Cataratas Victoria

As **Cataratas Victoria** (Lozi: *Mosi-oa-Tunya*, "O fume que trona") é unha  catarata no sur de África no río Zambeze na fronteira entre Zambia e Zimbabwe.

## Orixes do nome
Crese que David Livingstone, o misioneiro e explorador escocés, foi o primeiro europeo en ver as cataratas Victoria o 16 de novembro de 1855, do que hoxe se coñece como Illa Livingstone, unha das dúas masas terrestres no medio do río, inmediatamente augas arriba das cataratas preto da costa de Zambia. Livingstone nomeou o seu avistamento en honra á Raíña Vitoria do Reino Unido, pero o nome indíxena Lozi, *Mosi-oa-Tunya* - "O Fume que trona " tamén continúa no uso común. A Lista do Patrimonio da Humanidade recoñece oficialmente os dous nomes.. Livingstone tamén cita un nome máis antigo, "Seongo" ou "Chongwe", que significa "O Lugar do Arco da Vella". como resultado da constante auga pulverizada.

O próximo parque nacional de Zambia chámase *Mosi-oa-Tunya*, mentres que o parque nacional e a cidade da costa de Zimbabue son nomeados como Victoria Falls (cataratas Victoria).

## Tamaño 
miniatura|Vista aérea
miniatura| Cataratas Victoria vista de Zimbabwe en xullo.

Aínda que non é a catarata máis alta nin a máis ancha do mundo, as Cataratas Victoria están clasificadas como as máis grandes, en función da súa combinación de 1.708 m. de ancho e 108 m. de altura, resultando a maior folla de auga caendo do mundo. As cataratas Victoria teñen aproximadamente o dobre da altura das Cataratas do Niágara de Norteamérica e moito máis que o dobre das cataratas Horseshoe. En altura e anchura, as Cataratas Vitoria so teñen un rival na Arxentina, as Cataratas do Iguazú.

Durante unha considerable distancia augas arriba das cataratas, o Zambeze flúe sobre unha folla de basalto, nun val pouco profundo, delimitado por outeiros baixos e distantes. O curso do río está salpicado de numerosas illas cubertas de árbores, que aumentan en número mentres o río se achega ás cataratas. Non hai montañas, escarpas nin vales profundos, só unha meseta plana que se estende centos de quilómetros en todas as direccións.

As cataratas fórmanse cando a anchura total do río cae en picado nunha única caída vertical nun ancho abismo transversal 1708 m., tallado polas súas augas ao longo dunha zona de fractura no planalto de basalto. A profundidade do abismo, chamado **Primeira Garganta**, varía desde os 80 m. no seu extremo occidental a 108 m. no centro. A única saída da primeira garganta é un ancho oco de 110 m. aproximadamente a dous terzos da distancia a través do ancho das cataratas desde o extremo occidental.

Todo o volume do río vértese nas gargantas das cataratas Victoria dende esta estreita fenda.

Hai dúas illas na crista das cataratas que son o suficientemente grandes como para dividir a cortina de auga mesmo en plena inundación, a illa de Boaruka (ou illa Catarata) preto da beira occidental e a illa de Livingstone preto do medio, o punto desde o que Livingstone viu por primeira vez as cataratas. A menos que suceda unha gran inundación, illotes adicionais dividen a cortina de auga en fluxos paralelos separados. Os fluxos principais son nomeados, en orde desde Zimbabue (oeste) ata Zambia (ao leste): *Catarata do diaño* A auga pulverizada das cataratas ascende normalmente a unha altura de máis de 400 m. e ás veces ata o dobre de altura, e é visible de ata a 48&nbsp;km.. Durante a lúa chea, pódese ver un "arco de lúa" na auga pulverizada en lugar do arco da vella habitual. Durante a tempada de inundacións, con todo, é imposible ver o pé das cataratas e a maior parte da súa fronte, e os paseos ao longo do cantil oposto a ela son unha ducha constante e esta envolto en néboa. Preto do bordo do cantil, a auga pulverizada sobe cara a arriba como a choiva invertida, especialmente na ponte Knife-Edge de Zambia.

A medida que avanza a estación seca, os illotes da crista fanse máis amplos e máis numerosos, e de setembro a xaneiro ata a metade da cara rochosa das cataratas pódese secar e pódese ver o fondo da primeira garganta en case toda a súa lonxitude. Neste momento faise posible (aínda que non necesariamente seguro) camiñar por algúns tramos do río na crista. Tamén é posible camiñar ata o fondo do primeiro desfiladeiro do lado zimbabuense. O fluxo mínimo, que ocorre en novembro, rolda a décima parte da cantidade de abril, esta variación de fluxo é maior que a doutras importantes cataratas, e fai que o caudal medio anual das Cataratas Victoria sexa menor do que podía esperarse en función do caudal máximo.
 
miniatura|upright|Cataratas Victoria do lado de Zimbabwe
As principais gargantas son
* ** Primeira garganta**: na que o río divídese nas cataratas Victoria
* **Segunda garganta**: 250 m. ao sur da catarata, 2.15&nbsp;km de longo, atravesada pola ponte das Cataratas Victoria.
* **Terceira Garganta**: 600 m. ao sur, 1´95&nbsp;km. de longo, contén a estación de enerxía das cataratas Victoria.
* **Cuarta Garganta**: 1´15&nbsp;km. ao sur, 2´25&nbsp;km. de longo.
* **Quinta Garganta**: 2´25&nbsp;km. ao sur, 3´2&nbsp;km.de longo
* **Garganta de Songwe**: 5´3&nbsp;km. ao sur, o nome do pequeno río Songwe que vén do nordés, e o máis profundo con 140 m., o nivel do río varía até 20 m. entre a estación húmida e seca. Unha elevación xeral da terra entre Zimbabwe e o deserto de Kalahari hai uns 2 millóns de anos bloqueou esta ruta de drenaxe e unha gran paleolagoa coñecida como Makgadikgadi formado entre o Kalahari e a plataforma de basalto de Batoka de Zimbabwe e Zambia. Este lago era orixinalmente endorreico e non tiña saída natural. En condicións de clima húmido uns 20.000 anos a.C., eventualmente desbordouse e comezou a drenar ao leste cortando o desfiladeiro de Batoka a través do basalto a medida que avanzaba.

A recente historia xeolóxica das Cataratas Victoria pódese ver na forma xeral do desfiladeiro de Batoka, coas súas seis gargantas individuais e oito posicións anteriores das cataratas. As gargantas orientadas leste-oeste implican control estrutural con aliñamento ao longo das [xuntas xeolóxicas] das zonas destruídas, ou fallos xeolóxicos con  de desprazamento vertical como é o caso das segunda e quinta gargantas. A erosión cara a cabeza a través destas liñas estruturais de debilidade establecería unha nova liña de caída e abandono da liña anterior. As xuntas orientadas norte-sur controlan as seccións que flúen ao sur do río. Un deles é o "Boiling Pot", que une o primeiro desfiladeiro coa segunda garganta. Cerámica da Metalurxia do ferro en África escavouse nun sitio vlei preto da presa de Masuma a principios dos anos 1960. Evidencias de fundición de ferro tamén se atoparon nun asentamento datado a finais do primeiro milenio d.C.

O pobo Tonga do sur coñecido como o Batoka / Tokalea chamou as cataratas "Shungu na mutitima". O pobo Matabele, que chegou máis tarde, chamoulles ''aManz' aThunqayo*, e os Makololo e Batswana (cuxa lingua é usada polo pobo Lozi) chámanas *Mosi-o-Tunya''. Todos estes nomes significan esencialmente "o fume que trona".

Un mapa debuxado por Nicolas de Fer en 1715 mostra a catarata marcada claramente na posición correcta. Mostra tamén liñas punteadas que denotan rutas comerciais que David Livingstone seguiu 140 anos despois. Un mapa de c. 1750 debuxado por Jacques Nicolas Bellin para o Abbé Antoine François Prevost d'Exiles marca as caída de auga como "cataratas" e sinala un asentamento ao norte do Zambeze como amigable cos portugueses na época.

En novembro de 1855, David Livingstone foi o primeiro europeo que viu as cataratas, cando viaxou desde a parte superior do Zambeze ata a desembocadura do río entre 1852 e 1856. As cataratas eran ben coñecidas polas tribos locais e os cazadores Voortrekker sabían delas, como tamén os árabes baixo un nome equivalente a "o fin do mundo". Os europeos eran escépticos cos seus informes, quizais pensando que a falta de montañas e vales no planalto fixera que as grandes cataratas fosen improbables.

Livingstone tiña informes sobre as cataratas antes de chegar a elas desde río arriba e dirixiuse a unha pequena illa que agora leva o nome de Illa Livingstone en Zambia. Livingstone previamente quedara impresionado coas Cataratas Ngonye máis arriba, pero atopou as novas cataratas moito máis impresionantes, e deulles o seu nome en inglés en honor á raíña Victoria. Escribiu das cataratas: "Ninguén pode imaxinar a beleza da vista a partir de nada presenciado en Inglaterra. Nunca fora vista antes por ollos europeos, pero as escenas deberon contemplalas os anxos no seu voo".

En 1860, Livingstone volveu á área e fixo un estudo detallado das cataratas con John Kirk. Outros visitantes europeos foron o explorador de Portugal, Serpa Pinto, o explorador Emil Holub da República Checa, fixo o primeiro plano detallado das cataratas e os seus arredores en 1875. (publicado en 1880), E o artista británico Thomas Baines, executou algunhas das primeiras pinturas das cataratas. Ata que a construción da vía férrea abriu a zona en 1905, os europeos non visitaban as cataratas. Algúns escritores consideran que o sacerdote portugués Gonçalo da Silveira foi o primeiro europeo en ver as cataratas no século XVI.

### Historia desde 1900
[miniatura|Segunda garganta das Cataratas de Victoria (coa ponte) e Terceiro desfiladeiro (dereita). Os cantís peninsulares están en Zambia, os cantís exteriores en Zimbabue. Os cantís están formados por fluxos de [Formación Batoka|formación de basalto. As quebras en pendente con vexetación son brechas en zonas de amígdulas de basalto que separan 6 grandes e sucesivos fluxos de lava con xuntas verticais distintas.]]

#### A ponte das cataratas Victoria inicia o turismo 
O asentamento europeo na área das cataratas Victoria comezou ao redor de 1900 en resposta ao desexo da Compañía Británica de Suráfrica de Cecil Rhodes para obter os dereitos minerais, ao goberno imperial ao norte do Zambeze e á explotación doutros recursos naturais como os bosques de madeira ao nordés das cataratas, marfil e peles de animais. Antes de 1905, o río cruzábase por enriba das cataratas no cemiterio Old Drift, nun caiuco ou nunha barca remolcada cun cable de aceiro. Ocasionalmente morre algún nadador que cae sobre a barreira de rocha.

O número de visitantes no lado das cataratas de Zimbabwe foi historicamente moito maior que o número que as visitou desde o lado de Zambia, debido ao maior desenvolvemento das instalacións para os visitantes. Con todo, o número de turistas que visitaban Zimbabwe comezou a diminuír a principios dos anos 2000 a medida que aumentaron as tensións políticas entre os partidarios e os opositores do presidente Robert Mugabe. En 2006, a ocupación do hotel no lado zimbabwense situouse en torno ao 30%, mentres que o lado zambiano tiña unha capacidade próxima ao 100%, e as taxas nos mellores hoteis alcanzaron os 630 US $ por noite. O rápido desenvolvemento levou ás Nacións Unidas a considerar a revogación da situación das Cataratas como un Patrimonio da Humanidade. Ademais, os problemas de eliminación de residuos e a falta de xestión efectiva do ambiente das cataratas son preocupantes.

1100px|Vista panorámica

## Estatísticas
## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
*NASA Earth Observatory page
*Victoria Falls Tourism
*Entry on UNESCO World Heritage site
*TIME magazine article about tourism in the area