open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Asubión americano

O **asubión americano** *(Mareca americana)* é un parrulo amplamente distribuído polas zonas húmidas de Norteamérica.

## Descrición 
Son patos de entre 45 e 56&nbsp;cm de lonxitude. Durante a época reprodutora amosa un forte dimorfismo sexual. Os machos teñen o papo rosado e a parte posterior do corpo negra. O espello das ás, ben visible cando voan e cando están pousados, é branco. Teñen a cabeza agrisada cunha banda verde por detrás dos ollos e outra branca na coroa. Fóra da estación de cría, os machos imitan moito ás femias. Estas son castañas claras, moi semellantes en coloración ás femias do asubión eurasiático e as do lavanco. Desta última especie e dos outros anátidos, agás o asubión, distínguense pola forma do corpo. As femias do asubión teñen a cabeza máis escura e a parte inferior das ás máis gris.
[miniatura|esquerda|Macho e femia de asubión americano en [Seattle, Washington]]

## Distribución 
Os asubión americanos crían no Canadá, en Saskatchewan, Alberta e Manitoba, e nos Territorios do Noroeste, tamén en Alasca e nos Grandes Lagos.

Son aves migratorias, que pasan o inverno en Texas, Luisiana e na costa do golfo de México. Aparecen de xeito regular, aínda que en pequeno número na Europa occidental.

## Conduta 
miniatura|esquerda|Femia con polos
Fóra da época de cría son aves moi gregarias, que forman grandes bandadas. Son moi ruidosos: a chamada típica do macho é un asubío trisílabo, mentres que as femias emiten un gruñido baixo.
Viven en áreas húmida abertas, con algunha vexetación alta. Aliméntanse de plantas, que pacen ou arrincan dentro da auga. Fan os niños no chan, preto da auga, agachados debaixo da vexetación. Poñen de 6 a 12 ovos da cor da crema.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* American Wigeon Information - Cornell Lab of Ornithology 
* American Wigeon - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter (inglés)
* American Wigeon Information - South Dakota Birds and Birding (inglés)
* Videos en Internet Bird Collection (inglés)
Os xirasoles cegos

***Os xirasoles cegos*** é unha coprodución galega de 2008, dirixida por José Luis Cuerda, baseada na novela homónima de Alberto Méndez. Foi rodada en lingua castelá en Ourense (entre outras localizacións) no verán de 2007, a súa estrea foi o 29 de agosto de 2008. Está protagonizada por Maribel Verdú e Javier Cámara, e no seu elenco figuran ademais actores galegos coma Martiño Rivas ou José Ángel Egido.

## Sinopse 
Ambientada na posguerra, *Os xirasoles cegos* conta a historia de Elena (Maribel Verdú), nai dun fillo pequeno, Lorenzo (Roger Princep), e cuxa filla máis vella adolescente, Elenita (Irene Escolar), fuxiu embarazada co seu mozo Lalo (Martiño Rivas), perseguido pola policía.

Tamén o seu marido Ricardo (Javier Cámara) vive agochado, neste caso nun buraco no dormitorio da parella, de xeito que Salvador (Raúl Arévalo), un diácono que pensa en colgar os hábitos, pensa que é viúva, obsesiónase con ela e comeza a acosala.

## Personaxes 
* Maribel Verdú como Elena López Reinares
* Javier Cámara como Ricardo Mazo Torralba
* Raúl Arévalo como Salvador
* Roger Príncep como Lorenzo Mazo López
* Martiño Rivas como Eulalio 'Lalo' Peciña
* Irene Escolar como Elena Mazo López
* José Ángel Egido como reitor
* Ricardo de Barreiro como Fernández

## Premios 
* Optou a 15 premios Goya en 2008, pero só acadou un, o de guión adaptado, para José Luis Cuerda e Rafael Azcona.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Filmes de España propostos ó Óscar ó mellor filme internacional
* Filmes propostos ó mellor filme internacional na 81ª edición dos Óscar
### Ligazóns externas 
* Os Xirasois Cegos en AVG de Culturagalega.org
* Ficha en IMDb
Charles Dixon

**Charles Dixon**, nado en 1858 en Londres e morto en 1926, foi un ornitólogo británico.

## Traxectoria 
Colaborou con Henry Seebohm (1832-1895) na súa grande obra *British Birds*, no seu segundo volume, onde presentou e modificou a teoría de Alfred Russel Wallace (1823-1913) sobre a cor dos paxaros e dos niños. Dixon estudou especialmente a migracións das aves, das cales tratou na súa obra *The Migration of Birds* (nova edición, 1897), obra máis enxeñosa que teórica. Tamén se interesou pola distribución xeográfica das aves.

H. Seebohm deulle o nome na súa honra á *Zoothera dixoni* en 1881.

## Publicacións 
* 1880 : *Rural Bird Life : being essays on ornithology with instructions for preserving objects relating to that science* (Longmans, Green, Londres)
* 1885 : *Evolution without Natural Selection*
* 1888 : *Our Rarer Birds, being studies in ornithology & oology* (R. Bentley, Londres)
* 1890 : *Annals of bird life : a year-book of British ornithology* (Chapman and Hall, Londres).
* 1890 : ''Stray feathers from many birds: being leaves from a naturalist's note-book* (W.H. ALlen & Co., Londres).
* 1891 : *The birds of our rambles : with a companion for the country* (Chapman and Hall, Londres).
* 1893 : *Jottings about birds* (Chapman and Hall, Londres).
* 1894 : *The nests and eggs of British birds : when and where to find them : being a handbook to the oology of the British Islands* (Chapman and Hall, Londres).
* 1896 : *Bird-life in a southern county; being eight years's gleanings among the birds of Devonshire* (W. Scott, Londres)
* 1896 : *British Sea Birds* (Bliss, Sands and Foster, Londres)
* 1897 : *Our favourite song birds; their habits, music, and characteristics* (George Allen, Londres)
* 1900 : *The game birds and wild fowl of the British Islands* (Pawson and Brailsford, Sheffield)
* 1900 : *Among the birds in northern shires* (Blackie, Londres)
* 1902 : *Birds' Nests*
* 1909 : *The Bird Life of London'' (Heinemann, Londres)
## Notas
-52

## Acontecementos 
### Asia Oriental 
* Inicio do reinado de Narayana, monarca Kanva de Magadha, sito na curso medio e baixo do río Ganxes, na India (até -40).
### Oriente Próximo 
* Guerra civil en Persia entre Mitrídates III e Orodes II.
### Mundo Mediterráneo 
* Guerra das Galias:
miniatura|dereita|175px|Reconstrución moderna da fortaleza de Alesia
** 27 de setembro - César toma a cidade de Alesia, defendida por Vercinxetórix, acabando co levantamento dos galos.
* Pompeio é designado polo Senado romano como cónsul único, con pleno poder para impor a paz fronte os mercenarios.

### Arte e cultura 
* Defensa de Milón por Cicerón, anos máis tarde publicado como *Pro Milone*.

## Nacementos 
* Iuba II, rei da Numidia (data aproximada de nacemento; m. 23).

## Mortes 
*
### Outros 
*
Historia ano a ano
-422

## Acontecementos 
### Grecia 
* Guerra do Peloponeso (-431 - -404)
** Batalla de Anfípolis: derrota naval da escuadra ateniense fronte os espartanos nas costas da Tracia .

### Arte e cultura 
* Estrea da obra "*As vespas*" do comediógrafo grego Aristófanes.

## Nacementos 
*

## Mortes 
* Brasidas, xeneral espartano, en combate, en Anfípolis.
* Cleón, dirixente de Atenas desde -429, en combate en Anfípolis.

## Outros 
*

Historia ano a ano
O neno de barro

***O neno de barro*** (en ) é unha longametraxe dirixida por Jorge Algora, estreada en 2007. É unha coprodución galega na que Maribel Verdú e o galego Chete Lera interpretan os papeis principais.

## Argumento 
A acción desenvólvese en Buenos Aires en 1912. Unha serie de brutais asasinatos a menores propágase pola cidade. Mateo (Juan Ciancio), un neno de 10 anos, agacha un segredo: ás veces a súa mente condúceo a un escuro lugar da memoria onde é testemuña dos asasinatos. Ó descubrirse o seu segredo moitos cren que é o asasino.

Estela, a súa nai (Maribel Verdú), coa axuda do forense e da policía, o Dr. Soria (Chete Lera), tratan de atopar unha explicación racional das visións e así minar o escepticismo do Comisario Petrie (Daniel Freire).

## Galardóns e nomeamentos 
### Premios Mestre Mateo 
## Outros datos 
* A película está baseada nos asasinatos de Cayetano Santos Godino, mellor coñecido coma El Petiso Orejudo. Foi o primeiro asasino en serie na historia arxentina.
* Foi seleccionada na categoría novos realizadores nos festivais de cine de Montréal e Santo Domingo, entre outros. 
* No XIX Festival Internacional Viña del Mar o filme foi seleccionado para a súa sección oficial, e gañou o premio da prensa especializada á mellor longametraxe internacional.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
* IMDb
* AVG
-90

## Acontecementos 
* Concesión da cidadanía romana aos hispanos da *Turma Salluitana*, participantes nas guerras contra os marsos, en Italia.

## Nacementos 
*
## Mortes 
* Antíoco XI Filadelfo, monarca seléucida, afogado no río Orontes.

## Outros 
Historia ano a ano
-175

## Acontecementos 
### Oriente Próximo 
* Inicio do goberno de Antíoco IV no reino seléucida (até -163).
* Revolta xudía contra a helenización, dirixida polos Macabeos, especialmente Matatías Macabeo e seu fillo Xudas (até -163).
miniatura|275px|Xudea nos inicios do levantamento dos macabeos.

### Mundo Mediterráneo 
* Sublevación dos celtiberos polos excesos do gobernador Marco Titinio.

## Mortes 
* Seleuco IV Filopátor, monarca do reino seléucida, asasinado.
### Outros 
*
Historia ano a ano
Johann Jakob Bachofen

miniatura|Johann Jakob Bachofen
**Johann Jakob Bachofen**, nado en Basilea o 22 de decembro de 1815 e morto o 25 de novembro de 1887, foi un xurista, filólogo e sociólogo suízo, teórico do matriarcado.

## Obra *Das Mutterrecht* 
Na súa obra *Das Mutterrecht* (*O dereito materno*), confronta os mitos gregos e os feitos históricos que nos deixaron os autores gregos, do cal deduce, seguindo a Joseph François Lafitau (*Mœurs des sauvages Amériquains [sic] comparées aux mœurs des premiers temps*) a posible existencia de sociedades de tipo matriarcal na Grecia antiga, baséase sobre todo no testemuño de Herodoto sobre as prácticas matrilineais de Licia, no mito das Amazonas ou mesmo nos cultos atenienses dedicados á Natureza.

## Teses 
As teses de Bachofen artéllanse sobre dous grandes principios:

* Dunha banda, Bachofen é un dos primeiros autores en evocar unha dominación do principio feminino (« Gran Deusa ») no seo da relixión das primeiras sociedades humanas: a Deusa como encarnación da vida e da prosperidade. Así, na Grecia antiga, o panteón primitivo grego estaría dominado polas divindades femininas denantes que os homes se investisen de poder relixioso e establecesen o patriarcado sobre o lugar do culto da Deusa os cultos da época clásica. A arqueoloxía posteriormente descubriu numerosos obxectos prehistóricos testemuñando un culto aos órganos xenitais femininos.
* En segundo lugar, para Bachofen, a época primitiva é a era da xinecocracia do dereito materno, ou a herdanza do poder, que se transmite de nai a filla. A vida social aparece marcada pola promiscuidade dos tempos prehistóricos, tan só a maternidade pode ser probada, as mulleres libéranse da tiranía dos caprichos masculinos por medio do poder da relixión.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Walter Benjamin, « J. J. Bachofen » (1935) *in* *Ecrits Français*, Gallimard, coll. « Folio Essais », 2003, pp.&nbsp;123–146 ;
* Manfred Frank, *Le Dieu à venir, leçon III & IV*, trad. F. Vatan et V. von Schenck, Actes Sud, coll. « Le génie du philosophe », 1990, pp; 34-38. 
* Simon Pembroke :
**  « Last of the Matriarchs: A Study in the Inscriptions of Lycia », *Journal of Economic and Social History of the Orient* 8 (1965), pp.&nbsp;217–247,
**  « Women in Charge: the Function of Alternatives in Early Greek Tradition and the Ancient Idéa of Matriarchy », *Journal of the Warburg and Courtauld Institutes*, 30 (1967), pp.&nbsp;1–35 ;
* Pierre Vidal-Naquet, « L'Enfant grec, le cru et le cuit » et « Les esclaves immortelles d'Athéna Ilias », *in* *Le Chasseur noir. Formes de pensée et formes de société dans le monde grec*, La Découverte, coll. « Poche », 2005 (edición de 1981) (ISBN 2-7071-4500-9), pp.&nbsp;177–207 et 249–288.
Mataharis

***Mataharis*** é unha película española do ano 2007 dirixida por Icíar Bollaín. Unha das súas protagonistas é a actriz galega María Vázquez, e tamén forman parte do elenco de intérpretes Antonio Durán "Morris" ou Mabel Rivera entre outros.

## Argumento 
Inés, Eva e Carmen traballan nunha axencia de detectives en Madrid. Inés (María Vázquez), infiltrada entre os empregados dunha compañía multinacional, investiga a Manuel (Diego Martín), un directivo da empresa. A investigación colócaa ante un dilema ético.

Eva (Najwa Nimri), que acaba de reincorporarse á axencia logo dunha baixa maternal, descobre que a súa parella Iñaki (Tristán Ulloa) lle oculta algo importante. Carmen (Nuria González), a máis experimentada das tres e cun gris matrimonio, observa e grava o naufraxio conxugal de Sergio (Antonio de la Torre). Desde a axencia de Valbuena, para quen traballan, estas tres profesionais da vixilancia traspasan con frecuencia as fronteiras da intimidade allea, pero ninguén lles preparou para enfrontarse ós seus propios segredos.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
George Paget Thomson

**George Paget Thomson**, nado en Cambridge o 3 de maio de 1892 e finado na mesma cidade o 10 de setembro de 1975, foi un físico británico.

## Biografía 
Foi fillo de sir Joseph John Thomson, premio Nobel de Física en 1906, considerado o descubridor do electrón polos seus experimentos co fluxo de partículas (electróns) que compón os raios catódicos. Ambos recibiron o Premio Nobel, sendo o único caso de dúas xeracións nunha familia, a máis de Marie Curie e Pierre Curie coa súa filla Irène_Joliot-Curie.

Estudou e graduouse no Trinity College da Universidade de Cambridge. Entre 1922 e 1930, impartiu clases de filosofía natural na Universidade de Aberdeen. En 1930 obtivo a cátedra de física no Colexio Imperial de Ciencias e Tecnoloxía da Universidade de Londres, onde permaneceu ata 1952. Desde ese ano e ata 1962, foi reitor do Corpus Christi College da Universidade de Cambridge.

En 1937 foille outorgado o premio Nobel de Física, compartido co físico estadounidense Clinton Davisson, polo seu traballo sobre a difracción de electróns en cristais e a demostración das súas propiedades ondulatorias.

Nos últimos anos da década de 1930 e durante a segunda guerra mundial, especializouse en física nuclear, concentrándose no estudo das aplicacións prácticas militares da enerxía nuclear. Na última parte da súa vida continuou os seus traballos ao redor da enerxía nuclear, e tamén escribiu traballos sobre aerodinámica e sobre o valor da ciencia na sociedade.

Entre 1937 e 1941, asesorou o ministerio do Aire en materia de aeronáutica, e en materia científica en xeral entre 1943 e 1944. En 1943 foi nomeado cabaleiro (*sir*) e en 1946 ocupou a asesoría da delegación británica no Consello de Seguridade das Nacións Unidas e da Comisión da Enerxía Atómica.
Clinton Davisson

**Clinton Joseph Davisson**, nado en Bloomington (Illinois) o 22 de outubro de 1881 e finado en Charlottesville o 1 de febreiro de 1958, foi un físico estadounidense, gañador do Premio Nobel de Física en 1937 xunto a George Paget Thomson.

## Traxectoria 
En 1902 graduouse na escola secundaria de Bloomington, e entrou, grazas a unha bolsa na Universidade de Chicago. Grazas á recomendación de Robert A. Millikan, en 1905 Davisson foi contratado na Universidade de Princeton como profesor de física. En 1908 obtivo o seu *Bachelor of Sciences* no cal traballou principalmente durante os veráns, xa que durante o resto do ano traballaba en Princetown. Mentres traballaba como mestre nesa mesma universidade, fixo a súa tese doutoral con Owen Richardson. En 1911 obtivo o seu doutoramento en física pola universidade de Princeton; o mesmo ano no que casou con Charlotte, irmá de Richardson coa que tivo catro fillos.

É coñecido polas investigacións que levou a cabo nos campos da electricidade, o magnetismo e a enerxía radiante.

De 1916 a 1946 traballou no departamento técnico de Telephone Bell Laboratories. En 1927, en colaboración con Lester Halbert Germer, descubriu a difracción dos electróns polos corpos cristalinos, o que serviu para confirmar experimentalmente as teorías da mecánica ondulatoria.

Por estes traballos foi galardoado en 1937 co premio Nobel de Física, compartido con George Paget Thomson.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Biografía do Instituto Nobel .
29346 Mariadina

**29346 Mariadina** é un asteroide do Cinto de asteroides, descubriuno Maura Tombelli o 25 de febreiro de 1995. Presenta unha excentricidade de 0.2322358 e un período orbital de 1659.83 días (4,55 anos). A súa magnitude absoluta é de 14.1, a inclinación de 12.04648º e localízase a 2.1064115 AU do Sol
Chandrasekhara Venkata Raman

**Chandrasekhara Venkata Raman** (), nado en Madrás o 7 de novembro de 1888 e finado en Bangalore o 21 de novembro de 1970, foi un físico indio.

## Traxectoria 
A temperá idade trasladouse á cidade de Visakhapatnam, Andhra Pradesh. Completou a súa lincenciatura e doutoramento en física e inglés no Colexio Presidencia de Madrás. Obtivo praza nos Servizos Civís Indios como asistente do supervisor xeral en Calcuta.

Foi profesor de física na cátedra Palit da Universidade de Calcuta entre 1917 e 1933 e foi alí onde foi recoñecido o seu traballo no campo da óptica. En 1919 foi nomeado secretario honorario da Asociación India para o Progreso das Ciencias e entre 1933 e 1948 foi director do Instituto Indio de Ciencia de Bangalore. En 1929 recibiu o título de cabaleiro (*sir*).

Inicialmente as súas investigacións dirixíronse cara ao estudo das vibracións e a problemas de acústica, pero cara a 1920 empezou a investigar sobre a difracción da luz e a dos raios X.

En 1928 foi o descubridor do chamado efecto Raman, que tivo lugar ao irradiar un líquido transparente ou un vapor cunha luz monocromática e estudar o espectro da luz difundida, no que se observaban variacións de frecuencia, segundo as predicións teóricas formulasda en 1923 por A. G. S. Smekal.

Por este descubrimento, en 1930 foi galardoado co premio Nobel de Física.

Desde 1949 fundou e formou parte do consello directivo do Instituto Raman de Investigación.

Algúns dos seus escritos son:
* *Molecular Diffraction of Light* (Difracción molecular da luz, 1922)
* *The New Physics; Talks on Aspects of Science* (A nova física; charlas sobre aspectos da ciencia, 1951).

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Biografía do Instituto Nobel
Félix Likiniano

miniatura|Anagrama de ETA, deseñado por Likiniano, na praza dos Foros de Alsasua (Navarra).
**Félix Likiniano Heriz**, nado en Eskoriatza (Guipúscoa) o 14 de xaneiro de 1909 e finado en Biarritz (Pireneos Atlánticos) o 22 de decembro de 1982, foi un militante anarquista vasco.

## Traxectoria 
Era «*un excelente escultor e artista, sobre todo na talla en madeira*». Foi castigado a 15 anos de cárcere por organizar durante o seu servizo militar unha revolta contra os oficiais da armada española, e a outros tantos por solidarizarse cos mineiros asturianos en 1934.

Ideoloxicamente foi anarquista. Na guerra civil española militou na CNT e participou na defensa militar de Donostia e nas milicias armadas de Aragón e Cataluña. Tras o triunfo da sublevación militar franquista na resistencia francesa á ocupación nazi e nos grupos guerrilleiros que operaban ao longo da fronteira franco-española coñecidos como *maquis*.

É coñecido por ser o creador do anagrama "Bietan jarrai", o machado, que representa a forza, e a serpe, símbolo do sixilo. Na década dos 60 coñeceu e axudou a membros de ETA. O citado anagrama foi posteriormente utilizado por esta organización.

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Pilar Iparragirre: *Félix Likiniano, miliciano de la utopía*. Tafalla: Txalaparta, 1994.
-38

## Acontecementos 
### Mundo Mediterráneo 
* O triunvirato de Marco Antonio, Lépido e Octavio fica confirmado por cinco anos máis.
* Comeza o ano 1 da Era Hispánica.
* Árabes, ao mando de Bogud, atravesan o Estreito de Xibraltar e saquean Gades.

### Oriente Próximo 
* Batalla de Gandarus: tropas partas, ao mando de Pacoro I, que tentaban invadir a Siria romana, son derrotadas por Marco Ventidio Basso.
* Fraates IV convértese no novo monarca parto, sucedendo a Orodes II (até -2).

## Nacementos 
* Nerón Claudio Druso, xeneral romano (m. -9).

## Mortes 
* Orodes II, rei dos partos.
* Pacoro I, co-rei e xeneral parto, en combate.

## Outros 
*

Historia ano a ano
Roupa interior

miniatura
miniatura
A **roupa interior**, tamén chamada **roupa íntima** ou, no caso da roupa feminina, **lencería**, é un tipo de roupa que se leva preto da pel, normalmente baixo outras pezas de vestir.

O principal motivo de uso da roupa interior é a hixiene, aínda que tamén existen outros motivos, como o abrigo ou a comodidade. A miúdo, a roupa interior tamén ten unha carga erótica que fai que a roupa interior tamén se utilice como fonte de excitación e xogo nas relacións sexuais.

Existe roupa que se utiliza especificamente como roupa interior, aínda que tamén existen pezas que poden ter outros usos alternativos: utilízanse como traxe de baño (se están feitas dun material adecuado) ou, no caso dalgunhas camisetas e shorts, tamén poden ser usados como roupa exterior. En calquera caso, a utilización destas pezas de formas alternativas depende de cuestións culturais, sociais e ata legais. Tamén inflúen cuestións ambientais como o clima.
## Notas
## Véxase tamén 
### Outros artigos
* Calcetín
* Calzón
* Corsetería
* Lencería
* Roupa
Otto Stern

**Otto Stern**, nado en Sohrau o 17 de febreiro de 1888 e finado en Berkeley o 17 de agosto de 1969, foi un Físico alemán, nacionalizado estadounidense.

## Traxectoria 
Stern naceu no seo dunha familia xudía en Sohrau (Żory) daquela parte do Imperio Alemán de Prusia (hoxe en día Polonia).

Estudou na Universidade de Breslau, sendo, posteriormente, profesor na Escola Técnica de Zürich, na Universidade de Frankfurt e na Universidade de Hamburgo. En 1933 dimitiu como profesor nesa universidade, trasladándose aos EUA, onde obtivo o cargo de profesor de investigación de física no Instituto Carnegie de Tecnoloxía (hoxe Universidade Carnegie Mellon) en Pittsburgh, Pensilvania.

[miniatura|esquerda|Otto Stern, [Lise Meitner (1937).]]
Nos seus labores de investigación, calculou o momento magnético do átomo de prata. Tamén, achou para o momento magnético do protón un valor 2,5 veces maior que o predito pola teoría de Paul Dirac.

Foi galardoado en 1943 co premio Nobel de Física polos seus estudos sobre os feixes moleculares, as propiedades magnéticas dos átomos e o descubrimento do momento magnético do protón nunha serie de experimentos realizados en colaboración con Walther Gerlach coñecidos popularmente como experimento de Stern-Gerlach.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Biografía no Instituto Nobel .
Ramón Campos

**Ramón Campos Sáez**, nado en Noia en 1975, é un guionista e produtor audiovisual galego.

## Traxectoria 
Estudante de Comunicación audiovisual na Universidade de Navarra, iniciouse profesionalmente en teleseries da canle autonómica vasca ETB. Foi analista de guións para Continental Producciones. Despois de *Galicia Exprés* e *Entre bateas* colaborou durante tres anos con Filmanova (2000-2002).

Compaxinou o seu labor na escritura coa impartición de cursos de guión nos masters de produción audiovisual e de creación dixital da Universidade da Coruña. Coguionizou o telefilme *Diario dun skin* e no período 2004-07 dirixiu o departamento de desenvolvemento de Voz Audiovisual, onde creou series como *A vida por diante* e *Padre Casares*, e programas musicais como *Son de estrelas* e *Buscando estrelas*.

En 2007 é o produtor executivo da serie de TVE *Desaparecida*, e posteriormente funda xunto a Teresa Fernández Valdés a empresa Bambú Producciones. Na dirección desta compañía produce as series *Guante Blanco* e *Gran Reserva* tamén da TVE, *Hispania* para Antena 3 e os documentais *Fraga y Fidel sin embargo*, e *American Greyhounds*.

É tamén profesor na Universidade da Coruña.

## Notas
José Maria de Abreu

**José Maria de Abreu**, nado en Jacareí (Estado de São Paulo) o 7 de febreiro de 1911 e finado en Río de Xaneiro o 11 de maio de 1966, foi un compositor brasileiro, coñecido popularmente como o** Rei do Valse**.

## Traxectoria
Viviu a maior parte da súa vida en São Paulo. Aprendeu música de seu pai, a finais dos anos 20 principiou a gravar as súas composicións, compuxo xunto con Francisco Mattoso, un dos clásicos románticos brasileiros da década de 1930: *Boa Noite Amor* (1936), gravado por Francisco Alves. A partir de 1942 con Jair Amorim escribiu os seus mais coñecidos éxitos, entre os cales salientan *Um Caminho e Você* (1948), *Pegando fogo* (con Francisco Mattoso en 1939) e *Alguém Como Tu* (1952), interpretados por Dick Farney.
## Véxase tamén 
### Bibliografía
* *Grande História Universal Ediclube*, 2006.
* *Nova Enciclopédia Portuguesa*, Ed. Publicações Ediclube, 1996.

### Ligazóns externas 
* Cliquemusic
Compostela, vanguardia y sosiego

***Compostela, vanguardia y sosiego*** é un libro de fotografías de Xurxo Lobato, publicado no ano 2000 con Lunwerg Editores, sobre a cidade de Santiago de Compostela, os seus recunchos, monumentos, personaxes singulares, costumes, festas, tradicións vistas desde a súa singular óptica.

## Características 
Está precedido por dous textos (en castelán e en inglés), o primeiro deles publicado por Manuel Rivas titulado "*El hábitat de la ensoñación*".

No seu relato, Rivas conta como un case cego Jorge Luis Borges é guiado ata a cabeza do mestre Mateu e como nese instante ata puido ver toda a policromía perdida do Pórtico da Gloria coa forza da imaxinación, esa é a forza que para Rivas teñen as pedras de Santiago, que están para seren soñadas, tocadas, están vivas. O camiño é un camiño para chegar ao inicio non ao fin.

Como noutros textos de Rivas fai unha mestura de distintos temas, neste caso, do simbolismo do camiño, o mundo onírico, o santuario e finalmente a obra final que o peregrino atopa na fin da súa viaxe: O Pórtico da Gloria, obra sublime da arte galega.

O segundo texto que aparece no libro é "*Compostela, la ciudad de las vanguardias*", asinado por Xerardo Estévez, que fai unha especie de síntese da historia da cidade e da importancia do camiño ao longo dos séculos baseándose para iso en citas de textos como o *Codex Calixtinus*, *Compostela y su ángel* (1948) de Gonzalo Torrente Ballester, *Andanzas y visiones españolas* (1912) de Miguel de Unamuno, *Ante la historia compostelana* (1981) de Claudio Sánchez Albornoz, *El Camino de Santiago* (1965) de Álvaro Cunqueiro, *Vita Nova* de Dante Alighieri, *Peregrinación por la fe* de Erasmo, *Memorial por el Patronato de Santiago* (1627) de Francisco de Quevedo, *En las orillas del Sar* (1884) de Rosalía de Castro, *La lámpara maravillosa* (1913) de Ramón María del Valle-Inclán, *Guía de Santiago de Compostela* (1943) de Ramón Otero Pedrayo, *La Biblia en España* (1967) de George Borrow, trad. por Manuel Azaña; *Ángeles de Compostela* (1940) de Gerardo Diego, *Seis poemas galegos* (1935) de Federico García Lorca e *El desvío a Santiago* (1992) de Cees Nooteboom.

O texto de Manuel Rivas foi traducido ao inglés por Boquela Traductores, mentres que o de Xerardo Estévez foi traducido por William Truini.

## Notas
Pablo Santos

**Pablo Santos**, nado en Monterrey (Nuevo León) o 9 de xaneiro de 1987 e finado preto de Toluca o 15 de setembro de 2006, foi un actor mexicano.

## Traxectoria 
Aos 12 anos trasladouse a vivir coa súa familia aos Ánxeles, nos Estados Unidos. En 2000 comezou a interpretar papeis secundarios no cine e a televisión, a súa máis importante participación foi como o fillo da familia mexicanoamericana protagonista de *Greetings from Tucson*, que se transmitiu na canle WB de 2002 a 2003.

Despois de rematar a serie apareceu no filme *Party Animalz* (2004) e nas series *Law & Order: Special Victims Unit* e *Boston Public*. Era membro da Igrexa da Ciencioloxía.

O 15 de setembro de 2006, Santos morreu nun accidente aéreo preto do aeroporto de Toluca cando viaxaba de Monterrey a Acapulco para celebrar o Día da Independencia Mexicana con seis amigos nunha avioneta, unha Piper Malibu Mirage PA 46, que se estrelou mentres intentaba unha aterraxe de emerxencia.

## Filmografía 
**Resurrection Boulevard* (serie de TV, 2000). Episodio "Comenzando de nuevo"
* *The Weeping Woman of the River* (2000)
* *Alias* (serie de TV, 2001). Episodio "Doppelgänger"
* *The Shield* (serie de TV, 2002). Episodio "Crash Boom Love" partes 1 e 2
* *American Family* (serie de TV, 2002). Episodio "Journey of Dreams"
* *The Proud Family* (2003) (serie de TV)
* *Jeremiah* (serie de TV, 2002). Episodio "Red Kiss"
* *Cojones* (2002)
* *Greetings from Tucson* (serie de TV, 2002)
* *Law & Order: Special Victims Unit* (serie de TV, 2002). Episodio "Angels"
* *Boston Public* (serie de TV, 2003). Episodio 1: "Chapter Sixty Seven"
* *Party Animalz* (2004)
* *Shackles* (2005)
* *Sea of Dreams* (2005)
* *Walkout* (2006)
* ''Gettin' Some Jail Time'' (2006)
## Notas
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Web de Pablo Santos
Exeo Setentrional

O **Exeo setentrional** é unha das trece rexións de Grecia. Está formada pola prefecturas de Quíos, Lesbos e Samos. A súa superficie é de 3.838&nbsp;km² e a súa poboación de ao redor de 206.016 habitantes. A súa capital é Mitilene, na illa de Lesbos.
Antoni Maria Badia

**Antoni Maria Badia i Margarit**, nado en Barcelona o 30 de maio de 1920 e finado na mesma cidade o 16 de novembro de 2014, foi un filólogo e lingüista da historia e gramática catalá.

## Traxectoria 
Cursou estudos de ensino primario e secundario na Mutua Escolar Blanquerna, dirixida polo pedagogo Alexandre Galí i Coll, que lle infundiu a preocupación pola linguaxe. Estudou os Estudis Universitaris Catalans, e licenciouse en filoloxía románica pola Universidade de Barcelona en xuño de 1943, defendeu a súa tese *Los complementos pronominalo-adverbiales derivados de IBI e INDE en la Península Ibérica*, na facultade de Filosofía e Letras da Universidade de Madrid, baixo a dirección de Dámaso Alonso en xuño de 1945. Catedrático de Gramática Histórica da lingua española na Universidade de Barcelona (1948) e desde 1977 de lingua catalá. Foi reitor da Universidade de Barcelona de 1978 a 1986 data a partir da cal é honorario ao se xubilar.

Profesor visitante en Múnic, Heidelberg, Georgetown, Wisconsin e da Sorbona en París. É doutor honoris causa por diversas universidades, entre as cales Salzburgo, Tolosa, Rovira i Virgili e a Sorbona.

Tamén foi presidente da Société de Linguistique Romane (hoxe presidente de honra), presidente da Sección Filolóxica do Institut d'Estudis Catalans, primeiro presidente da Associació Internacional de Llengua i Literatura Catalanes, primeiro presidente do Grup Català de Sociolingüística, presidente de honra do II Col·loqui Internacional de Llengua i Literatura Catalanes en Ámsterdan (1970), da North American Catalan Society e da Deutsch-Katalanische Gesellschaft, e presidente do Segon Congrés Internacional de la Llengua Catalana (1986).

É director da revista *Estudis Romànics* e pertence a diversos consellos editoriais de revistes de filoloxía catalá (*Caplletra*, *Catalan Review*, *Llengua & Literatura* e *Treballs de Sociolingüística Catalana*).

Tamén é membro do Institut d'Estudis Catalans, da Reial Acadèmia de Bones Lletres de Barcelona e corresponente de diversas academias entre as cales a Real Academia Española. Tamé é membro de honra da American Association of Teachers of Spanish and Portuguese.

## Obras 
A súa obra científica inclúe máis de seiscentos títulos, con máis de cincuenta libros, entre os cales:

* *Gramática histórica catalana* (1951, trad. ao catalán en 1981).
* *Gramática catalana* (1962).
* *Llengua i cultura als Països Catalans* (1964).
* *La llengua dels barcelonins* (1969).
* *La formació de la llengua catalana* (1981).
* *Gramàtica de la llengua catalana* (1994).
* ''Les regles d'esquivar vocables i la «qüestió de la llengua»'' (1999).

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Antoni Maria Badia i Margarit na páxina web do Institut d'Estudis Catalans.
* Universidade de Alacant
Exeo Meridional

**Exeo meridional** é unha das 13 rexións de Grecia. Está situada ao sueste do país e composta por illas situadas no mar Exeo. Entre elas atópase o arquipélago Dodecaneso.
Grecia Central

**Grecia Central** (*Stereà Hellás*) é unha das 13 rexións administrativas de Grecia. Está situada na parte meridional do territorio continental, entre Tesalia e Macedonia ao norte, e o istmo de Corinto ao sur.

Ten unha extensión de 15.549&nbsp;km² cunha poboación de 582.280 habitantes.

Comprende os nomos (prefecturas) de Beocia, Eubea, Euritania, Focea e Ftiótide.
Macedonia Central

**Macedonia Central** (en grego Κεντρική Μακεδονία) é unha das 13 periferias (rexións administrativas) de Grecia, e ocupa a parte central da Macedonia grega, ao norte do país. Nela atópase Tesalónica, a segunda maior cidade do país. Está divida en 7 prefecturas (*nomos*, en grego):

* Calcídica. 
* Emacia. 
* Kilkís. 
* Pela. 
* Pieria. 
* Serrai. 
* Tesalónica.
Macedonia Oriental e Tracia

**Macedonia Oriental e Tracia** é unha das 13 rexións de Grecia, e ocupa a parte oriental da Macedonia, ao norte do país e ocupa a parte occidental da Grega Tracia. O capital da rexión é a cidade de Komotini. Está divida en 5 prefecturas (nomo, en grego):

** Drama 
** Hebros 
** Kavala 
** Ródope 
** Xanti
Mario de Langullo

**Mario Rodríguez Losada**, coñecido como **Mario de Langullo** e **Pinche**, nado en San Pedro (Cesuris, Manzaneda) o 29 de setembro de 1913 e finado en Seadur (Larouco) o 7 de xullo de 1986, foi un dos últimos guerrilleiros en abandonar a loita armada contra o réxime do xeneral Franco. Pasou de escapado a guerrilleiro, e era moi afamado en todo o oriente da provincia de Ourense e no sur da de Lugo.

## Traxectoria 
Fillo de Juan Rodríguez Rodríguez e Arsenia Losada. con quince anos emigrou a Bilbao, onde traballou como peón e participou en diversos conflitos laborais. Regresou á provincia de Lugo en 1935.

Logo do triunfo da Fronte Popular nas eleccións de febreiro de 1936 o seu pai foi nomeado concelleiro e despois alcalde de Manzaneda (posteriormente foi asasinado polos falanxistas de Langullo o 10 de abril de 1937). Ó producirse o golpe de Estado do 18 de xullo de 1936, Mario Rodríguez viuse obrigado a botarse ó monte para salvar a vida. Alí dirixiu un grupo guerrilleiro que operou por Quiroga, Manzaneda e Trives realizando accións de sabotaxe, ataque ao goberno e represión de colaboradores e delatores. Colaborou coa III Agrupación luguesa da Federación de Guerrillas de León-Galicia primeiro e despois co Exército Guerrilleiro de Galicia como responsable do Destacamento de Trives da II Agrupación. Mantivo fondas discrepancias con Manuel Fernández Soto polas súas ideas excesivamente militaristas.

A consolidación do réxime ditatorial fixo cada vez máis difícil a continuidade da acción guerrilleira, que abandonou en 1951, manténdose illado no monte e pasando á clandestinidade, para posteriormente fuxir a Francia o 29 de agosto de 1968. Puido saír de España grazas ao párroco de Seoane Vello. Instalouse en Nogent sur Vermisson (Loiret).

Regresou a Galiza en 1979. Faleceu en 1986 en Seadur (Larouco).

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 

* 
*
Grecia Occidental

**Grecia Occidental** (*Dytikí Hellás*) é unha das 13 rexións administrativas (*periferias*) de Grecia. Está situada, canda a periferia do Peloponeso, ao oeste de Grecia; ten 11.350&nbsp;km² de superficie e 740.506 habitantes (2001), a súa capital é Patras. Comprende os nomos de Etolia-Acarnania, Acaia e Élide.
Macedonia Occidental

**Macedonia occidental** é unha das 13 periferias (rexións administrativas) de Grecia, e ocupa a parte occidental da Macedonia, ao norte do país. O capital da rexión é a cidade de Kozani. Está divida en 4 prefecturas (nomo, en grego):

* Grevená 
* Kastoriá 
* Kozani 
* Flórina
Betty Atómica

***Betty Atómica*** (en  e *Atomic Betty: Mission Earth*, na súa terceira e derradeira tempada) é unha serie de televisión de debuxos animados francesa-canadense producida por Atomic Cartoons, Breakthrough Entertainment e Tele Images Kids, xunto con Marathon Group na terceira tempada. Teletoon no Canadá, Phil Roman Entertainment (sen acreditar) nos Estados Unidos e M6 (tempadas 1-2) e Télétoon en Francia, proporcionan financiamento adicional para a produción.

Empezouse a emitir en galego no Xabarín Club en 2012, e está dispoñible en liña na plataforma do Xabarín.

## Sinopse 
A protagonista da serie é Betty, unha nena de dez anos que por máis de lle gustar as típicas cousas dunha pequerrecha da súa idade tamén forma parte dunha organización que ten como misión salvar a galaxia axudada por un piloto alieníxena, Sparky, e o robot X-5. 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lista de títulos con versión en galego nas plataformas de streaming
Antikythira

**Antikythera** ou **Anticythera** (tamén escrito como **Anticitera** ou **Antiquitera**,  , literalmente, "xunto a Citera") é unha illa grega situada no bordo do mar Exeo, entre o noroeste de Creta e o sur do Peloponeso. Desde a reforma do goberno local de 2011 forma parte do municipio da illa de Citera.

Anticitera tamén pode referirse ao estreito de Antikythera, a través do cal a auga do Mediterráneo entra no Mar de Creta.

A súa superficie é de 20´43&nbsp;km², e atópase a 38&nbsp;km ao sueste de Citera. É a parte máis distante da rexión da Ática do seu corazón na área metropolitana de Atenas. Ten forma de rombo, 10´5&nbsp;km de NNO a SSE por 3´4&nbsp;km LNL a OSO. É famosa por ser descuberto alí o mecanismo de Anticitera e do histórico naufraxio de Antikythera.

O seu principal asentamento e porto é Potamós (pob. 18 habitantes no censo de 2001). Os únicos outros asentamentos son Galanianá (pob. 17), e Charchalianá (pob. 9). Anticitera é visitada esporádicamente polas liñas do transbordador * Vitsentzos Kornaros * na súa ruta entre Pireo (Atenas) e Kissamos-Kastelli en Creta.

## Historia 
[miniatura| left | [Efebo de Anticitera; bronce c. 340-330 a. C., Museo Arqueolóxico Nacional de Atenas]]

Os habitantes máis antigos coñecidos (quinto ou cuarto milenio antes de Cristo) foron probablemente cazadores estacionales que viaxaban ata alí para explotar a presenza de aves migratorias. A poboación da illa, cambiou con frecuencia, xa que se habitou e abandonou varias veces, incluíndo un período de influencia significativa da cultura de Creta durante a Idade de Bronce. Na antigüidade, a illa de Anticitera coñéceuse como Aigila ou Ogylos.

Entre os séculos IV e I antes de Cristo, utilizouse como base por un grupo de piratas cilicios ata a súa destrución por Cneo Pompeio Magno. O súa fortaleza aínda se pode ver na cima dun cantil ao NE da illa. A arqueoloxía da illa foi minuciosamente estudada e realizada de xeito aberto para o estudo adicional dos datos.

Antikythera é famosa por ser o lugar do descubrimento en 1902 dos restos do naufraxio de Antikythera, do que foron recuperados o Efebo de Anticitera e o Mecanismo de Anticitera. O mecanismo de Antihythera é o máis antigo sistema mecánico de computación coñecido, datado no 205 a.C. Tal mecanismo é un conxunto de engrenaxes de bronce que permite calcular a posición dos astros nun calendario solar a modo dun astrolabio. Artefactos tecnolóxicos de complexidade similar non apareceron ata mil anos despois.

## Fauna 
Antikythera é tamén un punto moi importante de parada para as aves migratorias durante os seus movementos estacionais, debido á súa posición xeográfica e características determinadas. (unha illa lonxitudinal, dirección norte-sur e moi baixa actividade humana).

## Notas
## Véxase tamén 
### Outros artigos
* Outras illas gregas

### Ligazóns externas 
* páxina oficial
Anxo Romero Loxo

**Anxo Romero Loxo**, nado en Rianxo en 1905 e finado en Buenos Aires en 1967, foi un próspero comerciante galego, afincado en Buenos Aires, fortemente comprometido co galeguismo que no seu tempo de lecer dedicaba a  música e a composición musical.
## Traxectoria 
Os seus comezos na música foron na desaparecida banda de Rianxo. En 1947 musicou a letra da "Rianxeira", canción que escribiu Xesús Freiro Dourado ("Pinciñas") e que foi dedicada a Castelao.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
*
Pidgin

**Pidgins** ou **lingua de contacto** é o nome dado a calquera lingua que é creada, normalmente de forma espontánea, dunha mestura doutras linguas, e serve de medio de comunicación entre os falantes de diferentes linguas. Os pidgin teñen normalmente gramáticas rudimentarias e un vocabulario restrinxido, servindo como linguas de contacto auxiliares. Son improvisadas e non son aprendidas de forma nativa.

Os pidgins poden desenvolverse e tornárense linguas crioulas. Para tal o pidgin terá que ser aprendido de forma nativa por nenos, que entón xeneralizan as características dun pidgin para unha gramática, completa e estabilizada. Neste estado a lingua xa non é un pidgin, e adquiriu a complexidade común dunha lingua humana, e tornouse un crioulo. Estes crioulos substitúen os pidgin como forma de comunicación, como acontece cos crioulos de Cabo Verde ou de Guinea-Bissau. Con todo, os pidgins nin sempre se tornan en crioulos, poden morrer ou tornárense obsoletos.

O concepto é orixinario da Europa entre os comerciantes e negociantes do Mediterráneo na Idade Media, que usaban a Lingua franca ou Sabir. Un pidgin ben coñecido é o de Beachla-Mar dos Mares do Sur, baseado en inglés, mais incorporou palabras malaias, chinesas e portuguesas. Un outro exemplo de hoxe en día, é o "Pequeno portugués" de Angola, que é a forma de comunicación entre etnias que falan linguas diferentes.

A creación dun pidgin require normalmente:
* Contacto regular e prolongado con comunidades lingüísticas diferentes;
* A necesidade de comunicación;
* A ausencia dunha lingua franca espallada e/ou accesíbel.

## Etimoloxía 
A palabra deriva probabelmente da pronuncia chinesa para a palabra inglesa "business" (negocio). "Pidgin English" era o nome dado ao pidgin chinés-inglés-portugués usado para o comercio en Cantón durante os séculos XVIII e XIX. Algúns académicos disputan esta derivación da palabra "pidgin", e suxiren etimoloxías alternativas, mais ningunha alternativa foi suficientemente convincente para ter apoio entre outros académicos.

## Véxase tamén
### Outros artigos
* Linguas crioulas
* Ruglish
* Pidgin-Deutsch
Rillieux-la-Pape

**Rillieux-la-Pape** é unha comuna no departamento do Ródano, na rexión francesa de Ródano-Alpes. É un suburbio da cidade de Lión, formando parte da Comunidade Urbana de Lión. A súa poboación é, segundo o censo de 1999, de 28.367 habitantes e a comuna ten 14.48&nbsp;km². A comuna formouse en 1972 pola unión das comunas de Rillieux e Crépieux-la-Pape
Mahlberg

**Mahlberg** é unha vila da comarca de Ortenaukreis, en Baden-Württemberg, Alemaña. Localízase a 8 quilómetros ao suroeste de Lahr. A súa superficie é de 16.59 km² e a poboación de 4.887 habitantes (2015) e ten unha densidade de poboación de 295 h/km². A corporación municipal está composto por 8 concelleiros do CDU, 4 do SPD e 2 independentes.

miniatura|esquerda|Igrexa
Papiamento

O **papiamento** (/ˌpɑːpiəˈmɛntoʊ/) é unha lingua crioula de base portuguesa e castelá falada no Caribe Neerlandés. É a lingua máis falada nas illas caribeñas de Aruba, Curaçao e Bonaire, tendo status oficial en Aruba e Curaçao. O papiamento tamén é unha lingua recoñecida nos organismos públicos neerlandeses de Bonaire, Santo Eustaquio e Saba.

## Historia 
O papiamento orixinouse do pidgin portugués coñecido como Guene, falado polos escravos africanos traídos polos holandeses para o traballo na cana de azucre. Despois da toma de Cabo Verde por Portugal e a devolución de Nova Holanda á xurisdición portuguesa, algúns xudeus sefarditas portugueses de Cabo Verde e case todos os do nordeste brasileiro foron para as antillas holandesas, levando consigo o portugués. A lingua xudeu-portuguesa mesturarase co Guene dos escravos africanos, dando orixe á primeira forma do papiamento, no século XVIII. Coa administración do imperio colonial holandés nas illas, a influencia holandesa lega moitas palabras do seu idioma ao papiamento. No final do século XIX a influencia do español ocorre co contacto cos países veciños, especialmente Venezuela.

O nome procede da palabra *papiá*, que significa 'conversar', derivada orixinalmente da palabra portuguesa *papear*. Orixínase igualmente deste verbo coloquial o nome do crioulo de base lusófona de Malaca, o papiá kristáng. O verbo *papiá* aínda existe no crioulo caboverdiano, e significa *falar*.

Xa existen, emisoras de radio, canles de televisión e xornais en papiamento e dicionarios bilingües.

## Táboa comparativa 
*Variante de Santiago**Escrita adoptada neste exemplo: ALUPEC***Palabra en portugués usada en crioulo;

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Wikipedia en papiamento
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* Jacobs, Bart (2009). "The Origins of Old Portuguese Features in Papiamento". FPI/UNA, Curaçao.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; Dicionarios
* Mansur, Jossy (1991). "Dictionary English-Papiamento Papiamento-English". Edicionnan Clasico Diario, Oranjestad. 
* Ratzlaff, Betty (2008). "Papiamento-Ingles, Dikshonario Bilingual". TWR Jong Bonaire. 
* Joubert, Sidney (2007). "Handwoordenboek Papiaments-Nederlands". Joubert Press, Willemstad. 
* Van Putte, Florimon; Van Putte-De Wind, Igma (2005). "Groot Woordenboek Papiaments Nederlands". Walburg Press, Zutphen 
* Kramer, Johannes (2015). "Etymologische Studien zum Papiamento". Buske Verlag, Hamburg.
* N.N., Los Editores (1876). *GUIA para los españoles hablar papiamento y viceversa: Para que los de ...*
* Marugg, Tip (1992). "Dikshonario Erotiko Papiamentu". Scherpenheuvel, Curaçao.
* Banko di Palabra – basic dictionary, based on the Unesco sponsored Papiamento spell checker
* Majstro English-Papiamento dictionary
* Glosbe English-Papiamento dictionary

; Gramáticas
* Goilo, Enrique R. (2000). "Papiamentu Textbook". De Wit Stores, Oranjestad.
* Blankenburg, Eleanor (1986). "Basic Papiamentu Grammar for English Speakers". Blankenburg Edition, Bonaire. 
* Frans-Muller, Xiomara (2017). "Papia Papiamentu ku mi". Expert book, Bonaire.
Instituto Tecnolóxico de California

O **Instituto Tecnóloxico de California**, en inglés *California Institute of Technology* ou "*Caltech*", está situado en Pasadena, nos Estados Unidos e é unha das principais institucións mundiais dedicadas á ciencia, á enxeñería e á investigación.

## Historia e características 
A data de 2005, conta con 31 premios Nobel, 17 de antigos alumnos, 14 de profesores non antigos alumnos, 4 de profesores quen son antigos alumnos (Carl D. Anderson, Linus Pauling, William A. Fowler, e Edward B. Lewis). Caltech tamén controla e dirixe o Jet Propulsion Laboratory da axencia espacial americana NASA.

Fundado en 1891, o seu lema é "A Verdade farache Libre", en inglés "Truth Shall Make You Free." 
As súas seis divisións de bioloxía, química e enxeñería química, enxeñería e ciencias aplicadas, ciencias planetarias e xeolóxicas, humanidades e ciencias sociais, e física, matemáticas e astronomía acollen en conxunto a uns 900 alumnos de carreira e a uns 1.200 alumnos de doutoramento.200px|miniatura|Millican Library, o edificio máis alto do campus universitario|centro
## Premios Nobel 
* Robert Andrews Millikan - Física 1923 
* Thomas Hunt Morgan - Medicina 1933 
* Carl David Anderson - Física 1936 
* Edwin Mattison McMillan - Química 1951 
* Linus Carl Pauling - Química 1954, Paz 1962 
* William Bradford Shockley - Física 1956 
* George Wells Beadle - Medicina 1958 
* Donald Arthur Glaser - Física 1960 
* Rudolf Mößbauer - Física 1961 
* Charles Hard Townes - Física 1964 
* Richard Feynman - Física 1965 
* Murray Gell-Mann - Física 1969 
* Max Delbrück - Medicina 1969 
* Leo James Rainwater - Física 1975 
* David Baltimore - Medicina 1975 
* Renato Dulbecco - Medicina 1975 
* Howard Martin Temin - Medicina 1975 
* William Lipscomb - Química 1976 
* Robert Woodrow Wilson - Física 1978 
* Roger Sperry - Medicina 1981 
* Kenneth Geddes Wilson - Física 1982 
* William Alfred Fowler - Física 1983 
* Rudolph A. Marcus - Química 1992 
* Edward B. Lewis - Medicina 1995 
* Douglas Osheroff - Física 1996 
* Robert C. Merton - Economía 1997 
* Ahmed H. Zewail - Química 1999 
* Leland H. Hartwell - Medicina 2001 
* Vernon Lomax Smith - Economía 2002 
* H. David Politzer - Física 2004 
* Robert H. Grubbs - Química 2005
* Barry Barish - Física 2017
* Kip Thorne - Física 2017

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* A súa páxina web oficial. 
* Lista de premios Nobel de Caltech.