Capital (economía)

En economía o **capital** é o conxunto de recursos económicos móbiles dunha entidade (empresa, individuo, estado), que debe administrarse segundo unha contabilidade específica e xestionarse segundo os obxectivos desta entidade. Nas finanzas e a contabilidade, o capital refírese, xeralmente, á riqueza financeira, especialmente aquela que se utiliza para comezar ou manter un negocio. Inicialmente, suponse que existen outros tipos de capital, por exemplo o capital físico, que son adquiridos, con todo, por medio de diñeiro ou de capital financeiro.

Na economía clásica, o capital é un dos tres factores de produción, os outros son terra (materias primas) e man de obra (traballo). Os bens son capital se cumpren as seguintes características:

* Poden ser utilizados na produción doutros bens.
* Son creados por humanos, en contraste coa "terra" que se refire aos recursos naturais como os mineral e os lugares xeográficos.
* Non se utiliza inmediatamente no proceso de produción, a diferenza da materia prima ou dos bens intermedios.

A terceira característica non sempre a utilizan os economistas. O economista clásico David Ricardo utilizaba esta definición para referirse ao termo de capital fixo, mentres que incluía a materia prima e os produtos intermedios como parte do que chamou o capital en circulación.

Karl Marx engade unha diferenza, na súa teoría o capital variable refírese ao investimento dun capitalista no poder do traballo, que se considera a única fonte de valor excedente. É "variable" dado que a cantidade do valor que pode producir difire da cantidade que consome (é dicir, crea novo valor). Por outra banda, o capital constante refírese ao investimento en factores non humanos da produción, en plantas e maquinaria, que para Marx só contribuía co seu valor de substitución no que produce. É "constante" dado que a cantidade de valor que se utiliza no investimento orixinal, e a cantidade de valor que se recupera nos produtos finais, permanece constante.

O seu movemento foi estudado por teóricos coma Adam Smith (v. lei do mercado e da acumulación de capitais).
## Definición clásica 
Na economía política clásica, o capital é a cantidade de recursos, bens e valores dispoñibles para satisfacer unha necesidade ou levar a cabo unha actividade definida e xerar un beneficio económico ou ganancia particular. A miúdo considérase á forza de traballo parte do **capital**. Tamén o crédito, dado que implica un beneficio económico na forma de xuro, é considerado unha forma de **capital** (capital financeiro).

Os bens de capital (*Capital Goods* en inglés), en contraste cos bens de consumo, son utilizados na produción de capital físico. Refírense a bens de capital real dos produtos que se utilizan na produción doutros produtos, pero non se incorporan aos demais produtos. Nos bens de capital inclúense fábricas, maquinaria, ferramentas, e diversos edificios. Son diferentes das materias primas que se utilizan na produción de bens. Moitos produtos poden ser clasificados como bens de capital ou bens de consumo de acordo co uso, por exemplo os automóbiles e ordenadores persoais, e a maioría destes bens de capital son tamén bens duradeiros (*Consumer Durables*).

Os bens de capital son tamén diferentes do capital financeiro. Os bens de capital son obxectos reais da propiedade de entidades (persoas, gobernos e outras organizacións), a fin de obter un rendemento positivo dalgún tipo de produción.

A actividade que se realiza pode ser a produción, o consumo, o investimento, a constitución dunha empresa etc. Cando este capital destínase á produción, convértese nun factor de produción. O capital pódese acumular co tempo, e os seus retornos (renda) poden ser utilizados ou reutilizados para aumentar o capital orixinal.

#### O valor e a conceptualización do capital 
A conceptualización do capital está ligada á conceptualización do traballo xa que ambas codependen coa teoría adoptada sobre o valor económico dos bens e, xa que logo, cos medios para crealos.

Nos economistas chamados clásicos (Smith e Ricardo) atopábase unha posición ambivalente sobre o determinante do valor de cambio dun ben, oscilando ao longo das súas obras entre dúas opcións: a cantidade de traballo e os custos de produción (que son valores de cambio á súa vez que quedarían sen explicar: o interese do capital, o salario do traballo e a renda da terra). Os problemas da primeira opción levaríanos a adoptar a segunda como "solución": a teoría do custo sería sistematizada por John Stuart Mill en conxunto co resto das cuestións tratadas polos clásicos é un esquema integral de economía política, mentres que Karl Marx insistiría na teoría do valor traballo pero esta vez como base para unha crítica ao concepto mesmo de economía política.

A revolución marxinalista en todas as súas variantes (Jevons, Walras e Menger) substituíu o aparello conceptual dos clásicos sobre o valor, e con este o seu propio concepto económico de traballo e capital, referíndoo agora á utilidade marxinal, movendo así a determinación da produción e a distribución á circulación, ou sexa, ao consumo. A diferenza dos clásicos que, ou ben deducían o valor do capital físico do traballo investido nel, ou ben do capital en si mesmo, os marxinalistas atopábano na utilidade mesma do préstamo do capital.

Os sistematizadores das diferentes correntes marxinalistas (Marshall, Pareto e Böhm-Bawerk) dividíronse en dúas posicións atopadas. A escola neoclásica representada por Marshall, facendo unha síntese entre Mill e o marxinalismo de Jevons, concibiría ao valor como resultado da interacción entre unha demanda baseada na utilidade do consumidor en termos marxinais, e unha oferta baseada nos custos de produción pero esta vez non medidos circularmente desde os seus prezos senón desde a desutilidade marxinal dos factores de produción (o salario polo sacrificio en esforzo e o xuro polo sacrificio en espera ou aforro), volvendo así á concepción clásica do capital pero sobre máis sólidos fundamentos marxinalistas. A escola austríaca representada por Böhm-Bawerk, continuador (aínda que con certas variacións) do marxinalismo puro e subxectivista de Menger, analizaría en profundidade a cuestión do capital, e chegaría a unha definición que, aínda que conciliable cos clásicos, parte de premisas distintas e máis relacionables co primeiro pensamento de Adam Smith anterior ao seu magnus opus, coa obra de Richard Cantillon e coa mesma liña continuada por Jean-Baptiste Say máis afín á posición austríaca (Böhm-Bawerk, 1884), na cal todos os parámetros que definen os prezos dos factores de produción remiten en última instancia á demanda do consumidor que é o marco de referencia das valoracións nas preferencias temporais de traballadores asalariados e prestamistas de capital.

A posición de Böhm-Bawerk segundo a cal o tipo de xuro depende da preferencia temporal foi criticada por Knut Wicksell que defendeu o paradigma neoclásico respecto de que este depende da produtividade do capital. Paradoxalmente, a interpretación austríaca do capital terminaría sendo, a través das obras de John Hicks sobre o particular, a máis adoptada polo resto da academia de orientación neoclásica, aínda que nunha forma simplificada e con importantes diferenzas respecto á orixe do interese (Hicks, 1973), e viceversa a visión austríaca do capital tomou maior sofisticación grazas a parte da crítica de Wicksell (Rallo, 2013a). Do mesmo xeito, a crítica de Böhm-Bawerk ás inconsistencias lóxicas das teorías da explotación neoricardiana e marxiana (Böhm-Bawerk, 1884 e 1896), sería a que finalmente converteríase en practicamente clásica debido, entre outras razóns, a que é facilmente conciliable con case todas as posicións tomadas no espectro do pensamento económico. Por isto mesmo, a defensa do marxismo contra esta sosteríase na obxección neorricardiana de Piero Sraffa e cuxa base está na crítica de Wicksell (Rallo, 2013b).

A precisa definición de Bohm-Bawerk do capital como se utiliza nos tres tomos de *Capital e xuro*, preséntase do seguinte xeito como solución ao caos de definicións que enfrontaba a economía política:

Logo distinguirase conceptualmente ao capital en dous elementos económicos cualitativamente distintos: o "capital-medio de produción" entendido como os bens de produción, e o "capital privado" como dereitos de propiedade sobre o capital en función dunha forma de adquisición (a privada e independente) que dependa directamente e internalice como xuro a utilidade do mesmo (Böhm-Bawerk, 1889).

#### O xuro e a produtividade do capital 
O xuro do capital, é explicado polo autor, nunha forma distinta que a clásica (Böhm-Bawerk, 1884), pero con todo extrapolable xa que se basea no préstamo do capital ou ben no adianto por parte do seu propietario, sexa este o seu creador directo ou indirecto (Böhm-Bawerk, 1896). Pero máis aló da súa propia definición, resume adecuadamente os significados posibles da produtividade do capital desde a cal podería explicarse o interese:

Sobre estas definicións, separadas ou combinadas, diferentes autores intentaron dar as súas propias explicacións do xuro: a produtividade simple (Smith, criticada por Say), a concepción complexa da produtividade (Malthus, Strasburger etc.), as teorías do uso (Hermann, Menger), a teoría da abstinencia (Senior, Bastiat), as teorías do traballo, as teorías da explotación (Sismondi, Rodbertus e Marx), e outras concepcións eclécticas (Molinari, Jevons e Mill).
Contra todas estas teorías Böhm-Bawerk presenta a propia, que logo sería puída, criticada e corrixida polos seus sucesores austríacos: Friedrich von Wieser, Frank Fetter, Ludwig von Mises, Ulrich Fehl, e particularmente por Friedrich August von Hayek, quen desenvolvería unha completa teoría do capital, logrando por primeira vez que se tratase a cuestión máis aló da súa relación coa taxa do xuro ata o coñecemento interior da estrutura produtiva do capital, integrándoa finalmente coa teoría do ciclo económico (Ravier, 2011).

A explicación de Böhm-Bawerk do tempo como a orixe do xuro do capital enlaza o marxinalismo mengeriano co resto da Escola Austríaca, e trátase da visión oposta á teoría da explotación marxiana:

#### A propiedade e a estruturación do capital 
A comprensión hayekiana do capital, aínda que técnica e dirixida a entender primeiro a estrutura da produción desde cada capital particular (Hayek, 1931), entronca pola orixe da súa análise (ver orde espontánea) coa do economista peruano Hernando de Soto, para o cal a cuestión da necesidade da dispersión da información subxectiva transfórmase na produtividade mesma da evolución en que as delimitacións obxectivas da asignación da información se concretan a través da propiedade no mercado, explicando así ao capital nun sentido social global, reeditando a interpretación marxiana. Aínda que partindo de sistemas distintos ao de austríacos e neoclásicos, o autor reelaboraría como produtiva a función da propiedade en relación co capital, que Marx só vía como útil e ata "produtiva" por ser necesaria para forzar ao traballo a modificarse a si mesmo a través de e para a creación compulsiva de plusvalía, polo menos ata atopar un límite no capital mesmo (Marx, 1857, pp.&nbsp;266–267). A revisión crítica do concepto marxiano de valor (como traballo incorporado), implica entender a propiedade como unha institución creadora en si mesma de plusvalía, explicando así por que é vital a súa existencia para o capital:

A comprensión do fenómeno investigado por De Soto, implica que o diñeiro como capital expresa en termos monetarios moito máis que unha cuantía de traballo abstracto ou a eficiencia dun negocio determinado, senón que o prezo é unha destilación cuantitativa do nivel de corrección na distribución cualitativa de toda a produción concreta (Hayek, 1941) nun mercado (división social do traballo), cuxa medida só se preserva como información real do valor dun ben determinado en tanto exprese unha asignación de recursos que sexa establecida mediante relacións baseadas nesa mesma forma de adquisición (ver debate sobre o cálculo económico no socialismo). En consecuencia, o "misterio" tralo capital debe buscarse máis aló do tempo de traballo, das enxeñarías de produción, da xestión técnica ou da capacidade empresarial, senón na propiedade que fai a estes factores posibles (De Soto, 2000, pp.&nbsp;88–91), e cuxos efectos inmediatos son que os bens materiais transfórmense en activos cun potencial económico, e que, como corolario necesario, esa información dispersa intégrese nun só sistema logo de ser xerada (De Soto, 2000, pp.&nbsp;77–79).

Máis aló do camiño aberto por De Soto para a comprensión do capital, a problemática do mesmo e a súa importancia reflíctese, para case todos os historiadores do pensamento económico, na cantidade de estudos, apoloxéticos ou críticos, clásicos ou marxistas, que se fixeron sobre o mesmo sen chegar ata o momento a unha resolución definitiva, ao momento que nin sequera os representantes destas diferentes correntes interpretativas chegan internamente a un acordo sobre o tópico.

### Tipos de capital no sistema clásico 
* Capital líquido: é o residuo do activo, detraído o pasivo dunha persoa natural ou xurídica.
* Capital nacional: é a parte do patrimonio nacional constituída por bens producidos polo home.
* Capital societario: é o conxunto de diñeiro e bens materiais achegados polos socios a unha empresa.
* Capital público, oposto ao privado: é o que pertence ao Estado.
* Capital privado, oposto ao público: é o que pertence a propietarios individuais ou asociados pertencentes á sociedade civil.
* Capital inmaterial: é o que non se mostra como algo físico; pode ser o coñecemento, a aptitude, as habilidades, o adestramento dunha persoa etc. un exemplo de capital inmaterial é o capital humano, que se incrementa coa educación ou capacitación das persoas.
* Capital de curto prazo: é o tipo de capital do cal espérase obter un beneficio ou renda nun período menor a un ano.
* Capital de longo prazo: é o tipo de capital do cal espérase obter un beneficio ou renda nun período maior a un ano, por exemplo, o capital investido na constitución dunha empresa, posiblemente dará un retorno nun tempo superior a un ano.

## Definición marxista 
Para os marxistas a definición clásica é unha naturalización do capital como relación social, e a súa definición ligada á materialidade técnica adoecería de certas deficiencias por agrupar nun mesmo concepto a obxectos que, desde a súa perspectiva, serían cualitativamente moi diferentes, creando así a dificultade de definir as unidades en que se mide o capital.

Na obra de Karl Marx, o capital defínese en dous momentos: na circulación e na produción.

Na circulación o capital é aquel diñeiro no proceso de circular co fin de obter máis diñeiro (só nunha sociedade mercantil como a capitalista o diñeiro deixa de ser un medio de circulación, e pasa a ser unha expresión do "valor", que logo grazas ao seu uso como capital convértese nun fin en si mesmo), pero aínda que o xurdimento do capital necesariamente debe iniciarse na circulación, debe continuar fóra del, xa que a ganancia en diñeiro non pode explicarse en forma pura dentro do intercambio, senón na produción. 
Definindo o valor como o reflexo obxectivado da cantidade de traballo humano abstracto investido nunha mercancía que se expresa na súa cambiabilidade e/ou no seu poder social, e cuxa condición de existencia como forma-valor é que esta mercancía sexa forzosamente tal por ser producida en forma privada como parte dunha economía baseada no intercambio mercantil como é o caso da capitalista, a diferenza do que acontecería coas mercancías producidas nas ordes sociais premodernos , entón, no proceso de produción, o capital só pode definirse como aquel "valor que se valoriza".
#### Condicións históricas para a existencia do capital 
Os obxectos sociais do proceso do capital son: o traballador propietario da súa forza de traballo e o capitalista propietario dos medios e ferramentas de produción, sen que ningún dos dous teña control consciente sobre o proceso social xeral de produción, e sendo condición que nin o capitalista sexa propietario da forza de traballo utilizada (nin a propia nin a allea en forma de escravitude), nin o traballador sexa propietario dos medios de produción. O traballador debe así ser libre de posuír e administrar a súa propia forza de traballo, co cal potencialmente pode converterse en capitalista, pero á vez requírese que o mesmo, tomado xa como conxunto ou clase, se atope "liberado" de posuír as ferramentas de produción, o cal sucede grazas ao resultado social dese mesmo proceso.

#### Relación entre a produción de mercancías e o capital 
En conxunto, tendo en conta a circulación e a produción, o capital sería o traballo humano xeral que se converteu no suxeito do proceso de vida dos seres humanos, ou sexa, do proceso de produción (Caligaris e Fitzsimons, 2012), e é no significado histórico deste fenómeno no que reside a importancia do capitalismo. Segundo Marx, este ordenamento autónomo da vontade humana (case ausente ou periférico nas relacións sociais directas das sociedades precapitalistas ou non-mercantís), toma a forma de capital que a somete e a forza a acumular e así revolucionar continuamente as forzas produtivas (Marx, 1848). E isto é así xa que debe atoparse á cabeza de toda a sociedade mercantil para que poida existir o valor-traballo como medida, que é o que á súa vez posibilita vincular unidades de produción privadas e autónomas no enteiro proceso de mercado (Marx, 1857, p.&nbsp;472). Desta forma traballadores asalariados e capitalistas atópanse fronte ás condicións obxectivas de produción como un ente alleo, ou sexa, como *capital* (Marx, 1857, p.&nbsp;473) e son á súa vez un produto necesario e inseparable do mesmo:

### Tipos de capital no sistema marxiano 
As categorías marxianas do capital subdivídense da seguinte forma, e todas dependen da súa teoría do valor-traballo:

* Capital variable, oposto o capital constante: é o que se cambia por traballo, é dicir o investido en salarios aos traballadores, co que se retribúe o valor da forza de traballo. Chámase variable porque, ao ser o traballo humano o único ben económico que crea máis valor que o seu propio gasto, "varía" o valor do produto final, é dicir, o valor da forza de traballo "trasládase" ao valor do ben producido, pero ademais súmalle a devandito valor un excedente chamado plusvalía.
* Capital constante, oposto o capital variable: é o investimento en materias primas e maquinarias que se usan na produción. Inclúe ao capital fixo. Denomínase tal porque o valor de cambio de devanditos bens mantense constante no produto final, é dicir, o seu valor "trasládase" ao valor do ben producido.
* Composición orgánica do capital: é a relación ou proporción entre o capital constante e o capital variable.
* Capital circulante ou capital de rotación, oposto o capital fixo: é o investido en elementos que se transformarán no curso da produción; e cambia sucesivamente de forma, sendo materias primas, produtos elaborados, numerario, créditos, forza de traballo etc. Consómense en cada produción de bens e deben ser repostos constantemente. Inclúe ao capital variable.
* Capital fixo, oposto o capital circulante: inmobles, instalacións e maquinarias, con carácter permanente, á produción. Non son consumidos por cada ben producido, senón que posúen un desgaste progresivo e tarde ou cedo deben ser substituídos.

## A economía política 
A economía política é unha ciencia social que realiza unha análise científica social do capitalismo. Parte da base de que a política e a economía son interrelacionadas e non son divisibles. Polo tanto a ciencia económica debe tratar ambos temas en conxunto.

O capital é un concepto económico clave que é definido en forma diferente na teoría neoclásica e na marxista e clásica.
Dentro da análise do capitalismo que fai a economía política, o capital sitúase como estrutura de poder. Para uns é entendido como un actor e aglomeración de recursos, mentres que para outros é entendido como relación social.

Para os neoclásicos, que separan a economía da análise política, o capital é un recurso que é medible -xa que ten un determinado prezo-, abarca o diñeiro, os bens, inmobles e o propio saber -definido como capital humano- . Para os neoclásicos aquel que dispón dun ben se converte en capitalista aínda que este capital non xere valor; pola contra a economía política clásica require que este capital xere valor. Así, a modo de exemplo, en canto se acumula diñeiro baixo unha baldosa poderase ter un tesouro, pero non xerou ningún valor. Para os neoclásicos este convértese nun capitalista, mentres que na concepción clásica e marxista é un Tesoureiro.

Para o marxismo o capital é un dereito sobre a ganancia, que só pode existir nunha sociedade que separa os traballadores dos donos dos medios de produción. O capital produce unha sociedade con relacións sociais, que repercuten sobre a propia sociedade, en tanto que educa á xente para obrar empresarialmente, para comprar e vender continuamente, aínda que sexa unicamente a propia forza de traballo. Estas estruturas producidas colocan ás persoas nun segundo termo, enfrontadas unhas con outras como serventes, nunha posición aparentemente inmodificable. O mundo preséntase así cunha poderosa obxectividade á que todos deben someterse. Como un conxunto de individuos optimizadores, para os que os outros individuos son meros obxectos de intercambio. Todos os actores sociais son caracterizados a través do capital, a súa posición na sociedade constitúese por medio do capital. Así, por exemplo, os profesores son convertidos polo social-liberalismo en empresarios das ciencias, en asistentes sociais empresarios e en mestres produtores de capital humano.

Na tradición marxista diferénciase entre o capital produtivo e o ficticio. O primeiro designa bens tanxibles -como máquinas, inmobles etc.-, mentres que o segundo indica dereitos capitalizados sobre futuras ganancias. Un exemplo típico de capital ficticio son, dalgún xeito, as accións. O proceso de acumulación pode efectuarse en forma real -por construción de capacidades produtivas materiais- ou ficticio -por aumento do valor do capital financeiro-. A acumulación ficticia a miúdo gana dinámica, cando o beneficio no área do capital produtivo é baixo. A miúdo, os rumores especulativos durante unha crise poden desembocar na depreciación do capital ficticio. A acumulación ficticia e produtiva están indirectamente relacionadas. Na tradición post keynesiana desígnase o capital produtivo como real e o ficticio como capital financeiro.
### O capital e o poder económico 
O capital esta intrinsecamente ligado a quen ostenta os dereitos de propiedade.

No capitalismo, os capitalistas, como propietarios dos medios de produción, enfróntanse aos non propietarios: os traballadores. O capital crea poder económico, un poder que se pode exercer mediante a disposición dos recursos. Os propietarios dos medios de produción deciden que producir, e ao que empregar -dar traballo-. A través das súas decisións de investimento poden, en boa medida, fixar o rumbo do desenvolvemento social. Á vez que a gama de bens que os capitalistas poden consumir é moito máis ampla que a dos non propietarios.

O dominio capitalista céntrase nos procesos de produción, na que unha parte da sociedade dispón dos medios de produción e a outra non. A esencia do poder no capitalismo reside en suxeitos xuridicamente libres para utilizar a riqueza propia acumulada e como homes e mulleres libres vense obrigados, para atender as súas necesidades materiais, a someterse ao poder económico. O capital como relación social reúne os donos do diñeiro á forza de traballo nos procesos de produción -xa sexa nas fábricas, as plantacións etc.-.

## Interpretacións da obtención de capital 
- Pola acción do traballo sobre a natureza, ou sexa polo traballo cos bosques ou cos cultivos.

- Polo excedente de produción, ou sexa por sacar maior produción e formar un capital sostible

- Polo aforro, xa sexa por créditos con bancos ou dos aforros das súas ganancias

- Pola plusvalía, ou sexa excedente apropiado polo capitalista.
## Importancia do capital 
1. Aforro de esforzo.

2. Incremento da produtividade.

3. Facilita a explotación de recursos naturais.

4. Esixe a especialización dun traballador.

5. Obriga a unha persistente investigación tecnolóxica.

6. Diminúe os gastos de produción.

7. Permite o desenvolvemento económico.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* BÖHM-BAWERK von, Eugen (1884): *Capital e interés. Vol. I: Historia crítica de la teoría económica*, Fondo de Cultura Económica, México D.F.; ver: http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=284 
* BÖHM-BAWERK von, Eugen (1889): *Capital e interés. Vol. II: Teoría positiva del capital*, Editorial Aosta, Madrid; ver: http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=283 
* BÖHM-BAWERK von, Eugen (1896): *La conclusión del sistema marxiano*, Unión Editorial, Madrid; ver:http://www.marxists.org/subject/economy/authors/bohm/index.htm
* CALIGARIS, Gastón y FITZIMONS, Alejandro (2012), comp.: *Relaciones económicas y políticas. Aportes para el estudio de su unidad en la obra de Karl Marx*, Proyecto UBACyT 2010-2012, Facultad de Ciencias Económicas, Universidad de Buenos Aires; ver: http://www.libreroonline.com/argentina/libros/347053/gaston-caligaris-alejandro-fitzsimons/relaciones-economicas-y-politicas-aportes-para-el-estudio-de-su-unidad-con-base-en-la-obra-de-ka.html
* DE SOTO, Hernando (2000): *El misterio del capital*, Sudamericana, Buenos Aires; ver:http://web.archive.org/web/http://www.ild.org.pe/en/publications/books/the-mystery-of-capital/all-editions 
* EKELUND, Robert B. Jr. y HÉBERT, Robert F. (2005): *Historia de la teoría económica y de su método*, McGraw-Hill, D.F.; ver: http://bajalibrosdeeconomia.blogspot.com.ar/2011/03/ekelund-y-hebert-historia-de-la-teoria.html
* HAYEK von, Friedrich A. (1931): *Precios y producción*, Unión Editorial, Madrid; ver:http://mises.org/books/hayekcollection.pdf
* HAYEK von, Friedrich A. (1941): *La teoría pura del capital*, Aguilar, Madrid; ver:http://mises.org/books/puretheory.pdf
* HICKS, John (1973): *Capital y tiempo*, Fondo de Cultura Económica, D.F; ver:http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/0198772866.001.0001/acprof-9780198772866 yhttp://oll.libertyfund.org/?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=97&chapter=3303&layout=html
* MARX, Karl (1867): *El capital. Crítica de la economía política*, Tomo I, Vol. 1, Siglo XXI editores, México D.F.; ver: http://www.ucm.es/info/bas/es/marx-eng/capital1/
* MARX, Karl (1857): *Grundrisse. Elementos fundamentales para la crítica de la economía política*; Tomo I, Siglo XXI editores, México D.F.; ver: http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/grundrisse/index.htm
* 
* MARX, Karl (1844): *Manuscritos económico-filosóficos*; ver:http://www.marxists.org/archive/marx/works/1844/manuscripts/preface.htm
* RALLO, Juan Ramón (2013a): “Crítica a la teoría del interés y del capital de Knut Wicksell”, *Juan Ramón Rallo*, 27-12-2013; ver: https://web.archive.org/web/20140127063345/http://juanramonrallo.com/2013/12/critica-a-la-teoria-del-interes-y-del-capital-de-knut-wicksell/
* RALLO, Juan Ramón (2013b): “Crítica a la teoría neo-ricardiana (y clásica) del valor”, *Juan Ramón Rallo*, 07-08-2013; ver: https://web.archive.org/web/20140208064054/http://juanramonrallo.com/2013/08/critica-a-la-teoria-neo-ricardiana-y-clasica-del-valor/
* RAVIER, Adrián (2011): “Rethinking Capital-Based Macroeconomics”, *The Quarterly Journal of Austrian Economics*, Volume 14, Issue 3, Fall 2011, pp.&nbsp;347–375; ver:http://mises.org/journals/qjae/pdf/qjae14_3_4.pdf 
* 
* STAROSTA, Guido y KICILLOF, Axel (2007): “On Materiality and Social Form: A Political Critique of Rubin’s Value-Form Theory”, *Historical Materialism*, Volume 15, Issue 3, 2007, ISSN: 1465-4466, pp.&nbsp;9–43; ver:On Materiality and Social Form: A Political Critique of Rubin's Value-Form Theory e On Materiality and Social Form: A Political Critique of Rubin’s Value-Form Theory

### Outros artigos 
* Capitalismo
* Empresa
* Libre comercio
* Marxismo
* Mercado libre
* Das Kapital (*O Capital*) de Karl Marx