Xerasa

**Jerash** ( *Ǧaraš*;  *Gérasa*, Xerasa) é unha cidade do norte de Xordania. A cidade é o centro administrativo da Gobernación de Xerasa, e tiña unha poboación de 50.745 en 2015. Está situada a  ao norte da cidade capital Amman.

A evidencia máis antiga do asentamento en Jerash atópase nun xacemento neolítico coñecido como Tal Abu Sowan, onde se descubriron restos humanos raros datados ao redor do 7500 a.C. Jerash floreceu durante os períodos grego, helenístico, romano e bizantino ata mediados do VIII. século d.C., cando o terremoto de Galilea de 749 destruíu gran parte da mesma, mentres que os terremotos posteriores contribuíron a unha destrución adicional. Porén, no ano 1120, Zahir ad-Din Toghtekin, atabeg de Damasco ordenou a unha guarnición de corenta homes construír un forte nun lugar descoñecido das ruínas da antiga cidade, probablemente o punto máis alto das murallas da cidade nos outeiros do nordés. Foi capturado en 1121 por Balduíno II, Rei de Xerusalén, e totalmente destruído. Entón, os cruzados abandonaron inmediatamente Jerash e retiráronse. a Sakib (Seecip), a fronteira oriental do asentamento.

Xerasa quedou deserto ata que reapareceu no rexistro histórico ao comezo do dominio otomán na zona durante o inicio do século XVI. No censo de 1596, tiña unha poboación de 12 fogares musulmáns. que indica que Xerasa foi reasentado antes da era otomá. As escavacións realizadas desde 2011 botaron luz sobre o período islámico medio xa que descubrimentos recentes descubriron unha gran concentración de estruturas e cerámica islámicas/mamelucas. A antiga cidade revelouse gradualmente a través dunha serie de escavacións que comezaron en 1925 e continúan ata hoxe.

Xerasa é hoxe o fogar dunha das cidades grecorromanas mellor conservadas, o que lle valeu o sobrenome de "Pompeia de Oriente Medio". Aproximadamente 330.000 visitantes chegaron a Jerash en 2018, o que o converte nun dos sitios máis visitados de Xordania. A cidade acolle o Festival de Jerash, un dos principais eventos culturais de Oriente Medio que atrae a decenas de miles de visitantes cada ano.

## Historia
### Idade neolítica
thumb|upright=1.3|O Foro Oval e Cardo Maximus na antiga Xerasa
Os arqueólogos atoparon ruínas de asentamentos que datan da Idade Neolítica. Ademais, en agosto de 2015, un equipo de escavación arqueolóxica da Universidade de Xordania descubriu dous cranios humanos que se remontan ao Período neolítico (7500–5500 a.C.) nun xacemento de Xerasa, que forma evidencia sólida da poboación de Xordania nese período, especialmente coa existencia do asentamento neolítico de 'Ain Ghazal en Amman. A importancia do descubrimento reside na rareza dos cranios, xa que os arqueólogos estiman que un máximo de 12 sitios en todo o mundo conteñen restos humanos similares.

### Idade de Bronce
Atopáronse probas de asentamentos que datan da Idade do Bronce (3200 a.C. – 1200 a.C.) na rexión.

### Período helenístico
Xerasa é o sitio das ruínas da cidade grecorromana de **Gerasa**, tamén coñecida como **Antioquía no río Dourado**.

thumb|left|Antiga Jerash co telón de fondo da cidade moderna

### Período romano
thumb|upright=1.3| Rúa Columnada

Despois da conquista romana no 63 a.C., Xerasa e as terras que a rodean foron anexadas á provincia romana de Siria, e máis tarde uniuse á liga de cidades da Decápolis. O historiador Xosefo menciona a cidade como habitada principalmente por sirios, e tamén cunha pequena comunidade xudía. No ano 106 d.C., Xerasa foi absorbida pola provincia romana de Arabia, que incluía as cidades de Filadelfia (actualmente Amman), Petra e Bostra. Os romanos aseguraron a seguridade e a paz nesta zona, o que permitiu que os seus habitantes dedicasen os seus esforzos e tempo ao desenvolvemento económico e fomentaron a actividade de construción civil.

Xerasa é considerado un dos sitios máis grandes e mellor conservados de arquitectura romana do mundo fóra de Italia.

Na segunda metade do século I d. C., a cidade de Xerasa acadou unha gran prosperidade. No ano 106 d C., o emperador Traxano construíu estradas por toda a provincia, e máis comercio chegou a Xerasa. O emperador Hadrián visitou Xerasa entre os anos 129 e 130 d.C. O arco triunfal (ou Arco de Adriano) construíuse para celebrar a súa visita. Debaixo dos cimentos dunha igrexa bizantina que se construíu en Xerasa no ano 530 d.C. descubríuse un piso de mosaico con inscricións en grego antigo e hebreo-arameas. A presenza da escritura hebreo-aramea levou aos estudosos a pensar que o lugar fora antigamente unha sinagoga, antes de ser convertido nunha igrexa. Xerasa foi invadida polos sasánidas persas no ano 614 d.C. Poucos anos despois, o exército bizantino foi derrotado na batalla de Yarmuk polas forzas musulmás invasoras e estes territorios pasaron a formar parte do califato de Rashidun.

### Primeiro período musulmán
A cidade floreceu durante o Califato Omeia. Tiña numerosas tendas e emitía moedas coa ceca chamada "Jerash" en árabe. Tamén foi un centro de fabricación de cerámica, as lámpadas de cerámica moldeada tiñan inscricións árabes que indicaban o nome do oleiro e Xerasa como lugar de fabricación. A gran mesquita e varias igrexas que se seguiron utilizando como lugares de culto, indicaron que durante o período omeia Xerasa tiña unha importante comunidade musulmá que coexistía cos cristiáns. No ano 749, un terremoto devastador destruíu gran parte de Xerasa e os seus arredores.

### Período cruzado
A principios do século XII construíuse unha fortaleza por unha guarnición estacionada na zona polos Zahir ad-Din Toghtekin, atabeg de Damasco Balduíno II, Rei de Xerusalén, capturou e queimou a fortaleza entre 1121 e 1122 d.C. Aínda que o lugar da fortificación foi a miúdo identificado coas ruínas do templo de Artemisa, non hai evidencias da creación dunha fortificación no templo no século XII. A localización deste castro probablemente se atope no punto máis alto das murallas da cidade, nos outeiros do nordés.

### Período musulmán medio a tardío
Os pequenos asentamentos continuaron en Xerasa durante os períodos do Sultanato Mameluco e Otomán. Isto ocorreu particularmente no Barrio Noroeste e ao redor do Templo de Zeus, onde agora escaváronse varias estruturas domésticas do islam medio/mameluco.

En 1596, durante a era otomá, Xerasa nomeouse como *Jaras*, situado na *nahiya* de *Bani Ilwan* na *liwa* de  Ajloun. Tiña unha poboación de 12 fogares musulmáns. Pagaban un tipo impositivo fixo do 25% sobre diversos produtos agrícolas, entre eles trigo, cebada, oliveiras/froiteiras, cabras e colmeas, ademais de ingresos puntuais e unha prensa de aceite de oliva/xarope de uva, un total de 6.000 akçe.

En 1838, Xerasa notificouse como unha ruína.

## Clima
Xerasa ten un clima mediterráneo de verán cálido (Clasificación climática de Köppen *Csa*).

## Arqueoloxía
Un dos primeiros en explorar o lugar de Xerasa no século XIX foi o Príncipe Abamelek. A escavación e restauración de Xerasa é case continua desde a década de 1920.

### Época grecorromana
[thumb|O [nymphaeum de Xerasa.]]
Os restos na Xerasa grecorromana inclúen:
* A única praza oval, que está rodeada por unha fina columnata xónica
* Os dous grandes santuarios dedicados a Artemisa e Zeus cos seus templos ben conservados
* Dous teatros (o Teatro Sur e o Teatro Norte)
* A rúa longa con columnas ou *cardo* e as súas rúas laterais ou *decumani*
* Os dous tetrápilas de Xerasa, un na intersección de Norte-decumano e cardo maximus e o outro na intersección de Sur-Decumano e cardo maximus
* Arco de Hadrián
* O *circo*/hipódromo
* Dous complexos de termas principais
* Un gran ninfeo alimentado por un acueduto
* Un fermoso macellum ou mercado porticado
* Unha praza trapezoidal delimitada por dous edificios de exedra aberta
* Un circuíto case completo de muros
* Dúas grandes pontes sobre o río próximo
* Un santuario extramuros con grandes piscinas e un pequeno teatro.

A maioría destes monumentos construíronse con doazóns dos cidadáns ricos da cidade.
O teatro sur ten un foco no centro do pozo fronte ao escenario, marcado por unha pedra distinta, e desde o que se pode escoitar facilmente a fala normal en todo o auditorio.
En 2018 descubríronse polo menos 14 esculturas de mármore na escavación das Termas Orientais de Xerasa, incluíndo imaxes de Afrodita e Zeus.

### Período tardorromano e bizantino temperá
En Xerasa vivía unha gran comunidade cristiá. No século IV construíuse na cidade unha gran catedral, a primeira de polo menos 14 igrexas construídas entre os séculos IV e VII, moitas con soberbios pisos de mosaico. O suposto serradoiro de Xerasa está ben descrito no Centro de Visitantes. O uso da enerxía da auga para serrar madeira ou pedra é moi coñecido no mundo romano: a invención produciuse no século III a.C. Converteron o movemento de rotación do muíño nun movemento lineal usando un veo de manivelas. Tamén se coñecen bos exemplos en Hierapolis e Éfeso.

### Primeiro período musulmán 
* Mesquita de Rashidun
* Mesquitas Omeias
* Casas Omeias
*Jarash, vista do sitio arqueolóxico desde o suroeste

## Galería

Ficheiro:Oval Forum, Jerash, Jordan4.jpg|Forum oval
Ficheiro:North Theater, Jerash, Jordan4.jpg|Teatro norte
Ficheiro:Cardo maximus, Jerash, Jordan5.jpg|O cardo maximus
Ficheiro:Jarash - 4140941828.jpg|O hipódromo
Ficheiro:Jerash29-artemida temple(js).jpg|Un detalle do propileo de Artemisa
Ficheiro:Northern Tetrapylon, Jerash.jpg|Tetrapylon norte, Xerasa
Ficheiro:Jarash - 4140197563.jpg|Columnas do Templo de Artemisa en Xerasa
Ficheiro:Jarash - 4140963442.jpg|Elementos do friso do santuario de Zeus en Xerasa
Ficheiro:Inside-Jerash.jpg|Interior de Xerasa
Ficheiro:Jerash-detail2.jpg|Ornamentos de Xerasa
Ficheiro:Jerash2.jpg|Interior de Xerasa
Ficheiro:Jerash-Inscriptions.jpg|Inscricións en Xerasa
Ficheiro:Jerash Jordan.jpg|Antiga ponte de pedra que une a moderna e antiga Xerasa

## Notas
;Referencias

## Véxase tamén
### Ligazóns externas
* [Photos of Jerash from the American Center of Research](https://acor.digitalrelab.com/index.php?s=filter=place_name:Jerash%20(Jordan))
* Photos of Jerash from the Manar al-Athar photo archive