Rebelión wayuu de 1769

A **rebelión wayuu de 1769** (en ) foi un levantamento do pobo indíxena wayuu ocorrido na península de La Guajira contra as autoridades do Imperio Español.

## Antecedentes 
### Os wayuu 
Os wayuu (chamados polos españois *guajiros*), chegaron á península de La Guajira contra a ano 150 a.C., como parte das migracións dos arauacos, iniciadas na Amazonia e que chegaron até as Antillas. Aos poucos desprazaron aos pobos que aí vivían, coñecidos como caquetíos, guabecunaes (wiwas e kogui), paraujanos e cosinas ou cocinas (serranía de Macuira), os que serían dominados a mediados do século XVIII grazas á influencia de británicos e en menor medida holandeses e franceses.

A península dividíase en cinco sectores con diversos graos de autonomía respecto das autoridades españolas: Guajira Arriba dende o istmo ao extremo norte (os seus habitantes eran chamados *arriberos*), Guajira Abaixo desde o istmo á beira norte de Ranchería (*abajeros*), Montaña ou as sabanas contiguas aos montes de Oca (*serranos*), a Praia ou a costa occidental (*pescadores*) e ao suroeste da península a lagoa Sinamaica. Os abajeros presentaban unha maior mestizaxe e eran parte de alianzas cos crioulos, en troques, os arriberos vivían baixo escasa influencia de Maracaibo e Riohacha e dedicábanse a comerciar cos contrabandistas estranxeiros. Cada clan tiña o seu propio cacique que detentaba o poder económico e político, «non existe un cacique principal ou xeneral da "nación wayuu"».

Segundo afirmaba o vicerrei Pedro Mesía de la Cerda mobilizaron en 1769 até vinte mil guerreiros. Porén, estimacións modernas indican que a poboación indíxena era de 30.000 a 40.000 persoas, das que un máximo de 10.000 serían homes adultos. Na obra *Recuerdos de mis viajes a la Guajira y noticias recogidas de Paso* (1874) agrúpase aos wayuu nos seguintes grupos: zapuanas, cocinas e cocinetas, tribos moi pobres dos arredores de Sinamaica que servían como mercenarios nas constantes guerras intertribais, agrupaban 3.000 guerreiros; hosayúes da serra de la Teta e o interior, moi ricos en animais e dispuñan de 1.500 lanzas; alpushianas da costa sur, controlaban o tráfico marítimo da zona e tiñan 500 homes; jarariyúes do interior en Macuire, pobres mais con 800 guerreiros; urianas das fértiles costas e serras de Macuire, os máis ricos en gandos e populosos pois contaban con 5.000 combatentes; puciarines das costas setentrionais, comerciaban constantemente con Aruba e Xamaica, 1.200 homes; hipuanas da costa occidental, tamén ricos en animais, 1.500 lanzas; e hipuayúes, habitan o interior dende a costa norte até preto de Riohacha, con cuxos habitantes sempre negocian, posuían moitos animais e 1.500 combatentes. En troques, en 1822 un informe do comandante militar de Zulia, o xeneral Lino de Clemente, dicía que as tribos veciñas do sueste da península a Sinamaica sumaban catro mil guerreiros. Dous anos despois as autoridades grancolombianas estimaban que todas as parcialidades sumaban dezaoito a vinte mil guerreiros. Nese punto salientaba a vila de Riohacha como punto fronteirizo sempre sometido ás incursións de corsarios, cimarróns e wayuu da península. Até avanzado o século XVII os españois controlaban só os arredores da vila.

Os wayuu nunca puideron ser conquistados pola falta de recursos dos crioulos riohacheros e a despreocupación do réxime colonial pola zona. O terreo montañoso do sur da península permitíalles detectar, eludir e atacar os españois. Por outra banda, os wayuu xamais puideron expulsar aos colonos de Riohacha porque estaban divididos en tribos e nunca apareceu un líder quen de unilos. Tamén foron incapaces de impedir aos *arijuna*, «estranxeiros», apoderásense das terras baixas máis fértiles, forzándoos a retirarse a zonas máis vulnerables ás secas. A rexión era famosa pola súa cría de gando O contrabando comezara no século XVI e sempre involucrou ás autoridades españolas, quen recibían unha comisión. Os holandeses buscaban obter gando, coiros, escravos, pau brasil, etc., mentres que os ingleses preferían de vender armas aos wayuu e adestralos no seu uso. antes de que a penetración económica de potencias rivais levase, por exemplo, á creación «dun "protectorado inglés" sobre a Guajira como en efecto o fixeron na Costa de Mosquitos». Decidiuse levar a cabo unha política de fundación de novas vilas para «asentar á dispersa e incontrolada poboación» de toda a costa atlántica, tratando de introducila á legalidade e o sistema económico españois. Só algúns colonos se sentían o bastante seguros para vivir moi preto dos wayuu. Isto coincidiu coa modernización do aparello administrativo español. Porén, durante a maior parte dese século as relacións wayuu-españolas foron pacíficas, formándose relacións de compadrazgo, mestizaxe, sincretismo cultural e contrabando de perlas. Respecto dos mestizos, moitos deles «guajirizábanse», é dicir, terminaban asumindo a cultura indíxena. desde 1694. A idea era reducilos e acabar co desperdicio de tanta man de obra, recuperando o comercio de perlas para as autoridades. Un ano despois agregábase Menores. Foi un fracaso Os consellos dos capuchinos levaron aos militares da segunda metade da centuria a considerar tentar quitarlles as súas armas e gando (posesións valiosas na súa cultura) pola forza, con todo, nunca o fixeron porque isto significaría que atacasen por fame as facendas dos colonos.

## Campaña de Ruiz de Noriega 
As primeiras tentativas de ataque aos wayuu comezaron 1719 co gobernador de Santa Marta, Juan Beltrán de Caicedo,

Para conter o contrabando e someter a revolta do cacique Masajure,

A campaña de Ruiz valeuse de tres columnas que sumaban 1.000 soldados e que saíron de Maracaibo con rumbo ás saias dos montes de Oca, de Valledupar e Pueblo Nuevo aos arredores da Serra Nevada, e de Riohacha a Bahía Honda. Acompañáronlle facendados da zona, pois o gobernador tiña a facultade de repartir terras e wayuu capturados. Isto provocou preitos entre a elite local, con algúns dos seus membros (involucrados no contrabando) boicotearon o desembarco de municións, demorarando ou negando o enviou de reforzos ou animando á rebelión a algunhas vilas wayuu.

Finalmente, en xullo de 1762 o vicerrei ordenou cesar a campaña contra os wayuu. Porén, Ruiz de Noriega seguiu as súas campañas contra os cocinas (1764 e 1765) e os chimilas (1765). Ademais, quixo fundar baluartes dentro da península. O altar e os vasos sacros son profanados.

O cabo Sierra é enviado con 25 soldados a rescatar ao cura do pobo, mais os wayuu recoñécenlle e asédianlle na casa do relixioso. Os wayuu préndenlle lume á vivenda e morren o cabo con 8 dos seus homes. En Mancornado unha familia morreu queimada no seu rancho e os rebeldes secuestraron tres nenos, unha muller e dous homes.

Axiña todas as poboacións da rexión caeron en mans dos sublevados, resultando na morte dun centenar de españois. Os wayuu capturaron numerosas cabezas de gando e prisioneiros que levaron á Alta Guajira. Así se deu un gran combate entre wayuu nun lugar chamado La Soledad, lugar abandonado polos españois. Moitos wayuu morreron no encontro.

## Campaña de Arévalo 
En 1771, o goberno colonial ordena organizar unha expedición de castigo. Concéntranse en Riohacha 700 soldados e 340 milicianos mandados polo coronel José Benito Encio. Encio estaba a se preparar para saír de campaña cando se decatou que máis de 6.000 wayuu armados con fusís o agardaban nas proximidades da vila. O coronel deuse conta de que non tiña forza para vencelos e pediu ao vicerrei un reforzo mínimo de dous mil soldados para saír de campaña. Os riohacheros non eran favorables á campaña, defenderíanse dos ataques wayuu mais sabían que a súa conquista significaría o final do lucrativo contrabando. Nun principio, os wayuu non se opuxeron moito á fundación mais si o fixeron cando os europeos trataron de estabelecerse en Chimare e Macuira, ao leste da nova vila e zonas fértiles densamente poboadas por wayuu.

O gobernador procedeu a negociar con Antonio Paredes, cacique de Apiesi, Chimare e Macuira, logrando nomear capitáns e tenentes entre os locais e fundar unha vila para eles, San Juan Bautista de Bahía Honda, preto de San José. Logo fundou a redución de San Pablo de Tucuraca, preto da lagoa homónima, ao sur do Carrizal, onde vivía unha tribo de wayuu insubmisos ao mando de Pacho Gámez, forzándoos a estabelecerse aí. O problema é que as vilas que ía fundado Arévalo incluían varios clans á vez (moitos enfrontados entre si), os seus mortos non estaban enterrados aí e había pouca auga o que levou a que o mesmo Gámez fundase ao sur San Lorenzo de Toco.

O plan de sometemento completábase fundando outras tres colonias. Contra o ano 1775, fundáronse ou planeáronse catro vilas Aquela nova vila era fundamental, pois controlaba un territorio fértil perfecto para estabelecer unha agricultura permanente e as comunicacións entre a costa do lago de Maracaibo e o interior, prometendo un rico comercio.

Esta colonización provocou a obvia resistencia indíxena, mais neste sector as etnias non eran soamente wayuu senón que tamén cocinas, paraujanos, garabuyas, antañocos, yercuas e caracas que vivían en rancheríos ao redor das moitas pequenas lagoas da zona. Como efecto positivo para os marabeños, a súa influencia comercial estendeuse ao oeste, penetrando na Nova Granada, servindo de punto de intercambio entre neogranadinos e o centro de Venezuela.

Os cosinas, parentes dos wayuu pero que non adoptaran as armas de fogo, o cabalo, a gandaría nin a agricultura, dedicábanse a roubar aos españois e estaban en conflito tanto cos europeos como cos wayuu por non querer que os seus gandos pastasen nas súas terras, ademais das loitas internas entre os seus clans. Os facendados querían eliminalos como obstáculo e comezaron a desprazalos pola forza, mentres os wayuu se defendían matando aos seus animais con frechas untadas de veleno de raia en emboscadas nocturnas, o cal levou a Arévalo a centrar as súas forzas en exterminalos. Un por un, foi cazando os seus pequenos clans ocultos en regatos no medio dos montes até acurralalos na costa do golfo de Venezuela contra o ano 1775.

Ese mesmo ano as autoridades hispanas fundaron unha vila en Apiesi, no extremo norte da península e o leste de Bahía Honda, o que permitiría cortar definitivamente o contrabando de armas de fogo angloholandesas aos wayuu. A isto opuxéronse arduamente os wayuu da zona, liderados polo xefe Arguasi e animados polas promesas de axuda británicas. Por iso, o cacique e un exército formado polos seus guerreiros e as achegas de Macuira, Cruz, Rincón, Calabozo e Boronata atacaron a nova vila o 30 de xaneiro de 1776. A gornición de 65 milicianos logrou rexeitalos e retirarse a Bahía Honda, mais no traxecto caeron 43 e outros 3 na súa meta produto de feridas. Os wayuu aproveitaron de matar o frade capuchino Buenaventura de Benifairo e destruír a vila.

Con isto, Bahía Honda quedaba illada pois non había ningunha outra colonia até Riohacha agás Pedraza, mais esa estaba moito máis preto da capital provincial. A única achegada era a vila wayuu de San Juan Bautista. Empezaron a producirse continuamente ataques á vila que proseguiron nos meses seguintes. A situación era tan mala que debeu solicitar axuda ao batallón fixo de Cartaxena ou ás gornicións de Maracaibo, Valledupar e Santa Marta de forma continua. O problema é que pasada a ameaza inmediata estas tropas volvían ás súas bases.

Os capuchinos, aterrados, abandonaron as súas misións para refuxiarse en Santa Marta, Maracaibo e Valledupar, provocando desencontros co brigadier.

O gobernador interino de Riohacha, José Galluzo y Páez, era máis partidario de loitar cos wayuu que o brigadier, mais Arévalo foi posto ao mando da pacificación por orde vicerreinal o 17 de marzo. O seu plan era defender Riohacha, Bahía Honda, Pedraza e Sinamaica para logo pasar á ofensiva. Organizou 500 soldados que viaxaron por terra e mar a Bahía Honda e seguiron a Apiesi e Macuira, matando todo wayuu ao seu paso. En substitución da colonia destruída e cortar o contrabando fundaron no extremo setentrional da Guajira Santa Ana de Sabana do Val, deixando unha gornición de 60 xinetes e 200 infantes.

Posteriormente, Galluzo fixo arrestar 89 wayuu que vivían en Riohacha e tiñan familiares entre as tribos, ademais de impedir a entrada e saída dos seus conxéneres da cidade. As autoridades alertaban aos brancos nas vilas de Menores e Camarones, onde a pólvora esgotábase, e ordenaban aos colonos en Boronata trasladarse a Pedraza.

## Consecuencias 
Os wayuu seguiron sen ser sometidos. O sistema de defensa queda estabelecido na ruta entre Riohacha, Sinamaica e Pedraza, en boa medida pola participación española na guerra de Independencia dos Estados Unidos, que cortou os recursos que podía achegar a Coroa. Ironicamente, isto forzou ás autoridades hispanas a obter armas e subministracións dos contrabandistas de Curazao e Xamaica. Porén, en 1790 este último tivo que ser abandonado e Sinamaica pasou a depender das autoridades de Caracas. Isto implicaba que «a península foi abandonaba aos wayuu e aos seus aliados británicos». Por iso, o contrabando crecera tanto que cara a 1800 os facendados de Valledupar levaban os seus gandos para vendelos. Isto produciuse debido ao bloqueo naval británico durante a guerra de 1796-1802, que só deixou ao contrabando como forma de conseguir produtos europeos.

Respecto de Riohacha, a súa condición de vila fronteiriza levaría aos residentes a ter un espírito moi independente que os facía remisos a seguir as ordes do goberno central desde o século XVIII e especialmente durante a independencia. abolía o tributo persoal e o servizo persoal obrigatorio. Pero esas políticas proteccionistas ían acompañadas doutras liberais que chamaban a practicamente acabar con eses resguardos. Debe entenderse que os resguardos eran terras que eran propiedade colectiva das comunidades wayuu e que se rexían mediante un cabido propio, o que se quería era dividilos entre as familias e introducir aos wayuu nunha sociedade basea na propiedade privada. Tamén, en 1815, pensouse en fundar un pobo en Bahía Honda chamado *Las Casas* (por Bartolomé de las Casas) como base para sedentarizar aos wayuu, cristianizarlos e "civilizalos".

En definitiva, os resultados da rebelión a longo prazo foron que «os wayuu reforzaron a súa autonomía como pobo», a desaparición das vilas wayuu e misións capuchinas e a retirada dos españois ao sur dos ríos Calancala (Ranchería) e Sucuy (Limón), apoiándose en Riohacha e Sinamaica como puntos fortes. A península converteuse «nunha especial zona de refuxio para os wayuu» que mantiveron a súa identidade étnica.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Barrera Monroy, Eduardo. "Guerras hispano wayuu del siglo XVIII". Revista *Universitas humanística*. Vol 17, Núm. 29, xaneiro-xuño de 1988, Bogotá: Pontificia Universidade Javeriana, pp. 122-143.
* Barrera Monroy, Eduardo. "La rebelión Guajira de 1769: algunas constantes de la Cultura Wayuu y razones de su pervivencia" . Revista *Credencial Historia*. Núm. 6, xuño de 1990, Rede Cultural do Banco da República en Colombia.
* Gámez Casado, Manuel (2016). "La pacificación de La Guajira por el ingeniero Antonio de Arévalo. Sobre el proyecto de defensa de Sabana del Valle". Revista *Laboratorio de arte*, Sevilla, núm. 28, pp. 373-386.
* Guerra Curvello, Wiedler. "Una revuelta olvidada". *Semana*. Publicado o 19 de marzo de 2009. Consultado o 28 de abril de 2018.
* Kuethe, Allan J. "The Pacification Campaign on the Rio Hacha Frontier, 1772-1779". Revista *Hispanic American Historial Review* (HAHR). Vol. 50, Núm. 3, agosto de 1970, pp. 467-481. 
* Londoño, Julio (1990). *La frontera terrestre colombo-venezolana: el proceso de la fijación de 1492-1941*. Banco de la República. ISBN 9789589028643.
* Martínez Delgado, Luis (1986). *Historia extensa de Colombia: Historia eclesiástica de Colombia. La Iglesia bajo el Regalismo de los Borbones, siglo XVIII. Bajo la Ilustración*. Ediciones Lerner & Academia Colombiana de Historia. ISBN 9789589501368.
* Moreno, Josefina & Alberto Tarazona (1984). *Materiales para el estudio de las relaciones interétnicas en la Guajira, siglo XVIII: documentos y mapas*. Caracas: Academia Nacional de Historia.
* Múnera, Alfonso (1994). "Ilegalidad y frontera, 1700-1800". En compilación de Adolfo Meisel Roca. *Historia económica y social del Caribe colombiano*. Bogotá: Ediciones Uninorte & Ecoe ediciones.
* Pedreja, René de la. "La Guajira en el siglo XIX: Indígenas, contrabando y carbón". Revista *Desarrollo y Sociedad*, núm. 6, xullo 1981, CEDE.
* Polo Acuña, José. "Los Wayúu y los cocina: dos caras diferentes de una misma moneda en la resistencia indígena en la Guajira, siglo XVIII". *Anuario Colombiano de Historia Social y de la Cultura*. N.º 26, novembro de 1999, Universidade Nacional de Colombia, pp. 7-29.
* Polo Acuña, José. "Poblamiento y conflicto social en la frontera Guajira (1700-1800)". Revista  *El Taller de la Historia*, N.º1, Medellín: Editorial Lealon & Universidade de Cartaxena, abril de 2001, pp. 27-79.
* Polo Acuña, José (2011). "Los indígenas de la Guajira en la independencia de las provincias caribeñas de la Nueva Granada: una aproximación". Revista *Memoria y Sociedad*. Vol. 15, Núm. 30, Bogotá: Pontificia Universidade Javeriana, pp. 21-37. 
* Purdy, Janet R. (1987). "Relaciones étnicas entre los Guajiros y el hombre blanco". Revista *Montalbán*. Núm. 19, Caracas: Institutos Humanísticos de Investigación de la Facultad de Humanidades y Educación de la Universidad Católica Andrés Bello, pp. 133-160.
* Silvestre, Francisco (2006). *Descripción del reino de Santafé de Bogotá*. Bogotá: Epígrafe. ISBN 9789589733462.
* Villalba Hérnandez, José A. (2008). "Wayúu resistencia histórica a la violencia". *Historia Caribe*, vol. V, núm. 13, pp. 45-64. Universidade do Atlántico, Barranquilla.