Raxá

[miniatura|Raxá e raní representados nun *yaksagana*, teatro de [Karnataka.]]
**Raxá** (do sánscrito **राज** *rājā*) é a palabra hindi para designar un monarca ou gobernante principal. A forma feminina é **raní**, do sánscrito *rājñī*.

## Etimoloxía 
A palabra en sánscrito *rājān-* é un parente da latina *rēx* (rei de Roma,  xenitivo *rēgis*), que orixinalmente nomeaba os xefes tribais ou dirixentes de pequenas *cidades estado*. En última instancia deriva do protoindoeuropeo **h3rẽǵs*, formada a partir da raíz **h3reǵ-*, que quere dicir "resolver", "ordenar", "gobernar". En sánscrito a raíz *n*- é secundaria no título masculino, e está aparentemente adaptada da equivalente femenina *rājñī*, a cal tamén ten un sufixo *-n-* noutras linguas relacionadas, como é o caso de *rígain* en antigo irlandés e *regina* en latín. Hai parentes da palabra *raxá* noutras linguas indoeuropeas como son *reign* en inglés e *Reich* en alemán.

As variantes máis comúns en hindi, utilizadas co mesmo rango de realeza son *Rana*, *Rao*, *Raol*, *Rawal* e *Rawat*.

## Historia 
O título ten unha longa traxectoria na historia da India e do sueste asiático, como se testemuña nos *Rigveda* (uns antigos himnos sagrados do hinduísmo, onde *rājān-* é un caudillo tribal, como por exemplo se pode ver en *dāśarājñá*, a "batalla dos dous reis".

Raxá, así como o título inferior de thakur e moitas outras variantes ou títulos compostos, foron utilizados no sur de Asia e os seus arredores pola maioría dos hindús, musulmáns e algúns budistas e gobernantes sikhs. Aínda que os musulmáns tamén usaban *nabab* ou *soldá*, agora utilízanse frecuentemente na India. En Paquistán, raxá hoxe é utilizado por moitos clans musulmáns de rakhputs como un título hereditario. Raxá tamén se utiliza como un nome polos hindús e sikhs.

## Raxás do mundo malaio 
* Os gobernantes do estado de Perlis, en Malaisia, reciben o título de *raxá de Perlis*. A maioría dos gobernantes dos outros estados reciben o título de sultáns. A pesar diso, o raxá ten o mesmo status que os gobernantes dos outros estados e é un dos electores que designan un Yang di-Pertuan Agong ("primeiro ministro") cada 5 anos.
* James Brooke e a súa dinastía foron chamados os *raxás brancos* de Sarawak. 
[miniatura|Vestimenta do século XIX dunha familia pertencente á *[Principalía*. Museo Villa Escudero, San Pablo, Laguna, Filipinas.]]

* En Filipinas, o historiador italiano Antonio Pigafetta relatou, no seu escrito sobre a primeira circunnavegación ao redor do mundo, que cando o explorador portugués Fernão de Magalhães arribou o 28 de marzo de 1521 ao porto de Mazaua, en Mindanao, foi recibido polo *Raia Siaiu*, rei de Mazaua, e por *Raia Calambu*, rei de Butuan. Magalhães tomou parte no primeiro pacto de sangue rexistrado (*cassi cassi* foi a palabra malaia que utilizou Magelhães) co *Raia Siaiu*. Cando a frota española, liderada por Miguel López de Legazpi, arribou a Manila, foi recibida polo Raxá Sulayman III. Ao sur do país, os príncipes musulmáns de diversas subdivisións aínda hoxe reciben os títulos de raxá ou maraxá.
* Os principais grupos étnicos de Filipinas, incluíndo os reinos e principados de Luzón, Visayas e a Cordilleira Central de Luzón e algunhas partes de Mindanao (excluíndo o Sultanato de Maguindanao) foron anexados polo Imperio español no século XVI. Pese á cristianización das illas, os raxás dos reinos prehispánicos conservaron o seu dereito a gobernar o territorio grazas a unha lei asinada o 11 de xuño de 1594. O rei de España Filipe II mandou aos funcionarios coloniais das Indias que acordasen coa nobreza e a realeza nativa o mesmo respecto e privilexios que gozaran antes da conversión ao catolicismo, e esta nobreza indíxena máis tarde formou parte da elite gobernante, clase coñecida como a *Principalía*.
* Diversos principados tradicionais de Indonesia aínda son gobernados por un raxá, ou fixérono até que os títulos foron abolidos, despois do cal o título quedou vacante, como é o caso de *Buleleng*, en Balí.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* RoyalArk (more elaborate, on a smaller number of dynasties)- here India
* WorldStatesmen- Indian princely states, here K-Z