Persia

400px|dereita|Imperio persa no ano 490 a. C.
**Persia** ou **Imperio persa** (en , transliterado *Šâhanšâhiye Irân*, literalmente: *Irán imperial,* en grego clásico *Περσίς,* romanizado *Persís*) é o nome dado ao territorio ocupado polo Imperio Persa que se desenvolveu no Medio Oriente (na rexión dos Montes Zagros), entre os séculos VII e IV a.C.. Tamén é o nome dado á rexión actual do Irán; a cultura e o pobo iraniano tamén son descritos co adxectivo *persa*.

## Nome 
O nome, usado no Occidente, foi unha herdanza do nome grego para o Irán, *Persis*, centro do imperio, aínda que o mesmo teña se estendido a lugares actuais como Turquía, noroeste da India e Exipto. No século III, baixo o Imperio sasánida, aparece a palabra Ērān (Irán) ou Ērānšahr ("País dos arios" ou "País dos iranianos"). No século VII, despois da caída dos sasánidas, o país é chamado de novo "Persia" polos estranxeiros. Esta denominación empregaríase até 1934, cando Mohammad Reza Pahlavi, por decreto asinado o 31 de decembro dese ano, substitúe o nome de "Persia" por Irán. 

De feito, o país sempre fora chamado "Irán" polo seu pobo, pero durante séculos, tiña sido referido polos europeos como "Persia" (de *Pars* ou *Fars*, provincia no sur do Irán), por influencia dos escritos dos historiadores gregos. Máis tarde, en 1959, ambos os nomes pasaron a ser admitidos oficialmente polo goberno iraniano aínda que a denominación "Irán" se tornou a máis usual en Occidente a partir de 1935.

Hoxe, o termo *Persia* acostuma ser reservado ao Imperio Persa, fundado por un  grupo étnico (os persas) a partir da cidade de Anshan, situada na actual província iraniana de Fars. O imperio foi gobernado por dinastías sucessivas (persas ou non), que controlaban o altiplano iraniano e os territorios adxacentes.

"Persa" pode, polo tanto, significar:

* algo pertinente a Irán ou ao Imperio Aqueménida;
* o natural ou habitante de Irán;
* algo pertinente ao grupo étnico persa;
* a lingua persa, sexa o persa antigo, o persa medio (*pálavi*) ou, tamén, o persa moderno (parsi ou farsi).

### Etimoloxía 
Polo menos desde , o termo **Persis** era usado polos gregos para referirse a Persia/Irán. Persis provén do persa *Pars* ou *Parsa* – o nome do clan principal de Ciro e que tamén deu o nome á rexión onde habitaban os persas. O latín emprestou o termo do grego, transformándoo en *Persia*, forma adoptada polas diversas linguas europeas. En lingua aramea, o nome Persia, significa división,  desdobramento, acto de repartir.

O pobo iraniano, para se referir ao propio país, usaba, desde o período sasánida, o termo "Iran", que significa “terra dos arianos”, derivado de *Aryanam*, forma encontrada en textos persas antigos. No período aqueménida, os persas usaban o termo *Parsa*. En 1935, o xa solicitou formalmente que a comunidade internacional pasase a empregar o nome nativo do país, *Iran* e en 1959 anunciou que tanto *Persia* como *Irán* eran formas correctas de referirse ao seu país.

## Etnia e lingua 
*Persa* é tamén unha etnia; os persas descenden dos arios, un pobo indoeuropeo que migrou para a rexión da Persia a partir da Asia Central, no inicio do primeiro milenio a.C. A súa lingua chámase persa, ou *farsi*. Nos vedas e nos textos zoroastrianos a palabra *aryan* designa nobreza ou xentileza, pero nunca referido a unha suposta raza ariana.

De acordo con fontes do goberno estadounidense, o 51% da poboación actual de Irán é da etnia persa. Outras estimativas chegan a colocar esa parcela en 70%. Existen minorías persas tamén en Afganistán, Tadjiikistán e Uzbekistán. Moitas outras etnias existen en Irán, incluíndo grupos arios non-persas, como os g; as etnias de ascendencia turca, como os acerbaixanos, kurdos, e turcománs; árabes e algunhas outras minorías. Vexa Demografía de Irán para máis detalles.

Para informacións sobre a moderna historia de Irán, vexa Historia de Irán.

O antigo país de Persia foi ocupado sucesivamente por unha serie de pobos e imperios:

* Gutis
* Imperio Elamita
* Media
* Imperio aqueménida
* Reino Parto
* Imperio Sasánida
* Califato Omeia
* Califato Abbásida
* Ilkhanato
* Imperio Safávida
* Irán

## Personaxes históricos 
* Aquemenes, fundador da dinastía aqueménida
* Ciro II, emperador
* Darío I, emperador que enfrontou os helénicos
* Xerxes I, emperador
* Zoroastro ou Zaratustra, sacerdote e sabio, fundou o Zoroastrismo, relixión da Persia antiga

## Cidades importantes 
miniatura|Ruínas de Persépole.
* Arbela
* Arya
* Bactra (*O oeste*, en lingua persa, como Bactriana)
* Behistun
* Borazjan
* Dariush Kabir
* Dakyanus
* Ecbatana
* Erxili
* Ghulaman
* Hamadán (antes Ecbatana)
* Hierápolis
* Hircania
* Istakhr
* Jinjan
* Marxiana
* Merv
* Pasárgada
* Persépole
* Sardis
* Samarcanda
* Samaria
* Samosata
* Sidón
* Susa
* Tureng Tepe
* Zohak

## Notas