Calatayud

**Calatayud** é un concello e unha cidade española, da comunidade autónoma de Aragón e da provincia de Zaragoza, capital da comarca do mesmo nome, a Comunidad de Calatayud. A poboación do municipio era de 21.040 habitantes no ano 2007, nunha superficie de 154,20&nbsp;km². Dista 86&nbsp;km da cidade de Zaragoza.

## Xeografía
A cidade sitúase ás beiras do río Jalón, onde se lle une o río Jiloca. No lugar crúzanse tamén dúas vías naturais comunicación.

## Historia
### Orixes 
Os primeiros habitantes do enclave de Bílbilis son tribos de aborígenes celtiberos, os *Lusones*, que colaboran cos romanos, o que propicia o asentamento de colonos.

Na zona de Valdeherrera máis próxima á actual cidade atópase o que pode ser o maior poboado da Celtiberia, onde despois se cre que houbo algún tipo de granxa ou asentamento romano.

Con Augusto o asentamento recibe o rango de Municipium Augusta Bilbilis, e á chegada de Tiberio inaugúranse construcións como o templo ou o foro; a cidade tamén chega a acuñar moeda, durante esta época tamén se produce o nacemento do ilustre Marcial.

De ser unha próspera cidade pasou á máis completa decadencia, subsistindo algúns grupos de xente nela durante a época visigoda, pero asentados nos arredores. Quedou como legado o gentilicio «bilbilitano», ademais do mármore dos edificios importantes, presente en numerosos edificios civís e relixiosos de Calatayud.

En 2007 atopáronse unhas termas romanas no centro urbano da cidade que poderían pertencer á cidade de Platea, nomeada por Marcial e que conviviu con Bílbilis, pero da que aínda non se coñece a súa localización. Segundo indicaría o gran tamaño das termas achadas (ao redor de 700 m²), investígase se a Platea documentada situouse no centro urbano da cidade islámica e actual. As termas estiveron en uso desde o século I ou II dC. ata o V, co que se se confirma que foron as da cidade de Platea, esta sobreviviría a Bílbilis (que se despobló a partir do século III dC) e mantería a continuidade como núcleo habitado desde a época romana ata os nosos días. Con todo, estas termas foron cubertas de novo, e edificouse en devandito terreo.

Este achado reescribiu parte da historia de Calatayud, e non son os únicos restos romanos atopados dentro do actual centro urbano. A pouca distancia, anos atrás descubriuse unha terma privada xunto a unha vivenda. Críase que pertencían a unha vila agrícola próxima a Bílbilis.

### Época árabe 
250px|miniatura|esquerda|Castelo de Ayub
Coa chegada dos árabes á Península Ibérica ábrese unha nova etapa para os habitantes residentes nas proximidades. Nesta época é cando se produce a construción do recinto fortificado que dará nome á cidade.

No século X, con Abderramán III, sublévase en Zaragoza a familia dos Tuyibíes; posteriormente Abderramán cercou e tomou Calatayud en 937. No 1031, cando xa apareceron na historia os Reinos de Taifas, Calatayud é unha das principais cidades do reino taifa de Zaragoza e capital dun distrito, e chegou a ser capital da súa propia taifa desde 1046 a 1055. Gobernaron os Tuyibíes e Hudíes, liñaxes oriúndas do Iemen. É un período de grande esplendor cultural.

No século XII a Qal‘at Ayyub musulmá sería conquistada polo rei de Aragón Afonso I o Batallador, un 24 de xuño de 1120, festividade de San Xoán Bautista.

### Reconquista 
En 1120 Calatayud é conquistada por Afonso I o Batallador. Pouco despois recibe o chamado: "Foro de Calatayud" e créase a Comunidad de Calatayud. Nesta época a cidade só é superada en poboación e importancia en todo Aragón por Zaragoza.

Durante o século XIV a cidade sufriría un asedio por parte dos exércitos casteláns na guerra dos dous Pedros, sendo finalmente conquistada con grandes desfeitas en 1362, tras a paz de Terrer a entón vila sería ascendida á categoría de cidade.

No século XV prodúcese un acontecemento importante: a coroación de Fernando II como rei de Aragón na cidade en 1461; tamén se asina o 30 de maio de 1481 a Carta de Calatayud entre os Reis Católicos e Fernando de Guanarteme, pola que os reinos canarios incorpóranse á Coroa de Castela.

### Séculos XVI-XIX 
miniatura|Casa residencial do século XIX.
Durante o século XVI prodúcese o nacemento do xentilicio «bilbilitano» proposto por Antonio Serón, que acabaría impóndose aos usados entón (*calatayubí* ou *calatayucense*).

O rexurdimento cultural non se produce ata o século XVII, esta vez de man dos xesuítas que pretenden que os estudos en Calatayud alcancen o rango de universitarios, demanda que aínda continua hoxe en día na cidade, en 1627 Gracián comeza a impartir humanidades na cidade.

Durante o século XIX, na Guerra da Independencia, a cidade colabora na defensa de Zaragoza, a cidade é conquistada polos franceses e reconquistada o 2 de outubro de 1812 por Villacampa, sendo a súa comarca e a cidade lugar de accións do soado Juan Martín Díez "O Teimudo". É neste século cando ten lugar o nacemento da *lenda da Dores* e cando a cidade converteríase durante un breve período de tempo na capital da cuarta provincia de Aragón. Durante anos mantívose a reclamación, que finalmente foi enterrada debido á reiterada oposición das provincias limítrofes e a de Zaragoza. Durante as guerras carlistas sería saqueada en máis dunha ocasión polo exército carlista, tamén aparecen durante este século a estrada e o ferrocarril (1826 e 1863 respectivamente) Madrid-Zaragoza e a luz eléctrica en 1892.

### Séculos XX-XXI 
[250px|miniatura|A moderna [Estación de Calatayud|estación de ferrocarril.]]
No século XX un urbanismo sen control propicia a desaparición de importantes edificios como as igrexas de San Pedro Mártir ou San Francisco. Chega a liña férrea Santander-Mediterráneo que nunca se chegaría a terminar nin a usarse para o que foi concibida. No cultural créase o primeiro instituto durante a ditadura de Primo de Rivera e a primeira escola de traballo durante a Segunda República. Durante os anos 50 toda a zona sofre unha crise demográfica e económica da que a cidade non se recuperaría ata a década dos 90. Durante a segunda metade do século albergará a constitución das primeiras Cortes de Aragón modernas na igrexa de San Pedro dos Francos e converterase no primeiro concello democrático tras a morte de Franco, grazas ao adiantamento nun día das eleccións pola visita do rei Xoán Carlos I. A principios dos anos 90 chegaría a autovía A-2.

Xa no século XXI, a cidade supera os 20.000 habitantes empadroados por primeira vez na historia, créase a Comarca Comunidade de Calatayud en 2001 con capital na cidade, durante outubro de 2001 prodúcese a chegada do ferrocarril de alta velocidade e realízase a edificación e adecuación de amplas zonas da cidade.

## Nome
O seu nome é de orixe árabe, ''Qal’at 'Ayyūb*, do substantivo *Qalat'', "castelo", e un antropónimo 'Ayyūb, "Xob", é dicir *castelo de Ayub* . En textos medievais cristiáns denomínase *Calataiub*, mais tamén con outras variantes; o -d final, que aparece xa no século XIII, nace por analoxía con outros topónimos que tamén terminan así.

## Demografía 
**Evolución da poboación desde 1900:**

Colors=
  id:lightgrey value:rgb(0.8,0.9,0.8)
  id:darkgrey  value:rgb(0.5,0.6,0.5)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.25,0.50,0.75)

ImageSize  = width:600 height:300
PlotArea   = left: 60 bottom: 30 top: 20 right: 20
DateFormat = x.y
Period     = from:7500 till:25000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2500 start:7500
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:7500
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=

  bar: 1900 text: 1900
  bar: 1910 text: 1910
  bar: 1920 text: 1920
  bar: 1930 text: 1930
  bar: 1940 text: 1940
  bar: 1950 text: 1950
  bar: 1960 text: 1960
  bar: 1970 text: 1970
  bar: 1981 text: 1981
  bar: 1986 text: 1986
  bar: 1990 text: 1990
  bar: 1995 text: 1995
  bar: 2000 text: 2000
  bar: 2005 text: 2005
  bar: 2009 text: 2009

PlotData=
  color:barra width:20 align:center

  bar: 1900 from: 11526 till: 7500
  bar: 1910 from: 11594 till: 7500
  bar: 1920 from: 12001 till: 7500
  bar: 1930 from: 15168 till: 7500
  bar: 1940 from: 18419 till: 7500
  bar: 1950 from: 18762 till: 7500
  bar: 1960 from: 17940 till: 7500
  bar: 1970 from: 17217 till: 7500
  bar: 1981 from: 17941 till: 7500
  bar: 1986 from: 17824 till: 7500
  bar: 1990 from: 17623 till: 7500
  bar: 1995 from: 17256 till: 7500
  bar: 2000 from: 17876 till: 7500
  bar: 2005 from: 20263 till: 7500
  bar: 2009 from: 21933 till: 7500

PlotData=

  bar: 1900 at: 11526 fontsize:S text: 11.526 shift:(0,5)
  bar: 1910 at: 11594 fontsize:S text: 11.594 shift:(0,5)
  bar: 1920 at: 12001 fontsize:S text: 12.001 shift:(0,5)
  bar: 1930 at: 15168 fontsize:S text: 15.168 shift:(0,5)
  bar: 1940 at: 18419 fontsize:S text: 18.419 shift:(0,5)
  bar: 1950 at: 18762 fontsize:S text: 18.762 shift:(0,5)
  bar: 1960 at: 17940 fontsize:S text: 17.940 shift:(0,5)
  bar: 1970 at: 17217 fontsize:S text: 17.217 shift:(0,5)
  bar: 1981 at: 17941 fontsize:S text: 17.941 shift:(0,5)
  bar: 1986 at: 17824 fontsize:S text: 17.824 shift:(0,5)
  bar: 1990 at: 17623 fontsize:S text: 17.623 shift:(0,5)
  bar: 1995 at: 17256 fontsize:S text: 17.256 shift:(0,5)
  bar: 2000 at: 17876 fontsize:S text: 17.876 shift:(0,5)
  bar: 2005 at: 20263 fontsize:S text: 20.263 shift:(0,5)
  bar: 2009 at: 21933 fontsize:S text: 21.933 shift:(0,5)

## Monumentos
250px|miniatura|Igrexa de Santo André
Calatayud é un dos centros do estilo mudéxar. Destacan no seu patrimonio artístico:
* **Recinto fortificado** da época musulmá (castelo, murallas, portas);
* **Colexiata do Santo Sepulcro**, unha das poucas sedes españolas da orde dos cabaleiros do Santo Sepulcro); a igrexa actual procede de restauracións do século XVII; o claustro é gótico; 
* **Colexiata de Santa María**, primixeniamente unha mesquita, pasou a ser igrexa cristiá no ano seguinte á tomada da cidade; torre octogonal de estilo mudéxar, levantada en 1528; no interior altares barrocos do XVII; claustro gótico; sufriu dúas grandes restauracións no século XX ;
* **Igrexa de San Pedro dos Francos**, de estilo mudéxar; 
* **Igrexa de Santo André**, con campanario mudéxar;
* **Igrexa de San Xoán o Real**, con pendentes pintadas por Goya.
* A 5&nbsp;km ruínas da cidade celtibérico-romana de Bílbilis. Parte dos restos exhíbense no Museo de Calatayud.
* A 10&nbsp;km, Cervera de la Cañada, coa igrexa de Santa Tegra, con elementos mudéxares.

Calatayud forma parte da rede turística de cidades do ferrocarril de gran velocidade, AVE.

## Festas
As festas maiores son en honra a San Roque (agosto), en setembro celébrase a festa da Virxe da Peña. Son de interese tamén os autos relixiosos da Semana Santa.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Sitio web do concello