O millo na cultura popular galega

[Millo en [Oroso|miniatura]]

O **millo** (*Zea mays*), malia ser orixinario das Américas, é unha gramínea fundamental na cultura galega pois xogou un papel fundamental na alimentación do pobo nos últimos séculos. O principal pan do país facíase con millo, a paisaxe enchouse de leiras de millo, os hórreos foron agrandados e mellorados, e en xeral a poboación de Galicia aumentou coa chegada deste cereal. A primeira referencia do seu cultivo en Galiza data de 1610, na zona do Barbanza. Refraneiros e cántigas deixan pegada da súa importancia.

## O nome 
O millo tamén recibe en Galicia os nomes de **maínzo** e de **milleiro** segundo a zona. O nome de millo vén da denominación que recibía outra especie anterior á chegada do cereal do Novo Mundo: o **millo miúdo** ou **paínzo**, outra gramínea, orixinaria de Oriente (*Setaria italica*), de talo máis groso có trigo e grans redondos de cor amarela, que era común na Europa antiga e medieval. O millo actual susbtituiu o paínzo.
Etimoloxicamente a verba galega millo (antiga denominación do millo miúdo) vén do latín: *milĭum*.

O termo *maínzo*, ao igual que o termo castelán *maíz* ou o francés *maïs*, virían das linguas amerindias, exactamente do taíno: *mahís*.

No agro galego tamén se distinguen as variedades a seguir:
* **Millo miúdo**.
* **Millo da revoltiza**: millo que constitúe a colleita de outono. O millo da revoltiza dáselle ao gando. 
* **Millo pego**, millo que se dá en mazarocas con algúns grans doutras cores. 
* **Millo rei**, millo que se dá en mazarocas de cor entre a do viño e a encarnada. A mazaroca destas cores chámase *espiga raíña*.

## Na literatura 
A importancia que rapidamente adquiriu o seu cultivo e uso alimentario levárono a un espallamento social só comparable ao da pataca. Un síntoma da súa omnipresenza é o famoso poema *Adiós ríos, adiós fontes* de Rosalía de Castro, onde se laia da paisaxe que vai deixar atrás por ir á emigración, paisaxe onde aparece o millo:

## Etnografía 
A seguir recóllese a pegada do **millo na cultura popular galega**, na etnografía e na literatura de transmisión oral.

Chámase *espiga raíña* aquela que presenta os grans encarnados, avermellados. Nas esfolladas tradicionais aparecía de cando en vez, e a muller que a atopaba considerábase moi afortunada, xa que se atribúen a esta mazaroca propiedades medicinais, especialmente para o gando vacún. O informante non concreta para que doenzas se utilizaba.

[Campo de millo no [Porto do Son|miniatura]]
Millo plantado en fileira|miniatura
miniatura

### Locucións 
* *¿Seica me queres come-la broa?*: resposta de incredulidade a quen intenta tomarnos o pelo, tomarnos por parvos '

### Refraneiro 
* *A choiva no abril dá millo e dá pan*. 
* *A mazorca, no muíño; e no bolso, o diñeiriño*.
* *Á porta do rezador, non botes o millo ó sol*. 
* *Aí vén o mes de Nadal, que non deixe o millo sin apañar*. 
* *Alá vai serodio con temporao, mais non na palla nin no grao* . 
* *Ala vai, vela alá vai, a raposa polo millo: ela comer non o come, pero vaino destruíndo*. 
* *As escrouchiñas do millo non fan porveito a ninguén. Mandei a muller a elas; adormeceu e non vén*. 
* *Ata a folliña do millo sabe tamén picardía. Garda o orballo da noite para beber polo día*. 
* *Cando as gaivotas bailan a muiñeira, hai que garda-lo millo na eira* .
* *Cando o ano entrare en domingo, vende o boi e merca millo* .
* *Cando o ano entrare en domingo, vende os boiciños e merca milliño*.
* *Cando o ano entrare en domingo, vende os bois e merca millo* .
* *Cava, labor e barbeito, en maio han de estar feitos*. 
* *De milleiro a milleiro, o salto dun carneiro* .
* *Díxolle o millo á liñaza: "Ándate tí, espepitada, que ós tres días estás nada". E a liñaza respondeulle: "Seica coma tí, borrón, que tardas sete semanas en salires do torrón". 
* *Díxolle o millo á terra: "decrúame tarde, arréndame cedo, e pagareiche o que che debo"*. 
* *En maio, millo sementado, cal enxoito, cal mollado* .
* *En marzo, abrigo, mozas e pan de millo*. 
* *En marzo abrigo, noces e pan de millo*. 
* *"¡Erte, dormiñón, que pasas un mes sen saír a ve-lo sol!", díxolle a liñaza ó millo. "¡Cala trigudilla: pola mañán sementada e pola noite nascida!", díxolle o millo á liñaza* .
* *Espigas en marzo; catro; espigas en abril, mil*  .
* *"¡Lavada, aos tres días nada!", díxolle o millo á liñaza. "¡Nugallán" –díxolle ela-, "un mes baixo o torrón e aínda se vou non vou!"* .
* *"Lavada: ¡ós tres días nada!", díxolle o millo a liñaza; i ela respondeu: "nugallón, un mes debaixo do terrón, e inda se vou ou non!"*. 
* *Millo ralo na leira e non no carro*. 
* *Nin millo engrolado, nin millo queimado* .
* *O millo de san Bartolomeu nin é meu nin é teu* 
* *O millo mesto, no cesto; o millo raro, na leira e non no carro*. 
* *O millo polo San Marcos nin nado, nin no saco* . 
* *O millo por san Marcos nin no saco nin nado*. 
* *O millo que barbea dinantes de San Bartolomeu é o meu; o que barbea dispois é dos bois* .
* *O millo rascado enche a cesta e o ferrado*. 
* *O pan de trigo fíxoo Dios, e o de millo mandouno facer*. 
* *O pantrigo fíxoo Deus; a broa mandouna facer* . 
* *O pantrigo fíxoo Dios, e o de millo mandouno facer*.
* *O primeiro millo é dos páxaros* .
* *O primeiro millo é prós paxaros*.
* *O que en marzo non fende, en abril non estende* 
* *O temperán, ou en palla ou en gran*.
* *Pan de millo nono deas ó teu fillo* .
* *Polo san Cristovo, xa o millo lle tapa a ala ó corvo* .
* *Por san Pedro, o millo cúbrelle a á ó corvo*. 
* *Quen ós paxaros recea, millo miudo non semea* . 
* *Se o millo fose pouco, mudalo dun saco noutro, dixo a galiña cando falou*.
* *Treboada no Miño, pan e millo*.

### Cantigueiro 
* *A galiña pon o ovo/ pra o proveito da muller:/ o home vai pra o monte/ ¡come broa si a quer!* .
* *A vella perdeu o vello/ por entre a palla do millo;/ a vella queda chorando/ polo seu agarimiño* .
* *As esfolladas de noite/ non dan porveito a ninguén;/ mandei a muller a unha/ i esfolláronma tamén* .
* *As esfolladas do millo/ non dan porveito a ninguén;/ miña muller foi a ela/ i esfolláronma tamén* .
* *Este ano hai moito millo,/ tamén hai moitos carozos./ As rapazas de Palmeira/ arrabean polos mozos* .
* *Hoxe teño que ir a Barro/ pola colleita de millo,/ hoxe teño que ir a Barro,/ de Barro non me despido* .
* *Miña Virxe de Xurés/ baixaivos ao areal/ que lle leva o  millo a seca/ ás calaceiras do val* .
* *Mociños de alá de baixo,/ vinde rondar a Facós,/ que anque vos hai pouca auga/ os millos háivolos bos* .
* *Onde vas, millo miúdo?/ Vou a pór do temperau./ Co temperau no-has chegar/ nin na palla nin no grau* .
* *Sementei millo miúdo/ e non me quixo nacer;/ cálate, millo miúdo,/ inda me has de conocer* .
* *Sementei millo miúdo/ no colo dunha rapaza,/ queira Dios de hoxe nun ano/ o millo miúdo naza* .
* *Si todo o mar fora leite/ e Monte Louro boroa,/ xa terían que comer/ os tramalleiros de Boa* .
* *Todo se me dá na man/ se non a sacha do millo/ e mais a sega do pan* .
* *Voume por eiquí embaixo/ pillando moscas cun pondón/ e veu meu pai a correr/ e deume cun terrón nas costas* .

## Notas
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* ANÓNIMO: *Saudade. Verba Galega nas Américas*, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* Fermín Bouza-Brey (colector): "Literatura popular da parroquia de Paradela, concello da Estrada, na terra da Ulla", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en *Nós*.
* CASAS, Álvaro das (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en *Nós* 1931.
* CRESPO POZO, José Santiago: *Nueva contribución a un vocabulario castellano-gallego con indicación de fuentes e inclusión del gallego literario (galaico-portugués)*. 1 (La Región, Orense 1972); 2,3,4 (Ed. do Castro, Sada, 1979/1982/1985).
* LEMA BOUZAS, Lino (compilador): *Ditos e cantigas mariñeiras*. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* PEREDA ÁLVAREZ, José María: "Aportaciones léxicas y folklóricas al estudio de la lengua gallega", en *Douro Litoral* 1953, 5ª série, VII-VIII, pp. 19-52.
* REAL ACADEMIA GALEGA: *Diccionario gallego-castellano*, 1913-1928.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*, Galaxia, Vigo 1958-1961.
* RUBINOS CONDE, Miguel: "Da roda para a piola: refráns e frases do sur de Galicia", en *Cadernos de Fraseoloxía Galega* 15, 2013, 487-502.
* SOTO ARIAS, Mª Rosario: "Notas para un estudo dos refráns haxiocronolóxicos", en *Cadernos de Fraseoloxía Galega'' 15, 2013, 347-370.

### Outros artigos 
* Millo
* Malla, malladoira, mallo, seitura