Tiridates I de Amenia

**Tiridates** ou **Tirídates I** (en , *Trdat A*; en , *Tīridāt*; en , *Tiridátes*) foi rei de Armenia dende 53 até a súa morte, así como o instaurador da dinastía arsácida no territorio, cuxa administración perdurou até o derrocamento do seu derradeiro representante, Artaxias IV (428).

O emperador Nerón coroouno en 66, malia que o seu reinado comezara o ano antes sinalado e experimentou dúas interrupcións, unha en 54 e outra en 58-63— nun intento de reforzar un territorio moi inestable por mor das consecuencias derivadas da loita entre romanos e partos. A coroación de Tiridates sentou un salientable precedente polo que os reis de Armenia serían príncipes partos cuxo nomeamento dependía da aprobación do Imperio romano. Cómpre sinalar ademais deste acontecemento que, se ben converteu Armenia nunha especie de «*Estado satélite*» de Roma, certos autores cren que implicou unha cesión *de facto* do territorio ó Imperio parto.

Tiridates destacou tamén por ser un sacerdote zoroastriano; mesmo na súa coroación acudiu a Roma a carón doutros *magi* A comezos do século XX Cumont especulou coa posibilidade de que Tiridates tivese un papel relevante no desenvolvemento do mitraísmo, no que considera de feito un zoroastrismo romanizado; porén, esta teoría foi rexeitada en numerosas ocasións. Tiridates desempeña un dos roles principais na opera *Radamisto* de Händel, así como en *Octavia*, de Keiser.

## Suba ó poder 
Nado da relación entre Vonones II e unha concubina grega, non se coñece nada da súa nenez nin da súa mocidade, só que a pasóu en Media, territorio que administrou o seu pai durante o reinado do irmán deste Gotarces II. O nome Tiridates quere dicir «*dado por Tir*» —Tir era o deus armenio-parto da literatura, a ciencia e a arte derivada do avéstico Tishtrya e moi asociado á divindade grega Apolo. En 51, o *procurator* romano de Capadocia, Xulio Peligno, invadiu Armenia e arrasou o país, daquela dominado polo usurpador iberio Radamisto, que asasinara ó seu tío Mitrídates.

Sen agardar instrucións dende o imperio, o procurador romano recoñeceu a Radamisto como novo monarca de Armenia. O administrador da provincia de Siria Ummidio Quadrato enviou a Helvidio Prisco ó mando dun importante continxente coa misión de poñer orde no territorio, mais a expedición tivo que deterse cando dende Roma chegaron ordes de non levar a cabo ningunha acción que o Imperio parto puidese interpretar como unha provocación. Esta acción supoñía unha violación do acordo que acadara Octavio con Fraates IV no que se explicitaba que eran os romanos os que tiñan o dereito de nomear e coroar ós monarcas armenios. Vologases declarou que non podía permitir que o trono de Armenia, outrora propiedade dos seus devanceiros, acabase usurpado por un asasino. Unha epidemia invernal e unha insurrección liderada polo seu herdeiro Vardanes fixeron que Vologases tivese que retirar as súas tropas de Armenia, momento do que se valeu Radamisto para volver e iniciar unha severa política de represión que causou a rebelión do pobo armenio e a proclamación como novo rei do príncipe parto Tiridates (55).

Radamisto escapou coa súa esposa Zenobia que, por mor do seu embarazo, pediu ó seu marido que acabase coa súa vida para non ser capturada. Radamisto apuñalouna cunha daga meda e guindou o seu cuerpo ó Araz, pero a ferida non resultou mortal e Zenobia foi atopada por uns pastores que a enviaron con Tiridates, quen a recibiu amablemente e a tratou coma un membro máis da estirpe real. Radamisto puido retornar a Iberia, onde o seu pai Farasmanes o condenou a morte por ter conspirado contra o poder real. Como o comandante romano permanecería en campaña unha importante tempada un asmoneo chamado Aristóbulo recibiu a administración de Armenia Menor —constituída esencialmente por Nicópole e Satala— mentres que Armenia Sophene correspondeulle a Sohaemo de Emesa. Na primavera de 58 Corbulón penetrou en Armenia dende Capadocia e marchou sobre Artaxata mentres Farasmanes de Iberia atacaba dende o norte e Antíoco IV de Comaxene realizaba unha incursión polo suroeste. Apoiado polo seu irmán, Tiridates enviou columnas voantes para asaltar en varios puntos as columnas romanas, pero Corbulón contestou empregando as mesmas tácticas, e empregou ás tribos nativas Moschoi para que saqueasen as rexións fronteirizas de Armenia. Neste punto, a maior parte do pobo armenio abandonara a resistencia e aceptou o príncipe nomeado por Roma.

Nerón nomeou novo rei de Armenia ó último dos descendentes reais da monarquía capadocia, neto de Glafira —a herdeira de Arquelao de Capadocia— e Alexandre de Xudea —o irmán de Herodes Arquelao e herdeiro de Herodes o Grande, que asumiu o trono co nome de Tigranes VI. O seu herdeiro Alexandre contraería matrimonio con Iotapa —filla de Antíoco VI— e obtería o reino de Cilicia. As vitorias en Oriente compraceron ó pobo romano, que aclamou publicamente o seu emperador e propiciou que este recompensara a Corbulón coa administración da provincia de Siria. Tigranes recibiu unha garda de mil lexionarios, tres cohortes auxiliares e dúas divisións de cabalería para que impedise a invasión do seu territorio,

Vologases considerou este movemento como un acto de agresión dos romanos e iniciou unha campaña para restaurar a Tiridates no trono armenio ordenando ó *spahbod* Moneses —ó que concedeu o mando dun continxente de catafractos e auxiliares adiabenianos— expulsar a Tigranes de Armenia. O mesmo Vologases participou en persoa na campaña tras acabar cos hircanios rebeldes.

Pero Peto amosaría a súa incapacidade como comandante ó conducir ás tropas romanas a unha aldraxante derrota en Randeia (62), que supuxo a destrución das lexións XII *Fulminata*, comandada por Calvisio Sabino e da IIII *Scythica* comandada por Funisulano Vetoniano, polo que Nerón concedeu de novo o mando a Corbulón, que en 63 realizou unha incursión en Melitene e penetrou en Armenia eliminando a tódolos gobernadores rexionais dos que sospeitaba que puidesen apoiar ós partos.

Ese mesmo ano, Corbulón e Tiridates decidiron reunirse en Randeia para acordar un tratado de paz; a localización era importante para os dous: para o monarca armenio supoñía a conmemoración dun campo de batalla no que os partos acadaran unha trascendental vitoria, mentres que para o comandante romano era esencial facer un acto que acabase coa mala sona da zona. Cando Tiridates entrou no campamento romano quitou o seu diadema real e púxoo ós pés dunha estatua de Nerón, acordando que non volvería recibila até que lle fose entregado de mans do mesmo emperador na capital. Nese intre, Tiridates pasou a ser un rei vasalo do Imperio romano, que mantería unha gornición permanente no territorio. Tiridates —en compaña de Annio Viniciano— marchou de inmediato a Roma para participar na cerimonia de coroación. acompañouno un séquito constituído polos seus parentes e unha representación da nobreza armenia escoltada por 3000 soldados montados que cruzou Tracia, Iliria, a costa oriental do Adriático e o Piceno, no nordeste de Italia antes de chegar á capital.

O historiador Dión Casio descríbeo nos seguintes termos: «*Tiridates estaba na flor da vida, unha notable figura en razón da súa xuventude, beleza, familia e intelixencia*». En Puteolis (Pozzuoli) —localidade preto de Nápoles— Nerón ordenou a celebración de probas de atletismo na honra do seu convidado, que demostrou a súa habelencia como arqueiro ó disparar un proxectil entre os corpos de dous búfalos. Cómpre sinalar que o de Puteolis era o primeiro espectáculo no que está probada a aparición dunha gladiadora*:

O apoxeo das celebracións estaría reservado para a súa estancia na capital, decorada para a ocasión con bandeiras, fachos e grilandas e cuxas rúas estaban iluminadas pola noite e ateigadas de persoas.

O día seguinte á chegada de Tiridates a Roma, Nerón entrou no Foro ataviado con roupas triunfais e rodeado de mandatarios e soldados, todos engalanados coas súas relucentes armaduras. Mentres Nerón tomaba asento no trono imperial, Tiridates e o seu séquito avanzaron entre dúas ringleiras de soldados até chegar ó estrado no que estaba o emperador, intre no que Tiridates se axeonllou coas mans unidas sobre o peito. Cando cesaron as aclamacións dos excitados cidadáns, o monarca armenio declarou:

Nerón replicou:

Entón Tiridates subiu os chanzos da tribuna e axeonllouse mentres Nerón colocaba o diadema real na súa testa. Cando o rei ía a axeonllarse de novo, Nerón detívoo coa man dereita, e, despois de bicalo, ordenou que sentara ó seu carón nunha cadeira un pouco menos alta que a súa, acto que o pobo recompensou cunha sonora ovación a ambaos os líderes. Como Tiridates falaba en grego, un pretor fixo de intérprete e explicou as súas palabras ó público. Plinio escribiu que Tiridates presentou a Nerón ós seus acompañantes *magi* cando acabou a cerimonia, mentres que Tácito destacou o enorme interese por todos os aspectos da cultura romana que amosou o líder armenio.

As celebracións públicas continuaron despois da cerimonia de coroación. O interior do Teatro de Pompeio estaba especialmente decorada para a ocasión, polo que os cidadáns romanos chamaron a este día "*o día dourado*". As festividades diúrnas non foron menos fastuosas que as nocturnas: toldos pintados coa cor púrpura real colocáronse como protección ante a calor do sol. Nerón, vestido de verde e cuntocado de condutor de carros, tomou parte nunha carreira. Nos banquetes nocturnos Nerón cantaba e tocaba a lira cun acompañamento de cítara. Tiridates amosouse abraiado e incómodo ante as excentricidades do emperador, mentres que só tiña eloxios para Cobulón, ó que expresou a súa sorpresa por servir a un amo coma ese. Non ocultou o seu punto de vista en presenza de Nerón e observou sarcasticamente:

Para conmemorar estes acontecementos, o Senado concedeu ó emperador a coroa de loureiro e o título de *imperator*. Nunca na historia romana se realizou unha recepción que puidera compararse a esta en tamaño ou esplendor. Ó tremendo desembolso realizado nas celebracións, houbo que engadir o feito de que a administración imperail correse cos gastos da viaxe de Tiridates e o seu séquito, tanto de ida como de volta. Nerón levaría a cabo outro imprudente dispendio ó dar a Tiridates un presente de cincuenta millóns de sestercios.

No seu retorno a Armenia, Tiridates presenciou unha exhibición de *pankration''. Ó ver que un dos participantes continuaba recibindo golpes despois de caer ó chan exclamou:

Animado polo aparente éxito diplomático, Nerón intentou en varias ocasións convocar a Roma ó rei parto Vologases, que, como non podía continuar desatendendo as peticións do emperador romano sen anoxalo, enviou unha mensaxe dicindo:

Existen teorías que estabelecen que a visita de Tiridates, un acontecemento que impresionou enormemente ós seus contemporáneos, sería empregada polos cristiáns como base da adoración dos Reis Magos. A lenda cristiá cambiou Roma por Belén e substituíu a Tiridates por Gondofares, un rei que xa estaba vinculado ó cristianismo pola súa suposta relación con Tomé o apóstolo.

## Período de paz 
[miniatura|dereita|[Moeda da Antiga Roma|Moeda romana acuñada en 66 na que se amosa a clausura das portas do Templo de Xano.]] 
Coa conclusión da disputa polo control de Armenia, comezou un período de paz en todo o Imperio Romano, polo que Nerón ordenou pechar as portas do Templo de Xano. Cando Tiridates entrou no seu país ordenou de inmediato ós máis célebres artesáns armenios que reconstruíran Artaxata, que pasaría a chamarse Neronia en honra ó emperador; tamén embeleceu a residencia real de Garni, coa construción de opulentos monumentos e a adición dun novo templo. Por outro lado, o auxe do comercio entre ambos os continentes permitiu que Armenia consolidara a súa independencia de Roma.

O beneficio inmediato da estabilización de Armenia sería a posibilidade de que Roma centrase a súa atención nos problemas de Xudea, onde o descontento cidadán desembocou no estalido da primeira guerra xudeu-romana (66-73) tan só un ano despois da coroación de Tiridates. Durante a contenda, o Imperio enviou numerosos soldados a Xudea dende Siria, o que en situación de guerra non sería posible, posto que comprometería a seguridade da zona. A popularidade de Nerón medrou enormemente nas provincias orientais, así como entre os armenios e os partos. A paz entre Partia e o Imperio Romano duraría cincuenta anos, até que o emperador Traxano invadiu Armenia (114).

## Guerra cos alanos 
En 72 os alanos, unha belicosa tribo sármata, realizaron unha incursión en Media Atropatene e en varios distritos do norte de Armenia. Tiridates e o seu irmán Pacoro, rei de Media Atropatene, combateron o invasor en numerosas batallas; nunha delas, un soldado alano atrapouno cunha corda, pero o monarca armenio reaccionou axiña e puido cortala antes de resultar capturado. Tras saquear Armenia e Media Atropatene, os alanos decidiron retirarse cun enorme botín. O rei de Iberia pediu protección contra os alanos a Vespasiano, que contribuíu á reconstrución de Harmozica, unha cidadela situada preto da capital iberia Miskheta, nas inmediacións da moderna Tbilisi. Unha inscrición aramea encontrada preto de Tbilisi indica que Tiridates combateu a Iberia durante os seus últimos anos de vida. Descoñécese o ano exacto da conclusión do seu reinado, e diversas fontes mencionan a Sanatruces como o seu sucesor. O que se sabe con certeza é que o sobriño de Tiridates, Axidares, fillo de Pacoro II, acadou o trono armenio en 110.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
*