A borracheira na cultura popular galega

A acción de emborracharse, como os termos *borracheira* e *borracho*, reciben en Galicia numerosas denominacións, descritivas ou eufemísticas. Nesta sinonimia tan ampla inflúen diversos factores, como o rexistro do falante (culto, coloquial, vulgar) ou os distintos graos que se poden presentar, desde o resultante do consumo de pequenas cantidades, que conseguen *achispar* ou causar *contenteira*, ata a borracheira absoluta. Inclúense tamén algúns castelanismos que, por razóns eufemísticas, adoitan utilizarse para referirse a determinados feitos como o que nos ocupa, e como tamén acontece con realidades de carácter sexual ou escatolóxico:
* *Aballoarse, acamballarse, achisparse, afumarse, embebedarse, embriagarse, empiparse, encherse, enchisparse*.

Do mesmo xeito, son numerosísimas as formas de designar a un borracho (insistimos, nos seus diferentes graos):
* *Aballoado, achispado, aforador, afumado, alegre, alustrado, bébedo, bebido, borracheiro, borrachel, borrachento, borrachín, caneco, chiquiteiro, chispo, dipsómano, ebrio, embriagado, mamado, peneco, peneque, tomado*.

E, por outra banda, as formas de referirse á borracheira:
* *Asturiana, bebedeira, bebedela, borrachea, cagallón, calcada, candonga, candorga, carena, carpanta, carrada, chea, chispa, coello, cogorza, curda, ebriedade, embriaguez, filomena, gaita, galumera, jesusa, larada, lona, lorbaga, lupanda, merda, merluza, mona, pea, pedo, pelica, petenera, raposa, talanguera, talanquera, taranqueira, tallada, temulencia, toalla, tralla, tranca, trompa, trusca, turca*.

## Léxico relacionado 
As palabras *borracho* e *borracha*, así como *borracheira* dan pé a denominacións doutras realidades, relacionadas directa ou indirectamente co seu significado recto.

Así, *borracho* dá nome a:
* Distintos froitos, como a variedade de pexego de polpa de cor do viño tinto (*pexego borracho*). 
* Diferentes especies de peixes do xénero *Trigla* (*T. lucerna*, *T. cuculus*, *T. gurnardus*, *T. hirundo*), tamén coñecidos como escachos ou escachos vermellos. O nome vénlles da súa coloración avermellada .

Pola súa banda, *borracha* dá nome a: 
* Bota para o viño.
* Distintos moluscos gasterópodos mariños, como a *Aplysia punctata*, semellante a unha lesma de gran tamaño (tamén se chaman lesmas de mar), que deitan unha tinta de cor violácea escura.
* O peixe tamén denominado choupa (*Spondyliosoma cantharus*), chamado así polas manchas que presenta no seu corpo, que semellan ás que deixa o viño tinto na roupa. 
* O xogo infantil buxaina.

Co nome de *borrachiños* desígnanse:
* Os froitos do érbedo (denominación recollida no leste de Lugo e concellos galegofalantes de Asturias, como Navia ou Coaña, e do Bierzo; en Santander: *borrachos*). O seu consumo, en ben maduros, producen síntomas similares á borracheira.
* Uns biscoitos ou chulas feitas con pan mollado en viño ou xerez, salferidas de azucre. Cómense como sobremesa.

O nome de *borracheira* designa unha planta gramínea, máis coñecida como xoio (*Lolium temulentum*, en castelán *cizaña*), que crece entre os campos de trigo ou cebada e produce unha espiga cuns grans ricos en *temulina*, substancia que, mesturada coa fariña, fai que o pan feito con ese cereal contaminado con estoutra gramínea produza vértixes e alteracións que poden lembrar ás dunha borracheira.

File:Chelidonichthys lucernus (1).jpg|*Borracho* ou escacho (*Trigla lucerna*)
File:Sea-hare-morro-bay (431920585).jpg|*Borracha* ou lesma de mar (*Aplysia* sp)
File:Bota de vino.jpg|*Borracha* (bota para viño)
Ficheiro:Arbutus sp. fruit.jpg|*Borrachiños* (froitos do érbedo)

## Locucións 
miniatura|200px|*Borracho coma un pelexo*.
* *Andar/estar/ir na mula*: estar bébedo .
* *Andar feito unha cuba*: estar completamente borracho .
* *Bébedo coma un congro*, *máis bébedo que un congro*: moi bébedo.
* *Beber máis que unha toupeira*: beber moito, non darse cheo nunca. A frase deriva da imposibilidade real de inundar unha toupeira, por máis auga que se lle bote.
* *Borracho coma un pelexo*: dise de quen está totalmente borracho .
* *Cargar dianteiro*: ir bébedo.
* *Cargar o carro*: embebedarse (*Cando me viches onte cargara o carro e por iso ía así*) .
* *Estar borracho coma un pelexo*.
* *Estar coma unha cuba*: estar completamente bébedo .
* *Ir contento*: haber bebido pouco, o suficiente para perder a inhibición .
* *A auga non enferma nin embebeda* .
* *A xente ve o que bebo, mais non ve a sede que teño* .
* *A xogueta e a bebedela botan as casas por terra*.
* *Alegre, alegrete, arranca-carrascos e tente-bonete* 
* *Bebamos hastra que máis non poidamos* .
* *Cando o borracho ronca, o viño no barril apousa*. 
* *Debaixo dunha mala capa, hai ás veces un bo bebedor* .
* *Debaixo dunha mala capa hai un gran bebedor*.
* *Deus te garde de amigo reconciliado, de can atado, de borracho irado e de home arroutado*. 
* *Muller que moito bebe, tarde paga o que debe* . 
* *Ninguién se emborracha co viño da súa casa* .
* *O amor e o viño sacan ao home de tino*.
* *O borracho logo solta o que ten no papo*.
* *O que se dá á bebida ben pouco estima a súa vida*.
* *O viño das cepas vellas quenta as orellas*'.
* *O viño do Ribeiro ten sona de paroleiro*.
* *O viño ten tres propiedades: facer durmir, facer rir e as cores saír*.
* *Por un amigo non é pecado que se emborrache un home honrado*.
* *Quen bebe un pouco, bebe un pouco máis*.
* *Quen é amigo do viño, de sí mismo é enemigo* .
* *A vida do carreteiro/ non hai vida como ela:/ a semana no carreto/ e o domingo na taberna*.
* *A vida do carreteiro,/ non hai vida como ela,/ a semana no camiño,/ o domingo na taberna*.
* *Eu emborrachar, emborrachar, emborracheime,/ emborracheime na beira do mar,/ eu emborrachar, emborrachar, emborracheime,/ e non me puiden desemborrachar* .
* *Heiche de dar viño tinto,/ sopas de pan balorento,/ moza que falas comigo,/ mira que pérde-lo tempo* .
* *O crego que che casou/ debía de estar borracho/ porque non che preguntou/ se eras femia ou eras macho* .
* *O cuco canta no monte/ e na torre a cigoña,/ o paxariño na gaiola/ e o borracho na taberna*. 
* *O cura vendeu, vendeu,/ e non tiña que vender,/ vendeu o rabo da besta/ ¡borrachón! para beber*. 
* *O paxaro de María/ foime ás uvas ó bacelo,/ tod’os paxaros ten pruma,/ o de María ten pelo* .
* *Para cantar e beilar,/ as nenas da Pelengrina;/ para beber a perrita,/ as borrachonas de Elviña* .
* *Para zapateiros, Noia,/ para pescadas, o Son,/ para mozos ¡viva Boiro!/ para borrachos, Cespón* .
* *Sempre suspirei, de moza,/ por un guapo labrador,/ agora tamén o teño/ borrachón e xogador*.
* *Si tu vira-lo que eu vin/ na feira do Carballiño,/ vinte cinco xastres xuntos/ bebendo un neto de viño* .
* *Viva O Maño, viva O Maño,/ que é terra de moito pan,/ o forno da miña sogra/ bota uvas polo vran* .

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
* ANÓNIMO (X. M. Álvarez Blázquez): *Refraneiro do viño*. Ed. Castrelos. Col. O Moucho. Vigo 1974.
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* GARCÍA GONZÁLEZ, Constantino: *Glosario de voces galegas de hoxe*. Universidade de Santiago (VERBA, anexo 27), Compostela 1985.
* Ramón Anxo Martíns Seixo: "'Perdóolle o mal que me fai polo ben que me sabe'. Unha aproximación aos campos semánticos da comida e da bebida na fraseoloxía galega", en *Cadernos de Fraseoloxía Galega* 15, 2013, 463-486.
* NOIA CAMPOS, Camiño, e outros: *Diccionario de sinónimos da lingua galega*. Galaxia, Vigo 1997.
* PÉREZ BALLESTEROS, José: *Cancionero popular gallego y en particular de la provincia de la Coruña* 1885-1886; reed. facs. Akal, Madrid 1979. 
* RÍOS PANISSE, M. do Carmo: *Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia I. Invertebrados y peces*, Verba anexo 7, Universidade de Santiago 1977. 
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*, Galaxia, Vigo 1958-1961.
* SOBREIRA, Juan: *Papeletas de un diccionario gallego* (1792-1797), ed. de J. L. Pensado Tomé, Instituto de Estudios Orensanos, Ourense 1979.
* VARIOS: *Diccionario normativo galego-castelán*. Galaxia, Vigo 1992.
* VARIOS: *Diccionario Xerais da lingua*. Xerais, Vigo 1988.