O demo na cultura popular galega

O que segue recolle diversa información sobre a pegada do **demo na cultura popular e na literatura oral galegas**, recollida de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc. Inclúense tamén aquí as informacións que se refiren ás diferentes manifestacións do demo (diaño, trasgo etc.), ós pautos co demo, a posesión diabólica e a súa curación, así como ó inferno.
miniatura|300px|Pinturas murais na igrexa de Santa María de Labrada (Guitiriz, Lugo)
En Galicia, o demo recibe numerosas denominacións populares: *abelurio, cachán, cachano, cachizo*, *demachiño* (máis propiamente, aplícase a demos pequenos como o *diaño burleiro*), *démaro, demiño, demócharo, democho, demóncaro, demonche, demoncre, demontre, demóñaro, demoño, demoro, déncaro, dencho, déngaro, denllo, dentre, deño, diabo, diabro, diantre, diaño, mafarrico, rabeno, rabudo, resalgario, sucio (e zucio), tardo, trasgo* e *trasno*. 

Tamén se lle denomina mediante nomes propios, como *Donai* (que pode proceder de *Adonai*, un dos nomes que recibe Deus na Biblia, *Leonardo*, *Pedro, Perecho, Perello, Perete, Xan ou Xan Moxico,* ou *Xuncras* (posible contaminación con Xudas). 

Tamén existen denominacións eufemísticas coas que se pretende evitar pronunciar o seu nome, por se o demo o puidese interpretar como que se lle invoca: *o Cornudo, o Escuro, o das botas, o das zapatillas, o dos dentes longos, o Nemigo, o Pecado, o Rabudo, Papá Xarriña*. Resulta común referirse a el como *Arrenegado sexa!*

E, finalmente, tamén se utilizan as denominacións literarias máis clásicas, como *Belcebú*, *Luzbel* e *Lucifer* (que resplandece), *Satán* ou *Satanás*.

O demo pretende levar ós homes ó pecado e, como consecuencia, ó inferno, e para iso recorre a calquera tentación que poida serlle útil e en calquera momento, porque, lémbrese, "*O demo nunca ten sono*". Por isto tamén se di que está detrás de calquera desgraza que aconteza á xente, ó gando ou ás leiras (enfermidades, incendios, andazos no gando, treboadas etc.) e incluso detrás de pequenos contratempos como perder algunha cousa ou que se rompa unha peza da vaixela. Nestes casos, pode suceder que quen os sufra perda a paciencia e renegue ou maldiza, pecando. Finalmente, outro momento no que xente maior adoita amentalo pode ser ó observar novas tecnoloxías ("*Sonche cousas do demo*").

## A vaidade do demo 
Na Pontenova (Lugo) recolleuse a lenda seguinte: o Demo xa existía antes da creación do mundo e estaba ante Deus cando este comezou a crear o home. Deus meteu un dedo na auga e deixou caer unha pinga, e desta pinga naceu un home. O Demo, orgulloso como era, repetiu o xesto e creou outro home, pero non contento con isto, meteu os cinco dedos e así conseguiu crear cinco homes de vez, crendo demostrar así que era superior ó mesmo Deus. Pero este, ante tal xesto de soberbia, mandouno ó inferno para toda a eternidade.

Coñecidas son as tentación do demo a Cristo no deserto. Na terceira tentación cóntase que: 
miniatura|250px|Tentacións do Demo a Cristo

Pois ben, en Galicia dise que tales feitos aconteceron en Cambados. E que cando o demo lle mostrou toda a terra coñecida e prometeu darlla, advertiulle que non toda: "*Todo isto heiche dar se me adorares, agás Fefiñáns, Cambados e Santo Tomé*" (os tres lugares que conforman Cambados).

## Os *pautos* co demo 
Dicimos que o demo busca captar almas para o inferno, e para iso intenta levar a cabo un pacto co home ou muller -escrito e asinado con sangue humano, sangue da persoa que fai o pacto, por suposto- no que este lle entrega a alma a cambio de diñeiro, poder, amor, saúde ou calquera outra cousa que cobice esa persoa. Unhas veces é o demo quen busca a oportunidade de tentar a esa persoa pero outras veces é esta quen chama pola presenza do demo utilizando diferentes fórmulas, como por exemplo os ensalmos que se poden atopar no *Libro de San Cibrao* ou *Ciprianillo*, aínda que na mitoloxía galega existen outras formas de chamar á presenza do demo. En calquera caso, cando se está ante el cómpre non manifestar medo ningún porque o demo despreza ós covardes e nunca fai pactos con eles.

Sempre queda a esperanza de que resulta posible romper estes pautos e enganar ó demo porque, segundo se cre, o demo *ten un burato na man*. Vese aquí unha forma de relativizar o poder do demo que, aínda que grande, non é ilimitado, e de aí xorden numerosos contos sobre *o diaño burlado*.

En Ardán (Marín) cóntase que no monte Castelo había un gran tesouro e que varios homes foron buscalo. No cume do monte aparecéuselles o demo, entre tronos e terremotos, preguntando que querían. Eles dixeron que querían o ouro e o demo aceptou darllo, a cambio de que lle trouxeran un home, pero aínda que intentaron levar ó rapaz máis parvo da aldea, este logrou zafarse. Aqueles homes colleron un gato e así conseguiron enganar ó demo. Por fin, este veu cun carro cargado de diñeiro pero un dos homes exclamou un *Valgame Deus!* e neste instante desapareceron tanto o demo como o diñeiro.

Noutro caso, recollido en San Cristovo de Lóuzara (Samos), o demo reta a un home a saltar un pequeno burato no chan, de só dous pés de ancho. Este, desconfiando polo fácil que semellaba ganar, foi consultar co abade, quen lle asegurou que se trataba dunha trampa e que, cando intentara saltar, o burato crecería e crecería ata que o home caese dentro. Pero díxolle que levara un gato ou unha galiña negros agochados baixo a capa e que o deixara caer o bicho no burato mentres el saltaba, porque o demo sempre cobraba *unha cousa viva*. Efectivamente, cando caeu o animal no burato, este pechouse inmediatamente e o demo, alporizado, rebentou coa rabia.

As crenzas sobre o comportamento do demo cos seus servidores son contraditorias. Para uns, nunca falta á súa palabra e coida dos que pactan con el, porque é sabido que *Ó demo ós seus quer*. Pero para outros é ó contrario e maltrata a quen cae nas súas mans, e por iso dise que *Así paga o demo a quen o serve*.

Así, dise que un dos ladróns das xoias do Mosteiro da Armenteira, gardara un valioso cáliz pero arrepentiuse e quería devolvelo, aínda que non se atrevía porque non quería que ninguén soubera que fora el. Cando, xa vello, veu chegar a hora da morte, pediulle ó fillo, crego, que o fixera el, pero axiña. O fillo tomou o cáliz e comezou a andar cara a Armenteira, pero o mosteiro estaba moi lonxe e temía non cumprir a encarga antes de morrer o pai. Aínda que rezou moito, non avanzaba de abondo e cada vez estaba máis canso, así que chamou ó demo e pediulle axuda. O demo veu e levouno nun instante, de xeito que puido deixar o cáliz sobre o altar antes de que morrera o pai, salvando así a súa alma. Pero aínda así o demo levouno canda el por máis que o crego protestara por ir ó inferno tras facer unha boa obra, e deulle esta razón: *¿Pra que me chamaches? Agora, vén comigo!!*

Crese que o demo atende cando se lle invoca. Na Ría de Muros corre a seguinte lenda que explica como se formou a Illa da Creba (sita na parroquia de Esteiro, en Muros). A Creba era un lugar na costa habitada por mouros. Dunha volta, os cristiáns matáronos a todos agás á filla do xefe. Esta invocou o demo, quen levantou unha violenta treboada que afogou ós cristiáns e separou aquel anaco de terra, que desde entón foi illa. A moura converteuse nunha gran serpe que, acompañada por outras feras, dedicouse a afundir os barcos que pasaban pola zona.

As bruxas teñen un pacto perpetuo co demo, e grazas a iso poden facer as maldades que fan. Mostran o seu sometemento ó demo nos diferentes actos de culto satánico e nos aquelarres dos sábados, ós que o demo acode para que o adoren e lle biquen no cu (*osculo infame*). Estes servidores do demo, maiormente mulleres, foron o obxectivo da Inquisición española. Dáse por certo que o demo marcaba ás bruxas como sinal de dominio e para identificalas como servas súas. A marca consistía nunha pata de ra ou de sapo na cara.

## Diferentes representacións do demo 
O lendario galego é extraordinariamente rico en relatos que recollen a presenza e actos do demo nos diferentes lugares de Galicia. Como norma xeral pódese dicir que sempre se lle pinta con características negativas, incidindo na oposición á idea do ben e, en particular, a Deus. Así, reina na noite (mentres que Deus o fai no día, na luz), asóciase a animais inmundos e velenosos (cobras, sapos), ou ben represéntase como un macho cabrún (que ten cornos, cheira mal e come nos cultivos).

Non se trata sempre do anxo rebelado contra Deus, senón que existen moitas manifestacións, desde o chamado *demo maior* ou *demo negro* (realmente, un colectivo de demos), que é a representación do mal e busca condenar á xente no inferno, ata os *demos domésticos*, caracterizados polas travesuras que realizan no ámbito da casa ou da corte. Estes últimos son os coñecidos como *demiños, tardos ou trasnos*, así como *diaño burleiro*. Existe tamén o chamado *demo coxo*, que o pobre sempre chega tarde. Fraguas establece tres categorías de demos: os demos malos son os que gañan almas para o inferno (e están representados polo *demo negro*); os bos son os que axudan á xente (os *diañiños*); e os trastes son os que simplemente fan bromas, trasnadas (son os trasnos ou trasgos).
[miniatura|300px|Os demos, en forma de mono, tentando a Xesús na [Fachada das Pratarías|Fachada das Praterías da catedral de Santiago]]
miniatura|O demo, baixo a forma de serpe, tentando a Adán e Eva (Simes, Meaño, Pontevedra)

Pode adoptar calquera forma, humana, animal ou monstruosa, e pode aparecerse ante as súas vítimas no lugar que mellor conveña ós seus fins. Formas animais preferidas son as do can, gato e, sobre todo, serpe (con ou sen as) ou dragón, pero en Sarandós (Abegondo) apareceuse ante un abade en forma de lebre xigantesca; noutros casos é en forma de coello. Tamén se cita en forma de mono, porco, galo de vistosa plumaxe, castrón ou carneiro, burro ou cabalo ou mesmo en forma de pomba, que foxe convertida en corvo; pode representarse con as de morcego, interpretándose estas as como lembranza da súa orixe anxélica. Para rematar con semellante plurimorfismo, pode adoptar unha forma híbrida de home e animal, como tal, con corpo de home e cabeza de cabalo, ou corpo de home e patas de cabra.

As representacións do demo como serpe ou lagarto no momento de tentar a Adán e Eva son relativamente comúns nos fustes dos cruceiros galegos.

Cando toma forma humana, as descricións son moi variables. Normalmente preséntase como un home maduro, un *señorito* alto e ben vestido, e que fala sempre en castelán Estes detalles (ser un *señorito*, andar ben vestido e falar en castelán) remarcan a distancia do demo coa xente común, evidencian que o demo é *un outro* cultural, un ser que non pertence á colectividade aínda que se poida convivir con el. Quizais por iso o refraneiro di que *Cando toma corpo o diaño, vístese de avogado*, refrán que reflicte ben a opinión que o común da xente ten -ou tiña- de escribáns e avogados.

Outras veces toma a figura dun vello que, aínda así, é quen de preñar as mozas só coa mirada. Pero pode identificarse por determinados detalles que o delatan, como as cintas coas que suxeita a súa barba postiza, ou porque lle asoman os pezuños de cabra por baixo dos pantalóns, ou porque se lle ve o rabo; tamén polo cheiro a xofre que o precede. Nalgún caso cítase o feito de ter unha das súas mans furada. A presenza de rabo, cornos, orellas de gato ou pezuños foi reflectida na arte desde a Idade Media. Por outra banda, resulta fácil recoñecer as obras do demo porque sempre deixa algunha pegada, de aí que se afirme que *o demo sempre deixa o rabo fóra*.

Pero tamén pode tomar forma feminina. En Laroá (unha parroquia de Xinzo de Limia) apareceuse a un mozo baixo a forma da súa noiva, e cando este intentou darlle un abrazo atopou unhas formas duras, uns peitos anormais e uns dentes de egua baixo o sorriso da suposta moza.

## Como librarse do demo 
Como o demo sempre a está buscando (insístese en que "*o demo nunca dorme*"), cómpre protexerse con determinadas prácticas ou obxectos con poderes relixiosos. Entre as primeiras están o sinal da cruz, rezar certas oracións ou dicir, chegada a ocasión. fórmulas como *arrenégote, demo*, ou ben *Vade retro*. Entre os obxectos protectores, chamados en conxunto *cousas boas*, temos reliquias, medallas e estampas, rescritos. , incenso ou fragmentos de *pedra de ara*  Estas *cousas boas* adoitan gardarse dentro dunha bulsa e levarse no peto ou colgarse tras da porta da casa.

Un remedio considerado moi eficaz é recitar, cando se achega o demo, as *palabras de San Xoán retorneadas*. Trátase dunha oración formada por trece invocacións que hai que recitar -en castelán- cara a adiante (*A la una..., a las dos..., a las trece*) e logo cara a atrás (*A las trece..., a las doce..., a la una*). O demo nunca resiste este recitado e escapará cun estoupido.

## Posesión diabólica 
O demo é moi capaz de meterse no corpo dunha persoa, dando lugar a unha enfermidade imaxinaria denominada "ramo cativo" (ou *endiañamento*), nome popular que designa na práctica a case calquera trastorno mental, epilepsia ou condutas anormais, que se sospeitan poidan ser obra do demo. As persoas nas que entrou o demo chámanse *endiañados*, *enmeigados* (por confusión) ou *espiritados*.

O demo responsable da posesión pode ser un ou varios e, neste caso, son distintas *categorías*: demos verdadeiros ou simples espíritos malignos. A entrada do demo nun corpo pode ser por propia iniciativa do demo, que aproveita un descoido da persoa que lle deixa algunha porta aberta (por exemplo, cando alguén bocexa e esquece facer o sinal da cruz sobre a boca). Outras veces é por culpa do enfermo: dise que hai mulleres que chocan un ovo no sobrazo para conseguir un *diaño familiar*, pero logo ese diaño se mete nelas. E unha terceira posibilidade é que sexa unha bruxa a que lle dá a beber ou comer a unha persoa á que quer mal algo no que botou un demiño.

A posesión maniféstase de formas moi variadas: arrebatos durante os que o enfermo revira os ollos, retórcese no chan e bota escuma pola boca; pero noutros casos o enfermo queda ríxido, coma morto, e mudo. Ou ben berra con forza blasfemias tremendas contra Deus, a Virxe e os santos ou pronuncia obscenidades, normalmente en castelán e con acento estraño, pero tamén en linguas estranxeiras ou en grego e latín, linguas que por suposto nunca aprendera a persoa afectada. Outros síntomas claros son o rexeitamento violento ás cousas santas ou a entrar na igrexa.

Risco conta que en Vilarchao (na Peroxa, Coles) unha muller tiña dous demiños, os dous casteláns; outra, en Castro Caldelas, tamén tiña dous, pero un andaluz e outro arxentino, e outra máis, do mesmo lugar, tiña catro, dos que un era bo e falaba portugués. Conta tamén que o sancristán de Arteixo conseguiu que un vello botara 17 diaños pero aínda tiña un mais, que era cura e mudo, polo que non se sabía a forma de expulsalo.

Para curar, hai que levar ó enfermo a determinados santuarios eficaces para expulsar o mal, entre os que destaca o do Corpiño (en Lalín), pero tamén se facía en Santa Eufemia de Arteixo, no San Pedro Mártir do Convento de Santa María de Belvís (Santiago) ou no Santo Cristo de Ourense. Dise que na capela de Santa Mariña, á entrada de Redondela, que foi capela de *lázaros* (leprosos), tamén se botaban fóra os demos.

Era habitual que os propios abades colaboraran botando exorcismos, pero non todos eran igual de *entendidos* nin todos querían facelo. Un exorcismo logrou expulsar dunha muller de Castro Caldelas aqueles diaños andaluz e arxentino, pero axiña se meteron no corpo dunha filla e custou moito tempo sacarllos. 

Cómpre indicarlle ó demo un lugar onde poida meterse logo de saír da persoa posuída, destino que pode ser unha besta (que adoita morrer ó pouco) ou un lugar deshabitado, e tamén indicarlle por onde saír, para evitar que poida danar un órgano importante. En Melide, un crego esconxurou un demo que tiña unha vaca, e cando o demo lle preguntou onde se ía meter o crego contestoulle: “*Métete no cu da miña mula*”. O demo obedeceu e foise para onde lle dixeran, pero tal se puxo a pobre mula que ó final houbo que matala.

No Corpiño, ademais do exorcismo, tocábase o enfermo cunha reliquia e facíaselle vomitar cun hisopo impregnado en aceite das lámpadas. Noutros sitios lense os Evanxeos ante o enfermo, aplícanse reliquias e rescritos ou aspersións de auga bendita. Na capela do Santo Cristo de Ourense había que preguntar ós demos, no momento no que o cura volva a *folla de Santos* a onde queren ir. Executado o exorcismo, o enfermo botaba o demo ou os demos pola boca en forma de enredos de pelo .

Naquel caso do demo bo que falaba en portugués, foi el mesmo quen lle explicou á muller como librarse: ir andando a Ourense (pero logo volver por outro camiño), en compañía de dúas persoas, levar o rosario da súa nai e, unha vez en Ourense, sacarse unha moa.

Risco conta -aínda que non o localiza- que o demo non pode causar dano ás mulleres embarazadas, pero que para salvar ese inconveniente se converte nunha partícula moi pequena que, unha vez dentro do corpo, se transforma nun insecto velenoso e termina matando o feto. Para evitalo, cómpre recorrer ó Bautismo anticipado, mediante o cal bautízase ó meniño aínda dentro do ventre da nai, nunha ponte que teña un cruceiro, cerimonia que debe celebrar o primeiro home que chega á ponte despois das doce da noite.

## O demo como construtor 
miniatura|300px|Ponte de Pontedeume, tida por obra do demo
Tamén está estendida a crenza de que o demo, ás veces en colaboración cos mouros, é quen de construír diferentes estruturas, sobre todo pontes pero tamén edificios e mesmo mosteiros, como fixo co de Samos. Evidentemente, fai o traballo a cambio da alma da persoa á quen beneficia a construción.

Así, dise que foi o demo que levantou, nunha soa noite a Ponte de Pontedeume ou a Ponte do Burgo (en Pontevedra). Neste segundo caso, foi unha moza a que ofreceu a súa alma ó demo, cansa de vadear tódolos días o río Lérez. O demo aceptou o reto e construíulle unha ponte pero -xa sabemos que é vaidoso- parouse a contemplar a obra cando aínda lle faltaba poñer a última pedra e sorprendeulle a alborada sen rematar, polo que non puido esixir á moza a alma prometida. 

En Becerreá, o trato foi a alma do primeiro que cruzase a Ponte de Gatín, se ben corre outra versión que di que foi o demo, aparecido en forma de gato (e de aí o topónimo), quen se ofreceu a facerllo a unha muller preñada a cambio do meniño que ía nacer (ou foi ós veciños a cambio do primeiro que nacese no lugar, confiando en que sería ese meniño), pero o que naceu antes foi un gatiño, que foi o que os veciños entregaron ó demo. Aínda hai outra versión máis: había dous mozos namorados que vivían un a cada lado do río Navia. O mozo, para evitar a volta que tiña que dar para ir ver á noiva, fixo un pauto co demo (que se disfrazara de gato) polo que lle entregaría o primeiro fillo que tiveran a cambio de facerlles unha ponte. Cando a moza pariu, o mozo levoulle un gato metido nun saco, que o demo aceptou antes de abrilo, salvando así ó seu fillo.

O caso de Samos é diferente. Alí foron os propios monxes os que chamaron ó demo utilizando os ensalmos do *Ciprianillo* e obrigárono a traer toda a pedra necesaria para levantar o mosteiro (iso si, só polas noites), sen recibir nada a cambio.

Tamén os frades do Mosteiro de Santo Estevo de Ribas de Sil lle pediron ó demo que lles construíse unha ponte de pedra en substitución da vella ponte de madeira que tiñan daquela. A obra tiña que estar feita nunha semana e xa no primeiro día o demo tiña feito o primeiro piar. Vendo esta forma de traballar, os frades decidiron romper o pauto. Hoxe, aquela obra interrompida quedou como a Agulla do Demo, un alto penedo vertical en Anllo (no concello de Sober).

O demo foi tamén o creador do Pedregal de Irimia (en Meira, Lugo), considerado a fonte primaria do Miño. A lenda conta que alí existía un pequeno convento cisterciense e o demo decidiu destruílo. Unha tarde, armou unha forte treboada e mandou unha tropa de diabos cargados de grandes pedras para botalas riba do convento. Os frades comezaron a rezar e o tempo pareceu ir calmando, ata que apareceu no ceo o mesmo Bernaldo de Claraval que fixo desaparecer a treboada. Entón, os demos fuxiron tirando ó chan as pedras que levaban, formándose así o pedregal.

Outra proba da soberbia do demo -que xa vemos como é o que o perde- vese nas lendas sobre os desafíos á Virxe. Contan que cando a Virxe ía na súa burra cara Exipto atopouse co demo montado nun espléndido cabalo. Este retou á Virxe a ver quen podía salvar dun chouto o río e Virxe fíxoo sen dificultade ningunha, e por iso aínda se ven na pedra do outro lado as pegadas das ferraduras da burra, pero cando o demo intentou saltar non logrou superar a distancia, e caeu ó río, afundíndose no fondo e abrindo un pozo que, desde aquela, recibe o nome de *Pozo do Inferno*.

## Léxico
Destaca a abundantísima referencia ó demo na denominación de plantas e animais:

* *Demo*: ovo da raia.
* *Demo*: cangrexo pequeno e brando, máis coñecido como *queimacasas*.
* *Demo*: peixe da familia dos *escarapotes* (*Scorpaena porcus*)
* *Cabalo do demo*: libélula. http://academia.gal/dicionario/-/termo/cabalo
* *Cabalo do demo*: barbantesa.
* *Cabalo do demo*: cabaliño de mar (*Hippocampus* sp).
* *Cabalo do demo*: cabra de altura (*Helicolenus dactylopterus*). 
* *Demo negro*: galiñola negra, unha ave acuática (*Gallinula chloropus*).
* *Figueira do demo, herba do demo*, e tamén *herba do inferno* e *figueira do inferno*: estramonio (*Datura stramonium*).
** *Merda do demo*: estramonio.
** *Picos do demo*: estramonio.
* *Gaiteiro do demo*: cabaliño do demo.
* *Man do demo*: francada, ferramenta para pescar centolas.
* *Mordisco do demo*: planta (*Succisa pratensis*).
* *Velas do diaño*: planta, herba das anadas (*Arum italicum*). 
* *Aí está o demo*: velaí o principal inconveniente, a maior dificultade.
* *Andar o demo no lugar*: dise cando os veciños dunha aldea están frecuentemente enfrontados.
* *Andar unha cousa polas mans do demo*: andar as cousas de mal en peor, que non hai forma de sacalas adiante..
* *Armarse unha de tódolos demos*: producirse un problema grave e moi complicado. 
* *¿Como demo...?*: utilízase indistintamente para expresar admiración, ira, desgusto, contrariedade, incredulidade, reconvención etc.
* *Dar ó demo*: expresa desprezo, desdén, desaire cara a unha persoa ou cousa (*douche ó demo a comenencia*).
* *Estar unha cousa coma o demo*: estar algo, unha casa, un asunto, completamente revolto e enleado.
* *Haber moito demo*: advertencia que se fai ante calquera asunto que se adiviña complicado e no que se prevén moitas dificultades (*Aquí hai moito demo*).
* *Haber o demo e a nai*: haber un altercado ou rifa de medo, pero tamén foliada ou diversión buliciosa. Tamén pode expresar, simplemente, moita cantidade (*hai o demo i a nai de cereixas; houbo o demo i a nai de xente na festa*).
* *Levouno o demo*: ter un fin tráxico.
* *O demo as carga*: advertencia para desconfiar de todo, mesmo do que poida ter a mellor aparencia.
* *Parecer cousa do demo*: aplícase a algo que non parece estar feito por medios naturais, algo ó que non se lle atopa explicación.
* *Parece que te viu o demo*: dise a quen todo lle son desgrazas, a quen lle sae mal todo o que intenta.
* *Ser coma un demo*: ser malo, perverso, traste.
* *Ser o demo rabelo*: ser algo ou alguén precisamente o que se desexaba.
* *Ter pauto co demo*, *ter tratos co demo*: facer moitas trasnadas.
* *A muller é fogo; o home estopa; vén o demo e sopra* 
* *A vide e a xesta co demo en testa*
* *Ala vai o demo revolto despois do sol posto* .
* *Algunha vez di o demo a verdade* 
* *Bebe dispois do caldo, e manda o médico ó diaño* 
* *Ben sabe a besta a quen leva, i o demo a quen atenta* 
* *Ben sabe o demo a quen atenta / tenta, e a besta a quen leva* 
* *Ben sabe o demo a quen precura, e a besta a quen derruba* 
* *Cando Dios dá a fariña vén o demo e quítaa* 
* *Cando o demo non ten que facer, co rabo torna as moscas* 
* *Cando vai torta o diaño a guía* 
* *Dá o demo escontra a pedra, e non sempre a creba* 
* *Día de san Lourenzo, a terra leva o demo* 
* *Dou ó demo a besta que non gaña a cebada* 
* *Dou ó demo todos, dixo o que araba con lobos* 
* *Está o inferno cheo de mal agradecidos* 
* *Fariña que trai o demo, logo se volve farelo* 
* *Home coxo e can rabelo, disconfía dil coma do demo* 
* *Hoxe festa, mañán festa, ¡véigante os diaños coa vida esta!* 
* *Labor feita, obreiro ó demo* 
* *O demo as arma, e o demo as desarma* 
* *O demo pras facer pon a manta, e pras descubrir toca a gaita* 
* *O home é fogo, a muller estopa; vén o diaño e sopra* 
* *O home é lume, e a muller é estopa; vén o demo e sopra* 
* *O inferno está cheo de bos desexos, e o ceo de boas obras* 
* *Ó mozo novo dálle ovos; ó mozo vello dálle demos* 
* *Onde non pode metela cabeza o diaño, mete o rabo* 
* *Polo vintecatro de agosto, san Bartolomeu deixa o demo solto* 
* *Por fondo que o demo cave, todo se lle sabe* 
* *Quen co demo anda, co demo acaba* 
* *Se no Samartiño non matas cocho ou año, coa fame levarate o diaño* 
* *Se o demo nos ha levar, que nos leve en coche* 
* *Ai, Maruxiña, un bico pequeno,/ se mo non dás, lévate o demo;/ lévate o demo e vaite levar;/ ai, Maruxiña, tu hasmo de dar* 
* *Alá arriba naquiles penedos/ anda un galo con tres pitas negras;/ o galo a cantar, a pita a berrar,/ seica anda o demo naquile lugar* 
* *Benitiño pequeniño/ non vaias polo camiño,/ que hai un rato coma un demo/ metido nun buratiño* 
* *Canta se queres,/ rapaza do demo,/ canta se queres,/ dareiche un mantelo* 
* *Cantar, quixera cantar,/ pero a gorxa non me sirve;/ que queres que faga o demo/ con moza que se presine?* 
* *Eres mil demos te leven,/ cinco mil carguen contigo;/ se tiñas amor por outro/ pra que falaches conmigo?* 
* *Eu ben vin esta-lo cuco,/ por debaixo dun loureiro,/ eu non me caso contigo,/ demonio de lacaceiro* 
* *Eu xa vin esta-lo demo/ dacabalo dunha bruxa:/ o demo calca que calca,/ a bruxa puxa que puxa* 
* *Garatuxas fan os homes/ cando andan a pretender;/ raio parta a toda a casta,/ leve o demo o seu querer* 
* *Indo prá feira da Ponte/ atopei un carballiño,/ atopei demos te leven/ metidos nun buratiño* 
* *Malo raio parta ós homes/ e o demo que os leve/ en quitando ós meus irmáns/ e ó moreno que me quere* 
* *Miña nai deume unha tunda/ porque onte falei contigo;/ dime que es pior que o demo/ e polo tanto enemigo* 
* *No alto daquela serra/ anda un galo con tres pitas negras;/ o galo cantan i as pitas berran,/ aquil é o demo que anda na serra* * *Non vos deixendes guiar/ por homes pormetedeiros:/ que amostren as boas obras,/ leve o demo os parrafeos* .
* *Ó carballo da Portela/ pónselle a folla vermella:/ foi que veu por riba dil/ o demo dunha centella* .
* *O demo diste vello/ inda se quere casar;/ faille falta un biberón/ pró poder alimentar* 
* *O meu home está morrendo,/ Asús, que contente estou,/ moitas porradas me deu,/ malia o demo que o tentou* 
* *O meu maridiño/ foi a Ribadeu;/ mal demo cho leve/ que aixiña me veu!* 
* *Pra cantar e pra beillar,/ meniña, Dios te criou;/ para reza-lo rezairo/ o demoño te atentou* 
* *Se me hei de casar contigo,/ válante cinco mil diablos;/ pra atender á paridura/ cómpreme un nabal de nabos* 
* *Teño que cantar e rir,/ teño de pasar o tempo,/ o que estea no inferno/ que se meta máis adentro* 
* *Tu e-lo demo, meniña,/ que me non deixas dormir;/ ten compasión de min, nena,/ que teu pai logo ha de vir* 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Anónimo: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
* Bouza Brey, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* Cerviño Ferrín, Mª Victoria: "Fraseoloxía e paremioloxía de Sebil, 2", en *Cadernos de Fraseoloxía Galega* 15, 2013, 441-462.
* Cuba, Xoán R., Reigosa, A. e Miranda, X.: *Dicionario dos seres míticos galegos*, Xerais, 2008.
* Fraguas, Antón, en *Gran Enciclopedia Galega*, Lugo 2003, s. v. *demo*.
* Lorenzo Férnández, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* Losada, E., Castro, J. e Niño, E.: *Nomenclatura vernácula da flora vascular galega*, Xunta de Galicia 1992.
* Otero Álvarez, Aníbal: *Vocabulario de San Jorge de Piquín*, Verba anexo 8, Universidade de Santiago, 1977.
* Pereda Álvarez, José María: "Aportaciones léxicas y folklóricas al estudio de la lengua gallega", en *Douro Litoral* 1953, 5ª série, VII-VIII, pp. 19-52.
* Ríos Panisse, M. do Carmo: *Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia. I Invertebrados y peces*, Verba anexo 7, Universidade de Santiago 1977. 
* Ríos Panisse, M. do Carmo: *Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia. II Mamíferos, aves y algas*, Verba anexo 19, Universidade de Santiago 1983.  
* Risco, Vicente: "O demo na tradición popular galega", en *Nós* 30, 15.06.1926, 1-5.
* Risco, Vicente: "Etnografía: cultura espiritual", en *Historia de Galiza*, dirixida por Ramón Otero Pedrayo. Ed. Nós, Bos Aires 1962, tomo I, 435-446.
* Rivas Quintas, Elixio: *Frampas, contribución al diccionario gallego*, CEME, Salamanca 1978.
* Rivas Quintas, Elixio: *Frampas II, contribución al diccionario gallego*, Alvarellos, Lugo 1988.
* Rodríguez González, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*, Galaxia, Vigo 1958-1961.
* Sobreira, Juan: *Papeletas de un diccionario gallego* (1792-1797), ed. de J. L. Pensado Tomé, Instituto de Estudios Orensanos, Ourense 1979.
* Soto Arias, Mª Rosario: "Notas para un estudo dos refráns haxiocronolóxicos", en *Cadernos de Fraseoloxía Galega* 15, 2013, 347-370.
* Valladares Núñez, Marcial: *Diccionario gallego-castellano*, Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.
* Vaqueiro, Vítor: *Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxias, santos e milagres*, ed. Galaxia, Vigo 2011, s. v. *demo*.

### Outros artigos 
* Estrella Couso do Baño