo (569) e Braga (572).
Existiu tamén unha vila *Bretonos* preto da cidade de Lugo, na Idade Media.

## Topónimos medievais e modernos 
Aínda que os topónimos célticos poden atoparse por todo o territorio galego, a meirande parte dos topónimos célticos e prelatinos atópanse nas áreas costeiras, máis notablemente nas Rías Altas, nos arredores da Coruña e no val do río Ulla.

### Comarcas, montañas e illas 
Algunhas comarcas cando se espallan por varios concellos manteñen os nomes directamente herdados das tribos e sub-tribos prerromanas ou con orixe prerromana:

* **Arousa** (*Arauza*, 899): Illa e concello na ría de Arousa, Pontevedra. Probablemente céltico, de *(p)are-auso- “fazula”.
* **Bergantiños** (*Bregantinos*, 924): Comarca, de *brigantīno- “rei”, ou de *brigantigno-, ambos os dous étimos poderían ter producido o mesmo resultado. Cf. Lingua galesa media *brenhin* “rei”.
* **Carnota** (*Carnota*, 915): Concello costeiro presidido polo Monte do Pindo, monte granítico sagrado. Tamén é o nome dun monte preto de Doroña, Vilarmaior. De *karn- “rima, morea”, con sufixo hipocorístico.
* **Céltigos** (*Celticos* en 569): Rexión da tribo local dos *Celtici* (plural acusativo **Celticos**), que habitaron o extremo occidental galaico. Coa mesma orixe, implicando posteriores migracións:
:**Céltigos**, unha aldea de Sarria.
:**Céltigos**, unha parroquia de Frades.
:**Céltigos**, unha parroquia de Ortigueira.
:**Vilar de Céltigos**, na parroquia de Grixoa, no concello de Santa Comba.
* **Cervantes**: Concello da comarca dos Ancares. De *kerbo- “afiado, agudo”.
* **Larouco** (Latín *Larauco*): Montaña en Baltar e tamén un concello e parroquia onda o río Sil; tamén hai un lugar baixo o nome **Larouce**, no Carballiño. Probablemente de *(p)lārHw-ko-, unha derivación de “terreo/chaira”. Cf. Lingua irlandesa antiga *lár* “terreo, superficie”.
* **Lemos** (*Lemabus*, 841): Comarca no sur de Lugo. É unha evolución do nome da tribo dos Lemavos, que habitaron esas terras. Do céltico *lēmo- “olmo”.
* **Nendos** Lugar onde habitaron os nemetatos.
* **Tambo** (*Tanao*, 911): Pequena illa na ría de Pontevedra, do céltico *tanawos “fino”. (*Ambia*, 949): Río tributario do Arnoia. Do proto-céltico *ambe- “río”.
* **Chonia**: Tributario do río Tambre. Do protocéltico *klowni- “pradaría”.
* **Deva** (*Deva*, 961): Cando menos dous ríos galegos se chaman Deva, os dous tributarios do Miño: o primeiro río Deva corre polos concellos de Arbo e A Cañiza, o segundo río Deva por Pontedeva. Do céltico *dēwā “deusa”. Cf. Os ríos Deva en Cantabria e mailo río Dee, na Bretaña, antigo Dēva.
* **Dubra** Río que flúe polo concello de Viveiro. De *(p)lān- “río da chaira”, ou *land- “campo aberto (val)”.
* **Limia**: Probablemente de *mandus “poni”. Río que flúe por Betanzos até o mar, canda o máis longo Mandeo. De *menwo- “pequeno, minúsculo”. Cf. Irlandés *menb* 'idem'.
* **Miño**: río tributario do Tambre, do protocéltico *nanto- “regueiro, val”. Outro distinto, o río das Gándaras tamén levou o mesmo nome no pasado (*Nantoni*, 955).
* **Navia**: De *nāwiā- “bote (xerra, cunca)”. Tributario do Tambre. Do céltico *sāmo- “calmo, quedo”. Antigo *Tamaris*. De *tamo- “escuro”. Cf. Os ríos británicos Tamar (antigo *Tamarus*), río Támese (*Thames*) e *Tamius*. Outros dous ríos galegos levan nome intimamente ligados (os dous de *Tam-ikā): **Támega** (*Tamice*, 982), tributario do Douro; e o **Támoga** (*Tamega*, 934), que significa "outeiro, sitio alto", e por extensión "castro, fortificación no alto". Normalmente este é o segundo elemento en topónimos compostos que rematan en -bre, -be ou -ve, están relacionados co gaélico irlandés *brí* "outeiro", coa mesma orixe: proto-céltico *-brigs > -brixs > -bris. Uns poucos topónimos rematados en -bra proceden dun derivado -brigā "castro, fortificación nun outeiro", que deu lugar no bretón e no galés a *bre* "outeiro". Algúns destes topónimos son:
##### Primeiro elemento 
* **Bérgoa**: Localidade de Ponteareas, e **Bregua**, poboación de Culleredo. Procede de *Bergula*, do proto-céltico *berg- "outeiro".
* **Bergaña**: Localidade en Valdoviño. Do proto-céltico *brig- "outeiro". Lugares en Oza-Cesuras e Ponteceso. O plural **Briallos** é unha parroquia en Portas e un lugar en Pantón. De *brig- "outeiro", co sufixo prelatino -alyo-, ou o latino -aculo-.
* **Alcabre**: Unha parroquia de Vigo. De *Alko-bris "outeiro do cervo".

##### Último elemento 
* **Alcobre** (*Arcobre* en 991): Un lugar en Vila de Cruces. De *Arcobris. O primeiro elemento pode estar ligado ó indoeuropeo *areq- "protexer, abranguer" (latín *arx* "forte, bastión").
* **Alxibre**: Un lugar en Riotorto, probablemente de *Alisibris "outeiro dos amieiros".
* **Anzobre** (*Anazobre*, 971 CE; *Anezovre*, 966 CE): Un lugar en Arteixo. De *Antyobris, cun primeiro elemento de significado pouco certo, posiblemente de *anto- "límite, fronteira", ou de *anatia- "alma". O mesmo significado pode atribuírse a **Ombre** (*Anovre* en 1114), unha parroquia en Pontedeume; **Ombre** (*Anobre* en 971), un lugar no Pino; e **Ombre**, outros tres lugares en Culleredo, Miño e Brión.
* **Baiobre**: Dous lugares, un en Arzúa e outro en Touro. Probablemente de *Badyobris "outeiro amarelo".
* **Bañobre**: Dous lugares, un en Guitiriz e outro en Miño. O primeiro elemento podería ser *wāgno- "val, faldra, prado, pantano".
* **Biobra**: Unha parroquia de Rubiá. De *Bedobrigā, "gabia/canle".
* **Boebre** (*Volebre*, 922 CE): Unha parroquia en Pontedeume. O primeiro elemento refírese probablemente a *welH- 'gobernar'.
* **Callobre**: Dúas parroquias, unha en Miño (chamada *Caliovre* en 1114) e outra en A Estrada, ademais de dúas vilas, en Oza-Cesuras (*Caliobre* en 887) e en Ortigueira. O primeiro elemento podería vir de *kallī- "bosque" ou *kalyo- "duro".
* **Canzobre** (*Caranzobre*, 1399 CE): Unha vila de Arteixo, de *Carantyobris. Probablemente de *karant- "amigo".
* **Castrove** (*alpe Castovre* in 1025): Un outeiro próximo a Pontevedra. O primeiro elemento é difícil de identificar, pero parece provir do substantivo galo *casticus* "castelo" (cf. *castrum* en latín). ou da forma *korko- "pantano".
* **Cezobre**: Unha aldea de Agolada. Pode ser que veña de *Kaytyobris "bosque no outeiro". Do mesmo xeito Setúbal, en Portugal, vén da antiga *Caetobriga*.
* **Cillobre**: Dous lugares en Culleredo e Touro. O primeiro elemento pode ser *kēlyo- 'compañeiro', e así 'Compañeiro-Outeiro(forte)'.
* **Ciobre**: Un lugar en Narón. O primeiro elemento pode ser *kiwo- 'néboa'.
* **Coebre** (*Colobre*, 935 CE): Un lugar en Oza-Cesuras. O primeiro elemento pode ser *kʷolu- 'roda'
* **Cortobe**: Un lugar en Arzúa, posiblemente dun primeiro elemento *corto- 'redondo'
* **Fiobre**: Un lugar en Bergondo. O primeiro elemento pode ser unha evolución de *widu- 'madeira'. Nótese a inscrición portuguesa *NIMIDI FIDUENEARUM HIC*.
* **Illobre**: Un lugar en Betanzos e unha parroquia en Vedra. O primeiro elmento pode ser *īlyo- 'inflado'. Cf. nome galo *Iliomarus*.
* **Iñobre**: Un lugar en Rianxo, nun pequeno outeiro na baía de Arousa. Probablemente de *(p)en-yo-bris 'Outeiro no/na pantano/auga'.
* **Ixobre**: Un lugar en Ares. Probablemente de *Isyo-bris. O seu primeiro elemento debe ser *iso- 'rápido, potente' (cf. *Isère*, un río en Francia).
* **Landrove**: Unha parroquia en Viveiro, preto do río *Landro*. Polo que simplemente pode significar 'outeiro no río Landro'; desde o elemento céltico *landā- 'terra aberta'.
* **Laxobre**: Un lugar en Arteixo. O primeiro elemento é o mesmo que no substantivo galego *laxe* 'losa de pedra, pedra plana', forma medieval *lagena*, a céltica *(p)lāgenā que orixinou no irlandés antigo *láigean* 'punta de lanza ancha', e en galés *llain* 'folla de coitelo, espada'.
* **Lentobre** antigamente, actualmente **Vilouchada**, parroquia e lugar en Trazo, ('uilla que ab antiquis uocitabatur Lentobre et nunc uocitatur Ostulata, subtus castro Brione', 818 CE). De *Lentrobrixs 'Castro na pendente', de *lentrā 'pendente, costa', cf. galés *llethr* idem.
* **Lestrobe**: Dous lugares en Dodro, e Trazo. De *Lestrobris, onde o primeiro elemento é o proto-céltico *lestro- 'recipiente, contedor; panal'. Polo que pode ser que *Lestrobris = 'Castro no val / depresión'.
* **Maiobre**: Un lugar en Ares, de *Magyobris 'Gran castro'.
* **Montrove**, vila en Oleiros. Probablemente un híbrido latino (*mons, montis*) e celta que significaría, literalmente, 'outeiro-outeiro'. Hai outros tres lugares co nome **Ogrobe**, en Pontedeume, Mondoñedo, e Taboada.
* **Obre**: Unha parroquia en Noia (era *Olobre* en 1113)
* **Pezobre**: Unha parroquia en Santiso. O primeiro elemento parece ser o mesmo que orixinou a palabra galega 'peza', do proto-céltico *kwezdi- a través do galo *pettia-. onde o primeiro elemento pode vir do celta *sentu- 'camiño', ou *sentiyo- 'veciño', ou tamén de *santo- 'separado'.
* **Sillobre** (*Siliobre*, 830 CE): Unha parroquia en Fene. O primeiro elemento é probablemente *sīl 'descendente, semente'. tanto os formados co sufixo -mmo- como coa composición -is-mmo-:

* **Beresmo**: Un lugar de Avión, do céltico *berg-is-amo- "o máis alto".
* **Ledesma**: Unha parroquia de Boqueixón, onda o río Ulla. Do céltico *(p)let-is-amā "o máis largo".
* **Bama** (*Vama*, 912): Unha parroquia de Touro, de *u(p)amā "o máis baixo".
* **Bamio**: Unha parroquia en Vilagarcía de Arousa, de *u(p)am-yo "(ligado con) o máis baixo".
* **Méixamo**: Un lugar de Navia de Suarna, de *māysamo- "o máis grande", ou de magisamo- "o máis longo".
* **Sésamo**: Unha parroquia de Culleredo. De *seg-is-amo- "o máis forte". Mesma orixe que **Sísamo**, parroquia de Carballo.
* **Osmo** (*Osamo*, 928):

#### Outros topónimos prelatinos 
Outros lugares e parroquias teñen nomes con orixe pre-Latinos, probablemente céltico, especialmente nas áreas costeiras das provincias da Coruña e Pontevedra, e todo ó longo do val do Ulla. Por exemplo:

* Proto-céltico *abank- 'vimbio': **Abanqueiro**, medieval *Avankario*, parroquia e lugar cunha lagoa, en Boiro.
* Proto-céltico *arganto- 'prata, brillante': **Arganzo**, un lugar en Mañón, a *Argantyo-. Cf. bretón antigo *argant*, córnico *argans* 'prata'.
* Proto-céltico *bend- 'pico saínte': **Bendaña**, medieval *Bendania*, unha parroquia en Touro. **Bendoiro**, medieval *Bendurio*, unha parroquia en Lalín.
* Proto-céltico *brīwā 'ponte': **Bribes**, unha parroquia en Cambre (*Brivis*, 1154 CE), e un lugar en Vimianzo. Formalmente un locativo plural en latín que significa '(onde) o -'. Tamén, **Dumbría**, un concello, antigamente *Donovria*. Hai varios *Brives* en Francia.
* De *dūno- 'forte':
* De *īsarno- 'ferri': **Isorna**, unha parroquia en Rianxo.
* De *kambo- 'dobrado, trenzado': **Camboño** (*Cambonio*, 1157), parroquia en Lousame.
* De *kanto- 'un cento': **Cantoña**, unha parroquia en Paderne de Allariz e dous lugares, en Teo e O Porriño.
* De *karanto- 'amigo, amado': **Carantoña**, dúas parroquias en Miño (*Carantonia*, 1096) e Vimianzo. Un lugar en Lousame (*Carantonio*, 1157). **Carantos**, lugar en Coristanco.
* De *kerbo- 'incisivo, afiado': **Cambre** (*Calamber* in 959) concello, parroquia e cidade. Tamén, unha parroquia en Malpica de Bergantiños, e un lugar en Carballo; **Oímbra** (*Olimbria* en 953), concello, parroquia e cidade; **Pambre**, unha parroquia en Palas de Rei (*Palambre* c. 1009) e un lugar en Ramirás.
* De *nantu- 'regato, val': **Nantes**, parroquia en Sanxenxo; **Nantón**, unha parroquia en Cabana de Bergantiños e un lugar na Baña.
* De *(p)lār- 'chan': **Laraño**, unha parroquia en Santiago de Compostela (*Laranio*, 1201), e un lugar en Vedra. **Laranga** (a *Laranicā 'Do chan') lugar en Porto do Son.
* De *(p)let- 'ancho, amplo': **Ledoño**, parroquia en Culleredo.
* De *salō- 'océano': **Seaia** (*Salagia* en 830), lugar en Malpica de Bergantiños, e o nome dunha antiga rexión costeira comprendendo os actuais concellos de Malpica de Bergantiños e Ponteceso. Á forma derivada *Salawyā.
* De *trebā 'asentamento': **Trevonzos** (*Trevoncio* en 1176 ), lugar en Boiro.
* De *werno- 'ameneiro': **Berrimes** (*Vernimes*, 955), un lugar en Lousame.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Instituto Galego de Estudos Célticos
* Lingua galaica
* Topónimos galegos en -obre
* Topónimos xermánicos en Galicia

### Bibliografía 
* Bascuas Paz, Edelmiro (2002). *Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega*. Edicións da Universidade de Santiago de Compostela.
* Bascuas Paz, Edelmiro (2006). *La Diosa Reve y los trasancos*. Estudios Mindonienses (22): 801-842.
* Bascuas Paz, Edelmiro (2008). "La hidronimia de Galicia. Tres estratos: paleoeuropeo, celta y latino". *Estudios Mindonienses* (24): 521-550.
* 
* Curchin, Leonard A. (2008) Estudios Gallegos*The toponyms of the Roman Galicia: New Study*. *Cuadernos de Estudios Gallegos* **LV** (121): 109-136.
* Delamarre, Xavier (2003) *Dictionnaire de la langue gauloise*. Editions Errance. ISBN 978-2-87772-369-5.
* 
* Falileyev, Alexander (2007) *Dictionary of Continental Celtic Place-Names*. Unpublished. Mapa.
* Koch, John T., ed. (2006) *Celtic culture: A historical encyclopedia*. ABC-CLIO 2006. ISBN 978-1-85109-440-0.
* Luján Martínez, Eugenio R. (2006) *The Language(s) of the Callaeci*. e-Keltoi **6**: 715-748.
* Mariño Paz, Ramon (1998). *Historia da lingua galega*. Sotelo Blanco. ISBN 978-84-7824-333-4.
* Matasovic, R. (2009). *Etymological Dictionary of Proto-Celtic*. Brill. ISBN 978-90-04-17336-1.
* Monteagudo, Luis (1999) *Hidronimia gallega*. Anuario Brigantino (22): 255-314.
* Moralejo, Juan J. (2007) *Callaica Nomina*. A Coruña: Fundación Barrié. 2007. ISBN 978-84-95892-68-3.
* Moralejo, Juan J. (2010) *Topónimos Célticos en Galicia*. Palaeohispanica (10): 99-111.
* Prósper, Blanca María (2002). *Lenguas y religiones prerromanas del occidente de la península ibérica.* Ediciones Universidad de Salamanca. ISBN 978-84-7800-818-6.
* Prósper, Blanca María and Francisco Villar (2005). *Vascos, Celtas e Indoeuropeos: Genes y lenguas.* Ediciones Universidad de Salamanca. ISBN 978-84-7800-530-7.
* Prósper, Blanca María (2008). *En los márgenes de la lingüística celta: los etnónimos del noroeste de la Península Ibérica y una ley fonética del hispano-celta occidental* Palaeohispanica (8): 35-54.
* Vallejo Ruiz, José María (2009) *Viejas y nuevas cuestiones de lengua en el occidente peninsular: el lusitano y la onomástica*. Palaeohispanica (9): 271-289.
* Ward, A. (1996). *A Checklist of Proto-Celtic lexical Items*. En liña en Scribd.
* Young, Simon (2002). Britonia: camiños novos. Noia: Toxosoutos. ISBN 978-84-95622-58-7.

### Ligazóns externas 
* Aquén. Toponimia Galega.
* Inventario toponímico da Galicia medieval. Topónimos medievais de Galicia.
* Toponimia de Galicia. Sitio oficial da toponimia galega.