Alfabetos gregos arcaicos

[miniatura|Alfabeto arcaico nunha peza ática de [cerámica de figuras negras.]]
[miniatura| O nome  ("[Pericles|Perikles Xsanthippo") escrito nun ostracon ateniense do século V. A ortografía clásica correspondente sería “", sendo usado «E»  entón en Atenas para todos os sons /e, eː, ɛː/, «Ο» para /o, oː, ɔː/ e «ΧΣ» para o son /ks/. A ortografía de «Π» e «Θ» tamén é arcaica.]]
Os **alfabetos gregos arcaicos**, tamén coñecidos como **alfabetos epicóricos**, son as moitas variantes do alfabeto grego empregadas na antiga Grecia durante as épocas arcaica e clásica, antes de ser substituídas ao redor do 400 a. C. polo formulario estándar de 24 letras.

## Xeralidades 
Todas as formas de alfabeto grego baséanse nos 22 símbolos do alfabeto fenicio, excepto a letra Samech, cuxo equivalente grego xi (Ξ) só é usado por un subgrupo de alfabetos, e coa adición do upsilon (Υ) para o alfabeto. vogal /u, ū/ .   

Os alfabetos locais, chamados "epicóricos", difiren de varias maneiras:

* no uso dos símbolos consonánticos Χ, Φ e Ψ ;
* na das novas letras inventadas para representar as vogais longas (omega e eta)
* no uso ou non de Η na súa función consonántica orixinal (/h/) ;
* no uso ou non de certas letras arcaicas (digamma = /w/, koppa=/k/, san=/s/);
* nos detalles das formas individuais de cada letra.

O actual alfabeto grego de 24 letras é orixinalmente unha variante rexional utilizada nas cidades xónicas de Asia Menor. Foi adoptado oficialmente en Atenas no 403 a. C. e no resto do mundo grego antes de mediados do século IV a. C.

## Consoantes aspiradas e grupos consonánticos 
[miniatura| Distribución dos tipos de alfabetos «verde», «vermello» e «azul», segundo [Adolf Kirchhoff (1867).]]
Normalmente faise unha división básica dos alfabetos epicóricos en catro tipos principais segundo o seu tratamento de letras adicionais para as consoantes aspiradas (pʰ, kʰ) e os grupos de consoantes (ks, ps) do grego. Estes catro tipos son convencionalmente titulados «verde», «vermello», «azul claro» e «azul escuro», segundo a lenda dun mapa publicado nun artigo seminal do século XIX sobre o tema, ''* de Adolf Kirchhoff (1867). O tipo «verde» (ou Sur) é o máis arcaico e máis próximo ao fenicio. O tipo «vermello» (ou Occidente) transmítese posteriormente cara ao oeste e é o antepasado do alfabeto latino. O tipo «azul»(ou Oriente) é aquel do que emerxe a continuación o alfabeto grego estándar.

O tipo «verde» usa só símbolos fenicios e normalmente prescinde do Ξ (/ks/). As oclusivas aspiradas /pʰ, kʰ/ escríbense así simplemente Π e Κ, sen distinción das oclusivas non aspiradas /p, k/, ou como dígrafos ΠΗ, ΚΗ (o son análogo /tʰ/ ten unha letra dedicada, Θ, tamén tomada do fenicio). Do mesmo xeito, os grupos /ps, ks/ escríbense simplemente ΠΣ, ΚΣ. Este sistema atópase en Creta e nalgunhas illas do sur do Exeo, especialmente Santorini, Milos e Anafi.

O tipo «vermello» tampouco usa o Ξ para /ks/, pero introduce un signo adicional ao final do alfabeto para esta combinación de sons, Χ. Ademais, introduce letras para as consoantes aspiradas, Φ = " pʰ e Ψ = " kʰ ". Este uso de «Χ » coincide coa letra X en latín, pero difire dos gregos estándar posteriores onde Χ corresponde a /kʰ/ e Ψ a /ps/ (só Φ para /pʰ/ é común a todos os non-«verde»). O tipo «vermello» atópase na maioría das áreas da Grecia central ( Tesalia, Beocia e a maior parte do Peloponeso), na illa de Eubea e nas colonias asociadas, incluíndo a maioría das da Península Itálica (Magna Grecia). 

O tipo «azul claro» aínda non usa Ξ (/ks/) e só engade letras para « pʰ » (Φ) e « kʰ » (Χ). Estas dúas letras corresponden ao seu uso no alfabeto estándar moderno. O sistema «azul claro» polo tanto, non ten letras separadas para os grupos /ps, ks/. Neste sistema, normalmente escríbense ΦΣ e ΧΣ. Este sistema atópase en Atenas (antes do 403 a.C.) e en varias illas do mar Exeo.

O tipo «azul escuro» ten todos os símbolos consonánticos do alfabeto grego moderno : ademais de Φ e Χ (común co tipo «azul claro»), engade Ψ (ao final do alfabeto) e Ξ (na posición alfabética do *samekh* fenicio). Este sistema atópase nas cidades da Confederación Xónica, Cnido en Asia Menor e en Corinto e Argos no nordeste do Peloponeso

 Upsilon tamén deriva de vav (ligazón=Fichier:Phoenician_waw.svg|12x12px).

## Omega, eta e /h/ 
A letra eta (Η,ligazón=Fichier:Greek_Eta_archaic.svg|16x16px, orixinariamente *hêta*) ten dúas funcións diferentes, derivadas do nome do seu modelo fenicio *hēth'' : a maioría dos dialectos gregos úsano para a consoante /h/, semellante ao seu valor fenicio ([ħ]). Non obstante, a consoante /h/ pérdese gradualmente da lingua falada (un proceso coñecido como psilose ) ; nos dialectos onde esta perda se produciu a principios do período arcaico, Η utilízase para designar a vogal longa /  /, o segundo elemento sonoro do seu nome, e, para os dialectos sen /h/, o seu valor acrofónico natural. Os primeiros dialectos psilóticos inclúen o xónico oriental, o dialecto eólico de Lesbos e os dialectos dorios de Creta e Elis.

A distribución de Η e E difire entón segundo os dialectos, porque a lingua grega arcaica ten tres fonemas distintos para « e » : unha vogal media aberta /  / (escritura clásica « η »), unha vogal longa media pechada /  / (posteriormente fusionada co ditongo /  /, escritura « ει ) e unha vogal curta /e/ (escritura « ε »). Nos dialectos psilóticos de Anatolia e das illas adxacentes do Exeo, así como de Creta, a vogal Η só se usa para /  /. Nunha serie de illas do Exeo, incluíndo Rodas, Milos, Santorini e Paros, úsase tanto para /h/ como para /  / sen distinción. En Cnido, invéntase unha letra adicional para distinguir entre as dúas funcións : Η úsase para /h/ eligazón=Fichier:Greek_Eta_square.svg|16x16px para /  /. Nas colonias do sur de Italia, principalmente Taras, despois do 400 a.C. faise unha distinción similar entre Η para /  / eligazón=Fichier:Greek_Eta_tack.svg|16x16px para /h/. Os gramáticos de Alexandría transformaron máis tarde este símbolo nun signo diacrítico, o 'espírito áspero'.

En Naxos, o sistema é lixeiramente diferente : a mesma letra tamén se usa alí para /h/ e unha vogal longa, pero só se o son « e » provén da elevación dun /  / máis antigo, non dun /  / máis antigo herdado do protogrego. Isto probablemente significa que, mentres que nos outros dialectos o « e» os vellos e os novos xa se fundiron nun só fonema, o son alto de Naxos é distinto de // e //, probablemente un son [æ].

Outra distinción faise nas cidades-estado do nordeste do Peloponeso, especialmente Corinto: non é o medio aberto // o que se destaca alí entre os tres sons «e», pero o medio pechado /  /. A letra épsilon (Ε) úsase alí exclusivamente para este último, mentres que o símbololigazón=Fichier:Greek_Beta_archaic.svg|16x16px (ou, en Sición ,ligazón=Fichier:Greek_Epsilon_X-shaped.svg|16x16px) úsase para /e/ e //. Outra variante úsase en Tirinto: usa as letras do sistema corintio,ligazón=Fichier:Greek_Beta_archaic.svg|16x16px e E, pero cos valores do sistema clásico eta e épsilon. 

A letra omega (Ω), que denota un son longo [ɔː] medio aberto, foi inventada nas cidades xónicas de Asia Menor, nalgún momento antes do 600 a.C. Créase rompendo o círculo do ómicron (Ο), inicialmente no lateral. A letra endereitarase e os seus bordos curváronse cara a fóra (ligazón=Fichier:Greek_Omega_09.svg|16x16px ,ligazón=Fichier:Greek_Omega_05.svg|16x16px, ligazón=Fichier:Greek_Omega_03.svg|16x16px, ligazón=Fichier:Greek_Omega_07.svg|16x16px). A cidade doria de Cnido, así como algunhas illas do Exeo (Paros, Thasos e Milos), elixen a innovación contraria: un círculo roto para /o/ curto e un círculo pechado para /o/ longo. 

## Letras arcaicas 
### Digamma 
A letra digamma (Ϝ) úsase xeralmente nos dialectos onde aínda se usa o son /w/. Na época arcaica, estes dialectos inclúen a maioría da Grecia continental (excepto Ática), Eubea e Creta. En Atenas e Naxos aparentemente só se usa no rexistro poético. Noutro lugar, o son /w/ está ausente  .

A forma da letra varía segundo o lugar e o tempo. Orixinalmente, a forma máis común éligazón=Fichier:Greek_Digamma_oblique.svg|16x16px  . Co paso do tempo, desenvólvese por analoxía co épsilon (que evoluciona deligazón=Fichier:Greek_Epsilon_archaic.svg|16x16px a E) para converterse en F ouligazón=Fichier:Greek_Digamma_angular.svg|16x16px. Creta usa unha forma arcaicaligazón=Fichier:Greek_Digamma_02.svg|16x16px (que se parece ao modelo orixinal, o waw penicianoligazón=Fichier:Phoenician_waw.svg|14x14px) ou unha variante coas varas inclinadas (ligazón=Fichier:Greek_Digamma_09.svg|16x16px)  .

Algúns scripts locais usan a letra san no canto do sigma para indicar o son /s/. Non está claro se a distinción entre as dúas letras correspondía orixinalmente a realizacións fonéticas diferentes do fonema /s/. O epigrafista Lilian Jeffery (1915–1986) formula a hipótese de que san orixinalmente nota un son [z] e que os dialectos dorios que conservan san en lugar de sigma poderían ter unha pronunciación de /s/.  Roger Woodard, profesor de clásicos na Universidade de Buffalo, suxire que se podería notar [ts]. En calquera caso, cada dialecto tende a empregar san ou sigma con exclusión do outro, e aínda que os primeiros enumeran as dúas letras por separado nas súas respectivas posicións alfabéticas, exemplares posteriores no século VI a. C.. tenden a enumerar só un deles. O san emprégase en Argos até finais do século VI  a. C. , en Sicyone até arredor do 500 a.C., en Corinto até a primeira metade do século -V.  e en Creta tempo despois. Sicyone conserva o sinal como emblema local nas súas moedas.

### Qoppa 
A letra arcaica qoppa (Ϙ), ás veces escrita *koppa*, usada para un alófono anterior de /k/ antes das vogais posteriores [o, u], é orixinalmente común na maioría dos alfabetos epicóricos. Comeza a abandonarse a partir de mediados do século VI a. C. Algunhas rexións dorias, incluíndo Corinto, Argos, Creta e Rodas, mantivéronse até o século V a. C.

## Letras adicionais 
### Sampi 
Algunhas cidades xónicas usan unha letra especial, ligazón=Fichier:Greek_Sampi_Ionian.svg|16x16px, en orde alfabética despois de Ω, para un son sibilante onde outros dialectos teñen ΣΣ ou ΤΤ (por exemplo,  «», "catro", en lugar da ortografía iónica «» e o ático «»). Este símbolo eliminouse máis tarde do alfabeto, pero sobrevive como o símbolo numeral sampi («ϡ»).

A carta está testemuñada nas cidades xónicas de Mileto, Éfeso, Halicarnaso, Eritrea, Teos, na illa de Samos, na colonia xónica de Massilia  e en Cícico. En Mesembria, na costa do Mar Negro de Tracia, úsase nas moedas, marcadas cunha abreviatura do nome da cidade, «». O son sinalado por esta letra deriva dos grupos de consoantes  ou , e probablemente sexa un son intermedio durante o cambio fonético dun detén o grupo de consoantes a un son , quizais unha consoante africada semellante a .

### San arcadiano 
O dialecto chipriota arcado de Mantinea, nun documento, usa unha letra similar á И (ligazón=Fichier:Greek_Sigma_01.svg|16x16px), posibelmente derivado dunha variante de san, para indicar probabelmente un son [ts].

### Digamma panfílico 
No dialecto fortemente diverxente de Panfilia, a letra digamma (Ϝ) existe xunto con outra forma ligazón=Fichier:Greek_Sigma_01.svg|16x16px. Suponse que neste dialecto o son /w/ podería ter cambiado a  nalgúns ambientes. A letra en forma de F pode ser usada para denotar este son /v/, mentres que a letra en forma de И indica casos nos que se conserva o son /w/.

### E beocia 
Unha carta especial para a realización do son curto /e/, ligazón=Fichier:Greek_Eta_tack.svg|16x16px, foi utilizado brevemente na cidade beocia de Thespies a finais do século V a. C. A letra úsase en lugar da épsilon habitual (Ε) cando o son se coloca antes doutra vogal. A súa forma suxire un compromiso entre un Ε e un Ι, pénsase que denota un alófono alto, que se aproxima a /i/. Só se testemuña cando nun só documento, un conxunto de estelas gravadas do 424 a. C.   

## Formas de glifos 
As letras do alfabeto grego clásico mostran variacións adicionais de formas, sendo certas variacións características dun alfabeto local.

O Ζ adoita presentar unha liña recta (ligazón=Fichier:Greek_Zeta_archaic.svg|16x16px) en todos os alfabetos da época arcaica. Θ é principalmente en forma de cruz (ligazón=Fichier:Greek_Theta_archaic_straight.svg|16x16px ou ligazón=Fichier:Greek_Theta_archaic.svg|16x16px). Ξ normalmente ten unha liña vertical (ligazón=Fichier:Greek_Xi_archaic.svg|16x16px) e Φ é máis frecuentemente ligazón=Fichier:Greek_Phi_03.svg|16x16px. Υ e Ψ teñen variantes frecuentes onde as liñas se estenden dende a parte inferior da letra,ligazón=Fichier:Greek_Upsilon_V-shaped.svg|16x16px eligazón=Fichier:Greek_Chi_05.svg|16x16px. Η é orixinalmente próximo a unha forma rectangular pechada ligazón=Fichier:Greek_Eta_archaic.svg|16x16px e desenvolve moitas variantes con diferentes disposicións de barras que conectan as dúas liñas exteriores.

A forma inicial de Ε é normalmenteligazón=Fichier:Greek_Epsilon_04.svg|16x16px, cos brazos en diagonal e a barra baixando baixo o brazo inferior; a letra desenvolve a súa forma ortogonal moderna Ε durante a época arcaica. Un cambio similar obsérvase con Ϝ, que vai deligazón=Fichier:Greek_Digamma_oblique.svg|16x16px ásligazón=Fichier:Greek_Digamma_angular.svg|16x16px ou Ϝ. As formas iniciais de Μ adoitan ter unha barra á esquerda que vai máis baixa que a da dereita (ligazón=Fichier:Greek_Mu_06.svg|16x16px) ; esta característica é distintiva das variedades que tamén usan san (ligazón=Fichier:Greek_Mu_03.svg|16x16px) para /s/.

Π normalmente ten unha rama vertical dereita que é máis curta que a esquerda (ligazón=Fichier:Greek_Pi_archaic.svg|16x16px). A parte superior do Π pode ser curva en lugar de angular, aproximándose a unha P latina (ligazón=Fichier:Greek_Pi_rounded.svg|16x16px). Ρ pode ter unha cola cara á dereita, aproximándose á R latina. En moitas variedades «vermello», Δ ten variantes onde a liña esquerda é vertical e o lado dereito está lixeiramente redondeado, como un D latino (ligazón=Fichier:Greek_Delta_04.svg|16x16px,ligazón=Fichier:Greek_Delta_03.svg|16x16px).

A forma do Σ pódese escribir con diferentes ángulos e liñas. Ademais da clásica forma de catro liñas (ligazón=Fichier:Greek_Sigma_normal.svg|16x16px), atópase con frecuencia unha forma de tres liñas que se asemella a unha S latina angular (ligazón=Fichier:Greek_Sigma_Z-shaped.svg|16x16px), unha característica dalgunhas variedades gregas continentais, incluíndo o ático e varios alfabetos «vermello». A forma de lúa do Σ, que se asemella ao C latino, estándar na Antigüidade Tardía e na escritura bizantina, non se atopa nos arcaicos.

A letra Ι ten dúas variantes principais : a clásica liña recta vertical e unha forma curva con tres ou catro liñas angulares, ou incluso máis (ligazón=Fichier:Greek_Iota_Z-shaped.svg|16x16pxligazón=Fichier:Greek_Iota_Sigma-shaped.svg|16x16px). A forma curva é unha forma máis antiga e segue sendo común en variedades onde non se pode confundir con sigma, sendo substituída esta última por san.

As letras Γ e Λ presentan múltiples formas diferentes que a miúdo poden confundirse entre si, sendo ambas só un ángulo colocado en diferentes posicións. As formas de Γ análogas a C (apuntadas ou redondeadas) son comúns na Grecia continental e en Occidente, onde inspiran o C latino; formas de Λ análogas a L son comúns en Eubea, Ática e Beocia. Os asentamentos aqueos usan un Γ en forma de liña vertical, como un Ι  .

A letra Α ten varias variacións menores dependendo da posición da barra horizontal, algunhas características dunha variedade local 

A letra Β ten o maior número de formas fortemente diverxentes. Ademais da forma estándar (redondeada ou afiada,ligazón=Fichier:Greek_Beta_16.svg|16x16px), hai formas tan variadas comoligazón=Fichier:Greek_Beta_12.svg|16x16px (Gortyn),ligazón=Fichier:Greek_Beta_01.svg|16x16px eligazón=Fichier:Greek_Beta_10.svg|16x16px (Santorini),ligazón=Fichier:Greek_Beta_03.svg|16x16px(Argos),ligazón=Fichier:Greek_Beta_05.svg|16x16px ( Milos),ligazón=Fichier:Greek_Beta_Corinth_1.svg|16x16px (Corinto),ligazón=Fichier:Greek_Beta_Byzantium_1.svg|16x16px(Megara, Bizancio),ligazón=Fichier:Greek_Gamma_C-shaped.svg|16x16px(Cícladas).

Κ, Ν, Ο e Τ mostran pouca variación e pouca ou ningunha diferenza coa súa forma clásica.

Ademais, todas as letras poden aparecer en espello, cando o texto se escribe de dereita a esquerda, o que é común no máis antigo.

## Alfabetos locais notables 
### Antigo ático 
[miniatura| A frase «» («Gustoulle ao Concello e ao Pobo») normalmente escríbese «» sobre as inscricións da Democracia ateniense antes do [-403|403 a. C.]]
Atenas, até finais do século V  a. C. usa unha variante do alfabeto «azul claro», con «ΧΣ» para /ks/ e ΦΣ para /ps/. «Ε» úsase para os tres sons /e, eː, ɛː/ (correspondente aos clásicos Ε, ΕΙ, Η) e «Ο» é para /o, oː, ɔː/ (Ο, ΟΥ, Ω clásico). «H» nota a consoante /h/. A escritura ateniense tamén presenta algunhas formas locais de letras, algunhas compartidas co alfabeto veciño (aínda que «vermello») de Eubea: un tipo de «Λ» parecido ao L latino (ligazón=Fichier:Greek_Lambda_Athenian.svg|16x16px) e unha forma de «Σ» parecido ao S latino (ligazón=Fichier:Greek_Sigma_Z-shaped.svg|16x16px).

Ao final do século quinto século a. C., emítese un decreto formal para cambiar a escritura pública á nova ortografía xónica, parte das reformas promulgadas despois da Tiranía dos Trinta. Este novo sistema chámase posteriormente alfabeto «eucleidiano» do nome do arconte Euclide que supervisa a decisión.

### Eubeo 
[miniatura| Inscrición da copa de Néstor, atopada en [Ischia|Isquia ; Alfabeto eubeo do século VIII a. C.]]
O alfabeto eubeo úsase nas cidades-estado de Eretria e Calcis, así como nas colonias do sur de Italia, especialmente en Cumas e Isquia. É esta variante do alfabeto grego a que se transmite a Italia, onde orixina os antigos alfabetos itálicos, incluíndo o alfabeto etrusco e, finalmente, o alfabeto latino. Algúns dos trazos distintivos do alfabeto latino xa están presentes no seu modelo.

O alfabeto eubeo pertence ao tipo «vermello». Usa Χ para  e Ψ para  . Como a maioría das primeiras variantes, omite Ω e usa Η para a consoante  en lugar da vogal  . Tamén conserva as letras arcaicas digamma (Ϝ,  ) e koppa (Ϙ,  ). O san (Ϻ,  ) non se usa normalmente na escritura pero parece transmitido co alfabeto, xa que está presente no alfabeto que se atopa en Italia e despois é adoptado polos etruscos.

Como Atenas, Eubea usa unha forma de Λ que se asemella a L latina e unha forma de Σ análoga á S latina. Os outros elementos que anuncian as formas latinas son un Γ escrito como un C afiado (ligazón=Fichier:Greek_Gamma_pointed.svg|16x16px), un Δ en forma de D nítido (ligazón=Fichier:Greek_Delta_04.svg|16x16px) e un Ρ semellante a un R (ligazón=Fichier:Greek_Rho_03.svg|16x16px)  .

### Corintio 
[miniatura| [Cráter (vasilla)|Cráter corintio que leva o nome «ΗΙΠΟΛΛΥΤΟΣ» en escritura corintia.]]
O dialecto dorio corintio está escrito nun alfabeto específico pertencente ao tipo «azul escuro» no seu tratamento de /pʰ, kʰ, ps, ks/, pero difire dos alfabetos xónico e clásico noutros lugares. Corinto usa san (Ϻ) en lugar de Σ para , e mantén qoppa (Ϙ) para o que parece ser un alófono de  antes das vogais dianteiras. Como se describe anteriormente, tamén usa un sistema pouco común para indicar os seus sons [e], cunha letra en forma de Βligazón=Fichier:Greek_Beta_archaic.svg|16x16px para /ɛ/ e /ɛː/ (clásico Ε e Η) e Ε para /eː/ longo pechado (clásico ΕΙ). Para a consoante Β, Corinto usa unha forma especial ligazón=Fichier:Greek_Beta_Corinth_1.svg|16x16px. A letra Ι escríbese como Σ (ligazón=Fichier:Greek_Iota_Sigma-shaped.svg|16x16px,ligazón=Fichier:Greek_Sigma_Z-shaped.svg|16x16px).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*