Fernando I de Aragón

**Fernando I de Aragón**, nado en Medina del Campo o 27 de novembro de 1380 e finado en Igualada o 2 de abril de 1416, chamado tamén **Fernando de Trastámara**, **Fernando de Antequera**, '*Fernando *o Xusto*** e **Fernando *o Honesto'''*, foi infante de Castela, rei de Aragón, de Valencia, de Mallorca, de Sicilia, de Sardeña e de Córsega; duque de Neopatria e de Atenas; conde de Barcelona, de Rosellón e de Cerdaña; e rexente de Castela. Foi o primeiro monarca aragonés da dinastía castelá dos Trastámara, aínda que era Aragón (como o resto dos pretendentes ao trono no Compromiso de Caspe) pola rama materna, pois a súa nai Lionor de Aragón era irmá de Martiño I de Aragón, chamado *o Humano*.

## Orixes familiares 
Fernando era fillo segundo de Xoán I de Castela e de Lionor de Aragón, irmá do rei aragonés Martiño *o Humano*, e neto, xa que logo, do rei Pedro IV o Cerimonioso por vía materna, e do rei Henrique II de Castela, pola rama paterna. Tras estes antecedentes, e dada a posibilidade xurídica de transmisión da Casa de Aragón por vía materna, o dereito aragonés outorgáballe un rango preferente nas súas aspiracións á coroa de Aragón trala morte sen descendencia masculina de Martiño I *o Humano*.

## Rexente de Castela 
Malia que, dada a súa condición de fillo «segundoxénito», o trono de Castela foi ocupado polo seu irmán o futuro Henrique III en 1390, a escasa saúde deste (padeceu enfermidades como o tifo e a varíola, o que lle valeu ser alcumado *o Doente*) e o feito de que non lograse concibir un varón que herdase o trono, permitiu que Fernando albergase esperanzas de chegar a obter o trono castelán, como demostra o feito de que se casase en 1393 coa súa tía Lionor de Alburquerque, co que reforzaba os seus dereitos dinásticos no caso de que o seu irmán falecese. Con todo, o nacemento dun herdeiro varón, o futuro Xoán II, en 1405, un ano antes da morte de Henrique III, acabou coas esperanzas de Fernando a ocupar o trono de Castela.

Ao morrer Henrique III *o Doente*, en 1406, estableceu no seu testamento que durante a minoría de idade do seu fillo Xoán II asumirían a rexencia do reino o seu viúva e nai deste, Catarina de Lancaster, e o seu irmán Fernando.

As desavinzas entre ambos os correxentes, instigadas por parte da nobreza, non tardaron en aparecer, polo que chegan ao acordo de dividir o territorio en dúas metades, correspondendo a Fernando a zona meridional do Reino, que se estende polos territorios situados ao sur da Serra de Guadarrama ata o reino de Granada, o que lle permitirá renovar a guerra contra devandito reino que a morte de Henrique III paralizara.

Coa reanudación das accións militares contra o reino nazarí de Granada, Fernando logra tomar Pruna e Zahara de la Sierra, pero fracasa na conquista de Setenil, tras o cal é obrigado polo Consello de Rexencia a asinar a tregua que por dous anos ofrecera o rei nazarí Iusuf III de Granada.

Tralo período de tregua, Fernando retoma a campaña granadina e conquista, o 16 de setembro de 1410, a importante praza de Antequera que lle dará o seu sobrenome máis coñecido.

## Compromiso de Caspe 
En 1410, ao morrer o seu tío o rei Martiño I de Aragón sen descendencia directa e lexítima, Fernando presenta a súa candidatura á sucesión do trono aragonés e, aínda que nun principio preséntanse ata seis candidatos ao trono e Fernando non é dos máis favorecidos, a caída en desgraza de Luís de Anjou (que non puido responder ás peticións de axuda militar das súas partidarios debido á gran distancia de Nápoles) impulsou a súa candidatura, que se converteu na máis potente xunto á de Xaime de Urgell.

Fernando, que contaba cun gran poder económico (a súa rede de señoríos era enorme), *Do seu pai herdou as vilas de Olmedo, Medina, Écija, Arjona, Valmaseda e Santa Gadea, o condado de Trastámara e unha conxunto de rendas. Nas Cortes de Guadalaxara de 1390, obtivo o señorío de Lara, as vilas de Medina del Campo, Cuellar e o ducado de Peñafiel. Ao casar con Doña Lionor de Alburquerque engrandeceu os seus dominios cos señoríos de Haro, Briones, Cerezo, Belorado, Ledesma, Alburquerque, Medellín, Villalón e Urueña.* un sólido prestixio militar e o exército castelán á súa disposición, contou co apoio da familia valenciana dos Centelles, da familia aragonesa dos Urrea e dunha parte substancial da burguesía barcelonesa. Isto, unido aos erros de Xaime de Urgell, entre eles a conspiración para asasinar ao arcebispo de Zaragoza, García Fernández de Heredia, e ao apoio tanto de Bieito XIII, así como do seu confesor, Vicente Ferrer, inclinarán a balanza cara á candidatura de Fernando, que será referendado, o 28 de xuño de 1412, no chamado Compromiso de Caspe ao ser proclamado rei de Aragón e dos demais estados da Coroa de Aragón.

## Rei de Aragón 
Tras realizar o xuramento completo como rei o 3 de setembro ante as Cortes de Aragón reunidas desde o o 25 de agosto de 1412 en Zaragoza, onde varios dos seus antigos rivais para ocupar o trono, como Afonso de Gandía, Fadrique de Lúa e Juan de Prades, renderanlle pleitesía, dirixirase a Lleida, onde representantes do seu gran rival, Xaime de Urgell, réndenlle vasalaxe, a cambio do ducado de Montblanc e da concertación dun matrimonio entre os seus fillos Henrique e Isabel.

A continuación, Fernando I diríxese a Tortosa para entrevistarse co seu gran valedor Bieito XIII quen, o 21 de novembro de 1412, investiulle como rei de Sicilia, Córsega e Sardeña a cambio do apoio real na disputa que Benedicto mantiña cos outros dous papas que simultaneamente gobernaban o orbe cristián: Gregorio XII e Xoán XXIII, en pleno Cisma de Occidente que dividía á Igrexa Católica.

O 19 de novembro, Fernando convocaba as Cortes catalás con obxecto de xurar os seus usos e costumes; o 15 de decembro foron convocadas, pero non concluirían ata o 31 de agosto de 1413, debido á necesidade de sufocar a revolta de Xaime II de Urgell iniciada na primavera deste último ano; o inicio das de Valencia previuse para o 15 de abril de 1413, pero a sublevación de Xaime II e a coroación en Zaragoza (que se celebrou en 1414) impediu o seu inicio. Coa axuda de todos os estamentos da Coroa sufoca a revolta e sitia ao conde de Urgell no castelo de Balaguer, que é tomado o 31 de outubro, tras o cal o antigo pretendente ao trono de Aragón foi desposuído de todos os seus títulos e desterrado. En 1413 propoñería ás Cortes catalás realizar a primeira compilación das *Constitucións*.

Segundo unha interpretación tradicional, nas Cortes que convocara en Barcelona, Fernando I tivo que ceder ao denominado *pactismo catalán*, doutrina que limitaba a autoridade real a favor das Cortes e da Xeneralidade de Cataluña. Este movemento, encabezado por Joan Fivaller, manifestaba que *privilegi atorgat tollent lei paccionada de dret, non val* e que *privilegi atorgat contra ben publich é nul*, polo que estaban «Decididos a darlle antes a súa vida que a liberdade». Con todo, todo o presunto «caso Fivaller» ou «asunto do vectigal» e a elaboración a partir deste dunha teoría do *pactismo catalán* está considerado actualmente como un relato mítico. En primeiro lugar porque se trataría en todo caso dunha reclamación do municipio de Barcelona e non da Xeneralidade de Cataluña, e as queixas das localidades ante o rei eran habituais tanto en Barcelona como noutros municipios, e en segundo lugar, porque unha análise exhaustivo da documentación, efectuada por Ramón Grau, revela que o relatado xa desde os cronistas do século XV (en obras de gran compoñente literario, como a biografía do rei Fernando de Lorenzo Vala) é completamente inexacto, ao non haber nin sequera documentación achega dunha disputa entre o municipio e o rei. Ademais Fernando nomeou a Fivaller o seu testamenteiro, que outorgou o 10 de outubro de 1415 en Perpiñán. Respecto diso deste episodio, Verdés Pijuan sinala:

### Política exterior 
Normalizou a situación interna de Sicilia co nomeamento en 1415 do seu fillo Xoán como vicerrei de Sicilia, logrando acabar coa guerra civil que desde o falecemento de Martiño *o Mozo* enfrontaba á viúva deste, Branca I de Navarra, co fillo ilexítimo daquel, Fadrique de Luna. Tamén orientou ao seu fillo Xoán cara a Nápoles, propoñendo o seu matrimonio coa raíña Xoana, proclamada á morte do seu irmán Ladislau I de Nápoles o 6 de agosto de 1414, pero o enlace non prosperou e Xoán acabou casando con Branca. Ao resto dos chamados por Don Juan Manuel «infantes de Aragón», Henrique, Pedro e Sancho situounos como grandes mestres das ordes militares de Santiago, Calatrava e Alcántara; pola súa banda, as infantas de Aragón María e Lionor acabaron sendo raíñas consortes de Castela e de Portugal respectivamente. Ademais, como pertencente ao liñaxe de Trastámara, Fernando I tiña grandes patrimonios en Castela, onde era tamén rexente, o que lle permitiu *de facto* gobernar en ambas Coroas, xa que non renunciou á rexencia castelá tras alcanzar o trono aragonés.

Asegurou a continuidade da monarquía, aspecto que tantos problemas causara coa morte sen herdeiro de Martiño I o Humano, nomeando ao seu primoxénito Afonso herdeiro real.

O 14 de marzo de 1416 enfermou en Igualada, onde falecería o 2 de abril do mesmo ano.

## Descendencia 
Do seu matrimonio con Lionor de Alburquerque tivo sete fillos:

* *'Afonso *o Magnánimo*** (1396 - 1458), o seu sucesor no reino de Aragón, co nome de **Afonso V**, e rei de Nápoles, co nome de **Afonso I**
* **Xoán *o Grande*** (1397 - 1479), rei de Aragón e de Navarra co nome de **Xoán II**
* **Henrique** (1400 - 1445), Conde de Alburquerque, duque Villena. Gran Mestre da Orde de Santiago
* **Sancho** (1401 - 1416). Gran Mestre da Orde de Alcántara.
* **Lionor** (1402 - 1445), quen casou con Eduardo I de Portugal
* **María** (1403 - 1445), quen casou co seu curmán Xoán II de Castela
* **Pedro** (1406 - 1438), IV Conde de Alburquerque e duque de Noto

## Devanceiros 

**Devanceiros de Fernando I de Aragón'*

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* LALIENA CORBERA, Carlos e Cristina Monterde Albiac, *En el sexto centenario de la Concordia de Alcañiz y del Compromiso de Caspe*, coord. por José Ángel Sesma Muñoz, Zaragoza, Goberno de Aragón, 2012.
* SESMA MUÑOZ, José Ángel, *El Interregno (1410-1412). Concordia y compromiso político en la Corona de Aragón*, Zaragoza, Institución «Fernando el Católico» (CSIC), 2011. ISBN 978-84-9911-143-8
* VERDÉS PIJUAN, Pere, «Las elites urbanas de Cataluña en el umbral del siglo XV: entre el discurso político y el mito historiográfico» , *La Corona de Aragón en el centro de su historia. El Interregno y el Compromiso de Caspe (1410-1412). Congreso celebrado en Zaragoza y Alcañiz, 24-26 de noviembre de 2010'', Zaragoza, Goberno de Aragón (Actas, 75), 2011, pp.&nbsp;147–174. ISBN 978-84-8380-295-3

### Outros artigos 
* Xoán I de Castela
* Coroa de Aragón
### Ligazóns externas 
* Ficha xenealóxica Fundación Casa Ducal de Medinaceli