Gromo de síndrome hemolítico-urémica de 2011

[miniatura|200px|[Esquistocitos vistos nun paciente con síndrome hemolítico-urémica.]]
O **gromo da síndrome hemólico-urémica** de 2011, tamén chamada **crise do cogombro** ou **crise da soia**, foi un andazo bacteriano orixinado en Alemaña en maio dese ano, e que se saldou coa morte de case unha cincuentena de persoas. O andazo foi provocado pola bacteria *Escherichia coli* O104:H4, unha cepa concreta de *E. coli* que é responsábel dunha enfermidade de orixe alimentaria, a síndrome hemolítico-urémica, que pon en risco a vida dos humanos. Se ben a orixe da bacteria foi rastrexada ata unha plantación de soia da Baixa Saxonia, a crise sanitaria supuxo tamén unha crise económica onde se viu afectado o mercado de vexetais da Unión Europea.

## Orixe 
Aínda que o día 1 de maio de 2011 as autoridades sanitarias de Alemaña informaron dun gromo de síndrome hemolítico-urémica no país, ata o 22 de maio non se considerou un problema de saúde pública, logo de que na véspera se producise a primeira vítima mortal. As infeccións producidas por *Escherichia coli* son comúns nos países occidentais, pero habitualmente teñen un alcance moderado no que a virulencia se refire. En Galicia, un estudo realizado nos anos noventa sinalaba unha proporción de cepas enterohemorráxicas en só o 0,6% dos humanos afectados por diarrea.

### O cogombro 
Ata o 25 de maio os casos rexistráronse especialmente no noroeste de Alemaña. Ao día seguinte, o 26 de maio, as autoridades alemás identificaban a fonte do andazo con cogombros importados de España. Ao día seguinte, o 27 de maio, as autoridades reafírmanse nesta atribución, comunícanllelo aos demais países da Unión Europea e retiran do mercado os cogombros de cultivo ecolóxico procedentes de España. Ese mesmo día, a Comisión Europea rastrexa a bacteria ata dous invernadoiros de Algarrobo (Málaga), que se clausuran, e aos que se lles abre unha investigación. As análises practicadas aos invernadoiros andaluces sobre mostras de solo e de auga dan negativo a *E. coli*, e levántase a prohibición de venda de cogombro con orixe en España. Mantívose con todo a orixe da contaminación nos cogombros, pero atribuída a unha contaminación posterior durante o seu transporte ou distribución en Alemaña.

As discusións sobre a orixe do gromo continuaron neses días entre as autoridades europeas, que opinaban que a contaminación puidera producirse en calquera punto dunha longa cadea de transporte, e as españolas, que negaban a relación dos cogombros de orixe española coa enfermidade. Paralelamente, o Instituto Robert Koch e o Instituto Federal Alemán para a Avaliación de Risco recomendaban evitar en Alemaña o consumo de tomate, cogombro e leituga crus como medida de prevención complementaria. Mentres tanto, dábanse a coñecer os resultados das análises realizadas sobre os cogombros supostamente infectados en Alemaña, onde se atoparon —en 2 de 4 análises— cepas de *E. coli*, pero non a O104 responsábel directa do andazo.

### A soia 
O 4 de xuño as autoridades alemás e europeas atoparon datos que os levaban ata un cátering público celebrado nun restaurante en Lübeck (Schleswig-Holstein) como orixe posíbel do andazo, mentres que os casos da enfermidade en Alemaña seguían en aumento. Ao día seguinte, o 5 de xuño, o ministro de Agricultura do estado de Baixa Saxonia advertía a poboación de non comer gromos de soia de produción local, porque se converteran na principal sospeita da orixe do andazo. Ao longo desa xornada sinalouse como fonte precisa unha granxa en Bienenbüttel (Baixa Saxonia) , mais ao día seguinte as autoridades negaban a existencia de análises probatorias, pois con máis da metade das mostras analizadas (23 sobre 40) os resultados foran negativos. De feito, as análises que atoparon a bacteria non se fixeron sobre as mostras principais da granxa, onde non se atopou nada, senón sobre un paquete que procedía da granxa. Con todo, a explotación agrícola foi clausurada.

O 10 de xuño un voceiro do Robert Koch Institute identificaba os gromos de soia como a fonte do andazo, e a OMS confirma a sospeita ese mesmo día.

### A  alforfa 
O 30 de xuño, a Axencia Europea de Seguridade Alimentaria propuxo como posible orixe, aínda que con tódalas reservas a falta de confirmación microbiolóxica, as sementes de  alforfa ou fenogreco (*Trigonella foenum-graecum*), procedente de Exipto, das que podería provir a cepa de *E. coli* que contaminou os gromos xerminados de Alemaña. O 8 de xullo, confirmada esta orixe, adoptou a decisión de retirar dos mercados europeos das sementes de  alforfa importadas de Exipto entre 2009 e 2011, á vez que se prohibe a importación de novas partidas ata o 31 de outubro http://www.elika.net/es/noticias.asp?id=453&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+ER_Elika+%28ER+Alimentarios+-Elika-%29.

Estas sementes utilízanse como especia para curry ou ensaladas. O Ministerio de Sanidade español confirmou que tamén se distribuíron en España en 2010 https://web.archive.org/web/20110903135100/http://www.msps.es/novedades/docs/30062011ComunicadoSemillasEColi.pdf e insiste na recomendación de non producir gromos vexetais para consumo propio nin consumir agromos nin sementes xerminadas sen cociñalos previamente, á vez que lembra que aínda non se produciu ningún caso de intoxicación no país.

## A enfermidade 
Logo das análises e probas realizadas, o Instituto Federal Alemán para Avaliación de Riscos sinalou que a cepa bacteriana causante do andazo era coñecida en humanos en Alemaña dende había máis dunha década, e que o máis probábel era que pasara á cadea alimentaria a través de feces humanas. Para a cepa bacteriana en cuestión, a O10:H4, foran descritas propiedades enterohemorráxicas (isto é, que provoca diarreas con hemorraxia) e enteroagregativas (é dicir, que se adhire moi intensamente ás paredes do intestino, o que dificulta a súa eliminación). O único caso de EHEC O104:H4 documentado con anterioridade fora unha intoxicación en Corea do Sur, rexistrado en 2005, para a que se citara como fonte posíbel unha hamburguesa.

O primeiro estadio da enfermidade é unha diarrea con hemorraxia. Durante ese proceso, as bacterias liberan unha toxina que afecta os vasos sanguíneos e, en particular, o endotelio. Os órganos máis danados son os riles: un 5-10% dos pacientes falece, e outra parte chega a desenvolver problemas renais graves que poden necesitar dun transplante.

### Distribución 
A gran maioría dos casos (o 97%) deste andazo rexistrouse en Alemaña. Ata o 27 de xuño de 2011, cando o número de casos e a súa virulencia xa decaera, contabilizáranse 3.927 casos de intoxicación por *E. coli*, dos que só o 23% desenvolveran a síndrome hemolítico-urémica. Destes, o 95% rexistráronse en Alemaña. A taxa de mortalidade dos afectados pola síndrome foi do 5%. Os casos que se rexistraron fóra de Alemaña fórono en persoas que estiveran había pouco tempo naquel país.

## Consecuencias políticas e económicas 
A determinación da causa do gromo primeiro no cogombro e posteriormente na soia afectou os mercados destes produtos e, nun sentido máis amplo, o de todos os produtos da horta procedentes de países membros da Unión Europea. Ademais do comercio interno, víronse danadas as exportacións europeas. Rusia, por exemplo, prohibiu a importación de todas as verduras procedentes da Unión Europea durante case un mes, ata o 22 de xuño.

Porén, non existen datos reais e independentes do impacto do gromo de *E. coli* no mercado. Un suposto lobby de produtores europeos, Freshful, estimaba o dano económico semanal nun total de 313 millóns de euros, dos cales 204 millóns afectarían os produtores españois, 82 millóns aos neerlandeses e en menores contías aos agricultores de Alemaña, Bélxica e Portugal. FEPEX, a Federación Española de Produtores e Exportadores de Froitas e Hortalizas, falou de 200 millóns de euros de perdas á semana, se ben o total de cogombro exportado por España anualmente é de só 372 millóns de euros. (2010). Cifras incluso superiores á exportación anual foron achegadas pola Coordinadora de Organizacións de Agricultores e Gandeiros (300 millóns) e por Xoves Agricultores (500 millóns).

Unha firma de avogados especialista en reclamacións por intoxicacións alimentarias falaba de 2.000 millóns de perdas en custos humanos, con referencia a unha cantidade de afectados e falecidos substancialmente menor cá final.

### Compensacións 
O 3 de xuño os gobernos de España, Portugal e Alemaña anunciaron que solicitarían formalmente unha compensación do fondo de axuda agraria da Unión Europea. A Unión Europea propuxo inicialmente conceder 150 millóns de euros para compensar os produtores, coa intención de cubrir os custos de produción perdidos. A ese fondo de axudas poderían acollerse produtores de cogombro mais tamén doutras hortalizas. Ao día seguinte, o comisario europeo de Agriculura e Desenvolvemento rural, Dacian Cioloş propuña aumentar o fondo de compensación a 210 millóns de euros.

O comisario europeo de Saúde e Consumidores, John Dalli, criticou oficialmente a rapidez das autoridades alemás ao sinalar o cogombro como posíbel responsábel do gromo.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* *A investigación do gromo de EHEC de 2011 ó longo da cadea alimentaria* (16.05.2012)