Sabedoría

[miniatura|[Alegoría da sabedoría na biblioteca de Celso en Éfeso. A inscrición en grego di «ΣΟΦΙΑ ΚΕΛΣΟΥ» (*sofía Kelsou*). A pesar da ausencia de iota subscrita marcando o dativo na primeira palabra, interprétase como "á sabedoría de Celso".]]
A **sabedoría** é un carácter que se desenvolve coa aplicación da intelixencia na experiencia propia, obtendo conclusións que dan un maior entendemento, que á súa vez capacitan para reflexionar, extraendo conclusións que dan discernimento da verdade, o bo e o malo. A sabedoría e a moral interrelaciónanse dando como resultado un individuo que actúa con bo xuízo. Algunhas veces tómase a sabedoría como unha forma especialmente ben desenvolvida do sentido común.

Nas ciencias da información, a sabedoría constitúe o vértice da pirámide formada, de menor a maior complexidade, por dato, información, coñecemento e sabedoría.

Na sapiencia destácase o xuízo san baseado no coñecemento e no entendemento; a aptitude de valerse do coñecemento con éxito e o entendemento para resolver problemas, evitar ou impedir perigos, alcanzar certas metas, ou aconsellar a outros. É o oposto á parvada, a estupidez e a tolemia, e con frecuencia contrasta con estas. Tomé de Aquino define a sabedoría como "o coñecemento certo das causas máis fondas de todo". Por iso, para el, a sabedoría ten como función propia ordenar e xulgar todos os coñecementos.

A sabedoría toma as súas referencias do que se denomina memoria a longo prazo. Noutras palabras, o vivido tivo que experimentarse con suficiente frecuencia ou intensidade como para que non se borre do noso recordo, se insira nos esquemas do que consideramos bo ou mao e se teña en conta como parte dos procesos de supervivencia do individuo.

## En psicoloxía 
Moitos psicólogos consideran a sabedoría como distinta das habilidades cognitivas medidas polos exames de intelixencia. A sabedoría é con frecuencia considerada como un trazo que pode desenvolverse pola experiencia, mais non ensinado. Cando se aplica a asuntos prácticos, a palabra "sabedoría" é sinónimo de prudencia. Algúns consideran a sapiencia como unha cualidade que mesmo un neno, doutro xeito inmaturo, pode posuír con independencia da experiencia ou o coñecemento completo.

A cultura contemporánea limita a importancia da sabedoría e da intuición.

O nivel da sabedoría ou a prudencia como unha virtude é recoñecida en fontes culturais, filosóficas e relixiosas.

## Perspectivas mitolóxicas e filosóficas 
Os antigos gregos consideraban a sabedoría como unha importante virtude, personificada como as deusas Metis e Atenea. Metis foi a primeira esposa de Zeus, quen, segundo a *Teogonía* de Hesíodo, a devorara embarazada; Zeus gañou despois o título de Mêtieta ("Sabia Conselleira"), xa que Metis era a encarnación da sabedoría, e deu a luz a Atenea, de quen se di que xurdiu da súa cabeza. Atenea era representada como forte, xusta, misericordiosa e casta. Apolo tamén era considerado un deus da sabedoría, designado como director das musas (*Musagetes*), que eran personificacións das ciencias e das artes inspiradas e poéticas. Segundo Platón no seu "Crátilo", o nome de Apolo tamén podía significar *ballon* (arqueiro) e *omopoulon* (unificador de polos [divino e terreal]), xa que este deus era o responsable das inspiracións divinas e verdadeiras, polo que era considerado un arqueiro que sempre acertaba na curación e os oráculos: "é un arqueiro que sempre se lanza". Apolo era considerado o deus que profetizaba a través das sacerdotisas (Pythia) no Templo de Apolo (Delfos), onde estaba inscrito o aforismo "coñécete a ti mesmo" (*gnōthi seauton*) (parte da sabedoría das máximas de Delfos). Estaba contraposto a Hermes, relacionado coas ciencias e a sabedoría técnica, e, nos primeiros séculos da era cristiá, foi asociado con Thoth nun sincretismo exipcio, baixo o nome de Hermes Trimegistus. A tradición grega rexistrou ps primeiros introdutores da sabedoría nos Sete Sabios de Grecia.

Para Sócrates e Platón, a filosofía era literalmente o amor á sabedoría (*philo*-*sophia*). Isto impregna os diálogos de Platón; na *República* os líderes da súa proposta de utopía son reis filósofos que comprenden a idea do ben e posúen o valor de actuar en consecuencia. Aristóteles, en *Metafísica*, definiu a sabedoría como a comprensión de por que as cousas son dun determinado xeito (causalidade), o que é máis profundo que o simple feito de saber que as cousas son dun determinado xeito. Foi o primeiro en facer a distinción entre *phronesis* e *sophia*.

Segundo Platón e Xenofonte, a Pitia do Oráculo de Delfos respondeu a pregunta "quen é o home máis sabio de Grecia?" afirmando que Sócrates era o máis sabio. Segundo a *Apoloxía* de Platón, Sócrates decidiu investigar as persoas que poderían considerarse máis sabias ca el, concluíndo que carecían de verdadeiro coñecemento:

Así, inmortalizouse popularmente na frase "só sei que non sei nada" que é sabio recoñecer a propia ignorancia e valorar a humildade epistémica.

Os antigos romanos tamén valoraban a sabedoría que se personificaba en Minerva, ou Atenea. Ela tamén representa o coñecemento hábil e as virtudes, especialmente a castidade. O seu símbolo era o moucho, que continúa a ser unha representación popular da sabedoría, porque pode ver na escuridade. Dise que naceu da fronte de Xúpiter.

A sabedoría tamén é moi importante dentro do xudaísmo e do cristianismo. Así por exemplo o sinala claramente a Biblia en Proverbios 4:7, como un mandato divino, ao dicir:

De acordo con isto, Xesús insistiu nela. A prudencia, intimamente relacionada coa sabedoría, converteuse nunha das catro virtudes cardinais do catolicismo. O filósofo cristián Tomé de Aquino consideraba que a sabedoría era o "pai" (é dicir, a causa, a medida e a forma) de todas as virtudes. 

Na biblia católica, pódese examinar o importante que é a exhortación á adquisición da sabedoría para os seres humanos, por exemplo no Libro da Sabedoría 6:1-25. Este libro tamén forma parte do canon bíblico da Igrexa ortodoxa, polo que isto tamén se aplica á Biblia usada por esa igrexa.

Na liña da concepción socrática, no século XVIII Immanuel Kant salientaba que «o home non está en posesión da sabedoría, só tende cara a ela». A filosofía entón sería un esforzo cara á sabedoría, que nunca se cumpre plenamente. Deste xeito, para a filosofía crítica kantiana a figura do sabio convértese en fundamental, aínda que só como norma ideal e inalcanzable á que o filósofo simplemente pode aspirar.

Nas tradicións budistas, o desenvolvemento da sabedoría desempeña un papel central en que se proporciona unha guía completa sobre como desenvolver a sabedoría. Na tradición inuit, desenvolver a sabedoría era un dos obxectivos do ensino. Un ancián inuit dicía que unha persoa se convertía en sabia cando podía ver o que había que facer e facíao con éxito sen que lle dixesen o que tiña que facer.

En moitas culturas, o nome dos terceiros molares, que son os derradeiros dentes en saír, está etimoloxicamente relacionado coa sabedoría, por exemplo, como en galego "moa do siso" ou en inglés *wisdom tooth*. O seu alcume orixinouse na tradición clásica, que nos escritos hipocráticos xa se chamaba *sóphronistér* (en grego, relacionado co significado de moderación ou dar unha lección), e en latín *dens sapientiae*, xa que aparecen na idade da madureza ao final da adolescencia e ao principio da idade adulta.

## Perspectivas psicolóxicas 
Os psicólogos comezaron a reunir datos sobre as crenzas comúns ou teorías populares sobre a sabedoría. As primeiras análises indican que, aínda que "existe un solapamento da teoría implícita da sabedoría coa intelixencia, a capacidade de percepción, a espiritualidade e a astucia, é evidente que a sabedoría é unha pericia para afrontar as cuestións difíciles da vida e a adaptación ás exixencias complexas".

Estas teorías implícitas contrastan coas teorías explícitas e a investigación empírica sobre os procesos psicolóxicos resultantes que subxacen á sabedoría. As opinións sobre as definicións psicolóxicas da sabedoría varían, Estes procesos inclúen o recoñecemento dos límites do propio coñecemento, o recoñecemento da incerteza e o cambio, a atención ao contexto e ao panorama xeral, e a integración de diferentes perspectivas dunha situación. Os científicos cognitivos suxiren que a sabedoría require coordinar estes procesos de razoamento, xa que poden proporcionar solucións perspicaces para xestionar a propia vida. En particular, este tipo de razoamento é teórica e empiricamente distinto da intelixencia xeral. Robert Sternberg suxeriu que a sabedoría non debe confundirse coa intelixencia xeral (fluída ou cristalizada). En consonancia con esta idea, os investigadores demostraron empiricamente que o razoamento sabio é distinto do cociente intelectual (CI).

Baltes e os seus colegas en *Wisdom: Its Structure and Function in Regulating Lifespan Successful Development* definiu a sabedoría como "a capacidade de afrontar as contradicións dunha situación concreta e de valorar as consecuencias dunha acción para si mesmo e para os demais. Lógrase cando nunha situación concreta se pode elaborar un equilibrio entre os intereses intrapersoais, interpersoais e institucionais". O equilibrio en si mesmo parece ser un criterio crítico da sabedoría. A investigación empírica comezou a dar apoio a esta idea, mostrando que o razoamento relacionado coa sabedoría está asociado co logro do equilibrio entre os intereses intrapersoais e interpersoais cando se enfrontan aos desafíos da vida persoal, e cando se establecen obxectivos para a xestión dos conflitos interpersoais.

Os investigadores do campo da psicoloxía positiva definiron a sabedoría como a coordinación do "coñecemento e a experiencia" e "o seu uso deliberado para mellorar o benestar".

## Comprensión e relación entre a sabedoría con outros conceptos afíns 
A sapiencia implica amplitude de coñecemento e profundidade de entendemento, que son os que achegan a sensatez e a claridade de xuízo que a caracterizan. A persoa sabia "atesoura coñecemento" e así ten un fondo ao que recorrer. Aínda que a “sabedoría é a cousa principal”, o consello é:

O entendemento (termo amplo que con frecuencia abrangue o discernimento) engade forza á sabedoría, contribuíndo en gran maneira á discreción e á previsión, cualidades que tamén son características notables da sabedoría. A discreción supón prudencia, e pódese expresar en forma de cautela, autodominio, moderación ou comedimento. A persoa “discreta [unha forma de *fró·ni·mos*]” edifica a súa casa sobre a masa rochosa, prevendo a posibilidade dunha treboada; o insensato edifícaa sobre a area e experimenta o desastre.

A expresión hebrea *jokj·máh* (verbo, *ja·kjám*) e o grego *so·fí·a*, así como as súas afíns, son os vocábulos básicos que comunican o concepto de «sabedoría». Tamén está a palabra hebrea *tu·schi·yáh*, que se pode traducir por «traballo eficaz» ou «sabedoría práctica», e as palabras gregas *fró·ni·mos* e *fró·nē·sis* (de *frēn*, «mente»), que se refiren á «sensatez», «discreción» ou «sabedoría práctica».

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
### Outros artigos 
*Prajñā