Cuestión relixiosa na Segunda República Española

[miniatura| Portada do [almanaque de 1932 da revista satírica *La Traca.* Publicouse nada máis aprobarse a Constitución de 1931, que declaraba o carácter laico do Estado.]]
A **cuestión relixiosa na Segunda República Española** é o conflito que xurdiu entre a xerarquía da Igrexa católica en España e os sectores sociais que a apoiaban. Por unha banda, estaban quen defendían o mantemento da posición privilexiada que ostentaba durante a monarquía, mentres que pola outra estaban os gobernos e partidos que defendían a radical separación da Igrexa e o Estado. Así quedou plasmada na constitución de 1931, especialmente no artigo 3 («España non ten relixión oficial») e sobre todo no artigo 26 (que entre outras cousas, prohibía os colexios das ordes relixiosas). Este sería desenvolvido pola Lei de Congregacións Relixiosas de 1933.

## A cuestión relixiosa en España 
A partir da aprobación do Concordato de 1851 (durante o reinado de Isabel II) e da política aplicada pola Restauración, a Igrexa católica recuperou gran parte do poder ideolóxico e social. A Revolución Liberal puxera fin aos seus privilexios, disolvera as ordes relixiosas masculinas e desamortizara a maior parte dos seus bens. Así a presenza da Igrexa católica desde 1875 fíxose sentir en todos os ámbitos da vida social: cárceres, hospitais, cuarteis, cemiterios, sacralización de espazos públicos, moral pública e privada e, sobre todo, colexios de primeiro e segundo ensino. Este peso abafador da Igrexa católica e das súas institucións acentuouse aínda máis a partir de 1923. A ditadura de Primo de Rivera converteu o catolicismo nun dos fundamentos do «novo réxime» que quería construír. O lema do partido único, Unión Patriótica, foi «Patria, Relixión e Monarquía».

Mentres en 1859, había en España 41 conventos de relixiosos (con 719 frades profesos) e 866 conventos de relixiosas (con 12 990 monxas profesas), con data do 31 de decembro de 1930, segundo os datos do Instituto Estadístico, había en España 20 467 relixiosos homes en 1 015 conventos e mosteiros e 60 695 mulleres en 3 871 casas de relixiosas. Durante a ditadura, produciuse un incremento de 3 257 homes e 119 comunidades masculinas e 6 090 mulleres e 277 comunidades femininas.  

No eido educativo, a hexemonía que logrou a Igrexa católica foi posíbel grazas á Lei Moyano de 1857. Esta aplicou as concesións que se lle fixeron á Igrexa católica neste campo no Concordato de 1851. Porén, foi sobre todo grazas á permisividade dos gobernos da Restauración para que, mentres se paralizaban as construcións de escolas e institutos para o ensino público, as ordes relixiosas estendesen os seus colexios. Moitos deles foron fundados polas ordes dedicadas ao ensino que foran expulsadas de Francia pola Tercera República, especialmente despois de o goberno de Émile Combes aplicar co máximo rigor a Lei de Asociacións de 1901 e disolver un bo número de ordes e congregacións relixiosas. Ademais, promulgou a Lei de 1904, que lles prohibía o exercicio do ensino. En España, pola contra, a Lei de Asociacións de 1887 non se aplicou ás ordes relixiosas e estas proliferaron englobadas na disposición do Concordato de 1851, que permitía a existencia de dúas ordes relixiosas masculinas e unha terceira «por determinar». O político conservador Antonio Maura confirmouno no Congreso dos Deputados na sesión do 16 de xullo de 1901): 

 

Cando os gobernos da Restauración quixeron reaccionar contra o «clericalismo» fracasaron. A Lei do cadeado de 1911 promovida polo goberno do liberal José Canalejas, que pretendía frear o crecemento das ordes relixiosas, non foi aplicada. A ditadura de Primo de Rivera pechou definitivamente as portas a calquera política que pretendese cambiar o *statu quo* da Igrexa católica en España. Pola contra, en Francia a República promulgara a Lei de 1905 de separación da Igrexa e o Estado, culminando así a construción do Estado laico. Ese foi o modelo que tiveron presente a maioría dos republicanos e os socialistas españois cando se proclamou a Segunda República. O socialista Luis Jiménez de Asúa, presidente da Comisión de Constitución que redactou o proxecto de Constitución, afirmou nunha das súas intervencións ante o pleno das Cortes Constituíntes: 

## As propostas republicanas sobre a cuestión relixiosa 
Os partidos republicanos e o partido socialista, integrados no Goberno Provisional formado tras caer a monarquía o 14 de abril de 1931, concordaban en que un dos principios básicos do novo réxime republicano debía ser a completa separación da Igrexa e o Estado. Era necesario pór fin a máis de cen anos de confesionalidade do Estado. Porén, discrepaban sobre o alcance que debía ter a secularización. A grandes liñas pódese dicir que existían dúas propostas:
[miniatura|[Niceto Alcalá-Zamora]]

* A minoritaria, liderada pola Derecha Liberal Republicana de Niceto Alcalá-Zamora e Miguel Maura (e apoiada desde fóra do goberno polos intelectuais da Agrupación al Servicio de la República), defendía un anticlericalismo ou laicismo moderado. Propugnaba a secularización do Estado mediante un proceso gradual de separación, pero non da sociedade. Seguía así a máxima liberal cuñada polo católico liberal do século&nbsp;XIX, Charles de Montalembert: «A Igrexa libre no Estado libre». Pensaban que proclamando a liberdade de culto e privando á Igrexa dos privilexios que conseguira na Restauración (e sobre todo durante a  Ditadura de Primo de Rivera) perdería a hexemonía da que gozaba na España de 1930. Canto ao ensino, non se opuñan á existencia de colexios relixiosos. Defendían, xa que logo, a «liberdade de ensino» e a escola «neutra» respectuosa coas crenzas relixiosas de cadaquén. Así mesmo, confiaban na iniciativa social, seguindo o modelo da Institución Libre de Enseñanza.

* A postura maioritaria era a defendida polo resto de partidos republicanos e polo PSOE. Estes pretendían ir moito máis lonxe e propugnar un anticlericalismo radical que non só avogaba pola secularización do Estado, senón tamén da sociedade. Xustificábano polo dano que causara o clericalismo na historia de España, ao converterse no principal obstáculo para o seu progreso e modernización (no que coincidían co movemento librepensador e coa masonaría). Segundo os republicanos de esquerda e o PSOE, había que privar á Igrexa dos medios con que exercía a súa hexemonía social e cultural, sobre todo o ensino. Así, o seu programa incluía a supresión do orzamento do culto e o clero, o matrimonio civil, o divorcio e a secularización dos cemiterios. A medida máis contundente era, con todo, a disolución das ordes relixiosas, especialmente a xesuíta, e a nacionalización dos seus bens, substituíndo os colexios relixiosos por unha escola «única» e laica. Buscaríase o sometemento da Igrexa ao Estado en prol do ben público. Este anticlericalismo radical que tamén defendía o anarquismo viuse acompañado como xustificación dunha certa demagoxia clerófoba que identificaba os eclesiásticos, especialmente os membros do clero regular, como inimigos do pobo. Nesta proposta existían matices importantes entre os partidos que a defendían. Entre as posturas menos intransixentes atopábase o grupo de Acción Republicana de Manuel Azaña (que por exemplo non esixía a disolución das ordes relixiosas aínda que si a prohibición de exerceren o ensino). As máis extremistas estaban representadas polos radical-socialistas de Álvaro de Albornoz (próximo ao anticlericalismo antirrelixioso) e de Marcelino Domingo e polo PSOE (coa excepción do moderado Fernando de los Ríos), que parecía competir co PRRS a ver quen facía propostas aínda máis intransixentes. O Partido Republicano Radical de Alejandro Lerroux mantiña daquela unha postura ambigua respecto da «cuestión relixiosa», malia que no seu programa «oficial» aínda mantiña o anticlericalismo extremo que o definiu desde os seus inicios.

## A política relixiosa inicial do Goberno Provisional e a resposta católica 
[miniatura|[Antonio Maura]]
Coa proclamación da Segunda República Española, a nova orde constitucional debía amparar a liberdade de culto e desenvolver un proceso de secularización que permitise superar a tradicional identificación entre o Estado e a Igrexa católica, un dos elementos clave de lexitimación da monarquía. Anunciouse a determinación de crear un sistema de escolas laicas, legalizar o divorcio, secularizar os cemiterios e os hospitais e reducir en gran medida, ou mesmo eliminar, o número de ordes relixiosas estabelecidas en España. Con todo, as primeiras decisións do Goberno Provisional sobre a secularización do Estado foron moi moderadas. Foron en sintonía coa decisión de pór á fronte ao católico liberal Niceto Alcalá-Zamora e nomear na cartera clave de Gobernación o seu compañeiro de Derecha Liberal Republicana, o tamén católico Miguel Maura. No artigo 3º do Estatuto xurídico do Goberno Provisional, promulgado o mesmo 14 de abril de 1931 e publicado o día seguinte no diario oficial, a Gaceta de Madrid, proclamouse a liberdade de culto: 

En aplicación desta declaración, nas tres semanas seguintes o Goberno aprobou algunhas medidas secularizadoras pouco importantes pero significativas. Entre elas estaban a disolución das ordes militares [22 de abril], a supresión da obriga de asistir a actos relixiosos en cárceres e cuarteis [19 de abril], a prohibición de participación oficial en actos relixiosos [Circular do Ministro da Gobernación do 17 de abril], o fin das exencións tributarias á Igrexa e a privación dos seus dereitos á Confederación Nacional Católico-Agraria. Quizais a medida máis destacada de todas foi o decreto do 6 de maio, que declaraba voluntario o ensino relixioso. O decreto de 5 de maio privou á Igrexa católica da súa representación nos Consellos de Instrución Pública. A xerarquía católica xa non puido intervir na elaboración dos plans de estudos, un dereito do que viña gozando desde había moito tempo. Ademais, prohibiuse a asistencia a actos relixiosos dos militares (non sendo a título persoal) e suspendéronse as festividades dos Patróns de Armas e Corpos do Exército. Por último, modificouse a lei electoral de 1907 para que os sacerdotes puidesen presentarse como candidatos nas eleccións.
[miniatura|[Ángel Herrera Oria]]
Ao mesmo tempo o Goberno Provisional iniciou os contactos co nuncio Federico Tedeschini para asegurarlle que o Goberno respectaría o Concordato de 1851 até que se aprobase a nova Constitución. A cambio, a Igrexa debía dar mostras de que acataba o novo réxime. Así, o 24 de abril o nuncio enviou un telegrama a todos os bispos no que lles transmitía o «desexo da Santa Sé» de que «recomend[asen] aos sacerdotes, aos relixiosos e aos fieis da[s] súa[s] dioceses que respet[ase]n os poderes constituídos e obede[cese]n a eles para o mantemento da orde e para o ben común». Xunto co nuncio, o outro membro da xerarquía eclesiástica cunha actitude conciliadora cara a República foi o cardeal arcebispo de Tarragona Francisco Vidal y Barraquer. Este xa realizara algúns xestos de deferencia cara as novas autoridades, como a súa visita ao presidente da Generalitat de Cataluña Francesc Macià o 18 de abril, ou o envío o día 22 dunha carta de saúdo e felicitación ao Goberno provisional da República por parte da conferencia de bispos cataláns. Outro prelado que estaba na mesma liña era o cardeal arcebispo de Sevilla, Eustaquio Ilundáin y Esteban. O diario católico que a apoiaba era *El Debate*, dirixido por Ángel Herrera, fundador da Asociación Católica de Propagandistas. O día seguinte da proclamación da República manifestárao no editorial publicado en primeira páxina, aínda que acompañado dun retrato e dunha «homenaxe ao Rei Afonso XIII»: 

Con todo, un sector numeroso do episcopado estaba composto por bispos integristas, moitos deles nomeados durante a Ditadura de Primo de Rivera. Estes non estaban dispostos a transixir coa República, que consideraban unha desgraza. A cabeza visíbel dese grupo era o cardeal primado e arcebispo de Toledo, Pedro Segura, quen xa se manifestara claramente contrario á República antes e durante a campaña das eleccións municipais do 12 de abril de 1931. Afirmaba que a República era obra dos «inimigos da Igrexa e a orde social», polo que estaba xustificada a formación dunha «compacta fronte unida» en defensa da monarquía e da Igrexa católica. Na súa primeira intervención desde o púlpito despois do 14 de abril xa se referiu á República como un castigo divino, o que levantou as iras da prensa republicana. Sinalouno como o símbolo do clericalismo monárquico e provocou o envío dunha nota de protesta do goberno á nunciatura. 

Porén, o pronunciamento de maior transcendencia do Cardeal Segura produciuse o 1 de maio. Fixo pública unha pastoral na que, tras abordar a situación española nun ton catastrofista, facía un agradecido eloxio da monarquía e do destronado monarca Afonso XIII, «quen, ao longo do seu reinado, soubo conservar a antiga tradición de fe e piedade dos seus maiores». A prensa republicana interpretou a pastoral como unha incitación aos fieis a unírense para salvar os dereitos ameazados da Igrexa. Os partidos e organizacións de esquerda considerárona unha declaración de guerra, o que incrementou o anticlericalismo de moita xente. O Goberno Provisional presentou unha nota de «serena e enérxica» protesta ao nuncio Federico Tedeschini polo que consideraba unha intervención en política do cardeal primado e mesmo de «hostilidade ao réxime republicano», e pediu que fose apartado do seu cargo. A prensa, pola súa parte, aumentaba a súa campaña contra Segura.

### A queima de conventos de maio 
[miniatura|Interior da Igrexa de La Merced de [Málaga, incendiada en 1931]]
A mañá do domingo 10 de maio inaugurábase na rúa Alcalá de Madrid o Círculo Monárquico Independente, fundado polo director do diario monárquico *ABC*, Juan Ignacio Luca de Tena. Este acababa de regresar de Londres onde se entrevistou co ex-rei Afonso XIII co obxectivo de formar un comité electoral do que xurdise unha candidatura monárquica para as eleccións ás Cortes Constituíntes do mes seguinte. Durante o acto, os monárquicos provocaron os viandantes facendo soar a «Marcha Real» nun gramófono e lanzando pasquíns de *El Murciélago* nos que se chamaba a «facer a vida imposíbel a esta caricatura de República».

Na rúa, dous novos convidados que acababan de chegar, ao parecer, sostiveron unha discusión política co taxista que os trouxo que era republicano, á que se uniron varios transeúntes. A discusión converteuse nun altercado e arderon tres coches aparcados fronte o Círculo, cuxos dirixentes pediron a protección da forza pública. Deseguido correu o rumor pola cidade de que un taxista republicano fora asasinado por uns monárquicos, e unha multitude congregouse ante a sede de *ABC*. Tivo que intervir a Garda Civil, que disparou contra quen tentaban asaltar e queimar o edificio. Houbo varios feridos e dous mortos, un deles un neno.

Unha manifestación dirixiuse entón á sede da Dirección Xeral de Seguridade. Esixiron a dimisión do ministro da Gobernación Miguel Maura, quen acudira persoalmente á sede do Círculo Monárquico para acougar os ánimos. Fora recibido polos republicanos ao berro de ¡*Maura, no!*, rememorando o rexeitamento á actuación do seu pai, Antonio Maura, durante a Semana Tráxica de 1909. Ao mesmo tempo, grupos de exaltados queimaban un quiosco do diario católico *El Debate*, apedreaban o casino militar e rompían os escaparates dunha libraría católica. Ademais, ás oito da tarde algunhas armerías eran asaltadas e producíanse disparos contra unha unidade montada da Garda Civil. Arredor da medianoite un exaltado disparou contra a multitude congregada na Porta do Sol ferindo unha persoa, e logo foi linchado.

Esa mesma noite o ministro da Gobernación Miguel Maura quixo despregar a Garda Civil. Porén, os seus compañeiros de goberno, encabezados polo presidente Niceto Alcalá-Zamora e polo ministro da Guerra Manuel Azaña, opuxéronse, remisos a empregar ás forzas de orde pública contra o «pobo» e restando importancia aos feitos. Maura tamén argumentou que recibira unha información dun capitán do exército de que algúns mozos do Ateneo de Madrid estaban a se preparar para queimar edificios relixiosos o día seguinte. Manuel Azaña contestoulle, segundo conta Maura nas súas memorias, que eran «parvadas» e engadiu, que,  de ser certo o que se preparaba, sería unha mostra de «xustiza inmanente».
[miniatura|[Manuel Azaña]]
Cando o goberno estaba reunido nas primeiras horas da mañá do luns 11 de maio chegoulle a noticia de que a Casa Profesa dos xesuítas estaba a arder. O ministro da Gobernación Miguel Maura, de novo, tentou sacar á rúa a Garda Civil para restabelecer a orde. Porén, do mesmo xeito cá noite anterior, atopou a oposición do resto do gabinete e especialmente de Manuel Azaña. Segundo Maura, este chegou a manifestar que «todos os conventos de Madrid non valen a vida dun republicano» e ameazou con dimitir «se hai un só ferido en Madrid por esa estupidez». A outro ministro, segundo Maura, fíxolle graza que fosen os xesuítas os primeiros en pagaren «tributo» ao «pobo soberano». Quen presentou a súa dimisión —que logo retiraría— foi Maura, que abandonou a sede da Presidencia do Goberno. 

A inacción do goberno permitiu que se queimasen máis dunha decena de edificios relixiosos. Pola tarde, por fin, o Goberno declarou o estado de guerra en Madrid e conforme as tropas foron ocupando a capital, os incendios cesaron. O día seguinte, mentres Madrid recuperaba a calma, a queima de conventos e outros edificios relixiosos estendeuse a outras poboacións do leste e o sur peninsular (os sucesos máis graves producíronse en Málaga). Pola contra, non houbo incendios alí onde os gobernadores civís e os alcaldes actuaron con contundencia.

Non se sabe con absoluta certeza quen queimou os edificios relixiosos que arderon total ou parcialmente aqueles días. Calcúlase que foron uns cen, ademais da destrución de obxectos do patrimonio artístico e litúrxico e a profanación dalgúns cemiterios de conventos. Durante os sucesos morreron varias persoas e outras resultaron feridas. A hipótese máis admitida é que os incendios foron causados por anarquista e elementos de extrema esquerda republicana. Pretendían meter presión ao Goberno Provisional para que levase a cabo a «revolución» que supoñía ante todo arrincar de raíz o «clericalismo». Porén, está clara a irresponsabilidade do goberno no manexo da situación. Esta só se explica, ademais de por unha difusa simpatía que puidesen sentir algúns ministros polos alborotadores, por unha mestura de perplexidade, debilidade e medo á impopularidade derivada de empregar a forza contra o pobo. 

Nesta mesma liña, o historiador Gabriel Jackson sinala que a maioría dos ministros non quería que o novo réxime comezase a súa existencia disparando contra a cidadanía. Tiñan a certeza de que a xente odiaría un Goberno que recorrese á garda civil ante os primeiros sinais dun motín. O propio presidente Niceto Alcalá-Zamora, nunha alocución radiada o mesmo día 11, xustificou de xeito implícito a actitude do goberno dicindo que se evitou un baño de sangue. O papa Pío XI referiuse o 17 de maio á «gravísima» responsabilidade de quen non impediran os sucesos.

A esquerda republicana e o PSOE falaron dunha conspiración monárquica e clerical e interpretaron os feitos como un «aviso para o Goberno Provisional» sobre a política moderada que levara até entón. O pobo «dotado de fino instinto», asegurou *El Socialista*, adiantouse ao Goberno na defensa do réxime. O órgano cenetista *Solidaridad Obrera,* foi o que máis insistiu na intervención popular nos feitos e en relacionalos cun movemento xusticeiro fronte o «afeminamento político» do Goberno, que «deixa[ra] de ser un Goberno revolucionario para converterse nun dos tantos Gobernos liberais da monarquía». As loxas masónicas tamén lle expresaron ao goberno o seu descontento pola súa contemporización cos elementos conservadores, clericais e monárquicos. Entre quen apoiaban o Goberno Provisional, a Agrupación al Servicio de la República foi o único grupo que claramente condenou o sucedido e se opuxo á interpretación que estaban a facer dos sucesos a esquerda republicana e o PSOE. O colectivo criticou duramente que se considerase unha expresión da democracia os actos vandálicos dunha «multitude caótica e informe» e puña en dúbida que incendiar edificios relixiosos fose unha demostración de «verdadeiro celo republicano».

### A tensión entre a República e a Igrexa católica 
O goberno sumouse á interpretación da esquerda republicana e do PSOE. Ordenou a suspensión da publicación do diario católico *El Debate* e do monárquico *ABC*, así como a detención de varios significados monárquicos. Semanas despois ficaron absoltos, o que provocou unha dura reacción da prensa de esquerdas, que o considerou unha nova e vergoñosa manobra monárquica. O goberno chegou a acordar incluso a expulsión das xesuítas aínda que finalmente non se consumou. Nese contexto produciuse a expulsión de España o 17 de maio do bispo integrista de Vitoria, Mateo Múgica, por negarse a suspender a viaxe pastoral a Bilbao que tiña prevista. O goberno temía que con motivo desa visita se producisen incidentes entre os carlistas e os nacionalistas vascos (que compartían a súa oposición á República e a defensa do clericalismo) e os republicanos e os socialistas anticlericais.

O Goberno Provisional aprobou tamén algunhas medidas dirixidas a asegurar a separación da Igrexa e o Estado sen esperar a reunión das Cortes Constituíntes. O 13 de maio unha circular da Dirección Xeral de Ensino Primario concretaba o decreto de 6 de maio que declarara voluntario o ensino relixioso. Nela estabelecíase a necesidade dunha manifestación expresa dos pais na matrícula indicando que desexaban recibila. Ademais, ordenábase a retirada de crucifixos das aulas onde houbese alumnado que non recibise ensino relixioso. O 21 de maio un decreto declaraba obrigatorio o título de mestre para exercer o ensino. Isto afectaba especialmente os colexios relixiosos, xa que os frades e monxas que impartían as clases carecían del. O 22 de maio outro decreto recoñecía a liberdade de culto e a liberdade de conciencia na escola. Outra disposición prohibía aos relixiosos «allear inmóbeis e obxectos artísticos, arqueolóxicos ou históricos» sen permiso da administración.

#### O «caso Segura» 
dereita|miniatura|Cardeal Pedro Segura
A Igrexa, que en xeral reaccionara con moderación aos incendios de maio, criticou todas estas medidas laicistas. En especial criticou a retirada dos crucifixos das aulas onde houbese alumnos que non querían recibir ensino relixioso. O decreto de 22 de maio mesmo provocou a protesta do nuncio. Asegurou que non era legal lexislar sobre liberdade de culto ou ensino relixioso nas escolas sen ter en conta o Concordato de 1851. O 30 de maio o Vaticano negou o plácet ao recentemente nomeado embaixador de España, Luis de Zulueta. A reacción máis radical partiu de novo do cardeal Segura. O 3 de xuño en Roma, onde se atopaba desde o 12 de maio, publicou unha pastoral que recollía «a penosísima impresión que lles produciu certas disposicións gobernativas» aos bispos e todos os agravios que, ao seu xuízo, padecera a Igrexa até entón, incluído o último decreto. Non aceptaban que o ensino relixioso desaparecese da escola pública, pondo de manifesto o antiliberalismo que a Igrexa católica seguía a manter. 

A pastoral do cardeal Segura de novo desatou as iras da prensa republicana e socialista que a cualificou de “intromisión intolerable”. O Goberno Provisional expresou ao Vaticano o seu desexo de que o cardeal non tornase a España e que fose destituído da sede de Toledo. Nestas circunstancias, o cardeal Segura volveu inesperadamente a España o 11 de xuño. Foi detido tres días despois por orde do goberno en Guadalaxara e o día 15 foi expulsado do país. Deste feito quedou unha famosa foto do cardeal abandonando o convento dos paúles de Guadalaxara rodeado de policías e gardas civís. Esta presentouse como «proba» da «persecución» que estaba a padecer a Igrexa en España. O Cardeal Segura non volvería a España até despois de iniciada a guerra civil. O día seguinte celebrouse na praza de touros de Pamplona un gran mitin católico en protesta contra a expulsión do cardeal.

#### O «caso Echeguren» 
Dous meses despois, en pleno debate nas Cortes Constituíntes recentemente abertas sobre a nova Constitución (no que a «cuestión relixiosa» estaba a ser a máis polémica), un novo incidente enturbou aínda máis as relacións da República e a Igrexa e no que o Cardeal Segura volvía ser protagonista. O 17 de agosto entre a documentación incautada ao vigairo de Vitoria, Justo Echeguren, detido tres días antes na fronteira hispano-francesa pola policía, atopáronse unhas instrucións do Cardeal Segura a todas as dioceses. Nelas facultábase aos bispos a vender bens eclesiásticos en caso de necesidade. Porén, o que o goberno consideraba máis grave era que a circular viña acompañada por un ditame do avogado, Rafael Martín Lázaro. Asinado o 8 de maio, aconsellaba a transferencia por parte da Igrexa dos seus bens inmóbeis a segrares e a colocación de bens móbeis en títulos de débeda estranxeiros. É dicir, convidaba á fuga de capitais para eludir unha posíbel expropiación por parte do Estado. 

A resposta inmediata do Goberno Provisional, tras descartar a ruptura das relacións diplomáticas coa Santa Sé, foi a publicación o 20 de agosto dun decreto no que se suspendían as facultades de venda e alleamento dos bens e dereitos de todo tipo da Igrexa e das ordes relixiosas. No preámbulo tentouse suavizar a medida facendo referencia aos «esforzos notorios que realiza[ran] elementos destacados da Igrexa española» para manteren a súa lealdade ao novo réxime. Aludía así ao sector conciliador encabezado polo cardeal Francisco Vidal y Barraquer e o nuncio fronte o sector integrista encabezado polo cardeal Segura. Doutra banda, o decreto foi acompañado pola suspensión dunha decena de xornais católicos do País Vasco e de Navarra que se significaran polas súas proclamas antirrepublicanas e que foron acusados polo goberno de facer chamamentos á rebelión armada contra a República. 

## A Constitución de 1931 
### A proposta do relatorio da Comisión Constitucional 
[miniatura|200x200px|[Ángel Ossorio y Gallardo]]
Unha Comisión Xurídica Asesora nomeada polo Goberno Provisional e presidida polo xurista católico liberal Angel Ossorio y Gallardo redactou un anteproxecto de Constitución. A solución dada á «cuestión relixiosa» respondía aos principios do laicismo liberal. Establecíase a separación da Igrexa e o Estado, pero recoñecíase un status especial á Igrexa católica ao considerala «Corporación de Dereito Público». Tamén recoñecía a liberdade de conciencia, coa única limitación do «respecto debido ás esixencias da moral pública», e a liberdade de culto, tanto privada como publicamente.

Porén, o anteproxecto da Comisión Xurídica Asesora foi rexeitado pola Igrexa católica e pola maioría das Cortes Constituíntes (aínda que por motivos diametralmente opostos) integrada polos partidos republicanos de esquerda e o PSOE, todos eles defensores dun anticlericalismo radical. Así, a Comisión Constitucional presidida polo socialista Luis Jiménez de Asúa elaborou un novo proxecto de Constitución que deu a coñecer o 18 de agosto de 1931. Estabelecía no artigo 3 a completa separación da Igrexa e o Estado coa mesma fórmula proposta pola Comisión Xurídica Asesora: «Non existe relixión de Estado». Porén, finalmente foi modificada pola máis moderada de «O Estado español non ten relixión oficial». Ademais, recollía a máxima aspiración anticlerical desde había un século: a supresión das ordes relixiosas e a conseguinte nacionalización dos seus bens. Suprimía o recoñecemento especial da Igrexa católica e desaparecía a súa consideración como «Corporación de Dereito Público», prohibía expresamente calquera auxilio económico por parte do Estado e limitaba a liberdade de culto ao interior dos templos. Por último estabelecía a «escola única» do Estado, polo que a actividade educativa da Igrexa quedaría limitada a ensinar as súas «respectivas» doutrinas nos seus «propios» establecementos.

Á marxe das Cortes, o 14 de setembro dous membros do Goberno Provisional (o seu presidente, o republicano liberal Niceto Alcalá-Zamora, e o ministro de Xustiza, o socialista Fernando de los Ríos) alcanzaban, despois dunha difícil negociación, uns «puntos de conciliación» co nuncio Tedeschini e o cardeal Vidal y Barraquer. Estes encabezaban o sector «posibilista» da xerarquía eclesiástica que estaba disposta a aceptar a aconfesionalidade do Estado e a renuncia progresiva a vivir do orzamento de «culto e clero». A cambio, pedían que se lle recoñecese a súa relevancia social (mediante a firma dun Concordato ou dun *modus vivendi* entre a Igrexa e o Estado), que non fosen disoltas as ordes relixiosas e se aceptase a «liberdade de ensino» (é dicir, que os colexios relixiosos puidesen continuar como até entón). Porén, Alcalá-Zamora e Fernando de los Ríos non puideron facer valer estes «puntos de conciliación» coa Igrexa católica pola oposición do resto do goberno e da maioría das Cortes.

### O debate do artigo 26 da Constitución 
[miniatura|[Alejandro Lerroux]]
Como sinalou o historiador Gabriel Jackson, «o debate sobre o artigo 26 foi o primeiro conflito revolucionario na historia da nova República». Durante o debate o PRRS e o PSOE opuxéronse de xeito vehemente a calquera modificación da proposta da Comisión, mentres que os deputados de Acción Republicana, o partido do ministro da Guerra Manuel Azaña pretendían «suavizala». Pola súa banda, Derecha Liberal Republicana (desde xullo de 1931, Partido Republicano Progresista) de Niceto Alcalá-Zamora e a Agrupación al Servicio de la República pretendían recuperar a proposta inicial da Comisión Xurídica Asesora. O Partido Republicano Radical mantiña de novo unha posición ambigua. Mentres o seu portavoz inicialmente apoiou a proposta do relatorio, o seu líder Alejandro Lerroux mostrábase disposto a transixir aproximando a súa postura á da Dereita Liberal Republicana. Porén, mantiña unha notábel diferenza con ela: a prohibición do exercicio do ensino ás ordes relixiosas.
[miniatura|[José Martínez de Velasco]]
Os deputados da dereita católica (a Minoría Agraria, onde se integraban os deputados *agrarios* de José Martínez de Velasco e os cinco deputados de Acción Nacional de José María Gil Robles e a Minoría vasco-navarra, que comprendía carlistas, integristas e nacionalistas vascos, que entre ambas sumaban tan só 40 deputados dun total de 468) opuxéronse acaloradamente ao «ataque aos dereitos da Igrexa» e defenderon a confesionalidade católica do Estado. En defensa da liña católica «posibilista» preconizada polo cardeal Vidal y Barraquer, interveu, entre outros, o líder de Acción Nacional. José María Gil Robles, despois de lembrar o rexeitamento dos católicos ao principio da liberdade de conciencia, mostrouse disposto a aceptar, con matices, a declaración do laicismo do Estado, sempre que se recoñecesen os «dereitos da Igrexa», incluídos os das ordes relixiosas. Porén, a súa intervención concluíu —despois de afirmar que o proxecto constitucional era un «proxecto de persecución relixiosa»— cunha advertencia: «desde o momento en que se aprobe un texto desta natureza, pola nosa banda declararemos aberto un novo período constituínte». A mañá do 13 de outubro reuniuse a Comisión Constitucional para introducir emendas no artigo 26 (o 24 no proxecto) que satisfixesen os grupos (como Acción Republicana ou o Partido Republicano Radical) que apoiaban o Goberno Provisional pero que se mostraran partidarios de «suavizar» o proxecto. En ningún momento se considerou a opción de aceptar os puntos de vista da dereita católica «posibilista» nin da dereita republicana. Porén, tanto o PRRS coma o PSOE seguiron defendendo a redacción inicial. O desacordo resolveuse finalmente grazas á intervención de Manuel Azaña no pleno que se celebrou pola tarde no que pronunciou a famosa frase «España deixou de ser católica». Máis adelante, sacada do seu contexto, esa frase foi utilizada pola dereita antirrepublicana como a «proba» de que o proxecto de Azaña era «descristianizar» España. En realidade, ao que se refería Azaña era a que o catolicismo deixara de ser o elemento definidor da cultura española e que por tanto tiña que procederse á completa e radical separación da Igrexa e o Estado. 

Azaña na súa intervención apoiou a nova redacción do texto do relatorio que eliminaba a supresión das ordes relixiosas. A cambio ofreceu a limitación das súas actividades, incluída a prohibición de exercer o ensino (que sería regulado nunha futura lei de congregacións que sería aprobada polas Cortes Constituíntes) e a disolución da orde máis odiada polos anticlericais, os xesuítas (identificados co antiliberalismo máis reaccionario) Posteriormente incluíuse outra concesión demandada polo PSOE: que a partida do orzamento destinada ao clero desaparecese no prazo de dous anos.  

A proposta de Azaña foi finalmente aprobada cos votos favorábeis do Partido Republicano Radical, do PSOE e dos republicanos de esquerda (agás os radical-socialistas que se abstiveron, pois seguían defendendo o texto orixinal do relatorio). A Agrupación al Servicio de la República abstívose por considerar que a proposta era demasiado radical. Votaron en contra o Partido Republicano Progresista (a antiga Derecha Liberal Republicana de Alcalá-Zamora e Maura), a dereita monárquica e a dereita católica. En total foron 178 votos a favor e 59 en contra. Inmediatamente as minorías agraria e vasco-navarra, xunto con outros deputados católicos, anunciaron a súa retirada das Cortes en sinal de protesta até terminaren os debates constitucionais.

A aprobación do artigo 26 (o 24 no proxecto) provocou unha grave crise política. O presidente do Goberno Provisional, Niceto Alcalá-Zamora, e o ministro da Gobernación, Miguel Maura, presentaran a súa dimisión ao estaren en completo desacordo co seu contido. Manuel Azaña converteuse no novo presidente do Goberno Provisional, o político que conseguira aglutinar os partidos republicanos de centro-dereita e de esquerda e o PSOE no espiñento tema da cuestión relixiosa, aínda que foi á custa de deixar fóra a dereita, tanto a republicana como a monárquica e católica.

A Minoría Agraria e da Minoría vasco-navarra retiráronse, xa que se opuxeron á liberdade de culto, ao recoñecemento do divorcio por atentar contra a familia e á escola «única» e laica por ser contraria á «liberdade de ensino». Tras a resolución da disputa principal, a aprobación do resto de artigos da Constitución relacionados coa cuestión relixiosa foi moito menos conflitiva. Paradoxalmente, «suavizáronse» algúns aspectos da redacción orixinal do proxecto da Comisión. 

Así, da prohibición do culto fóra dos templos estabelecida no artigo 25 do relatorio pasouse á tolerancia ás «manifestacións públicas do culto». Porén, permanecerían baixo o control do goberno, que era quen podía autorizalas (art. 27 na nova redacción, que mantivo a secularización dos cemiterios). No recoñecemento do dereito ao divorcio (art. 41 do relatorio) limitouse a dicir que o matrimonio podería disolverse por «mutuo disentimento ou por petición de ambos cónxuxes, con alegación neste caso de xusta causa» (art. 43 na nova redacción, que tamén recoñeceu a igualdade legal entre os fillos tidos dentro ou fóra do matrimonio), desenvolvido na Lei de Divorcio de 1932. Por último, da proposta de estabelecer a escola laica e «única» (o que se interpretaba como que o Estado detería o monopolio do ensino) pasouse á escola laica e «unificada» (de significado moito máis ambiguo). Mantívose a limitación da actividade educativa da Igrexa a «ensinar as súas respectivas doutrinas nos seus propios estabelecementos» baixo a inspección do Estado (art. 48). O artigo 49 deixaba a porta aberta ao ensino privado, ao determinar que as «condicións en que se poderá autorizar» estableceraas unha futura «Lei de Instrución Pública».

### A resposta da Igrexa e do movemento católico 
[miniatura|[José María Gil Robles]]
A Igrexa católica e as organizacións vinculadas a ela reaccionaron contra a solución que se deu á cuestión relixiosa na Constitución. Tanto o bando «posibilista» como o integrista interpretaron o contido do artigo 26 como unha «medida persecutoria» contra a Igrexa e como unha «declaración de guerra aos católicos». Só tres días despois de se aprobar o artigo o papa Pío XI enviou un telegrama a todos os bispos españois no que protestaba «enerxicamente» polas «múltiples ofensas inferidas aos dereitos sacros da Igrexa, que son os dereitos de Deus e das almas». Foi apoiado polos prelados afirmando que o laicismo privaba a xente da «verdade e a lei de Cristo». Unha vez aprobada a Constitución os bispos españois fixeron público a finais de decembro de 1931 un documento colectivo de protesta polo trato dado á Igrexa católica, malia dar «probas evidentes e abnegadas de moderación, paciencia e xenerosidade, evitando... canto puidese parecer un acto de hostilidade á República». O documento acusaba ás Cortes Constituíntes de actuaren con «criterio sectario» e acordaren unha «solución de vinganza» froito do «absoluto laicismo de Estado» que puña a Igrexa «en materias que son da súa exclusiva competencia, baixo [a] dominación do poder civil». Dende o mesmo momento en que se aprobou o artigo 26 iniciouse unha campaña de mobilizacións e de protestas dos católicos a favor da revisión da Constitución. A súa primeira media fora a retirada das Cortes dos deputados da dereita católica (da Minoría Agraria e da Minoría vasco-navarra), que declararon «chegar ao límite da [súa] transixencia». 

Así mesmo converteuse a Acción Nacional nunha organización política estábel para que arredor dela se formase unha candidatura católica ás eleccións. Críase que estas se ían celebrar tras aprobarse a Constitución. José María Gil Robles, líder de Acción Nacional, díxolle ao cardeal Vidal y Barraquer: 

A campaña de mobilización revisionista católica adoptou un ton de cruzada. Estaba en xogo, segundo o director de *El Debate*, Ángel Herrera, «comunismo ou civilización cristiá». Dita campaña foi respondida cunha mobilización da esquerda republicana e socialista. Esta contou co apoio do goberno e dalgunhas autoridades locais en defensa do laicismo e do que consideraban un intento de destruír a República. Producíronse algúns enfrontamentos graves entre clericais e anticlericais, como os que ocorreron en Bilbao en xaneiro de 1932, con tres mortos e o incendio dun convento.

### Valoración final 
Por primeira vez na historia do constitucionalismo español implantouse un Estado laico, superando por fin a oposición clerical a que se introducise calquera medida secularizadora que puidese pór en risco a unidade católica de España. Con todo, os constituíntes optaron por unha "fórmula de confrontación" no «problema relixioso». Foi diferente no «problema catalán», en que optaron por unha «fórmula de concordia» que se plasmou no «Estado integral», o cal fixo posíbel o Estatuto de Autonomía de Cataluña de 1932. Así, ao nacionalismo catalán propúxoselle unha vía de integración no Estado español, mentres que ás confesións relixiosas propúxoselles o artigo 26, coa taxativa prohibición de exerceren a industria, o comercio e o ensino.

Así, a esquerda republicana e socialista, co apoio final do Partido Republicano Radical, impuxeron o seu modelo anticlerical radical e non buscaron o consenso nin sequera coa dereita católica republicana e moito menos coa dereita católica «posibilista». De feito, coa dereita monárquica e integrista antirrepublicana o consenso era absolutamente imposíbel. Desta forma produciuse unha fractura social e política entre o “pobo republicano” e o “pobo de Deus” (dúas entidades mutuamente excluíntes) que dificultou enormemente a consolidación do réxime republicano. 

## A política relixiosa do goberno de Manuel Azaña durante o primeiro bienio 
A partir da aprobación da Constitución o goberno republicano-socialista promulgou unha serie de decretos e propuxo unhas leis para a súa aprobación polas Cortes. Buscaban facer efectiva a aconfesionalidade do Estado e permitir que este asumise as funcións administrativas e sociais que a Igrexa católica desempeñara até entón. A primeira medida foi o decreto do 23 de xaneiro de 1932 que daba cumprimento ao disposto no artigo 26 da Constitución. Mediante el quedaba disolta a orde das xesuítas e nacionalizada a maior parte dos seus bens (sobre todo colexios e residencias), que pasaron a ser xestionados por un Padroado.

O problema que se lle expuxo ao Goberno foi que a maioría das propiedades non figuraban a nome da orde, senón que pertencían a homes de palla ou a sociedades. O Goberno puido identificar unhas 33 escolas, 47 residencias e 79 edificios urbanos que esperaba utilizar como escolas. Pronto se viu frustrada esa pretensión porque os xesuítas expuxeron numerosos recursos ante os tribunais que demostraban que eles eran simplemente os inquilinos dos inmóbeis, non os propietarios. Un dos seus avogados foi o líder de Acción Nacional, José María Gil Robles. Ao final o Goberno puido facerse cunha ducia de edificios, pero a legalidade da súa ocupación continuaba pendente dos tribunais e da eventual compensación que tería que ser pagada. O decreto non expulsaba os xesuítas do país, como sucedeu en tempos de Carlos III, senón que lles daba a oportunidade de permaneceren en España se se desvinculaban da Compañía. Pero os xesuítas decidiron por propio acordo retirar moitos dos seus sacerdotes máis novos, o que foi dado a coñecer na prensa mundial como a «expulsión das xesuítas».

Cumprindo outro mandato constitucional, o decreto de 30 de xaneiro de 1932 secularizaba os cemiterios (a maioría deles estaban administrados por igrexas parroquiais ou por confrarías). Estes pasaron a ser propiedade dos concellos, que a partir de entón asumiron a súa xestión. Así mesmo, os enterros católicos foron considerados manifestacións públicas do culto. Polo tanto, de acordo co artigo 27 da Constitución, tiñan que ser autorizados polos alcaldes. Estes podían estabelecer as normas polas que deberían rexirse e mesmo gravalos con impostos.

A secularización dos cemiterios nalgúns lugares deu lugar a cerimonias públicas que presidían os alcaldes acompañados pola banda municipal tocando La Marseillaise. Alí onde existían, procedíase á derruba dos valos que separaban as tumbas dos que non quixeran ser enterrados segundo o rito católico do resto de cemiterio. Ademais había discursos nos que dicía que o matrimonio e o enterro civís eran signos de «cultura», mentres que as cerimonias relixiosas eran signos de superstición.

O 2 de febreiro de 1932 as Cortes aprobaron a lei de divorcio, que sentaba o principio de que a disolución do contrato matrimonial era potestade do Estado. Até entón a Igrexa católica detentara o seu monopolio, coas «nulidades matrimoniais» dos tribunais eclesiásticos. Gabriel Jackson atribúe «o feito asombroso» da escaseza de divorcios (só houbo unhas 7.000 demandas e ditáronse unhas 3.500 sentenzas favorábeis) a que a poboación era intensamente conservadora nese aspecto.

### A Lei de Confesións e Congregacións Relixiosas 
[miniatura|[Isidre Gomà]]
O momento de maior confrontación entre o goberno e a Igrexa foi a presentación e o debate da Lei de Confesións e Congregacións Relixiosas os primeiros meses de 1933. O 25 de maio de 1933, cando xa fora aprobada polas Cortes (aínda que faltaba a sinatura do presidente Alcalá-Zamora), os cardeais e bispos españois, encabezados polo novo cardeal primado Isidre Gomà (nomeado o mes anterior), fixeron pública unha carta episcopal. Nela consideraban a lei «unha dura aldraxe aos dereitos divinos da Igrexa», condenaban «todas as inxerencias e restricións con que esta lei de agresiva excepción pon á Igrexa baixo o dominio do poder civil» e chamaban á mobilización dos católicos. 

O 3 de xuño, o mesmo día en que se publicaba a lei na Gaceta de Madrid, facíase pública a encíclica *Dilectissima Nobis* do papa Pío XI. Condenaba o «espírito anticristián» do réxime español, afirmando que a Lei de Congregacións «nunca poderá ser invocada contra os dereitos imprescritíbeis da Igrexa» e de novo chamaba á mobilización contra a República. A encíclica dicía:

Enrique Herrera, irmán de Ángel Herrera e dirixente da Federación de Amigos de la Enseñanza, cualificou o escenario creado pola Lei de «guerra civil da cultura».

A lei de Congregacións, que desenvolvía os artigos 26 e 27 da Constitución, estabelecía que as ordes e congregacións relixiosas debían inscribirse nun Rexistro especial do Ministerio de Xustiza. Tamén regulamentaba o culto público, suprimía a dotación de «culto e clero» do Estado, eliminaba outros subsidios oficiais e nacionalizaba parte do patrimonio eclesiástico (templos, mosteiros e seminarios, entre outros), malia quedaren a disposición da Igrexa. Ademais, atribuía ao Estado a potestade de vetar determinados nomeamentos relixiosos e estabelecía o peche dos centros de ensino católicos de secundaria para o 1 de outubro e os de primaria para o 31 de decembro de 1933.

Había que dar cabida na rede pública aos 20.000 alumnos de segundo ensino e os 350.000 de primaria que cursaban estudos en colexios relixiosos (295 centros de secundaria atendidos por 2050 profesores, e preto de 5000 de primaria). O Goberno confiaba en ter preparadas 7000 novas escolas para finais de 1933 (con 10.000 mestres que serían formados mediante cursos especiais e 20 novos institutos de bacharelato) e seguir creando escolas a un ritmo de 4000 por ano. O plan de construcións para o ensino secundario foise cumprindo, pero non para o ensino primario. Moitos concellos non abriron as escolas previstas, por falta de fondos fundamentalmente ou por non quereren colaborar, o que causou gran incerteza nas familias. Finalmente non se produciría o peche dos colexios relixiosos. O goberno de centro-dereita xurdido das eleccións de novembro de 1933 suspendeu a aplicación da lei.

### A política educativa 
dereita|miniatura|Escudo dunha Escola Nacional de Nenas
Desde o 14 de abril unha das prioridades do goberno provisional fora ampliar o número de escolas primarias públicas. O obxectivo era pór fin a unha das secuelas da sociedade española, o aínda elevado analfabetismo (en 1931 as estimacións oscilaban entre o 30 e o 50% da poboación total). Existían unhas 35.000 escolas servidas por un persoal de 36.680 mestres e mestras, que daban clase a preto de 2 millóns de nenos e nenas. Para atender o máis de millón e medio de nenos e nenas que non ían á escola, o Estado calculaba que necesitaría construír unhas 27.000 novas escolas, a un ritmo de 5000 escolas novas cada ano. Así, o ministro de Instrución Pública, o radical-socialista Marcelino Domingo, e o director xeral de Ensino Primario, o socialista Rodolfo Llopis, puxeron en marcha un ambicioso programa de construcións escolares. Os municipios debían fornecer os soares e asumir entre o 25 e o 50&nbsp;% do custo da construción. Do resto ocuparíase o Estado, que tamén pagaría o soldo dos mestres unha vez a escola comezase a funcionar (cun aumento do soldo dun 15%). A finais de 1932 o novo ministro de Instrución Pública, o socialista Fernando de los Ríos, comunicou ás Cortes que se construíron ou habilitaron case 10.000 escolas e que se esperaban alcanzar as 27.000 necesarias nun prazo de cinco anos, cun custo duns 400 millóns de pesetas. Porén, este plan non puido cumprirse por falta de recursos debido á caída dos ingresos da Facenda Pública por mor da depresión económica e á política de equilibrio orzamentario decidida polo goberno.

Para atender os 350.000 nenos e nenas dos centros relixiosos era necesario construír a fume de carozo unhas 7000 escolas máis. Isto facía máis difícil cumprir coa Lei de Congregacións que estabelecera o peche dos colexios de primaria relixiosos para o 31 de decembro de 1933, así como co cálculo que fixera o ministerio. Non só existía o problema orzamentario, senón a falta de colaboración dos concellos gobernados pola dereita monárquica e católica que non ofrecían nin soares nin locais para as novas escolas. Por exemplo, en Guipúscoa, onde se calculaba que se necesitarían 355 novas escolas, os concellos só ofreceran 56. Ademais en moitas localidades rurais as familias rexeitaban a coeducación e reclamaban clases separadas para nenos e para nenas. Ademais, cando foron retirados os crucifixos das paredes das clases, moitas familias responderon facendo que os fillos levasen grandes crucifixos colgados ou tentaron forzar aos mestres a asistiren a misa.

O verán de 1933 a República puxo en marcha «o máis notábel dos seus experimentos» educativos: as misións pedagóxicas. Era unha iniciativa do crítico de arte Manuel Bartolomé Cossío, ligado á Institución Libre de Enseñanza, que quería levar «o alento do progreso» ás vilas máis illadas e atrasadas de España. Así, profesorado e estudantado na súa maioría da Universidade de Madrid foron ás aldeas con reproducións de pinturas célebres e con discos e películas. Representaban sobre escenarios improvisados obras de teatro de Lope de Vega e de Calderón de la Barca. Así mesmo, levaban libros e medicamentos e axudaban a construír escolas. Neste proxecto tamén participou o grupo teatral La Barraca, creado por Federico García Lorca.

### A oposición do catolicismo: o nacemento da CEDA 
dereita|miniatura|Logo da CEDA
A hostilidade da Igrexa católica (e dos sectores que a apoiaban) á declaración da aconfesionalidade do Estado e a política secularizadora radical que emprendeu o goberno republicano-socialista presidido por Manuel Azaña deu orixe ao catolicismo político. Este logrou construír a partir de Acción Nacional (dende marzo de 1932, Acción Popular) un gran partido de masas: a CEDA. Isto non se daría sen a dirección, o discurso ideolóxico e os recursos organizativos da Igrexa católica. Esta confederación de partidos aglutinaba non só as oligarquías do antigo réxime, senón miles de agricultores medios e pobres dirixidos politicamente por membros das clases medias urbanas. Estas, pola súa parte, sentíanse prexudicadas polas políticas reformistas da coalición de esquerda, como determinados sectores profesionais e funcionariais, tanto civís como militares, ou círculos intelectuais vinculados á tradición conservadora. Todos eles vían con horror o laicismo do Estado e con medo o ascenso da clase obreira. Santos Juliá sinalou:

## A «rectificación» dos gobernos radical-cedistas do segundo bienio 
A primeira batalla da política relixiosa dos gobernos radicais centrouse nos haberes do clero. O Goberno era consciente de que se se aplicaba estritamente a Constitución de 1931, (segundo a cal o orzamento do clero tería que ser suprimido durante o exercicio de 1934) os párrocos rurais, os máis pobres, ficarían sen ingresos. Ese problema tamén se expuxo no goberno de Manuel Azaña, pero non se chegou a resolver. 

O goberno aprobou un proxecto de lei polo que os cregos maiores de 40 anos en 1931 que traballaban en parroquias de menos de 3000 habitantes recibirían dous terzos do seu soldo de 1931. Porén, cando o goberno levou o proxecto ao parlamento en xaneiro de 1934 a esquerda acusouno de pór en práctica unha política «antirrepublicana». A CEDA tamén o rexeitou, aínda que polas razóns contrarias. Consideraba que a axuda económica proposta era escasa, unha decepción compartida polos sectores máis moderados da Igrexa católica encabezados polo cardeal Vidal y Barraquer. Os radicais fixeron algunhas concesións, como incluír as poboacións de máis de 3000 habitantes, e ao final a CEDA apoiou o proxecto (aínda que seguía «moi afastado» das súas expectativas) e a lei foi aprobada o 4 de abril de 1934. O diario *El Socialista* publicou o día seguinte: 

O PRRS manifestou que a lei puña en perigo a «pureza do réxime republicano». Pola súa banda, a dereita monárquica esixía o restabelecemento do orzamento do clero de 1931 na súa totalidade.

A segunda batalla da política relixiosa desenvolveuse no eido do ensino. O goberno radical era consciente de que a substitución das escolas privadas relixiosas por escolas públicas (prevista para xaneiro de 1934 no caso do ensino primario) expuña graves problemas administrativos e orzamentarios á vista da falta de diñeiro, escolas e mestres.  Por exemplo, o concello de Cádiz calculou que as 130 aulas que farían falta para o municipio custarían unhas 665.000 pesetas, pero só recibiu do goberno 100.000 pesetas a través dun crédito extraordinario. 

Unha opción que tiña o goberno era a expropiación dos edificios das escolas relixiosas para convertelos en escolas públicas. Porén, esa opción era inaceptábel para a CEDA, a súa aliada parlamentaria, que consideraba o ensino «unha cuestión vital, na que non poderemos de ningún modo retroceder». Ademais, os radicais seguían apostando pola integración da dereita católica «accidentalista» na República. Así, o goberno de Lerroux presentou o 31 de decembro de 1933 un proxecto de lei que prorrogaba os prazos para a substitución do ensino primario, aínda que o goberno seguiría a construír escolas públicas (e subiu o soldo dos mestres). Ademais, como a Constitución de 1931 permitía a escola privada, a Igrexa puido manter moitas das súas escolas abertas porque puxo moitas a nome de mutualidades escolares.

O novo plan de bacharelato que presentou Filiberto Villalobos, ministro de educación do goberno Samper, o verán de 1934demostrou que os radicais non eran exactamente «monicreques» da dereita, como afirmaba a esquerda. O plan estaba inspirado na pedagoxía da Institución Libre de Ensino, cousa que anoxou á CEDA, ademais de por excluír o ensino da relixión en cumprimento da Constitución de 1931. Aínda que El Socialista acusou a Villalobos de consentir que o Ministerio fose «invadido» polos xesuítas, o gasto en educación en 1934 e 1935 aumentou mesmo por riba do nivel do primeiro bienio.

Os gobernos radicais foron receptivos á «reclamación» presentada pola Igrexa católica a finais de febreiro de 1934 polos «excesos reiteradamente cometidos por moitas autoridades locais contra o libre exercicio do culto católico, en particular no referido aos enterros católicos e aos viáticos, e ao emprego das campás». Aínda que en moitas localidades non se puxo ningunha traba ás celebracións católicas fóra dos templos (a Constitución de 1931 non as prohibía, senón que as sometía a un réxime de autorizacións), coa chegada dos radicais ao poder incrementouse notabelmente a presenza pública do culto católico na rúa. Porén, isto deuse de forma desigual; por exemplo, en Málaga e en Córdoba as procesións da Semana Santa de 1934 non saíron á rúa. Doutra banda, os gobernos radicais devolveron bens aos xesuítas, ao parecer os que foran incautados ilegalmente, e exceptuaron catro institutos relixiosos da aplicación da Lei de Confesións e Congregacións, dúas das cales eran ordes dedicadas a actividades caritativas.

O último aspecto da política relixiosa dos gobernos radicais foi, á vez, o que levaron máis en segredo: o intento de negociar un concordato co Vaticano. O goberno de Lerroux xa manifestou na súa presentación que era fundamental algún tipo de acordo con Roma. Porén, non buscaban incluír a revisión da Constitución para poder integrar dentro da República non só a dereita católica «accidentalista», senón a gran maioría dos católicos. Tras restabelecérense as relacións diplomáticas coa Santa Sé, en xuño de 1934 iniciáronse os contactos, que se mantiveron en segredo e sen que interviñese neles a CEDA. Porén, o Vaticano esixiu a revisión substancial da «lexislación antirrelixiosa» que causara «graves danos» á Igrexa en España, polo que foi imposíbel o acordo. O goberno propuxo entón alcanzar un *modus vivendi*, pero o Vaticano e a Igrexa española, encabezada polo integrista Isidre Gomà, tamén se opuxeron se previamente non se revisaba a Constitución. Tras a derrota da Revolución de outubro de 1934 acentuouse a postura intransixente do Vaticano e da xerarquía eclesiástica española, polo que o acordo foi xa imposíbel. Apostouse todo a que a CEDA ocupase a presidencia do goberno e cambiase a Constitución.

### A interpretación da dereita católica da «Revolución de Outubro» 
O diario *El Debate*, vinculado á dereita católica «accidentalista» da CEDA (do mesmo xeito que outros diarios da dereita como ABC, portavoz da dereita antirrepublicana e antidemocrática de Renovación Española), cualificou os revolucionarios de Asturias como «feras». Considerábaos seres non humanos co único instinto de matar e destruír, polo que o seu destino final era a morte ou a prisión.

O elemento esencial sobre o que virou esta percepción dereitista da «Revolución de Outubro» foi o considerala obra da «Anti-España», da «Anti-Patria». Nunha visión «mítico-simbólica» identificábase o Ben coa Patria, España, contra a que loita o Mal, a Anti-Patria ou Anti-España. Definíase a Patria desde un punto de vista esencialista como algo alleo á vontade da cidadanía e identificándola cos valores e as ideas da dereita. En cambio, apenas se menciona a acción represiva das tropas que sufocaron a sublevación. As destrucións en «Asturias, a mártir» e sobre todo en «Oviedo, a mártir» atribuíanse exclusivamente aos revolucionarios.A dereita antirrepublicana aproveitou a insurrección das esquerdas para incitar a unha «revolución auténtica e salvadora para España». Para esta extrema dereita a revolución «roxo-separatista» de outubro, como a chamaron, foi a comprobación de que a «revolución antiespañola» estaba en marcha e de que só podía ser vencida pola forza. Honorio Maura escribía en *ABC* o 20 de outubro:

[miniatura|375x375px|Imaxe exterior da cámara santa e a cripta de santa Leocadia, dinamitada durante a [Revolución de Asturias de 1934|Revolución de Asturias.]]
Un dos poucos cregos que fixeron unha interpretación diferente do que sucedera en Asturias foi o cóengo da catedral de Oviedo, Maximiliano Arboleya. Isto deuse malia  que entre os 40 sacerdotes e relixiosos asasinados polos revolucionarios atopábanse compañeiros seus do cabido, como Aurelio Gago, quen era tamén prefecto de Estudos do Seminario diocesano.Arboleya preparou unha especie de «manifesto» para o Grupo da Democracia Cristiá. O fin era que servise de orientación aos católicos españois conmocionados especialmente pola morte de 40 relixiosos e polos máis de cincuenta edificios relixiosos incendiados ou saqueados durante a «Comuna Obreira» asturiana. Entre eles estaba o Palacio Episcopal, o Seminario Diocesano (no que ardeu a biblioteca) e a Cámara Santa da Catedral de Oviedo, da que Arboleya era o deán do seu cabido. Nese manifesto fixo o seguinte diagnóstico sobre a situación do mundo obreiro en relación coa Igrexa e as súas organizacións sociais:

Arboleya estaba convencido de que, de seguiren o sindicalismo católico «puro» (sen interferencias da patronal), como o que levaba anos defendendo, a traxedia asturiana poderíase evitar. Polo tanto, pensaba que os católicos tamén tiñan algunha responsabilidade no sucedido. Pero nin a Igrexa católica nin a dereita católica o entenderon así en absoluto, e só pensaban na represión como remedio contra a revolución. A Igrexa non rectificou a súa política social e seguiu insistindo na vía do sindicato católico vinculado aos patróns. Ángel Herrera, presidente de Acción Católica, iniciou unha campaña por toda España para presentar como modelo de «obreiro católico e patriótico» a Vicente Madera, líder do fracasado sindicato católico da Hullera Asturiana, un exemplo típico do sindicalismo católico que raiaba co sindicalismo empresarial. O 5 de outubro, Madera defendera coas armas, xunto con 25 compañeiros, a sede social do sindicato na vila de Moreda cando os revolucionarios tentaron tomala. Este finalmente conseguira escapar aproveitando a noite (catro resistentes morreron no intercambio de disparos). Nunha carta dirixida ao seu amigo Severino Aznar, Arboleya critica esta forma de reaccionar da Igrexa católica:

Outros católicos acordáronse de Arboleya, dos seus fracasos e das súas predicións. Don Luigi Sturzo, líder exiliado do Partito Popolare Italiano escribiu nun periódico de Friburgo unha homenaxe aos «demócratas cristiáns» españois Severino Aznar, Ángel Ossorio y Gallardo e o «cóengo Arboleya»:

Na mesma liña expresouse o cóengo da catedral de Valladolid, Alberto Onaindía, que publicou un artigo o 23 de outubro de 1934 no diario *Euskadi*, de Bilbao, no que afirmaba que Arboleya para as clases conservadoras nunca fora outra cosa que o «cura socialista e o cóengo roxo». Así mesmo, José de Artetxe escribiu a finais de outubro un artigo en *El Día*, de Donostia, no que afirmaba:

## O goberno da Fronte Popular en paz (febreiro-xullo de 1936) 
Durante o goberno en paz da Fronte Popular produciuse un aumento da violencia política. A «estratexia da tensión» protagonizada polos pistoleiros falanxistas que foi respondida polas organizacións de esquerda uniuse ao crecemento das organizacións xuvenís paramilitares, tanto entre a dereita (milicias falanxistas, requetés) como entre a esquerda (milicias das mocidades socialistas, comunistas e anarquistas). Tamén había grupos nos nacionalismos vasco e catalán (milicias de ERC e do PNV), aínda que non estaban armadas e a súa actividade principal era desfilaren. Todo isto provocou a percepción entre parte da opinión pública (especialmente a conservadora e católica) de que o goberno da Fronte Popular non era capaz de manter a orde pública, o que servía de xustificación para o «golpe de forza» militar que se estaba a preparar.

A esta percepción tamén contribuíu a prensa católica e monárquica que incitaba á rebelión fronte á «desorde» que atribuía ao «Goberno tiránico da Fronte Popular», «inimigo de Deus e da Igrexa». Aproveitara que a confrontación entre clericalismo e anticlericalismo volvera ao primeiro plano tras as eleccións de febreiro con continuas disputas sobre asuntos simbólicos, como o tanguer das campás ou as manifestacións do culto fóra das igrexas (como as procesións ou os enterros católicos).

O estudo máis completo realizado até agora sobre as vítimas mortais como resultado da violencia política entre febreiro e xullo de 1936 rexistra un total de 189 incidentes e 262 mortes, 112 delas causados polas forzas de orde pública. Das 262 vítimas, 148 serían militantes da esquerda, 50 da dereita, 19 das forzas de orde pública e 45 sen identificar. Entre elas non hai nin un só sacerdote ou relixioso. Doutra banda, ese mesmo estudo constata que o número de vítimas mortais causadas pola violencia política diminuíu sensibelmente en xuño e xullo, con 24 e 15 respectivamente. O mes máis cruento foi marzo, con 93.

### A división da CEDA 
[miniatura|[Luis Lucia]]
Tras as eleccións de febreiro de 1936 a CEDA non conseguiu articular unha política única e clara baixo un liderado único. Había diferenzas internas entre a súa á moderada (encabezada por Manuel Giménez Fernández e Luis Lucia) e a radical (encabezada por José María Gil Robles) e presións externas procedentes da dereita subversiva. Nesa situación, a CEDA mostrouse indecisa respecto ao grao de compromiso que estaba disposta a asumir na defensa das institucións republicanas. Giménez Fernández e Lucia non lograron que o seu partido se comprometese en apoiar a República e a democracia. Dese xeito, o goberno da Fronte Popular foi fustrigado desde a dereita por unha afouta oposición monárquica que arrastraba xa con forza os católicos.

O sector da CEDA encabezado por José María Gil Robles decantouse cada vez máis polo boicot ás institucións republicanas e polo apoio á vía defendida pola dereita monárquica do Bloque Nacional de José Calvo Sotelo. Esta propugnaba abertamente a ruptura violenta da orde constitucional mediante un golpe de estado militar en cuxa preparación xa estaban a colaborar. Pola súa banda os monárquicos carlistas aceleraron a formación das súas milicias requetés con vistas ao alzamento militar, con cuxos dirixentes mantiñan contactos. 

Encabezados por Calvo Sotelo e Gil Robles, os deputados da dereita antirrepublicana converteron o Congreso dos Deputados nun «campo de batalla», con intervencións provocadoras que deron lugar a duros enfrontamentos dialécticos coa esquerda. Estes tiveron un impacto público desastroso para a estabilidade da República, xa que proxectaban unha imaxe de «desgoberno» que alimentou a «estratexia da tensión» que se estaba a producir na rúa.

## A Guerra Civil (1936-1939) 
Durante a Guerra Civil Española a Igrexa católica desempeñou un papel moi diferente nos dous bandos. Na zona republicana máis de 6 000 membros do clero católico foron asasinados, os templos foron pechados e o culto perseguido. Pola contra, na zona sublevada a Igrexa católica española apoiou con entusiasmo a «causa nacional». Cualificou a guerra como unha «cruzada» ou «guerra santa» en defensa da relixión, dando así ao bando sublevado e ao seu xefe supremo, o «Xeneralísimo» Franco, unha lexitimidade relixiosa da que carecía ao principio.

### A zona sublevada: do pronunciamento á «Cruzada» 
A motivación relixiosa non aparece en ningún dos bandos de pronunciamento do golpe de estado de xullo de 1936, tampouco no que o xeneral Franco proclamou o estado de guerra en Canarias. Na declaración programática da Xunta de Defensa Nacional do 24 de xullo tampouco se alude á relixión, senón que se trata dun manifesto anticomunista e antiseparatista en defensa da orde.

Con todo o conflito pronto tomou un cariz relixioso. Malia que a Igrexa católica española non participou na preparación do golpe, a case totalidade dos bispos desexaban unha intervención do exército que puxese fin ao ambiente tenso da primavera de 1936. Doutra banda, José María Gil Robles, o líder da CEDA (apoiado pola xerarquía eclesiástica española e polo Vaticano nas eleccións de febreiro de 1936), entregou ao xeneral Mola unhas semanas antes do golpe medio millón de pesetas dos fondos do partido «para os primeiros gastos do movemento militar... salvador de España».

A «sacralización» do pronunciamento, a conversión do golpe de estado nunha «cruzada» ou «guerra santa» en defensa da relixión, produciuse decontado. Iso resultou moi oportuno para lexitimar o golpe militar, aínda que o bando sublevado non solicitara a adhesión da Igrexa, senón que foi esta a que axiña se lle entregou. En Navarra o clero non só apoiou con entusiasmo o bando sublevado, senón que moitos sacerdotes se ofreceron voluntarios para combateren nas columnas de requetés que se dirixían a Madrid ou a Guipúscoa. A «sacralización» acentuouse sobre todo cando comezaron a chegar á zona sublevada as primeiras noticias da «salvaxe persecución relixiosa» que se desencadeou na zona republicana, onde fracasara o golpe militar.Deseguida os militares sublevados que nos seus bandos de pronunciamento non aduciran a defensa da relixión utilizárona como xustificación do seu alzamento. No discurso radiado de agosto de 1936 o xeneral Mola (no que se referiu á «quinta columna» interior que ía tomar Madrid) explicou o que pretendía o bando sublevado:

O xeneral Cabanellas, coñecido masón e presidente da Xunta de Defensa Nacional, na carta do 16 de agosto que acreditaba a Antonio Magaz como axente confidencial ante o Vaticano, falaba dun «movemento nacional que tanto ten de cruzada relixiosa como de rescate da Patria fronte á tiranía de Moscova». Non só os militares, senón tamén numerosos eclesiásticos e laicos católicos proclamaron de forma entusiasta que a guerra que estaba a levar a cabo o bando sublevado era unha cruzada. Frei Justo Pérez de Urbel díxolle ao xeneral Millán-Astray que o obxectivo da guerra era «rescatar a España para Deus». José María Pemán escribiu: «o fume do incenso e o fume do canón, que sobe até as plantas de Deus, son unha mesma vontade vertical de afirmar unha fe e sobre ela salvar un mundo e restaurar unha civilización». En 1938 publicou o «Poema de la Bestia y el Ángel», un texto representativo da idea de «cruzada» aplicada á guerra civil.

### O caso do País Vasco 
[dereita|miniatura|200x200px|O [lehendakari Aguirre no exilio francés en abril de 1939.]]
O Partido Nacionalista Vasco (PNV), un partido católico, non se sumou ao movemento militar senón que permaneceu fiel á República. O 1 de outubro de 1936 as Cortes españolas da República aprobaron o Estatuto de Autonomía do País Vasco, e formouse a continuación un goberno vasco presidido polo peneuvista José Antonio Aguirre. No País Vasco republicano, que comprendía Biscaia e unha pequena parte de Guipúscoa, non houbo persecución relixiosa (aínda que nos primeiros momentos algúns sacerdotes foron asasinados por extremistas de esquerda), ningunha igrexa foi incendiada nin clausurada e o culto católico desenvolveuse con normalidade. O mantemento do católico PNV dentro do bando republicano botaba por terra a concepción da guerra civil como unha «cruzada» defendida polo bando sublevado. Iso motivou que o 6 de agosto de 1936 o bispo de Vitoria (cuxa diocese abarcaba entón tamén Biscaia e Guipúscoa, ademais de Áraba) Mateo Múgica e o bispo de Pamplona, Marcelino Olaechea, publicaran conxuntamente unha "Instrución Pastoral" (que en realidade fora escrita polo cardeal primado de Toledo Isidre Gomà) na que instaban aos nacionalistas vascos a poñeren fin á súa colaboración coa República. Os argumentos que aparecen nela son similares aos que utilizou o cardeal Gomà na súa subseguinte polémica co nacionalismo vascos, particularmente co lehendakari José Antonio Aguirre na súa *Respuesta obligada: Carta abierta al Sr. D. José Antonio Aguirre* feita pública en xaneiro de 1937: 

Os sacerdotes aos que fai referencia o cardeal Gomá e cuxa morte en certa forma xustifica, foron asasinados nas primeiras semanas da guerra polo bando sublevado (e non polos «roxos») por seren «separatistas», o que motivou as protestas do bispo de Vitoria Mateo Múgica. A resposta da Xunta de Defensa Nacional foi esixir ao Vaticano que fose destituído do seu bispado e abandonase España, malia apoiar o golpe e subscribir a «Instrución Pastoral» do 6 de agosto. Despois de dous meses de presións e ameazas, o Vaticano ordenou finalmente o 14 de outubro de 1936 ao bispo Múgica que abandonase Vitoria e España. O bispo Múgica, como o cardeal Vidal y Barraquer, negouse a subscribir a «Carta colectiva del Episcopado Español» do 1 de xullo de 1937 que foi feita pública o mes seguinte porque dicía que a represión na «España nacional» se rexía polo principio de xustiza.

A represión que o bando sublevado exerceu no País Vasco que acababa de ocupar tamén incluíu numerosos sacerdotes vascos «separatistas» que foron encarcerados polo delito de «rebelión». O delegado papal na «España nacional», monseñor Ildebrando Antoniutti, malia colaborar de xeito activo coa propaganda franquista antivasca, interveu en favor dalgúns membros do clero presos como uns relixiosos pasionistas confinados en Vitoria e uns sesenta sacerdotes e relixiosos encarcerados en Bilbao. Tamén fixo xestións con bispos do sur de España para recibiren nas súas dioceses sacerdotes vascos a quen as autoridades franquistas non permitían exercer o seu ministerio no País Vasco.

### A persecución relixiosa na zona republicana 
[miniatura|250x250px| [Milicia|Milicianos vestidos con roupas litúrxicas tras o saqueo dunha igrexa en Madrid (1936)]]
Na zona republicana desatouse sobre todo nos primeiros meses unha «salvaxe persecución relixiosa». Houbo asasinatos, incendios e saqueos obra dos «extremistas, os incontrolados e os delincuentes comúns saídos dos cárceres que se lles sumaron». Todo iso atopábase inmerso na vaga de violencia desatada contra as persoas e as institucións que representaban a «orde burguesa» que quería destruír a revolución social de 1936 na zona onde o golpe militar fracasou. Durante varios meses abondaba con que alguén fose identificado como sacerdote, relixioso ou simplemente cristián militante para ser executado sen proceso. Os revolucionarios opostos ao golpe militar equiparaban a igrexa española coa dereita. Ante esta barbarie, durante a que tamén se saquearon e incendiaron igrexas, conventos e mosteiros, a Igrexa confiou no bando sublevado para defender a súa causa e «devolver a nación ao seo da Igrexa».

Canto ao número de vítimas as autoridades do bando sublevado falaron de «400.000 irmáns nosos martirizados polos inimigos de Deus» ou de «centenares de miles» de «vítimas covardemente asasinadas, en primeiro termo pola súa fe relixiosa». Un folleto de propaganda franquista editado en París en 1937 cifrou o número en 16.750 sacerdotes e o 80% dos membros das ordes relixiosas. Estas cifras mantivéronse como as oficiais durante as dúas primeiras décadas da ditadura franquista. En 1961 o sacerdote Antonio Montero Moreno (quen despois sería bispo de Badaxoz) publicou *Historia de la persecución religiosa en España 1936-1939,* o único estudo sistemático e serio realizado até agora, citando os nomes das vítimas. Segundo ese estudo foron asasinados na zona republicana 12 bispos, 4.184 sacerdotes seculares, 2.365 relixiosos e 263 monxas. No libro Montero Moreno afirma:

Queda pendente coñecer o número dos segrares católicos asasinados non polo que supostamente fixesen de xeito individual, senón por pertenceren a unha asociación confesional católica ou soamente por ser católicos practicantes. Trátase dunha tarefa moito máis laboriosa e delicada, ao mesturárense as razóns relixiosas coas políticas ou mesmo con simples vinganzas persoais. A razón principal desta confusión foi a pretensión do franquismo de presentar todos os mortos do seu bando como «caídos por Deus e por España». Nada máis terminar a guerra as autoridades franquistas abriron un macroproceso, a Causa General, que englobaba todos os crimes cometidos polos «roxos». Acumuláronse declaracións e interrogatorios que ocuparon miles de cartafoles. Porén, a Causa General acabou por se abandonar sen facer uso do pescudado, pois os resultados obtidos foron moi inferiores ás expectativas.

O que aclararon as investigacións posteriores á de Montero Moreno é que o maior número de asasinatos produciuse entre xullo e setembro de 1936, cando os membros do clero eran apresados e executados sen ningún tipo de xuízo. A partir da última data comezaron a funcionar os tribunais populares baixo o impulso do novo goberno de Largo Caballero. Estes deron unhas mínimas garantías xurídicas e as condenas adoitaban acabar con penas de prisión e non coa morte. Tras os sucesos de maio de 1937 e a formación do goberno de Juan Negrín (co católico do PNV Manuel Irujo Ollo no Ministerio de Xustiza) cesaron por completo os asasinatos e a maioría dos sacerdotes que estaban en prisión foron postos en liberdade. Con todo, continuou a prohibición do culto público católico, así como outras medidas revolucionarias. Só ao final da guerra, coa desbandada do exército republicano cara á fronteira francesa, volveron producirse novas vítimas entre os membros do clero, como o bispo de Teruel Anselmo Polanco Fontecha. Así pois, segundo o historiador e monxe beneditino Hilari Raguer, «non se pode negar a tráxica realidade das matanzas do verán do 36, pero é errado pretender que o terror durase até o final da guerra».

En canto ás causas alegadas polos revolucionarios para os asasinatos do clero, a máis frecuente foi que desde as igrexas e os campanarios se disparou contra as milicias leais á República ou contra «o pobo». Non se puido demostrar nin un só caso desta afirmación, pero os membros dos comités crían nela firmemente porque se identificaba a Igrexa coa dereita e facíase caso das «informacións» e das arengas anticlericais de certos xornais. Por exemplo, o diario da CNT Solidaridad Obrera xustificou a matanza dos Irmáns de Sant Joan de Déu do Hospital de Sant Pau de Barcelona coa afirmación (nunca probada) de que estes administraran inxeccións letais ás persoas doentes ou feridas de xeito intencional.As autoridades republicanas (especialmente os gobernos autónomos de Cataluña e do País Vasco) intentaron evitar os asasinatos de sacerdotes e relixiosos, e en xeral das persoas de dereitas e de militares. No País Vasco o goberno de José Antonio Aguirre conseguiu dominar a situación e alí non houbo perseguimento relixioso. En Cataluña, malia que o poder efectivo tíñano os centos de comités revolucionarios fundamentalmente anarquistas que xurdiran tras a derrota da golpe de estado, a Generalitat presidida por Lluís Companys conseguiu pór a salvo a miles de persoas de dereitas ameazadas e numerosos sacerdotes e relixiosos (entre eles 2.142 monxas). Entre eles estaban a cabeza da Igrexa en Cataluña, o arcebispo de Tarragona cardenal Vidal y Barraquer, que fora detido por un grupo de milicianos. Concedéuselles pasaportes e fletáronse barcos franceses e italianos para que puidesen fuxir ao estranxeiro. Precisamente as autoridades e os políticos cataláns que máis participaran nesta tarefa tamén tiveron que abandonar Cataluña por causa das amenazas que recibiron dos comités anarquistas. Foi o caso do deputado de Unió Democràtica de Catalunya Manuel Carrasco Formiguera, que acabou sendo fusilado polos franquistas. Outra persoa que destacou en Cataluña no labor de salvar eclesiásticos e persoas de dereitas no verán de 1936 foi o sindicalista anarquista moderado Joan Peiró, ministro de Industria no goberno de Largo Caballero. Peiró escribiu aqueles meses iniciais da guerra numerosos artigos no xornal *Llibertat* de Mataró nos que denunciou os asasinatos de «sacerdotes e religiosos unicamente porque o eran». Peiró, como Carrasco Formiguera, morreu fusilado polos franquistas. Por outra banda, o dirixente nacionalista vasco Manuel Irujo cando visitou Barcelona manifestou pola radio que a persecución relixiosa que se estaba producindo era indigna da tradición democrática de Cataluña. O lehendakari José Antonio Aguirre, no discurso que pronunciu ante as Cortes Españolas reunidas en Madrid para aprobar o Estatuto de Autonomía do País Vasco dixo:

Con todo, malia todas estas iniciativas, a Igrexa e o culto católico desapareceran na zona republicana, agás no País Vasco. Nun informe interno presentado ante o Consello de Ministros o 7 de xaneiro de 1937 o ministro católico sen carteira do PNV Manuel Irujo denunciou que no «territorio leal [...] todas as igrexas pecháronse ao culto, o cal quedou total e absolutamente suspendido», «nas igrexas foron instalados depósitos de todas clases, mercados, garaxes, cuadras, cuarteis, refuxios...» e «unha gran parte dos templos, en Cataluña con carácter de normalidade, incendiáronse». Engadiu, ademais, que «os altares, imaxes e obxectos de culto, agás moi contadas excepcións, foron destruídos, os máis con vilipendio». Afirmaba que «todos os conventos foron desaloxados e suspendida a vida relixiosa nos mesmos» e «os seus edificios, obxectos de culto e bens de todas clases foron incendiados, saqueados, ocupados ou derruidos».

Por último, denunciaba que se chegou á prohibición absoluta de imaxes e obxectos de culto nas casas particulares e que, cando a policía efectuaba rexistros nelas, destruía «con escarnio e violencia imaxes, estampas, libros relixiosos e canto co culto se relaciona ou o lembre». Acabado o seu informe, Irujo pediu ao resto de membros do goberno de Largo Caballero que aprobasen o restabelecemento da liberdade de conciencia e da liberdade de culto recoñecida na vixente Constitución de 1931. Porén, a súa proposta foi rexeitada por unanimidade por entender que a opinión pública o desaprobaría debido ao aliñamento da Igrexa católica co bando sublevado. Aducíase ademais o vello e falso argumento (pero moi estendido) de que desde os templos se disparou contra as forzas leais e contra «o pobo».

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*