Abril na cultura popular galega

O que segue recolle diversa información sobre a pegada do mes de **abril na cultura popular e na literatura oral galegas**, recollida de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc. Tamén incluímos as mencións á Coresma, á Semana Santa e á Pascua de Resurrección por coincidir, habitualmente, neste mes.

Eladio Rodríguez recolle o costume de acender na lareira, en cada casa, o *Lume novo*, que se prende co tizón ou as ascuas do lume que o abade bendice no adro da igrexa no transcurso dunha cerimonia que se celebra o Sábado Santo. Este lume que se prende na igrexa facíase co pedernal e utilizábase para acender, inmediatamente, as brasas do incensario e as lámpadas do templo .

## Crenzas e supersticións
En Cambados disque dá mala sorte varrer a casa en Semana Santa (Leiro Lois, 120),

Para cura-lo meigallo ou o tangaraño (raquitismo), vaise á romaría de San Pedro Mártir, en Belvís, Santiago, o 29 de abril. Lamas Carvajal recolle esta tradición nunha das súas poesías :

Crese que se o cuco non acaba de vir entre marzo e abril é sinal de que se van producir grandes desgrazas.

O último día de abril ou, noutros lugares o 29, existía o costume de *alumea-las leiras*. Este rito propiciatorio consistía en percorre-los campos de cultivo con fachos encendidos, unha vez rematada a sementeira, para pedir unha boa colleita:

## Locucións 
* *Estar feito un abril*: estar cheo de vida.
* *Parecer un abril*: ser ou aparentar un mozo guapo e elegante.

## Refraneiro 
miniatura|*A abella e a ovella en abril deixan a pelexa*
* *A abella e a ovella, en abril deixan a pelexa* . 
* *A auga de abril enche o carro e o carril* . 
* *A choiva no abril dá millo e dá pan*. 
* *A coresma e a cadea, prós probes parecen feitas* .
* *A liñaza por San Marcos nin nada, nin no saco*  
* *A ovella e a abella polo abril deixan a pelexa*.
* *A ovella en Pascua florida está lustrosa e parida*.
* ''A páscoa onde quixeres; o antroido ond'as mulleres* .
* *As sardiñas en abril, cólleas polo rabo e déixaas ir* .
* *A sardiña polo abril, cóllea polo rabo e déixaa ir; por maio ásaa no borrallo, e por San Xoán xa molla o pan* .
* *A sardiña por abril cóllea polo rabo e déixaa ir, por maio ásaa no rescaldo e por san Xoán xa molla o pan* . 
* *Á solla de abril ábrelle a mán e déixaa ir*  .
* *A solla en abril cóllea na man e déixaa ir* .
* *Abril a lan carda, e maio leva a fama* .
* *Abril, abril, de cen en cen anos deberas vir* .
* *Abril, augas mil, escoadas por un mandil* . 
* *Abril chovedoiro enche o cabaceiro* .
* *Abril, déixame dormir, que en maio de meu me caio* 
* *Abril e maio son a chave de todo o ano* .
* *Abril e maio son as chaves do ano* .
* *Abril frío e fornos quentes, alegría prós meus dentes* .
miniatura|*Abril frío e mollado, enche o celeiro e farta o gado*
* *Abril frío e mollado, enche o celeiro e farta o gado* .
* *Abril frío, moito pan e pouco viño* .
* *Abril frío, pan e viño* .
* *Abril frío trai poias de trigo* . 
* *Abril mata o porco no cobil, e maio mátao dun ano* .
* *Abril mollado, malo na horta e bo no campo* . 
* *Algún día será festa e será Pascoa* .
* *Altas ou baixas, en abril son as Pascuas* . 
* *Antroido á raxeira, Pascuas á lareira*.
* *As madrugadas de abril son pintadas pra durmir* .
* *Auga de abril e xiada de maio, herba pra todo o ano* .
* *Cando abril recacha, inda a vella queima a racha*  
* *Cando en marzo chove i en abril xía, quédase maio feito unha criba* .
* *Cebada, pra marzo; leña pra abril e trigo, pra maio* .
* *Chova por abril e maio e non chova en todo o ano* .
* *Chuvia de abril non perdoa o carro nin o carril* . 
* *Chuvia, de abril; recío, de maio* .
* *Chuvia por abril e maio, aunque non chova en todo o ano*. 
* *Coas xarapadas de abril, mexa o porco no cubil* .
* *Cobras en marzo, neve en abril* . 
* *Coida de podar en marzo, que o que poda en abril, ese é ruín* .
* *Corta cardos en abril e de cada un naceranche mil*.
* *De abril a abril volven as augas por onde adoitaban vir* .
* *Día de Páscoa e domingo lardeiro, cada cadelo no seu palleiro* .
* *Dixo o pastor a marzo: "mal trataches ó meu gando; alá irás onde non volvas máis". E marzo respondeu: "con tres días que me quedan, e tres que me empreste meu irmán abril, poreiche as túas ovellas a parir"* .
* *Domingo de Ramos lava os teus panos, que na semana maior choverá ou quentará o sol*.
* *Dúas augas de abril e unha de maio valen os bois e o carro* .
* *En abril abre a porta ó gado, e déixao ir* .
* *En abril, augas mil, cargan o carro e mailo barril*. 
* *En abril, augas mil, e en maio tódalas que queiran vir*. 
* *En abril, augas mil, e en maio, tres ou catro' . 
* *En abril cear sin candil*. 
* *En abril, chuvias ir e chuvias vir* . 
* *En abril déixame durmir, que en maio eu só me caio*. 
* *En abril e maio fai fariña pra todo o ano* . 
* *En abril entra o albañil*. 
* *En abril, espárragos para min; en maio, para o meu amo* .
* *En abril métese a vella no cubil*. 
* *En abril morre a fraca; a colmea, non a vaca* .
* *En abril non te descubras dun fío*. 
* *En abril, o salmón pra min, no maio pró criado, e no san Xoán pró can* .
* *En abril os espárragos pra min, i en maio pró meu amo* .. 
* *En marzo, se podas un cardo, naceranche catro, i en abril, se cortas catro naceranche mil*. 
* *Entre abril e maio, fai fariña para o ano* .
* *Entre marzo e abril sae o cuco de cubil, que coa neve non quer vir* .
* *Entre marzo e abril, se non vén o cuco, quer vir a fin* .
* *Falten augas mil e non falten en abril* . 
* *Febreiro moliñeiro, marzo ventoso e abril chuvioso, sacan a maio garrido e fermoso* .
* *Garda do pan para maio e da leña para abril* 
* *Maio airoso fai o pan garboso* .
* *Maio fai as apostas, e abril lévallas ás costas* .
* *Marzo amola, e abril esfola* . 
* *Marzo espigarzo, abril pendoril, en maio granado, en San Xoán segado*. 
* *Marzo espigarzo, abril pendoril, maio granado, San Xoán segado, Santa Mariña a airiña* .
* *Marzo, espigarzo; abril, penduril; maio, granado; san Xoán, curado. Na santa Mariña, metelo na arquiña* 
* *Marzo espigarzo, abril penduril, maio granado, san Xoán curado, na santa Mariña metelo na arquiña*.
* *Marzo, espigas catro; abril, espigas mil* .
* *Neve en abril, cobras en marzo* 
* *No abril, cada pingota de auga vale por mil* .
* *No abril para min, no maio para o criado e no san Xoán o peixe para o can*. 
* *No abril sai o cuco do cubil* . 
* *No mes de abril cada polbo bota mil* .
* *No mes de abril fai queixos mil, e no de maio fai tres ou catro* .
* *No mes de abril fai queixos mil; no de maio, tres ou catro* . 
* *O cuco no abril vive, e no maio revive* .
* *Ó escacho, polo abril, non hai máis que lle pedir* .  
* *O frío de abril mata o porco no cubil* . 
* *O frío de abril mata o porco no seu cubil* .
* *O millo por san Marcos nin no saco nin nado*.  
* 'O primeiro de abril van os burros a onde non deben ir* 
* *O que en abril come sardiña, aínda en agosto pícalle a espiña* . 
* *O que en abril come sardiña, inda en agosto lle pica a espiña .
* *O que en marzo non fende, en abril non estende* .
* *O que non garda leña pra abril, non sabe vivir* .
* *O salmón i o sermón, dispois da Pascoa non teñen sazón* .
* *O sermón, o sábalo e o salmón, na coresma teñen sazón, dispois non* .
* *O vento de abril i a lama de agosto, matan o viño anque sexa no mosto* . 
* *O viño de abril, enche o carro e o carril*. 
* *O viño de abril non vai ó funil*.
* *Os aires de abril fan meter o porco no cubil*.
* *Ós comenzos de abril o cuco ten que vir, e se non volveu, ou prendérono ou morreu* .
* *Pascoas, con que quixeres; entroidos, coas túas mulleres* 
* *Que altas, que baixas, en abril son as Pascuas*. 
* *Que chova en abril e maio anque non chova en todo o ano*. 
* *Quen queira mal a unha veciña, déalle en abril sardiña* .
* *Ramos mollados e Pascuas enxoitas, bo ano de froitas e troitas*.
* *San Marcos, sementa polos altos*. 
* *San Xurxo o larpeiro leva as uvas no pandeiro* .  
* *Sardiñas salgadas, castañas asadas e confesión, antes das Páscoas de Resurrección* .
* *Se chora Marta, rí Lázaro; se Lázaro chora, Marta rí* . 
* *Se en marzo non canta o cuco, nin en abril a bubela, e a ruliña non rulea, mala cosecha se espera*. 
* *Se en marzo ou abril o cuco non vén, quer vir a fin* .
* *Se entre marzo e abril o cuco non vén, é que o cuco é morto ou a fin quere vir* . 
* *Se por San Xurxo chove, de cen cereixas quedan nove* . 
* *Solla de abril, abre a man e déixaa fuxir* .
* *Tal teño a Páscoa, cal teñas a casa* .
* *Val máis un torbón de abril que os bois e o carro i aquel que vai nil* .
* *Xaneiro xiado e abril mollado enchen o faiado*.

## Cantigueiro 
* *Adiós, martes de antroido,/ adiós, meu amiguiño,/ hastra o domingo de Páscoa/ xa non como máis touciño* .
* *As tellas do teu tellado/ non queren baixarme a abrir;/ baixa tu, rosa de maio,/ criada no mes de abril* .

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* ÁLVAREZ BLÁZQUEZ, Xosé María: *O libro do porco*. Colección *O Moucho* 26. Edicións Castrelos, Vigo 1972.
* ÁLVAREZ GIMÉNEZ, Emilio: *Refranero agrícola y metereológico gallego*. Pontevedra 1904.
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
* ANÓNIMO: *Refraneiro do viño. 505 sentenzas recollidas do pobo*, Edicións Castrelos, Colección O Moucho, Vigo 1968.
* FERRO RUIBAL, Xesús, *Refraneiro galego básico*, Galaxia, Vigo, 1987.
* FRAGUAS Y FRAGUAS, Antón: *La Galicia insólita. Tradiciones gallegas*. Cuadernos do Seminario de Sargadelos 51. Ed. do Castro, Sada 1990. 
* GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en *Coloquio de etnografía marítima*, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
* LEIRO LOIS, Adela (dir.): *Cambados: a tradición oral*. Colexio Público Castrelo. Cambados 1986.
* LEMA BOUZAS, Lino (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refrás galegos do home*. Ed. do autor, Lugo 1977.
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refráns galegos da muller*. Alvarellos, Lugo 1978.
* OTERO ÁLVAREZ, Aníbal: "Hipótesis etimológicas referentes al gallego-portugés", en *Cuadernos de Estudios Gallegos*.
* REAL ACADEMIA GALEGA: *Diccionario Gallego-Castellano*. La Coruña 1913-1928. 
* RIELO CARBALLO, Isaac: *Cancioneiro da Terra Cha (Pol)*. Ed. do Castro, Sada 1980. 
* RIVAS QUINTAS, Elixio: *Frampas. Contribución al diccionario gallego*. Ed. Ceme, Salamanca 1978.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*. Galaxia, Vigo 1958-1961. 
* SOBREIRA, Juan: *Papeletas de un diccionario gallego* (1792-1797), ed. de J. L. Pensado Tomé, Instituto de Estudios Orensanos, Ourense 1979.
* VALLADARES NÚÑEZ, Marcial: *Diccionario gallego-castellano*, Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.
* ZAMORA MOSQUERA, Federico: *Refráns e ditos populares gallegos*. Galaxia, Vigo 1972.

### Outros artigos 
* Semana Santa
* Galería de imaxes da etnografía de Galicia