Carso (xeografía)

[miniatura|300px|O Carso na localidade de [Duino (provincia de Trieste (Italia).]]

O **Carso** (en italiano *Carso*, en esloveno *Kras*, en friulano *Cjars*, en croata *Krš*, en alemán *Karst*), tamén coñecido como **meseta Cársica** ou **meseta do Kras**, é unha meseta rochosa calcaria de modesta altitude (máximo de 456 m) que se estende desde o nordeste de Italia, aos pés dos Alpes Xulianos (provincias de Gorizia e Trieste), até os Alpes Dináricos (montañas Velebit), no extremo noroeste de Croacia, en Istria, pasando pola parte occidental de Eslovenia.

Na súa maior parte, é unha rexión fronteiriza no sueste de Eslovenia que se encontra entre o val de Vipava, os baixos outeiros ao redor do val, a parte máis occidental dos outeiros de Brkini, e o golfo de Trieste. A súa marxe occidental é tamén a fronteira étnica tradicional entre italianos e eslovenos.

A rexión é famosa por ter sido a inspiración para o termo xeolóxico *karst*.

O relevo cársico debe o seu nome ao desta rexión. É un relevo rico en cavidades naturais, dada a extrema solubilidade das rochas calcarias, particularmente en auga cargada de dióxido de carbono, presente na auga da chuvia. Esta grutas posibilitaron a formación de diversas sociedades espeleolóxicas, e a rexión está atravesada por unha gran rede de sendeiros e camiños que permiten de forma especial o desenvolvemento do ecoturismo.

## Etimoloxía 
Na súa orixe era un termo 'normal' utilizado polos habitantes das montañas dos Alpes orientais para indicar que unha determinada zona está espida, sen vexetación ou pastos.

O topónimo era unha especie de comentario co que se lle indicaba ao viandante que viña de fóra do perigo que corría nestas zonas cheas de funís profundos, a miúdo ocultos entre as pedras. Unha palabra local que os xeólogos, ao redor de 1870, comezaron a utilizar, converténdoo nun termo técnico.

Hoxe serve para designar un territorio de media montaña composto por calcarias cristalinas degradadas por disolución de augas (na súa maioría subterráneas).

A etimoloxía relaciónase cunha base preindoeuropea *kar* 'lugar rochoso', pero debemos reflexionar sobre o feito de que os falantes da zona cos termos *carso* e *carsadelo* designan tanto a 'culler' como á 'greta que penetra profundamente no solo'. Máis tarde se utilizaría esta idea para designar o resultado da erosión sobre as rochas.

O *carsadelo* era para o montañés a greta que se interpoñía no seu camiño e que debía evitar coidadosamente. Na mesma zona hai outros dous termos para indicar as fisuras nas montañas, a saber, *foiba* (do latín *fovea*) e *trebuchet* (como unha metáfora, e derivada dunha palabra latina). Máis dun se pregunta por que os romanos e os seus descendentes permaneceron indiferentes cara estes perigosos pozos e se negaron a darlles un nome, e simplemente repetiron un vello termo (que non significaba nada máis que *rocha*, sen sinalar todas as implicacións de perigo que se mencionaron).

Sabemos que foron empregados polos montañeses moitos termos para indicar as fisuras nas rochas das montañas. Quizais para *carso*, *carst*, *karst*, encontrámonos en presenza non dun nome arcaico senón máis ben dunha metáfora que estaba arraigada na imaxinación popular. Deste tipo lexical, *cars-*, *cras-*, deriva o italiano *carso* e o esloveno *karst* (con *t* secundario). Incluso en zonas da ex Iugoslavia úsase este termo véneto e así fálase, por exemplo, de *kras* en Eslovenia para indicar un abismo que se abre na montaña e tamén de 'rocha de pouca consistencia', 'lugar pedregoso', 'zona pedregosa'.

É de observar que o italiano *trabucco* ten a mesma connotación que se encontra no *carso*, *krst*: a idea do embude onde o pastor a miúdo cae. Trátase dun derivado de *trabucco*, desbordamento, trampa.

## Xeografía 
[miniatura|250px|Indumentaria tradicional do Carso nunha celebración conmemorativa eslovena en [Basovizza, preto de Trieste.]]
miniatura|250px|Campesiños do Carso nun gravado da monografía *Die Ehre deß Hertzogthums Crain* de Janez Vajkard Valvasor, século XVII.
miniatura|250px|Acantilado na reserva natural de Duino.
A meseta ascende bastante abruptamente por riba da paisaxe dos arredores, coa excepción do lado sueste, onde o empinamento é menos pronunciado. A meseta descende gradualmente do sueste ao suroeste. De media, encóntrase a uns 334 m sobre o nivel do mar. Debido a que o Carso descende abruptamente cara ao mar Adriático, está menos exposto aos efectos climatolóxicos beneficiosos do mar.

A principal vexetación no pasado eran carballos, pero agora hai bosques de piñeiros. Os bosques actualmente cobren só un terzo do Carso. Moita da madeira para os postes que sosteñen a cidade-illa de Venecia (Italia) veu desta rexión.

O Carso é famoso polas súas covas. En Eslovenia, figuran as covas de Vilenica (a cova turística máis antiga do mundo), de Lipica, de Divača, de Kačna, a cova de Postojna e as covas de Škocjan (Patrimonio da Humanidade da UNESCO), mentres que en Italia está a *Grotta Gigante* (a cova turística máis grande do mundo, cun péndulo horizontal especial que mide o efecto do fluxo e refluxo da Lúa sobre a Terra).

A maior parte do Carso está situado no litoral esloveno, nunha área de 429&nbsp;km2, e ten unha poboación dunhas 19 000 persoas. O Carso na súa totalidade ten exactamente 100 asentamentos.

A vila de Sežana é o centro da rexión no lado esloveno da fronteira. Os principais centros rurais son os asentamentos de Divača, Dutovlje e Komen. Štanjel é un pintoresco asentamento concentrado na parte superior do bordo norte da meseta; as súas casas están agrupadas apertadamente ao redor do outeiro de Turn, dándolle a aparencia dun pobo medieval. No lado italiano da fronteira figuran os importantes asentamentos de Vila Opicina, Duino e Aurisina.

As condicións naturais, incluíndo o vento *bora* (*burja*) e o estilo de vida local, formaron os elementos da arquitectura cársica, creando formas simples pero ben definidas. O Carso é célebre polo seu viño tinto espeso, coñecido como *teran*, e o *prosciutto* (xamón). Un dos principais centros turísticos da zona é Lipica, con cortes de cabalos (a orixe da raza de cabalos *lipizzana*), así como outras instalacións turísticas.

## Naturais do país e residentes famosos 
Entre as persoas famosas que naceron ou viviron na rexión figuran os poetas Srečko Kosovel, Igo Gruden e Ciril Zlobec, o activista social Danilo Dolci, o arquitecto Max Fabiani, os pintores Avgust Černigoj e Lojze Spacal, os escritores Alojz Rebula, Igor Torkar e Bogomir Magajna, o teólogo Anton Mahnič, os políticos Drago Marušič e Josip Ferfolja, o economista Milko Brezigar e a actriz Ita Rina.

A paisaxe pintoresca do Carso inspirou a numerosos artistas que non eran da rexión, entre eles aos poetas Rainer Maria Rilke, Alojz Gradnik e Edvard Kocbek, os ensaístas Scipio Slataper e Marjan Rožanc, os escritores Fulvio Tomizza e Susanna Tamaro e o director cinematográfico Jan Cvitkovič. Moitos artistas e autores asentáronse na zona, como Josip Osti e Taras Kermauner.

## Reserva da biosfera 
Parte do Carso esloveno está declarado reserva da biosfera desde o ano 2004. O nome da reserva é "O Karst", e iso débese a que é o lugar de referencia de todos os estudos sobre o carso ou karst do mundo. Na reserva encóntrase o parque rexional das Grutas de Škocjan, que son tamén un lugar patrimonio da humanidade e unha zona húmida de importancia internacional protexido pola Convención de Ramsar. Pero non só hai ecosistemas subterráneos de carso, senón tamén bosques de plantas esclerófilas de de folla perenne.

A *zona núcleo* ten unha extensión de 413 hectáreas, e vai desde os 45°39'15" até os 45°41'N; e dos 13°58'30" até os 14°01'30"E . A *zona tampón* ten 45 000 hectáreas, e a de *transición*, 14 780. Ten unha altitude que vai desde os 200 até os 475 msnm.

## Extensión xeográfica 
Entre os municipios que están completa ou parcialmente no territorio do Carso figuran:

* Italia
** Savogna d'Isonzo
** Doberdò del Lago
** Sagrado (parcialmente)
** Monfalcone (parcialmente)
** Duino-Aurisina
** Sgonico
** Monrupino
** Trieste (parcialmente)
** San Dorligo della Valle (parcialmente)
* Eslovenia
** Miren-Kostanjevica (parcialmente)
** Komen
** Sežana
** Divača
** Hrpelje-Kozina (parcialmente)

Algunhas veces tamén se inclúe a rexión ao redor de Pivka.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Štanjel street.JPG|A vila de Štanjel
Ficheiro:View from Štanjel.JPG|A paisaxe do Carso vista desde Štanjel
Ficheiro:San Giovanni di Duino - Stivan.jpg|Paisaxe cerca de Duino
Ficheiro:Duino castello 09022008 01.jpg|Os acantilados de Aurisina
Ficheiro:Karst italy landscape.jpg|Paisaxe no municipio e Doberdò del Lago
Ficheiro:Karst italy doberdo lake.jpg|Lago de Doberdò, provincia de Gorizia
Ficheiro:Repentabor3.jpg|A igrexa fortificada de Repentabor
Ficheiro:Rilke 05.jpg|Acantilado sobre o sendeiro Rilke

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Bubola, Rosanna (2006): *Vivere il Carso*. Pro Loco di Trieste (Basadello di Campoformico (Udine): La tipografica.
* Gobessi, Massimo & Dolce, Sergio (2006): *Il Carso in tasca*. Trieste: Edizioni Luglio.

### Outros artigos 
* Carso
* Xeografía de Eslovenia
* Litoral esloveno
* Xeografía de Italia

### Ligazóns externas 
* Mappe dei sentieri del Carso di Trieste   Consultada o 05/09/2012.
* CarsoKras. Información turística   Consultada o 05/09/2012.
* Museo della Rocca di Monfalcone  Consultada o 05/09/2012.