open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Radiados

|-----
! bgcolor="pink" | Filos
|-----
| 
* Cnidaria
* Ctenophora
|}
Os **radiados** (**Radiata**) son un taxon de clasificación incerta empregado antigamente para aglutinar a algúns animais eutometazoos, habitualmente en oposición aos pertencentes a Bilateria, é dicir, poñendo énfase na presenza dunha simetría radiada en vez de bilateral no adulto.

## Características 
O nome de radiados fai referencia a simetría radial. Agrupa aos eumetazoos máis primitivos, formados por tecidos incipientes que os diferencian do grupo das esponxas que so posúen unha organización de tipo celular sen chegar a formar verdadeiros tecidos.

O celenterón ou cavidade gastrovascular é unha das principais novidades deste grupo animal no proceso da evolución. A presenza dunha cavidade dixestiva ao servizo de toda a comunidade celular favoreceu moito o proceso da evolución dos metazoos. Non posúen proctodeo nin se chega a formar ano.

## Clasificación 
Thomas Cavalier-Smith definiu en 1983 a Radiata como un subreino que albergaba aos phyla Porifera, Myxozoa, Placozoa, Cnidaria e Ctenophora; isto é, a todos os animais non pertencentes a Bilateria.

En cambio, a clasificación de Lynn Margulis en cinco reinos só incluía a Cnidaria e Ctenophora nos radiados; o elemento definitorio aquí, ademais da simetría, é o número de láminas embrionarias: inclúe só aos animais diblásticos, é dicir, con endoderma e ectoderma, e exclúe aos monoblásticos, parazoos, como os poríferos.

O emprego das características da simetría radial, especialmente a pentarradiada, en taxonomía e sistemática presenta os seus inconvenientes. Existen multitude de converxencias evolutivas en animais de calquera nivel na escala filoxenética: por exemplo, os Anthozoa, que non son equinodermos basais, e que presentan dita simetría, non pertencen ao grupo Radiata. De feito, a súa larva posúe simetría bilateral.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Cnidaria

### Bibliografía 
* Meglitsch, P.A *Zoología de invertebrados*, 2ª edición. Ed.Pirámide, Madrid 1986 pp.&nbsp;116–117 ISBN 84-368-0316-7

### Ligazóns externas 
* Zoological Philosophy of J. B. Lamarck  
* Taxon: Subkingdom Radiata  
* The development of radial and biradial symmetry: The evolution of bilaterality  
* Origins of Bilateral Symmetry: Hox and Dpp Expression in a Sea Anemone
Chatham

A **illa Chatham** é a illa máis grande do grupo de Illas Chatham, no océano Pacífico sur fronte á costa oriental de Nova Zelandia (non exactamente, a metade de camiño entre o ecuador e o polo, e xusto sobre a liña internacional de cambio de data, pero o suficientemente cerca para os propósitos publicitarios). Ten unha superficie de 900&nbsp;km². a illa chámase ***Rekohu*** ("ceos brumosos") en moriori, e ***Wharekauri*** en maorí.

A illa nomeouse así polo barco hidrográfico HMS *Chatham* que foi o primeiro barco europeo para localizar a illa en 1791. Ten unha superficie de 899&nbsp;km². Illa Chatham atópase ao sueste de Cabo Turnagain, o punto máis próximo da parte continental da illa de Nova Zelandia.

## Xeografía 
left|miniatura|Bandeira das Illas Chatham

A xeografía da illa está dominada por tres características principais: dous baías e unha lagoa. Máis da metade da costa occidental corresponde á profunda entrada da baía Petre. Waitangi, o principal asentamento da illa, atópase sobre a baía de Waitangi, sobre a costa sur da baía Petre. Outros asentamentos significativos son Kaingaroa no promontorio do nordés, e Owenga no lado sur da Baía de Hanson.

Na costa oriental e sobre os 35 quilómetros de longo da illa esténdese a baía Hanson, aínda maior que a anterior.

Gran parte da superficie entre as baías está ocupada pola gran Lagoa de Te Whanga, que desauga ao mar ao leste, cara á metade sur da Baía Hanson. Esta lagoa cobre aproximadamente 160&nbsp;km², A parte central e norte da illa Chatham son na súa maioría planas, con altitudes duns poucos metros no nordés e o centro uns 50 m no noroeste, pero con algúns outeiros dispersos. A parte sur é máis alta, xeralmente inclinada cara ao norte e o oeste; aproximadamente a metade dela está a máis de 150 m sobre o nivel do mar. A costa sur da illa é principalmente cantíls de 100 m de altura ou máis. O punto máis alto da illa (299 m) atópase preto do seu punto máis meridional.

## Notas 
### Ligazóns externas
Caxias do Sul

**Caxias do Sul** (pronunciación portuguesa: [kaˈʃi.ɐz du ˈsuw]) é unha cidade do estado de Río Grande do Sur, no sur do Brasil, situada na rexión montañosa da Serra Gaúcha. Foi fundada por inmigrantes italianos o 20 de xuño de 1890. Hoxe é a segunda cidade máis grande do estado de Río Grande do Sur. En 2020, a poboación de Caxias do Sul estimábase en 517.451 persoas, moitas das cales son de ascendencia italiana e alemá. O demonímico dos cidadáns de Caxias do Sul é caxiense.

miniatura|Vista da cidade de Caxias do Sul.

## Notas 
## Véxase tamén
Frente para a Libertação do Enclave de Cabinda

O **Frente para a Liberación do enclave de Cabinda** (en portugués: Frente para a Libertação do Enclave de Cabinda, FLEC) é un movemento separatista de Cabinda, Angola.

O 1 de febreiro de 1885 asinouse un tratado en Simulambuco establecendo Cabinda como un protectorado portugués. Erixiuse un monumento máis tarde nesa mesma zona.

O FLEC fou fundado en 1963 pola unión de tres movementos nacionalistas; MLEC Movemento de Liberação do Enclave of Cabinda (Movemento de Liberación do Enclave de Cabinda), CAUNC - Comite d'acção de União Nacional Cabindesa (Comité de acción de Unión Nacional Cabindesa), e ALLIAMA - Aliança Nacional do Mayombe (Alianza Nacional do Mayombe). Mayombe é unha montaña entre Cabinda e a República do Congo.
Rudolf Diesel

**Rudolf Christian Karl Diesel**, nado en París o 18 de marzo de 1858 e finado na Canle da Mancha o 30 de setembro de 1913, foi un enxeñeiro alemán, inventor do motor de combustión de alto rendemento que leva o seu nome, o motor diésel. Motor aplicábel á locomoción, presentado na feira internacional de París como o primeiro motor que usa aceite mineral como combustible e posteriormente chamado "motor de combustión", posteriormente tomaría o nome do seu inventor.

## Traxectoria 
Fillo de inmigrantes bávaros, naceu en París. En 1870 a familia tivo que abandonar Francia ao estalar a guerra franco-prusiana, e Rudolf foi enviado a Augsburgo.

Discípulo do inventor da neveira Carl von Linde a partir de 1875 en Múnic. Regresou a París como representante da empresa de máquinas frigoríficas do seu mestre.

Entre 1893 e 1897 construíu en MAN (pertencente ao grupo Krupp) o primeiro motor do mundo que queimaba aceite vexetal (aceite de palma) en condicións de traballo.

O Instituto de Enxeñeiros Mecánicos concedeulle a Orde do Mérito polas súas investigacións e desenvolvementos sobre os motores con aceite de cacahuete, posteriormente usaron petróleo por ser máis barato.

Considerábase a si mesmo como un filósofo social, aínda que o seu libro *Solidarity*, onde describe a súa visión da empresa, só vendeu 200 exemplares.

### Morte 
Suponse que morreu o 29 / 30 de setembro de 1913 e (suponse que) afogado, pois desapareceu do buque que cubría o traxecto de Anveres a Harwich no que viaxaba. Un par de días despois o seu corpo foi atopado por un bote da garda costeira. Como era o común nese entón, só se tomaron as súas pertenzas (identificadas posteriormente polo seu fillo) e o corpo foi lanzado de novo ao mar.

Manéxanse varias hipóteses sobre a súa morte, a primeira indica que se suicidou en vista de atoparse en quebra, aínda que a súa familia creu que foi asasinado e as súas ideas roubadas. Outra hipótese indica que axentes alemáns asasinárono para evitar a difusión dos seus inventos, en vista de que a guerra atopábase próxima e el estaba decidido a permitir que calquera (Francia e Inglaterra entre eles) comprase licenzas sobre as súas patentes.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Biografía en About.com  
* Biografía en Hempcar.org
Heinrich Rudolf Hertz

**Heinrich Rudolf Hertz**, nado en Hamburgo o 22 de febreiro de 1857 e finado en Bonn o 1 de xaneiro de 1894, foi un físico alemán. Na súa honra noméase hertz á unidade de frecuencia do SE.

En 1888, foi o primeiro en demostrar a existencia da radiación electromagnética construíndo un aparello para producir ondas de radio.

## Traxectoria 
Naceu no seo dunha familia xudía que se converteu ao cristianismo. O seu pai era conselleiro en Hamburgo, a súa nai a filla dun médico rico.

Mentres estudaba na Universidade de Berlín, demostrou aptitudes tanto para as ciencias como para as linguas, aprendendo árabe e sánscrito. Estudou ciencias e enxeñaría nas cidades alemás de Dresde, Múnic e Berlín. Foi estudante de Gustav Kirchhoff e Hermann von Helmholtz.

Obtivo o seu doutoramento en 1880 e continuou como pupilo de Helmholtz ata 1883, ano no que foi nomeado profesor de física teórica na universidade de Kiel. En 1885 fíxose profesor na universidade de Karlsruhe, onde descubriu as ondas electromagnéticas.

A partir do experimento de Michelson en 1881 (precursor do experimento de Michelson-Morley en 1887), que refutou a existencia do éter luminífero, Hertz reformulou as ecuacións de Maxwell para ter en conta o novo descubrimento. Probou experimentalmente que os sinais eléctricos poden viaxar a través do ar libre, como predeciran James Clerk Maxwell e Michael Faraday.

Tamén descubriu o efecto fotoeléctrico (explicado máis adiante por Albert Einstein) ao se decatar que un obxecto cargado perde a súa carga máis doadamente ao ser iluminado pola luz ultravioleta.

Morreu de septicemia con 37 anos. O seu sobriño Gustav Ludwig Hertz foi gañador do premio Nobel, e o fillo de Gustav, Carl Hellmuth Hertz, inventou a ultrasonografía médica.

## Véxase tamén
Antonio de Nebrija

**Antonio Martínez de Cala e Hinojosa**, coñecido como **Elio Antonio de Nebrija**, nado en Lebrija en 1441 e finado en Alcalá de Henares o 5 de xullo de 1522, foi un humanista andaluz do século XV.

## Traxectoria 
miniatura|Nebrija na súa cátedra, por Juan de Zúñiga, ca. 1517.
miniatura|*Reglas de orthographia en la lengua castellana* (1517).
Elio Antonio naceu na poboación sevillana de Lebrija no ano 1441. Despois de realizar os seus estudos preparatorios ingresou na universidade de Salamanca, a máis notoria da Coroa de Castela, na que realizou estudos de Humanidades. En 1463 foise para Boloña, Italia, a fin de ampliar a súa formación. Regresou ao cabo duns sete anos, e foi profesor, primeiro en Sevilla, e logo en Salamanca. Nesta altura xa publicara os seus primeiros traballos sobre a lingua latina, nun latín elegante, que o encheu de sona, non só en España, senón en toda Europa. Chamado polo cardeal Cisneros, en 1490, Nebrija acudiu a Alcalá de Henares, onde aquel o puxo a fronte da revisión das traducións grega e latina da monumental edición da Biblia Políglota, labor que rematou en 1502.

### A Gramática Castelá de 1492 
Antes, en 1492, publicou a Gramática de la Lengua Castellana, que dedicou aos Reis Católicos, na que aparecía a famosa frase, premonitoria, "a lingua sempre foi compañeira do Imperio", aínda que posibelmente Nebrija pensaba no Imperio Romano e outros da Antigüidade, antes que no castelán como lingua imperial. E, sen dúbida, era consciente do aboiar das linguas romances desde o Rinascimento italiano, pois non en van o seu texto ía redactado en castelán. Como for, o caso é que Nebrija innovaba coa súa Gramática e adiantaba ao castelán nas investigacións modernas sobre a lingua (basta comparar as datas das modernas gramáticas nas diversas linguas europeas). Por desgraza, segundo foron pasando os anos do século XVI, os estudos humanísticos españois deixaron de ser avanzados, e a Ciencia en xeral declinou.

### Últimos anos 
En 1509, foi nomeado cronista da corte, ao tempo que regresou á universidade salmantina. Mais en 1513, volveu para Alcalá de Henares, e alí faleceu Nebrija en 1522.

## Obras principais 
* *Introductiones in latinam grammaticam* (1481).
* Gramática de la Lengua Castellana (1492).
* *Dictionarium Latinum-Hispanicum et Hispanicum-Latinum* (1492-1495), en dous volumes.
* *Elegancias romanzadas* (1500).
* *Reglas de Ortografía Española* (1517).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* *Gramática castellana* (Biblioteca Nacional de España)
* Antonio de Nebrija (Biblioteca Nacional de España)
Illa de San Ambrosio

A **illa de san Ambrosio** é unha illa situada no océano Pacífico, forma parte das Illas Desventuradas e está baixo soberanía chilena. Pertence á provincia e comuna de Valparaíso.
 
## Localización 
Está situada fronte ao porto de Chañaral, e a uns 927&nbsp;km do continente americano. A súa vexetación é pobre e escasa. Partes da illa están cubertas por fragmentos de escoura de lava volcánica.

## Historia 
No ano 1850, comisionado polo seu goberno para explorar a illa San Ambrosio, o tenente Parkin, do buque de HMS Portland,desembarcou nunha roca ao lado norte daquela e, con gran dificultade e riscos, puido subir ata a cima da illa, cuxas ladeiras son case verticais. Alí non achou guano, aínda que si relatou que o cume atópase cuberta cunha especie de arbustos e brezos. Ata o ano 1869, en que arribou ás illas a corveta Chacabuco, nada se sabía en relación coa súa vexetación. Con todo, nesa ocasión colleitouse unha especie en San Félix e sete en San Ambrosio. O material respectivo foi analizado polo soado naturalista alemán, afincado en Chile, Rodulfo Amando Philippi, quen emitiu un informe respecto diso.

## Actualidade 
En San Ambrosio nidifican aves mariñas e está habitada de forma temporal por pescadores de lagostas. Ten unha superficie de 2,2&nbsp;km².

## Bibliografía 
*  
*  
*  
* 
*
Illa de Mangaia

**Mangaia** (API : /Maŋaia/) é a illa máis meridional do arquipélago das Illas Cook.

Atópase a 175&nbsp;km ao sueste de Rarotonga. Cunha superficie de 51,8&nbsp;km² é a segunda illa máis grande logo de Rarotonga. Considérase a illa volcánica máis antiga do Pacífico, con rocas de 19 millóns de anos de antigüidade. Está rodeada por un anel de arrecifes de coral fosilizados, que chega aos 60 metros de altitude, separando o interior da costa. A altitude máxima da illa é o monte Rangimotia con 169 metros sobre o nivel do mar.

A poboación total en 2001 era de 744 habitantes. A cidade principal é Oneroa. A actividade económica máis importante da illa son as plantacións de vainilla e papaia.

O antigo nome de Mangaia era Au'au que demostra a gran cantidade de Hibiscus da variedade *hibiscus tiliaceus* que existían na illa. O nome antigo foi recuperado para nomear ao aeroporto Mangaia-Auau. O primeiro europeo en chegar a Mangaia foi o mariño inglés James Cook, en 1777.
Illa de Mauke

**Mauke** é unha das Illas Cook, arquipélago libre asociado a Nova Zelandia

## Xeografía
Mauke ten a metade de extensión en circunferencia que Rarotonga. A súa costa esténdese 18 quilómetros mentres que a de Rarotonga ascende a 32&nbsp;km. A topografía de Mauke é distinta á da súa irmá máis vella, xa que consiste nunha placa volcánica central con alturas de ata 30 metros e atópase rodeado como as demais illas por unha barreira de arrecife fosilizado. Non hai ríos polo que a auga de choiva concéntrase en pozas similares ás que existen na illa de Mangaia. Entre a illa e o arrecife atópase unha lagoa estreita, pero desde alí pódese observar bater incesante das ondas chocando contra o arrecife.

A área centro sur de Mauke dá unha sensación de ser unha paisaxe rural europeo, se non fose polos cocos. A antiga pista de aterraxe do interior se reconvertiú nunha estrada. 
Non hai estradas pavimentadas, están cubertas por area coralina, tal e como estaban as de Rarotonga nos anos 50, antes da chegada de turistas estranxeiros. Da mesma forma que en Aitutaki, en Mauke non hai cans, aínda que si hai porcos salvaxes en número abundante.

## Historia
Mauke ten importantes pegadas prehistóricas. Existen 11 lugares denominados 'marae'. Esta palabra ten un significado distinto en Nova Zelandia. En Mauke refírese a unha estrutura ceremónica similar ás atopadas ao leste de Polinesia. levan a cabo cerimonias nas que se recorda aos antepasados. En Nauke non aparecen as estruturas de roca destinadas ao mesmo fin que se poden observar no grupo meridional das Illas Cook, en Tahití e as Illas da Sociedade.
Mitiaro

**Mitiaro** é a cuarta illa por tamaño do arquipélago das Illas Cook. Como case todas as demais illas, Mitiaro é de orixe volcánica e elévase 4500 m sobre a placa mariña. O punto máis ancho da illa é de 6,4&nbsp;km. Atópase rodeada por un cinto de coral fosilizado de entre 6 e 9 metros de altura. O centro é chairo e presenta dous lagos de auga doce. Hai poucas praias aínda que existen piscinas naturais de auga submarina que ideais para practicar submarinismo e visitar as covas subterráneas así como a súa fauna mariña.

Os habitantes orixinarios das illas sufriron persecucións e asoballamentos por parte dos Atiuans. En 1823 chegou o primeiro misioneiro cristián, para converter unha poboación de menos de 100 habitantes.
Illa Palmerston

A **illa Palmerston** é o nome dun atol de coral nas Illas Cook, no océano Pacífico, a 500&nbsp;km ao noroeste de Rarotonga. Aínda que se considera do grupo norte das Cook, está situado no medio dos dous grupos. As súas coordenadas son: 18º 4' S 163º 10' O.

O atol consta de seis illas de area: Palmerston ou Home Island, North Island, Leicester, Primrose, Tom's e Cook's. A altitude máxima é un cerro de area de 6 m denominado A Montaña (The Mountain). A superficie total é de 2,1&nbsp;km².

Palmerston foi descuberto, en 1774, polo inglés James Cook que o denominou en honra do Primeiro Lord do Almirantado, Lord Palmerston. O atol estaba deshabitado, pero se atoparon algunhas tumbas e ferramentas pre-europeas. Era coñecido polas illas veciñas co nome de Avarau que significa «duascentas canles» en referencia ás canles que atravesan o escollo desde o océano á lagoa, aínda que poucos deles son navegables.

O 1862 estableceuse o carpinteiro William Masters e as súas tres esposas maorís de Manuae. Hoxe a maioría da poboación trae o apelido Masters ou Marsters, que se estendeu por emigración a Rarotonga e Nova Zelandia. Como ocorreu con Pitcairn, os descendentes son mestizos británicos e polinesios que teñen como primeira lingua o inglés, neste caso con acento de Gloucester de onde era orixinario William Masters.

Ao censo do 2001 a poboación total era de 48 habitantes. Todos viven na illa Palmerston que está dividida en tres zonas, unha por cada esposa de William Masters e os seus descendentes. Actualmente, o gobernador do atol é un descendente de Masters.
Takutea

miniatura|dereita|240px|Mapa de Takutea
**Takutea** é unha pequena illa deshabitada a 9 millas ao noroeste de Atiu, Illas Cook. Debido á súa media milla cadrada de extensión é moi perigoso desembarcar na zona noroeste do arrecife. Está protexida como santuario da vida salvaxe, preservando así especies avícolas tropicais. Agricultores de copra visitan todos os anos a illa para recoller os froitos dos cocos. A visita está restrinxida e necesítase un permiso especial para acceder a Takutea. 
O servizo de conservación, formado por residentes locais de illas veciñas realizan visitas regulares destinadas a turistas.
Illa de Rarotonga

**Rarotonga** é a illa máis poboada das Illas Cook, ten 9.500 habitantes. 

A illa alberga os edificios do parlamento das Illas Cook e o Aeroporto Internacional de Rarotonga. Debido a que Rarotonga é a illa máis poboada, en ocasións fálase dos insulares como rarotonganos, aínda que poden provir dalgunha das outras 15 illas, como Aitutaki ou Mangaia. 

Rarotonga elévase 4.500 metros desde o fondo oceánico. O perímetro da illa mide uns 32 km. A aproximadamente 4.000 metros de profundidade, o volcán ten como 50 km de diámetro. O punto da illa a maior elevación sobre o nivel do mar atópase a 658 metros. 

O principal núcleo de poboación da illa, coñecido como Avarua, é o centro administrativo das Illas Cook. 

Ficheiro:rarotonga beach.jpg|Vista da praia de Rarotonga
Ficheiro:rarotonga 01.jpg|Escena típica ao longo do Tapu Ara (rúa principal) en Rarotonga.
Ficheiro:Rarotonga_Island_interior.jpg|Rarotonga, Montaña 
Ficheiro:Rarotonga Inland from Muri Beach.JPG|Mirando cara ás montañas desde Muri Beach.
Atol Manihiki

**Manihiki**, antes **Humphrey**, é un atol das Illas Cook setentrionais. Está situado a 1.160&nbsp;km ao norte de Rarotonga. As súas coordenadas son 10º 24' S 161º 0' O.

## Xeografía
O atol, de forma triangular, está formado por corenta illas que encerran unha lagoa profunda sen ningún paso navegable. Ademais, ten uns pequenos illotes no centro da lagoa. A superficie total é de 5,4&nbsp;km².

O atol é famoso polas súas perlas negras, que se cultivan en gran cantidade, producindo grandes beneficios. Ademais, é un punto de atracción para os afeccionados ao mergullo e á pesca en mar a fóra.

O centro administrativo está en Tauhunu, e existe outra vila chamada Tukao. A poboación total era de 515 habitantes no censo do 2001.

## Historia
Estímase que os polinesios establecéronse en Manihiki polo menos desde o ano 1500. Foi descuberto polos europeos o 1822 polo capitán estadounidense Patrickson que o denominou *Humphrey Island*. O nome tradicional era Tapuahua.

Os habitantes de Manihiki e Rakahanga vivían tradicionalmente alternando entre un atol e o outro, segundo as reservas alimentarias que tiñan en cada atol. A viaxe de 44&nbsp;km de distancia entre ambos os atois, realizada con piraguas ás veces resultaba perigoso. O ano 1852 os misioneiros europeos convencéronos de que se dividisen entre os dous atois e puxeron fin a esta alternancia.
Monte de Santa Trega

miniatura|O monte de Santa Trega dende a praia de Camarido, Portugal
O **monte de Santa Trega**, de 341 metros de altitude, está situado no extremo máis suroccidental de Galicia, no concello da Guarda, nun lugar desde o que domina a desembocadura do río Miño.

O monte ten unhas pendentes moi pronunciadas e o dominio visual do contorno fixo que fose un lugar estratéxico habitado desde moito antes do levantamento do castro de Santa Trega, como testemuñan os petróglifos alí atopados de máis de 2000 anos de antigüidade.

Nel, áchase a ermida de Santa Trega e próximo á porta do templo unha lápida de pedra cunha morea de marcas de cantaría, colocada con ocasión do festival de 1979 en honor aos poveiros de Póvoa de Varzim, en Portugal. Ao parecer, trátase dunha reprodución en pedra da porta de madeira orixinal da ermida, que contiña esas marcas/siglas; é salientábel a súa similitude coas existentes en igrexas, mosteiros etc. na Europa medieval.

## Siglas poveiras 
miniatura|En conmemoración dos poveiros portugueses, festival de 1979.
miniatura|esquerda|Catálogo de tipos de siglas poveiras/marcas de cantaría identificadas na ermida do monte de Santa Trega.
Identificáronse un total de 80 marcas/siglas de 40 tipos diferentes.

## Galería de imaxes

Ficheiro:Guarda desembocadura Miño 01-04b.JPG|A desembocadura do Miño desde o monte
Ficheiro:Guarda 06-08.jpg|Vista da vila da Guarda
Ficheiro:Portugal Moledo desde A Guarda 01-04.jpg|Panorámica da costa portuguesa e o forte da Ínsua á dereita
Ficheiro:Santa Tegra, A Guarda, Galiza.jpg

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Festa do Monte
Século -I

thumb|300px|Hemisferio Oriental a inicios do século I a.C.

Período de tempo que abrangue dende o **1 de xaneiro do ano -100 ata o 31 de decembro do ano -1** antes da era cristiá.

## Acontecementos importantes:
* Durante o transcurso do século, todas as terras independentes circundantes ao mar Mediterráneo que foron tomadas baixo o control de Roma, son dirixidas ou directamente por gobernadores romanos, ou a través de reis marioneta nomeados por Roma. O Estado romano entrou en tempos de crúas guerras civís, que acabaron coa disolución da Antiga república romana, tras máis de 500 anos de existencia, e o paso a unha concentración de todo o poder do Estado nun só home, o Emperador, orixinándose así o Imperio Romano.

A turbulencia interna que arrasou Roma neste tempo pode ser vista como as últimas convulsións antes da final morte da Antiga república romana, que finalmente tomou o camiño do goberno autocrático de homes poderosos como Xulio César, Marco Antonio e Octavio. A finais deste século pénsase que naceu Xesús de Nazaret, a figura central do Cristianismo.

## Ciencia e Tecnoloxía:
* As manchas solares son rexistradas por primeira vez polos chineses.
* Fabrícase o mecanismo de Anticitera.
* Os romanos constrúen a primeira cúpula.
* Invéntase o vidro soprado na Siria romana.

## Guerras e Política:
* Lucio Licinio Lúculo invade Armenia, poñendo fin ás centenarias guerras entre persas e romanos (92 a. C.).
* Lucio Cornelio Sila é nomeado ditador do Estado romano (81 a. C.).
* Unha rebelión de escravos liderada polo gladiador escapado Espártaco conduce á Terceira Guerra Servil. (73 a. C.).
* Cneo Pompeio Magno captura Xerusalén, e establece a anexión a Roma de Xudea (63 a. C.).

## Personaxes destacadas:
* Xulio César.
* Cneo Pompeio Magno.
* Marco Licinio Craso.
* Marco Tulio Cicerón.
* Lucio Cornelio Sila.
* Xesús de Nazaret (nacido a finais de século, posiblemente entre os anos 4 a. C. e 7 a. C.).
Fíbula

miniatura|220 px|Fíbula da Idade de Bronce
[miniatura|220 px|[Fíbula de Braganza, arte helenística 250-200 a. C.]]
**Fíbula** é o nome usado para designar todo tipo de pezas metálicas utilizadas na antigüidade para unir ou suxeitar algunha das pezas que compuñan o vestido, xa que o uso dos botón non se desenvolveu ata moi entrada a Idade Media. As máis comúns teñen unha forma parecida aos modernos imperdibles, ocultándose a agulla por baixo dun disco ou dunha plaqueta arqueada de ouro, prata ou bronce.

Unha variante destas fíbulas denomínase hispánica porque só se atopa na Península Ibérica e é propia da arte ibérica. Distínguese por un aro ou anel sobre o cal monta o referido arco metálico formando con el unha soa peza. Entre as fíbulas gregas, fenicias, celtas, etruscas e romanas que se achan recollidas nos museos apréciase unha gran variedade de formas e de decoracións o que proba a grande importancia que daban a este complemento os antigos para as súas vestimentas. O mesmo ocorre entre as ibéricas sendo nelas moi interesante e frecuente a figura do xinete ibérico substituíndo ao arco antes comentado. Esta importancia foi maior aínda entre os bizantinos e os seus imitadores (como os visigodos) adornando as fíbelas con perlas e colgantes de vidro como o reflicten especialmente os mosaicos de devandita época.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Peroné

### Ligazóns externas
Sociedad Pro-Monte de Santa Tecla

A **Sociedad Pro-Monte Santa Tecla** fundouse no ano 1912 como promotora das primeiras escavacións arqueolóxicas e estudo do castro de Santa Trega e é a encargada da xestión do museo actual. Contou entre os seus socios de mérito ao historiador e membro da Real Academia Española Juan Domínguez Fontela ou na súa presidencia a un persoeiro como o indiano Manuel Lomba Peña.
Esta sociedade tamén foi a creadora das hoxe en día moi recoñecidas e multitudinarias Festas do monte de Santa Trega, festa creada no ano 1913 cunha “xuntanza campestre” dos socios da Sociedad Pro-Monte Santa Trega.

## Véxase tamén
### Bibliografía
*
Piollo de mar

|-----
! bgcolor="pink" | Especie
|-----
| **Anilocra physodes**
|}

O **piollo dos peixes**, **papulo**, **papulo común**, **piollo do mar**, **carracho do mar** ou **carrapato do mar** (*Anilocra physodes*, Linnaeus 1758 ) é un crustáceo mariño parasitario de peixes. É un dos organismos máis grandes que parasitan os peixes, e en Galiza pódese atopar parasitando frecuentemente lábridos (vellos, maragotas), sargos etc).

## Fisioloxía 
De cor gris ou gris-acastañado, este parasito amosa o aspecto típico dos crustáceos isópodos (*iso*: igual, *podos*: patas), deprimido ventralmente. Un exemplo á nosa vista dun exemplar da mesma división é o *Armadillidium vulgare*, crustáceo terrestre que podemos atopar na humidade.

Presenta pequenas antenas na testa. Nas extremidades da anilocra, que están distribuídas en sete pares, pódese apreciar como se adaptaron estes crustáceos á alimentación parasitaria, posuíndo garfos para a fixación no peixe e a succión do sangue do mesmo, en troques de patas convencionais. No caso de se desprenderen do peixe, nadan até atopar un novo hospedador.

Xeralmente atópanse en parellas (macho e femia) e case sempre na cabeza do peixe, xa que isto garante a presenza de sangue e así evitan as escamas, máis duras de fender.

Os machos son pequenos, miden até un máximo de 2 centímetros. As femias son máis grandes e están adaptadas para conter os ovos, chegando a medir até 4 centímetros, sendo a miúdo máis escuras que os machos.

## Distribución 
Pódense atopar no océano Atlántico e no mar Mediterráneo.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Anilocra_Oleiros-Galiza-2.jpg|Piollo de mar parasitando un lábrido (Oleiros, Galiza)
Ficheiro:Anilocra_physodes.JPG|*Anilocra physodes* nun peixe (Marsella, Francia).
Ficheiro:Spicara flexuosa + Anilocra.jpg| *Spicara flexuosa* cunha Anilocra (Toscana, Italia).
Ficheiro:Anilocra gigantea on Pristipomoides filamentosus.tif|*Anilocra gigantea*

## Notas
Castro de Moldes

O **castro de Moldes** é un castro situado na aldea de Moldes de Abaixo, pertencente á parroquia de San Mamede de Moldes do concello ourensá de Boborás.

## Morfoloxía 
O castro de Moldes érguese sobre un pequeno outeiro dende o cal se dominan as terras próximas. Non se advirte visualmente ningún tipo de restos. Na súa croa está situada a igrexa de San Mamede de Moldes, de estilo románico.

Foi catalogado na década de 1920 por Florentino López Cuevillas como un dos castros do catálogo da Terra do Carballiño.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Castro
* Cultura castrexa
* Castros de Galicia
Crisol

miniatura|dereita|200px|ouro fundido nun crisol

**Crisol** é unha cavidade nos fornos que recibe o metal fundido. O crisol é un aparato normalmente feito de grafito con arxila que pode soportar elementos a altas temperaturas, xa sexa o ouro derretido ou calquera outro metal, normalmente a máis de 500&nbsp;°C. Algúns crisois soportan temperaturas que superan os 1500&nbsp;°C.

Tamén se lle denomina así a un recipiente de laboratorio resistente ao lume e utilizado para fundir substancias. É usado nas análises gravimétricas.

En sentido figurado significa lugar onde se adhiren e se unen diferentes ideas, persoas, nacionalidades, culturas etc. dando lugar a unha síntese de todas elas.

En arqueoloxía ven significar tamén os restos sobrantes da fundición dun metal. Serven como testemuña da actividade metalúrxica dos antigos habitantes dos sitios arqueolóxicos achegando importantes datos.
Ares (homónimos)

**Ares** pode referirse a:

***Ares**, deus da guerra na mitoloxía grega;
***Ares Enyalius**, deus espartano da guerra;
****Ares***, revista publicada por Simulations Publications, Inc..

Como topónimo pode referirse a:

;En Galiza
***Ares**, concello da comarca de Ferrol;
****Ares**, parroquia de dito concello; 
*****Ares**, lugar de dita parroquia;
***Xares**, parroquia do concello da Veiga;
****Xares**, lugar de dita parroquia;
***Ares**, lugar da parroquia do Aparral, no concello das Pontes de García Rodríguez;
***Os Ares**, lugar da parroquia de Romariz, no concello de Abadín;
***Os Ares**, lugar da parroquia dos Vilares, no concello de Guitiriz;
***Castro de Ares**, lugar da parroquia de Trasanquelos, no concello de Oza-Cesuras;
***Leira de Ares**, lugar da parroquia de Aro, no concello de Negreira;
***Arestiño**, lugar da parroquia do Freixo de Sabardes, no concello de Outes.

;Fóra de Galiza

;En Francia
***Arès**, concello francés do departamento de Xironda.

## Véxase tamén
### Outros artigos
***Ares Galaxy**, o programa P2P;
***Amateur Radio Emergency Service**, organización de voluntarios estadounidense e canadense;
***Ares Defense Systems**, compañía armamentística;
***Ares Shrike 5.56**, arma lixeira de asalto.
Xamba

[dereita|230px|miniatura|Porta dunha igrexa en [Coles, Cambeo. A pedra que atravesa a porta por riba é o lintel, as pedras dos lados da porta forman as **xambas**.]]

Denomínase **xamba** (do francés *jambe* 'perna', tomado da forma *camba* do latín vulgar) ou **macheta** a cada unha das dúas pezas labradas que, postas verticalmente nos dous lados das portas o fiestras, sosteñen o lintel ou o arco que os cobre. Tanto se o muro da casa é de cachotería coma de cantaría as xambas adoitan ser pezas de perpiaño.

Outros sinónimos en galego son: **agulla, pé dereito, mocheta, tranqueiro** e **ucheira**.

Denomínase **xambaxe** ao conxunto formado polas xambas e o lintel dunha porta ou ventá.
## Galería de imaxes 

Ficheiro:Apóstoles del Pórtico de la Gloria.jpg|Xamba do Pórtico da Gloria.
Ficheiro:Santiago, Platerías 06-12e.jpg|Xamba dunha porta na Catedral de Santiago de Compostela.
Ficheiro:Kruisraam01.jpg|Pezas pétreas que conforman as xambas dunha fiestra grande (marcadas co nº 4 na imaxe).
Ficheiro:Santiago, Santa Clara 02-02 rótulos.jpg|Tranqueiro ou xamba sinalado nunha fiestra do Convento de Santa Clara de Santiago de Compostela.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lintel
Pugio

miniatura|150px|Soldado armado cun pugio
miniatura|150px|esquerda|Reconstrución dun pugio
O ***pugio*** era o puñal usado polos soldados das lexións da Antiga Roma. Foi usado aproximadamente entre os anos 100 a.C e o 100 d.C. e tamén foi adoptado por algúns pobos hispanos.

Resultaba unha arma ideal para a loita corpo a corpo, podendo cunha boa acometida perforar unha cota de malla. Isto era debido a que posuía un nervio central que dotaba á folla de maior resistencia e firmeza. A empuñadura era de metal e a folla medía uns 24&nbsp;cm por 6 de ancho.

O *pugio* era unha arma auxiliar, ou ben o último recurso e estaba expresamente feita para a acción de cravar.
Lintel

dereita|miniatura|230px|Esquema dunha fiestra. Enriba o lintel ou lumieira, abaixo a soleira.
[dereita|miniatura|230px|Lintel labrado e con inscrición nunha porta en [Taborda, Tomiño.]]
**Lintel**, **lumieira**, **cargadeiro**, **cargadoiro**, **cubrición** ou **padieira** é un elemento estrutural horizontal, que salva un espazo libre entre dous apoios. É o elemento superior que permite abrir ocos nos muros para conformar portas e xanelas. Pode ser feito de diversos materiais.

No centro do lintel é onde a peza experimenta as maiores tensións, sendo estas de compresión na cara superior, e de tracción na inferior. Os materiais ríxidos, como as rochas, soportan peor os esforzos a tracción, polo que a patoloxía máis habitual nos linteis pétreos son as fisuras que xorden desde a cara inferior.

Os mellores expoñentes de arquitectura con lintel son os edificios monumentais do antigo Exipto e a Grecia clásica.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Lintel igrexa Torés, As Nogais.jpg|Lintel con inscrición na igrexa de Torés (As Nogais). Ten unha fisura produto da presión sobre a pedra.
Ficheiro:Lintel Hospital O Incio.jpg|Lintel con caracteres góticos e escudo heráldico sobre dúas ventás, na igrexa de San Pedro Fiz de Hospital do Incio.
Ficheiro:Stonehenge_Closeup.jpg|O Stonehenge está formado unha serie de xambas dunha peza verticais que sosteñen un **lintel**.
Ficheiro:Arquitrabe.png|Esquema de estrutura con lintel.
Ficheiro:Santiago, Santa Clara 02-02 rótulos.jpg|Lintel marcado (como lumieira).

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Soarego ou limiar
* Soleira
* Tornachuvias
* Xamba

## Notas
Nassau, Illas Cook

**Nassau** é unha das Illas Cook setentrionais. Está situada a 89&nbsp;km ao sueste de Pukapuka, de quen depende administrativamente.

## Etimoloxía 
O nome tradicional era *Te Motu-ngaongao* que significa 'a illa deserta'. 

## Historia 
Foi descuberta en 1834 polo capitán norteamericano Elihu Coffin, no baleeiro Mary Mitchell. O ano seguinte foi visitada polo baleeiro estadounidense Nassau, e despois polo Newport. Coñeceuse tamén cos nomes de *Mitchell Island* e *Newport Island*.

A illa foi explotada, ata o 1945, por unha compañía europea que plantou cocos. O goberno das Cook adquiriu a illa e en 1951, foi adquirida polos habitantes de Pukapuka.

## Xeografía 
A illa ten unha forma ovalada e é a única do grupo norte das Cook que non ten unha lagoa interior. A superficie total é de 1,3&nbsp;km². Ten grandes plantacións de cocos e de taro que exportan a Pukapuka. A poboación total era de 72 habitantes no censo do 2001. Non dispón de aeroporto.
Atol Penrhyn

miniatura|Vista parcial do atol e da pista de aterraxe.
**Penrhyn**, ou tamén **Tongareva**, é un atol, o máis remoto das illas Cook. Está situado no grupo setentrional, a 1.365&nbsp;km ao norte de Rarotonga.

## Xeografía 
O atol ten unha lagoa de máis de 280&nbsp;km², unha das máis grandes do Pacífico sur. As terras emerxidas teñen unha superficie total de 9,8&nbsp;km². Dispón de tres pasos navegables a través do escollo. O máis utilizado, serve de paso entre Panamá e Nova Zelandia, é o paso de Taruia, preto da vila de Omoka. Atópase exactamente a 9º de latitude sur e 158º de lonxitude oeste e por isto era utilizado frecuentemente polos navegantes para calibrar os seus instrumentos. Alén da lagoa atópase outra vila, denominada Te Tauta.

A principal actividade económica é o cultivo de perlas negras. Son moi apreciados os tradicionais chapeus artesáns de follas de pandanacia.

A poboación total era de 357 habitantes ao censo do 2001.

## Historia 
O atol foi descuberto en 1788, polo inglés W. Severo no barco *Lady Penrhyn*, de volta da primeira viaxe de deportación de convictos a Australia. O nome orixinal maorí é Tongareva, que significa 'afastada desde o sur'. Tamén se coñecía como «o círculo» (Te Pitaka). O nome maorí actual é Mangorongaro.

A partir de 1854 foi evangelizada por pastores de Rarotonga. Dez anos máis tarde chegaron os negreiros peruanos e estímase que deportaron ao Perú, uns 1.000 habitantes axudados polos misioneiros que necesitaban diñeiro para construír igrexas. Denominaron a illa como dos *Catro Evanxelistas*.

Durante a segunda guerra mundial construíuse un aeroporto que aínda está en servizo, con voos semanais a Rarotonga.
Diágoras de Melos

**Diágoras o Ateo** de Melos aprox. (465 - 410 AEC) foi un poeta e sofista  Grego do século V AEC.

## Traxectoria 
Era amigo do lexislador Nicodoro de Mantinea. Cando esta vila da Arcadia se puxo baixo a protección de Esparta, marchou a Atenas, onde pasou de ser poeta compositor de ditirambos e himnos relixiosos a ser un escéptico e ateo. Segundo Sexto Empírico volveuse ateo ao comprobar como un inimigo seu partía dun xuízo sen castigo algún logo de cometer perxurio ao xurar sobre os deuses ser inocente, o que lle bastou para saír sen pena. Dicía "Se a inmoralidade pode permanecer impune, para que crer en deuses que velan a virtude humana?".

Foi discípulo de Demócrito (segundo algunhas fontes foi comprado por este como escravo e converteuse no seu estudante) e contou os secretos misterios de Eleusis a todo o mundo e tratou de disuadir á xente para que non se iniciase, o que lle custou unha condena á morte, polo que marchou ao exilio no Peloponeso no 415; segundo Diodoro, púxose prezo á súa cabeza, pois Aristófanes escribiu que se prometía un talento pola súa morte e dous se era traído vivo.

O escritor romano Cicerón, no século I a.C., conta como un amigo de Diagoras intentou convencelo da existencia dos deuses, falándolle da cantidade de pinturas votivas existían de persoas salvadas de naufraxios facendo promesas aos deuses, ao que Diágoras replicou que "en ningunha parte hai pinturas dos que naufragaron e afogaron." Cicerón conta outra historia, Diágoras viaxaba nun navío que se encontraba nunha forte tormenta, a tripulación pensaba que sufrian ese mal tempo por levar a un ateo a bordo. El entón preguntoulles se o resto dos navíos que sufrían a tormenta tamén transportaban un Diágoras.

## Notas 
## Véxase tamén
### Outros artigos 
* Teodoro de Cirene
Cayetano de Mergelina Luna

**Cayetano de Mergelina y Luna**, nado en Sanlúcar de Barrameda en 1890 e finado en Yecla en 1962, foi un arqueólogo e catedrático andaluz.
## Traxectoria 
Foi catedrático de Arqueoloxía na Universidade de Valladolid (da que foi reitor) e de Historia da Arte na de Murcia. Ocupou os cargos de Comisario Provincial de escavacións en Valladolid e en Murcia. Realizou numerosas escavacións, entre elas as campañas que levou a cabo no castro de Santa Trega entre os anos 1928 e 1933.

## Obras 
**El monte Arabí. El problema de las cazoletas*, 1922
**La necrópolis tartesia de Antequera*, 1922
**Fouilles de Bello (Bolonia, province de Cadix) (1917-1923) La ville et sus dépendances*, 1923
**Focos dolménicos de la Laguna de la Janda*, 1924
**De arquitectura mozárabe: la iglesia rupestre de Bobastro*, 1924
**Fouilles de Bello (Bolonia, province de Cadiz (1917-1921). La neécropole*, 1926
**El Santuario hispano de la Sierra de Murcia. Memoria de las excavaciones en el eremitorio de Ntra. Sra- de la Luz (1924-25)*, 1926
**La necrópolis hispano-romana de Baelo*, 1927
**Bobastro. Memoria de las excavaciones realizadas en las Mesas de Villaverde. El Chorro (Málaga)*, 1927
* *El seminario de Estudios de Arte y Arqueología* 1933

## Notes
Talleres Populares de Poesía

Os **Talleres Populares de Poesía** foron un proxecto cultural desenvolvido en Nicaragua polo poeta e sacerdote Ernesto Cardenal e máis pola costarriqueña Mayra Jiménez. Creados durante a década de 1980, na época en que Cardenal foi ministro de Cultura do seu país, tiñan por obxecto democratizar a cultura.

## Características
Os talleres eran células de creación e discusión colectiva da produción poética da mocidade radical na loita que traballan como obreiros, artesáns, ou son estudiantes ou vendedores das rúas, ou serven na milicia, o exército, a administración pública e aínda na policía de seguridade estatal; o propósito é prolongar o proceso de concienciación a través do coñecemento directo do fenómeno poético.

A intención de facer partícipe ao pobo reflectía o desexo por parte da Xunta Directiva da Fronte de que a poesía fose un vehículo de expresión artística verosímil, revolucionaria e popular: -Esta é unha poesía do pobo- afirmou Ernesto Cardenal, e en palabras de Mayra Jiménez, “Esta é unha poesía que documenta a realidade”. Ante todo, o desexo de popularizar o proceso artístico e democratizar a cultura creara unha nova dinámica entre progreso artístico e progreso social. Aínda que os talleres non formaron parte da axenda oficial do FSLN ata 1979, a orixe xeográfica dos talleres de poesía está no Lago Nicaragua no Arquipélago de Solentiname, lugar onde Cardeal fundara unha comunidade campesiña artesá a principios dos setenta.
Amora

270px|miniatura|Amoras
dereita|miniatura|270px|Amoras de silva.
[270px|miniatura|Amoras inmaturas de [moreira branca (*Morus alba*).]]
A **amora** é o nome de diferentes froitos comestíbeis de distintas especies botánicas, e que acostuman clasificarse coma froitos do bosque. Malia procederen de diferentes plantas ou ser froitos botanicamente diferentes, posúen un aspecto semellante e características comúns. En xeral podemos dicir que proceden de dous xéneros distintos de vexetais con trazos fenotípicos moi dispares entre si:

* ***Morus***, as moreiras, árbores da familia das moráceas.
* ***Rubus***, as silveiras, arbustos rubideiros e espiñentos da familia das rosáceas, especialmente algunhas especies.

Ambos os dous xéneros botan amoras, porén non son a mesma froita. A diferenciación é aínda maior, xa que ambos xéneros teñen un gran número de especies. En total existen máis de 300 especies de amoras diferentes. Ademais, a comercialización destas bagas propiciou a creación de diversas hibridacións que non existen na natureza. Os froitos desta especie madurecen polo verán.

## Etnografía 
Rosalía de Castro falaba das amoras no seu coñecido poema de *Cantares gallegos*, *Adiós ríos*:

''...Amoriñas d'as silveiras

* que eu lle daba ô meu amor,

*camiñiños antr'o millo,

''!adiós para sempr'adiós! 

### Cantiga popular 
*Mala xesta varredoira

*Veña polas costureiras;

*Comen as amoras todas

*E fan secar as silveiras*.

### Refráns 
* *Ano de amoras, ano de choras*.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Black Butte blackberry.jpg|Amora de moreira negra (*Morus nigra*).
Ficheiro:Blackberries on bush.jpg|Amora de silva brava (*Rubus ulmifolius*).
Ficheiro:Reife moltebeeren.JPG|Amoras de *Rubus chamaemorus*. 
Ficheiro:Morusnegris.JPG|Amoras de moreira negra (*Morus nigra*). 

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* *Rubus* subg. *Rubus''
* Froitos do bosque
* Silveira
* Framboesa
* Arando
Revolución científica

A **revolución científica** da sociedade occidental foi a transformación da sociedade medieval en moderna, iniciada no século XVI por Nicolás Copérnico. Foi o resultado dun cambio de mentalidade cara á natureza, que orixinou un novo pensamento científico. En tempos de Galileo, a física adquiriu o status de modelo de ciencia, modelo que debería seguir todo saber que quixese alcanzar a categoría de coñecemento científico. A tarefa da ciencia do século XVII foi atopar técnicas precisas para ter o control racional da experiencia e mostrar como conceptos matemáticos pódense utilizar para explicar os fenómenos naturais.

Esencialmente, o éxito de Galileo debeuse á capacidade para combinar as funcións de erudito e artesán. Para iso aceptou as técnicas dos artesáns - as lentes, o astrolabio, as bombas - e o razoamento lóxico-matemático desenvolvido polos gregos e a escolástica medieval. A partir de datos repetibles, ordenados baixo principios matemáticos Galileo formulou a lei da caída dos corpos, as leis de movemento dos proxectís e a lei do péndulo. É dicir que reduciu a leis os diversos feitos observados utilizando un razoamento indutivo.
Helene Amalie Krupp

**Helene Amalie Krupp**, nada en 1732 e finada en 1810, pode ser considerada como cofundadora do imperio Krupp, que aínda hoxe sobrevive como Thyssen Krupp AG.

## Traxectoria 
Tras a morte do seu marido Friedrich Jodocus Krupp (1706-1757), do que herdara unha tenda de ultramarinos, converteuse nunha muller de negocios de éxito e aumentou o seu patrimonio mediante unha combinación de empresas comerciais e de produción. Isto serviu máis adiante ao seu neto Friedrich Krupp (1787-1826) para construír a súa primeira acería.

O pozo mineiro Helene-Amalie en Essen-Altendorf leva o seu nome.
Atol Rakahanga

**Rakahanga** é un atol das illas Cook setentrionais. Está situado a 42&nbsp;km ao norte de Manihiki, considerada como unha illa irmá. As súas coordenadas son: 10º 2' sur 161º 5' oeste.

## Xeografía
O atol, de forma case rectangular, está formado por dúas illas habitadas e sete illotes. A superficie total é de 4,1&nbsp;km². A lagoa é pouco profunda e isto impediu o cultivo de perlas. A economía baséase na recolección de copra, o cultivo de taro e na confección de chapeus de follas trenzadas de coco que se exportan a Rarotonga. A poboación total era de 161 habitantes segundo o censo de 2001.

## Historia
Rakahanga foi a primeira das illas Cook que foi avistada polos europeos. Foi Pedro Fernández de Quirós en 1606, que quedou impresionado da súa xente e denominouno *Xente Fermosa*, e noutros relatos é a *Illa do Peregrino*. A pesar do interese que espertou a descrición de Quirós, non foi atopada de novo ata 1820 polo ruso Thaddeus Bellingshausen que o denominou illa do Gran Duque Alexandre. Despois chegaron os baleeiros estadounidenses: o capitán Patrickson denominouno Reirson Island, e o capitán Joshua Coffin, do baleeiro Ganges, denominouno Little Ganges Island en 1828. Outros nomes utilizados son: Francis Island, Princess Marianne Island e Alliconga Island.

Rakahanga foi evanxelizada a partir de 1857 coa chegada do misioneiro da London Missionary Society, Aaron Buzacott.
Atol Suwarrow

**Suwarrow** (ou tamén **Suvorov** ou **Suvarov**) é un atol das illas Cook setentrionais. Está situado a 825&nbsp;km ao noroeste de Rarotonga.

O atol consiste en 22 illotes sobre un escollo de coral. O máis grande, que foi habitado intermitentemente, é Anchorage Island. A superficie total é de 0,4&nbsp;km².

Non existe un asentamento tradicional polinesio e estaba deshabitado cando foi descuberto, en 1814, polo ruso Mikhail Lazarev no barco Suvorov, que traía o nome do xeneral ruso Alexander Vasilyevich Sovorov, denominado Suwarrow no poema épico Don Juan de Lord Byron. No século XIX atopáronse uns misteriosos tesouros, probablemente dalgún galeón español perdido no Pacífico.

En 1978 foi declarado parque nacional, o único nas illas Cook. É un lugar destacado polas aves mariñas e polos caranguexos de coco (*birgus latro*). Actualmente só hai un habitante, o gardián do parque nacional.