Opuntia

***Opuntia*** é un xénero de plantas da familia das cactáceas.

Comprende máis de 300 especies, todas elas nativas de América, que habitan desde o sur dos Estados Unidos até a Patagonia, onde crecen de forma silvestre. Algunhas delas foron introducidas en Europa polos conquistadores españois para aproveitar solos pouco produtivos do sur da Península Ibérica, e de alí pasaron a Italia —onde existiu en tempos unha pequena industria ligada a elas—, a ao norte de África. 

A especie tipo é *Opuntia ficus-indica*, coñecida popularmente como **chumbeira**, ou **nopal**. Os seus froitos son comestíbes, os figos chumbos, que son moi populares en México, Guatemala, Honduras, O Salvador, Chile, Arxentina, Perú, Sicilia, no sur da Península Itálica, nas illas Canarias, Andalucía, Estremadura, no sur de Castela e no Levante español, onde incluso fanse produtos tales como zumes, doces ou cervexa cos seus froitos. Tamén se encontra volta ao estado silvestre en gran parte de África do Norte e no deserto do Sáhara, aínda que a súa popularidade e aproveitamento é desigual e nalgunhas zonas inexistente.

## Taxonomía 
### Descrición 
O xénero foi descrito polo botánico escocés Philip Miller e publicado en *The Gardeners Dictionary*...Abridged...fourth edition vol. 2. 1754.

### Etimoloxía 
Para algúns etimoloxistas, o nome do xénero, *Opuntia*, provén do grego antigo usado por Plinio o Vello para denominar unha planta que crecía ao redor da cidade de Opunte, en Grecia. Para outros, deriva tamén do grego antigo, pero do nome da cidade da Grecia antiga Opus, onde, segundo Teofrasto, crecía unha planta comestíbel, que podía propagarse arraigando as follas.

### Sinónimos 
Ademais de polo nome actualmente válido, o xénero coñeceuse tamén polos sinónimos:  

* *Airampoa* Fric
* *Cactodendron* Bigelow (nom. inval.)
* *Cactus* Lem.
* *Chaffeyopuntia* Fric & Schelle
* *Clavarioidia* Kreuz. (nom. inval.)
* *Ficindica* St.-Lag.
* *Nopalea* Salm-Dyck
* *Parviopuntia* Soulaire & Marn.-Lap. (nom. inval.)
* *Phyllarthus* Neck. ex M. Gómez (nom. inval.)
* *Pseudotephrocactus* Fric
* *Salmiopuntia* Fric (nom. inval.)
* *Subulatopuntia* Fric & Schelle
* *Tunas* Lunell
* *Weberiopuntia* Fric

### Notas taxonómicas 
Cando Carl Linnaeus publicou *Species Plantarum* en 1753,  o punto de partida para a moderna nomenclatura botánica, colocou a todas as especies de cactos coñecidas nun único xénero, *Cactus*. En 1754, Philip Miller dividiunas en varios xéneros, incluído *Opuntia*. Distinguiu o xénero en boa medida pola forma das súas flores e froitos.

Hai unha variación considerábel na taxonomía dentro das especies de *Opuntia*, o que deu lugar a diferentes nomes para as variedades ou subtipos dentro dunha especie, e o uso de secuenciación de ADN é necesario para definir e illar varias especies. 

### Especies máis coñecidas 
[alt=Opuntia Ficus Indica in Behbahan, Irán|thumb|*[Opuntia ficus-indica* en Behbahan, Irán]]

As especies de *Opuntia* hibridan facilmente. Isto pode dificultar a clasificación, producindo unha filoxenia reticulada onde se xuntan diferentes especies na hibridación. Ademais, non todas as especies enumeradas aquí poden pertenceren a este xénero, o que significa que *Opuntia* non é un grupo monofilético.

*Opuntia* tamén ten unha tendencia á poliploidía. O estado diploide ancestral era 2n = 22, pero moitas especies son hexaploides (6n = 66) ou octaploides (8n = 88).

Pese a seren un grupo moi amplo e heteroxéneo, todas as chumbeiras comparten o metabolismo ácido das crasuláceas (CAM) para a fixación de dióxido de carbono para a fotosíntese. Deste modo, a absorción do CO2 da atmosfera lévase a cabo unicamente pola noite, cando a planta abre os seus estomas, e deste modo evita ter que abrilos polo día (o que suplía unha gran perda de auga no seu clima árido natural).

## Simboloxía 
[miniatura|200px|Unha [Aquila chrysaetos|aguia real pousada sobre un nopal no Escudo de México.]]
O nopal é un dos símbolos nacionais de México. Encóntrase plasmado no seu Escudo Nacional sostendo unha aguia real que devora unha serpente, enraizado nunha pequena illa de pedra sobre a auga, (en México hai hai oito especies endémicas de nopais).

Esta planta é parte da mitoloxía mexica, na que se considera como a *planta da vida*, xa que aparentemente nunca morre, posto que ao secar pode dar vida a unha nova planta.

Segundo os mitos mexicas, o primeiro nopal naceu do corazón de Copil, o fillo de Malinalxóchitl, quen, ao tratar de vingarse do seu tío Huitzilopochtli por deixar soa á súa nai, foi mandado a matar por este. 

Segundo conta a lenda, Huitzilopochtili mandou sacarlle o corazón a Copil, e que logo fose enterrado nunhas penas. Ao día seguinte apareceu o primeiro nopal: con espiñas de valente guerreiro e flores dun fillo que defende á súa nai.

## O figo chumbo como alimento 
### Valor nutricional por 100 g 
[miniatura|300px|Cultivo de nopal en Tlayacapan, Morelos ([México).]]
[miniatura|300px|*Tunas* peladas en venda en [Zacatecas.]]

* Enerxía: 41 kcal (172 kJ)
* Proteínas:  0,7 g 
* Graxas: 0,5 g 
* Carbohidratos: 9,6 g 
* Fibra alimentaria: 3,6 g 
* Minerais
** Calcio: 56 mg (6 %) 
** Ferro: 0,3 mg (2 %)
** Magnesio: 85 mg (23 %)
** Fósforo: 24 mg (3 %)
** Potasio:	220 mg (5 %)
** Sodio: 0,1 mg (0 %)
** Zinc: 0,1 mg (1 %)
* Vitaminas
** Retinol (vit. A): 25 μg (3 %) 

## Gastronomía 
### Caules 
miniatura|Ensalada de nopales.
Os cladodios xoves deste cacto son usados na gastronomía de México para preparar o prato chamado *nopalito* ou *ensalada de nopales*, para o que tamén se emprega cilantro e sal. 

O *nopalito* é baixo en carbohidratos e pode axudar no tratamento da diabetes.

### Froitos 
[miniatura|Nopal con tunas vermellas, en [Querétaro (México).]]
Os froitos (coñecidos como tunas na Arxentina, Bolivia, Chile, o Perú, o Uruguai e México, tunos e figos picos nas Illas Canarias, figos chumbos na maior parte de España e figos chumbos enGalicia) son comestíbeis, doces, e moi apreciados. 

Existe tamén unha especie (*Opuntia joconostle*) que produce tunas chamadas comunmente *xoconostle* (pronunciado "shoconostle" ou "khoconostle"), que significa «tuna agre» ou «tuna ácida». A particularidade destes froitos é que a súa casca é moi grosa, comparada con outras especies de tunas (até de 2&nbsp;cm). 

Estes froitos utilízanse principalmente na cociña como sobremesa (incluso sacándoos da neveira en verán para refrescar) e para a preparación de certas salsas, para a preparación de doces e xeados (como o popular *arrope* de tuna na Arxentina), como condimento, como aperitivo e tamén como planta medicinal (en infusión para a tose, a migraña e a dor de cabeza). Ademais, comprobouse a nivel médico a súa eficacia na redución da glicosa en sangue, polo que é unha alternativa no tratamento da diabetes.

Os froitos do nopal, como quedou dito, son ricos en fibra alimentaria e vitaminas, especialmente vitamina A, vitamina C e vitamina K, así como vitamina B2 e vitamina B6. Tamén conteñen minerais como calcio, magnesio, potasio, ferro e cobre.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Flora of China Editorial Committee. 2007. Fl. China 13: 1–548. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis.
* Forzza, R. C. & et al. 2010. 2010 Lista de espécies Flora do Brasil. https://web.archive.org/web/20100526002559/http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010/.
* Idárraga-Piedrahíta, A., R. D. C. Ortiz, R. Callejas Posada & M. Merello. (eds.) 2011. Fl. Antioquia: Cat. 2: 9–939. Universidad de Antioquia, Medellín.

### Outros artigos 
* Cariofilales
* Cactáceas

### Ligazóns externas 
* Especies de *Opuntia* nos Estados Unidos .
* Os nopais en Norteamérica .
* Receita ilustrada de *cactus sorbet* de tuna (figo chumbo) .