A retirada

***A retirada*** é o nome co que se coñece o éxodo a Francia dentro do exilio republicano español por consecuencia da guerra civil española. Tivo lugar entre o 28 de xaneiro e o 13 de febreiro de 1939, tras a caída de Barcelona na Ofensiva de Cataluña e o avance das tropas sublevadas. Malia seguir aberto o debate sobre a magnitude do éxodo, estímase en 500.000 o número de persoas que cruzaron a fronteira franco-española. Conformaron un grupo heteroxéneo de civís e militares de todos os territorios de España, clases sociais e ideoloxías. Entre eles atopábanse anarquistas, comunistas, socialistas, nacionalistas vascos e cataláns, brigadistas, persoas sen ideoloxía e mesmo franquistas. As autoridades francesas subestimaron a situación e internaron a gran parte dos exiliados en campos de concentración. Estes espazos non reunían as mínimas condicións de habitabilidade nin salubridade.

## O éxodo 
As tres primeiras ondas de refuxiados a Francia tras o inicio da Guerra civil, en 1936 (tras as batallas de Irún e Donostia), 1937 (tras a caída do norte peninsular) e 1938 (tras a ocupación do Alto Aragón) supuxeron un movemento migratorio de arredor de 160.000 refuxiados. Destes, a finais de 1938 só quedaban algo máis de 40.000. Porén, o éxodo producido pola Retirada, a cuarta onda, tras a caída de Barcelona, tivo unhas proporcións xamais vistas na historia de España nin na de Francia. Considerou que as necesidades se limitarían a 5.000 persoas para a 17ª rexión militar de Tolosa e 10.000 para a 16ª rexión militar de Montpellier. Previuse distribuír os refuxiados entre Matemale, Canet, Argelès-sur-Mer (con capacidade para 3.000 persoas) e Saint-Cyprien (con capacidade ilimitada).

A selección das persoas, recompilación de datos e control da situación na fronteira francesa estaba a cargo dos gardas móbiles e o 24º rexemento de tiradores senegaleses. Malia os temores do goberno francés, o éxodo desenvolveuse sen incidentes notábeis Porén, algúns pasos como o da estrada de Molló permaneceron abertos até o 13 de febreiro.

Para manexar a situación, principal preocupación do goberno francés, tomáronse medidas lexislativas a gran escala e por primeira vez. Unha delas foi o decreto do 12 de novembro de 1938, que prevía o internamento administrativo dos estranxeiros «indesexábeis» e determinaba que fosen dirixidos a «centros especiais» con vixilancia permanente. Mediante este decreto avalábase, por tanto, a creación dos centros de internamento, denominados nese momento nos documentos administrativos, campos de concentración. Os prisioneiros franquistas, que cruzaran a fronteira o día 8, foron internados por separado, en Amélie-lles-Bains e no estadio do Elna. En abril 43.000 refuxiados seguían retidos en Argelès-sur-Mer, 70.000 en Le Barcarès e 30.000 en Saint-Cyprien. Até principios da primavera de 1939 non se crearon campamentos nos arredores dos Pireneos Orientais, sobre todo en Agde, no "camp de Pigné" ou en Bram.
miniatura|Vivendas improvisadas no campo de concentración de Argelès-sur-Mer

### Campos de internamento no resto da Francia continental 
Aínda que non eran cuantitativamente as máis importantes, as instalacións de acollida incluían as proporcionadas polo goberno español e as súas axencias, así como por organizacións españolas. A embaixada española utilizaba propiedades súas para aloxar refuxiados desde o comezo da guerra, como o Castelo da Valette en Pressigny-les-Pins (Loiret).

O goberno do País Vasco tamén organizou evacuacións con motivo da campaña do norte e a caída de Bilbao. En maio-xuño de 1937 tivo lugar a segunda gran onda de refuxiados a Francia, na que fuxiron 120.000 persoas. O goberno mobilizou unha flotilla que transportou os refuxiados desde o norte de España até os portos do oeste de Francia, Pauillac, Le Verdon, La Pallice, Saint-Nazaire ou Nantes. Unha vez desembarcados, estes eran trasladados a centros repartidos por toda Francia. Porén, no momento da retirada os homes en idade de combater foron internados nos campos do sur de Francia, en aplicación do decreto de novembro de 1938 sobre o internamento de estranxeiros «indesexábeis», mentres que os civís foron trasladados a centros de aloxamento.
* O de Septfonds (Tarn-et-Garonne) acollía homes sans que podían ser recrutados polas empresas de traballadores estranxeiros (CTE).
* O Vernet e a fábrica de ladrillos de Mazères (Ariège) estaban previstos para o internamento de anarquistas, en particular os da columna Durruti (entre 10.000 e 12.000 en total).
* O de Gurs (Pireneos Atlánticos), construído polo goberno de Édouard Daladier entre o 15 de marzo e o 25 de abril de 1939, estaba destinado a republicanos españois e combatentes das Brigadas Internacionais.
* O de Rieucros (Lozère) foi o primeiro campo de internamento francés aberto para o que denominaban estranxeiros «indesexábeis» en xaneiro de 1939. En outubro as autoridades francesas utilizárono para internar mulleres indesexables, en particular refuxiadas españolas sinaladas polas autoridades por comportamento indisciplinado ou polas súas opinións políticas.

Outros campamentos seguiron abertos en Montolieu, Le Barcarès, Ogeu, Saint-Vincent-de-Tyrosse, Talence ou Moutiers. No caso dos exiliados desprazados no centro de Francia, estes adoitaban considerar suficiente a subministración de alimentos. As principais doenzas epidémicas que afectaban os exiliados eran difteria, tifo, xarampón, papeiras e tose ferina. Vacinábase aos nenos, pero acotío había que esperar a que sanasen as doenzas, as feridas e  as afeccións da pel. En cada un identificáronse espazos considerados habitábeis de carácter público (como cárceres ou cuarteis) e privado (almacéns, alpendres, casas deshabitadas ou antigas fábricas que foron requisados polas autoridades das prefecturas) para aloxar estes refuxiados.

No entanto, aínda que en menor medida, tamén houbo mulleres e nenos internos nos campos. A súa constancia aumentou tras a declaración da Segunda guerra mundial o 2 de setembro de 1939, nun contexto que esixía evitar os gastos que estes producían nos centros de acollida. Isto debíase a que os campos de internamento estaban a ser baleirados polo recrutamento dos homes. En outubro de 1939 uns 10.000 mulleres e nenos foron trasladados aos campos de Argelès e Saint Cyprien. Na primavera de 1940 o número de mulleres e nenos nos campos xa supoñía a maior parte dos internos. Unha parte importante desta poboación española e catalá optou por quedar ou regresar tras saír dos campos. Co tempo e o traballo de xeracións, ao peso demográfico engadiuse o peso económico e o legado cultural. Así se desenvolveron nos Pireneos Orientais a sardana, as touradas, a paella e o flamenco.

Algúns exiliados famosos na zona foron Pau Casals, Antonio Machado, Antoni Clavé, Manolo Valiente, Balbino Giner García ou Antonina Rodrigo.

### En Alta Garona 
A cidade de Tolosa converteuse na capital do exilio republicano español. Alí instaláronse grandes personalidades artísticas e políticas, entre elas Federica Montseny, primeira muller ministra de Europa, e Amparo Poch y Gascón, figura destacada do feminismo español.

### En Ródano 
Tras a Guerra civil española, o miliciano e escritor Juan López Carvajal, militante da CNT que se uniu á columna Ascaso coa súa compañeira Pepita Laguarda Batet, exiliouse en Lión.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Campos de internamiento en Francia
* Marina Ginestà

### Ligazóns externas 
* Freddy Gomez «O exilio libertario español» en *24 Août 1944*, o 29 de outubro de 2014.
* *A Retirada* en ''L'histoire moderne en Roussillon'' do sitio web lles-pyrenees-orientais.com
* Rotspanier. Españois condenados a traballos forzados durante a Segunda Guerra Mundial. Vítimas esquecidas do nazismo. Exposición trilingüe (francés, alemán, español). 
* Artigo en Retronews sobre A Retirada