David Bohm

**David Joseph** ou **Joseph David** **Bohm** (), coñecido como **David Bohm,** nado en Wilkes-Barre, Pensilvania, o 20 de decembro de 1917 e finado en Londres o 27 de outubro de 1992 foi un físico teórico estadounidense, brasileiro e británico que fixo importantes e pouco ortodoxas contribucións nos campos da física teórica, a epistemoloxía e a neuropsicoloxía. Foi considerado como un dos maiores físicos cuánticos de todos os tempos.

Avanzou a opinión de que a física cuántica significaba que o vello modelo cartesiano da realidade -que hai dous tipos de substancias, a mental e a física, que interactúan dalgún xeito- era demasiado limitado. Para complementalo, desenvolveu unha teoría matemática e física da orde "implícita" e "explícita". Cría que o cerebro, a nivel celular, funciona segundo as matemáticas dalgúns efectos cuánticos, e postulou que o pensamento se distribúe e non está localizado igual que as entidades cuánticas.

Bohm advertiu dos perigos da tecnoloxía desenfreada, defendendo a necesidade dun diálogo auténtico de apoio, que afirmou que podería ampliar e unificar divisións conflitivas e problemáticas no mundo social. Nisto, a súa epistemoloxía reflectiu a súa ontoloxía. Polas súas afiliacións comunistas, foi obxecto dunha investigación do goberno en 1949, o que o levou a abandonar os Estados Unidos. Seguiu a súa carreira científica en varios países, converténdose primeiro en brasileiro, sendo no Brasil profesor universitario, e despois en cidadán británico. 

A principal preocupación de Bohm era comprender a natureza da realidade en xeral e da conciencia en particular como un todo coherente, que, segundo el, nunca é estático nin completo.

## Traxectoria 
### Xuventude e formación 
Fillo dun xudeu maxiar, Samuel Bohm, e unha xudía lituana, foi criado principalmente polo seu pai, propietario dunha tenda de mobles. A pesar de criarse nunha familia xudía, fíxose agnóstico na adolescencia. 

Asistiu á Pennsylvania State College (hoxe Pennsylvania State University), graduándose en 1939, e ao California Institute of Technology, durante un ano. Despois trasladouse ao grupo de física teórica dirixido por Robert Oppenheimer no Laboratorio de Radiación da Universidade de California, Berkeley, onde obtivo o doutoramento.

David Bohm vivía no mesmo barrio que outros estudantes como Joseph Weinberg e Max Friedman e con eles foise implicando na política. Estivo activo en organizacións comunistas, incluíndo a YCL, o Comité contra o recrutamento militar e o APM. Durante o seu tempo no Laboratorio de Radiación, mantivo unha relación con Betty Friedan e axudou a organizar a Federación de Arquitectos, Enxeñeiros, Químicos e Técnicos, un pequeno sindicato afiliado ao CIO. Bohm desligouse do Partido Comunista e rexeitou o stalinismo a raíz do Levantamento húngaro en 1956.

## Traballo e doutoramento 
### Contribucións do Proxecto Manhattan 
Durante a Segunda guerra mundial, o Proxecto Manhattan mobilizou gran parte da investigación física de Berkeley no esforzo por producir a primeira bomba atómica. Aínda que Oppenheimer pedira a Bohm que traballase con el en Los Alamos (laboratorio de alto segredo establecido en 1942 para deseñar a bomba atómica), o director do proxecto, Leslie Groves, non aprobou a autorización de seguridade de Bohm despois de ver probas da súa filiación política e da súa estreita amizade con Weinberg, sospeitoso de espionaxe.

Durante a guerra, Bohm permaneceu en Berkeley, onde ensinou Física e realizou investigacións sobre o plasma, o sincrotrón e o sincrociclotrón. Rematou o seu PhD en 1943 por unha circunstancia infrecuente. Segundo o biógrafo David Peat (ver referencia a continuación, p.&nbsp;64), *"Os cálculos de dispersión (de colisións de protóns e deuteróns) que completara resultaron útiles para o Proxecto Manhattan e foron inmediatamente clasificados. Sen autorización de seguridade, a Bohm foille denegado o acceso ao seu propio traballo; non só se lle prohibiría defender a súa tese, nin sequera se lle permitiu escribila".* Para satisfacer á Universidade, Oppenheimer certificou que Bohm concluíra con éxito a investigación. Posteriormente, Bohm realizou cálculos teóricos para os calutrons na instalación do Y-12 en Oak Ridge, Tennessee, que se utilizaron para o enriquecemento electromagnético de uranio para a bomba lanzada sobre Hiroshima en 1945.

### Mcartismo e saída dos Estados Unidos 
Despois da guerra, Bohm foi profesor asistente na Universidade de Princeton. Tamén traballou en estreita colaboración con Albert Einstein no próximo Instituto de Estudos Avanzados. En maio de 1949, o Comité de Actividades Antiamericanas pediu a Bohm que declarase por mor dos seus vínculos anteriores co sindicalismo e comunismo. Bohm invocou o seu dereito da Quinta emenda a negarse a declarar, e negouse a prestar declaración contra os seus colegas.

En 1950, Bohm foi arrestado por se negar a responder as preguntas do comité. Foi absolto en maio de 1951, pero Princeton xa o suspendera. Despois da súa absolución, os colegas de Bohm buscaron que o reintegrasen en Princeton, pero o reitor Harold W. Dodds decidiu non renovarlle o contrato. Aínda que Einstein considerou nomealo como o seu asistente de investigación no Instituto, Oppenheimer (que fora presidente do Instituto desde 1947) *"opúxose á idea e [...] aconsellou ao seu antigo alumno que abandonase o país".* A súa solicitude para ir á Universidade de Manchester recibiu o apoio de Einstein pero non tivo éxito. Bohm partiu entón para o Brasil para asumir unha cátedra de física na Universidade de São Paulo, por invitación de Jayme Tiomno e por recomendación tanto de Einstein como de Oppenheimer.

### Teoría cuántica e difusión de Bohm 
miniatura|180x180px|As traxectorias de Bohm para un electrón que atravesa o experimento de dúas fendas. Tamén se observou un patrón similar para fotóns únicos.
Durante o seu primeiro período, Bohm fixo unha serie de contribucións significativas á física, especialmente á mecánica cuántica e a teoría da relatividade. Como posgraduado en Berkeley, desenvolveu unha teoría do plasma, descubrindo o fenómeno do electrón agora coñecido como difusión de Bohm. O seu primeiro libro, *Quantum Theory,* publicado en 1951, foi ben recibido por Einstein, entre outros. Pero Bohm quedou insatisfeito coa interpretación ortodoxa da teoría cuántica sobre a que escribiu nel. Partindo da constatación de que a aproximación WKB da mecánica cuántica leva a ecuacións deterministas e convencido de que unha mera aproximación non podería converter unha teoría probabilista nunha teoría determinista, dubidou da inevitabilidade do enfoque convencional da mecánica cuántica. O obxectivo de Bohm non era establecer un punto de vista determinista e mecánico, senón mostrar que se podía atribuír propiedades a unha realidade subxacente, en contraste co enfoque convencional. O traballo de Bohm e o argumento EPR convertéronse no principal factor que motiva a desigualdade de John Stewart Bell, que descarta as teorías de variables ocultas do local ; aínda se están investigando as consecuencias completas do traballo de Bell.
### No Brasil 
Despois da chegada de Bohm ao Brasil o 10 de outubro de 1951, o cónsul dos Estados Unidos en São Paulo confiscoulle o seu pasaporte, informándolle que só podía recuperalo para regresar ao seu país, o que, segundo os informes, asustou a Bohm e baixou significativamente o seu ánimo, xa que esperaba viaxar a Europa. Solicitou e recibiu a cidadanía brasileira, pero por lei, tivo que renunciar á cidadanía estadounidense; puido recuperala só décadas despois, en 1986, despois de iniciar unha demanda.

Na Universidade de São Paulo, Bohm traballou na teoría causal que se converteu no tema das súas publicacións en 1952. Jean-Pierre Vigier viaxou a São Paulo, onde traballou con Bohm durante tres meses; Ralph Schiller, estudante do cosmólogo Peter Bergmann, foi o seu asistente durante dous anos; traballou con Tiomno e Walther Schützer; e Mario Bunge quedou traballando con el durante un ano. Estivo en contacto cos físicos brasileiros Mário Schenberg, Jean Meyer, Leite Lopes, e mantivo discusións ocasionalmente con visitantes no Brasil, incluíndo Richard Feynman, Isidor Rabi, Léon Rosenfeld, Carl Friedrich von Weizsäcker, Herbert L. Anderson, Donald Kerst, Marcos Moshinsky, Alejandro Medina e o antigo asistente de Heisenberg, Guido Beck, que o animou no seu traballo e axudoulle a conseguir financiamento. O CNPq brasileiro apoiou explicitamente o seu traballo sobre a teoría causal e financiou varios investigadores arredor de Bohm. O seu traballo con Vigier foi o inicio dunha longa cooperación entre ambos e Louis De Broglie, en particular, nas conexións co modelo hidrodinámico proposto por Madelung. Porén, a teoría causal atopou moita resistencia e escepticismo, e moitos físicos consideraron que a interpretación de Copenhague era a única aproximación viable á mecánica cuántica. 

Foi esa forma do paradoxo da EPR que foi discutida por John Stewart Bell no seu artigo de 1964.

### Efecto Aharonov-Bohm 
[dereita|miniatura|210x210px|Esquema do experimento de dobre fenda no que se pode observar o [Efecto Aharonov-Bohm|efecto Aharonov–Bohm: os electróns pasan por dúas fendas, interferindo nunha pantalla de observación, co patrón de interferencia cambiado cando se activa un campo magnético **B** no solenoide cilíndrico.]]
En 1957, Bohm trasladouse ao Reino Unido como investigador na Universidade de Bristol. En 1959, Bohm e Aharonov descubriron o efecto Aharonov-Bohm, que mostra como un campo magnético podía afectar a unha rexión do espazo na que o campo fora apantallado, pero o seu potencial vectorial non desaparecía alí. No chamado efecto Aharonov-Bohm, a presenza dun campo magnético altera a propagación dunha carga, aínda que se propague en zonas onde dito campo non estea presente. Iso mostrou por primeira vez que o potencial vector magnético, até entón un convenio matemático, podería ter efectos físicos (cuánticos) reais. 

En 1961, Bohm foi nomeado profesor de Física Teórica no Birkbeck College da Universidade de Londres, converténdose en emérito en 1987. Os seus traballos recollidos están almacenados alí. 
### Orde implícita e explícita 
No Birkbeck College, gran parte do traballo de Bohm e Basil Hiley expandiuse na noción de ordes implicadas, explicadas e xerativas proposta por Bohm. Segundo Bohm e Hiley, "as cousas , como partículas, obxectos e, de feito, suxeitos" existen como "características cuasi-locais semiautónomas" dunha actividade subxacente. Tales características poden considerarse independentes só ata un certo nivel de aproximación no que se cumpran determinados criterios. Nesa imaxe, o límite clásico para os fenómenos cuánticos, en termos dunha condición de que a función de acción non é moito maior que a constante de Planck, indica un deses criterios. Usaron a palabra "holomovemento" para a actividade en tales ordes.

#### Teoría da holocinese 
A chegada da tecnoloxía holográfica deu a Bohm a base para postular a teoría pola que é coñecido hoxe en día. Segundo Bohm, hai dúas ordes no universo: a orde explícita, cuxa característica esencial é a multiplicidade, e a orde implícita, cuxa característica esencial é a unidade. Ambos se atopan en cada punto do universo, e o movemento entre ambos é a holokinese ou holocinese.
dereita|miniatura|215x215px|Nunha reconstrución holográfica, cada rexión dunha placa fotográfica contén a imaxe completa.
En colaboración co neurocientífico Karl H. Pribram da Universidade de Stanford, Bohm participou no desenvolvemento temperán do modelo holonómico do funcionamento do cerebro, un modelo para a cognición humana que é drasticamente diferente das ideas convencionalmente aceptadas. Bohm traballou con Pribram na teoría de que o cerebro funciona dun xeito similar a un holograma, de acordo con principios matemáticos cuánticos e as características dos patróns de ondas.

### Conciencia e pensamento 
Ademais do seu traballo científico, Bohm estaba profundamente interesado en explorar a natureza da conciencia e a consciencia, con especial atención ao papel do pensamento no que se relaciona coa atención, a motivación e o conflito no individuo e na sociedade. Esas preocupacións foron unha extensión natural do seu interese anterior pola ideoloxía marxista e a filosofía hegeliana. As súas opinións fixéronse máis nítidas grazas a extensas interaccións co filósofo, orador e escritor Jiddu Krishnamurti, a partir de 1961. A súa colaboración durou un cuarto de século, e os seus diálogos gravados foron publicados en varios volumes.

A prolongada implicación de Bohm coa filosofía de Krishnamurti foi considerada con certo escepticismo por algúns dos seus compañeiros científicos. Bohm recoñeceulle a David Moody que as ensinanzas de Krishnamurti carecían dun "enfoque fino" (*fine focus*); claramente cría que fixera unha enorme contribución, pero tamén que había un traballo importante por facer.

Un exame recente mostra o traballo de Bohm no campo psicolóxico como complementario ás súas contribucións á física teórica. No seminario, Bohm describiu a influencia xeneralizada do pensamento na sociedade, incluíndo as moitas suposicións erróneas sobre a natureza do pensamento e os seus efectos na vida diaria.

No seminario, Bohm desenvolve varios temas interrelacionados. Sinala que o pensamento é a ferramenta omnipresente que se utiliza para resolver todo tipo de problemas: persoais, sociais, científicos, etc. Porén, o pensamento, sostén, tamén é inadvertidamente a fonte de moitos deses problemas. Recoñece e sinala a ironía da situación: é coma se un se enferma acudindo ao médico.

Bohm era moi consciente de varias ideas fóra da corrente científica. No seu libro *Science, Order and Creativity*, Bohm referiuse ás opinións de varios biólogos, como Rupert Sheldrake e outros, sobre a evolución humana. Tamén coñecía as ideas de Wilhelm Reich.

Ao contrario de moitos outros científicos, Bohm non excluíu o paranormal. Bohm estivo presente nunha demostración e mesmo considerou temporalmente posible a flexión de chaves e culleres de Uri Geller, o que provocou comentarios de advertencia do seu colega Basil Hiley de que podería minar a credibilidade científica do seu traballo en física. Martin Gardner informou isto nun artigo de *Skeptical Inquirer* e tamén criticou as opinións de Jiddu Krishnamurti, a quen coñecera con Bohm en 1959 e tivo moitos intercambios posteriores. Gardner dixo que a visión de Bohm sobre a interconexión da mente e a materia (nunha ocasión, resumiu: *"Até o electrón está informado cun certo nivel de mente"*) "coqueteou co panpsiquismo".

#### Diálogo de Bohm 
Para abordar os problemas da sociedade durante os seus últimos anos, Bohm escribiu unha proposta de solución que se coñeceu como "Diálogo de Bohm", na que a igualdade de status e o "espazo libre" constitúen os requisitos previos máis importantes da comunicación e da valoración do crenzas persoais diferentes. Un ingrediente esencial desta forma de diálogo é que os participantes "suspenden" a acción ou o xuízo inmediatos e se dan a si mesmos e aos outros a oportunidade de tomar conciencia do propio proceso de pensamento. Bohm suxeriu que se os "grupos de diálogo" fosen experimentados a unha escala suficientemente ampla, poderían axudar a superar o illamento e a fragmentación que Bohm observaba na sociedade.

## Vida posterior 
Bohm continuou o seu traballo en física cuántica despois da súa xubilación, en 1987. O seu traballo final, o *The Undivided Universe: An Ontological Interpretation of Quantum Theory* (1993), foi o resultado dunha colaboración de décadas conBasil Hiley. Tamén falou ao público de toda Europa e América do Norte sobre a importancia do diálogo como forma de socioterapia, un concepto que tomou prestado do psiquiatra de Londres e practicante de Análise de Grupo Patrick de Maré, e tivo unha serie de reunións co Dalai Lama. Foi elixido Fellow of the Royal Society en 1990.

Preto do final da súa vida, Bohm comezou a experimentar unha recorrencia da depresión que sufrira anteriormente na súa vida. Ingresou no Maudsley Hospital do Sur de Londres o 10 de maio de 1991. O seu estado empeorou e decidiuse que o único tratamento que podía axudarlle era a terapia electroconvulsiva. A muller de Bohm consultou co psiquiatra David Shainberg, amigo e colaborador de sempre de Bohm, quen coincidiu en que os tratamentos electroconvulsivos eran probablemente a súa única opción. Bohm mostrou unha melloría cos tratamentos e foi dado de alta o 29 de agosto, pero a súa depresión volveu e foi tratada con medicamentos.

Bohm morreu tras sufrir un ataque cardíaco en Hendon, Londres, o 27 de outubro de 1992, aos 74 anos.

A película *Infinite Potential* está baseada na vida e nos estudos de Bohm; adopta o mesmo nome que a biografía de F. David Peat.
## Opinións sobre David Bohm 
Einstein expresou sobre Bohm: "É o único que pode ir máis aló da mecánica cuántica".  Co paso do tempo, os libros de Bohm gañaron o status de culto, debido en parte ao enfoque filosófico que hai detrás deles, que vai máis aló do típico positivismo da interpretación de Copenhague.

## Obra 
* 1951. '**, Nova York: Prentice Hall. 1989 reimpresot, Nova York: Dover, 
* 1957. **', 1961 Edición de Harper reimpresa en 1980 por Filadelfia: U of Pennsylvania Press, 
* 1962. *Quanta and Reality, A Symposium*, con N. R. Hanson e Mary B. Hesse, dun programa da BBC publicado polo American Research Council
* 1965. *The Special Theory of Relativity*, Nova York: W.A. Benjamin.
* 1980. *Wholeness and the Implicate Order*, Londres: Routledge, , 1983 Ark paperback: , 2002 paperback: 
* 1985. *Unfolding Meaning: A weekend of dialogue with David Bohm* (Donald Factor, editor), Gloucestershire: Foundation House, , 1987 Ark paperback: , 1996 Routledge paperback: 
* 1985. ''*, with Jiddu Krishnamurti, San Francisco: Harper, .
* 1987. *Science, Order, and Creativity*, with F. David Peat. Londres: Routledge.  2nd ed. 2000.  .
* 1989. *Meaning And Information*, In: P. Pylkkänen (ed.): *The Search for Meaning: The New Spirit in Science and Philosophy*, Crucible, The Aquarian Press, 1989, .
* 1991. *Changing Consciousness: Exploring the Hidden Source of the Social, Political and Environmental Crises Facing our World* (a dialogue of words and images), coauthor Mark Edwards, Harper San Francisco, 
* 1992. *Thought as a System* (transcrición do seminario que tivo lugar en Ojai, California, do 30 de novembro ao 2 de decembro de 1990), Londres: Routledge. .
* 1993. *The Undivided Universe: An ontological interpretation of quantum theory*, with B.J. Hiley, Londres: Routledge,  (final work)
* 1996. *On Dialogue*. editor Lee Nichol. Londres: Routledge, hardcover: , paperback: , 2004 edition: 
* 1998. *On Creativity*, editor Lee Nichol. Londres: Routledge, hardcover: , paperback: , 2004 edition: 
* 1999. *Limits of Thought: Discussions*, with Jiddu Krishnamurti, Londres: Routledge,  .
* 1999. *Bohm–Biederman Correspondence: Creativity and Science*, con Charles Biederman. editor Paavo Pylkkänen. .
* 2002. *The Essential David Bohm*. editor Lee Nichol. Londres: Routledge, . preface by the Dalai Lama
* 2018. *The Unity of Everything: A Conversation with David Bohm*, con Nish Dubashia. Hamburgo, Alemaña: Tredition, .

### Edicións en portugués 
* *Totalidade e a Ordem Implicada* (2000) ISBN 8537003131
* *Diálogo: Comunicação e Redes de Convivência. Tapa blanda* (2005) ISBN 8572420541
* *Causalidade e acaso na Física Moderna'' (2015) ISBN  8578661125

### Edicións en castelán 
* 
* 
* 
* 
* 

## Notas 

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*  (Texto en castelán)
* Totalidade e a ordem implicada | Vinicius Romao - Sérgio Almeida Loiola Recensión do libro de D. Bohm (Texto en portugués)
*  (Texto en castelán)
* David Bohm, un físico heterodoxo  Extensa biografía del físico, en español
* El orden implicado de David Bohm Explicación da teoría da Holokinese, en castelán