Bioko

305px|thumb|Bandeira do Grupo Nacionalista Bubi 1 de Abril
**Bioko** é unha illa situada no golfo de Guinea, a 32 quilómetros das costas do Camerún. Forma parte dos territorios que compoñen a república de Guinea Ecuatorial. Ten unha superficie de 2.017&nbsp;km² e unha poboación no ano 2005 de 130 000 habitantes. As principais cidades da illa son Malabo (a capital do país), Rebola (a capital da provincia Bioko Norte) e Luba.

## Historia 
Existe a posibilidade de que a illa fose visitada por Hanón, un xeneral cartaxinés que realizou unha viaxe bordeando as costas de África cara a finais do século VI a.C. ou comezos do s. V a.C.

A colonización humana da illa prodúcese cara aos séculos V-VI aproximadamente, por pequenas expedicións desde diferentes puntos da costa do Golfo, e configurando co tempo un grupo socio-cultural diferenciado das súas orixes bantú, os clans bubi. Dentro da mitoloxía popular perviviu o nome de *Momiatú* como o lendario líder dos primeiros establecementos. A estrutura de clans que se irá configurando co paso do tempo manterá unhas regulares pero débiles comunicacións co continente. A illa recibiu o nome de *Etulá* por parte dos antigos colonos bubi.

A illa foi visitada tamén en 1472 polo navegante portugués Fernando Pó, quen a bautizou como *Flor Fermosa*, pero despois adoptou o nome do seu descubridor para Europa.

En 1641 a holandesa *Compañía das Indias* estableceu postos comerciais sen o consentimento portugués na illa de Bioko, centralizando desde alí temporalmente o comercio de escravos do golfo de Guinea, aínda que os portugueses volveron facer acto de presenza na illa en 1648, substituíndo a *Compañía* holandesa por unha propia dedicada ao mesmo comercio e establecida no veciño Reino Benga da illa de Corisco ou Mandj. Ao longo deste mesmo século XVII configúrase lentamente un embrionario Reino conformado polos clans bubi, sobre todo tras a actuación nese sentido dalgúns xefes locais como Molambo (aprox. 1700-aprox. 1760) durante un período de forte escravitude na zona, situación que obrigou aos clans bubi a abandonar os seus establecementos costeiros e instalarse no interior.

Tras os tratados de San Ildefonso (1777) e do Pardo (marzo de 1778), Portugal cedeu a España os seus dereitos sobre a illa, xunto con Annobón e a costa de Guinea. En abril do mesmo ano España montou unha expedición a Fernando Poo, dirixido polo Conde de Argelejos, que con todo quedará en nada catro meses despois; de outubro de 1778 a novembro de 1780 establecerase un gobernador español, sendo despois a illa abandonada pola misión española.

Tras Molambo sobresae a figura doutro xefe local, Lorite (1760-1810), a quen sucederá Lopoa (1810-1842?). O período de hexemonía deste último sobre os diferentes clans da illa coincide coa intervención británica sobre a illa entre 1827 e 1840, establecendo diferentes postos, os principais deles Port Clarence (actual Malabo) e San Carlos. Juan José Lerena en marzo de 1843 izó o pavillón español en Malabo, finalizando a influencia británica. Madabita (aprox. 1842-1860) e Sepoko (1860-1874 ó 1875) serán os principais líderes locais neste período de crecente intervención española, a destacar a inmigración de varios centenares de afroamericanos cubanos así como decenas de exiliados intelectuais e políticos españois.

Todo este período traducirase na segunda metade do s. XIX na unificación de todos os clans bubi baixo o rei Moka (1875-1899), situación que non duraría moito debido ao crecente intervencionismo colonial español. Durante o período 1887-1897, varios representantes españois establecen relacións co rei Moka de Bioko.

miniatura|esquerda|230px|O rei Malabo de Bioko en 1930
thumb|300px|Praia Arena Blanca, illa Bioko
España retomou activamente a colonización de Guinea a comezos do século XX. Na illa iniciouse a explotación das súas riquezas e estableceuse un goberno colonial, baixo o cal houbo graves enfrontamentos co xefe local bubi Sás-Ebuera (entre 1899 e 1904 aprox.), quen formou unhas milicias nacionalistas e anticoloniales. Foi capturado polas forzas española e a súa negativa a aceptar a autoridade do gobernador colonial levoulle a manter unha folga de fame, morrendo o 3 de xullo de 1904. Tamén Malabo Lopelo Melaka (rei entre 1904-1937), fillo de Moka, iniciará unha reivindicación moderada dos seus dereitos, co último enfrontamento dos bubi contra os colonizadores españois en 1910 na rexión de San Carlos, iniciado tras o asasinato do cabo español León Rabadán e dous policías indíxenas, morrendo nel uns quince mil bubi, entre civís e alzados. Inmediatamente logo de devandita insurrección, as forzas coloniais meteron presión ao rei Malabo para que influíse nos xefes locais e evitase novos enfrontamentos. 

A illa estaba dividida en 1911 en 67 *besés* (localidades), cada un gobernado por un *botuku* ( xefe-alcalde) e sobre eles o rei (*muchuku*), normalmente coincidindo co xefe do *biquei* de Moka, quen dispón do seu *lujua* ou tropa para impor a súa autoridade. En 1926 únese a illa á colonia da Guinea Española. 

En 1937 o rei Malabo é encarcerado, morrendo o 19 de abril do mesmo ano. Durante o réxime de Franco continuou a colonización ata 1959 cando se iniciou un proceso de descolonización cun réxime de autonomías para as provincias guineanas ata a completa independencia o 12 de outubro do 1968, integrada en Guinea Ecuatorial.

A illa pasa a denominarse Bioko en 1979, en honra do irmán do rei Malabo, co cambio do nome da Illa de Fernando Poo, que pasara a chamarse Macías Nguema Bidyogo (entre 1973 e 1979, baixo o réxime de Francisco Macías Nguema Bidyogo).

Os seus habitantes falan castelán, bubi, fang, ndowe, bisio, ademais doutras linguas e hai unha abundante literatura guineana en español escrita por homes e mulleres guineanas.

A illa foi usada como base para voos cara a Biafra durante a Guerra civil nixeriana

## Véxase tamén 
### Outros artigos
* Guinea Ecuatorial 
* Historia de Guinea Ecuatorial 
* Bioko Norte 
* Bioko Sur