Tectónica

[miniatura|300px|Deformación mesotectónica dos [Estratigrafía|estratos ordovícicos de cuarcita no Parque Nacional de Monfragüe, Cáceres.]]

A **tectónica** é a rama da xeoloxía que estuda as estruturas xeolóxicas producidas pola deformación da codia terrestre, as estruturas que as rochas adquiren despois de se formar e os procesos que as orixinan.

O termo é a adaptación do latín científico *tectŏnicus, -a, um*, derivado do grego antigo τεκτονικός *tektŏnikós*, "referente á construción", "referido ao edificio"; e este de τέκτων *téktōn* (xenitivo τέκτονος *téktonos*), "construtor", "carpinteiro", "canteiro", "mestre en calquera arte". No sentido xeolóxico de "referente á estrutura da codia terrestre" rexistrouse por primeira vez en 1887.

## Tectónica e xeoloxía estrutural 
A forma do relevo terrestre depende en boa medida das estruturas xeolóxicas, é dicir, de como están dispostos os materiais e que o compoñen. As estruturas das formacións rochosas son de dúas clases:
* Estruturas orixinais: son as estruturas que se forman á vez que a rocha e polos mesmos procesos petroxenénicos que as rochas. Por exemplo, nas rochas sedimentarias a estrutura orixinal típica é en forma de estratos, xeralmente paralelos e ás veces cruzados; nas rochas volcánicas son as coadas e conos; nas rochas intrusivas son os plutóns e os diques.
* Estruturas deformadas: son estruturas alteradas pola aplicación natural de forzas dirixidas (esforzos) sobre formacións rochosas preexistentes. As deformacións correspondentes alteran a disposición previa dos materiais, que pode á súa vez ser unha estrutura de tipo orixinal ou ser xa o resultado dalgunha deformación anterior.

De acordo con estes conceptos, a tectónica é unha parte da xeoloxía estrutural: aquela que se centra nas estruturas de deformación sen situar no seu centro as estruturas de tipo orixinal. Na práctica, tectónica e xeoloxía estrutural son frecuentemente tratadas como sinónimas.

## Escala das deformacións 
[miniatura|Deformación mesotectónica dos [estratigrafía|estratos cuarcíticos ordovícicos no P. N. de Monfragüe, Cáceres.]]
As forzas afectan á estrutura dos materiais ás máis diversas escalas espaciais, formando estruturas que necesitan para medirse desde fraccións de milímetro ata centos de quilómetros. Podemos distinguir en función desas dimensións:
*Microtectónica: estruturas recoñecíbeis só ao microscopio.
*Minitectónica: estruturas que van do milímetro ao metro.
*Mesotectónica: estruturas do metro ao quilómetro.
*Macrotectónica: estruturas do quilómetro ao millar de quilómetros.
*Megatectónica: as grandes estruturas de deformación da codia terrestre, de miles de quilómetros de lonxitude. A súa formación describe a xeotectónica, ou tectónica global, e que se enfoca no estudo da tectónica de placas.

## Esforzo e deformación 
Os materiais da litosfera, a capa ríxida superficial, están sometidos á forza da gravidade e a distintas combinacións locais de forzas horizontais. Estas proceden do desprazamento das placas, cuxa orixe última está na dinámica convectiva do manto. O calor interno da Terra, esencialmente un residuo do liberado por contracción gravitatoria durante a súa formación, distribúese de maneira desigual dando lugar a diferenzas rexionais que manteñen unha activa, aínda que moi lenta, circulación interna. Na superficie os desprazamentos producen forzas locais que provocan as deformacións que estuda a tectónica.

miniatura|**Relación esforzo-deformación**. Para unhas condicións dadas de presión e temperatura, un material responderá á aplicación dun esforzo primeiro cunha deformación elástica (reversíbel), que é directamente proporcional ao esforzo; logo cunha deformación plástica (irreversíbel), que crece máis á présa que o esforzo; por último, cunha deformación ríxida (rotura) que, a diferenza das anteriores, rompe a continuidade orixinal dos puntos materiais.

Cada punto material da codia está sometido a un campo de esforzos (forzas dirixidas) que variará segundo as forzas horizontais en xogo e onde sempre intervén a gravidade. Recoñécese unha dirección de esforzo máximo, outra de esforzo mínimo, perpendicular á anterior, e, por último, unha de esforzo medio perpendicular ao esforzo máximo e ao mínimo. Na dirección do esforzo máximo hase producir un acurtamento da estrutura, á vez que un alongamento (necesario para manter constante o volume da formación) na dirección do esforzo mínimo. As dimensións non deben variar na dirección do esforzo medio. O desprazamento neto de materiais debe producirse nunha dirección oblicua aos esforzos máximo e mínimo.

A aplicación dun esforzo crecente dá lugar a deformacións de tipos distintos. Primeiro, unha **deformación elástica**, reversíbel, como a que afecta ás rochas cando son atravesadas polas ondas sísmicas; segundo, unha **deformación plástica**, xeometricamente continua e irreversíbel, como a que observamos nin pregamento; por último, unha **deformación ríxida**, por rotura, descontinua e irreversíbel, cando se supera certo valor. As fallas representan o exemplo maior de deformación ríxida.

As propiedades intrínsecas da rocha, as estruturas que forma e as circunstancias en que se encontra determinan o valor que ha de ter un esforzo para que a deformación sexa ríxida, plástica ou elástica. Chámanse **rochas competentes** as que demostran pouca plasticidade e alcanzan o límite de rotura sen chegar a sufrir unha deformación plástica significativa. Son **rochas competentes**, en xeral, as rochas plutónicas e, entre as sedimentarias, as calcarias ou os arenitos consolidados cando non están moi estratificadas. Unha estratificación fina dará lugar xeralmente, a igualdade de material, a deformacións plásticas, principalmente pregas. Son especialmente incompetentes as rochas arxilosas ou as areas. As circunstancias físicas, especialmente a presión confinante, poden alterar o comportamento dunha rocha: nas rexións profundas da codia e no manto, a elevada presión fai improbábel a rotura, e materiais que son moi ríxidos na superficie compórtanse dun modo moito máis plástico.

## Deformacións na tectónica global 
Existen dúas clases básicas de movementos. Os verticais ou epiroxénicos son de amplo radio e moi lentos e tratan de recuperar o equilibrio isostático. Os movementos horizontais ou oroxénicos son responsábeis dos relevos pregados e fracturados. Na actualidade o paradigma que explica o relevo terrestre, ao igual que case todo en xeoloxía, é a tectónica de placas.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Aubouin, J., Brousse, R., *et al*. (1980): *Tratado de Geología*. Tomo 3, Tectónica, tectonofísica, morfología. Barcelona: Omega.
* Bates, R. L. & Jackson, J. A. (1987): *Glossary of Geology*. Alexandria, Virginia, USA: American Geological Institute.
* Clark, Sydney P. (1987): *La estructura de la Tierra*. Barcelona: Ediciones Orbis. ISBN 84-7634-467-8.
* Domínguez, Antonio (1975): *La formación de la Tierra*. Barcelona: Salvat Editores. ISBN 84-345-7361-X.
* Foster, Robert J. (1973): *Geología*. Barcelona: Editorial Labor. ISBN 84-335-5523-5.
* Keller, Edward A. & Nicholas Pinter (2001): *Active Tectonics: Earthquakes, Uplift, and Landscape*, 2nd edition. Upper Saddle River, New Jersey, USA: Prentice Hall. ISBN 0-13-088230-5.
* Lillo Beviá, José, *et al*. (1995): *Geología*. Paterna, Valencia: Editorial ECIR. ISBN 84-7065-073-4.
* Meléndez, Bermudo e José Mª Fuster (1981): *Geología*, 4ª ed. Madrid: Paraninfo. ISBN 84-283-0956-6.
* Schumm, Stanley A.; Jean F. Dumont & John M. Holbrook (2002): *Active Tectonics and Alluvial Rivers*. Cambridge University Press.  ISBN 0-521-89058-6.
* van der Pluijm, B. A. & S. Marshak (2004): *Earth Structure - An Introduction to Structural Geology and Tectonics*. 2a edición. Nova York: W. W. Norton. ISBN 0-393-92467-X.

### Outros artigos 
* Xeofísica
* Xeoloxía estrutural
* Tectónica de placas

### Ligazóns externas 
* Tectonic forces .