Vietnam

**Vietnam** (en vietnamita: *Việt Nam* ), oficialmente **República Socialista de Vietnam** (en vietnamita *Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam* ()) é o país máis oriental da Península de Indochina, no sueste asiático. Cunha poboación estimada de 90 millóns de habitantes, é o décimo terceiro país máis poboado do mundo, e o oitavo de Asia. O nome Vietnam, que se traduce por "Viet do sur" (sinónimo do termo antigo Nam Viet), foi oficialmente adoptado en 1802 polo Emperador Gia Long, e foi recuperado de novo en 1945 coa fundación da República Democrática de Vietnam baixo Ho Chi Minh. O país limita con China ó norte, Laos ó noroeste, Camboxa ó suroeste e o mar da China Meridional ó leste. A capital é Hanoi dende a reunificación de Vietnam do Norte e do Sur en 1976.

Vietnam foi parte da China Imperial por máis dun milenio, dende o -111 ata o 938. Os vietnamitas conseguiron a independencia despois de conseguir a vitoria na Batalla do río Bạch Đằng. Floreceron sucesivas dinastías reais, e a nación estendeuse xeograficamente e politicamente no sueste asiático, ata que a Península de Indochina foi colonizada polos franceses a mediados do século XIX. Despois da ocupación xaponesa na década de 1940, os vietnamitas loitaron contra o goberno francés na primeira guerra de Indochina, expulsándoos en 1954. Vietnam foi dividida politicamente en dous estados, Vietnam do Norte e do Sur. Os conflitos entre os dous intensificáronse, coa forte intervención dos Estados Unidos, na que se coñece como guerra de Vietnam. A guerra rematou coa vitoria norvietnamita en 1975.

Vietnam foi unificado baixo un goberno comunista pero permaneceu empobrecida e politicamente illada. En 1986, o goberno iniciou unha serie de reformas económicas e políticas que significaron para Vietnam o camiño da integración no mundo económico. No 2000, estableceu relacións diplomáticas con moitas nacións. Dende o 2000, o crecemento económico de Vietnam situouse entre os máis altos do mundo, As reformas económicas deron como resultado a súa unión á Organización Mundial do Comercio no 2007.

Porén, malia os avances que experimentou nos últimos anos, o país aínda padece de altos niveis de desigualdade, disparidade de acceso á asistencia sanitaria, e falta de igualdade de xénero.

## Historia 
### Introdución 
A maior parte da súa historia estivo gobernada por varias dinastías do Imperio Chinés e propias. Vietnam obtivo a súa independencia nos inicios do século X e a súa autonomía total un século despois. O período de goberno das dinastías nativas rematou a mediados do século XIX, cando o país foi colonizado por Francia. Durante a segunda guerra mundial, o Xapón ocupou Vietnam; pero respectou a autoridade francesa por ser o Goberno de Vichy colaboracionista coa súa aliada, a Alemaña nazi. Foi cara a fin deste conflito cando os xaponeses trataron de exterminar o poder francés por sospeitar dun apoio a unha invasión aliada. Nesta situación, Ho Chi Minh proclamou a República Democrática de Vietnam.

Ó rematar a guerra, Francia intentou restablecer o seu control; pero fallou e comezou a guerra de Indochina que finalmente perdeu. A Conferencia de Xenebra de 1954 dividiu o país en dous: Vietnam do Norte e Vietnam do Sur. Durante a guerra fría, o norte recibiu o apoio da República Popular da China e a Unión Soviética, mentres que o Sur obtivo o apoio dos Estados Unidos. Axiña as tensións levaron á guerra de Vietnam, que terminou coa retirada das tropas estadounidenses en marzo de 1973 e a toma de Saigón en abril de 1975. En 1976, Vietnam unificouse baixo o goberno de Vietnam do Norte e tomou o nome de *República Socialista de Vietnam*.

En 1978, Vietnam invadiu a Kampuchea Democrática de Pol Pot e precipitou a caída do seu réxime. Mantivo uns 100.000 soldados durante toda a década dos oitenta. A finais da década dos noventa, comezaron as negociacións para restabelecer relacións diplomáticas cos Estados Unidos e a comezos do século XXI, Vietnam comezou a recibir axuda estadounidense co que se considera superado o "Trauma Vietnam".

### Era predinástica 
[miniatura|Un tambor de bronce *Dong Song*, feito arredor do -800 durante a [Idade de Bronce. Museo Guimet, París.]]
De acordo coas lendas vietnamitas, membros de varias tribos naceron do matrimonio entre Lạc Long Quân (rei dragón) e Âu Cơ (deusa madriña), e a historia de Vietnam data de hai máis de 4.000 anos. Porén, as fontes fiables indican que os vietnamitas ou a historia do seu país data de hai uns 2.700 anos. No ano de -258, Thuc Phan fundou o reino Áu Lac (formado pola unión de Áu Viet e Lac Viet - Van Lang), no norte de Vietnam.

Moitos historiadores consideran que a civilización Dong Son é común a moitos pobos do Sueste asiático. No 208 a.C., a Dinastía Qin, chamada tamén "Triệu Đà", estableceu un estado coñecido como "Nam Việt", o cal estaba localizado ó sur da China e do Delta do río Vermello. O significado histórico da orixe de Nam Việt é motivo de controversias xa que para algúns estudosos o devantido territorio estaba baixo rexencia chinesa, mentres que para outros constitúe xa un período de independencia. Dende o -111 a.C. ata o século X Vietnam estivo baixo o mando de diferentes dinastías chinesas.

### Era dinástica 
[esquerda|miniatura|O [templo da literatura en Hanoi, construído no século XI.]]
En 938, Ngô Quyền logrou derrotar ás forzas chinesas na Batalla do río Bạch Đằng e logrou a independencia despois dun milenio baixo control dos chineses. Denominada Đại Việt, a nación viviu a súa idade de ouro durante as Dinastías Lý e Trần. Durante o reinado desta última, Đại Việt puido defenderse de tres intentos de invasión dos mongois en 1257, 1284-85 e 1287-88. Despois da breve Dinastía Hồ, a independencia de Đại Việt foi brevemente interrrompida pola dinastía Ming da China, pero foi restaurada por Lê Lợi, o fundador da dinastía Lê.
[dereita|miniatura|Mapa da expansión do [pobo vietnamita cara ao sur, *Nam Tien*, dende 1069 a 1757.]]

No século XV, o feudalismo acadou o seu máximo esplendor, especialmente durante o reinado do Emperador Lê Thánh Tông. Entre os séculos XI e XVIII, os vietnamitas expandíronse ó sur nun proceso que chamaron nam tiến (*expansión sur* e que os levou a conquistar o Reino de Champa (o cal desapareceu definitivamente como estado) e parte do imperio Khmer (Kampuchea Krom).

A finais da dinastía Lê, Vietnam sufriu conflitos civís, primeiro co apoio que os chineses deron á Dinastía Mac, a cal desafiou o poder da dinastía Lê, e despois, coa derrota da dinastía Mac que supuxo o retorno da anterior. Daquela, o poder foi dividido entre os Señores Trịnh do norte e os Señores Nguyễn do sur, o que levou ó país a un novo conflito: a guerra civil Trịnh-Nguyễn que durou máis dun século. A guerra rematou cando os irmáns Tây Sơn derrotaron ós señores e estableceron unha nova dinastía. Porén, o seu goberno non durou e foron derrotados polos remanentes dos Señores Nguyễn coa axuda dos franceses, quen estableceron a Dinastía Nguyễn.

### Dominio francés (1887 — 1954) 
[miniatura|esquerda|Mapa da [Indochina Francesa en 1913.]]
A independencia de Vietnam rematou a mediados do século XIX, cando o país foi colonizado polo Imperio francés. A administración francesa impuxo significativos cambios políticos e culturais na sociedade vietnamita. Impúxose un sistema de educación moderna occidental, o cristianismo, desenvolveuse o cultivo de tabaco, té e café. Os franceses ignoraron o clamor pola independencia e os dereitos civís, o que deu lugar ó xurdimento de movementos políticos nacionalistas e líderes como Phan Boi Chau, Phan Chu Trinh, o Emperador Ham Nghi e Ho Chi Minh. Os franceses mantiveron o dominio das súas colonias ata a segunda guerra mundial, cando os xaponeses invadiron a Península Indochina. Os recursos naturais de Vietnam foron explotados polo Xapón para as súas campañas militares en Myanmar, Malaisia e a India.

Nos últimos anos da guerra, o movemento nacionalista de Ho Chi Minh desafiou ós franceses. Despois da derrota do Xapón, as forzas nacionalistas de Indochina enfrontáronse a Francia no que se chamou a primeira guerra de Indochina (1945 - 1954). Os franceses foron derrotados e fixeron unha retirada das súas colonias. Porén, os países que combateran nesta primeira Guerra de Vietnam, dividiron o país polo paralelo 17 en Vietnam do Norte e Vietnam do Sur.

## Política 
Vietnam é unha república socialista. O dereito de voto é dado aos cidadáns de máis de 18 anos. O presidente é o xefe do estado, mentres que o primeiro ministro é o xefe do goberno. O presidente é nomeado polo parlamento. Nguyễn Phú Trọng é o presidente de Vietnam desde o ano 2016.

O sistema xudicial baséase sobre o dereito francés e sobre as teorías comunistas. O poder lexislativo é exercido por unha soa cámara composta de 450 asentos renovados cada 5 anos.

**Vietnam** é membro da ASEAN (Asociación das Nacións de Asia do sueste).

## Linguas 
Vietnam ten unha gran diversidade lingüística, pois ten 55 linguas, repartidas en 6 a 7 grupos etnolingüísticos. A lingua oficial é o vietnamita, que se escribe con caracteres latinos. O vietnamita é unha das poucas linguas de Extremo Oriente que pasou dun sistema ideográfico (próximo á grafía chinesa) ao alfabeto latino. A utilización desta transcrición latina está en vigor no ensino dende 1918 e oficialízase a partir da independencia.

## Provincias 
Vietnam está dividido en 58 provincias (*tinh*) e 5 municipalidades controladas polo goberno central ao mesmo nivel que as provincias (thành phố trực thuộc trung ương).

As provincias divídense en distritos (*huyện*), cidades provinciais (thành phố trực thuộc tỉnh), e cidades (thị xã), que se subdividen en cidades (thị trấn) ou concellos (xã). 
miniatura|250px|Provincias de Vietnam
miniatura|250px|Teito vietnamita.

miniatura|Mapa do Vietnam.
### Municipalidades 
Can Tho, Da Nang, Haifong, Hanoi, Cidade Ho Chi Minh (antes chamada Saigon), Nha Trang.

## Xeografía 
[miniatura|upright|esquerda|alt= Imaxes que mostran a baía de Hạ Long, o río Yến e as fervenzas de Bản-Giốc | Atraccións naturais en Vietnam, en sentido horario desde arriba: [baía de Hạ Long, río Yến e fervenzas Ban Gioc Detian]]
Vietnam está situado na península oriental da Indochina entre as latitudes 8° e 24° N e as lonxitudes 102° e 110° E. Abarca unha superficie total de 331&nbsp;210&nbsp;km2 ou 331,699&nbsp;km2. A lonxitude combinada das fronteiras terrestres do país é 4&nbsp;639&nbsp;km, e a súa costa é 3&nbsp;444&nbsp;km. No seu punto máis estreito, na provincia central de Quảng Bình, o país ten tan só 50 km de ancho, aínda que se ensancha até alcanzar uns 600 km no norte. O territorio de Vietnam é maioritariamente montañoso e densamente boscoso, cunha superficie chan que non supera o 20 %. As montañas representan o 40 % da superficie do país. e os bosques tropicais cobren ao redor do 42 %. O delta do río Vermello, no norte, é unha rexión chan, de forma aproximadamente triangular, que abarca 15 000 km2, é máis pequeno, pero está máis intensamente desenvolvido e máis densamente poboado que o delta do río Mekong no sur. Antigamente era unha enseada do golfo de Tonkín, pero ao longo dos milenios foise enchendo con depósitos de aluvións fluviais. O delta, que cobre uns 40&nbsp;000&nbsp;km2, é unha chaira de baixa altitude que non supera os 3 m por encima do nivel do mar en ningún punto. Está atravesado por un labirinto de ríos e canles que transportan tal cantidade de sedimentos que o delta avanza entre 60 e 80 m cara ao mar cada ano. A zona económica exclusiva de Vietnam (en) abarca 41&nbsp;7663&nbsp;km² no mar da China Meridional.

[miniatura|upright|alt=Imaxe da cordilleira Hoàng Liên Sơn | [Cordilleira Hoàng Liên Sơn, a cordilleira que inclúe o Fansipan, a cima máis alta da península indochina.]]
### Clima
No sur, o clima é tropical mentres que no norte é un clima de monzón. Ngoc Linh, con 3.143 m, é o punto cumio do país.

## Economía 
## Demografía 
No ano 2007, Vietnam tiña unha poboación de 85.262.000 habitantes. A esperanza de vida é de 71 anos. O 94.3% da poboación está alfabetizada. A media de fillos por muller é de 1,89.

A etnia Kihn representa o 87 por cento da poboación e é a principal habitante das cidades e das terras chairas, deixando ao resto dos grupos étnicos o predominio das áreas montañosas.

O 50 % da poboación é menor de 25 anos.
[miniatura|350px|centro|Evolución da demografía entre 1961 e 2003 (cifra da [Organización das Nacións Unidas para a alimentación e a agricultura|FAO, 2005). Poboación en milleiros de habitantes.]]

## Cultura 
### Festas 
### Gastronomía 
miniatura|260x260px|Prato de canh chua
A cociña vietnamita caracterízase polo uso de salsas de peixe e o emprego de vexetais. Algúns dos pratos máis comúns son o "chả giò" (Roliño de primavera), "gỏi cuốn" (Rolo de verán), "phở" ou o "canh chua".

### Patrimonio da Humanidade 
Vietnam ten oito lugares declarados Patrimonio da Humanidade, cinco culturais, dous naturais e un mixto:
* Conxunto de monumentos de Huế
* Baía de Hạ Long
* Cidade antiga de Hội An
* Santuario de Mỹ Sơn
* Parque Nacional de Phong Nha-Ke Bang
* Sector central da Cidadela Imperial de Thăng Long - Hanoi
* Cidadela da Dinastía Hồ
* Complexo paisaxístico de Tràng An

## Notas 
### Referencias 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Herring, George C. (2001). ''America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975* (4th edition).
* Jahn, G.C. (2006). "The dream is not yet over". In Fredenburg P., Hill B. (eds.): *Sharing rice for peace and prosperity in the Greater Mekong Subregion*. Victoria, Australia: Sid Harta Publishers. p.&nbsp;237–240.
* Karrnow, Stanley (1997). *Vietnam: A History* (2nd edition). Penguin. ISBN 0-14-026547-3.
* McMahon, Robert J. (1995). *Major Problems in the History of the Vietnam War: Documents and Essays*.
* Tucker, Spencer (ed.) (1998). *Encyclopedia of the Vietnam War''. 3-volume reference set; also one-volume abridged edition (2001).
; Bibliografía adicional

* 
* 
* 
* 

### Ligazóns externas 
* General Statistics Office
* Country Profile
* Vietnam tourism website