Hórreo galego

[miniatura|Piorno de pedra sobre esteos e soleira de cantería en [Pontevedra.]]
O **hórreo galego** é un edificio de uso agrícola destinado a secar, curar e gardar o millo antes de debullalo e moelo. Consta dunha cámara de almacenaxe oblonga, estreita e permeable ao paso do ar, separada do chan para evitar a entrada de humidade e animais.
[miniatura|Hórreo mixto sobre cepas de cantería en [Oroso.]]
En Galicia conviven tres tipoloxías básicas de hórreo: o tipo galego (tamén chamado «galego-portugués»), o tipo asturiano e o hórreo de corres. No nordeste de Galicia e no occidente de Asturias é doado atopar hórreos do tipo galego e do tipo asturiano no mesmo lugar, aínda que con diferente denominación.

## Extensión xeográfica 
[miniatura|Hórreo de madeira sobre cepas de cantería en [Vedra.]]
O uso do hórreo galego está estendido pola meirande parte do territorio de Galicia, occidente asturiano ata o Navia, e norte de Portugal, especialmente por aquelas zonas de clima máis oceánico. As zonas montañosas do leste de Ourense e do sueste de Lugo, así como o nordeste de Portugal non teñen hórreos. No seu territorio atopamos diferentes denominacións e variantes tipolóxicas, ás que non é doado definirlles áreas xeográficas propias, pois é corrente ver en uso nun mesmo sitio diferentes subvariantes.

Independentemente dos medios secundarios empregados polo labrego para secar o gran, pode admitirse que os hórreos se estenden por todo o territorio das provincias da Coruña e Pontevedra. Non se empregan hórreos na zona da provincia de Ourense situada ao oriente da rexión da Limia e no cuadrante sueste da de Lugo, xa en zonas climáticas máis favorables ao cultivo de cereais de montaña e menos propicios para o do millo.

## Denominación 
O uso do hórreo esténdese por toda Galicia, coa excepción dalgunhas zonas do sueste. A mesma tipoloxía esténdese tamén polo extremo occidental de Asturias, onde é chamado *cabazo*, e polo norte de Portugal, ata a beira esquerda do río Douro, onde é chamado *espigueiro*, *canastro* ou *caniço*. En Galicia recibe diferentes nomes segundo a zona: *hórreo* ou *hórrio* no centro-norte, *cabazo* no noroeste da Coruña, *cabozo* no norte de Lugo, *canastro* na zona sur, máis raramente *canasto*, *cabaceiro* entre o centro e o nordeste de Ourense, igual na mesma dirección en Lugo, pero mesturado con formas máis pechadas (*cabeceiro*, *cabeceira*, *cabaceira*), *canizo* entre a ría de Vigo e o río Miño, *piorno* no Salnés, *cabana* máis no interior, *paneira* na península do Morrazo (canastro, na zona sur), *orno* ou *órneo* no cabo do Morrazo, *hórreo* ou *horro* os de tipo asturiano no leste de Lugo; e outros apelativos de extensión menor.

* **Hórreo**. A explicación máis aceptada da orixe do termo hórreo e as súas variantes (hórrio, orno e órneo) remite ao latino *horreum* (do grego ὡρεῖον, σιτοφυλακεῖον, ἀποθήκη 'celeiro'), que designaba en orixe un edificio no que se gardaban froitos do campo, especialmente o gran. Durante o Imperio a palabra *horreum* empregábase para calquera lugar destinado a conservar cousas de calquera natureza, sexa viño (*horrea vinearia*), mercancías e provisións (*horreum penarium*). Outros autores fan derivar o actual *hórreo* dun *órreo* prerromano presente na toponimia e na hidronimia, e que tería xa o significado de silo para o gran. O termo cabazo designa principalmente ao hórreo de corres, pero por similitude funcional emprégase por zonas para nomear ao hórreo galego. A palabra cabazo e as súas variantes (cabozo, cabaceiro, cabeceiro, cabeceira e cabaceira) provén, segundo Trapero Pardo, do termo cabaza, froito que frecuentemente se deixaba secar nos tornarratos. Segundo Corominas provén dun *calapaccia* prerromana, que significaba «cuberta a modo de casca», en alusión probable ao tellado vexetal. Outra explicación relaciona a palabra *cabazo* co tema latino *capio, capere*, empregado para nomear contedores e trebellos de *capacidade*.
* **Celeiro**. A palabra *celeiro* ou *cileiro* provén dun *cellarium* latino, de *cella*, 'silo' ou 'adega baixo terra'.
* **Canastro**. Do latín *canistrum* 'cesto de vimbios'. O nome empregábase en orixe para denominar ao hórreo de corres, pero estendeuse especialmente polo sur da provincia de Ourense. Fai referencia á arte de elaboración das paredes do cabazo.
* **Paneira**. A paneira, do latín *panarium* (derivado de *panis* 'pan') é a tulla na que se garda o gran. En Asturias chámase *panera* ao hórreo de máis de catro *pegollos*, e no hórreo tipo Ribadeo a paneira é o andar intermedio do hórreo de tres niveis. Nesta variante tipolóxica o primeiro andar ou *celeiro* emprégase para gardar as patacas, o segundo ou *paneira* para gardar o centeo e o trigo, e o superior ou *hórreo* para as mazarocas do millo.
* **Piorno**. Do latín *viburnum* 'vimbieira'. É o nome dunha especie de xesta que se emprega para tecer cestos e cabazos. Chámase así ao hórreo principalmente na provincia de Pontevedra, aínda que tamén se denomina así unha tipoloxía de seu.
* **Goxa**. Procede, como outros casos de nomes para hórreos, da denominación para outros recipientes. Así o define o Dicionario de dicionarios e úsase en Barreiros para os que teñen piares de pedra e corpo de madeira.

## Orixe e historia 
### Introdución 
[miniatura|esquerda|235px|[Panera en Asturias.]]
A área de expansión do hórreo galego coincide aproximadamente cos límites da Galicia histórica, cunha exacta correspondencia co límite lingüístico polo leste. Así, mentres o hórreo de cámara cadrada ten parentesco con construcións análogas da Europa central e setentrional, propias de poboacións adicadas ao pastoreo, o hórreo de corres, xermolo do actual hórreo galego, garda similitudes con outros da rexión mediterránea propios de pobos recolledores. Atribúese a súa introdución en Galicia a pobos preceltas de procedencia e cultura mediterráneas, os coñecidos polo nome de *oestrimnios*.

Paralelamente os profesores Dias, Veiga de Oliveira e Galhano propoñen un orixe suevo do hórreo de cámara rectangular, que viría modificar os hórreos de varas preexistentes. Esta tese baséase na coincidencia entre o límite de extensión do hórreo galego e as fronteiras do Reino Suevo de Galicia, no achado en territorio suevo de Alemaña dunha urna funeraria que reproduce un celeiro sobre pés e, por último, na pertenza do hórreo ao complexo agrario instituído polos suevos. mentres que para outros é unha dependencia doméstica segregada da casa.

A documentación notarial conservada amosa un cambio entre os séculos XVII e XVIII, cando se pasa de rexistrar escasas alusións a hórreos a atopalos na maioría das casas campesiñas, aínda que dunha feitura moito máis precaria do que estamos afeitos a ver: eran armazóns de madeira de salgueiro, móbiles e de uso moi estacional. Non hai que esquecer que, a pesar do avanzado desenvolvemento evolutivo ao que ten chegado o hórreo, este tipo de celeiros lixeiros non foi desprazado e o seu uso segue vixente.

### Chegada do millo 
[miniatura|esquerda|Moendo millo en [Rianxo.]]

O uso do paínzo non se interrompeu, como se ve en diversos documentos medievais. O primeiro millo veu a Europa en 1604, traído polo gobernador e capitán xeneral da provincia da Florida, o almirante asturiano Gonzalo de Castro. No seu lugar natal de Tapia de Casarego e no da súa esposa, Magdalena de Luaces, de Mondoñedo, tiveron lugar as primeiras sementeiras. No primeiro terzo do século XVII aparece documentado o seu cultivo nas provincias de Lugo e A Coruña, e máis adiante na de Ourense, de clima menos propicio, ben andado o século. Con anterioridade sábese que o naturalista Hernández o levou de América a Sevilla en 1550, e aínda antes, en 1515, hai referencia a unha plantación de millo preto de Madrid.

[miniatura|O millo nun herbario de [1633.]]

O nome orixinal do novo gran, *maíz*, foi substituído polo do cereal ao que viña desprazar, o *millo*. Esta confusión fixo necesario modificar os nomes, chamando ao vello *paínzo*, *millo miúdo* ou *millo dos paxaros*, e ao novo *millón*, *millote*, *millo grande*, *millo gordo*, *millo graúdo* e aínda a forma híbrida *maínzo*.

O pan era o alimento fundamental da poboación, polo que o incremento da produción de cereal panificable mellorou as condicións de vida da xente do campo, que se vía constantemente ameazada polas épocas de escaseza. Asemade a maior produción agrícola aumentou as rendas da terra, principalmente en forma de décimos pagados en diversas especies a señores segrares, moitos deles fidalgos rurais intermediarios de señores eclesiásticos na percepción das rendas. O aumento das rendas percibidas polos principais mosteiros entre os séculos XVI e XVIII é extraordinario, chegando nalgúns casos, como o do de Bonaval, a un 300%, ou o priorado de San Pedro de Lobás, cun 400%. Este incremento na renda faina posible a adopción do millo por parte do campesiñado galego.

A partir do momento de introdución do millo e a da pataca a vida campesiña experimentou cambios enormes. Os novos cultivos posibilitaron o abandono do barbeito entendido ao xeito tradicional, como período de vacancia de cultivos, as superficies cultivadas estendéronse con novas rozas e cavadas, o cultivo do paínzo foi abandonado e o do centeo desprazado, as terras húmidas foron transformadas en milleiras, os prados levados ás abas e os cereais ás searas e, ocasionalmente, ás estivadas.

A partir do primeiro terzo do século XX o equipo dirixido por Cruz Gallástegui na Misión Biolóxica de Galicia desenvolveu variedades híbridas de millo que pretendían aumentar a rendibilidade do seu cultivo e a resistencia da planta á falta de auga. Asemade neses anos o emprego de fertilizantes de orixe químico comezou a ser de uso común. Estes dous factores produciron incrementos notables da produción de millo nalgunhas zonas das provincias da Coruña e Pontevedra.
[miniatura|esquerda|Hórreo en [Ames.]]
O millo é un cereal que ten a súa orixe nas zonas tropicais e subtropicais do continente americano. Require durante tres meses temperaturas non inferiores aos 18&nbsp;°C durante o día e aos 13&nbsp;°C durante a noite. Precisa de moita humidade para o seu crecemento, especialmente tras a floración. Grazas á acción dos ventos mareiros a distribución anual das chuvias en Galicia corresponde a un réxime oceánico de chuvias permanentes cun marcado predominio invernal. O cultivo do millo faise posible como cultivo de sequeiro e de regadío. En Galicia adaptáronse ben como cultivo de verán certas variedades de curto período vexetativo que frutifican antes da chegada do outono.

O millo seméntase a fins de abril ou comezos de maio e apáñase en outubro. Como as plantas precisan gardar unha certa distancia, os primeiros gromos entresácanse para alixeirar os eidos. Grazas a esta transparencia é posible sementar na mesma parcela cultivos intercalares tales como fabas ou cabazas, e se se vai dedicar a pasto de inverno pódese sementar a herba antes da colleita do millo. Ademais do gran, as follas e as canas do millo producen un gran volume de forraxe que permite manter ao gando estabulado.

As peculiaridades climáticas de Galicia impiden que o millo complete a súa maduración no campo. As mazarocas apáñanse cun grao de humidade aínda elevado, polo que para conservalo é imprescindible secalo e mantelo a temperatura controlada. Se a temperatura aumenta, no gran húmido prodúcese a hidratación do amidón, que se converte en glicosa. Se a humidade acada o 30% o gran fermenta rapidamente. Para conseguir o arrefriamento e o secado do gran mantense constantemente ventilado. Por ese motivo almacénanse as mazarocas enteiras, sen debullar, para facilitar o paso do ar entre elas.

As mazarocas amoréanse na cámara do hórreo coa axuda de táboas transversais que a dividen en sectores, formando tabiques efémeros e descontinuos que permiten o paso do ar. As táboas van separadas por intervalos nos que as mazarocas van colocadas paralelamente e coa parte máis estreita cara a dentro. Se o hórreo está cheo disponse un tabique similar na porta. Cando o hórreo é moi ancho os tabiques son lonxitudinais e deixan entre eles un espazo central de acceso. En calquera caso estes tabiques provisionais non pasan dos dous terzos da altura interior libre da cámara e deixan sempre aberta a parte superior.

A cepa maciza é un pedestal de cachotería en seco de aproximadamente iguais dimensións que a cámara en planta. Emprégase en zonas escasas e moi localizadas: centro-oeste da provincia de Lugo con cámara de madeira, norte da Coruña con cámara mixta, litoral norte de Portugal. O celeiro inferior ten tamén as mesmas dimensións que a cámara. O seu uso esténdese polo norte da provincia da Coruña, especialmente na comarca de Bergantiños, na zona entre Ferrol e Ortigueira e na comarca de Valga e na zona do Pino, ademais da mariña luguesa.

Raramente, e en hórreos con porta lateral, a cuberta forma sobre a lumieira un encarte con forma de bufarda que sobresae sobre o beirado cunha terceira pimpinela.

## Características formais e construtivas 
O hórreo galego é un edificio de pequeno tamaño, oblongo e de planta rectangular, con cuberta a dúas augas e coxía e altura escasas. As súas dimensións, os seus materiais e o aparello empregado na súa construción son moi variados, aínda que sempre dentro da economía e do repertorio habituais na arquitectura popular: altura libre mínima, volumes moi netos, fábricas e carpinterías de materiais locais. Accédese á cámara a través dunha escaleira exterior que non chega a tocar a porta do hórreo ou, raramente, dunha pasarela.

### Evolución das técnicas 
A evolución do hórreo ten sido moi lenta, xa que ten o seu comezo na prehistoria. O primeiro tipo empregado suponse que sería moi semellante ao actual hórreo de corres, un celeiro-cesto vexetal e lixeiro transportable. As etapas posteriores desta evolución serían as seguintes:

### Situación 
miniatura|A elevación mellora a ventilación.
A situación do hórreo ten máis relación coa casa e non tanto coa milleira. A necesidade de situalo nas inmediacións da casa obriga a adaptar o hórreo ao tamaño e á forma da eira, o cal dá pé a localizacións diversas, máis elaboradas canto máis escasea o espazo: sobre os muros da eira, sobre o portalón de entrada, sobre unha corredoira ou en agrupacións sobre un terreo comunal. Estas posicións elevadas favorecen a interceptación das correntes de aire e a ventilación do gran.

En terreos inclinados o hórreo sitúase polo xeral no sentido da pendente. Neste caso, se o hórreo vai sobre esteos, e dado que estes teñen todos a mesma lonxitude, faise preciso chantalos nun zócolo horizontal que fai de lousa de cimentación. Se vai sobre cepas a compensación da pendente resólvese aumentando a altura das cepas da parte máis baixa.

Nas terras do Deza, especialmente nos concellos de Lalín e Vila de Cruces, tamén existen hórreos de grandes dimensións aos que se lles chama *hórreas*. Segundo López-Chaves, caracterízanse por te-la cámara separada en dous compartimentos lonxitudinais, nos que un deles pode estar aberto. Sería como xuntar dous hórreos máis estreitos. Adoitan estar sobre tres cepas ou mesmo sobre un celeiro macizo.

### Os hórreos en esquina 
[miniatura|Hórreo en esquina en [Meaño.]]
A característica máis salientable deste subtipo é a súa planta en L. Esta forma atípica adoita responder á estreitura do terreo máis que á conveniencia construtiva. De feito non é a solución idónea para a mellor ventilación das mazarocas. O encontro das dúas cámaras en perpendicular orixina solucións formais moi singulares na intersección das súas cubertas.

Os hórreos en esquina pouquean bastante, e todos os que se conservan son obras unitarias, o cal quere dicir que ningún é o resultado da agregación de dous hórreos de distinta orixe. En total no hai localizados máis de media ducia deles, a meirande parte na provincia de Pontevedra.

En 1985 a Lei 13/85, de 25 de xullo, do Patrimonio Histórico, no seu artigo 47.1 define: *«Son bienes inmuebles de carácter etnográfico (...) aquellas edificaciones e instalaciones cuyo modelo constitutivo sea expresión de conocimientos adquiridos, arraigados y transmitidos consuetudinariamente y cuya factura se acomode, en su conjunto o parcialmente, a una clase, tipo o forma arquitectónicos utilizados tradicionalmente por las comunidades o grupos humanos»*. Edificios tan singulares como os hórreos quedan englobados nesta definición, como queda practicamente todo o edificado ligado á vida campesiña. Esta ambición protectora de dita lei descansa en delegar a obriga da conservación, no artigo 36: *«Los bienes integrantes del patrimonio histórico español deberán ser conservados, mantenidos y custodiados por sus propietarios o, en su caso, por los titulares de derechos reales o por los posesores de tales bienes»*.

Un ano posterior é o Real Decreto 111/86, de 10 de xaneiro, do Patrimonio Histórico Español, que vén desenvolver parcialmente a antedita Lei 13/85. Non introduce maior novidade, sen achegar ferramentas de financiamento nin divulgación efectivas encamiñadas á conservación do patrimonio. O mesmo camiño segue a súa modificación do ano 2002. Os hórreos e cabazos de Asturias e Galicia con máis de cen anos de antigüidade están exentos do pagamento do Imposto sobre Bens Inmobles (artigo 62).

Houbo que agardar un longo tempo tras a aprobación do Estatuto de Autonomía para que a administración galega decida regular a xestión do patrimonio histórico e artístico do país. A Lei 8/1995 do Patrimonio Cultural de Galicia, hoxe derogada, no seu artigo segundo concedíalle á administración galega *«a competencia exclusiva sobre o patrimonio cultural de interese de Galicia»* e prevía de novo a creación dun Inventario Xeral de elementos de interese arqueolóxico, relixioso, arquitectónico e etnográfico, aínda sen comezar. Asemade definía o patrimonio etnográfico como *«os lugares e os bens mobles e inmobles así como as actividades e os coñecementos que constitúan formas relevantes ou expresión da cultura e modos de vida tradicionais e propios do pobo galego nos seus aspectos materiais e inmateriais»*. Esta amplitude definitoria engloba, de novo, a meirande parte do marco físico rural, sen achegar maior protección ao patrimonio cultural.

Pola Lei 5/2016, do 4 de maio, do patrimonio cultural de Galicia, tódolos construídos con anterioridade a 1901 son bens de interese cultural.

### Inventario 
Descoñécese o número de hórreos que hai en Galicia, pero calcúlase que supera longamente a decena de milleiros. En poucas décadas ten pasado de ser un equipamento indispensable en toda casa labrega a caer no desuso. Este cambio forzoso de status produtivo obriga agora a optar entre consideralo un elemento patrimonial ou avogar pola súa desaparición a curto prazo.

A diferenza doutras comunidades autónomas, Galicia non ten emprendido unha campaña de recollida de datos que culmine coa elaboración dun ficheiro que recolla todos os hórreos e a información relevante sobre cada un deles. É xusto dicir que ese tipo de ficheiro non existe sobre ningún elemento patrimonial nin está previsto elaboralo, a pesar de que está ordenado así na lexislación autonómica en materia de protección do patrimonio.

## O hórreo na cultura popular galega 
Antón Vilar Ponte narraba así o emprego que Castelao fixo do hórreo como símbolo de prosperidade:

E engadía logo: «Cando Castelao llo entregou a Casal comentoulle *"fartura de corpo e de espíritu, ese ten que ser o noso país"*».

### Refraneiro 
* *Abril chovedeiro enche o cabaceiro*.
* *Abril frío e mollado, enche o celeiro e farta o gado*.
* *Gomo de marzo non vai ó cabazo*. 
* *Moita chuvia en xaneiro, mala anada no cabaceiro*.

### Cantigueiro 
* *Meu sogro ten dous piornos/ e miña sogra ten tres,/ en ningún deles os ratos/ topan un grau que roer*.
* *Miña Virxe de Xurés/ baixaivos ó areial/ ca lle leva o millo a seca/ ás cabaceiras do val*.

## Galería de imaxes 
## Notas 
## Véxase tamén 
125px|dereita
### Bibliografía 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Apéndice á edición facsímile da obra de Eugneiusz Frankowski. En 1994 houbo unha reimpresión editada por Publicaçôes Dom Quixote (Lisboa), co título "*Espigueiros portugueses. Sistemas primitivos de *Secagem* e *Armazenagem* de productos agrícolas*".
* 
*  Editado orixinalmente en 1918 pola Comisión de Investigaciones Paleontológicas y Prehistóricas.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  Editado orixinalmente en 1931 pola Sociedad Española de Antropología, Etnografía y Prehistoria, foi reeditado en 1986 como un facsímile anexo á obra de Eugneiusz Frankowski.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Editado orixinalmente pola Editorial NÓS, en Buenos Aires.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Outros artigos 
* Hórreo
* Pé de hórreo
* Galería de imaxes de hórreos de Galicia
### Ligazóns externas 
* 
*