Cartelle

**Cartelle** é un concello da provincia de Ourense, pertencente á Comarca da Terra de Celanova. Segundo o padrón municipal en 2014 tiña 2 944 habitantes (3 641 en 2003).

## Demografía 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:bar       value:rgb(1,0.75,0.4)

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:50 bottom:20 top:20 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:9000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:white

PlotData=
  color:bar width:20 align:left
  bar:1900 from:0 till:7136
  bar:1910 from:0 till:7236
  bar:1920 from:0 till:7200
  bar:1930 from:0 till:7485
  bar:1940 from:0 till:8222
  bar:1950 from:0 till:8756
  bar:1960 from:0 till:7154
  bar:1970 from:0 till:7335
  bar:1981 from:0 till:5198
  bar:1991 from:0 till:4037
  bar:2001 from:0 till:3857
  bar:2009 from:0 till:3387
  bar:2014 from:0 till:2944

PlotData=
  bar:1900 at: 7136 fontsize:S text:7.136 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 7236 fontsize:S text:7.236 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 7200 fontsize:S text:7.200 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 7485 fontsize:S text:7.485 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 8222 fontsize:S text:8.222 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 8756 fontsize:S text:8.756 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 7154 fontsize:S text:7.154 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 7335 fontsize:S text:7.335 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 5198 fontsize:S text:5.198 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 4037 fontsize:S text:4.037 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 3857 fontsize:S text:3.857 shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 3387 fontsize:S text:3.387 shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 2944 fontsize:S text:2.944 shift:(-10,5)

## Xeografía 
O concello, de 93,94km², abrangue 12 parroquias. Está situado na cunca do río Arnoia, afluente do Miño. Está comunicado con Ourense e Celanova a través da estrada OU-404. A capital está na aldea de Outomuro.

O territorio é unha superficie de erosión desenvolvida entre as máximas alturas, situadas no extremo noroeste, Coto de Novelle de 718 metros e ó nordés sitúase o Alto do Castro con 635 metros. Ao sur, o Val do río Arnoia é a unidade xeográfica fundamental cara ao que aflúen numerosos emisarios.

Trátase dun terreo escarpado e alterable, polo que os procesos de erosión evidéncianse na paisaxe; a abundancia de cursos de auga compleméntase cunhas multiplicidades de lombas e suaves montículos distribuídos por todo o territorio.

## Climatoloxía 
En Cartelle, os veráns son curtos, cálidos e maiormente despexados e os invernos son fríos, mollados e parcialmente nubrados. Durante o transcurso do ano, a temperatura xeralmente varía de 4&nbsp;°C a 28&nbsp;°C e de cando en cando baixa a menos de -1&nbsp;°C ou sobe a máis de 34&nbsp;°C.

## Historia 
### Idade Media 
Durante o feudalismo e o antigo réxime estivo baixo influencia do mosteiro de Celanova. O castelo de Sande foi doado no século XII, concretamente no 1141, ao mosteiro por Afonso VII, sendo esta a primeira mención de Cartelle, a que é considerada como a pioneira entre as intérpretes da gaita en Galicia ao ser a primeira muller documentada neste sentido e que ademais liderou o grupo de gaitas *Os Maravillas de Cartelle*.

## Patrimonio 
### Patrimonio relixioso 
**A igrexa de Santa Baia de Anfeoz** é barroca, cun grande campanario e pertencente no seu momento ao mosteiro de Celanova. Fíxoa en 1782 o mestre Baltasar Suárez. Portada con elaborado deseño barroco de pilastras, nichos con forma de vieira e frontón triangular. Capela maior con bóveda de crucería, aínda que do século XVIII. Atrio con muro de crucería que se enriquece cun peto de ánimas e dous cruceiros. Non falta un reloxo de sol. Retablo maior de 1807 do escultor José Fernández Prieto. No seu muro hai un peto de ánimas do mesmo estilo e que data do ano 1839. Neste peto de ánimas hai unha inscrición nas que as ánimas lembra o que somos, o que foron, o que son e o que serán nun futuro 

**A igrexa das Marabillas**, barroca, é de gran sinxeleza. A fachada principal atópase enmarcada en pilastras encostadas, sendo estas o único elemento ornamental. Sobre a porta sitúase un sinxelo frontón, lixeiramente insinuado nas súas volutas, en cuxo centro atopamos un nicho coa imaxe da Virxe. Na parte central elévase o campanario, de dous corpos e con contrafortes para alixeirar o seu peso, cuxo pulo vertical contribúe a dinamizar a fachada. O seu interior destaca pola sinxeleza. No retablo maior sitúase a imaxe da Virxe vestida de dama.

**Igrexa de Sabucedo dos Montes****.** Foi construída entre 1895 e 1924. Segundo moitos autores, a obra, abovedada constitúe un exemplo de estilo neogótico. No seu interior destaca o retablo maior. Formaría coas igrexas do Santo Ángel no Couto e de Santiago das Caldas un terceto senlleiro pola súa localización e calidade. A revista viguesa *Vida Gallega*, dedicoulle un artigo anónimo a finais de 1916 na que fai unha descrición da igrexa:

**Igrexa de San Miguel de Espiñoso****.** É unha igrexa barroca construída en 1749 e ampliada en 1780. O seu corpo aparece cuberto cunha estrutura de cemento que substitúe a antiga cuberta de madeira. A capela maior presenta unha bóveda de crucería estrelada. A fachada finaliza cunha espadana e co escudo de armas dos Zúñigas e Biedmas. A decoración vexetal e a flor de lis nas partes inferiores dos capiteis estilizados das pilastras que flanquean a porta de entrada adscriben tipoloxicamente esta fachada ao Mestre Serapio. No seu interior conserva un retablo maior neoclásico así como dous retablos laterais, un neogótico con relevos do século XVIII e outro do século XIX e XX.

**Igrexa de San Salvador de Sande****.** Edificio dunha soa nave, dividida en catro tramos separados por arcos de medio punto con contrafortes exteriores e capela maior individualizada e con acceso a través dun arco de medio punto. Ata a súa recente reconstrución, a nave estaba cuberta por un interesante artesanado. Na actualidade loce parte do mesmo. Ao exterior, no cara norte ábrese unha porta lateral moi decorada. A fachada, que presenta torre dun só corpo con balaustrada que permite o acceso ao templo por unha porta entre pilastras, remarcada con molduras en liña crebada. O tímpano, recto no seu parte superior aparece seguido por unha xanela que ilumina a sancristía. No seu interior destaca o retablo maior, de Castro Canseco do primeiro cuarto do século XVIII.

**Igrexa de Santa María de Cartelle**. Datada no século XVIII, a igrexa de Santa María de Cartelle é de planta basilical con tres naves e outras tantas portas na fachada principal. No seu interior destaca un interesante retablo barroco. Posúe unha torre de planta cadrada con balaustrada de pedra e rematada en cupulín dun barroco culto. Nela a esfera do reloxo de Murua Vitoria. Atrio con cruces e pilastras barrocas. O retablo maior atribuíble a Castro Canseco con relevo da Coroación da Virxe. Outros retablos neoclásicos e neogóticos con imaxes de diversos estilos entre as que destacan a Inmaculada e San Antonio de Padua. Cruz procesional seguindo o modelo ourensán de tantas de fins do século XVIII e primeiras décadas do XIX, esta do prateiro Menéndez e datada en 1831. e é o lugar onde foi soterrado o Padre Feijóo. Destaca a fachada barroca, dunha soa torre que se alza á dereita da fachada principal. A torre divídese en tres corpos, separados por balaustradas. A fachada principal posúe un curioso frontón, cuxas formas curvas contribúen á ornamentación do edificio. 

**Igrexa de Santiago de Penela**. Amorno de cronoloxía indefinida, con fachada finalizada en espadana. O seu interior con cobertura de madeira. Destaca o retablo maior, de finais do século XVIII, barroco. Os retablos laterais se embuten dúas pequenas imaxes de San Pedro (un no lateral dereito e outro no esquerdo) que destacan pola súa talla; ambas son obra barroca da segunda metade do século XVII.

**Igrexa de Santa María de Vilar de Vacas.** Construída no século XVIII, xa que en 1718 se funda unha Capelanía nesta freguesía de advocación á nosa Señora da Compaixón. Posteriormente o templo foi reconstruído no século XIX. Ao exterior, é unha construción simple finalizada en espadana. No seu interior, cuberto totalmente de madeira destaca o retablo maior, obra barroca da segunda metade do século XVIII.

**Igrexa de Santa María de Couxil.** É unha Igrexa do século XVIII con cuberta de madeira e unha fachada simple con espadana de dous corpos. Ao exterior da igrexa, e cara ao final ao lado dereito, despois da sancristía destaca unha ara romana con inscricións incrustadas na edificación

### Arquitectura 
A **ponte romana de Freixo**. As características construtivas da ponte son as seguintes: uns 57 metros de lonxitude e 8 de altura máxima, catro bóvedas de medio punto coas seguintes luces: 4,73 m., 7,78 m., 7,70 m. e 4,74 m. e a utilización do denominado *opus quadratum*, de perpiaños (bloques de pedra)  graníticos simétricos. Os seus piares ciméntanse directamente sobre o chan de lousa e posúen tallamares triangulares augas arriba. O seu cadeirado varía segundo a parte na que se sitúa, sendo moi uniforme en canto ás súas medidas e disposición nos  estribos e no piar central. Nos intermedios utilízanse perpiaños de maiores dimensións e colocación máis aleatoria.

A **Ponte Nova** sobre o Arnoia é dos séculos XVI e XVII.

A torre de Sande é unha fortaleza medieval próxima xa ás terras do Ribeiro, declarada Ben de Interese Cultural no ano 1949. Foi doada ao mosteiro de Celanova por Afonso VII, alcumado O Emperador, en 1141. Próxima a ela está a Casa de Outeiro, do século XVIII. A Torre sufriu un prolongado proceso de deterioración que nos últimos anos ameaza de xeito importante con virse abaixo. De feito a Torre de Sande ten a día de hoxe a triste honra de ser, non só o único BIC do Concello, senón de figurar tamén na Listaxe Vermella do Patrimonio de Hispania Nostra.

### Patrimonio natural 
**Área recreativa de Ponte Nova**.

:* Sinalizada: Si.
:* Distancia: 6 Km. 700 m.
:* Circular: Si.
:* Dificultade: Alta.

O río Gato discorre por Cartelle por un estreito e profundo canón antes da súa confluencia co río Arnoia. En todo o seu percorrido poderemos ver varias mostras de muíños de auga dispostos sobre a súa beira. Pero hai un lugar que nos chamará a atención, a este lugar accédese pola senda do Río Gato e tan só é accesible a pé. Despois de atravesar o estreito carreiro coñecido como “Mal Paso”, descenderemos ata a beira do Gato. Nesta baixada xa poderemos apreciar numerosos socalcos abandonados e sen uso, froito dunha grande actividade outrora nas plantacións de viño e millo.

Hai que ter en conta que este lugar está completamente apartado da civilización e o seu acceso é dificultoso. Un dos motivos deste agocho era a ruta de contrabandistas que por este punto pasaba e que se dirixía a Portugal. É probable que os usuarios destes muíños tivesen case todo o necesario para pasar longas tempadas neste lugar e así permanecer sen ser vistos. No río veremos dous muíños chamados de Hermenegildo e Dous Herdeiros. Xunto aos muíños existe unha gran pedra que cruza o río e que era utilizada para o paso cara a O Montouto.

Uns metros máis arriba poderemos deleitarnos coa Fervenza do Río Gato que cando o río leva auga convértese nun bo espectáculo.

*Ruta do Santo.

:* Sinalizada: Si.
:* Distancia: 4 Km.
:* Circular: Non.

Nesta contorna de auga, pedra e terra transcorre a Ruta do Santo, que seguindo a marxe dereita do río Arnoia desemboca na capela dedicada a San Bartolomeu, onde se celebra unha romaría cada 24 de agosto.

A zona da ermida está rodeada de carballos centenarios que forman unha fermosa carballeira.

Os motivos pintados nesta natureza son diversos. Desde cervos a tigres a ollos que observan ou esferas que todo o envolven, a intervención artística de Pepe Álvarez, o pintor de Cartelle que encheu de cor a área recreativa da Pontenova hai máis de dez anos -con pintura ecolóxica e con consentimento do Concello de Cartelle- engade intensidade a unha contorna perfilada pola paz vexetal e o arrolo permanente da auga. Unha exposición ao aire libre que segue o que foi un antigo itinerario de pescadores e penetra -partindo da extremo da área recreativa, onde hai unha zona de baño e numerosas mesas á sombra dunha gran carballeira- nunha paisaxe no que carballos, castiñeiros, abeleiras e bidueiros vanse reflectindo nas augas do Arnoia e saen ao encontro do camiñante, ademais de pezas de etnografía en forma de pontes e muíños. Entre densos arboredos chégase á zona da Barca, onde hai un pequeno embarcadoiro e unha zona de baño. A capela, punto final do traxecto, está situada no que foi un antigo castro envolto por un fermoso contorno.

## Economía 
O concello viviu un forte retroceso demográfico na segunda metade do século XX debido especialmente á vaga migratoria que sufriu Galicia, a meirande parte dos emigrantes tiveron como destino os países do sur de América como Venezuela e Arxentina. Cabe destacar a figura de Castor Velo Cobelas, nado en Cartelle, e que chegou a ser Vicepresidente das mocidades galeguistas en Ourense, residiu en Vigo e exiliouse en Venezuela por mor da Guerra Civil. 

Na actualidade, a sangría aminorou, e moita xente vai a diario traballar a Ourense no sector servizos.

Cartelle é un dos concellos da comarca con maior superficie de concentración parcelaria, o que permitiu a creación de explotacións gandeiras de maior tamaño e máis evolucionadas. Existen varias empresas da construción e aproveitamento de recursos forestais. Hai moito terreo de monte comunal.

## Festas e tradicións 
A festa das Marabillas é un dos principais actos marianos da provincia, unha imaxe da Virxe, acompañada de arcos florais, sae do santuario en procesión, feito que se remonta a 1646 e realízanse, ó mesmo tempo, a ofrenda e a poxa de produtos locais do campo*.* Esta vestimenta caracterízase pola súa vestimenta coidada, camisa branca, gravata encarnada, pantalón branco de algodón e envoltos en panos de seda. Dise que este entroido procede dos anos posteriores á guerra de Filipinas, de 1898, de onde se terían traído, ou imitado, precisamente a estética dos panos ou mantóns. Tamén levan polainas negras de coiro, cascabeis e na man unha vara de vimbio coa que impoñen a súa autoridade. 

Dende hai uns anos a Asociación de Veciños recuperou tamén as personaxes do *oso* e da *vaca*.

## Cartelle na cultura popular 
"Arre, burro, pra Sande, que anque o viño é pequeno, a medida é grande"

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Ponte Freixo, Cartelle.jpg|Ponte romana de Freixo, en Penela.
Ficheiro:Torre de Sande.jpg|Torre de Sande.
Ficheiro:Torre de Sande. Porta de acceso.JPG|Porta de acceso da Torre de Sande

## Parroquias 
## Lugares de Cartelle 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Cartelle vexa: Lugares de Cartelle.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Eleccións municipais en Cartelle