O porco na cultura popular galega

[miniatura|Monumento ao porco Antón en [Espasante, Ortigueira|Espasante, Ortigueira]]
A seguir recóllese a pegada que deixou o **porco na cultura popular galega**, na fraseoloxía e na literatura de transmisión oral. Inclúense tamén as referencias á mata do porco, á súa carne e ós produtos que del se obteñen.

## Crenzas e supersticións 
Cando algún labrego vende un porco na feira resérvase para si a corda coa que o levou atado pois cre que se a cede xunto co animal, non volverá ter sorte e mercar ou vender ben na feira. Se o que fai é comprar un porco, cando chegue a casa deberá untar con allo o lombo do animal e metelo no cortello co cu por diante, pretendendo así protexelo das meigas e os seus meigallos .

## A mata 
[[Cacheiras e chourizos no Corpiño, Losón, Lalín|miniatura]]

A mata do porco, tamén denominada matanza, é o conxunto de operacións que se realizan para o sacrificio do porco, o faenado da canal e a posterior elaboración dos embutidos e outras pezas para conserva-la carne obtida. Non se aplica ó sacrificio industrial nin á actividade da industria cárnica, senón só á mata realizada no domicilio do propietario e exclusivamente para o consumo familiar.

Representa —sobre todo noutras épocas— a principal fonte de abastecemento de carne da familia rural para todo o ano, ademais de constituír, xunto co Entroido, unha das formas máis representativas da cultura popular galega. Asemade, foi durante séculos un dos momentos de nucleación social de maior tradición.

## Os produtos do porco na medicina popular 
Na parroquia pontevedresa de Marcón queren curar as lombrigas dos meniños facendo sobre eles cruces cun cacho de unto metido en fariña (Mariño Ferro, 1985, px. 218). Co mesmo obxectivo, en Río Barba (parroquia do concello do Vicedo, Lugo) exconxúranas con unto de porco, ferruxe e la cortada dos testículos dun carneiro .

En Agolada (Pontevedra), para curar o *eccema pustuloso* (que os informantes identifican co *fogardente*, é dicir, co ergotismo), debe recollerse un pouco de terra de nove toupeiras situadas alí onde non vaias as galiñas. Mestúrase a terra e bótase nun trapo e, xa na casa, métese na terra un cacho de unto de porco branco, á vez que se fai o sinal da cruz. Logo, con esta mestura feita unha pasta trázanse cruces sobre a cara do enfermo, recitando ó tempo un ensalmo: *Fogardente/ que queimas a xente./ ¿Donde vai tu padre, niña?/ Na arada/ busca dos bois/ e mais da aguillada./ Con unto de porco blanco/ e terra de nove toupeiras* .

## Léxico 
; Léxico directo:
* *Porco do leite*: leitón, porco que aínda mama.
** Bácoro, bacoriño, marrancho, rancho, reco, rello, relo, rengo, zacote.
* *Porco de cría*, *porco do campo*, *porco escravo*: porco da desteta.
* *Porco da ceba*, *porco do cordel*, *porco do cordón*, *porco da cría*, *porco da fruxe*: porco que se engorda para matar na súa época.
* *Porco macho*, *porco pai*, *porco de/do puesto*, *porco da semente*: porco semental
** *Cachaceiro, cachazo, cacheiro, castal, castizal, castizo, verrón*.
* *Porco colludo*: porco sen capar, que se deixa como semental. 
* *Porco chino*: porco co fociño curvado cara a arriba.
* *Porco porreiro*: porco con moito pelo.
* *Canivés*, *canavés*: porco de mala caste, longo e delgado, que non engorda por máis que coma.
* *Quino*, *corricho*: outros nomes do porco.
* *Quino*: interxección empregada para chamar a súa atención, como *quin*, *quiño*, *quiro*, *rin* .

O *Porco de Santo Antón* é un porco doado por algún devoto ó santo e que manteñen tódolos veciños do lugar. Anda solto polas rúas, cunha campaíña no pescozo, comendo do que lle van botando voluntariamente nas portas das casas. Finalmente, unha vez cebado, póxase ou rífase, e o recadado destínase ó mantemento do culto .

Semellante en todo é o *porco das ánimas*, cuxos beneficios van destinados ás ánimas do purgatorio .
* *Leitón*: espiga de millo aínda verde, que deita un líquido leitoso .
* *Mazáns de porco*: mazáns pequenas, procedentes de maceiras bravas .
* *Herba do porco*: planta (*Helleborus foetidus*, *H. viridis* .
* *Tousiñeiro*: un dos nomes do morcego, porque se cre que lle gusta o touciño .
* *Peixe porco*: nome xenérico de peixes selacios, especialmente *Etmopterus spinax* .
* *Porco do mar*: peixe, escorpión ou rascacio (*Scorpaena porcus*), semellante ó escarapote .
* *Porco de Indias*: mamífero roedos chamado coello de Indias (*Cavia porcellus*) .
* Chámase *Verrón do concello* ó home luxurioso e mullereiro .

## Locucións 
* *Alborotar o cortello*: excitar os ánimos nun colectivo de xente .
* *Andar enganado coma un porco no mes de santos*: dise de quen non se decata de que o están enganando e buscando a ruína, a pesar de que se faga con boas palabras.
* *Andar/ ser coma/ parecer o porco de Santo Antonio*: dise das persoas que se van con calquera.
* *Andar coma o porco de San Antonio*: vivir das esmolas que se poidan conseguir .
* *Poñerse feito un porco*: ensuciarse, mancharse.
* *Poñerse feito un porco espiño*: despeitearse; tamén se aplica a quen ten malos modos .
* *Un porco cando pasa por onda outro roña*: dise como recriminación cando unha persoa non devolve o saúdo.

## Refraneiro 
*Abre o porco, verás o teu corpo*|miniatura

* *A todo porco chégalle o seu San Martiño*.
* *O porco débelo manter se ti o has de comer*.
* *O porco i o sogro quixéraos mortos*.
* *O porco que é pró lobo non hai san Antón que o garde*.
* *Os porcos e os grelos, peores se marelos*.
* *Polo san Martiño, mata o teu porquiño*.
* *Pra o porco e a galiña, que pase a Santa Mariña*.

## Cantigueiro 
* *Adios, martes d’Antroido,/ adios, meu amiguiño,/ hasta domingo de Pascua/ xa non como máis touciño*.
* ''Adios martes d'Entroido,/ adios meu pequeniño;/ miña mai non matou porco,/ non comémo-lo touciño*.
* *Anque túa nai me dera/ unha roda de diñeiro/ non me casaba contigo,/ fociño de porco negro* .
* *Anque túa nai me dera/ unha vaca i un becerro/ non me casaba contigo/ fociño de porco negro* .
* *Cala, cebola rustrida,/ que es bica de formento,/ eres unha penachuda,/ cara de porco cheirento* .
* *Cálate, porca, cochina,/ non me volvas a falar,/ que tiñas sete camisas/ de tomentos a raiar* .
* *Cálate, vaite calando,/ cara de caracandil,/ que paréce-lo meu porco/ cando foza no cubil* .
* *Cálate, vaite calando,/ cara de sardiña crúa,/ que paréce-lo meu porco/ a chuchar na lavadura* .
* *Coidache porque era probe/ que xa me tiñas na man,/ moitas cerdas ten un cocho/ e mais non sai de marrán*.
* *Desafío, desafío,/ pola punta da navalla,/ a culpa tívena eu/ desafiar cunha marrana* .
* *Díanno-los reises/ un vaso de viño,/ algo do fumeiro/ i os ovos do niño* .
* *Díanno-los reises:/ figos, chourizos e viño/ e tamén algún diñeiro/ para merca-lo pantrigo* .
* *Díano-los reises/ anque sean poucos:/ un touciño e medio/ i a mitai do outro* .
* *Disme que vou tan velliño/ que non podo cos calzós;/ olla que a troita i o unto/ canto máis vellos, millor* .
* *Do poleiro, unha galiña,/ do fumeiro, un salchichón,/ viño verde, viño verde,/ veña acá un trambullón* .
* *Lacón con grelos,/ repolo de Betanzos/ e mais xurelos*..
* *Lubeira xa ten a fama/ das feiras dos porcos bos;/ teño gana de ir a ela/ por ver se me axuda Dios* .
* *Miña nai ten unto vello/ do porco que ha de matar:/ o porco inda está na feira/ i o diñeiro por gañar* .
* *Miña nena, non te quero/ porque onte ouvinlle a teu pai/ que eres porca e comes moito/ e non queres traballar* .
* *Na aldea de Palavea/ non entra carro ferrado/ sinón o de Martiñán/ cunha porca polo rabo* .
* *Nantronte marchei á feira/ por mandado do teu pai/ pra vender en quince pesos/ á porca de túa nai* .
* *Nin bo pedro/ nin bo burro negro/ nin bo lameiro/ por riba do rego* .
* *Non quero verzas con unto/ nin nabizas con aceite;/ pra min non hai cousa boa,/ hasta me fai mal o leite* .
* *Ó carballo caille a folla/ i ó castiñeiro o ourizo;/ as mociñas, as de agora,/ todas andan ao castizo* .
* *O entroido é moi goloso/ porque lle gusta o touciño;/ de Zabariz foi contente,/ que lle untaron o fuciño* .
* *O marrau de tres somanas,/ o cabirtiño dun mes,/ a meniña de quince anos,/ o galán de vintetrés* .
* *O que nunca tivo un porco/ e agora ten un porquiño/ sempre anda ao rabo del/ chamándolle quiño, quiño* .
* *Onte á noite fun á feira/ por mandado do teu pai/ a vender en trinta pesos/ a porca da túa nai* .
* *Ovos ou magras, xastriño,/ que merenda quer millor?/ Pois logo, miña señora,/ torteliña de xamón* .
* *Pasei pola túa porta,/ puxen a mau no ferrollo/ i a porca da túa nai/ tiroume cun tarambollo* .
* *Pensabas porque es moi rico/ que xa me tiñas na mau:/ moitas serdas ten o porco/ e non pasa de marrau* .
* *Sei que casou Xan de Fiz/ con unha boa rapaza,/ ás veces un porco ruín/ atopa unha boa landra* .
* *Veña o aguinaldo logo,/ figos viño e lacós:/ somos bos de conformar,/ non somos nada lapós* .
* *Vosté que matou o porco/ festexe ó Fillo de Dios/ dándonos algunha cousa,/ tragos de viño e lacós* .

## Notas 
## Véxase tamén
### Bibliografía
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* CASAS, Álvaro das (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en *Nós* 95, 15.11.1931.* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008
* GARCÍA GONZÁLEZ, Constantino: *Glosario de voces galegas de hoxe*, Verba, anexo 27, Universidade de Santiago 1985.
* LIS QUIBÉN, Víctor: *La medicina popular en Galicia*. Madrid 1949 (reed. Akal, Madrid 1980).
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* Losada, E., Castro, J. e Niño, E.: *Nomenclatura vernácula da flora vascular galega*, Xunta de Galicia 1992.
* MARIÑO FERRO, Xosé Ramón: *La medicina popular interpretada* I. Xerais, Vigo 1985.
* PEREDA ÁLVAREZ, José María: "Aportaciones léxicas y folklóricas al estudio de la lengua gallega", en *Douro Litoral* 1953, 5ª série, VII-VIII, pp.&nbsp;19–52.
* RÍOS PANISSE, M. do Carmo: *Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia I. Invertebrados y peces*, Verba anexo 7, Universidade de Santiago 1977. 
* RÍOS PANISSE, M. do Carmo: *Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia. II. Mamíferos, aves y algas*, Verba anexo 19, Universidade de Santiago 1983.  
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas, contribución al diccionario gallego*, CEME, Salamanca 1978.
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas II, contribución al diccionario gallego*, Alvarellos, Lugo 1988.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*, Galaxia, Vigo 1958-1961.
* : *Catálogo de voces vulgares y en especial de voces gallegas de diferentes vegetables* (1754-1758), ed. de J. L. Pensado Tomé, Universidad de Salamanca 1986.
* Frei : *Obra de 660 pliegos'' (1762).

### Outros artigos 
* O porco de santo Antón