Betanzos

**Betanzos** é un concello e cidade da provincia da Coruña, que pertence á comarca de Betanzos. Segundo o IGE no ano 2017 tiña 12.941 habitantes (13.352 no 2015, 13.673 no 2010).

Betanzos foi unha vila creada polo rei Afonso IX, tras aceptar en 1219 o traspaso da poboación de Betanzos *O Vello* ao lugar de Castro de Untia.  ou popularmente .

## Xeografía
### Situación
miniatura|esquerda|Parroquias de Betanzos.
O concello de Betanzos ocupa unha extensión de 24,19&nbsp;km², polo que é un dos máis pequenos da provincia. Ten 7 parroquias. O concello encabeza a Comarca de Betanzos e está situado no seu norte, onde comeza a ría de Betanzos. A ambos os lados da ría, polo norte, ten os concellos de Bergondo (dirección noroeste) e Paderne, (dirección nordés). Despois, Betanzos linda polo leste con Coirós, ao sueste e sur con Oza-Cesuras e polo sur e oeste con Abegondo.

#### Comunicacións
A N-VI atravesa Betanzos vindo de Lugo cara á Coruña. Esta estrada nacional desvíase como Avenida de Castela xa en Coirós e chega ata Betanzos. A mesma N-VI ten unha saída en San Pedro das Viñas que a conecta con Betanzos polo oeste. Igualmente, ao centro de Betanzos chegan a AC-542, vindo do Mesón do Vento, e a AC-840, vindo de Melide. Ademais, a A-641 conecta Betanzos con Ferrol. A Avenida da Coruña conecta o centro de Betanzos coa N-VI ao seu paso xa por San Pedro das Viñas. Outras estradas secundarias que atravesan Betanzos son a A-161, que sae desde San Pedro das Viñas cara a Bergondo, e a DP-0105, que pasa por Montellos vindo desde Limiñón cara a Cortiñán.

A autovía do Noroeste A-6, percorre o concello de leste a oeste conectando Lugo coa Coruña. Esta autovía enlaza coa AP-9 en Piadela, arredor do encoro de Cecebre.

### Orografía
Betanzos atópase no final dunha zona de depresión fluvial, onde comeza a abrirse a ría homónima, case ao nivel do mar. A vila de Betanzos levántase nun outeiro entre os ríos Mendo e Mandeo, antes da súa confluencia, entre os 22 e 35 metros de altitude. A pendente das abas dos montes arredor destes ríos acentúase canto máis se achegan á vila. Con todo, a máxima altitude no concello non supera os 160 metros. En Tiobre, Requián ou Brabío acádanse os puntos máis altos, que están entre os 140 e 160 m. En Piadela, en dirección ao encoro, descende tamén a pendente ata chegar aos 40 metros.

### Hidrografía
[miniatura|dereita|200px|Saída do concello cara a Santiago pasando a ponte de Beldoña, que une [Guiliade, Piadela, Betanzos|Guiliade, Piadela con Beldoña.]]
Está atravesado polos ríos Mandeo, Mendo e Mero. No propio centro de Betanzos xúntanse estes dous ríos Mandeo e Mendo para formar a cabeceira da ría de Betanzos. Un rego, o de Carañas, descende de Tiobre ata o Mandeo, xa preto da confluencia deste co Mendo.

O río Mero fai de linde de Betanzos, en Piadela, con Abegondo. Ese río chega á cabeceira do encoro en termos municipais, que ten unha parte da cabeceira leste do encoro.

### Xeoloxía
Betanzos atópase na serie de Ordes, no complexo paraautóctono da zona de Galicia-Trás-os-Montes. A área que abrangue está formada por grauvacas e metapelitas formadas entre o Neoproterozoico e o Paleozoico. Nalgunha pequena área de Requián e Brabío aparecen grafoneis. En pequenas áreas que seguen un patrón de norte a sur desde Tiobre, a Betanzos e Brabío, aparecen anfibolitas.

A zona de esteiro da ría de Betanzos que se atopa dentro do concello é unha marisma formada sobre dun recheo do Holoceno nas cuncas fluviais dos ríos Mendo e Mandeo.

#### Evolución demográfica
Entre 1900 e 1920 experimentou un leve descenso de poboación, rexistrándose nos anos vinte o seu mínimo (8.709 habitantes). Entre 1920 e 1950 tivo lugar a fase de maior crecemento, aínda que dende esta última década ata 1970 se produciu un novo retroceso demográfico.

Desde o ano 1970 xurdiu unha recuperación de efectivos motivada por unha nova reorientación das actividades agrarias e un incremento das funcións urbanas. Entre 1991 e 2009 o incremento da poboación foi dun 14,67%. O saldo vexetativo era xa practicamente cero no período 1979-1983, con taxas de natalidade e mortalidade ao redor de 10 por mil. Nas últimas dúas décadas a mortalidade ascendeu e a poboación diminuíu lixeiramente. Nos últimos anos a taxa de natalidade diminuíu, mentres que a de mortalidade aumentou. Contra 2011 a primeira era dun 9,9 por mil e a segunda elevábase a un 11,4 por mil. A proporción de mozos menores de 16 anos representaba en 2013 un 13,25%, a de entre 16 e 64 anos un 64,22% e a de 65 anos en diante un 22,53%. Así mesmo, existían 91 homes por cada 100 mulleres.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.9)
ImageSize = width:580 height:300
PlotArea = left: 60 bottom: 30 top: 20 right: 20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:14000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
PlotData=
  color:barra width:20 align:center
  bar: 1877 from:8132 till: 0
  bar: 1887 from:8101 till: 0
  bar: 1900 from:8996 till: 0
  bar: 1910 from:8692 till: 0
  bar: 1920 from:9086 till: 0
  bar: 1930 from:9340 till: 0
  bar: 1940 from:10583 till: 0
  bar: 1950 from:11091 till: 0
  bar: 1960 from:10552 till: 0
  bar: 1970 from:10466 till: 0
  bar: 1980 from:11383 till: 0
  bar: 1990 from:11930 till: 0
  bar: 2000 from:12510 till: 0
  bar: 2010 from:13539 till: 0
  bar: 2020 from:13053 till: 0
PlotData=
  bar: 1877 at: 8132 fontsize:S text: 8.132 shift:(0,5)
  bar: 1887 at: 8101 fontsize:S text: 8.101 shift:(0,5)
  bar: 1900 at: 8996 fontsize:S text: 8.996 shift:(0,5)
  bar: 1910 at: 8692 fontsize:S text: 8.692 shift:(0,5)
  bar: 1920 at: 9086 fontsize:S text: 9.086 shift:(0,5)
  bar: 1930 at: 9340 fontsize:S text: 9.340 shift:(0,5)
  bar: 1940 at: 10583 fontsize:S text: 10.583 shift:(0,5)
  bar: 1950 at: 11091 fontsize:S text: 11.091 shift:(0,5)
  bar: 1960 at: 10552 fontsize:S text: 10.552 shift:(0,5)
  bar: 1970 at: 10466 fontsize:S text: 10.466 shift:(0,5)
  bar: 1980 at: 11383 fontsize:S text: 11.383 shift:(0,5)
  bar: 1990 at: 11930 fontsize:S text: 11.930 shift:(0,5)
  bar: 2000 at: 12510 fontsize:S text: 12.510 shift:(0,5)
  bar: 2010 at: 13539 fontsize:S text: 13.539 shift:(0,5)
  bar: 2020 at: 13053 fontsize:S text: 13.053 shift:(0,5)
Fonte: INE Atchivo - Gráfica por Wikipedia

## Historia 
[miniatura|Privilexio do [mosteiro de Sobrado outorgado por Afonso VIII para o traslado de Betanzos ao castro de Untia (1219).]]

### Do calcolítico ao Imperio Romano
Existen indicios de asentamentos castrexos en Betanzos. A ocupación desta aparece documentada coa chegada do Imperio Romano. Nesta época o núcleo principal de poboación que recibía o nome da cidade (Betanzos o Vello) emprazábase en San Martiño de Tiobre, cuxa igrexa matriz consagrou o arcebispo Diego Xelmírez.

### Do medievo á idade moderna
En 1219 o rei Afonso IX aprobou o traslado da xente que residía no lugar de Tiobre, o "Betanzos O Vello" ao lugar do castro de Untia. Como relatou o rei na orde de creación da vila, fíxoo por petición popular: *ad instantiam et pettitionem habitatorum*. Esa petición viría polas frontes de incursión de normandos ao mando de Horrich ou do propio rei Olaf en 1015. A nova cidade levantouse arredor da área que vai desde a actual praza de Galicia ata a mosteiro de San Francisco. Nese período o Castro de Untia era do Mosteiro de Sobrado e os residentes tíñanlle que facer unha paga da cuarta parte do producido ou pescado na vila, e dar en propiedade a metade das capelas construídas. En 1232 chegou Fernando III o Santo, vido de Sobrado, e asentouse na vila de Betanzos.

En 1295 Betanzos asinou en Valladolid con outras vilas e cidades (como Lugo, León, Zamora, Astorga, Ribadesella, Oviedo, Salamanca ou Viveiro) un acordo de irmandade para negar tributos forzados e apoiarse mutuamente. Nese acordo non participaron cidades como Tui, Compostela ou A Coruña. De feito, nese século as disputas polos portos e a descarga de mercadoría como sal ou viño foi motivo de confrontación coa cidade da Coruña, chegando a ser mediado polo rei Afonso X. Ese rei prohibiría a súa descarga no porto de Betanzos. Nese século e o seguinte, Betanzos viviría enfrontamentos coa armada portuguesa e inglesa, polos seus ataques. No século XIV é cando se constrúen os principais conventos e igrexas grazas ao mecenado de Fernán Pérez de Andrade "O Boo" ou se reconstrúen as igrexas de Santa María e Santiago. Así mesmo, nese período chegou a ter tres hospitais de peregrinos, como o do Espírito Santo, o de San Bartolomeu ou o hospital de San Lázaro para leprosos.

#### Incendios de 1569 e 1616 
miniatura|Mapa de Betanzos que representa a incidencia do incendio, 1616.
A cidade de Betanzos sufriu o verán de 1569 e o 18 de setembro de 1616 dous importantes incendios. Nese último incendio arderon 262 edificios, entre os cales estaban varios pazos, o hospital de San Cristovo, o convento de San Francisco e a igrexa de Santa María do Azougue.

Eses dous incendios afectaron ao importante sector de fornos, que foron arredor de dez, e que abastecían ás case duascentas panadarías da cidade. A produción dos fornos foi desde o século XIII ata o século XVII de importancia na cidade, xa que abastecía, entre outros, ao exército e a armada na Coruña.

### Idade moderna e contemporánea
miniatura|Casa consistorial na Praza da Constitución.
En 1734 creáronse rexementos de milicias provinciais e a Betanzos asignóuselle unha, que durou ata o 1841. O decaemento da cidade posterior a este período veríase revitalizado, entre outros, coa chegada do ferrocarril a principios do século XX . Nesa liña cabe resaltar o legado dos legado dos irmáns García Naveira na cidade entre os séculos XIX-XX. Trala súa volta de migración na Arxentina fomentaron as construcións da casa do pobo, as escolas de San Francisco e o Asilo de García Naveira, o sanatorio de San Miguel, o lavadoiro das Cascas e mesmo o parque do Pasatempo.

Desde 1970 o casco antigo de Betanzos está declarado Conxunto Histórico-Artístico.

#### Irmáns García Naveira
miniatura|esquerda|200px|Estatua dos irmáns García Naveira na praza principal do concello.
Dous irmáns labradores, Juan e Jesús, nados na Ribeira de Betanzos en 1849 e 1853, convertéronse en empresarios na Arxentina, despois de migrar para alí en 1870. Adicáronse na emigración a banca e a conselleiros de diferentes empresas. Tralo seu retorno a Betanzos en 1893, os dous irmáns García Naveira involucráronse en paliar a pobreza e a darlle servizos á cidade. Chegaron a crear unha fundación para iso en 1908. Fomentaron a creación de escolas, como a *Xesús García Naveira*, asilos e refuxios para discapacitados, como o asilo *García Irmáns*, melloraron sanatorios, como o de San Miguel e mesmo crearon sindicatos. Entre as obras que financiaron destacan o lavadoiro público das Cascas e o Parque do Pasatempo.

## Cultura 
### Toponimia 
O topónimo *Betanzos* aparece para o actual lugar de Betanzos "O Vello", en Tiobre. Coa creación da vila en 1219 ese topónimo empregouse como substituto do nome do *Castro de Untia*, o castro onde se construíu a nova vila. *Betanzos* xorde do nome do pobo ou do lugar de residencia dos **"Betantios"** ou "**Betancios"**. Ese xentilicio ou etnónimo (o nome dun pobo ou etnia) é de orixe celta e faría referencia á figura dun deus ou dun persoeiro chamado "*Beto"* ou *"Bito"*. A raíz dese nome do pobo estaría no termo celta **bitu*, que significa "mundo". e tería aparecido antes do século III. Antes xa se tivera proposto a orixe no termo celta *"briga"*, inda que tamén o romano "*habitancium*" co significado de lugar onde se vive.

Co motivo da Feira Franca Medieval recibe o nome de **Betanzos dos Cabaleiros**.

### Patrimonio 
miniatura|dereita|200px|Casas de Fonte de Unta.
Betanzos destaca en particular polo conxunto histórico e artístico que forman a cidade construída no antigo Castro de Untia. A cidade está amurallada, inclúe catro portas de entrada e un patrimonio arquitectónico civil e relixioso no seu interior, o cal máis do 28% está catalogado e protexido. Este conxunto pódese considerar como a capital do Gótico de Galicia.:
* **Casas de Fonte de Unta**. Son as casas tradicionais de agricultores atópase no barrio dese nome, aos pés do casto histórico de Betanzos. Son casas con balcóns de madeira e con soportais. Os balcóns servían para funcións como a seca do maínzo.
* As **murallas** da cidade, construídas no século XV.
* As **Portas do Hórreo**, a do **Arco da Ribeira ou do Cristo**, a do **Arco da Ponte Nova** e **Arco da Ponte Vella**. Son as portas de estilo gótico que dan paso ao centro histórico de Betanzos e que se construíron no século XV. A porta do Hórreo derrubouse bo século XVIII.
* As *casas góticas da rúa da Cerca*, dos século XV (número 5, en ruínas) e XVI (número 9).
* Pazo e **Torre de Lanzós**. Este pazo construíuse entre 1620 e 1625 e foi modificado no século XVII e XVIII e atópase no centro histórico. Ten unha torre nun lateral e a fachada do pazo ten un balcón e unha porta principal rectilínea. Nesta loce o brasón do Conde de Maceda.
miniatura|esquerda|200px|Pazo de Bendaña, na Praza da Constitución.
* **Pazo de Bendaña**. Pazo do século XV con reformas dos séculos XVI-XVII.
* **Torre do Reloxo**. Esta torre atópase nun lateral da Igrexa de Santiago, no centro histórico, e data do século XVI.
* **Pazo dos Condes de Taboada**. É un edificio neoclásico e sinxelo de 1805 que se atópase no centro histórico.
* A **Casa da Pescadería**. É o actual hostal de peregrinos do camiño inglés de Santiago e atópase no centro histórico .
* A **Casa consistorial**. É de estilo neoclásico e construíuse durante o século XIX no centro histórico.
* A **Casa Núñez**. É un edificación de 1923 dun estilo modernista que se atopa no centro histórico. Agora ten o Centro Internacional da Estampa Contemporánea (CIEC).
* Hospital de **San Antonio de Padua**, que é o actual edificio de xulgados de Betanzos. É un edificio neoclásico que se construíu en 1674 e que conta cun claustro interior. A súa construción foi co obxectivo de servir como albergue a mendigos e peregrinos do camiño inglés.
miniatura|dereita|200px|Cása Núñez, na Praza da Constitución.
* **Arquivo do Reino de Galicia**, o actual "Liceo". Este edificio neoclásico data do século XVIII como arquivo do Reino de Galicia. Arestora emprégase como edificio do concello. 
* A **Biblioteca Municipal ou Antigo Colexio de Orfas**. É un edificio barroco do século XVIII que se construíu como colexio e que agora alberga un centro para a terceira idade.
* Edificio do **Asilo Manuel Naveira**, que é a actual Escola García Naveira. Atópase ao lado da Igrexa de San Francisco e construíuse en 1917 no centro histórico seguindo un estilo con toques de barroco galego, modernismo con decoracións arabistas.
* Edificio **Colexio de Orfas**. Este edificio neoclásico construíuse en 1780 na praza de García Naveira. Loce un brasón da cidade con dous pináculos darredor.
* A **Casa do Pobo**. É un edificio modernista de 1918 do centro histórico.
* A **Casa Pita**. É un edificio modernista de 1906 do centro histórico.
* O **palco da música**. Atópase na praza de García Naveira, seguindo un estilo modernista, e construíuse en 1928.
* A **Fonte de Diana**. Esta fonte atópase na praza de García Naveira e representa a Diana de Versalles. Construíuse en 1866.
* O **Matadeiro Municipal**. Construíuse no século XIX con esa función, pero durou pouco tempo como matadoiro.
* O **lavadoiro público das Cascas**, no río Mendo preto da ponte Nova.
* A **Ponte vella das Cascas**, que dá entrada a vila desde Infesta ou Oza dos Ríos e loce un brasón de Betanzos. Xa estaba construída en 1200.

miniatura|dereita|200px|Parque do pasatempo.
Nas inmediacións de Betanzos destaca o **parque do Pasatempo**. Ese parque construíuno Xoán García Naveira entre 1893 e o 1895 despois de volver da súa emigración na Arxentina. A súa finalidade foi a de crear un parque didáctico, como se fose unha enciclopedia.
* Igrexa e Convento de San Francisco, do século XIV.

### Escolas, centros sociais, bibliotecas e museos
#### Escolas
O concello conta cos seguintes centros escolares:
[miniatura|dereita|[IES Francisco Aguiar na avenida da Coruña en Betanzos.]]
* Escola infantil A Galiña Azul de Betanzos, centro público de educación infantil.
* Escola Infantil Municipal Santiago de la Fuente, centro de educación infantil que se sitúa no edificio de Xesús García Naveira.
* Escola Infantil Niño Jesús Raiola en Guiliade, centro de educación infantil concertado.
* CEIP Francisco Vales Villamarín, centro público de educación infantil e primaria.
*IES Francisco Aguiar, instituto público de educación secundaria, bacharelato e ciclos superiores.
*IES As Mariñas, instituto público de ciclos formativos de grao medio e superior, formación profesional básica, bacharelato e educación de adultos.
* Colexio Nuestra Señora del Carmen Betanzos, centro privado de educación de infantil a bacharelato.

#### Centros sociais, bibliotecas e museos
miniatura|dereita|200px|Porta de entrada do Arquivo e Museo das Mariñas.
Betanzos ten dous museos:
* Museo das Mariñas: museo etnográfico e histórico inaugurado en 1983, ocupando o antigo convento de Santo Domingo. Acolle ao arquivo e biblioteca municipais. Conta cunha sección de etnografía, do traxe e da historia de Galicia e Betanzos. Destacan a súa colección de escultura funeraria medieval, con diversos sartegos e laudas; o *Apostolado*, da escola de Rubens; a sala destinada ás antigas escolas dos irmáns García Naveira; e a sección do traxe galego.
* Museo da Estampa Contemporánea: localizado na sede da Fundación CIEC, recolle obras de artistas tan destacados como Pablo Picasso, Amadeo Gabino, Luís Seoane ou Jesús Núñez.
* Biblioteca Municipal A. Castelao de Betanzos, inaugurada en 1946 e premiada no ano 2023 co Premio á Innovación Bibliotecaria de Galicia. Comparte instalacións co Museo das Mariñas e co Arquivo Municipal de Betanzos.
* O Conservatorio municipal de música, que leva o nome do compositor betanceiro Carlos López García-Picos.

En canto a centros sociais hai un en Infesta e outro, cun espazo deportivo, en Piadela.

### Betanzos na cultura popular galega 
Corre a seguinte etimoloxía do xentilicio popular dos veciños de Betanzos: *garelos*. Dise que o rei Mauregato pactara cos musulmáns o pago dun tributo anual de cen doncelas, 50 nobres e 50 plebeas, para os haréns do califato. Este tributo humano reuníase no lugar de Bordel (en Abegondo, na comarca de Betanzos), onde se levanta a chamada *Torre de Peito Bordel*. Ata que un día, os betanceiros negáronse a pagar. Os musulmáns viñeron axiña para reclamar o pago, nas súas galeras, e os veciños defendéronse valentememnte, rexeitando o ataque e apoderándose das galeras inimigas. Desde entón, foron chamados *galeros* e, co tempo, unha metátese cambiou o nome polo de *garelos*, que pervive hoxe en día.

#### Na literatura popular 
* *Anque che son das Mariñas,/ das Mariñas de Betanzos,/ anque che son das Mariñas/ non che merco os garabanzos* .
* *Anque che son das Mariñas,/ das Mariñas de Betanzos,/ anque che son das Mariñas/ non che vendo garabanzos*. 
* *As garelas*  *de Betanzos/ cando van para o muíño/ levan un gato esfolado/ para comer no camiño*.
* *As señoras de Betanzos / tamén gastan abanico; / comen carne de can / pensando que é cabrito*.
* *Lacón con grelos/ repolo de Betanzos/ e máis xurelos*.
* *Teño unha casiña branca,/ na Mariña, antre loureiros,/ teño paz e teño amores,/ estou vivindo no ceo* .

#### Festas e celebracións 
miniatura|Globo de Betanzos.
* Romaría dos Caneiros
* Festas de San Roque de Betanzos, que inclúen o Lanzamento do Globo e a Romaría dos Caneiros.
* Feira Franca Medieval de Betanzos dos Cabaleiros
* Concurso Bienal de Balconadas
* Festa do Viño de Betanzos
* Festa dos Alborotados
* Festa da tortilla

## Economía 
[miniatura|Sede de [Gadisa no polígono de Piadela.]]
A súa economía está baseada fundamentalmente nos servizos. Betanzos é un centro administrativo e xurídico da comarca que leva o seu nome, baseando o seu crecemento no comercio, a banca, a cultura e o turismo. Betanzos, como cabeceira de comarca e pola súa situación xeográfica e clima, é unha terra con sona pola calidade dos seus produtos da terra.

En Betanzos ten a súa sede ABANCA, un dos meirandes bancos de España.

Un dos produtos tradicionais de Betanzos é o viño, e arestora está declarado como de interese xeográfico. Cultívase en pequenas explotacións ás beiras dos ríos Mandeo e Mendo. O viño de Betanzos é principalmente comercializado na localidade por pequenas adegas. Ademais, en Betanzos tivo a súa sede a sociedade española para o cultivo do lúpulo, que se introduciu a principios do século XX e chegou a ter un importante impacto económico. O lúpulo era principalmente mercado pola empresa Hijos de Rivera e dáballe á cervexa Estrella Galicia o seu sabor amargo característico. Hoxe a produción agrícola esta baseada en pequenas hortas. Son unha axuda á economía local e das feiras.

Desde o punto de vista industrial, a cidade converteuse, pola súa situación estratéxica, en centro loxístico dalgunhas das empresas de transportes ou abastecementos alimenticios relevantes na zona. No polígono de Piadela ten a súa sede Gadisa.

Na vila celébrase a feira de Betanzos os días 1 e 16 de cada mes.

#### Infraestruturas de transporte 
miniatura|esquerda|200px|Estación ferroviaria Betanzos-Cidade.
Betanzos é un nó de comunicacións, está situado ao fondo da ría de Betanzos, grazas a comunicación da N-VI e a Autoestrada do Noroeste A-6. Ata a construción da Ponte do Pedrido e da Ponte da ría de Betanzos era lugar de paso obrigado nas comunicacións por estrada entre Ferrol e A Coruña. As súas estacións de tren, en Infesta e a da Cidade, tiveron unha importante historia na comunicación entre A Coruña e Ferrol e con Monforte de Lemos.

A ría e parte dos ríos Mandeo e Mendo son navegables, o cal ten unha certa repercusión como espazo de lecer e económico.

## Espazos naturais
[miniatura|200px|Río Pelamios na [Caraña de Abaixo, Tiobre, Betanzos|Caraba de Abaixo, en Tiobre.]]

### Espazos naturais protexidos
Betanzos ten dúas zonas especiais de conservación (ZEC) declaradas en 2014, despois de ser candidatas como espazos de interese en 2004. A que ocupa maior extensión no concello é a ZEC Betanzos - Mandeo. Esta zona de protección ampara ás marismas da ría de Betanzos e as ribeiras do Mandeo e Mendo ao seu paso polo concello. O seu maior interese é o esteiro interior da ría a diversidade de especies entre o litoral da cabeceira da ría e os últimos tramos dos ríos.

Ademais, unha parte da cabeceira do ZEC Encoro de Abegondo - Cecebre está dentro do concello, que é unha parte da parroquia de Piadela. Esta zona do encoro é unha das áreas de maior interese de conservación e que destaca polos seus bosques aluviais, brañas e prados de ribeira arredor do río Mero.

### Reserva da biosfera
O concello de Betanzos forma parte do proxecto das reservas da biosfera do programa MAB da UNESCO, dentro da  Mariñas Coruñesas e Terras do Mandeo. Estas iniciativas de reservas pretenden fomentar o desenvolvemento sostible, a economía local e conservar os espazos naturais locais.

### Espazos interese de local
Un espazo natural de interese é o río Pelamios, un río que conflúe co Mandeo preto de Betanzos. Ese treito de ribeira contén dezanove muíños de maquía.

Ademais, a ruta que vai desde a ponte vella de Betanzos ata o campo dos Caneiros segue o un treito de ribeira do Mandeo de interese. Ese percorrido é o tradicional na festa con ese mesmo nome, a dos Caneiros.

## Deporte
miniatura|dereita|200px|Piragüismo no Mandeo, preto do porto deportivo.
Os servizos municipais de Betanzos contan cun polideportivo, un pavillón polideportivo, unha piscina cuberta e outra descuberta. As escolas municipais forman en atletismo, karate, ciclismo, fútbol, taekwondo ou deportes náuticos, entre outros. Destaca tamén as instalacións como as do *Club Náutico Ría de Betanzos*.

En varias parroquias de Betanzos existen campos polideportivos e de fútbol, como o do Carregal ou o municipal García Hermanos en Betanzos.

O Betanzos CF fundado no 1952 representa a vila na preferente galicia. 

O concello organiza anualmente a *Gala do Deporte*.

## Política municipal 
## Cidades irmás 
## Galería de imaxes 

Ficheiro:Rias de Betanços e Ares no atlas de Pedro Teixeira (1634).jpg|Betanzos e a súa ría no atlas de Pedro Teixeira, 1634.
Ficheiro:1906, Northern Spain, pp. 108-109, Betanzos.jpg|Rúa de Betanzos nunha acuarela de Edgar T. A. Wigram publicada en 1906.
Ficheiro:Betanzos_Ponte_das_Cascas_1.jpg|Ponte das Cascas, entrada sur da vila de Betanzos.
Ficheiro:Betanzos_Arco_da_Ponte_Vella_3.jpg|Porta da Ponte Vella, entrada do camiño inglés.
Ficheiro:Betanzos_Praza_Irmáns_García_Naveira_1.jpg|Praza dos Irmáns García Naveira.
Ficheiro:Betanzos-igrexas-015-San.jpg|Pórtico da igrexa de Santiago.
Ficheiro:Betanzos_lavadoiro_das_Cascas_6.jpg|miniatura|O lavadoiro das Cascas.
Ficheiro:Betanzos_Río_Mendo_e_Mandeo_16.jpg|Confluencia do Mendo e o Mandeo na Ribeira de Betanzos.
Ficheiro:Betanzos_Río_Mendo_e_Mandeo_8.jpg|Abas co viño da Terra de Betanzos a carón do Mandeo e barca dos caneiros.
Ficheiro:Piadela_Betanzos_11.jpg|Escudo na fachada do pazo de Piadela.
Ficheiro:Fonte-picacha-brabio-betanzos.jpg|Fonte Picachá en Brabío.
Ficheiro:Betanzos_Tiobre_Igrexa_de_San_Martiño_68.jpg|Igrexa de San Martiño de Tiobre.
Ficheiro:Betanzos_Museo_das_Mariñas_5.jpg|Exposición no Museo das Mariñas.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 

### Outros artigos 
* Lugares de Betanzos
### Ligazóns externas 
* Páxina web do Concello de Betanzos
* Anuario Brigantino, revista de historia local e comarcal.