Tā moko

[miniatura|Tamati Waka Nene, por [Gottfried Lindauer]]
**Tā moko** é un debuxo permanente no corpo e na face dos maorís, o pobo indíxena de Nova Zelandia. É diferente da tatuaxe tradicional, xa que se corta a pel cun *uhi*  (cicel) no canto de perforarse. Isto deixa a pel cunha fenda en lugar dunha superficie lisa.

O capitán James Cook escribiu en 1769:

Os *tohunga-tā-moko* (ou tatuadores) considéranse *tapu* ou, excepcionalmente, inviolábeis e sagrados.

A utilización tradicional destas marcas tiña un significado, por exemplo: a folla do fento de dobre cara adoita indicar que quen leva a marca é un guerreiro.

## Historia 
### A lenda de Mataora e Niwareka 
[miniatura|Xefe [pobo maorí|maorí, 1784]]
Unha explicación menos histórica da orixe da tatuaxe maorí pódese atopar nunha lenda local que suxire que o *tā moko* provén do mundo subterráneo. A lenda di que había un guerreiro chamado Mataora (que significa "cara da vitalidade"), que namorou da princesa Niwareka, do clan Turehu (espíritos) que vivía no mundo subterráneo, o mundo dos espíritos chamado Rarohenga.

Un día, Niwareka subiu ao mundo da superficie (en maorí *Te Ao Tūroa*, mundo natural) cun grupo de baile e coñeceu a Mataora. Este ficou abraiado por Niwareka e quíxoa como esposa. Casaron e viviron xuntos durante un tempo. Un día, Mataroa púxose celoso e, enfadado, golpeou a súa dona. Niwareka fuxiu inmediatamente para unirse co seu pai, Uetonga, en Rarohenga. Consumido pola culpa e a dor, Mataora cubriu a cara cunha pintura e foi na procura da súa muller no mundo subterráneo para intentar gañar o seu perdón. A súa viaxe foi longa a chea de dificultades e atrancos. Ao chegar, Mataora foi ver a Uetonga, o pai de Niwareka, que estaba tatuando unha persoa. Descubriu que a tatuaxe se facía mediante cortes na pel, e que non era un simple marcado nesta. Uetonga díxolle que era a súa forma de tatuaxe no mundo subterráneo e estendeu a súa man para limpar todos os deseños da face de Mataora para demostrarlle a inutilidade dunha tatuaxe temporal. Todos comezaron a rir ao ver os debuxos esborranchados. Mataora dixo, *"arruinaches a miña tatuaxe, agora debes facerma de novo correctamente"*. A dor do proceso era case insoportábel e, como consecuencia, Mataora comezou a cantarlle a Niwareka, que se compadeceu del polo seu sufrimento e recibiuno con bágoas. Cando curou o seu *tā moko*, Mataora preguntoulle a Niwareka se quería volver con el á superficie. Prometeulle a Uetonga que non volvería mancar á súa filla, como o *tā moko* que agora levaba e que non se borraba. Ela aceptou e, antes de volver á superficie, o pai de Niwareka, o rei do mundo subterráneo, ensinoulle a arte do *tā moko* a Mataora como agasallo de despedida. Mataora levou estas habilidades ao seu pobo e así foi como os maorís chegaron a ter o seu propio tipo de tatuaxe.

Dise que Mataora desenvolveu o *tā moko* en *Po-ririta*, un *whare-tuahi* (casa de ensino de artes). O seu primeiro intento de facer un *tā moko* foi a un home chamado Tū-tangata, pero non tivo éxito e o tatuado pasou a ser coñecido como Tū-tangata-kino (Tū-tangata o feo). Non obstante, Mataora perseverou e pola súa obra chegou a estenderse a súa fama. Os deseños que aplicaba son os que lle fixeran en Rarohenga. Estes inclúen a *pōngiangia* (deseño nas fosas nasais), *pīhere* (na boca), *ngū* (no nariz) e *tīwhana* (nas cellas). Outros deseños de *tā moko* tamén se desenvolveron a través do *whakairo* (talla en madeira). Michael King entrevistou a principios de 1970 a máis de 70 mulleres de idade avanzada que recibiran o *tā moko*. Tradicionalmente, as mulleres só se tatuaban os beizos, arredor do queixo e ás veces as fosas nasais.

### O tā moko na actualidade 
Dende 1990 houbo un rexurdimento na práctica do *tā moko* tanto en homes como en mulleres, como un signo de identidade cultural e un reflexo da reactivación da lingua e a cultura maorí. A maioría dos *tā moko* aplicados actualmente realízanse cunha máquina de tatuar, pero tamén houbo un renacer do uso do *uhi* (cicel). As mulleres tamén se involucraron moito como profesionais, como Christine Harvey nas illas Chatham, Henriata Nicolau en Rotorua e Julie Kipa en Whakatāne.

No ano 2000 estableceuse o *The Uhi a Mataora*, "para preservar, mellorar e desenvolver o *tā moko* como unha arte viva". En 2019, Oriini Kaipara foi a primeira muller maorí en presentar o telexornal cun *moko kauae* tā moko, e en 2021 converteuse na primeira muller en facelo presentando a edición de telexornal máis importante de Nova Zelandia.

Ficheiro:MaoriMoko.png|Maorí cun *tā moko*, 1908
Ficheiro:Tame Iti at gallery opening 13 October 2009.jpg|Tāme Iti, Ngāi Tūhoe
Ficheiro:Tukukino, by Lindauer.jpg|Tukukino Te Ahiātaewa, Ngāti Tamaterā
Ficheiro:TeAhoGoldie1905.jpg|Te Aho-o-te-rangi Wharepu, Ngāti Mahuta

## Instrumentos utilizados 
[miniatura|Unha colección de *[kōrere* (funís de alimentación). Te Papa, Museo de Wellington (Nova Zelandia)]]
A contorna de Nova Zelandia, coas súas variedades de árbores descoñecidas noutras partes de Polinesia, influíron sen dúbida na aparición de novos deseños e novas tecnoloxías no *tā moko*.

Orixinalmente, os *tohunga-tā-moko* (os tatuadores de *tā moko*) utilizaban un *uhi* (cicel) feito de óso de albatros, que se golpeaba cun mazo.

Os pigmentos fabricábanse a partir do fungo *Ophiocordyceps sinensis* para a cor do corpo, e *ngarehu* (madeira queimada) para escurecer a cara. A feluxe de *kauri grum* queimado tamén se mestura con graxa para facer pigmentos. A introdución de armas de fogo polos europeos permitiu aos maorís utilizar a pólvora para facer pigmentos, e isto deulle unha tintura azul á pel tatuada. Co tempo, chegou a estar dispoñíbel a tinta chinesa, e algúns *tohunga-tā-moko* combinaron esta tinta con materiais tradicionais.

Os homes eran predominantemente os especialistas do *tā moko*, aínda que Michael King rexistrou un número de mulleres que durante o século XX tamén o practicaban.

## Zonas do tā moko 
miniatura|Zonas do *tā moko*
Nomenclatura das zonas do *tā moko*:

* 1. Titi 
* 2. Tiwahana 
* 3. Pukaru 
* 3a. Kape 
* 4. Rewha 
* 5. Kohiti 
* 6. Ngu 
* 7. Whakatara 
* 8. Pongiangia 
* 9. Hupe 
* 10. Kauae (Kauwae) 
* 11. Kumikumi 
* 12. Kowhiri (Kowiri) 
* 13. Paepae 
* 14. Putarinqa 
* 15. Korowaha (Koroaha) 
* 16. Rerepehi 
* 17. Wero 
* 18. Kokiri
* 19. Waiora

## Uso entre non maorís 
A partir de Moehanga en 1805, e posteriormente con Hongi Hika e Te Pehi Kupe, e seguido por varios *pākehā* maorís como Barnet Burns, os europeos comezaron a coñecer o *tā moko*, pero non foi até relativamente pouco tempo que a técnica tivo impacto global.

Porén, nos últimos anos, o uso de deseños maorís por Robbie Williams e Ben Harper, e en 2007 polo deseñador de moda Jean-Paul Gaultier nun desfile de moda, creou polémica. Os maorís non o toman á lixeira porque consideran sagrado o *tā moko*, e esta é a razón pola que a apropiación indebida polos non maorís é vista como unha ofensa grave. Para conciliar a demanda dos deseños maorís dun xeito culturalmente sensíbel, o grupo Te Uhi a Mataora promove o uso do termo *kirituhi*, que actualmente gañou unha ampla acceptación:

## Galería 

Ficheiro:TawhiaoNLA.jpg|Tāwhiao, Tukaroto Matutaera Potatau Te Wherowhero
Ficheiro:Barnet Burns.jpg|Barnet Burns, europeo
Ficheiro:RiperataKahutia.jpg|Riperata Kahutia, Te Aitanga-a-Mahaki
Ficheiro:RewiManiapoto1879.jpg|Rewi Manga Maniapoto, Ngāti Maniapoto, 1879
Ficheiro:Susan, Rotorua, New Zealand, ca. 1905.jpg|Guia Susan, 1905
Ficheiro:TamatiWakaNene1870s.jpg|Tamati Waka Nene, Nga Puhi, 1870
Ficheiro:Chef Maori1998-3157-173.jpg|Tomika Te Mutu, Ngāi Te Rangi
Ficheiro:Femme Maori avec un tatouage au menton 1998-3173-139.jpg|Muller maorí descoñecida
Ficheiro:Chef Maori au taiaha 1998-23059-173.jpg|Home maorí descoñecido
Ficheiro:Homme maori au visage tatoué.jpg|Home maorí descoñecido
Ficheiro:Femme Maori Hariota Hull 1964-9530-173.jpg|Hariota Hull
Ficheiro:Femme_Maori_1998-23050-173.jpg|Muller maorí descoñecida
Ficheiro:Femme Maori 1998-3160-173.jpg|Muller maorí descoñecida
Ficheiro:Femme Maori 1998-23052-173.jpg|Muller maorí descoñecida
Ficheiro:Chef Maori 1998-23049-173.jpg|Home maorí descoñecido
Ficheiro:American Photographic Company (Auckland) - Mrs Rabone - Google Art Project.jpg|Mrs. Rabone, 1871
Ficheiro:Arthur James Iles - Tuterei Karewa of the Ngatimaru tribe, North Island, New Zealand - Google Art Project.jpg|Tuterei Karewa

## Notas 
### Referencias 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* Jahnke, R. and H. T., "The politics of Māori image and design", *Pukenga Korero* (Raumati, 2003), vol. 7, no. 1, pp.&nbsp;5–31.
* King, M., e Friedlander, M., (1992). *Moko:  Māori Tattooing in the 20th Century.* (2ª ed.) Auckland: David Bateman. 
* Nikora, L. W., Rua, M., e Te Awekotuku, Ng., "Wearing Moko: Māori Facial Marking in Today's World", en Thomas, N., Cole, A., e Douglas, B. (eds.), *Tattoo. Bodies, Art and Exchange in the Pacific and the West*, Londres: Reacktion Books, pp.&nbsp;191–204.
* Robley, Maj-Gen H. G., (1896). *Moko, or Maori Tattooing.* edición dixital da New Zealand Electronic Text Centre
* Te Awekotuku, Ngahuia, "Tā Moko: Māori Tattoo", in *Goldie*, (1997) catálogo de exhibición, Auckland: Auckland City Art Gallery e David Bateman, pp.&nbsp;108–114.
* Te Awekotuku, Ngahuia, "More than Skin Deep", en Barkan, E. e Bush, R. (eds.), *Claiming the Stone: Naming the Bones: Cultural Property and the Negotiation of National and Ethnic Identity* (2002) Os Ánxeles: Getty Press, pp.&nbsp;243–254.

### Ligazóns externas 
* Recursos en liña do Museo de Nova Zelandia Te Papa Tongarewa
* Imaxes relacionadas co Tā moko da colección do Museo de Nova Zelandia Te Papa Tongarewa