Linguas iranias

As **linguas iranias** son parte dunha rama da familia indoeuropea de linguas. Xunto coas linguas indoarias e as linguas nuristanias, forman o grupo de linguas indoiranias, o cal é unha rama do grupo indoeuropeo. O avéstico e o persa antigo son as dúas linguas iranianas máis antigas entre as linguas indoeuropeas rexistradas (incluíndo o grego e ao hitita).

Hoxe, estímase que hai de 150 a 200 millóns de falantes nativos das linguas iranias. O SIL no 2005 enumera 87 variedades das linguas iranias. Por número de artigos, as linguas máis faladas son o persa (70 millóns, xuntando as tres formas coñecidas: persa, taxico e dari), o kurdo e o paxto (25 millóns cada un) o baluchi (7 millóns), e as linguas mazandaraní, guilaquí, talixí e o iriano (coñecido como *ossetio*).

Só cinco linguas das preto das 87 variedades de linguas iranias son oficias: o persa, o dari, o taxico, o pastún e o iriano (coñecido coma *ossetio*). No Tadjiikistán con carácter de "cooficial" (o estado comprométese a garantir a ensinanza e a difusión) está o iagnobiano, sen que o resto das linguas do Pamir gocen deste privilexio. En Iristán do Norte (chamado *Ossetia* polos rusos) o digoriano goza de privilexios nos medios de comunicación e na ensinanza, pero non conta cun estatuto de oficialidade. No Afganistán, segundo garante a nova Constitución Afgá, as linguas maioritarias de cada rexión ou distrito poderán ter carácter de oficial nesas rexións ou distritos.

## As grandes linguas iranias e a súa extensión xeográfica 
As seguintes linguas iranias son faladas polo menos por un millón de persoas:

* **Grupo persa** (nun senso máis amplo) &nbsp; 55-70 millóns,(coma segunda lingua, preto de 110 millóns, Irán, Afganistán, Tadjiikistán, Paquistán, Uzbequistán).
** Persa occidental (Farsí ou simplemente persa) &nbsp; 35-40 millóns, coma segunda lingua por máis de 50 millóns (Irán)
*** Xudeopersa; 50.000 persoas (Israel e Irán).
** Persa oriental &nbsp; 20-30 millóns 
*** Dari &nbsp; 15 millóns (Afganistán)
**** Hazaraguí &nbsp; 2,5 millóns (Afganistán 2,2 millóns, Irán 300.000)
**** Aimaq &nbsp; 650.000 (Afganistán)
*** Taxico &nbsp; 4.5 millóns (Tadjiikistán)
**** Bughorés &nbsp; 100.000 (Uzbequistán: Bughará, Irán, Israel)
* **Paxto** &nbsp; 35 millóns (22,5 millóns en Paquistán, 12 millóns en Afganistán)
* **Baluchi** &nbsp; 9 millóns (7,5 millóns en Paquistán, 1,4 millóns en Irán, 200.000 en Afganistán)
* **Kurdo ou curmanxí** &nbsp; 10 millóns (Turquía, Norte de Iraq, Norte de Siria, Norte de Irán e Ghorasán (oeste de Irán) e en partes de Armenia, Azerbaidján e Xeorxia. Uns milleiros en Rusia.)
* **Lurés** &nbsp; 4,3 millóns (Irán, *Grupo dialectal*)
* **Soranés** (Chamado tamén kurdo central) &nbsp; 7 millóns (Irak, Irán)
* **lingua kurda meridional** &nbsp; 5 millóns (Irán)
* **Mazanderano** &nbsp; 3 millóns (Irán, Costa do Caspio)
* **Guilaquiano** &nbsp; 2,6 millóns (Irán, Costa do Caspio)
* **Zazaki** (ou zaza) &nbsp; 3 millóns (Turquía)
* **Talexiano** &nbsp; 1 millóns (Irán, Azerbaidján, *Grupo dialectal*)

Linguas iranias importantes polo seu número de falantes:

* **Oseto** (chamado tamén alano ou ironau) &nbsp; 600.000 (Iristán do Sur (Xeorxia) e outras zonas de Xeorxia, República do Norte de Iristán-Alania (Rusia). **Iristán**=*Ossetia*. Trátase máis ben dun diasistema: lingua iriana e lingua digoriana, sendo a primeira a usada en todo o territorio.
* **Goranés** &nbsp; 500.000 (Iraq, Irán)
* **Azarí iraniano** ou **Tatí meridional** &nbsp; 220.000 (Azerbaidján, Irán)
* **Tatí** &nbsp; 130.000 (Azerbaidján, Rusia)
* **Wanetsi** &nbsp; 100.000 (Paquistán, Afganistán)

## Nome 
O grupo de linguas `**iranias**´ recibe ese nome porque as súas principais linguas, incluíndo o persa, foron ou son faladas na zona da meseta iraniana dende fai tempo. Porén, coma unha clasificación lingüística, o nome 'iranias' non implica ningunha relación co país de Irán, (para referirmos a algo ou alguén pertencente a Irán úsase a palabra 'iraniano/-a/os/-as).

## Agrupación da familia de linguas iranias 
**Grupo oriental**
* **Subgrupo de linguas iranias orientaias setentrionais**
**** Avéstico ou Avesta
*** Bactrio
*** Cuaresmiano
**** Escita
***** oriental (escita-khotanés)
****** Khotanés
****** Tumxuqués
***** occidental (escita-sármata)
****** Ossetio antigo
******* Digoriano
******* Iriano ou (irón ou ossetia moderno)
******* Xásico
**** Sogdiano
***** Iagnobiano
* **Subgrupo de linguas iranias orientais meridionais**
** **Linguas do Pamir**
*** Rama xugniana
**** grupo meridional
***** Xugnonés (ou xugnoniano)
***** Ruxonés (ou ruxoniano)
**** grupo setentrional ou bartanguí-roxorví-sariculí
***** Bartanguí
***** Roxorví
***** Sariculí
***** Iazgulamí
*** Rama munxí-idgá
**** Munxí
**** Idgá
*** Rama ixcaximí-sanglechí
**** Sanglechí
**** Ixcaximí
***** Vakhí
** Pastún
*** Pastún meridional
*** Pastún setentrional
*** Pastún central
** Wanetsí 
** Wazirí
**Grupo occidental**
* **Rama linguas iranias occidentais setentrionais**
**** Balochí
***** balochí meridional
***** balochí occidental
***** balochí oriental
***** balochí montañés
***** Baxcardí
***** Coroxí
**** **grupo caspio**
***** Guilaquí
***** Mazanderaní
***** xahmirzadí
**** grupo central iranio
***** Axtianí
***** fars nordoccidental
***** dari-zoroastra
***** gazí
***** khunsarí
***** natanzí
***** naiiní
***** parsi-dari
***** parsí
***** sivandí
***** soí
***** vafsí
**** khalaxe
**** **grupo curdo**
***** kurdo setentrional, Curmanxí
***** kurdo central, Sorani
***** kurdo meridional
***** laquí
**** ormurí-parachí
***** Ormurí
***** Parachí
**** grupo semnaní
***** lasguerdí
***** sanguisarí
***** semnaní
***** sorkheí
**** grupo talixe
***** alvirí-vidarí
***** extehardí
***** gozarkhaní
***** harzaní
***** korex-e rostaní
***** razaxerdí
***** rudbarí
***** xahrudí
***** taquestaní
***** Talixí
***** taromí alto
***** maragueí
***** kho'iní
***** kaxalí
***** cabateí
**** grupo zaza-goraní
***** Dimilí
***** Guraní
***** kirmanxekí/Zazaki
***** bajelaní
***** shabakí
***** sarlí
**** inclasificado
***** Dezfulí
* **Rama de linguas iranianas occidentais meridionais**
*** grupo Achomi
**** fars surdoccidental
**** cumzarí
****bashkardi
****chudí
*** grupo lurí
**** bakhtiarí
**** lurí del norte
**** lurí del sur
*** **grupo pérsido**
**** persa occidental (persa)
***** Xidí
**** persa oriental (Dari)
***** Hazaraguí
***** Aimaq
**** Taxico
***** Bukhorí
**** Dehvarí
**** Darvasí
**** pahlavaní
*** grupo tatí
*** xudeotatí
*** tatí (tatí musulmán)
* **Rama inclasificada**
*** Tangxeví

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* http://www.iranica.com .Enciclopedia Iránica.
* John Payne. "Pamir languages" in *Compendium Linguarum Iranicarum*. Schmitt, 1989.Pamir Languages.pdf
* *Compendium Linguarum Iranicarum*. Schmitt, 1989.
* Грамматический очерк осетинского языка. Числительные. С. 457, 458. (En ruso).
* Abaev, V.I.: Gramática ossetia (en inglés)http://ironau.ru/ocherk/OssetianGrammar.pdf
* Основы иранского языкознания. Т. 3. Новоиранские языки. М. 1982. (en ruso)
* Tegey, Habibullah; Robson, Barbara: A Reference Grammar of Pashto, 1996 *Center fo Applied Linguistics, Washington D.C.*, ''Department of Education, Washington D.C. https://web.archive.org/web/20091222042753/http://www.eric.ed.gov/ERICDocs/data/ericdocs2sql/content_storage_01/0000019b/80/14/b6/dc.pdf

### Ligazóns externas 
* Kümmel, Martin Joachim. "Areal developments in the history of Iranic: West vs. East." BOOK OF ABSTRACTS.
* Ficha en PROEL, sobre as linguas indoeuropeas 
* Enciclopedia Iránica  
* Educational Resources Information Centre. Pódese consultar sobre moitas publicacións de tipo variado .