Mexacán

O **mexacán común** (***Taraxacum officinale***) é a especie máis coñecida do xénero *Taraxacum* e da familia das Asteráceas.

## Descrición 
[80px|esquerda|miniatura|Folla de mexacán común. O [limbo foliar|limbo moi recortado é característico]]
### Hábitat e floración 
O mexacán é orixinario de Eurasia. Atópase por todas as partes: pradeiras, camiños con chan fresco abondo, lugares herbáceos de calquera natureza, á beira do mar, montañas, no alto de muros vellos, no cascallo. É unha planta moi común en todo o mundo e está amplamente documentada en Galicia.

A floración é, polo normal, de marzo a novembro. Mais, segundo o clima do terreo, non é raro ver mexacáns esparexidos durante o inverno.

## Características do xénero 
Follas alternas, alargadas (ata 40&nbsp;cm), sen pecíolo diferenciado. De bordo partido en lobos triangulares de marxe dentada.

### O capítulo 
Os mexacáns caracterízanse porque o que se chama correntemente a flor, é de feito un capítulo, unha inflorescencia na cal as flores individuais, están inseridas unhas ao lado das outras nun receptáculo común, chamado **capítulo**; nesas flores, as exteriores levan a miúdo unha lígula, unha especie de lingüeta que semella o pétalo dunha flor común.

Froito en aquenios, con pequenos tubérculos o dentiños no extremo distal, e un papo formado por unha coroa de filamentos, que facilita o transporte polos ventos máis suaves.

### O látex 
Na familia das Asteráceas, os mexacáns pertencen á subfamilia das *Lactucoideae*, por mor do látex que conteñen, de cor branca e sabor fortemente amargo.

Clasifícanse tamén na tribo das *Liguliflores* en razón das súas lígulas.

## Variedades 
* *Taraxacum officinale var. alpinum* Koch
* *Taraxacum officinale subvar. dissectissimum* Koidz.
* *Taraxacum officinale var. dissectum* Schinz & Thell.
* *Taraxacum officinale var. kalbfussi* Sch. Bip.
* *Taraxacum officinale var. lividum* Koch ex A. Gray
* *Taraxacum officinale subsp. paludosum* Schinz & R. Keller
* *Taraxacum officinale var. paludosum* F.W. Schultz
* *Taraxacum officinale var. palustre* Benth.
* *Taraxacum officinale var. parvula* Hook. f.

## Galería 

Ficheiro:Taraxacum officinalis0.jpg
Ficheiro:Taraxacum officinale Weber.JPG
Ficheiro:Taraxacum-officinalis-plant.jpg
Ficheiro:Taraxacum officinalis DSC02036.JPG
Ficheiro:Taraxacum officinalis DSC02041.JPG
Ficheiro:Taraxacum officinalis DSC02042.JPG
Ficheiro:Taraxacum officinale(01).jpg|Flor de mexacán
Ficheiro:Mexacangalaico.jpg

## O mexacán na cultura popular 
dereita|220px|miniatura|Detalle das sementes dun mexacán
[miniatura|300px|Dúas sementes do mexacán (estrutura en [papo)]]
300px|miniatura|
Na medicina popular, o mexacán é recoñecido como diurético en numerosos sitios, e mesmo se chega a dicir que elimina, sen base científica, cálculos de vexiga e ril ou, canto menos, os reduce. A esta propiedade diurética débelle o nome común galego, como tamén o castelán (*meacamas*), o catalán (*pixallits*, *pixacà* e *apagallums*) ou o francés (*pissenlit*, *pisseau-lit* e *pisee au lit*).
 
Tódolos libros de medicina popular recollen o uso do **mexacán** como diurético e indicado para cura-la hidropesía. Xa no sec. XVI chamábano *herba urinaria*. As follas amargas (de aí o nome castelán, *amargón*), posúen propiedades estomacais e tónicas.

Hai a quen lle agrada o seu sabor amargo (o mexacán está emparentado coa chicoria), polo que se consome cru, en ensaladas, aliñado con aceite e limón.

Crese popularmente que o seu cheiro atrae os cans e os impulsa a mexar sobre ela, e de aí o nome. Por iso, se logo unha persoa toca esta planta sairanlle grans nas mans e na boca (*coxos*). Esta crenza etiolóxica pode se-la causa –se non o é simplemente unha confusión de suposta causa e efecto- de que tamén de denomine con esta mesma palabra os propios grans nas mans (Sobrado e Burón), os uñeiros (A Mezquita) ou as vexigas na boca (Suarna). Tamén en Asturias se chama mexacán a unha inflamación e rubor que aparece na planta do pé, supostamente producida por pisar descalzo o mexo dun can.

Tamén se cre que as ovellas contraen a cenurose (popularmente, o *teo*) comendo esta herba a causa de que, tamén, un can fora mexar nela. Tampouco é certa esta etioloxía da enfermidade das ovellas, pero non está moi afastada. De feito, a cenurose é unha doenza das ovellas causada polo *Coenurus cerebralis*, fase larval dunha tenia propia do can, *Taenia multiceps*, que se transmite coas feces deste.

Finalmente, tamén pode ser que se trate dunha das herbas que os cans comen cando teñen cólicos e que lles fagan mexar.

### Sinonimia 
O DRAG recolle as voces **carrelo**, **leitarega**, **leitaruga**, **leituga**, **paciporca** e **tarrelo** como sinónimos para o **mexacán**. Outras formas recollidas en diversos dicionarios e vocabularios son **almeirón**, **dente de león**,
**leitarenga**, **leitariga**, **leiturga**, **leituga dos porcos**, **muxacán**, **mexanacama** ou **taraxaco** .

Niño, Losada e Castro (*Catálogo da flora vascular galega*, 1994) recollen tamén mexacán como vernáculo para outras plantas (*Heracleum sphondylium* L. e *Solanum dulcamara* L.). Sarmiento recolleu en Pontevedra esta palabra (e os sinónimos *calzamo*, *calcemo*, *cazamelo*, *calsamelo* e *cascamelo*) como nomes doutra planta común en Galicia, a *silvamar* (*Smilax aspera*, en castelán *zarzaparrilla*), pero ningunha outra fonte lle dá tal nome. O erro puido estar causado porque esta última dá unhas froitas coma uvas, ás que se coñece como *uvas de can*.

Tamén reciben o nome de **mexacán** certos invertebrados mariños:

* un carallo ou cogombro de mar (*Holoturia forskali*)
* o apegón, unha actinia (*Actinia equina*)
* certos moluscos gasterópodos, como a mincha (*Littorina littoralis*) ou un corniño (*Bela trevelyana*). Tamén un bivalvo: berberecho rabioso ou croque bravo (*Cardium echinatum*)
* un caranguexo ermitán.

A etimoloxía deste nome nestes animais parece deberse a que adoitan botar en determinadas ocasións un chorro de auga coma se mexasen. No caso dos moluscos podería tamén deberse a unha mestura entre ameixa e can, reducida a mexacán.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Ficha en consumer.es