Grecia antiga

Chámase **Grecia antiga**, ou **civilización grega**, ao período da historia de Grecia que durou uns mil anos e rematou coa chegada do cristianismo. Considérase como o alicerce da civilización occidental. A cultura grega exerceu unha poderosa influencia sobre o Imperio Romano, que levou consigo unha versión propia a moitas partes de Europa.

A civilización dos antigos gregos tivo unha influencia enorme sobre a lingua, política, sistemas educativos, filosofía, ciencia e as artes, dando lugar ao Renacemento da Europa Occidental e rexurdiu de novo durante varios movementos "neoclásicos" durante os séculos VIII e XIX en Europa e en América.

Grecia antiga é o termo utilizado para describir os territorios de lingua grega na antigüidade clásica. Refírese non só á península xeográfica da Grecia actual senón tamén ás culturas helénicas ocupadas polos gregos desde antigo: Chipre e as Illas Exeas, o mar Exeo, a costa da Anatolia (coñecida por eles como Xonia), Sicilia e o sur de Italia (coñecidas como Magna Grecia) e as colonias gregas dispersas polas costas da Cólquida, Iliria, Tracia, Exipto, Cirenaica, o sur da Galia, o leste e nordeste da Península Ibérica e a Táurica.

## Xeografía 
miniatura|300px|Mapa da Grecia clásica.|esquerda
O territorio da antiga Grecia distribúese entre unha serie de penínsulas e unha gran diversidade de illas cun litoral recortado e o interior moi montañoso que dificultan as comunicacións.

Da cultura de Sesklo atopáronse poboados con casas de adobe sobre cimentos de pedra e os restos vexetais e animais permiten adiviñar unha sociedade desenvolvida, agrícola e gandeira e de cazadores, cunha cerámica sinxela pero con manifesta vontade de refinamento con bos remates na decoración de figuras roxas sobre fondo claro. Tamén se labran pequenas estatuas femininas de pedra. Os útiles consistían en machadas e unha escasa variedade de instrumentos líticos.

A cultura de Dimini pertence ao final do Neolítico. Desenvolveu unha cerámica con decoración de meandros e espirais, máis tarde con cores.

O Neolítico estendeuse por toda a Grecia e penetrou moi cedo na Illa de Creta, onde tivo unha duración moi prolongada con claras influencias de Palestina e Exipto.

A Illa de Chipre preséntase como un caso á parte, como unha ponte entre o mundo do Exeo e o Próximo Oriente. Xa chegara no VI milenio a. C. No poboado de Khirokitia xa aparece unha construción que sería característica do mundo protohistórico grego: o *Tholos* que é un edificio de planta circular que se destinaba como vivenda e outros usos, mesmo o enterramento no seu chan, como un xeito de pozo escavado onde se depositaban os cadáveres nunha posición encolleita, acompañándoos das súas pertenzas, como colares, adornos, cunchas mariñas etc. Hai evidencias de ritos que revelan o temor de que o morto torne do máis alá, xa que acostumaban poñer unha lasca moi pesada enriba do corpo do defunto. Non desenvolveu unha cerámica propia, xa que os achados atopados xa son dunha cerámica moi avanzada, o que descarta unha evolución autóctona. A finais do IV milenio a. C. xa hai formas roxas ou brancas con pintura roxa.

### O Bronce Antigo 
#### Grecia Continental 
O Bronce Antigo presenta dous períodos ben diferenciados: O **Tesálico**, que abarca o norte do país, e o **Heládico**, que abrangue as rexións centrais e occidentais e o Peloponeso. Estes períodos dividíronse en tres fases: I , II e III. En conxunto o Bronce antigo prolongouse ata o 2000 a. C. En torno a esta derradeira data iníciase o Heládico medio, que presenza unha invasión, un punto e á parte tras o cal comeza un período completamente distinto. Os invasores son os verdadeiros gregos que veñen a sobreporse a unha poboación antiga, que os gregos chamaban *pelasgos*. Esta invasión formaba parte dunha migración moito máis fonda, que por causas que se descoñecen, dislocáronse dos seus asentamentos no sur de Rusia e deron lugar a unha vertebración dos pobos que se empurraron uns a outros trocando o panorama étnico e cultural de Europa e o Oriente no III milenio a. C. Dúas ramas deste deslocamento achegáronse a Asia Menor: os hititas e os luvitas e os gregos na Grecia. Estes primitivos gregos parece que se achegaban nun estado cultural moi atrasado. A súa entrada foi moi violenta, ao tenor das destrucións que se atopan nos estratos arqueolóxicos da época. Co tempo, aprenderon dos pobos sobre os que se impuxeron a agricultura, a navegación e certas crenzas relixiosas.

#### As Cícladas 
O Cicládico correspóndese coas fases indicadas para a Grecia continental. Os intercambios comerciais conferíronlle dinamismo ás sociedades das illas, coma Melos, por exemplo, que mantiña o monopolio da obsidiana, moi apreciada en todo o Mediterráneo. En Hagios Kosmas atópanse obxectos deste material, o que evidencia un comercio moi ativo. Moito interese teñen os enterramentos, nos que se atoparon diversas figuras de mármore, aínda que o maior número de tumbas agóchase na pequena illa de Siros.

#### Creta 
O Bronce antigo desta illa vense a dividir en Minoico I, II, e III, pero esta sucesión parece hoxe que non está tan clara nin se pode reconstruír con certo rigor polo grande espazo do tempo que media entre o Neolítico e o Bronce Medio. Os achados permiten establecer nexos de unión coa cultura das Cícladas. Así mesmo, apareceron vasos de pedra exipcios (Mokhlos) e algúns obxectos metálicos. Pódese precisar que arredor do 2700 a. C. chegaron á illa xentes procedentes de Asia Menor, talvez indoeuropeos que se mesturaron coa poboación preexistente.

#### Chipre 
O Calcolítico (a Idade de Cobre) tivo un desenvolvemento moi coherente na illa e pódese seguir moi ben entre os anos 3000 e 2300 a. C. O poboado máis característico da primeira parte do período é o de Erimi, cunha cerámica con decoración vexetal e lineal, ídolos de lama que sempre se asocian coa fertilidade. Aparece o cobre e a construción típica continua a ser o *tholos*. Na segunda metade do milenio III a cultura íllea colle novos azos cos vínculos da Asia Menor, dando lugar a unha Idade de Bronce moi orixinal. Esta apertura ao exterior explícase pola abundancia do cobre na illa. Na primeira fase do bronce (2300-2200 a. C.) o achado de Philia dá a pauta para o establecemento de características e tipoloxía. Trátase dunha necrópole con inhumacións en covas naturais. A cerámica roxa, puída e as xerras con boca en forma de pico. Na segunda fase (2200-2100 a. C.) defínea a necrópole de Vounous, que sacou a luz unha gran cantidade de cerámica, con xerras ovaladas e boca estreita, estando a dominar o roxo puído e cunha decoración en bandas sobre dunha superficie branca. Algúns obxectos presentan figuras en relevo, en particular testas de touro e formas de serpe. A terceira e derradeira fase do bronce ofrece unha gran riqueza arqueolóxica. A illa atinxiría unha grande importancia no conxunto de Mediterráneo oriental, e gozaba dunha gran prosperidade grazas á explotación das minas de cobre. As tumbas conteñen unha gran cantidade de ofrendas: útiles de traballo e cotiáns, armas de bronce e xoias de ouro e prata. As tumbas continúan a ser rupestres, pero nas covas naturais escávanse agora cámaras circulares, ás que se chega dende un pasadizo (*dromos*) construído no exterior. Dótanse tamén de fachada, na que se incorpora decoración lineal e nalgunha ocasión figuras humanas talladas na rocha. A habitación humana segue a ser o *tholos*, pero introdúcese un novo tipo, os cuartos cadrados distribuídos en ángulo recto. A decoración na cerámica é máis variada e recibe as figuras. En Vounos atópanse os achados de maior interese, xa que aparecen unha serie de figuras de arxila, como unha xunta de bois unxida polo arado, sen reixa, que seguro que era de bronce. Tamén un santuario en forma circular que acolle unha serie de danzantes, que levan serpes nas mans e cóbrense con máscaras coa testa de touro, antecedente da cultura minoica que vai chegar ao seu esplendor na illa de Creta na plenitude da Idade de Bronce.

Con estes achados reconstruíuse con bastante propiedade a vida na sociedade chipriota nas fases mais avanzadas do bronce: Unha sociedade de agricultores e gandeiros, organizada en unidades políticas pequenas, que saberían tecer, adornábanse con xoias de bronce, prata e ouro, nas que dominaban as formas de espirais e que mantiñan unhas proveitosas relacións coa Siria e Exipto, de onde proceden algúns dos achados atopados, e talvez mantivo algún tipo de relación coa illa de Creta.

#### A Creta Minoica 
As sociedades repartidas no ámbito grego ata entón, chamadas prehelénicas, fixeron a evolución dende a prehistoria até tempos protohistóricos con moita rapidez, especialmente no medio insular, que asistiu en Creta á primeira cultura palacial, característica da illa.

[miniatura|dereita|200px|Salón do Trono do [Cnosos|Palacio de Cnosos.]]

Os primeiros palacios construíronse nas localidades de  Festos, Malia e Cnosos ou Knossos, que se manifestan por ser unhas monarquías fortes, xa que dominaban eses núcleos de poboación e as terras circundantes. Por razóns descoñecidas, cara ao 1700 a. C. estes palacios xa estaban en ruínas, por causa talvez de movementos sísmicos da zona o a penetración de xentes procedentes do Peloponeso. Nesta época reconstrúense de novo, dando lugar á cultura palacial II, que representa o cumio da cultura cretense, que coñecemos como minoica, pois o rei de Cnosos levaba o título de Minos, que máis tarde os gregos transformaron nunha personaxe mitolóxica. Cnosos exerceu a hexemonía da illa, que chegou ao maior grao de homoxeneización entón. Tratábase dunha monarquía de tipo oriental: absoluta, militarista e administrativamente moi eficaz, na posesión dunha escrita (o lineal A) que lle permitía ter unha burocracia abondosa. Os trocos comerciais fundamentaron o poderío económico da illa, xa que os achados de pezas procedentes de Exipto, Anatolia, Siria e a Grecia continental así o amosan. Arredor do 1400 a. C. os aqueos impuxéronse en Creta, remataron coa monarquía minoica e instaláronse nos seus palacios. Víñase considerando como unha invasión, pero téndese a ver como unha penetración lenta, iniciada en torno ao 1600 a. C. Os aqueos constitúen a segunda invasión de gregos no continente que, unha vez asentados, penetraron nas illas.

Algo máis tarde, un desastre natural destrúe o palacio de Cnosos, o que se relaciona coa erupción volcánica na illa de Thera, que tería provocado un maremoto que arrasou a costa setentrional de Creta, situada a uns 100 km.

A complexidade da distribución interior do Palacio de Cnosos deu nacemento á lenda do Labirinto e o Minotauro. O Palacio era de planta cadrada de 150 m de lado. Na banda norte estaba a entrada principal e achegábase a un patio central. A banda Oeste era onde se atopaba a Sala do Trono, cunha gran cadeira de pedra arrodeada de cadeiras máis pequenas e todas protexidas dende as súas costas por pinturas con grifóns, tema recorrente nas civilizacións orientais (en Exipto, as esfinxes, en Mesopotamia os touros alados sirios e babilónicos). Como os reis eran ao mesmo tempo sacerdotes, é fácil supoñer que o palacio era tamén templo ou santuario. Tras as estancias cerimoniais, atopábanse os almacéns, nos que había cofres de pedra soterrados no chan. Algúns dos cofres tiñan as súas paredes cubertas de chumbo, suponse que para evitar as humidades. Na parte leste evidénciase moi claramente a construción en forma de banzos do pazo, xa que esta está construída nunha chaira do outeiro e ten até tres pisos por debaixo do nivel do patio, onde se atopaban os apousentos da familia real, os servizos (baños) e seguramente tamén estivese a Cámara do tesouro e diversas estancias que poderían ser almacéns, entre as que descorría un tortuoso corredor. Ao norte do patio central distribuíanse os artesáns, a escola dos escribas e outras dependencias.

#### A Civilización Micénica 
Os descendentes dos invasores, que remataran coa Creta minoica, foron incorporando elementos de civilización preexistente e arredor de 1600 a. C. tiñan unhas monarquías cuxa sede estaba en palacios moi sinxelos, pero que conservaban trazos do seu pasado tribal, xa que o rei tiña mero carácter simbólico, e as decisións tomábanse en asemblea de notables.

O Bronce medio vense a converter na plena adaptación ao medio mediterráneo, dedicados o cultivo da vide, oliveira e algunhas froiteiras como a figueira. Practicaban tamén a artesanía do bronce e a cerámica con torno de oleiro por vez primeira. Non tardaron en establecer contactos comerciais e esta nova realidade económica impulsou as necesidades defensivas, coa construción de novas e máis eficaces fortificacións. Tamén a monarquía foi deixando detrás o seu aspecto tribal, esvaeceuse a importancia da asemblea en favor dunha monarquía autocrática, moi semellante aos despotismos orientais. O rei estaba asistido por un primeiro ministro (*lawagetas*) con funcións civís e militares e un corpo de funcionarios moi estruturado e eficaz. Existía un clero moi poderoso e a súa relixión, de carácter sincrético con divindades xerarquizadas e cuxo deus supremo tiña como símbolo o raio., abriuse un período que abrangue dende o 1100 até o 750 a. C. que recibe o nome de Idade Escura, Idade Homérica, evocando os grandes monumentos épicos ou Período Xeométrico con criterios arqueolóxicos.

Pola súa denominación dá a entender que foi un período de regresión, pero en verdade que só nunha pequena parte, xa que nela se configuran os elementos esenciais e distintivos da civilización grega nos seguintes séculos. Colonización, adopción do alfabeto, auxe das cidades (as futuras *poleis* ou *polis*) sistematización dos seus mitos e comezos da literatura e recuperación do comercio interrexional, despois dos movementos dos pobos descritos antes.

Estes intercambios foron particularmente frutíferos e intensificáronse no seguinte período, chamado Arcaico.

En conxunto pódese afirmar que a Idade Escura é unha etapa que non racha a continuidade micénica, senón que o único que dela desaparece é a superestrutura política arredor dos pazos, é o pazo mesmo, pero as estrutura básicas mantéñense, seguido por un forte desenvolvemento comercial, a xeneralización da economía monetaria que alumaría o nacemento dunha cultura plenamente grega.

## Época arcaica 
O arcaico é un período breve (750-500 a. C.) pero nel opéranse grandes transformacións que poñen os alicerces da civilización grega. Comezan a cobrar conciencia da súa raíz común, e se dan o nome de helenos, chega ao alfabeto definitivo, aínda que as diferenzas dialectais eran moi grandes.

Para entón, os tres grupos lingüísticos estaban ben diferenciados (non se pode falar aínda de grupos étnicos) e os territorios que ocupaban estaban ben definidos. Os xonios, na Ática, Eubea é as Cícladas, as costas centro-occidentais de Asia Menor, o litoral norte do Exeo, así como o Helesponto e certos enclaves da Propóntide. Os dorios nalgúns enclaves no Xónico, no centro sur do país e leste e sur do Peloponeso, Creta, Rodas e costas e illas do sueste da Anatolia. Os eolios predominaban no norte e centro da Grecia continental, no norte-centro e oeste do Peloponeso e nas illas xónicas de Cefalonia e Zacinto, parte do Helesponto, e Asia Menor, entre os ríos Caico e Hermo, así como a illa de Lesbos.

A fragmentación dos reinos micénicos creou o embrión das cidades o *polis*, que na Idade Escura estiveron rexidas por monarquías autoritarias, pero pouco a pouco perderon poder, reforzándose as asembleas (*boulé*, *xerusía*) converténdose no órgano decisivo do executivo. Todos estes cambios operáronse nun marco de transformacións económicas, sociais e militares. O florecemento do comercio deu lugar a unha clase enriquecida con esta actividade, mentres os pobres levaban unha existencia mísera. Esta situación agravouse no século VIII, polo que se crearon mecanismos para aliviar a presión social: adopción da escravitude, colonización para dar saída os agricultores cuxo terra de labradío non lles daba para vivir, tendencia á repartición de terras e demanda de maior representatividade política por parte das clases enriquecidas. Canto á reforma militar, está virá dada pola incorporación de mercenarios, un xeito de absorber man de obra, e así o peso da forza armada pasou da cabalaría cara á infantaría pesada.

A crecente complexidade social impulsou un labor lexislador para poñer couto á arbitrariedade dos nobres. Esta reforma intentou antepor os intereses do Estado aos dos nobres, pero non o conseguiu e o pobo, encabezado pola oligarquía mercantil, propicio á chegada da tiranía.

Téñense poucos datos sobre das tiranías, pero sábese que non se implantaron en todo o mundo grego, senón nas cidades máis evolucionadas. Tamén se sabe que adoitaban durar pouco. Os tiranos mantiñan as institucións con carácter formal. Tomaban o poder pola forza e pola forza o mantiñan, aínda que eran para o pobo menos represivo que os nobres e aristócratas, xa que a organización económica era máis favorable ás clases humildes e comerciantes. En xeral, as tiranías animaron as vidas das cidades, patrocinaron construcións e protexeron actividades culturais e festeiras.

### Transformacións económicas e culturais 
A actividade comercial tomou pulo coa introdución da moeda, un invento de Lidia que penetrou polas colonias xónicas e Asia Menor. Outros elementos foron o perfeccionamento das técnicas da navegación e a perda do empurre mercantil dos fenicios, moi castigado polas conquistas do Imperio Babilónico.

Como consecuencia dos intercambios con outros países, o mundo grego entaboou relacións con outras culturas, o que se traduciu nun fortalecemento da conciencia panhelénica, por riba das diferenzas rexionais. O grande aglutinador desta conciencia foi a lingua e a relixión común, concretada nos santuarios panhelénicos (Delfos, Delos, Olimpia).

No Mediterráneo Oriental xa se fixo mención a expansión grega no bronce arcaico e ás tres grandes familias lingüísticas gregas. A partir de aquí, as colonias expandíronse polo Mar Negro chegando a Quersoneso (Crimea) e a Cólquida (Xeorxia) e outros enclaves que arrodeaban este mar, tanto na costa europea como na asiática. Estas colonias puxeron en contacto o mundo heleno cos pobos provedores de peles, madeira, cabalos, peixe seco e afumado, metais, minerais e escravos.

A costa mediterránea de África tamén recibiu colonos gregos, se ben os establecementos foron escasos pola proximidade do deserto e porque a parte occidental era de soberanía indiscutida dos cartaxineses. A principal fundación foi Cirene, no litoral exipcio, a cargo de emigrantes da illa de Thera. Os faraóns permitiron a fundación de Náucratis, no delta do Nilo, punto crucial para os intereses comerciais dos exipcios e gregos e dende aí os gregos comezan a penetración naquel país, onde se incorporaron ao exército como mercenarios e lograron unha grande influencia en diversos ámbitos.

## Esparta e Atenas 
### Esparta 
O carácter pechado e militarista que distinguiu a Esparta forxouse no Período Arcaico. Os dorios establecéronse na fértil chaira regada polo río Eurotas, sometendo os seus habitantes a unha situación servil. A conquista de Mesenia foi moito máis difícil e a rexión non puido ser reducida até o século VII a. C. despois de cruentas guerras. Os mesenios pasaron a constituíren a clase dos ilotas, encargados de cultivar a terra e desprovistos de todo dereito.

O carácter pechado traduciuse nunha escasa actividade colonizadora e no voluntario illamento e falta de contactos cos demais estados gregos. Outro trazo distintivo foi a militarización da sociedade derivada do ámbito da conquista e o pasado tribal pouco evolucionado. A instrución continua, a austeridade dos costumes e unha arraigada mentalidade colectiva mantiveron a Esparta ancorada nuns usos arcaicos e acabaron constituíndo a súa maior singularidade.

A consagración das institucións tradicionais atribuíuselle a Licurgo, personaxe que hoxe en día se considera mítico e que en realidade foi obra da oligarquía empeñada en manter o estado das cousas e garantir a continuidade. Dispuxeron para iso dos medios de coerción personificados nos éforos, funcionarios encargados de vixiar os reis e o conxunto da sociedade e na práctica, auténticos gobernantes. Esparta permaneceu entón illada e pechada en si mesma, renunciou á expansión territorial e desdeñou o cultivo das artes e as letras.

Esta sociedade austera e ríxida, na que os cidadáns cumprían servizo militar dende os 7 ata os 60 anos, partiu da época Arcaica nunha situación de fortaleza que facía dela a primeira potencia bélica do mundo terrestre grego, pese a non contar cun exército moi numeroso. Dominaba o Peloponeso, coa excepción de Argos, e cando os persas ameazaron o conxunto da Grecia, saíu do seu illamento e uniuse á loita común contra dos invasores do Oriente.

### Atenas 
A Ática non sufrira a invasión doria e a poboación xónica parece que se organizou a partir do século IX a. C., unificando o seu territorio e abolindo as monarquías micénicas. Na Época Arcaica atopamos xa o goberno en mans dunha oligarquía formada pola nobreza de sangue (eupátridas), pero a boa saúde económica da cidade non ofreceu problemas ata o século VII a. C., no que unha clase mercantil próspera, vinculada ao comercio marítimo, comezou a deixar sentir as súas reivindicacións dunha maior participación no goberno. Así mesmo, os campesiños, cansos dunha situación de vida na precariedade, e que se agravou coa implantación da moeda, rematando coa economía de troques dos seus produtos. Os conflitos de clase fóronse agudizando e as reformas de Dracón tiveron unha orientación democrática, no senso de poñer coto á arbitrariedade dos eupátridas, cara a recoñecer os dereitos de tódolos cidadáns, pero ao mesmo tempo fixo proverbial a dureza das leis, implacábeis á hora de demandar responsabilidade individual. Pero os problemas continuaron sen se resolver e aló polo 590 a. C., Solón[miniatura|dereita|200px|Busto de Solón no [Museo Nazionale, Nápoles.]] achegou unhas reformas que se traduciron nun estímulo para os pequenos e medios propietarios. As medidas de representación política foron moderadas e baseáronse en consideracións censatarias, isto é, clasificáronse os cidadáns pola contía dos seus ingresos.

As fontes da época presentan a Solón como o pai da democracia ateniense, pero non foron decisivas, xa que pouco despois, Atenas caeu na tiranía. Os problemas centrábanse nesta ocasión nos pedieos, que eran os agricultores da chaira e os paralios, que eran os habitantes da costa favorecidos polo auxe marítimo. Os políticos apoiaron os primeiros, menos influentes pero máis numerosos, e un deses políticos, Pisístrato, tomou pola forza a acrópole ateniense en tres ocasións. Á terceira conseguiu manterse no poder por 12 anos. Non introduciu reformas pero usou o poder e a súa fortuna persoal para socavar a influencia da nobreza. Promoveu obras públicas e suntuarias e promoveu as exportacións de aceite e viño, así como a cerámica, o que favoreceu as economías dos oleiros e agricultores. A moeda de prata ateniense co símbolo da curuxa da deusa Atenea converteuse na divisa internacional máis prestixiosa.

Trala morte de Pisístrato, relevouno o seu fillo Hipias, moito menos hábil que o seu pai. Despois do paso de diversos arcontes pertencentes as familias aristocráticas, da intervención espartana poñendo no poder a Iságoras, o cambio necesario veu da man de Clístenes de Atenas, que modelou coas súas reformas a Atenas Clásica. Logrou desposuír dos seus derradeiros privilexios ás grandes familias e, mediante unha nova clasificación dos cidadáns segundo a súa distribución territorial, baseada no demos ou cantón, diluíu os poderes locais e os residuos tribais, dándolle pulo a unha igualdade máis teórica que real, pero que representou un paso adiante na representatividade como demandaban os novos tempos. Tamén quedaron fixadas as funcións administrativas, a organización do exército e a actividade lexislativa.

## Guerras médicas 
Son as guerras que libraron os gregos para defender a súa independencia do expansionismo do imperio persa. O nome de *medos* é unha inexactitude histórica, xa que estes foron vencidos polos persas no 550 a. C. e daquela Ciro II fundou un imperio rexido pola súa dinastía, a Aqueménida, con manifesta vontade universalista. Unificou Oriente, respectando as culturas dos diversos pobos que ía conquistando, baixo a súa autoridade e creou un vasto espazo económico que favoreceu as actividades mercantís e a xeración de riqueza. O Imperio estendíase dende Tripolitania e o Exeo ata o Indo, e dende as beiras do mar Caspio e Aral até o mar de Arabia. Os persas propuxéronse conquistar Europa. Instaláronse a outra banda do Bósforo, dende Tracia até Quersoneso. E alí foi onde se produciu o choque cos gregos.

Os gregos da costa de Asia Menor procuraron manter boas relacións co poderoso Ciro, pero no 546 a. C. este xa destruíra o reino de Lidia e tomara prisioneiro o seu rei Creso, famoso polas súas enormes riquezas. Pouco despois estalou a rebelión en Lidia e os gregos prestaron o seu apoio aos alzados. A resposta de Ciro foi subxugar os territorios asiáticos poboados por eolios e xonios, dende o Helesponto ata Halicarnaso, implantando un duro réxime de ocupación. Esta situación acentuouse con Darío I, que impuxo aos gregos pesados tributos, esixindo servizo de armas. Pouco a pouco íase dando a situación de enfrontamento directo.

## Alexandre Magno 
Alexandre foi unha das personalidades máis influentes da historia, pois promoveu unha transformación do mundo mediterráneo que significou a universalización da cultura grega, ingrediente esencial no que convimos en chamar *civilización occidental*.

Ningunha "necesidade histórica" nin imperativo económico lle empurraron a iso, só unha iniciativa persoal que se traduciu en levar a cabo o proxecto inicial de Filipo a unhas consecuencias imprevisíbeis.

Antes de se lanzar a empresas de conquista, Alexandre quixo deixar o seu poder ben consolidado na Hélade. En primeiro lugar asegurouse a fidelidade dos xenerais do seu pai, e logo dirixiu unha campaña contra os bárbaros que ameazaban a Tracia. Unha vez pacificados os confíns da Grecia, apresurouse a convocar a liga de Corinto, xa que corría o rumor de que na conspiración que acabar coa vida de Filipo, tamén finara Alexandre. O principal foco de rebelión era Tebas, e Alexandro conseguiu que a Liga se pronunciase por un escarmento. El mesmo arrasou a cidade por completo, da que só respectou a cidadela e a casa de Píndaro.

Pero Alexandro tiña presa por emprender a acción que unise a tódolos gregos contra Persia. Ao principio tratábase de recuperar a soberanía sobre os territorios de Asia Menor e tomar vinganza polas xa afastadas Guerras Médicas. As ulteriores conquistas explícanse pola debilidade do Imperio Persa, que se convertera nun xigante con pés de lama, a cuxa fronte estaba un soberano mediocre, Darío III Codomano e polo xenio estratego e a capacidade de improvisación de Alexandro.

### Conquista de Asia Menor 
No 334 a. C. o exército da Liga de Corinto, no que predominaban os elementos macedónicos até sumar uns 40.000 homes entre as forzas da infantaría e cabalaría, atravesou o Helesponto e venceu aos persas nun encontro xunto do río Gránico, na Frixia. Despois, Alexandre foi descendendo cara ao sur e conquistando as cidades gregas ata Halicarnaso, a máis meridional. Pero non as entregou á Liga, senón que as incorporou ao reino de Macedonia, o que deu lugar ás primeiras mostras de descontento.

Se os persas estivesen minimamente á altura do seu adversario, terían atacado Grecia e terían cortado as súas liñas de subministración, tal como aconsellaba Memnón de Rodas, un grego que cun grupo de mercenarios se pasara ao bando persa e sabía como se aproveitar das inimizades que Alexandre creara. Pero os persas optaron pola batalla campal, confiando en que se atopaban no seu territorio e cunha evidente superioridade numérica.
[miniatura|300px|Alexandre fronte a Darío na [Batalla de Isus.Mosaico romano de Pompeia (século I).]]
A segunda gran batalla tivo como escenario Issos, na costa siria, e de novo prevaleceron as armas gregas (333 a. C.). Darío III, consternado, dedicouse a reorganizar o exército mentres Alexandre se facía co dominio de toda a fachada mediterránea do Imperio. Á vista dos acontecementos, Darío amosouse disposto a lle ceder tódolos territorios a Oeste do Éufrates, pero iso era algo que Alexandre xa conquistara, de xeito que declinou a súa oferta.

Pasou o Exipto, onde foi recibido coma un liberador, coroouse como faraón en Menfis, fundou Alexandría no delta do Nilo e consultou o oráculo de Amón no oasis de Siwa. O oráculo rebeloulle a súa orixe divina e confirmoulle a súa misión universal. Xa fora este episodio unha montaxe de Alexandre ou dos sacerdotes amonitas, o certo foi que Alexandre se imbuíu de tal xeito no seu parentesco cos deuses que rematou converténdose nun déspota oriental, sobre todo tras a morte de Darío, alleándose con iso da amizade de moitos camaradas de armas gregos que, penetrados polo espírito igualitario, propio da súa cultura, negáronse a se prosternar diante de Alexandre.

No ano 331 a. C. Alexandre abandonou Exipto. A súa longa estancia neste país non foi aproveitada polos persas para se reorganizar, pois en Gaugamela, na bacía alta do río Tigris, Alexandre desfixo literalmente o exército aqueménida e, dun só golpe, desmantelou toda a estrutura do poder do Imperio.

Darío III fuxiu e Alexandre entrou triunfalmente en Babilonia, Susa, Persépole, Pasargada e Ecbatana, as capitais persas. Darío foi asasinado por un dos seus e Alexandre proclamouse o seu sucesor. Pretendía constituír un imperio universal gobernado por gregos e persas unidos. Castigou coa morte a Beso, asasino de Darío, e casou coa princesa persa Roxana, dous actos simbólicos dos seus propósitos e de como se sentía continuador do soberano vencido.

### Culminación e final da xesta alexandrina 
Alexandre considerou que a campaña da Liga de Corinto rematara coa destrución do Imperio Persa, e continuou por conta propia as súas conquistas. Estas levaron as satrapías orientais e aos confíns da India, no que hoxe é Afganistán e as ribeiras do río Hifasis, afluente do río Indo. Neste punto, o exército negouse a seguir, e foi necesaria a volta. Os expedicionarios chegaron á desembocadura do Indo, onde construíron unha frota que os devolveu ao golfo Pérsico. Outra parte do exército volveu con Alexandre por terra cara a Babilonia, que pensaba converter na capital do seu Imperio. A estrutura deste seguiría sendo a creada polos persas, a base de satrapías. Alexandre estaba sumido nestes proxectos cando o sorprendeu a morte en Babilonia no ano 323 a. C. con 33 anos. Parece que o falecemento, tras unha enfermidade de dez días, debeuse á malaria e, en todo caso, non hai razóns para atribuílo ao envelenamento como se ten aventurado.

### Período helenístico 
Alexandre morreu sen ter ocasión de completar a súa obra. O imperio que creara en tan pouco tempo era moi vasto, pero por iso mesmo, e naquelas circunstancias de baleiro institucional, corría o risco de se disgregar. Así, os xenerais macedonios apresuráronse en se repartir os territorios, adxudicándose cada un deles unha parte do Imperio.

Un deles, Antígono, estivo a punto de se impoñer aos seus rivais e reconstruír a magna creación de Alexandre. Enfrontado con eles, foi derrotado e morto en Ipsos.

A continuación quedaron consolidadas as monarquías helenísticas e cada un dos xenerais fundou a súa dinastía: Casandro en Macedonia, Lisímaco en Tracia, Seleuco en Siria e Tolomeo en Exipto. Os descendentes dos anteriores rexeron os seus reinos, en tanto a cultura helenística e a nova mentalidade que comportaba a ruptura do marco tradicional das polis. As cidades gregas, máis débiles ca nunca, xuntáranse en ligas.

As máis importantes foron a Liga Etolia, con centro en Delfos e que levou a cabo unha política promacedónica, e a Liga Aquea, que pactou con Tolomeo Everxetes de Exipto para se opoñer á presión macedónica.

Mentres tanto, no Mediterráneo Occidental desenvolvíase a segunda guerra púnica entre Roma e Cartago, a Liga Etolia aliouse con Roma, quen ambicionaba tamén o dominio do Adriático. Isto último levou a Roma ao enfrontamento con Filipo V de Macedonia, quen foi vencido en Cinoscéfalos (197 a. C.) e houbo de renunciar ás súas pretensións sobre a Grecia. Perseo, fillo de Filipo, volveu a disputas con Roma, e resultou vencido en Pidna (168 a. C.).

Esta batalla considérase o punto de partida efectivo do dominio de Roma sobre Grecia. Pouco despois, un levantamento dun pretendente ao trono macedonio deu o pretexto para intervir e a resistencia desesperada da Liga Aquea estrelouse co poder romano na batalla de Leucopetra (146 a. C.).A partir de entón Grecia foi convertida en provincia romana. Aínda no século I a. C. houbo levantamentos, que Roma reprimiu con facilidade, se ben sempre dispensou bo trato a Grecia, cuxa superioridade cultural recoñecía. Neste senso, cabe afirmar que Roma conquistou militarmente a Grecia, pero esta conquistou a aquela no terreo da cultura.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Cronoloxía da Grecia antiga
* Economía na Antiga Grecia
*Moeda da Antiga Grecia
*Cerámica da Antiga Grecia
*Pintura da Antiga Grecia
*Moeda grega da Península Itálica e Sicilia
*A muller na Grecia antiga