Poesía homoerótica hispano-árabe

[miniatura|*El [Abás I o Grande|Sah Abás de Irán e un paxe*. Muhammad Qasim, 1627; Museo do Louvre, París. A figura do copeiro era habitual na poesía homoerótica árabe en xeral, conxugando tanto o xénero báquico (خمريات *jamriyyat*) como o amor homosexual (مذكرات *mudhakkarat*).]]

Existe unha recorrente presenza de poemas de carácter **homoerótico** na **poesía hispanoárabe**. A literatura erótica, a miúdo da máis alta calidade, floreceu na cultura islámica nunha época na que a homosexualidade, introducida como un refinamento cultural na cultura omeia, xogaba un papel importante nela.

## Historia e características 
Entre os reis andalusíes a práctica da homosexualidade con mozos era bastante corrente; entre eles, o abadí Al-Mu'tamid de Sevilla e Yusuf III do reino nazarí de Granada escribiron poesía homoerótica. A preferencia polos cristiáns escravos no canto de mulleres ou efebos da súa propia cultura contribuíu a provocar a hostilidade dos reinos cristiáns. Tamén entre a comunidade xudía de al-Ándalus a homosexualidade foi incluso normal entre a aristocracia.

A contradición entre a condenatoria legalidade relixiosa e a permisiva realidade popular foi superada mediante o recurso a unha sublimación neoplatónica, o «amor udrí», dunha ambigua castidade. O obxecto de desexo, xeralmente un criado, escravo ou prisioneiro, invertía o rol social na poesía, converténdose en dono do amante, do mesmo modo que sucedeu co amor cortés da Europa medieval cristiá.

Comezou a florecer na primeira metade do século IX, durante o reinado de Abderramán II, emir de Córdoba. A caída do Califato de Córdoba no século XI e o subseguinte dominio dos almorábides e a división nos reinos de taifas, descentralizaron a cultura por todo al-Ándalus, producindo unha época de esplendor na poesía. A invasión almohade trouxo o xurdimento de novas cortes literarias nos séculos XII e XIII. A maior autonomía feminina nesta etnia norteafricana fixo aparecer un maior número de poetisas, algunhas das cales escribiron tamén poemas que cantaban a beleza feminina.

### Contexto 
A civilización desenvolvida no Califato Omeia dende Córdoba competía coa da Europa cristiá e incluso chegou a superala. Tras a morte de Carlomagno no ano 814 e o posterior declive do seu Imperio, a única cidade que rivalizaba con Córdoba en Europa era Constantinopla, capital do Imperio bizantino e situada ó outro extremo do continente. Os califas de Córdoba superaban ós seus contemporáneos bizantinos en cultura. A literatura, en especial a poesía, foi cultivada con entusiasmo, como sucedía en todos os países árabes; durante a época, o árabe chegou a superar ó latín como lingua nas obras sobre medicina, astronomía e matemáticas; os cristiáns da península aprendían árabe para perfeccionar un expresivo e elegante estilo, e eruditos de toda a Europa cristiá viaxaban a Toledo ou a Córdoba para realizaren os seus estudos. É probable que mantivesen un estándar de administración pública superior: moitos dos súbditos cristiáns e xudeus preferían o goberno dos *infieis*, cuxa lexislación non era máis intolerante que as leis cristiás.

### A lei islámica e a homosexualidade 
A severidade e a intolerancia que caracterizaban o xudaísmo e o cristianismo tradicionais en materia sexual reapareceron nas leis da terceira relixión abrahámica. Respecto á homosexualidade, algunhas importantes escolas, como a do teólogo Malik de Medina ou a do literalista Ibn Hanbal, contemplaban a pena de morte, xeralmente por lapidación. Outras escolas de leis máis liberais reduciron o castigo á flaxelación, xeralmente cen lategazos.

[miniatura|Manuscrito B do *[Poema de Yuçuf* (anónimo do século XIV). Na azora XII do Corán, Yūsuf é presentado como un home cuxa arrebatadora beleza provoca o amor.]]

En parte esta tolerancia ó homoerotismo é debida a que o islamismo non recoñece unha separación tan marcada entre a carne e o espírito como o cristianismo e ten aprecio polo pracer sexual. Outras razóns poderían ser estéticas: no Corán é un home, Yūsuf (o patriarca cristián Xosé), quen na azora XII é presentado como o máximo representante da beleza. En tal texto coránico móstrase tamén o concepto platónico de que o amor nace da beleza, de modo terrible, arrebatador. García Gómez sinala na súa introdución a *O colar da pomba* que os musulmáns chaman *"al-iftitān&nbsp;bi-l-suwar"* ó "trastorno ou conmoción que sofren as almas ó contemplaren a beleza concretada en formas harmoniosas", ilustrándoo coa historia das nobres exipcias que se cortan os dedos mentres pelan laranxas, arrebatadas pola beleza de Yūsuf.

Entre os reis andalusíes a práctica da homosexualidade con mozos era bastante corrente; Abderramán III, Alhakén II (quen tivo descendencia por primeira vez á idade de 46 anos, cunha escrava vasca cristiá que se travestía á moda de Bagdad, coma se fose un efebo), Abd Allah da Taifa de Granada, o nazarí Muhammed VI; entre eles, o abadí Al-Mu'tamid da Taifa de Sevilla e Yusuf III do Reino nazarí de Granada escribiron poesía homoerótica; Abderramán III, Alhakén II, Hisham II e Al-Mu'tamid mantiveron abertamente haréns masculinos. Consta que os hispanoárabes preferían como compañeiros sexuais ós cristiáns e cristiás escravos antes que ás mulleres ou ós efebos da súa propia cultura, o que provocaba a inimizade e as continuas hostilidades dos reinos cristiáns. É coñecido o martirio do neno cristián Paio por resistirse ós desexos de Abderramán III, primeiro califa omeia de Córdoba, feito polo que foi posteriormente canonizado.

Dous xéneros ou temáticas nos que pode atoparse poesía homoerótica son a *jamriyyat* ou *khamriyyat* (poesía báquica) e o xénero erótico-amoroso, o *ghazal* ou *gazal*, que segundo o sexo do obxecto de desexo pode coñecerse como ''mu'annathat*, se é dedicado a unha muller, ou *mudhakkarat* se é dirixido a homes novos. Unha inmensa maioría deste tipo de poesía refírese ó copeiro, combinando o tema báquico e o erótico.

## Séculos IX e X. Época omeia 
A poesía erótica comezou a florecer en al-Ándalus baixo o mandato de Abderramán II (792-852) no daquela Emirato de Córdoba. O seu neto Abd Allah I (844-912) xa escribiu versos amorosos para unha «gacela de ollos escuros», segundo recolleu Ibn Hazm. A ambigüidade nos usos gramaticais estendíase ás imaxes utilizadas para describir a beleza tanto dos efebos como das doncelas, dificultando saber o sexo do amante descrito. Existían, porén, algúns indicios que en ocasións quedan enmascarados nas traducións: algúns termos femininos, como *gacela* e *lua*, en árabe son masculinos. Outro indicativo era a alusión do velo facial, o bozo que aparece no rostro do efebo tanto diminuíndo a súa beleza como aumentando o seu atractivo ó evidenciar a súa masculinidade.]]

Ibn Abd Rabbihi (Córdoba, 860-940), poeta das cortes de Abd Allah I e Abderramán III e un dos máis temperáns representantes das belas letras andalusíes, escribiu sobre un mozo no típico ánimo de sometemento ó amado.

Outro dos temas da poesía árabe era a poesía báquica (خمريات *jamriyyat*), celebrando, pese ás prohibicións relixiosas, o viño e a embriaguez; en ocasións mesturábase co homoerotismo na figura do copeiro ou escanciador. Así, algúns poetas foron máis explícitos e menos castos na expresión da súa paixón, como Ali ibn Abi l-Husayn (m. 1038):

## Século XI, o esplendor da poesía árabe clásica 
A caída do Califato Omeia e a fragmentación subseguinte nos reinos de taifas produciron un éxodo dos poetas ás distintas cortes que se formaron, descentralizando a cultura a todo al-Ándalus. Ó crecer o número de cortes creceu o de poetas, e a posibilidade de que xurdiran bos creadores.

Cando alguén lle recordou que quen é serio nesta vida será recompensado co Paraíso, o irreverente Ibn Quzman respondeulle estar no Paraíso nesta vida, vindicando o seu libertino estilo de vida:

Na corte de Sa‘īd ibn Hakam de Menorca formouse tamén unha pequena corte literaria de exiliados andalusíes da península, onde os poetas continuaron con este preciosismo. Un dos seus hóspedes foi Ibn Sahl de Sevilla (1212-1251). Nacido xudeu, Ibn Sahl fíxose musulmán, experiencia que describiu mediante poemas homoeróticos; así, amando a un efebo chamado Musa (Moisés), abandónao por outro chamado Muhammad (Mahoma). Un dos poemas dedicados ó seu primeiro amante é unha mostra do preciosismo da época e das imaxes de «segunda potencia», onde as patillas se asemellan ás patas dos escorpións e os ollos a frechas ou espadas:

## Traducións e antoloxías 
Aínda que os poemas de amor dedicados a mozos son numerosos na literatura andalusí, o homoerotismo andalusí é un tema apenas estudado, e a perda de materiais (en especial da época nazarí) foi enorme, debido á cega destrución a mans dos cristiáns conquistadores, como a gran queima de manuscritos ordenada polo Cardeal Cisneros. Os cristiáns esaxeraron a extensión da libertinaxe andalusí, especialmente as prácticas homosexuais; considerárona unha doenza, moi atraente superficialmente, pero non só contaxiosa, senón incurable. Aínda que no século XIV o reino nazarí de Granada non representaba ameaza ningunha para Castela, houbo un medo esaxerado ás invasións do sur. Esta actitude perdurou ata a idade contemporánea; segundo Claudio Sánchez-Albornoz, «sen a Reconquista, tería triunfado a homosexualidade, tan practicada na España moura».

Daniel Eisenberg menciona a presenza dunha pequena antoloxía «no capítulo "Perversión" do libro homofóbico de Claudio Sánchez-Albornoz, *De la Andalucía islámica a la de hoy* (1983)»; tamén destaca os *Poemas arábigoandaluces* de Emilio García Gómez, publicado nun momento de liberalización a final da década de 1920, como a primeira colección en alcanzar unha atención xeral; así como a tradución que fixo este da obra completa de Ibn Quzman, *Todo Ben Quzman* (Gredos, 1972); e unha terceira colección traducida por García Gómez, *El libro de las banderas de los campeones*.

Na Real Biblioteca de San Lorenzo de El Escorial atópanse tamén textos homoeróticos en árabe: *El abandono del pudor y el primer bozo de la mejilla*; *Excusas sobre el amor del primer bozo en la mejilla*; e *El jardín del letrado y las delicias del hombre inteligente''.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*  
*