Mos

**Mos** é un concello da provincia de Pontevedra pertencente á comarca de Vigo. Antigamente inscribíase na histórica Comarca da Louriña, que pese a non ter valor administrativo segue tendo presenza no imaxinario colectivo e nos medios de comunicación .

O seu xentilicio é mosense. Segundo o IGE, no ano 2014 contaba con 15.324 habitantes dos cales 7.529 son homes e 7.795 mulleres .

Ten unha superficie de 53,2&nbsp;km² e unha densidade de poboación de 288,04 hab/km² repartidos en dez parroquias: Cela, Dornelas, Guizán, Louredo, Mos, Pereiras, Petelos, Sanguiñeda, Tameiga e Torroso.

Este concello estableceuse constitucionalmente no ano 1836, non tendo nestes dous séculos apreciables variacións agás os diferentes cambios de capitalidade .

## Xeografía 
### Situación 
O concello emprázase no suroeste de Galicia, preto da fronteira con Portugal, flanqueado polos concellos de Vigo, O Porriño e Ponteareas. No seu extremo norte e nordeste limita cos concellos de Ponteareas e Pazos de Borbén.

### Orografía e hidrografía 
No tocante ás elevacións, as máis importantes nas cordilleiras menores do Galleiro, son As Sete Paredes (744 m), o Salgueirón (621 m), o Castelo (543m) e Pereiras (514 m).

### Clima 
A característica fundamental do clima é a existencia de dous microclimas ben diferenciados. Dunha banda, un clima de montaña, representado nas inmediacións de Peinador, e, doutra, un clima de val representado nas inmediacións do Porriño.

### Demografía 
miniatura|A casa do concello está a unha altitude de 131 m. sobre o nivel do mar.
Para entender o crecemento demográfico deste concello hai que situalo xeograficamente na súa contorna tendo especial atención a Vigo. Esta cidade triplicou a súa poboación dende 1880 ata os anos trinta pasando dos 13.416 habitantes do censo de 1877 ata os sesenta mil nos anos da Segunda República. É, pois, a cidade galega que maior incremento porcentual de poboación tivo dende fins do século XIX ata fins do século XX, vinculado ao porto ás súas industrias pesqueiras e, máis tarde, ó sector servizos e á industria automobilística coa apertura de PSA-Citroen.

O crecemento desta cidade coincide tamén coa mellora das vías de comunicación, concretamente dos Tranvías Eléctricos de Vigo, que a altura de 1914 tiñan xa 17 quilómetros de vías. A articulación metropolitana da cidade de Vigo con toda a súa área de influencia, dende Redondela a Baiona e O Porriño, foi obra do desenvolvemento desta sociedade de transporte. Polo concello de Mos pasou unha liña que se iniciaba no Porriño e chegaba ata Cabral.

|}

### Divisións administrativas 
[miniatura|Mapa xudicial da [provincia de Pontevedra. En granate o Partido Xudicial do Porriño.]]
Mos está dividido, segundo o nomenclátor, en 41 entidades ou núcleos de poboación agrupados en dez parroquias. Con todo, o censo de poboación do Instituto Galego de Estatística.

Tradicionalmente o concello incluíase no partido xudicial de Redondela, sendo agregado nas súas sucesivas desaparicións no de Vigo e Tui.

### Emigración 
Na Arxentina hai unha Asociación de Residentes de Mos-Buenos Aires. O 23 de febreiro do 1918 constitúese en Bos Aires unha asociación que usará un selo co nome de *Sociedad Protección Hijos del Ayuntamiento de Mos,* co obxectivo de soster escolas gratuítas de ambos sexos:
* Axuda moral e material entre os asociados.
* Busca de emprego por parte de todos os socios ós desempregados como compromiso moral cos asociados.
* Repatriación dos socios que imposibilitados para a vida non poidan traballar para o seu sostemento. Entrega dun pase de terceira clase ata o porto de Vigo e 100 pesetas en concepto de gastos de viaxe.
* Fundación e sostemento de escolas gratuítas de ambos sexos nas parroquias dos seus distritos abarcando os ciclos de primeira e elemental, da idade de 6 a 14 anos e manter nestas escolas a instrución nocturna para os adultos.

## Historia 
## Cultura 
### Toponimia 
O topónimo Mos [‘mɔs] é unha variante dialectal do substantivo moa (do MOLAM latino, 'moa de muíño', derivado de MOLERE), procedente dunha crase en –ò da secuencia –òa do galego común. Este fenómeno fonético observase nas dúas bandas da Ría de Arousa, no occidente e sur de Pontevedra e máis no suroeste de Ourense . O topónimo fai alusión á existencia nestas terras de pedras que semellan moas de muíño ou xigantescas moas dentais, pedras que se atopan non só no dito concello senón tamén espalladas mesmo na estrada do Porriño a Redondela.

### Patrimonio 
#### Patrimonio arqueolóxico 
;Castro de Torroso

O sitio arqueolóxico do castro de Torroso, na parroquia de Torroso, foi descuberto de maneira fortuíta en 1983 . Os temporais da estación derrubaron varias árbores poñéndoo ó descuberto entre as terras adheridas ás raíces cunha cantidade de fragmentos de cerámica. Tralo estudo destes fragmentos atopados, os expertos ditaminaron que se trataba dun sitio arqueolóxico de topografía castrexa  trala datación da súa fundación a inicios do século VII a.C..

O castro de Torroso xorde por efecto do crecemento económico, preferentemente agrario, acadado por unha das comunidades que habitaron o territorio na fin da Idade de Bronce, na transición entre os séculos VIII e VII a.C

;Xano e Vesta

Pola parroquia de Dornelas pasou dende moi antigo o Camiño Real, camiño que unía o interior co mar, é dicir, Ponteareas con Vigo.

A estas figuras Antonio de la Peña Santos realizoulles un primeiro análise co que estableceu a súa antigüidade nuns 2000 anos.

;Miliario de Santiaguiño de Antas

miniatura|300px|Miliario de Santiaguiño de Antas.
Este miliario está situado na antiga Vía XIX do Itinerario de Antonino, no actual Santiaguiño. O miliario é unha columna de granito cilíndrico de época romana, localizado no lugar onde o Itinerario de Antonino sitúa a mansión "Búrbida". Estes elementos eran colocados nas vías a modo de postes quilométricos co fin de sinalar as distancias entre cidades e podían indicar, tamén, o número de pasos (mil pasos, unha milla).

Segundo fontes orais, este miliario foi obxecto de prácticas relacionadas co culto á fertilidade, mediante fregas do ventre contra este. Trátase dun gravado feito cun obxecto punzante que presenta diversos motivos tales como liñas curvas e círculos.

;Mámoas
esquerda|miniatura|Mámoa de Meixoeiro.

O val do río Louro presenta non poucas evidencias da súa ocupación durante os tempos prehistóricos.

Os restos máis numerosos, integrados polas agrupacións de túmulos megalíticos, coroan a dorsal da Serra do Galiñeiro nos límites co municipio de Vigo.

#### Patrimonio arquitectónico 
##### Pazo de Mos 
miniatura|Pazo de Mos.
O pazo de Mos pertenceu á poderosa Casa de Soutomaior, unha das máis ilustres da nobreza galaica e que exercía alí o seu señorío.

O fillo primoxénito de Pedro Álvarez de Soutomaior, chamado Álvaro, foi desherdado polo seu pai pero apoderouse da casa. Após varios acontecementos históricos ligados a esta familia, esta propiedade foi parar á súa neta, María de Soutomaior. A relación dos descendentes chegaría ata Gabriel de Quirós, Deputado Xeral de Galicia e home de confianza de Carlos II, e por este monarca, agraciado en 1686 co título de Marqués de Mos. Tras varias xeracións o título pasou a mans de Mariano Pérez e Pérez de Castro. O título de Mos ten Grandeza de España dende 1776, mercé concedida ó cuarto marqués en atención ós servizos á patria prestados polos seus antecesores.

Nunha das ás do pazo houbo unha capela dedicada a San Brais, hoxe perdida, e que as fontes citan como construción cuadrangular rematada en cúpula de forma oxival.

Tras estes incidentes permanecería varios anos en ruínas. Isto provocou o roubo de grandes obxectos de valor que pertencían ó pazo.

O Pazo de Mos é a sede da Fundación Pazo de Mos, composta pola Asociación Veciñal de Santa Baga de Mos así como a Comunidade de Montes da mesma parroquia. Asemade, é a sede do Círculo Cultural e Deportivo Santa Eulalia de Mos.

Finalmente, no B.O.P.P. do 3 de decembro de 1836 quedou constituído o concello de Mos anexionando ó de Santo Antoíño..

##### Igrexas 
Cada parroquia ten a súa igrexa coas súas diversas particularidades. Con todo, cómpre destacar tres igrexas principais por gardaren conexión co románico .

;Igrexa de San Salvador en Louredo
miniatura|Igrexa de San Salvador de Louredo.

De planta rectangular presenta unha soa nave e unha ábsida . No interior desta igrexa atopamos unha gravación que posiblemente indique a data da súa construción: “EN 1247 AÑO MA(R)I(AN)O”. Desta época conserva a porta norte, na que se aprecian dúas arquivoltas semicirculares e un tímpano con motivos de cruz lobulada nos extremos.

;Igrexa de Santa María de Guizán
esquerda|miniatura|Fachada de Santa María de Guizán.
Segundo a epigrafía das súas paredes, parece que a data de consagración da igrexa corresponde ó 30 de outubro de 1192. Pese as posteriores reformas, aínda conserva a fachada, os muros laterais e canzorros. A fachada presenta unha porta cun arco de medio punto con dúas arquivoltas e un tímpano decorado con seis orificios que descansa sobre dous pares de columnas. As características das esculturas, tanto da imaxe da Virxe como a do Apóstolo, debémolas situar estilisticamente no románico sendo, así, moi anteriores á construción da igrexa.

O sendeiro dos Muíños caracterízase pola cantidade de muíños que atopamos a carón da ribeira do río Louro, así como dos regatos Perral, Cerqueira, Lagoa Torroeira e Fraga entre outros.

No percorrido do sendeiro dos Dolmens atópanse varias manifestacións da cultura megalítica. É un sendeiro caracterizado pola curta lonxitude e por unha xeografía benigna para os camiñantes .

### Etnografía 
#### Camiño Portugués 
A ruta do camiño de Portugués que pasa por Mos comeza tras pasar Redondela, dirección Ameirolongo. Dende aí, o camiño decorre polo pazo de Mos e a igrexa de Santa Eulalia. Máis adiante, o camiño sobe pola rúa dos Cabaleiros ata chegar á capela de Santiaguiño de Antes onde está o miliario de Vilar de Infesta. Neste mesmo día celébrase o tradicional concurso de ramos de rosa.

;Festa Arde O Pazo

Esta festa revive o paso do exército de Napoleón polo Val da Louriña . Ó longo de todo o día revívense episodios históricos en relación con estes feitos. Pola mañá represéntase a entrada do exército francés, o saqueo e os roubos no mercado de Mos finalizando co apresamento dos marqueses. Pola tarde represéntase a chegada dos guerrilleiros da Louriña, o apresamento dos soldados franceses e o seu posterior aforcamento. A festa finaliza coa tradicional queima do pazo dos marqueses, cun xogo de lucerío e fogos de artificio. Durante unha fin de semana, os participantes organízanse en tribos a modo das sociedades prehistóricas, constrúen chozas, e participan en actividades relacionadas coa cultura e costumes desta época. Destaca a tradicional representación sobre o Penedo da Pucha onde se produce un enfrontamento simulado entre as tribos.

### Símbolos 
Na primeira metade do século XIX atópase o que pode reputarse o primeiro emblema de carácter privado do municipio que consiste nunha rosa cun tallo e follas baixo a Coroa Real, pero non cerrada, en forma de escudo . Sobre o ano 1853 Mos puxo nos seus documentos o selo coa Coroa Real e as rosas. Foi o primeiro medio de comunicación de difusión masiva e gratuíto que se publicou na comarca. Un ano máis tarde ampliaríase o seu radio de acción ó concello de Salceda de Caselas, pasando a unha tiraxe de 15&nbsp;000.

*O TranVía* foi unha revista trimestral do Val da Louriña que iniciou a súa publicación co número 0 de xaneiro a marzo de 1992 ata o 1995

### Lexislatura 2007-2011 
Tras renovar o pacto de goberno entre o PSdeG-PSOE e o BNG, goberno presente xa na anterior lexislatura, no 2008 produciuse un cambio de goberno non esperado. Tras unha moción de censura presentada polo PP, e apoiada por un tránsfuga do PSdeG, Gerardo Alonso, o goberno pasou a mans dos populares ostentando o cargo de alcaldesa Nidia Arévalo.

A violación do pacto antitransfuguismo fixo que toda a corporación do goberno municipal se dera de baixa do PP.

Nas seguintes eleccións Nidia Arévalo volvería a ser a candidata do PP volvendo ás listas do seu partido e gañando a maioría absoluta con 10 escanos.

### Eleccións municipais 2015 
Tralo resultado das eleccións do 24 de maio. GañaMos Asemblea Veciñal-SON, iniciativa veciñal independente con apoio doutros partidos e movementos, logrou catro concelleiros nas súas primeiras eleccións e situouse como segunda forza política. O PSdeG-PSOE perdeu dous concelleiros respecto da anterior lexislatura e rematou como terceira forza. Respecto do BNG, este perdeu un dos dous concelleiros que mantiña dende a anterior lexislatura. Por último, Ciudadanos de Centro Democrático, partido que se presentou por primeira vez ás eleccións, non tivo representación.

### Eleccións  municipais 2019 
O 26 de maio do 2019, a alcaldesa Nidia Arévalo PPdeG revalidaba por cuarta vez consecutiva o seu cargo con 9 concelleiros a seu cargo. O PSdeG-PSOE gañaba 2 edís máis dos que tiña e Gañamos Asemblea Veciñal-SON, perdeu 2 edís posicionándose como terceira forza. O BNG mantívose con 1 edil.

## Galería de imaxes 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 

### Outros artigos 
* Lugares de Mos
* Eleccións municipais en Mos
* Serra do Galiñeiro

### Ligazóns externas 
* Web oficial do concello
* Mancomunidade da área intermunicipal de Vigo