Juana Capdevielle

**Juana María Clara Capdevielle San Martín**, nada en Madrid o 12 de agosto de 1905 e asasinada en Monte da Gándara, ás aforas de Rábade (provincia de Lugo) o 18 de agosto de 1936,

Licenciouse en Filosofía e Letras pola sección de Historia na Universidade Central. Accedeu ao Corpo Facultativo de Arquiveiros, Bibliotecarios e Arqueólogos aos vinte e cinco anos de idade e traballou como bibliotecaria na Biblioteca Nacional de España, na Biblioteca de Filosofía e Letras da Universidade Central e na Biblioteca do Ateneo de Madrid. Foi a primeira xefa dunha biblioteca universitaria de centro en España e unha das responsables do traslado das coleccións da Biblioteca de Filosofía e Letras á Cidade Universitaria de Madrid.

Foi unha intelectual moi activa, como indica a súa participación nas Primeiras Xornadas Euxénicas Españolas (1933), no II Congreso Internacional de Bibliotecas e Bibliografía (1934) e na Sección de Historia do Ateneo de Madrid.

A súa traxectoria profesional centrouse exclusivamente nas bibliotecas. Foi pensionada pola Junta para Ampliación de Estudos para ampliar os seus coñecementos sobre a clasificación decimal a través de estancias europeas, dado que xa estaba a aplicar este sistema na biblioteca do Ateneo e na biblioteca de Filosofía e Letras. Formou parte do Seminario de Biblioteconomía e da Asociación de Bibliotecarios y Bibliógrafos de España, onde exerceu o cargo de tesoureira. Implicouse na creación da primeira Exposición de Bibliotecas infantís realizada en España e na creación dunha biblioteca circulante no Hospital Clínico de San Carlos e máis tarde no hospital da Cruz Vermella. 

Casada en marzo de 1936 co político de Izquierda Republicana Francisco Pérez Carballo, acompañouno á Coruña cando este asumiu o cargo de gobernador civil. Logo do golpe de estado do 18 de xullo, separouse do seu home ante o inminente asalto do goberno civil o día vinte e xa non o volveu ver, xa que foi fusilado na madrugada do 24. Días despois foi encarcerada e logo da súa liberación refuxiouse en Vilaboa (Culleredo). Foi asasinada o 18 de agosto de 1936 e o seu corpo achado no km 526 da estrada Madrid - A Coruña, no Monte da Gándara, ás aforas de Rábade, con disparos en peito e cabeza.

## Traxectoria 
### Primeiros anos e formación 
Foi a segunda filla do matrimonio formado por Patrocinio San Martín Urriza, natural de Pamplona, e Juan Pedro Capdevielle Lisalde, nado en Baiona. Naceu no número 25 da rúa madrileña del Barco o 12 de agosto de 1905. Posteriormente a familia se trasladou primeiro á rúa do Carmen, número 16, Madrid, e logo a Pamplona, á rúa San Nicolás, número 21.
esquerda|miniatura|Instituto Plaza de la Cruz, antigo instituto provincial, onde estudou Juana Capdevielle
No instituto provincial desta última localidade, hoxe IES Plaza de la Cruz, foi onde Juana fixo os estudos secundarios, entre 1917 e 1923. e do premio Ansoleaga  ao mellor expediente académico. Alí foi compañeira de aulas de Pedro Laín Entralgo. Comeza no curso 1924-25 e remata no 1927-28. Como era alumna de ensino non oficial, examinábase en convocatorias extraordinarias perante tribunais. Entre os membros destes tribunais destacan Antonio Ballesteros Beretta, Julián Besteiro e Hugo Obermaier Grad.

Dende setembro de 1910 os postos de traballo dependentes do Ministerio de Instrución Pública permitían o acceso tanto de homes como de mulleres, sempre que se demostrase capacidade suficiente.Os departamentos dependentes doutros ministerios non permitiron o acceso das mulleres ata a aprobación do Estatuto da Función Pública en 1918.esquerda|miniatura|Biblioteca Nacional de EspañaEn 1929 modifícase o Regulamento do 24 de decembro de 1920 relativo ás oposicións ao CFABA, de xeito que se crea un Corpo de Aspirantes en expectativa de destino. Estes aspirantes poderían ocupar de xeito inmediato e provisional as vacantes que se producisen no corpo. Este sería o caso das persoas aspirantes derivadas da convocatoria de 40 prazas nas oposicións ao escalafón xeral do CFABA convocado o 23 de novembro de 1929, ás que se presentou Juana Capdevielle. 
De ascendencia francesa por parte de pai, tivo que renunciar á nacionalidade francesa para  poder formar parte do proceso selectivo.

Superou os catro exercicios da oposición e acadou unha nota final de 13,88, que se correspondeu co número de aspirante 11, do total dos 27 que superaran as probas. Os nomeamentos dos aspirantes e os seus destinos provisionais publicáronse o 9 de xullo de 1930 e neles debían permanecer un mínimo dun ano en período de prácticas. Porén, o 4 de agosto de 1930 pasaron a considerarse ingresados como facultativos, sen prexuízo da condición de completar o período de prácticas mínimo dun ano. Capdevielle estivo en prácticas do nove de xullo de 1930 ao 24 de xullo de 1931 na Biblioteca Nacional 
miniatura|Instituto de San Isidro, sede principal da Biblioteca de Filosofía e Letras en 1931
Poucos días despois Capdevielle conseguiu un ascenso na escala por antigüidade  En agosto de 1931 obtivo unha praza por concurso na Biblioteca da Facultade de Filosofía e Letras da Universidade de Madrid,  no Instituto de San Isidro.

*Unha instalación na Universidade, formada polas bibliotecas da Facultade de Dereito, da Escola Superior de Diplomática e o Arquivo Universitario
*A Biblioteca de Medicina
*A Biblioteca de Farmacia
*A Biblioteca de Filosofía e Letras
*A Biblioteca de Ciencias, cunha sección no Xardín Botánico
*A Biblioteca de Arquitectura
*A Biblioteca de Veterinaria
*A Biblioteca da Escola de Artes e Oficios

A biblioteca de Filosofía e Letras contaba con dúas sedes. A principal estaba situada no Instituto de San Isidro, na rúa de Toledo, 45. Esta sede contaba cos fondos procedentes da Biblioteca dos Reais Estudos de San Isidro.

Coa publicación dun decreto do Ministerio de Instrución Pública e Belas Artes en que se se regulaba a organización das bibliotecas universitarias, de 14  de xaneiro de 1932, todas as bibliotecas de facultades pasaron a unirse nun único ente, a Biblioteca da Universidade. Deste xeito a Biblioteca da Universidade queda constituída polas bibliotecas das súas facultades, institutos e laboratorios. Como as once instalacións resultantes estaban dispersas xeograficamente, cada unha contou cunha xefatura local, subordinada á dirección única da Biblioteca Universitaria.

A Facultade de Filosofía e Letras da Universidade Central albergou a nova sección de Pedagoxía creada a raíz do Decreto do 27 de xaneiro de 1932, en que se suprime a Escola de Estudos Superiores de Maxisterio. Como consecuencia, a biblioteca de Filosofía e Letras pasou a integrar os fondos da Escola Superior de Maxisterio consonte a unha orde ministerial de abril de 1932.[miniatura|Caserón de San Bernardo, sede da [Universidade de Madrid|Universidad Central]]Javier Lasso de La Vega y Jimenez Placer foi nomeado director da Biblioteca Universitaria en xullo de 1932 e un dos primeiros traballos que lle asignou a Juana Capdevielle  foi o traslado dos fondos da Biblioteca do Decanato e da Escola Superior de Maxisterio a unha localización provisional no novo edificio da Facultade de Filosofía e Letras na cidade Universitaria. Nesta tarefa participaron Manuel Ballesteros e Juana Capdevielle, axudados polo persoal subalterno, bolseiros e estudantes voluntarios  da facultade. Para o traslado foron necesarias as tarefas de catalogación, xa que a biblioteca do decanato non estaba toda catalogada. Centrada principalmente nas tarefas de revisión e catalogación, Juana Capdevielle traballou neste proceso do 17 de decembro de 1932 ao 14 de xaneiro de 1933.
[esquerda|miniatura|Facultade de Filosofía e Letras, edificio reconstruído tras a [Guerra civil española|Guerra Civil, na cidade Universitaria]]

Rematada esta fase en 1933, proseguiuse co traslado dos fondos procedentes da biblioteca de San Isidro e da Escola de Diplomática, xa na instalación definitiva dentro do edificio, no que tamén participou Capdevielle. Co inicio da guerra civil, o acceso da totalidade das coleccións na localización definitiva non puido completarse.

En 1933 converteuse na primeira muller xefa dunha biblioteca de facultade da universidade madrileña. Entre ela e o director Lasso de la Vega redactaron o novo regulamento da Biblioteca Universitaria, que se publicou ese mesmo ano. como indica a súa implicación na primeira Exposición de Bibliotecas infantiles, que tiña como fin dar a coñecer e fomentar a produción do libro infantil. Esta exposición realizouse no Círculo das Artes de Madrid e estaba previsto que tivese lugar entre o 27 de abril e o 10 de maio de 1933. En declaracións da propia Juana, debido ao éxito desta convocatoria estaba previsto que organizasen estas exposicións con carácter anual. Lamentablemente, a documentación do Ateneo perdeuse tras a guerra e a ocupación do centro por parte de Falanxe, polo que non hai moitos datos sobre o seu percorrido no Ateneo.

O grupo teatral La Barraca realizou unha actuación no Ateneo de Madrid a petición de Juana Capdevielle 
#### Primeiras Xornadas Euxénicas Españolas 
esquerda|miniatura|139x139px|Hildegart Rodríguez Carballeira, secretaria da Liga Española para a Reforma Sexual sobre bases científicas

As primeiras Xornadas Euxenéticas Españolas, baixo o título: *Xenética, Euxénese e Pedagoxía Sexual*, celebráronse entre o 21 de abril e o 10 de maio de 1933 na Facultade de Medicina da Universidade Central. Foron organizadas pola Asociación Profesional de Estudantes de Medicina, Gaceta Médica Española e a Liga Española para a Reforma Sexual sobre bases Científicas.

Xunto coas conferencias realizábanse cursiños técnicos, como por exemplo o curso sobre "Patoloxia da miseria e o traballo", que estaba especialmente dedicado ás clases traballadoras. Tratábase pois dunha convocatoria con claros compoñentes sociais e culturais no seu programa. Estas xornadas congregaron un número representativo de figuras do euxenismo español do momento. No programa figuraban os nomes, entre outros, de Nóvoa Santos, Ángel Ossorio y Gallardo, Luis Ramón Huerta Naves, César Juarroa e José María Outaola.

Juana participou no cursiño técnico número 20 sobre Pedagoxía e amor, no que tamén participaron Luis Huerta, R.T. Samper e a doutora N. González Barrio. Este texto, lonxe de ser unha comunicación científica, achega o punto de vista dunha muller universitaria que era o que buscaba o equipo organizador das xornadas:

Por esta razón a conferencia versará sobre a actitude da mocidade española da época, non dos aspectos técnicos ou científicos da euxénese:

Dividira a exposición baixo tres enfoques: o masculino, o feminino e finalmente "como debemos enfocalo os mozos auténticos e sinceros". No seu discurso oponse a determinadas postulados expresados por outros participantes das xornadas. É o caso dos do doutor Nóvoa Santos, autor de *La Indigencia espiritual del sexo feminino. Las pruebas anatómicas, fisiológicas y psicológicas de la pobreza mental de la mujer,* que abrira as xornadas co discurso "El sentido canibalístico y agresivo de la sexualidad": Coincide cos postulados de Marañón e esténdeos á mocidade do momento: 

Finalmente expresa abertamente a súas posturas sobre o matrimonio e o amor:

Capdevielle presentou as dificultades entre homes en mulleres como froito dunha falta de entendemento no concepto do amor, xa que os homes aínda non se adaptaran a "unha nova moral, máis limpa, máis sincera, máis responsable". Juana expuña un modelo de muller moderna no que o desexo era un compoñente máis, de xeito natural e sen estigmatizacións.
miniatura|Jimena Fenández de la Vega, outra das participantes nas Primeiras Xornadas Euxénicas Españolas |151x151px
Outras participantes nas xornadas foron a socialista Matilde de la Torre, cun discurso sobre feminismo e pacifismo;  Jimena Fernández de la Vega co cursiño "La herencia biológica en el hombre”

#### II Congreso Internacional de Bibliotecas e Bibliografía 
O 28 de maio de 1934 fúndase a Asociación de Bibliotecarios y Bibliógrafos de España, a raíz do anuncio do II Congreso Internacional de Bibliotecas e Bibliografía. Esta asociación editaba o *Boletín de Bibliotecas e Bibliografía*. Nesta asociación, Juana tivo un papel moi activo, e exerceu de tesoureira.

Un dos proxectos máis salientables da asociación foi a posta en marcha dun servizo de lectura primeiramente no Hospital Clínico San Carlos e máis tarde no Hospital da Cruz Vermella de Madrid. Capdevielle tivo unha participación activa no servizo de lectura destinado aos enfermos do Hospital Clínico: encargouse persoalmente das visitas ao hospital, da formación do persoal e da realización do proxecto do catálogo. Tratábase dun servizo circulante regulado polas normas establecidas pola biblioteca da Universidade de Madrid.

O Comité Internacional de Bibliotecas e Bibliografía fundárase en Edimburgo o 30 de setembro de 1927. Deste xeito créase a Comisión Organizadora española, formada pola Asociación de Bibliotecarios e Bibliógrafos de España. Na sesión inaugural, celebrada no paraninfo da Universidade de Madrid, Ortega y Gasset pronunciou o seu discurso *La misión del bibliotecario*. Juana participou co texto "El fin que persiguen las bibliotecas de hospital, ¿debe ser distraer o instruir a los enfermos?" Nesta disertación falaba do valor terapéutico da lectura ou biblioterapia. 

Engadía a necesidade de seleccionar coidadosamente as coleccións destinadas ás bibliotecas de hospitais, incluíndo lecturas recreativas e divertidas, sen libros "excesivamente pesimistas", pero coidando a un tempo o seu valor literario.

#### A JAE e o sistema de clasificación decimal 
A Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas (JAE) concedeulle unha pensión de catro meses para ampliar os seus estudos en relación ao sistema de clasificación decimal en Alemaña, Bélxica, Francia e Suíza. É relevante sinalar que na solicitude que realiza Capdevielle indicaba que a súa traxectoria profesional viñera centrándose, de forma exclusiva, nas bibliotecas.
 
Tamén indicaba que estaba a  "reorganizar e continuar o catálogo por materias decimal" da Biblioteca do Ateneo.O impulso do sistema decimal na biblioteca do Ateneo debíaselle Bernardo G. de Candamo.  

No informe preceptivo necesario para a concesión da pensión o director da Biblioteca Universitaria, Lasso de la Vega destacaba por unha banda a falta de oportunidades de formación no sistema decimal en España e pola outra o claro interese que tiña a Biblioteca da Universidade no tema, ao estaren a aplicalo daquela na Biblioteca de Filosofía e Letras.esquerda|miniatura|Clasificación decimal

O sistema de clasificación decimal permitía organizar as coleccións por áreas temáticas, pero aínda non estaba implantado en España. Houbera un primeiro estudo piloto realizado na Universidade de Salamanca entre 1896 e 1898, seguido da súa aplicación na Biblioteca de Arquitectura e de Enxeñeiros do exército cara 1915.  A primeira biblioteca importante que aplicou a clasificación decimal aos seus fondos foi a Biblioteca de Catalunya, da man de Jordi Rubió, e posteriormente usouse tamén nas bibliotecas populares da Mancomunitat.

O 13 de febreiro de 1936 resólvese a concesión da pensión da JAE por parte do Ministerio e dende ese día comeza a gozala.co avogado e político de Izquierda Republicana Francisco Pérez Carballo. ou no Ateneo de Madrid. e o matrimonio trasladouse a Galicia.. Dous días despois da súa chegada a Agrupación Republicana Femenina organizoulle a Juana un *"vino de honor*".

Cando tivo lugar o golpe de Estado do 18 de xullo de 1936, permaneceu co seu marido no Goberno Civil ata o 20 de xullo, pola mañá, momento en que abandonou o edificio -- que se estaba preparando para resistir o asalto -- por causa do seu embarazo. preto da Torre de Hércules.

A familia Abente escondeulle a nova por seren conscientes do seu embarazo. Ela conseguiu chamar ao Goberno civil para ter novas do seu esposo. González Vallés indícalle que está ben e envíalle un coche levalo canda el. Porén, foi detida e encarcerada. Segundo o relato do seu cuñado, Juana coñecería a nova do fusilamento do seu home o 27 de xullo. Porén outras voces desminten esta teoría, como os testemuños de Carmen Veiga, filla de Victorino Veiga, que convivira con ela nos seus últimos días:

Nesta liña tamén se sitúan as declaracións do sobriño de Juana.  

O investigador da figura de Francisco Pérez Carballo, José Galán Ortega, sostén que o aborto non tivo lugar e que esta idea está máis ben ligada á  "elaboración social dunha lenda morbosa" ao redor da figura de Capdevielle. 

Juana Capdevielle foi liberada coa prohibición de residir na Coruña e buscou acubillo en Vilaboa (Culleredo), na casa do deputado de Izquierda Republicana Victorino Veiga, a principios de agosto de 1936.Alí recibiu unha orde de deportación que nunca chegou a cumprir,  

Non hai información que permita reconstruír de xeito fiábel o decorrer dos acontecementos entre a súa detención pola Garda Civil e a aparición do seu cadáver. No proxecto Nomes e Voces figura como "paseada nun traslado da Garda Civil" e Galán Ortega afirma que foi "*paseada* (...),  por  un  grupo  de  falanxistas  nas proximidades de Rábade (Lugo)".

Porén, o xornalista Rafael Torres sinala o falanxista e tenente coronel Florentino González Vallés como o principal responsable primeiro da captura de Juana cando estaba refuxiada cos López Abente, e case con certeza do envío da Garda Civil a Vilaboa, xa que fora el quen asinara o oficio no que se indicaba a deportación. O autor apunta a alta probabilidade de que el mesmo encargase o asasinato a falanxistas locais. O historiador Paul Preston afirma que, "por orde de González Vallés", foi detida pola Garda Civil o día 17, transportada á Coruña e "entregada a un escuadrón falanxista". A investigadora Carmen Blanco indica que houbo persoas que a identificaron no momento e que mandaron aviso á familia. Carme Veiga de Bernardo, filla de Victorino Veiga contou que pasado o día 18 recibiron novas de que acharan nunha cuneta dun lugar indefinido da nacional VI.
[alt=Imaxe da tumbra de Juana Capdevielle San Martín, 18 de agosto de 1936, no cemiterio de Rábade|miniatura|250x250px|Tumba de Juana Capdevielle no cemiterio de [Rábade]]
Ao rematar a guerra e a petición da nai de Juana o cadáver foi exhumado e recoñecido polo amigo da familia Manuel Gómez-Acebo. Foi el quen se encargou da colocación da placa de mármore onde se inscribe o nome e a data de morte visible hoxe no cemiterio de Rábade. A consecuencia do recoñecemento, o 12 de setembro de 1939 engadíuselle unha nota ao rexistro de defunción. Nela aclárase que o rexistro desta muller descoñecida se corresponde con Juana Mª Clara Capdevielle y Sanmartín. 

O fusilamento de Capdevielle foi considerado oficialmente axustizamento. Así se le nun documento asinado por Miguel Gómez del Campillo, inspector xeral de Arquivos e interino de Bibliotecas, dirixido a Javier Lasso de la Vega, con data do 23 de setembro de 1938. Este oficio acompañaba unha solicitude para cubrir determinadas prazas vacantes no CFABA. Na listaxe de vacantes aparecía a de Juana Capdevielle, en situación "axustizada".

Está soterrada no cemiterio de Rábade. Na crónica escrita polo xornalista Rafael Torres son varias as testemuñas locais que lembran que a súa tumba sempre tivera flores, feito que recollen tanto Carmen Blanco como Claudio Rodríguez Fer nas obras literarias que lle dedicaron a Juana.

### Interpretacións biográficas 
[miniatura|esquerda|Monumento ás vítimas da represión franquista, deseñado por [Isaac Díaz Pardo, no Campo da Rata, A Coruña]]
Segundo José Galán Ortega, a memoria oficial franquista creou unha nova narrativa ao redor da figura de Francisco Pérez Carballo, oposta á da memoria republicana. Dentro desa dinámica proxectábase unha imaxe de debilidade do gobernador civil a través do discurso que se creou á súa vez sobre a súa esposa. Nel esaxerábase o papel desempeñado por Juana no eido político e tamén aspectos do seu carácter:

Coa fin do franquismo a memoria de Juana, como a doutras moitas outras vítimas, foron reivindicadas fundamentalmente pola memoria cultural republicana.

## Obras 
*
* 
* 

## Homenaxes e recoñecementos  
miniatura|A Juana Capdevielle en Rábade.
O concello de Rábade dedicoulle un monumento. A escultura, obra de Luciano Couselo, foi inaugurada nunha homenaxe organizada polo Concello de Rábade, a Consellería de Presidencia e a Fundación Amigos de Galicia "O Grelo" o 29 de marzo de 2008. Na placa situada na base da escultura reprodúcese un poema de Claudio Rodríguez Fer, que está recollido no libro *Ámote vermella*.

O concello da Coruña dedicoulle unha rúa en maio de 2009. Nel localízanse o Servizo de Biblioteca Universitaria, o Centro de Documentación e Arquivo e unha sala de estudo.

A exposición *Biblioteca en Guerra*, que tivo lugar na Biblioteca Nacional de España do 15 de novembro de 2005 ao 19 de febreiro de 2006 incluía unha fotografía de Juana Capdevielle e unha breve biografía.

O curso de verán organizado pola Universidade de Santiago de Compostela na Facultade de Humanidades do Campus Universitario de Lugo en 2007 e títulado: "As vítimas do 36 en Galicia. Memoria e Paz para sempre" incluíu unha intervención do sobriño de Juana, Juan Pérez-Carballo Veiga, en homenaxe a Francisco Pérez Carballo e Juana Capdevielle. baseada no texto *As costureiras,* do escritor Claudio Rodríguez Fer.

A escritora Carmen Blanco, unha das principais investigadoras desta figura, dedícalle unha serie de breves textos dentro da súa obra literaria *Atracción total.* e baixo o pseudónimo de Emma Luaces, un texto de ficción titulado "Juana Capdevielle vive". Outro escritor que lle dedicou un poema a Juana Capdevielle foi Vicente Piñeiro.

Foi homenaxeada dentro das xornadas conmemorativas polo 75 aniversario do traslado da Facultade de Filosofía e Letras ao novo edificio da Universidade de Madrid, celebradas do 15 ao 17 de xaneiro de 2008.

Unha fotografía realizada pola axencia EFE, onde figura Juana Capdevielle traballando na biblioteca e máis o carro de libros que aparece nela formaron parte da exposición titulada "La Facultad de Filosofía y Letras en la Segunda República. Arquitectura y Universidad durante los años 30"  celebrada entre o 18 de decembro de 2008 ao 15 de febreiro de 2009.

O 15 de xuño de 2010 celebrouse a na Universidade Computense a Xornada sobre Juana Capdevielle San Martín, bibliotecaria da Universidad Central.

## Notas 
;Referencias

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### Outros artigos 
* Represión franquista en Galicia
* Francisco Pérez Carballo
* Luisa Cuesta
* María Brey Mariño
* María Gómez González

### Ligazóns externas 
* Asociación para dignificación das Vítimas do Fascismo
* Biografía no sitio web A Coruña das mulleres
* Foto da sesión de clausura da sétima sesión do Comité Internacional de Bibliotecas da IFLA, realizada por Luís Ramón Marín (1884-1944), en Europeana