Cantroxo

O **cantroxo** (***Lavandula stoechas***) é unha planta aromática do xénero *Lavandula* (as lavandas), de até un metro de altura da familia das lamiáceas.

Outros nomes comúns son *arzaia*, *azaia* ou *cantroxina*.

## Características 
Son matas de ata 1 m de altura, algunhas escasamente leñosas, pilosas en moitos dos seus órganos e con glándulas ricas en aceites esenciais que lle dan o aroma característico. Presentan follas de cor verde abrancazada, sésiles, opostas, simples, enteiras (co bordo revolto cara ao envés), dentadas ou pinnatífidas.

Florece en primavera. Posúen inflorescencias de tipo verticilastro , con 6-10 flores de cor morada, dispostas en pisos separados ao longo do eixe florífero ou nunha estrutura compacta, axilados por brácteas florais e formando unha especie de espiga terminal. As flores son pequenas, cun cáliz tubular, case actinomorfo, con 5 sépalos con cadanseu dente curtos e un apéndice oblongo ou romboidal na parte superior. A corola é bilabiada, co labio superior recto, ergueito, formado por dous lóbulos; o labio inferior é trilobado. Posúen catro estames, didínamos e o ovario dividido en catro partes. O froito preséntase en tetranúcula.

## Hábitat e distribución 
Está presente nos países da área mediterránea até altitudes de 1.000 metros. Prefire zonas asolladas e é frecuente nas costas, onde chega a formar parte da vexetación dunar.

En España tamén están presentes a *L. lanata* (propia de Andalucía e Murcia), a *L.angustifolia* (en Cataluña, Valencia, Aragón e País Vasco), a *L. latifolia*  (en Cataluña, Levante Andalucía e, máis dispersa, nas dúas Castelas) e a *L. pedunculata* (propia da metade occidental da península pero tamén presente noutras áreas, mesmo Galicia ou Portugal).

En Galiza danse dúas subespecies, a *L. stoechas stoechas*, que se recoñece polo pedúnculo floral de 1–3&nbsp;cm, o penacho de brácteas sobre a espiga curto e as follas obtusas; e a subespecie *L. stoechas sampaiana*, cun longo pedúnculo de 10–20&nbsp;cm, penacho longo (tanto como a propia espiga) e follas agudas. A primeira é a común nas zonas costeiras de Pontevedra, A Coruña e Lugo, e a segunda pode observarse no norte da provincia de Ourense e sur da de Lugo.

## Uso como planta aromática e medicinal 
[miniatura|*[Lavandula stoechas*]]
Xa os asirios, exipcios, gregos e romanos utilizaban a lavanda para perfumar casas e baños. Aínda na actualidade se queima a semente nas casas coa mesma fin. Unha posible etimoloxía fai derivar o nome de *lavare*, destinado ao baño, polo uso común nas termas romanas. A *auga de lavanda* é moi común en perfumería, o que explica a extensión do cultivo agrícola desta planta.

Na terapéutica popular utilízase contra a asma, a tose, e como tónico e calmante nervioso; por vía externa como antiséptico e antipútrido. O uso medicinal da lavanda débese aos efectos tónicos, dixestivos e espasmolíticos do aceite esencial que posúen. Utilízanse a tal fin as sumidades florais, é dicir, as espigas de flores ou os gromos florais ou, ocasionalmente, as follas e os talos novos.

Para as dores de estómago usábanse unturas de lavanda, ruda e macela fritidas en manteiga de porco.

O alcohol de lavanda (as flores maceradas en alcohol) úsase para lavar e desinfectar feridas.

Tamén se usou na veterinaria tradicional, en cataplasmas para golpes e escordaduras, ou en infusión para estimular o movemento intestinal (como no caso da inapetencia, meteorismo ou cólicos). Nas feridas, a esencia de lavanda acelera a cicatrización e era utilizada polos ferradores tanto para as feridas e gretas dos cascos como para as infeccións por cravos mal colocados.

Finalmente, Lis Quibén recolle en Cangas (Pontevedra) a práctica que queimar flores de lavanda para esconxurar unha casa e protexela do meigallo. Para iso poñen nunha tella un pouco de romeu, lavanda, loureiro "*que mire ó mar*" e tres dentes de allo, un en cada extremo da tella e o outro no medio. Despois, queiman todo iso, coas ventás pechadas, e rematan tocando tódalas paredes cunha póla de oliveira, levando a tella na outra man e recitando un ensalmo.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* FONT QUER, Pío (1961): *Plantas medicinales. El Dioscórides renovado*. Ed. Labor, Barcelona.
* GARCÍA SANZ, Ángel (1993): *Las plantas curadoras en el Camino de Santiago comunes al hombre y al ganado*. Deputación Provincial de Lugo.
* LIS QUIBÉN, Víctor (1949): *La medicina popular en Galicia*. Madrid. Reed. Akal, Madrid 1980. 
* RIGUEIRO RODRÍGUEZ, A. e outros (1996): *Guía de plantas medicinais de Galicia*. Galaxia, Vigo.
### Outros artigos 
* Lavanda (xénero)
### Ligazóns externas 
* Flora of China: *Lavandula* 
* Fichas infojardín: Cantueso, Romero de piedra, Tomillo borriquero (*Lavandula stoechas*)
* Imaxes de *Lavandula sp*