Declaración dos dereitos do home e do cidadán

A ***Declaración dos dereitos do home e do cidadán***  (en francés: ''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen*) foi unha declaración de principios da Asemblea Constituínte francesa,  cuxos últimos artigos foron aprobados o 26 de agosto de 1789.  Foi o prefacio á Constitución de 1791.

Baseouse na teoría da vontade xeral de Rousseau e na división de poderes de Montesquieu así como nos dereitos naturais que defendían os chamados enciclopedistas.

Aínda que establece os dereitos fundamentais dos cidadáns franceses e de tódolos homes sen excepción, non se refire á condición das mulleres ou a escravitude. 

## Historia 
A asemblea reunida en Versalles tras a convocatoria dos Estados Xerais de 1789 para achar unha solución ao déficit do estado declarouse Asemblea Nacional ao reunírense o 17 de xuño de 1789 os tres estamentos, que foron abolidos por ela.  A continuación constituíuse como Asemblea constituínte e decidiu redactar unha declaración dos principios fundamentais sobre os que establecer unha nova constitución. Para esta tarefa, a asemblea reuniuse logo de aprobar os decretos de supresión dos dereitos feudais.

O 9 de xullo de 1789 o deputado Jean-Joseph Mounier propuxo que a constitución fose precedida dunha declaración. Un gran número de deputados redactaron borradores de declaración, Target, Mirabeau, Sieyès e Gouges-Cartou.

O 4 de agosto de 1789 a Asemblea Constituínte decretou que o texto da constitución estaría precedido dunha declaración de dereitos. Tres días despois, a asemblea decidiu crear un comité formado por cinco deputados que se encargarían de revisar os diferentes proxectos de declaración, fusionalos nun único texto e facer a súa presentación a partir do 17 de agosto. Este borrador foise modificando en profundidade co desenvolvemento dos debates. Henri Grégoire propuxo que a *Declaración dos dereitos do home e o cidadán* estivese acompañada dunha declaración de deberes.

Cada un dos artigos do texto final foi votado pola Asemblea Constituínte entre o 20 e o 26 de agosto de 1789. o 21, do artigo catro ao seis; o 22,  do sete ao nove; o 23, o artigo número dez; o día 24 os artigos do 11 ao 13 e finalmente o día 26 aprobáronse os catro últimos artigos.

Os debates interrompéronse o 26 de agosto tras a aprobación do artigo relativo ao dereito de propiedade, co fin de deixar espazo para o debate do texto da constitución propiamente dita. Ao día seguinte, 27 de agosto, a asemblea aprobou a seguinte moción, proposta por Mougins de Rocquefort: O cinco de outubro, ante a presión dos disturbios, Luís XVI acepta a Declaración e os artigos da Constitución de 1789 que xa foran aprobados.

## Fontes
### Orixe dos artigos
O texto do primeiro artigo  sintetiza os decretos do catro, sete, oito e once de agosto de 1789, que abolían a organización da sociedade en estamentos.

O artigo segundo proclama catro "dereitos naturais e inalienables do home", que son a liberdade, a propiedade, a seguridade e a resistencia contra a opresión. Semella tarefa difícil localizar a súa orixe exacta, dada a heteroxeneidade das teorías sobre o contrato social e as fronteiras borrosas que rodean o concepto de dereito natural, que é un dos máis importantes e dos máis difíciles de determinar. Pódese afirmar que a liberdade está ligada á idea do libre albedrío de Agostiño de Hipona e que a propiedade fora xa estudada, entre outros, por Locke no seu Tratado do goberno civil* (1690)

O artigo terceiro, que atribúe a soberanía á nación, inspírase no tema das amoestacións dos Parlamentos, achegadas polos numerosos membros do club dos "Amigos da Constitución", máis coñecido como o *Club dos Xacobinos* e tamén no famoso panfleto do abade Sièyes no que propuña confiar a soberanía á Nación, entidade abstracta e diferenciada da persoa física que a dirixe.

O artigo número seis, directamente inspirado na obra de Jean-Jacques Rousseau foi proposto por Talleyrand. Foi lido na tribuna do comité de constitución o 21 de agosto de 1789 e converteuse no artigo sexto da declaración de dereitos baixo a seguinte forma 
O décimo artigo foi proposto por Boniface Louis de Castellane, preso durante o período do Terror e o bispo Jean-Baptiste Gobel (guillotinado o 13 de abril de 1794)

O artigo número 11 foi proposto polo duque Louis-Alexandre de La Rochefoucauld d’Enville.

O artigo 16, que asociaba a Constitución e a organización da separación de poderes fai referencia a un principio que fora xa admitido coa separación das ordes espiritual, política e económica. Porén, os tres poderes políticos ós que se refire de xeito implícito, o lexislativo, executivo e o xudicial, proveñen da concepción de Montesquieu no seu  *O espírito das leis*.

O resto dos artigos declaran certos principios xerais do dereito ou dos procedementos, como o dereito positivo, o carácter contraditorio dos procedementos ou a non retroactividade da lei penal.

É unha obra do momento, unha proclama xeral, un texto que miraba cara ao pasado co fin de rematar co Antigo Réxime; pero tamén miraba cara ao futuro ao promover a filosofía das luces e o seu ideal racionalista..

### Sociedade dos amigos dos dereitos do home e do cidadán
En París fundouse unha sociedade política baixo este nome o 27 de abril de 1790 para defender e desenvolver os principios dos dereitos do home. Foi máis coñecida como o "Club des Cordeliers" debido o nome do antigo convento onde levaban a cabo as súas reunións.

## Contido
### Análise xeral
A Declaración está formada por un preámbulo e 17 artigos nos que se mesturan as disposicións relativas ós dereitos de varias categorías xurídicas de persoas:

*Os dereitos dos homes (todos os homes, franceses, estranxeiros, prisioneiros ou inimigos. Este é o caso dos artigos 1,2,3,4,7,9 e 10, que retoman as disposicións sobre o chamado *Ius gentium.*

*Os dereitos dos cidadáns (entendidos como cidadáns franceses), como nos artigos 6 e 14, que definen os dereitos civís, apelando ou reforzando as liberdades públicas.

*Os dereitos da Nación (por exemplo nos artigos 3,6,12,14,15 e 16). Abranguen a soberanía, o dereito a facer leis, o dereito de organizar as forzas públicas, o dereito ao voto de impostos, o dereito á representación, da rendición de contas dos poderes e a división dos poderes públicos.

## Críticas
A Declaración dos dereitos do home e do cidadán foi criticada xa desde os primeiros anos. Deste xeito Jean-Sylvain Bailly apuntaba nas súas *Memorias* o seguinte sobre o período de elaboración da declaración

Foi tamén criticada porque negaría o particular a expensas dun home abstracto, universal e inexistente en primeiro lugar; e por outra banda era criticada tamén polo contrario, porque non acadaría realmente a universalidade senón que se correspondería cos intereses dunha clase ou doutra parte da sociedade.
### Crítica de Proudhon 
Na súa obra de 1840 *Qu'est-ce que la propriété ?*, o precursor do anarquismo, Proudhon, critica "a retórica dos novos lexisladores" que redactaran a Declaración

Proudhon concluía xa que logo que a Declaración de dereitos permitía que as desigualdades prosperasen, opoñéndose ós dereitos naturais que o propio texto afirmaba no seu primeiro artigo.

Despois el cuestiona a propiedade de xeito xeral. Esta é considerada como un dereito natural,que aparece á beira da liberdade, a seguridade e a igualdade na Declaración. Pon como exemplo os impostos, que recoñece como esenciais para manter os custos do goberno e pregúntase por que os ricos deberían pagar máis que os pobres.

Remata coa conclusión de que a propiedade non é un dereito natural.

### Críticas de Burke e de Bentham 
O filósofo e político conservador irlandés Edmund Burke emitiu unha severa crítica da declaración no seu texto *Reflections on the Revolution in France* de 1790. Burke é partidario do dereito natural, aínda que considera que ningún dereito do home pode ser directamente deducido. No seu famoso panfleto denuncia a "ficción monstruosa" que representa para el a igualdade, que non podería máis que suscitar "ideas falsas e expectativas vanas".

O filósofo inglés Jeremy Bentham, pertencente á corrente utilitarista fixo tamén unha dura crítica da Declaración na súa obra *Anarchical Fallacies*, escrita entre 1791 e 1795. Comenta a Declaración artigo por artigo baixo un ton irónico e mordaz. Négase a ler a Declaración como un texto normativo, pero apáñase para abordala como unha situación de feito. A súa proposta, polo tanto, é basicamente retórica. A súa crítica máis soada sobre o dereito natural a desenvolve deste xeito: este dereito non tería ningunha base ontolóxica, ningunha existencia real.

Bentham está disposto a admitir o recoñecemento de dereitos subxectivos se están baseados no principio de utilidade. Porén nega toda lexitimidade "natural" ós dereitos recollidos na Declaración, que non serían máis que o reflexo das arelas daqueles que os promoveron.

### Crítica marxista 
Karl Marx denunciou o carácter formal dos dereitos garantidos pola Declaración, priorizando a busca da igualdade real dos cidadáns. As condicións do proletariado no século XIX mostrarían que eles pouco beneficio tiraran dos efectos desta declaración, que non prevía medios efectivos que levasen a mellorar a condición obreira e que establecía dereitos que eran en teoría para todos cando só unha minoría podía exercelos no seu propio beneficio.

Deste xeito a Declaración foi denunciada por Marx en *A cuestión xudía*  como representante dos intereses da clase individualista burguesa, que redactou a Declaración na Asemblea Constituínte. Concretamente, este sería o caso da santificación do dereito á propiedade recollido no artigo 17. 

Tamén foi criticada polos Montagnards, principais autores da Declaración de 1793, que pon límites ao dereito de propiedade privada e concede máis poder ao pobo. Isto non era suficiente para Babeuf e a "Conxuración dos Iguais", considerada como o primeiro movemento de inspiración socialista, que en 1795 demandaban a colectivización das terras e dos medios de produción para pór en marcha a "igualdade perfecta". Tamén demandaban a posta en marcha da Constitución do ano I ou *Constitución Montagnarde'', que prevía o sufraxio universal masculino.

### Dereitos das mulleres
A Declaración recoñecía moitos dereitos como pertencentes ós cidadáns (que só podían ser homes). Isto foi a pesar do feito de que despois da Marcha sobre Versalles no 5 de outubro de 1789, as mulleres presentaron a Petición da muller á Asemblea Nacional na que propuxeron un decreto que lle daba ás mulleres os mesmos dereitos que ós homes. En 1790, Nicolas de Condorcet e Etta Palm d'Aelders solicitaron sen éxito á Asemblea Nacional que estendese os dereitos civís e políticos ás mulleres. Condorcet declarou que "o que vota contra o dereito doutro, calquera que sexa a relixión, a cor ou o sexo dese outro, dende ese momento renega de si mesmo".

A Revolución Francesa non levou ao recoñecemento dos dereitos das mulleres e isto provocou que Olympe de Gouges publicase a *Declaración dos dereitos da muller e da cidadá* en setembro de 1791. Esa obra está baseada na *Declaración dos dereitos do home e do cidadán* e é irónica  na súa formulación xa que expón o fracaso da Revolución Francesa, que estaba consagrada á igualdade. Na carta dirixida a María Antonieta que acompañaba esta declaración Olympe de Gouges afirmaba que:

Esta revolución só terá efecto cando todas as mulleres teñan coñecemento pleno da súa deplorable condición, e dos dereitos que perderon na sociedade.

A *Declaración dos dereitos da muller e da cidadá* segue os dezasete artigos da *Declaración dos dereitos do home e do cidadán* punto por punto e foi descrita por Camille Naish como "case unha parodia ... do documento orixinal". 

O primeiro artigo da *Declaración dos dereitos do home e do cidadán proclama* que "Os homes nacen e permanecen libres e iguais en dereitos. As distincións sociais só poden basearse nunha utilidade común". O primeiro artigo da *Declaración dos dereitos da muller e da cidadá* replicaba: "A muller nace libre e permanece igual ao home en dereitos. As distincións sociais poden só basearse nunha utilidade común".

Pola súa banda, Pierre Guyomar presenta o 29 de abril de 1793 perante a Asemblea un texto titulado "Le Partisan de l'égalité politique de tous les individus" , en que alega a favor de que os dereitos recollidos na Declaración fosen aplicados ao conxunto dos individuos, con independencia do seu sexo.

### Dereitos dos habitantes das colonias 
A Declaración dos dereitos do home foi tamén criticada pola súa non aplicabilidade ós habitantes das colonias. A Asemblea Constituínte non abolira a escravitude en Saint-Domingue nin decidira sobre a igualdade política entre homes brancos e de cor. Non foi ata o día 29 de agosto de 1793 que a afirmación de que "todos os homes nacen e permanecen libres" desta declaración foi de aplicación en Saint-Domingue por Sonthonax, logo de que a escravitude fora abolida o 23 de xuño dese ano pola nova Declaración de dereitos.

## Aplicación actual
A maioría dos principios establecidos na declaración teñen sido incorporados ás modernas constitucións occidentais, entre elas á Constitución española de 1978, así como ós tratados internacionais tanto globais (ONU) coma rexionais (tratados da Unión Europea).
Consonte ó preámbulo da Constitución da Quinta República de Francia (adoptada o 4 de outubro de 1958, e actual constitución do dito país), os principios descritos na Declaración teñen valor constitucional. 

Moitos dos principios da declaración de 1789 teñen implicacións indirectas hoxe en día:
*O dereito á vida
*O dereito á igualdade
*O principio de legalidade
*As liberdades políticas
*O recoñecemento do dereito á propiedade privada

Non obstante, hai que ter en conta que a *Declaración dos dereitos do home e do cidadán* foi un produto da Revolución Francesa e nese contexto de ruptura hai que entendela.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
*Declaración universal dos dereitos humanos
*Declaración dos dereitos da muller e da cidadá