Noite transfigurada

alt=|miniatura|Arnold Schönberg en 1948.

***Noite transfigurada***, Op.4 (título orixinal: **Verklärte Nacht**) é un sexteto de cordas nun só movemento do compositor austríaco Arnold Schönberg. Foi composta en 1899, programaticamente inspirada no poema homónimo de Richard Dehmel. 
## Viena 1900 
O ambiente onde se desenvolve a obra de Schönberg é a capital do Imperio Austro-húngaro: Viena. A finais do século XIX, o país era unha suma de territorios de países actuais que, polo tanto, albergaba moitas e diferentes culturas. Viena era o centro económico e social e, logo, o punto de migración para os habitantes da contorna: o muticulturalismo estaba á orde do día.

Con todo, é preciso sinalar que entre os dous millóns de persoas que convivían por aquela época na cidade, máis poboación que a que alberga actualmente, existía, como en toda Europa, un gran grupo de obreiros descontentos coa súa situación laboral e económica (fomentados polos movementos que partiron do manifesto comunista de 1848). Por outro lado, porén, esta cidade en particular gozaba tamén dunha numerosa e predominante aristocracia e burguesía, que vivía nun estado de benestar e estabilidade. Esta comodidade funciona de caldo de cultivo para o desenvolvemento das artes de das ciencias; de feito, alí conviviron figuras como o pintor Gustav Klimt, o pai da psicanálise Sigmund Freud, o filósofo Wittgenstein, o compositor Gustav Mahler, o arquitecto Otto Wagner...

No tocante a música, tras primeiro á época dourada das figuras de Mozart, Haydn e Beethoven, e despois o declive da época das guerras napoleónicas só salvado pola figura de Johann Strauss  (quen plasmou maxistralmente as necesidades da clase social aristocrática supervivente aos acontecementos), o renacer da música vienesa podería datar de 1868. 
Neste momento, Brahms e Brukner chegan á cidade, dando un respiro de vitalidade ao panorama musical do que beberá Schönberg. A data de morte de Brahms, 1897, coincide ademais con dous acontecementos igualmente decisivos na cidade: por un lado, créase a Secesión, un movemento artístico englobado no modernismo que aspira a liberarse do academicismo e dotar de liberdade ao creado en busca da máxima expresividade e e exuberancia; e, por outro, Gustav Mahler é nomeado director da Ópera Imperial.
Comezaba así o momento decisivo para a novidade cultural, e neste contexto é onde nace a Noite Transfigurada.

## O primeiro Schönberg 
A figura de Schönberg poderíase recoñecer como aquela que soubo beber da música de Wagner e Brahms e facer unha proxección da mesma, desenvolvendo a súa teoría, que sentaría as bases para toda a nova música de despois da segunda guerra mundial. 

Nado en Viena en 1876, fillo de xudeus procedentes de Bratislava, a súa relación coa música foi moi débil (simplemente na súa familia por parte de nai existían varios cantantes) e principalmente autodidacta.
Así, comeza a tocar o violín e o cello e aos vinte anos entra nunha pequena orquestra dirixida por Alexander Von Zemlinsky, un director e compositor recoñecido que se convertería nunha peza clave da súa educación.  De feito, Noite Transfigurada foi composta tres semanas despois de coñecer a Mathilde Zemlinsky, a irmá do seu profesor, coa que casaría máis tarde.
Estreouse detrás do seu primeiro cuarteto, e sempre protexido pola reputación de Zemlinsky. Foi sen dúbida o comezo dun proceso de abstracción que viaxará á par que o expresionismo de autores como Kandinsky. (Como lle diría nunha carta: *“Na súa música fixo realidade aquilo que eu busquei tanto tempo. (...) A disonancia de hoxe será a consonancia de mañá”* )

De feito, Noite transfigurada, como procurarían os pintores daquela época, foi o preludio dun encontro coa beleza autónoma, coa disolución da cor na propia cor, á marxe de calquera norma establecida, que se verá retratado en obras posteriores coma ‘Pelléas et Mélisande’ ou ‘Pierrot Lunaire’.

## Noite transfigurada, pequeno resumo 
Noite transfigurada é primeiro de todo unha obra programática. Escrita en 1899, o colectivo de sexteto de cordas para interpretala, isto é, unha agrupación camerística para un poema sinfónico, é a primeira singularidade da obra.
Está escrita sobre un poema de Richard Dehmel, un artista socialista do círculo de Gustav Mahler e fervente admirador de Nietzche. A obra ten cinco pequenas partes nas que se alternan diferentes descricións da natureza, funcionando como unha metáfora dos estados dos protagonistas. Ademais, aparecen dous monólogos: o primeiro é unha confesión da muller cara ao home co que camiña: os dous están namorados, pero ela está embarazada dun amor anterior e iso énchea de culpa. O segundo monólogo, a contestación do home, que lle resta importancia ao asunto, pois, tal e como o ven os seus ollos, o ser amantes fainos un, polo que o fillo é de ambos. A transfiguración da natureza e o ceo en signo do seu amor e fluxo natural do mesmo é o fondo que entrelaza todo o poema.

## Novidades compositivas 
En noite transfigurada, (como a denominaría Eugenio Trias, unha ‘ópera sen palabras’ ) a utilización de cromatismos transformouse case nunha necesidade, e por iso non entendeu de consecuencias.
Dende o  cromatismo de Tristán de Wagner, Noite transfigurada poderíase entender como un pequeno paso na escaleira cara ao atonalismo:  un camiño no que o centro tonal vaise facendo máis e máis ambiguo, ata que os doce tons gozan da mesma importancia.
Mais isto trae consigo outro aspecto, froito da súa controversia. A utilización importante de cromatismos trae consigo un cambio conceptual. Historicamente, os cromatismos sempre foron fontes de expresión de numerosos e variados sentimentos: dor, enfado… A frecuencia e a omnipresenza no seu uso fai entón que perdan este valor expresivo, liberando a música deste significado. En palabras de Peter Kivy, *“A tonalidade maior/menor é ao código expresivo o que a gramática á linguaxe”*. A partir de aí, o seguinte paso na perda de calquera físgoa emotiva ou significativa será o serialismo que Schönberg desenvolverá máis tarde.

## Recepción e controversia 
Non é de estrañar pois que a obra fose obxecto de grandes críticas. De feito, pese a estar Schönberg protexido polo colectivo musical contemporáneo vienés, e tras ter sido recoñecido coma un talento fóra do común por estes círculos coa estrea do cuarteto en re maior, non lle permiten estrear *Noite transfigurada* por ser considerada harmonicamente incomprensíbel.
Tanto é así que, para os contemporáneos, esta obra soaba  *“coma se a partitura do Tristán fose untada mentres a tinta seguía mollada”* . O detonante é un acorde de novena que aparece no compás 43, denominado naquela época ‘acorde de Tristán descolorido’, facendo referencia ao posicionamento da novena como baixo e satirizando ao recoñecido acorde wagneriano.

Máis tarde, en 1911, no seu tratado de harmonía, Schönberg explicaría as limitacións ás que se viu sometido:

*"No meu sexteto Noite transfigurada escribín, sen saber o que facía desde un punto de vista teórico, e deixándome guiar tan só polo meu oído, o investimento dun acorde de novena. (...) Converteuse maliciosamente no máis inaceptábel movemento para os teóricos, posto que a novena atopábase no baixo (...). Comprendo agora esa indignación, incomprensíbel para min naquela época, de certa sociedade de concertos que se nega a tocar o meu Sexteto por mor deste acorde (foi ese verdadeiramente o seu argumento). Naturalmente: o investimento do acorde de novena non existe, tampouco entón a súa creación, co que non podemos crear o que non existe. E vinme obrigado a esperar uns cantos anos. Non fai falla dicir que no momento da creación ninguén se deu conta de que había un acorde de novena en cuarto investimento."*

En efecto, a incomprensión impediu a súa estrea até o 18 de marzo de 1902 na Sociedade Musical Vienesa, e, como era de esperar, levantou controversias, tanto pola música coma polo texto.

## O poema 
## Recepción 
*Verklärte Nacht* xerou polémicas cando foi estreada en 1902. Isto pode ter sido xa ben polo son modernístico que imprimía o uso de harmonías cromáticas xogando cos límites da tonalidade como polas explícitas referencias a temáticas sexuais do poema de Dehmel. Por riba, o uso dun "inexistente" acorde de novena invertido ("inexistente" polo feito de non ter sito categorizado previamente, e polo tanto prohibido) causou controversia e resultou no rexeitamento da obra por parte da Sociedade de Música de Viena (*Wiener Tonkünstlerverein*). Schönberg resaltou: "e así (la obra) non pode ser interpretada, xa que non se pode interpretar o que non existe".

## Obras relacionadas
*Erwin Schulhoff, *Sexteto para dous violíns, dúas violas e dous violoncellos*, 1923
*Antony Tudor, *Pillar of Fire*, 1942 (ballet)
*Milton Babbitt *Transfigured Notes*, 1986 (orquestra de corda)
*Gary Lucas, *Verklarte Kristallnacht*, 1988 (rock/pop alternativo)
*John Zorn, *Kristallnacht*, 1993 (rock/pop alternativo)
*Raffaella Giordano, *Transfigured Night*, 1998 (danza contemporánea)
*Björk, "Hidden Place" de l'àlbum *Vespertine*, 2001 (electrónica)
*Tero Saarinen, *Transfigured Night*, 2002 (ballet)

## Notas