George Santayana

**Jorge Agustín Nicolás Ruiz de Santayana y Borrás**, máis coñecido como **George Santayana**, nado en Madrid o 16 de decembro de 1863 e finado en Roma o 26 de setembro de 1952, foi un filósofo, ensaísta, poeta e novelista español. Santayana, que creceu e se educou nos Estados Unidos, escribiu todas as súas obras en inglés e está considerado un home de letras estadounidense.

Como filósofo, Santayana é coñecido por aforismos como «Só os mortos viron o fin da guerra», e pola súa definición de beleza como «pracer obxectualizado». Aínda que ateo, Santayana respectaba a cultura dos valores, as prácticas e a cosmovisión católica española, na que se criou. Como intelectual, George Santayana foi un crítico cultural de ampla gama en varias disciplinas académicas.

Á idade de corenta e oito anos deixou o seu posto de profesor na Universidade Harvard e regresou a Europa, onde morreu. O seu último desexo foi ser enterrado no Panteón Español de Roma. A súa cita máis famosa é probablemente «Quen non pode lembrar o pasado está condenado a repetilo», de *La razón en el sentido común*, o primeiro dos cinco volumes da súa obra *La vida de la razón*.

## Traxectoria 
### Infancia 
George Santayana naceu o 16 de decembro de 1863 na rúa de San Bernardo de Madrid e pasou a súa primeira infancia en Ávila. A súa nai, Josefina Borrás, era filla dun funcionario español en Filipinas e el era o único fillo do seu segundo matrimonio. O primeiro marido de Josefina Borrás foi George Sturgis, un comerciante de Boston da empresa Russell & Sturgis de Manila. Tivo cinco fillos con el; dous deles morreron na infancia. Viviu en Boston durante uns anos despois da morte do seu marido en 1857; en 1861, mudouse cos seus tres fillos superviventes a Madrid. Alí atopou a Agustín Ruiz de Santayana, un vello amigo dos seus anos en Filipinas. Casaron en 1862. Funcionario colonial, Ruiz de Santayana era pintor e intelectual de pouca importancia. A familia viviu en Madrid e Ávila.

En 1869 Josefina Borrás de Santayana regresou a Boston cos seus tres fillos de Sturgis, porque lle prometera ao seu primeiro marido crialos nos Estados Unidos. Deixou a Jorge, de seis anos, co pai deste en España. Jorge e o seu pai seguírona a Boston en 1872. Ao seu pai, ao non gustarlle nin Boston nin a actitude da súa muller, volveu axiña só a Ávila, onde permaneceu o resto da súa vida. Jorge só o volveu ver cando entrou no Harvard College e comezou a pasar as vacacións de verán en España. Aínda que Santayana foi criado e educado nos Estados Unidos desde os oito anos e identificouse como estadounidense, sempre conservou un pasaporte español válido. Nalgún momento durante este período, o seu nome, Jorge, foi anglicizado ao seu equivalente en inglés: George.

### Educación 
Santayana asistiu á Boston Latin School e á Harvard College, onde estudou baixo os filósofos William James e Josiah Royce e estivo involucrado en once clubs. Foi fundador e presidente do Philosophical Club, membro da sociedade literaria coñecida como O.K., editor e debuxante de *The Harvard Lampoon*, uniuse a un dos "Final Clubs" de Harvard, o Delphic Club, e cofundou a revista literaria *The Harvard Monthly*. En decembro de 1885, interpretou o papel de Lady Elfrida en *Robin Hood* no teatro Hasty Pudding, seguido da produción *Papillonetta* na primavera do seu último ano. Recibiu a sua A.B. summa cum laude en 1886 e foi elixido membro da fraternidade estudantil Phi Beta Kappa. En 1886, Santayana estudou durante dous anos en Berlín. Despois volveu a Harvard para escribir a súa tese sobre Hermann Lotze (1889). Foi profesor en Harvard de 1889 a 1912, De 1896 a 1897, Santayana estudou no King's College de Cambridge.

### Vida en Europa 
miniatura|esquerda|vertical|Santayana ao comezo da súa carreira.
En 1912, Santayana renunciou ao seu posto en Harvard para pasar o resto da súa vida en Europa. Tras a súa morte, non quixo ser enterrado en terra consagrada, o que fixo problemático o seu enterro en Italia. Finalmente, o consulado español en Roma accedeu a que fose enterrado no Panteón da Obra Pía Española, no cemiterio de Campo Verano, en Roma. Algúns historiadores non estarían de acordo con esta avaliación. Por exemplo, o biógrafo de Santayana concluíu que tivo "unha intensa aventura física" con Frank Russell, segundo conde Russell, irmán maior do filósofo Bertrand Russell. O historiador Douglass Shand-Tucci incluíu unha extensa análise da sexualidade de Santayana no seu libro sobre a subcultura homosexual de Boston a finais do século XIX.

## Traballos e publicacións filosóficas 
A principal obra filosófica de Santayana consiste en *The Sense of Beauty* (1896), a súa primeira monografía en formato libro e quizais a primeira obra importante sobre estética escrita nos Estados Unidos; *The Life of Reason* (5 vols., 1905–06), o punto álxido da súa carreira en Harvard; *Scepticism and Animal Faith* (1923); e *The Realms of Being* (4 vols., 1927–1940). Aínda que Santayana non foi un pragmatista no molde de William James, Charles Sanders Peirce, Josiah Royce ou John Dewey, *The Life of Reason* é posiblemente o primeiro tratamento amplo do pragmatismo escrito.

Como moitos dos pragmatistas clásicos, Santayana estaba comprometido co naturalismo metafísico. Cría que a cognición humana, as prácticas culturais e as institucións sociais evolucionaran para harmonizar coas condicións presentes no seu contorno. O seu valor pode entón avaliarse pola medida en que facilitan a felicidade humana. O título alternativo de *The Life of Reason*, «as fases do progreso humano», é indicativo desta postura metafísica.

Aínda que ateo, tiña unha visión bastante benigna da relixión e describíase a si mesmo como un «católico estético». As opinións de Santayana sobre a relixión están descritas nos seus libros *Reason in Religion*, *The Idea of ​​Christ in the Gospels* e *Interpretations of Poetry and Religion*.

Defendía a supremacía racial e as opinións euxenésicas. Cría que se debía disuadir ás razas superiores de "casar con persoas de orixe inferior".

## Legado 
[miniatura|direita|200px|Xunto con [Wendell Phillips e John F. Kennedy, Santayana aparece citado nunha placa militar no *Veterans Memorial Park* en Rhome, Texas.]]
Santayana é lembrado en gran parte polos seus aforismos, moitos dos cales se empregaron con tanta frecuencia que se converteron en clichés. A súa filosofía non tivo tan bos resultados. A maioría considérao un excelente estilista en prosa, e John Lachs (que simpatiza con gran parte da filosofía de Santayana) escribe, en *On Santayana*, que a súa elocuencia pode ser, ironicamente, a causa desta neglixencia.

Santayana influíu nos que o rodeaban, incluído Bertrand Russell, a quen Santayana, el só, afastou da ética de G. E. Moore. Tamén influíu en moitas persoas destacadas como estudantes de Harvard como T. S. Eliot, Robert Frost, Gertrude Stein, Horace Kallen, Walter Lippmann, W. E. B. Du Bois, Conrad Aiken, Van Wyck Brooks, Felix Frankfurter, Max Eastman e Wallace Stevens. Stevens recibiu unha especial influencia da estética de Santayana e converteuse no seu amigo, aínda que Stevens non asistiu a cursos impartidos por Santayana.

O sociólogo canadense-estadounidense Erving Goffman cita a Santayana como unha influencia central na tese do seu famoso libro *The Presentation of Self in Everyday Life* (1959). O historiador relixioso Jerome A. Stone atribúe a Santayana a súa contribución ao pensamento inicial no desenvolvemento do naturalismo relixioso. O matemático e filósofo inglés Alfred North Whitehead cita amplamente a Santayana na súa obra magna *Process and Reality* (1929).

Chuck Jones empregou a descrición de Santayana do fanatismo como «redobrar o esforzo despois de esquecer o obxectivo» para describir os seus debuxos animados protagonizados por Wile E. Coyote e o Correcaminos.

## Na cultura popular 
A morte de Santayana menciónase na letra do sinxelo de 1989 do cantautor Billy Joel, ''We Didn't Start the Fire*.

As citas de Santayana sobre o fanatismo e o esquecemento do pasado menciónanse no episodio *I Am the Night* de *Batman: The Animated Series*.

Con frecuencia, a cita «Só os mortos viron o final da guerra» atribúese erroneamente a Platón; un exemplo temperán desta atribución errónea atópase no discurso de despedida do xeneral Douglas MacArthur pronunciado ao Corpo de Cadetes en West Point en 1962.

## Premios 
* Royal Society of Literature Benson Medal, 1925.
* Columbia University Butler Gold Medal, 1945.
* Honorary degree from the University of Wisconsin, 1911.

## Obras 
;En inglés
* 2009. *The Essential Santayana. Selected Writings*. Editado pola Edición Santayana, compilado e cunha introdución de Martin A. Coleman. Bloomington: Indiana University Press.

THE SANTAYANA EDITION.

* 1979. *The Complete Poems of George Santayana: A Critical Edition*. Editado, cunha introdución, por W. G. Holzberger. Bucknell University Press.

Os volumes restantes desta edición están publicados por MIT Press.
* 1986. *Persons and Places*, a autobiografía de Santayana, que inclúe *Persons and Places*, 1944; *The Middle Span*, 1945; e *My Host the World*, 1953.
* 1988 (1896). *The Sense of Beauty*.
* 1990 (1900). *Interpretations of Poetry and Religion*.
* 1994 (1935). *The Last Puritan: a memoir in the form of a novel*.
* *The Letters of George Santayana*. Contén máis de 3.000 cartas, moitas das cales foron descubertas póstumamente, a máis de 350 destinatarios.
** 2001. *Book One, 1868–1909*.
** 2001. *Book Two, 1910–1920*.
** 2002. *Book Three, 1921–1927*.
** 2003. *Book Four, 1928–1932*.
** 2003. *Book Five, 1933–1936*.
** 2004. *Book Six, 1937–1940*.
** 2005. *Book Seven, 1941–1947*.
** 2006. *Book Eight, 1948–1952*.
* *The Life of Reason* (1905-6) Cinco libros sobre filosofía, sociedade, relixión, arte e ciencia.
** 2011. *Introduction and Reason in Common Sense*.
** 2013. *Reason in Society*.
** 2014. *Reason in Religion*.
** 2015. *Reason in Art*.
** 2016. *Reason in Science*.

* 2019 (1910). *Three Philosophical Poets: Lucretius, Dante, and Goethe*

OTRAS Obras de Santayana:
* 1899. *Lucifer. A theological tragedy*. Chicago: R. R. Donnelley and Sons.
* 1905–1906. *The Life of Reason: Or, The Phases of Human Progress*, 5 vols. Dispoñible de balde en liña no Proxecto Gutenberg. 1998. 1 vol. resumo do autor e Daniel Cory. Prometheus Books.
* 1910. *Three Philosophical Poets: Lucretius, Dante, and Goethe*.
* 1913. *Winds of Doctrine: Studies in Contemporary Opinion*.
* 1915. *Egotism in German Philosophy*.
* 1920. *Character and Opinion in the United States: With Reminiscences of William James and Josiah Royce and Academic Life in America*.
* 1920. *Little Essays, Drawn From the Writings of George Santayana by Logan Pearsall Smith, With the Collaboration of the Author*.
* 1922. *Soliloquies in England and Later Soliloquies*.
* 1923. *Scepticism and Animal Faith: Introduction to a System of Philosophy*.
* 1927. *Platonism and the Spiritual Life*.
* 1927–40. *Realms of Being*, 4 vols. 1942. 1 vol. abridgement.
* 1931. *The Genteel Tradition at Bay*.
* 1933. *Some Turns of Thought in Modern Philosophy: Five Essays*.
* 1936. *Obiter Scripta: Lectures, Essays and Reviews*. Justus Buchler and Benjamin Schwartz, eds.
* 1946. *The Idea of Christ in the Gospels; or, God in Man: A Critical Essay*.
* 1948. *Dialogues in Limbo, With Three New Dialogues*.
* 1951. *Dominations and Powers: Reflections on Liberty, Society, and Government*.
* 1956. *Essays in Literary Criticism of George Santayana*. Irving Singer, ed.
* 1957. *The Idler and His Works, and Other Essays*. Daniel Cory, ed.
* 1967. *The Genteel Tradition: Nine Essays by George Santayana*. Douglas L. Wilson, ed.
* 1967. *George Santayana's America: Essays on Literature and Culture*. James Ballowe, ed.
* 1967. *Animal Faith and Spiritual Life: Previously Unpublished and Uncollected Writings by George Santayana With Critical Essays on His Thought*. John Lachs, ed.
* 1968. *Santayana on America: Essays, Notes, and Letters on American Life, Literature, and Philosophy*. Richard Colton Lyon, ed.
* 1968. *Selected Critical Writings of George Santayana*, 2 vols. Norman Henfrey, ed.
* 1969. *Physical Order and Moral Liberty: Previously Unpublished Essays of George Santayana*. John and Shirley Lachs, eds.
* 1995. *The Birth of Reason and Other Essays*. Daniel Cory, ed., with an Introduction by Herman J. Saatkamp, Jr. Columbia Uni. Press.

;En castelán

* — (2022). *El nacimiento de la razón y otros ensayos*. Tradución de Nuria Parés. Prólogo Vicente Cervea Salinas. Oviedo: KrK.
* — (2022). *El intelecto no está de moda*. Selección e tradución de Santiago Sanz e Misael Ruiz. Barcelana: Animal sospechoso.
* — (2021). *Ensayos filosóficos*. Selección e tradución de Daniel Moreno. Prólogo José Beltrán. Oviedo: KrK.
* — (2020). *El carácter y la opinión en Estados Unidos*. Tradución de Fernando García Lida. Introdución de José Beltrán e Daniel Moreno.. Oviedo: KrK.
* — (2018). *La tradición gentil en la filosofía americana*. Tradución de Pedro García. Prólogo: José Beltrán e Daniel Moreno.. Oviedo: KrK.
* — (2016). *Sonetos*. Tradución de Alberto Zazo Esteban. Prólogo de David Pujante. Madrid: Salto de Página. Isbn 978-84-16148-42-4|
* — (2015). *Pequeños ensayos sobre religión*. Editado por José Beltrán e Daniel Moreno. Madrid: Trotta.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* — (1958). *La vida de la Razón*, Editorial Nova. Buenos Aires, Argentina. Tradución directa da primeira edición completa da obra de Aída A. de Kogan. Libro en cinco volumes: inclúe *La razón en el sentido común*, *La razón en la sociedad*, *La razón en la religión*, *La razón en el arte* e *La razón en la ciencia*.
* — (1953) *Mi anfitrión el mundo*, póstumo. Buenos Aires: Editorial Sudamericana, 1955.
* — (1946) *En la mitad del camino* Buenos Aires: Editorial Sudamericana.
* — (1945) *El espacio medio*
* — (1933) *Largo rodeo hacia el Nirvana*. Madrid: Cruz y Raya.
* — (1913) *Aires de doctrina*

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Beltrán Llavador, José (2008). *Celebrar el mundo. Introducción al pensar nómada de George Santayana*. Valencia: PUV. ISBN 978-84-370-7025-4
* Estébanez Estébanez, Cayetano (2000). *La obra literaria de George Santayana*. Valladolid: Universidad de Valladolid. ISBN 978-84-8448-047-X

* Jeffers, Thomas L. (2005). *Apprenticeships: The Bildungsroman from Goethe to Santayana*. Nova York: Palgrave: 159–84.
* Lida, Raimundo (1943). *Belleza, arte y poesía en la estética de Santayana*. Universidad Nacional de Tucumán, Facultad de Filosofía y Letras.

* McCormick, John (1987). *George Santayana: A Biography*. Nova York: Alfred A. Knopf.

* Miguel Alfonso, Ricardo (2010). *La estética de George Santayana*. Madrid: Verbum.
* 
* Savater, Fernando (2012). *Acerca de Santayana*. Valencia: Universidad de Valencia.

* Singer, Irving (2000). *George Santayana, Literary Philosopher''. Yale University Press.

### Ligazóns externas 
*