Cacicados da Española

Os **cacicados da Española** eran as unidades políticas primarias empregadas polos taínos da illa da Española (chamada en lingua taína: *Ayiti*, *Quisqueya* ou *Bohio*) na era histórica temperá. No momento do contacto cos europeos en 1492, a illa estaba dividida en cinco cacicados, cada un deles gobernado por un cacique. Debaixo deles había caciques menores que presidían aldeas ou distritos e os *nitaínos*, unha clase de elite na sociedade taína.

Os taínos da Española eran un pobo arauaco relacionado cos habitantes das outras illas das Antillas Maiores. No momento do contacto cos europeoe, estaban en guerra cun grupo indíxena rival, os caribes. En 1508, había uns 60.000 taínos na illa da Española; en 1531 as epidemias de enfermidades infecciosas e a explotación provocaran un descenso dramático da poboación.

Os límites de cada cacicado eran precisos. Os primeiros habitantes da illa utilizaron como referencia elementos xeográficos, como grandes ríos, montañas, vales e chairas notables. Isto permitiulles definir cada territorio. Cada un estaba dividido en *cacique* nitaínos, subdivisións encabezadas polo cacique *axudantes*. As entradas seguintes relacionan o territorio de cada antigo cacique cos departamentos actuais de Haití e as provincias da República Dominicana.

## Cacicado de Marién 
miniatura|300px|dereita|Cacicado de Marién.
O cacicado de Marién incluía toda a parte noroeste da Española, limitada ao norte co océano Atlántico, ao sur co cacicado de Jaragua, ao leste cos cacicados de Maguá e Maguana e ao oeste co paso de Barlovento.

No momento do contacto cos europeos, estaba gobernado polo cacique Guacanagarix, e estaba centrado preto da localización actual de Santo Cerro en La Vega. Estaba dividido en 21 nitaínos. Este cacicado era un dos máis ricos da illa.

O territorio tamén estaba habitado por un grupo etnicamente distinto de indíxenas chamados ciguayos, que estaban concentrados na península de Samaná. Este grupo, que falaba a lingua ciguayo, foi absorbido polo cacicado de Maguá, segundo o rexistrou o cronista Bartolomé de las Casas, quen escribiu que en 1502 a lingua estaba en decadencia e en 1527 extinguida.

Maguá significa "a Pedra". A deusa nai do cacicado era *Guacara* ou a 'Nai de Pedra'.

### Ámbito xeográfico 
#### República Dominicana 
* Provincia de Duarte
* Provincia de Espaillat
* Provincia de La Vega
* Provincia de María Trinidad Sánchez
* Provincia de Monseñor Nouel
* Provincia de Puerto Plata
* Provincia de Hermanas Mirabal
* Provincia de Samaná
* Provincia de Sánchez Ramírez
* Provincia de Santiago

## Cacicado de Maguana 
miniatura|300px|dereita|Cacicado de Maguana.
O cacicado de Maguana atopábase no centro da illa, limitado ao norte cos cacicados de Marién e Maguá, ao sur co mar Caribe, ao leste cos cacicados de Maguá e Higüey e ao oeste cos cacicados de Marién e Jaragua. Estes territorios estaban todos situados na actual República Dominicana.

Estaba gobernado polo cacique Caonabo, marido de Anacaona.

O cacique Caonabo foi o primeiro en resistir a ocupación española. O forte que Cristovo Colón estabeleceu na costa norte da illa, La Navidad, foi destruído por Caonabo. Caonabo tamén intentou saquear a Fortaleza de Santo Tomás, pero foi capturado polas forzas españolas dirixidas polo comandante Alonso de Ojeda. No canto ser condenado a morte, o cacique foi enviado a España para ser desfilado diante da Audiencia Real pero morreu na viaxe.

### Ámbito xeográfico 
#### República Dominicana 
* Provincia de Azua
* Provincia de Bahoruco
* Provincia de Elías Piña
* Provincia de La Vega
* Provincia de Peravia
* Provincia de San Cristóbal
* Provincia de San José de Ocoa
* Provincia de San Juan
* Provincia de Santiago

## Cacicado de Jaragua 
miniatura|300px|right|Cacicado de Jaragua
miniatura|Mapa antigo da Española.
O cacicado de Jaragua abranguía todo o suroeste da illa da Española. Limitaba ao norte co cacicado de Marién, ao sur co mar Caribe, ao leste co cacicado de Maguana e ao oeste co estreito de Xamaica. Estaba gobernado polo cacique Bohechío e era o meirande dos cacicados. O seu centro estaba situado nun lugar chamado Guava, actual Léogâne en Haití. Estaba dividido en 26 nitaínos.

Bohechío era irmán de Anacaona, que estaba casada co cacique de Maguana; Caonabo. como tal, Jaragua e Maguana tiñan unha forte alianza e asociábanse para atacar os cacicados rivais.

A deusa nai do cacicado era *Zuimaco*.

### Ámbito xeográfico 
#### República Dominicana 
* Provincia de Bahoruco
* Provincia de Barahona
* Provincia de Independencia
* Provincia de Pedernales

#### Haití 
* Departamento Artibonite
* Departamento Grand'Anse
* Departamento Nippes
* Departamento Oeste
* Departamento Sur
* Departamento Sueste

## Cacicado de Higüey 
miniatura|300px|dereita|Cacicaado de Higüey.
miniatura|dereita|Cristovo Colón viaxando a Higüey.
O cacicado de Higüey abranguía todo o sueste da Española, limitado ao norte co cacicado de Maguá e a baía de Samaná, ao sur co Caribe, ao leste coa canle da Mona e ao oeste co cacicado de Maguana. Estaba gobernado polo cacique Cayacoa e estaba dividido en 21 nitaínos. A capital do cacicado estaba situada na actual cidade de Higüey.

Floyd afirma que Cotubanama era o cacique de Higüey, que foi capturado por Juan de Esquivel e aforcado en Santo Domingo.

A deusa nai de Higüey era Atabeira, que significa "Nai da pedra orixinal".

### Ámbito xeográfico 
#### República Dominicana 
* Distrito Nacional
* Provincia de El Seibo
* Provincia de Hato Mayor
* Provincia de La Altagracia
* Provincia de La Romana
* Provincia de Monte Plata
* Provincia de San Pedro de Macorís
* Provincia de Santo Domingo

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Las Casas, Bartolomé de (1552) *Brevísima relación de la destrucción de las Indias*, Axel Springer  SL
* Fombrun, Odette Roy (2006) *History of my country, Haiti 1* 
* NAU, Charles Emile, baron (1854) "Histoire des Caciques d'Haïti"