Caioteira

A **caioteira** (***Sechium edule***) é unha cucurbitácea cuxo froito, a **caiota**, é de amplo uso como hortaliza.
miniatura|Vista da planta

## Clasificación e descrición 
A especie *Sechium edule* é unha rubideira perenne, monoica e vivípara de talos arestados e lisos, até de 15 m de longo, moi ramificados. Os talos teñen cordóns de fibras longas e fortes, as guías crecen dunha cepa permanente e duran dun a dous anos. Dun nó do talo sae un gabián, de base longa e forte, que acaba en tres ou catro ramificacións, unha delas máis grosa e longa que as outras. Ao lado oposto do nó abrocha unha folla, de cuxa axila saen inflorescencias ou ramas vexetativas. As follas teñen o pecíolo curto e xeralmente curvo. A lámina palmada, coa base profundamente recortada, ten de cinco a sete lobos obtusos e apiculados, a marxe posúe uns pequenos dentes, claros e espazados. Hai cinco nervios principais que saen do pecíolo, afundidos no lado superior e prominentes no revés da lámina. As flores son unisexuais, ambas son semellantes e posúen dez nectários en forma de poros situados na base do cáliz, prodúcense en etapas sucesivas no talo e en cada nó hai inflorescencias pistiladas e estaminadas, están espazadas e ábrense sucesivamente, aínda que moitas delas non chegan a abrir pois secan e caen. A corola ten até dous centímetros de diámetro, formada por cinco pétalos unidos só na base, amarelados e con estrías verdosas. 

O froito é unha baga solitaria ou en pares sobre un mesmo pedúnculo, vivípara, carnosa, indehiscente, con diferentes formas tamaños e cun crecemento sigmoide. O exocarpo, é liso ou finamente pubescente, ou con espiñas que varían en número e tamaño, con presenza ou ausencia de sucos e con tonalidades verde escuras, verde claras e brancas. O mesocarpo é carnoso seco ou suave, cor verdosa a branca, formado por un parénquima de almacenamento que é rico en nutrientes e con fibras que forman unha rede ao redor do endocarpo. A semente, é única, grande, ovoide, achatada, lisa, suave e formada por dous cotiledóns grandes.
esquerda|miniatura|*Perulero (froito)*
A planta posúe un sistema de raíces fibrosas e algunhas sofren un proceso de tuberización na súa parte terminal durante a época fría do ano. A raíz tuberizada tende a desaparecer cando a planta emite novos talos e estes se desenvolven; primeiro perde dureza e posteriormente entra en estado de putrefacción.
### Froito 
Ten unha cor que vai desde a verde escura á verde clara ou amarela clara case branca. Cando está tenro presenta unha casca lustrosa e consistencia dura. Pode estar cuberto por espiñas ou non. A caiota sen espiñas ten unha aparencia máis lisa e pode presentar menos fendas que a caiota con espiñas.

Cada caiota ten unha semente ampla e chata, chamada *pebida*, que é comestible ademais da polpa. Comunmente as caiotas pesan ao redor dos 500 gramos, aínda que algúns chegan a pesar até 2 quilogramos.

É un dos froitos que máis axudan ao mantemento e coidado do pelo, pel e uñas.  
### Casca 
A casca non é apta para conservación.

### Variedades 
Unha variedade moi pequena de cor amarela ou verde da caiota coñécese en Costa Rica co nome de *cocoro*. En Guatemala e en Honduras, unha variedade de cor amarelada coñécese como *perulero*. O perulero é branco por dentro e amarelo por fóra. A súa consistencia é máis suave e zumenta que a caiota tradicional, que é de cor verde, e pódese establecer que existan cepas diferenciadas do froito estudado.

### Cultivos 
Os cultivos son 'Broad Green', 'Long White', 'Oval Green', 'Pointed Green', 'Round White'. Foron cultivares estudados en Porto Rico en 1901.

## Distribución 
A caioteira é unha especie que foi domesticada dentro da área cultural de Mesoamérica, e na rexión comprendida entre o sur de México e Honduras. O cultivo da caiota está amplamente difundido en Mesoamérica. A súa introdución nas Antillas e América do Sur levouse a cabo entre os séculos XVIII e XIX. Nesta mesma época introduciuse en Europa, desde onde foi levada a África, Asia e Australia mentres que a súa introdución nos Estados Unidos data de finais do século XIX.

## Ambiente 
A caioteira cultívase de maneira tradicional en moitas rexións do mundo, preferentemente entre os 800 e 1 800 m de altitude. Mais en moitas rexións existen variantes adaptadas ao cultivo a nivel do mar (en Río de Xaneiro e no Iucatán); noutras dáse por enriba dos 2 000 m (en Bolivia e en México, en Oaxaca e Chihuahua). As taxas silvestres máis próximas a *S. edule* presentan unha distribución de altitudes similar, xa que crecen entre os 50 e 2 100 m. En termos xerais, este vexetal posúe a tendencia de habitar en áreas completamente abruptas e case inaccesibles, onde as condicións do chan resultan desfavorables para exercer algún tipo de agricultura e gandaría. As condicións do medio físico onde prospera a caioteira silvestre, xeralmente interactúan co bosque mesófilo de montaña ou bosque de néboa, e nas partes máis baixas atópaselle en zonas, entre a selva mediana e a selva alta subperennifolia. Require de chans húmidos e con abundante materia orgánica ou humus. Moitas recollidas depositadas nos principais herbarios do país mexicano (MEXU, XAL, CHAPA), foron recollidas preto de ríos, arroios ou cachoeiras, onde as plantas poden atoparse formando diversas e enormes agrupacións.

## Estado de conservación 
México é un dos centros de maior diversidade biolóxica. Veracruz, Chiapas e Oaxaca son os estados nos que se situaron as áreas con maior diversidade. Os rexistros de exploracións coinciden en que a maior variación atópase entre o sur de México e Guatemala. A distribución xeográfica dos parentes silvestres de *S. edule* tamén confirma a orixe mesoamericana deste cultivo. Isto suxire que a súa distribución xeográfica no pasado era moito máis ampla. O cambio de usos do solo significou o seu desprazamento e até a súa extinción en varios puntos xeográficos, xa que para os agricultores é maleza.

Sobre a especie *S. edule* existe pouca información sobre como mellorar a súa conservación, cuxa diversidade está en risco debido á perda da biodiversidade, por tallas en áreas boscosas que foron erosionando a biodiversidade desta especie e aínda cando a caoita representa importancia económica, social, cultural e ambiental, a súa conservación non foi debidamente abordada nun proceso de investigación integral. Para isto é necesario realizar estudos sobre os recursos xenéticos desta especie que axuden ao desenvolvemento de prácticas sobre a conservación do xermoplasma de S. *edule* para manter o equilibrio da biodiversidade non só en México senón en toda a súa área de dispersión.

## Terminoloxía 
O nome que se lle dá ao froito, e por extensión á planta, é: *chayote* en español e náhuatl (*chayotli*) quere dicir *cabaza espiñenta*, nome con que se coñece en México, Panamá, Nicaragua, Cuba, Porto Rico e Costa Rica. Tamén chamado *cidrayota*, *tayota* (en República Dominicana), *güisquil* (en Guatemala e  O Salvador.), e *guatilla chuchu*, ou *xuxú* ou *yuyu* no Brasil, *papapobre* ou *papa de pobre*, *choko* ou *guatila* ou *caihua* en Chile, cabaza chinesa ou *cabaza chilena* ou *calabacita chinesa* no Perú; *cidra*, *papa del moro*, *cidra papa*, *pataste;* *chayota* en Venezuela, *pataste* en Honduras. En Colombia: *guatila* ou *papa de pobre* (no interior) ou *cidra* (no Eixo cafeteiro e Antioquia), *yota* (no departamento de Santander). En España cultívase este froito e comercialízase como *chayota* ou *patata china;* na Arxentina, Uruguai e Paraguai como *papa del aire* ou *chu-chu;*. En Filipinas recibe o nome de *sayote* e cultívase nas zonas montañosas do país, como A Cordilleira.

A raíz, comestible, no estado de Michoacán de México coñécese como *huarás*, en Chiapas como *cuesa*, en Oaxaca como *chayocamote*, en Poboa e Veracruz chámaselle *chayoteste*. Noutras partes de México chámaselle *chinchayote* ou simplemente *chayote*. Segundo o INCAP, a raíz da caioteira coñécese como *ichintal* en Guatemala (tanto *ichintal* como *güisquil* son palabras que proveñen dalgunha das linguas maias do país), *chinta* ou *chintla* no Salvador, *echinta* ou *patastilla* en Honduras, *raíz de chayote* en Panamá e *tayota* na República Dominicana.

En Kenya foi introducido por membros da comunidade mexicana (misioneiras e misioneiros) e é coñecido como *shushu*. Cócese e móese para combinalo cun prato do oeste de Kenya coñecido como "*mukimo*" (pronunciado: mokimó). Aínda que se vende nos mercados quenianos, non é moi popular.

## Usos 
### Gastronomía 
A caiota é amplamente consumida en toda América Latina. Úsase a modo similar que a cabaza, cortándose en dados e incluíndoa en sopas e guisos. 
miniatura|Raíz da caioteira.
miniatura|Ilustración
A raíz ou tubérculo tamén é comestible e presentan semellanza coas patacas. Ten unha aparencia basta e suave sabor. En Colombia, en xeral úsase como calquera tubérculo substituíndo a pataca, nalgunhas partes non é usado como comestible para humanos pero si para os animais domésticos para o gando ou porcos. Algunhas das preparacións inclúen pastas, sopas (*sancocho*), tortas, de verdura de acompañamento e mollos.

### Artesanías 
Os talos, pola súa flexibilidade e resistencia, utilízanse para a fabricación artesanal de cestaría e chapeus.  afeccións respiratorias (bronquite, catarro, tose), cólico, dor de oídos, febre, mal de ollo, pano na cara. o epicarpo ou zume do froito aplícase topicamente nas feridas e chagas sen deixar cicatriz. Unha emulsión de sementes utilízase para aliviar a inflamación intestinal. Tamén se lle atribúen propiedades diuréticas e expectorantes ás follas e raíces e ao froito, propiedades cicatrizais e emolentes.

## Notas 
;Referencias:

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. México. CONABIO, Mexico City.
* Correa A., M.D., C. Galdames & M. Stapf. 2004. Cat. Pl. Vasc. Panamá 1–599. Smithsonian Tropical Research Institute, Panama.
* Cowan, C. P. 1983. Flora de Tabasco. Listaxes Floríst. México 1: 1–123.
* Davidse, G., M. Sousa Sánchez, S. Knapp & F. Chiang Cabrera. 2009. Cucurbitaceae a Polemoniaceae. 4(1): 1–855. In G. Davidse, M. Sousa Sánchez, S. Knapp & F. Chiang Cabrera (eds.) Fl. Mesoamer.. Universidade Nacional Autónoma de México, México.
* Dieterle, J. V. A. 1976. Cucurbitaceae. In Nash, D.L. (Ed.), Flora of Guatemala - Part X, Number 4. Fieldiana, Bot. 24(11/4): 306–395.
* Dodson, C.H., A.H. Gentry & F.M. Valverde Badillo. 1985. Fl. Jauneche 1–512. Banco Central do Ecuador, Quito.
* Flora of China Editorial Committee. 2011. Flora of China (Curcurbitaceae through Valerianaceae with Annonaceae and Berberidaceae). 19: 1–884. In C. E. Wu, P. H. Raven & D. E. Hong (eds.) Fl. China. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis.
* Forzza, R. C. 2010. de espécies Flora do Brasil  Jardim Botânico do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro.
* González Ramírez, J. & L. J. Poveda Álvarez. 2010. Cucurbitaceae. En: Manual de Plantas de Costa Rica. Vol. 5. B.E. Hammel, M.H. Grayum, C. Herrera & N. Zamora (eds.). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 119: 137–181.
* Hokche, Ou., P. E. Berry & Ou. Huber. (eds.) 2008. Novo Cat. Fl. Vasc. Venezuela 1–860. Fundación Instituto Botánico de Venezuela, Caracas.
* Idárraga-Piedrahíta, A., R. D. C. Ortiz, R. Callejas Pousada & M. Merello. (eds.) 2011. Fl. Antioquia: Cat. 2: 9–939. Universidade de Antioquia, Medellín.

### Outros artigos 
* Historia da Botánica
* Características das cucurbitáceas

### Ligazóns externas
* http://www.redalyc.org/articulo.oa%3Fid%3D57404906 
* *Chayote (Sechium edule)*, en Enciclovida (en *castelán*).
* *Chayote (Sechium edule)*, en Naturalista (en *castelán*).
* Los Chayotes Información sobre os chayotes, a súa sementeira, crecemento, colleita e receitas (en *castelán*).
* *Chayote (Sechium edule)* na Purdue University Horticulture (*en inglés*).
* *Growing Chayote*, en Mother Earth News (*en inglés*).