Lirio amarelo

miniatura|Gomo
miniatura|* Iris pseudacorus *

O **lirio amarelo** ***Iris pseudacorus***, é unha especie perenne da familia Iridaceae. É orixinaria de Eurasia e abundante nas charcas de Galiza.
## Descrición 
O lirio amarelo é unha planta perenne provista dun bulbo ovoide que perdura durante o inverno, a parte aérea morre, e está cuberto das bases das follas de anos anteriores. O talo, de 60 – 120&nbsp;cm, algo comprimido, ten varias follas, xeralmente basais, de 50 – 90&nbsp;cm x 10 – 30&nbsp;mm, de cor glauca e cun nervio central marcado. 
As flores, actinomorfas, son grandes, duns 10&nbsp;cm e levan cáliz e corola de tres pezas. O cáliz é de cor amarela igual que a corola. Aparecen de marzo e xuño e poden ser solitarias ou en pares. Reúnense nunha inflorescencia cimosa formada por 4 – 12 flores de cor amarela, as inferiores en pedúnculos longos e suberectos; os pedicelos miden 20 – 50&nbsp;mm e as espatas, herbáceas pero coa marxe membranosa, de 40 a 100&nbsp;mm. Teñen, como dixemos, tres pezas internas erectas e outras tres externas, erectas ou deflexas, de 50 – 75 x 20 – 30&nbsp;mm, que constan dunha unlla e un limbo, largamente ovado. O xineceo consta dun ovario trilocular, cun tubo do hipanto de case 5&nbsp;mm, do que xorde un estilo que se divide en 3 ramas petaloideas de 20 – 30 x 4 – 8&nbsp;mm, linear – oblongos, máis curtos e estreitos que as ramas do estilo, que protexen a un estame groso e de cor amarela pálida; o estigma está preto do ápice da face interna desa rama e é bífido.
O froito é unha cápsula alongada e angulosa, de 4 – 8&nbsp;cm, cilíndrica e cun bico curto, que ten no seu interior varias sementes de cor parda escura e lisas. A forma do froito lembra un pemento de Padrón.

## Hábitat e ecoloxía 
Medra en zonas húmidas ou asolagadas nas beiras dos s, lagoas e encoros, dende o nivel do mar até os 800 m de altitude. Forma parte de comunidades que se inclúen na Clase Phragmitio - Magnocaricetea, de distribución cosmopolita, polo común de elevada cobertura, constituídas por heliófitos colonizadores de zonas anegadas gran parte do ano, como brañas, marxes de regueiros, lagoas, lamazais e outras. Son plantas características destes ecosistemas: *Alisma lanceolatum*, *Alisma plantago-aquatica*, *Galium palustre*, *Lycopus europaeus*, *Lythrum salicaria*, *Sparganium erectum* e *Veronica anagallis-aquatica*. 
A planta prospera axiña por rizoma e por sementes espalladas pola auga. Malia ser principalmente acuática, os rizomas sobreviven prolongados períodos secos. 
### Requirimentos ecolóxicos 
Prefire a penumbra e unha calor moderada. Aparece no piso montano principalmente. Continentalidade: Suboceánica; non atura xeadas serodias nin temperaturas extremas. Os solos teñen que estar asolagados, anóxicos, e mellor se son algo acedos (pH 4.5 - 7.5). Gusta dos solos ricos en nitróxeno (indicador de riqueza edáfica de nutrientes).

## Usos 
### Medicinais 
Antigamente tiña usos medicinais. As súas follas e raíces son velenosas para o gado. Emprégase o rizoma polos seus contidos en taninos, mucilaxes e outros principios activos. Cómpre secala, proceso no que se arroiba. Tense empregado coma adstrinxente e especialmente coma un potente catártico, aínda que hoxe en día apenas é usado. É emético, emenagogo, e tamén se ten usado nas dores de dentes ao fregar os mesmos cun anaco da raíz. Actualmente emprégase coma emético e adstrinxente. Contén irisina, substancia tóxica, polo que para o seu uso interno cómpre consultar un médico.
### Culinarios 
A semente torrada empregouse coma substituto do café.
### Ornamentais 
Tamén pode ter uso ornamental pola fermosura das flores amarelas (flores de lis).
### Ecolóxicos 
Emprégase para a limpeza de augas, xa que ten a habilidade de chuchar metais pesados polas súas raíces.
## Citoloxía 
O número de cromosomas de *Iris pseudacorus* (Fam. Iridaceae) e táxones infraespecíficos é de 2n=34.

## Sinonimia 
* *Iris palustris* Gaterau, Descr. Pl. Montauban: 31 (1789), nom. superfl.
* *Xiphion pseudacorus* (L.) Schrank, Fl. Monac. 1: t. 99 (1811).
* *Limnirion pseudacorus* (L.) Opiz, Seznam: 59 (1852).
* *Limniris pseudacorus* (L.) Fuss, Fl. Transsilv.: 636 (1866).
* *Xyridion pseudacorus* (L.) Klatt, Bot. Zeitung (Berlin) 30: 500 (1872).
* *Iris pallidior* Hill, Brit. Herb. 47: 473 (1756).
* *Acorus adulterinus* Garsault, Fig. Pl. Méd.: t. 1b (1764), opus utique oppr.
* *Iris sativa* Mill., Gard. Dict. ed. 8: 15 (1768).
* *Pseudo-iris palustris* Medik., Hist. & Commentat. Acad. Elect. Sci. Theod.-Palat. 6: 417 (1790).
* *Iris palustris* Moench, Methodus: 528 (1794), nom. illeg.
* *Iris paludosa* Pers., Syn. Pl. 1: 52 (1805).
* *Iris curtopetala* F.Delaroche in P.J.Redouté, Liliac. 6: t. 340 (1811).
* *Vieusseuxia iridioides* F.Delaroche in P.J.Redouté, Liliac. 6: t. 340 (1811), nom. inval.
* *Moraea candolleana* Spreng., Syst. Veg. 1: 164 (1824).
* *Iris acoroides* Spach, Hist. Nat. Vég. 13: 44 (1846).
* *Iris lutea* Lam. in J.C.M.Grenier & D.A.Godron, Fl. France 3: 496 (1856).
* *Iris acoriformis* Boreau, Fl. Centre France, ed. 3, 2: 635 (1857).
* *Iris bastardii* Boreau, Fl. Centre France, ed. 3, 2: 635 (1857).
* *Xiphion acoroides* (Spach) Alef., Bot. Zeitung (Berlin) 21: 297 (1863).
* *Xyridion acoroideum* (Spach) Klatt, Bot. Zeitung (Berlin) 30: 500 (1872).
* *Colchicum falcifolium* Stapf, Denkschr. Kaiserl. Akad. Wiss., Wien. Math.-Naturwiss. Kl. 50: 19 (1885).
* *Iris flava* Tornab., Fl. Sicul.: 212 (1887).

## Nome común 
O lirio amarelo recibe outros nomes vulgares galegos coma: espadaina (non confundir con *Typha latifolia*), lirio das charcas, abolla, candelas, xavanas etc 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lirio, xénero *Iris*
* Lirio de monte