open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lago Titicaca

O **Lago Titicaca**, con cerca de 8300&nbsp;km², é o maior lago de América do Sur. Situandose a 3821 m por enriba do nivel do mar, é o máis alto lago comercialmente navegábel do mundo.

## Localización e características 
Localizado no altiplano dos Andes, na fronteira do Perú e Bolivia, ten unha profundidade media de 140 a 180 m, e unha profundidade máxima de 280 m. A súa orixe débese á recesión dos glaciares e á formación no Plistoceno Inferior dunha fosa tectónica que ocupou o actual Titicaca.

Máis de 25 ríos desaugan no lago Titicaca, e o lago ten 41 illas, algunhas densamente poboadas.

O Titicaca é interesante pola poboación que viven nos Uros, un conxunto de nove illas artificiais, que se converteron nunha grande atracción turística no Perú, traendo excursións desde a cidade de Puno, no Perú. Outra illa, Taquile, é outra grande atracción turística, presentando unha comunidade indíxena. Os habitantes de Taquile son coñecidos polos seus produtos téxtiles feitos á man, considerados entre as manufacturas de mellor cualidade do Perú.

O lago Titicaca é alimentado pola auga das chuvias e polo desxeo dos glaciares que rodean o altiplano. É fonte do río Desaguadero, que corre para o sur a través de Bolivia até o Lago Poopó; no entanto, este afluente é responsábel polo menos do cinco por cento da perda de auga, o resto evapórase debido aos ventos intensos e á exposición extrema á luz do Sol nesta altitude.
## Toponimia
A orixe do nome *Titicaca* é descoñecida; foi traducido como "Pedra do Puma", combinando palabras do quechua e do aimará. Localmente, o lago é coñecido con diversos nomes.

Como a parte sueste do lago está separada do resto do lago polo estreito de Tiquina, os bolivianos chaman esa pequena parte *Lago Huinaymarca*, e a parte maior *Lago Chucuito*. No Perú, esas partes pequena e grande coñécense como *Lago Pequeño* e *Lago Grande*, respectivamente.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Hidrografía
Capricho

Un **capricho** en arte, e especialmente na pintura dos séculos XVII e XVII, é unha obra na que o autor se aparta dos modelos académicos que utiliza habitualmente para rachar coas regras e crear un traballo extravagante ou caprichoso. Tamén en música, unha peza composta con liberdade chámase capricho.

#### Galería de caprichos 

Ficheiro:Artgate Fondazione Cariplo - Codazzi Viviano, Capriccio con un arco e scena di genere.jpg|Viviano Codazzi, *Capricho cun arco e escena de xénero*, 1660-70
Ficheiro:Giovanni_Paolo_Panini_-_Alexander_the_Great_Cutting_the_Gordian_Knot_-_Walters_37516.jpg|Pannini, *Alexandre Magno cortando o No Gordiano*, 1718-19. Walters Art Museum
Ficheiro:Marco Ricci and Sebastiano Ricci - A Capriccio of Classical Rome.jpg|Marco Ricci e Sebastiano Ricci, *Un capricho da Roma clásica*, 1720.
Ficheiro:Giovanni_Paolo_Pannini_-_Ideal_Landscape_with_the_Titus_Arch_-_WGA16970.jpg|Pannini, *Paisaxe ideal co Arco de Tito*, c. 1725. Colección privada
Ficheiro:Roman Capriccio The Pantheon and Other Monuments by Giovanni Paolo Panini.jpg|Giovanni Pannini, *Capricho romano*, 1735. Museo de Arte de Indianápolis.
Ficheiro:Canaletto remondini pellegrino.jpg|Canaletto, *Paisaxe con peregrino en oración*, augaforte, 1741-44. Museum of Fine Arts, Houston
Ficheiro:Canaletto_-_Imaginary_View_of_Padua_-_Google_Art_Project.jpg|Canaletto, *Vista Imaxinaria de Padua*, augaforte, 1741-44
Ficheiro:Giambattista Tiepolo - Punchinello gives counsel - from the series 'Scherzi di Fantasia' - Google Art Project.jpg|Tiepolo, "Pulchinelo dando consellos", *Scherzi di Fantasia*, 1743
Ficheiro:Piranesi01.jpg|Piranesi, *Cárceres Inventados*, 1745-50, VI: "O braseiro fumegante"
Ficheiro:Piranesicarceri.jpg|Idem., XVI: "O piar coas cadeas"
Ficheiro:Piranesi9c.jpg|Idem., XI: "O arco cunha cuncha ornamental"
Ficheiro:Piranesi03.jpg|Idem., XII: "A cuadra"
Ficheiro:Giovanni Paolo Pannini 002.jpg|Panini, *Paisaxe romana con profetas*, 1751. Colección Graf Harrach'sche
Ficheiro:Hubert Robert - Vista arqueológica.jpg|Hubert Robert, *Vista Arqueolóxica*, 1773. Museo Nacional de Arte Decorativo, Bos Aires
Ficheiro:Goya_-_Caprichos_(19).jpg|Goya, *Os Caprichos*, 1799, Nº19: « Todos Caerán ». 

## Notas 
## Véxase tamén 
Capricho (música)
Lei de Grimm

En fonética histórica dáse o nome de **Lei de Grimm** a unha tendencia fonética descuberta en 1822 por Jacob Grimm que dá conta das principais correspondencias entre as linguas xermánicas por unha mutación acontecida no protoxermánico:

* As consoantes aspiradas do indoeuropeo, [bʰ, dʰ, gʰ], tornaron en non aspiradas, [b, d, g];
* as sonoras, [b, d, g] tornaron en xordas, [p, t, k];
* as xordas fixéronse aspiradas, [f, θ, h].

Esta lei non explicaba certas excepcións e foi completada posteriormente pola lei de Verner, que ten en conta a posición do acento.

Ademais dos resultados da propia lei, a Lei de Grimm foi moi importante porque abriu un camiño de investigación e xustificou o principio da regularidade das leis fonéticas, a partir do cal se desenvolveu a fonética histórica e comparada.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Primeira mutación consonántica.
* Fonética.
* Fonoloxía.
Verbo depoñente

Un **verbo depoñente** en latín é o que ten forma pasiva e sentido activo ou medio. O nome déronllelo os gramáticos latinos, de *deponere*, "depor", "abandonar", porque "abandonaran" o sentido pasivo.

En xeral, aos verbos depoñentes correspóndenlles en galego verbos intransitivos ou reflexivos, ou mesmo transitivos: *morior*, "morrer"; *potior*, "apoderarse de"; *sequior*, "seguir".
Troia

**Troia** (, *Troia* ou Τροίας, *Troias* e , *Ilion* ou , *Ilios*;  e ; Hitita: 𒌷𒃾𒇻𒊭 *Wilusa* ou 𒋫𒊒𒄿𒊭 *Truwisa*; ) foi unha cidade tanto histórica como lendaria, no extremo noroeste da rexión coñecida a finais de antigüidade clásica como Asia Menor, agora coñecida como Anatolia na Turquía moderna, xusto ao sur da boca suroeste do estreito dos Dardanelos e o noroeste do Monte Ida. A localización actual é coñecida como Hisarlik. Foi o escenario da guerra de Troia descrita no Ciclo troiano, en particular na *Ilíada*, un dos dous poemas épicos atribuídos a Homero, quen a compuxo ao redor do século IX ou VIII a.C., aínda que contén material máis antigo. Homero tamén fai referencia a Troia na *Odisea*. A lenda homérica de Troia foi continuada polo poeta romano Virxilio na *Eneida*. A evidencia métrica da *Ilíada* e da *Odisea* suxire que o nome  (*Ilion*) anteriormente comezaba co digamma:  (*Wilion*); este tamén é apoiado polo nome hitita para o que se cre que é a mesma cidade, Wilusa.

A Troia histórica estaba situada no estreito dos Dardánelos (Helesponto), entre os ríos Escamandro (ou Xanto) e Simois, e ocupaba unha posición estratéxica no acceso ao Mar Negro (Ponto Euxino).

## Historia 
[miniatura|esquerda|Mapa de situación e plano do [sitio arqueolóxico de Hissarlik, considerado como a localización da Troia homérica.]]
miniatura|dereita|350px|Plano do sitio arqueolóxico de Troia/Hissarlik.
miniatura|dereita|350px|Corte estratigráfico do sitio arqueolóxico de Troia/Hissarlik
Troia (Ílion), cidade que, de acordo coa lenda grega, na narrativa de Homero na Ilíada, foi capturada polos gregos que tiñan por rei e xefe a Agamenón, despois dun sitio de dez anos. A Troia histórica foi descuberta por Heinrich Schliemann (1822-1890), en Hissarlik, no noroeste da Asia Menor, poucas millas no interiro do continente, a partir do mar Exeo. Schliemann era un comerciante alemán rico que dedicou os últimos 20 anos de vida á busca da cidade lendaria. As escavacións que dirixiu el entre 1870 e 1890, e por outros, posteriormente, revelaron nove períodos de ocupación. Os primeiros cinco pertencen á Idade de Bronce, entre 3000 e 2000 a. C. Troia II, en particular, foi unha comunidade que floreceu, con magníficas fortificacións e construcións domésticas, mais acabou sendo destruída por un grande incendio. Troia VI foi palco do influxo de novos colonizadores, que trouxeron cabalos, porén un terremoto arrasou a cidade, por volta do ano 1700 a. C.

Seguiu Troia VII, que se identifica coa Troia de Homero, e que enfrontou a esta cidade coa grega de Micenas, por volta do ano 1000 a. C. Tivo unha fase curta, pois a cidade logo foi destruída por un incendio. As indicacións son de que ese non foi un desastre accidental e de que estaba vinculado á captura da cidade por inimigos. Permaneceu desocupada probabelmente durante 400 anos, até o xurdimento de Troia VIII. Troia IX foi estabelecida no período romano.

## Cine 
A historia da guerra de Troia foi levada ao cine en varias ocasións.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Poema de Troia
* Guerra de Troia
* Cabalo de Troia
* Rima de Troia
Lei de Verner

En fonética histórica dase o nome de **Lei de Verner** a unha tendencia fonética formulada en 1875 por Karl Verner que permitiu completar a lei de Grimm sobre a mutación en xermánico e dar conta de aparentes excepcións a esa lei.

K. Verner demostrou que esas excepcións son regulares se se tomar en conta a posición do acento, dado que a pasaxe das aspiradas xordas do xermánico común ás aspiradas sonoras só ten lugar cando a sílaba precedente leva o acento tonal indoeuropeo.

A descuberta desta lei veu apoiar a tese da regularidade das mudanzas fonéticas defendida polos neogramáticos.

## Véxase tamén
### Bibliografía
*Ramat, Paolo, *Einführung in das Germanische* (Linguistische Arbeiten 95) (Tübingen, 1981)
*Wolfram Euler, Konrad Badenheuer: *Sprache und Herkunft der Germanen - Abriss des Protogermanischen vor der Ersten Lautverschiebung* , 244 p., ISBN 978-3-9812110-1-6, London/Hamburg 2009
*Kortlandt, Frederik, *Proto-Germanic obstruents.* - in: Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik 27, p.&nbsp;3-10 (1988).
*Koivulehto, Jorma / Vennemann, Theo, *Der finnische Stufenwechsel und das Vernersche Gesetz.* - in:  Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur 118, p.&nbsp;163-182 (esp. 170-174) (1996)
*Noske, Roland, *The Grimm-Verner Chain Shift and Contrast Preservation Theory.* - in: Botma, Bert & Roland Noske (eds.), Phonological Explorations. Empirical, Theoretical and Diachronic Issues (Linguistische Arbeiten 548), p.&nbsp;63-86. Berlín: De Gruyter, 2012.
*Vennemann, Theo, *Hochgermanisch und Niedergermanisch.* - in: Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur 106, p.&nbsp;1-45 (1984)

### Outros artigos 
* Primeira mutación consonántica
* Fonética
* Fonoloxía
Templo de Artemisa en Éfeso

[miniatura|dereita|245px|O lugar do Templo, en [Éfeso, Turquía. Só hai restos e nada do templo orixinal.]]
O **Templo de Artemisa** ou aínda **Templo de Diana** é unha das sete marabillas do mundo antigo. Foi o maior templo do mundo antigo, e durante moito tempo o máis significante feito da civilización grega e a cultura helenística. Foi construído en tributo a Artemisa, a deusa grega da Caza e protectora dos animais salvaxes e tamén irmá de Apolo. O Templo de Artemisa está situado en Éfeso (actual Turquía), que fora o porto naval máis rico da Asia Menor.

## Construción 
Este templo foi construído primeiramente no **Século VI a.C.**, composto de 127 columnas de mármore, con 20 metros (60 pés) de altura cada unha. Douscentos anos máis tarde foi destruído por un grande incendio e re-erguido por **Alexandre o Grande**. Actualmente soamente unha solitaria columna dese magnífico templo se mantén, pois fora novamente destruído por terremotos e saqueadores.

O Templo de Artemisa foi erguido en 450 a.C. por Creso, rei da Lidia, na cidade de Éfeso (Epheseus), na Asia Menor (actual Turquía). Homenaxeaba a deusa dos bosques Artemisa, chamada Diana polos romanos. Os colonizadores gregos encontraron que os habitantes da zona daban culto a unha deusa, a cal identificaron como Artemisa. Eles entón construíron un pequeno templo que foi reconstruído e aumentado moitas veces. Soamente na cuarta ampliación, o Templo foi incluído na listaxe das marabillas do mundo. O templo levou cerca de 120 anos para ser terminado. Medía 138 metros de comprimento, por 71,5 metros de largura, con columnas de 19,5 metros de altura e era famoso polas obras de arte, entre elas a escultura da deusa en ébano, ouro, prata e pedra preta. Foi destruído dúas veces: a primeira en 356 a.C. (na noite do nacemento de Alexandre o Grande), nun incendio causado por un maníaco, Heróstrato; a segunda no século III a.C., por un ataque dos godos. Quedaron algunhas esculturas e obxectos, que hoxe están no Museo Británico, en Londres.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Templo de Artemisa, (Éfeso), obxectos no Museo Británico.
* Páxina templo de Artemisa  de UnMuseum
* Sete Marabillas: Templo de Artemisa
* Florence Mary Bennett, *cultos relixiosos asociados ás Amazonas:* (1912): Chapter&nbsp;III: Artemisa de Éfeso (texto)

As maiores fontes de información histórica sobre o templo son:
* a obra *Naturalis Historia* de Plinio o Vello: XXXVI.xxi.95.
* *Vida de Alexandre Magno*, de Plutarco: III.5 (ligazón externa).
Filtro de resposta finita ó impulso

miniatura|300x300px
Un filtro de **resposta finita ó impulso** (FIR) é un tipo de filtro dixital, que normalmente se implementa mediante electrónica dixital. A transformada Z dun filtro FIR ten só ceros e ningún polo.

Os filtros dixitais caracterízanse a miúdo pola súa **orde** que está determinada polo número de elementos de retardo, por exemplo, un filtro de segunda orde ten dous elementos de retardo.

## Transformada Z 
Dado un sinal de entrada invariable x(n) e un filtro FIR h(n) de orde
*Pth*, a convolución de x con h defínese como segue:

:y(n) = \sum_{k=0}^{P-1} h(k) x(n-k)

A transformada Z de h(n), representada por H(z) defínese así:

:H(z) = \sum_{k=0}^{P-1} h(k) z^{-k} = h(0) + h(1) z^{-1} + \cdots + h({P-1})z^{-(P-1)}

A transformada Z de y(n) é entón Y(z) = H(z) X(z).

## Propiedades 
Un filtro FIR ten un bo número de propiedades útiles que ás veces o fan preferible a un filtro IIR:
* Os filtro FIR son inherentemente estables.
* Non requiren retroalimentación.
* Poden ter fase lineal.

Un filtro FIR ten fase lineal se e só se os seus coeficientes son simétricos e todos eles están dentro do círculo unidade.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Filtro de resposta infinita ó impulso
SIMM

miniatura|30 contactos SIMM, 256kb
**SIMM**(*Single In-line Memory Module*) foi un antigo tipo de módulo de RAM, sucesor do SIPP que se empregaba cos microprocesadores Intel 80286 e substituídos polos módulos DIMM
Os primeiros modelos, de 30 contactos e con capacidade para 8 bits de datos, utilizáronse cos microprocesadores Intel 386 e 486, os primeiros de 32 bits. Para facer fronte á expansión de memoria fabricáronse SIMM de 72 contactos e con capacidade para 32 bits. Nos sistemas Pentium precisábanse dous módulos de memoria de 72 contactos.
DIMM

**DIMM** (*Dual In-line Memory Module*) é un módulo de RAM, que substituíu o SIMM cando os microprocesadores Pentium se impuxeron no mercado. É semellante ao SIMM pero ten os contactos distribuídos nas dúas bandas, e soportan bus de memoria de 64 bits ou maiores.

## Tipos
*DIMM de 72 conectores, contén chips SO DIMM
*DIMM de 144 conectores, contén chips SO DIMM
*DIMM de 168 conectores, contén chips SDRAM, é o máis empregado
*DIMM de 184 conectores, contén chips DDR SDRAM
*DIMM de 240 conectores, contén chips DDR2 SDRAM
Unidade Zip

A **unidade Zip** foi un disco magnético, desenvolvido por Iomega en 1994. Orixinalmente tiña unha capacidade de 100 MB, pero versións posteriores chegaron a 250 MB e 750 MB, moito maior cós disquetes da época, o que fixo que fose amplamente utilizado por pequenas e medianas empresas e polo seu tamaño, semellante ao dun disquete, moi útiles para transportar datos dun equipo a outro, pero case non se introduciu entre os usuarios particulares, polo seu relativamente elevado prezo. A partir de 1999 as vendas de unidades Zip sufriron unha diminución constante.miniatura|Unidade Zip da marca NEC, modelo FZ110A.|centro
Jaz

dereita|128px
O **Jaz** foi unha unidade de almacenamento desenvolvida por Iomega en 1996, baseada na tecnoloxía de cartuchos Winchester, sistema de funcionamente moi semellante ao dos discos ríxidos. Tiña unha taxa de transferencia de ata 6'73 Mb/s e un tempo de acceso de 12 ms. Tiña unha capacidade de almacenamento de 1 ou 2 Gb segundo as versións. Nunca tivo o éxito dos discos zip, a pesar da súa maior capacidade de almacenamento, malia iso Iomega lanzou posteriormente o disco REV, que emprega unha tecnoloxía semellante.
Simacota

**Simacota** é un concello colombiano, no departamento de Santander.

Aínda que xa existen rexistros da súa existencia dende 1540, probabelmente tivo poboamentos anteriores dos pobos guamacaes, arayas, tolomeos, topocores e iariguís. Foi fundada como cidade o 17 de setembro de 1703, polo presbítero Espitia. Dende 2005 a metade setentrional pertence á provincia Comunera, mentres que a setentrional pasou a depender de Mares.

A vila de Simacota está a 14&nbsp;km de Socorro, a capital provincial, e a 134&nbsp;km de Bucaramanga, a capital do departamento. Atópase a 1.080 m sobre o nivel do mar e mide uns 1.413&nbsp;km². No territorio do concello atópase o parque nacional da serra dos Iariguís (parque dende o 16 de maio de 2005).

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina oficial
Cabo Estai, Oia, Vigo

**Cabo Estai** en 2022 tiña 138 habitantes (65 homes e 73 mulleres). Non aparece no Nomenclátor de Galicia de 2003. 

No bico ten un faro. É unha das zonas residenciais de Vigo. Neste lugar atópase o Centro Oceanográfico de Vigo do Instituto Español de Oceanografía.

## Lugares e parroquias 
### Lugares de Oia 
### Parroquias de Vigo 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Lugares de Vigo
Plotter

miniatura|dereita|Plotter
O **plotter** é un periférico informático que se emprega na produción gráfica industrial pola súa precisión. Emprégase sobre todo para a realización de debuxos técnicos, deseños arquitectónicos coa axuda de programas CAD, aínda que se tende a substituír polas impresoras láser, máis rápidas, pero non tan precisas.
Existen dous tipos, os de inxección en tinta que funcionan de xeito semellante ás impresoras dese tipo e o plotter de corte, que contorna un impreso serigráfico.
1893

**1893** (**MDCCCXCIII**) foi un ano común comezado en domingo segundo o calendario gregoriano.

## Acontecementos 
* 22 de febreiro - Hintze Ribeiro substitúe a José Dias Ferreira como primeiro ministro de Portugal.
* 7 de maio - A raíña María Cristina inaugura o Palacio da Bolsa de Madrid.
* 19 de setembro - Nova Zelandia convértese no primeiro país do mundo en recoñecer o dereito de voto ás mulleres.
* Estados Unidos - Hawai convértese en protectorado estadounidense.
* Iníciase unha revolta federalista no Rio Grande do Sul, Brasil (termina en 1895).

### Arte e cultura 
* O berro, pintura de Edvard Munch.

## Nacementos 
* 10 de xaneiro - Vicente Huidobro, poeta chileno.
* 12 de xaneiro - Hermann Göring, militar e político nazi.
* 13 de xaneiro - Clark Ashton Smith, escritor estadounidense.
* 18 de xaneiro - Jorge Guillén, poeta español.
* 26 de xaneiro - Edward G. Robinson, actor norteamericano.
* 4 de febreiro - Raymond Dart, paleoantropólogo.
* 21 de febreiro - Andrés Segovia, guitarrista español.
* 24 de marzo - Walter Baade, astrónomo.
* 7 de abril - Almada Negreiros, artista multidisciplinar portugués. 
* 20 de abril - Joan Miró, pintor español
* 29 de abril - Harold Clayton Urey, químico estadounidense, premio Nobel de Química en 1934.
* 30 de abril - Joachim von Ribbentrop, líder nazi alemán, Ministro de Asuntos Exteriores durante a segunda guerra mundial.
* 6 de maio - José Calvo Sotelo, político galego.
* 7 de maio - Orestes Barbosa, poeta brasileiro.
* 8 de xullo - Fritz Perls, psicólogo alemán.
* 19 de xullo - Vladimir Maiakovski, escritor ruso.
* 23 de xullo - Julio Pérez de Guerra, avogado e xornalista galego.
* 26 de xullo - Indalecio Tizón Reboreda, aparellador e agrarista galego (m. 1973).
* 26 de xullo - George Grosz, pintor alemán (m. 1959)
* 30 de xullo - Juan Orol, actor e director cinematográfico galego-mexicano.

* 5 de agosto - Lois Peña Novo, político e escritor galego.
* 16 de setembro - Albert von Szent-Györgyi Nagyrapolt, fisiólogo húngaro, Premio Nobel de Medicina en 1937.
* 9 de outubro - Mário de Andrade, escritor brasileiro.
* 3 de novembro - Edward Adelbert Doisy, bioquímico estadounidense, premio Nobel de Medicina en 1943.
* 11 de decembro - Alceu Amoroso Lima, pensador católico brasileiro.
* 19 de decembro - José López Varela, mestre, avogado e político galego.
* 26 de decembro - Mao Zedong, político e revolucionario chinés.

## Mortes 
* 17 de xaneiro - Rutherford Birchard Hayes, 19º presidente dos Estados Unidos.
* 4 de febreiro - Concepción Arenal, escritora galega.
* 16 de febreiro - Manuel Somoza Cambero, avogado e político galego (n. 1815).

* 11 de marzo - Vicente Vázquez Queipo, matemático e político galego (n. 1804).

* 6 de xullo - Guy de Maupassant, escritor francés.

* 16 de setembro - Manuel Pazo Rodríguez, político galego.
* 6 de outubro - Ford Madox Brown, pintor.
* 26 de outubro - Juan Montero Telinge, político galego (n. 1800).
* 30 de outubro - Juan Sieiro González, filósofo e profesor galego.
* 6 de novembro - Piotr Ilich Tchaikovski, compositor ruso.

## Outros 
Historia ano a ano
Fritz Perls

**Friedrich Salomon Perls**, nado en Berlín o 8 de xullo de 1893 e finado en Chicago (Illinois) o 14 de marzo de 1970, foi un médico psiquiatra de orixe xudía-asquenací, máis coñecido como **Fritz Perls**.

Xunto coa súa esposa Laura Posner foi creador da terapia Gestalt.
1768

**1768** (**MDCCLXVIII**) foi un ano bisesto comezado en venres segundo o calendario gregoriano.

## Acontecementos 
* Xullo - Francia mércalle á República de Xénova os dereitos sobre Córsega, unha illa que a día de hoxe segue a manter notables aspiracións independentistas, pese ao marcado carácter centralista e unitario do estado francés.

## Nacementos 
* 7 de xaneiro - Xosé I de España.
* 28 de xaneiro - Frederico VI de Dinamarca.
* 21 de marzo - Jean-Baptiste Joseph Fourier, matemático e físico francés.
* 4 de setembro - François-René de Chateaubriand, diplomático, político e escritor francés.
* 18 de novembro - Zacharias Werner, escritor e predicador alemán (m. 1823).

## Mortes 
* 18 de marzo - Laurence Sterne, escritor británico (n. 1713).
* 19 de abril - Giovanni Antonio Canal, pintor italiano.
* 8 de xuño - Johann Joachim Winckelmann, arqueólogo alemán.
* 18 de xuño - Giovanni Domenico Ferretti, pintor italiano.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Historia ano a ano
1770

**1770** (**MDCCLXX**) foi un ano común comezado en luns segundo o calendario gregoriano.

## Acontecementos 
### África 
* 14 de novembro - O escocés James Bruce chega ás fontes do río Nilo Azul.
### Oceanía 
* Exploración por parte de James Cook da costa australiana, fundando a cidade de Sidney.

### Ciencia e tecnoloxía 
* 23 de febreiro - Comeza a formarse o volcán Izalco no Salvador, que na actualidade ten 1.885 metros de altitude.

## Nacementos 
* 20 de marzo - Friedrich Hölderlin, poeta alemán.
* 7 de abril - William Wordsworth, poeta inglés.
* 3 de xuño - Manuel Belgrano, avogado, político e militar arxentino.
* 27 de agosto - Georg Wilhelm Friedrich Hegel, filósofo alemán.
* 25 de outubro - Xosé Rodríguez González, científico e político galego (m. 1824).
* 2 de decembro - Pedro María de Cisneros, nobre e político galego.
* 17 de decembro - Bautismo de Ludwig van Beethoven, compositor alemán.

## Mortes 
* 27 de marzo - Giambattista Tiepolo, pintor italiano (n. 1696).
* 30 de maio - François Boucher, pintor francés (n. 1703).
* 24 de agosto - Thomas Chatterton, poeta inglés, por suicidio.
* Lucas Ferro Caaveiro, arquitecto galego.

## Outros 
*

Historia ano a ano
Pedra

O termo **pedra** (do grego πέτρα, "pedra") emprégase na linguaxe común e tamén na cantería, arquitectura e enxeñaría para facer referencia a calquera material de orixe natural caracterizado por unha elevada consistencia.

Como materia prima, a pedra extráese xeralmente de canteiras, explotacións mineiras a ceo aberto, que derivaría en topónimos como Pedreira, Pedreiras, A Pedreira, As Pedreiras, Canteira, A Canteira ou A Canteirada.

O mesmo material pode recibir distinto nome se se considera *rocha* ou se se considera *pedra*. Así, por exemplo, en España os canteiros chamaron tradicionalmente *pedra berroqueña* ó que os xeólogos chaman granito.[miniatura|[Pedra dos cadrís, Muxía|centro]]
## Notas
Los Fastidios

dereita|miniatura|Los Fastidios.

**Los Fastidios** é unha banda italiana de street punk. Foi formada en Verona en 1991, pero só un dos membros orixinais pertence aínda ó grupo. As cancións de Los Fastidios teñen que ver con situación da vida cotiá, así como coa promoción da igualdade, o socialismo e a loita contra a discriminación.

A data de 2005, os membros son:
* Enrico (voz)
* Paolino (guitarra e voz)
* Denni (guitarra e voz)
* Alvise (baixo e voz)
* Giacomo "La Zia" (batería e voz)

## Discografía 
* *Birra, oi! e divertimento* (Skooter Rekords, 1994)
* *Banana e scarponi* (Skooter Rekords, 1995)
* *Hasta la baldoria* (Skooter Rekords, 1996)
* *Oi! Gio* (Skooter Rekords, 1997)
* *Contiarno su di voi!* (KOB Records, 1998)
* *Radio boots* (KOB Records, 2000)
* *Fetter Skinhead* (KOB Records, 2000)
* *1991 - 2001 Ten years tattooed on my heart* (KOB Records, 2001)
* *Guardo Avanti* (KOB Records, 2001)
* *Ora Basta* (KOB Records, 2003)
* *La verdadera fuerza de la calle* (Amp Records Buenos Aires, 2003)
* *Prawdziwa sila ulicy* (Jimmy Jazz Records Poland, 2003)
* *Siempre Contra* (KOB Records, 2004)

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina web oficial
Didaqué

A **Didaqué**, ou **Doutrina** ou **Instrución dos doce apóstolos** é un catecismo cristián escrito entre 60 e 90 d.C. (talvez até antes da destrución do Templo de Xerusalén), probabelmente na Palestina ou na Siria.

Este opúsculo foi achado en 1875, transcrito nun códice do século XI en lingua grega. É considerado un texto apócrifo. Ao que parece, é froito da reunión de diversas fontes orais e escritas que retratan a tradición das primeiras comunidades cristiás. Os temas dos seus dezaseis capítulos son asuntos relevantes para os primeiros cristiáns. Os primeiros seis teñen unha procedencia xudaica clara e dan instrucións morais; os capítulos 7 a 10 están dedicados á liturxia; os capítulos 11 a 15 tratan problemas organizativos e disciplinarios e o último ten un carácter escatolóxico-apocalíptico.

## Véxase tamén
### Ligazóns externas
Texto da *Didaqué*
Ozono

miniatura|dereita|O3
O **ozono** é un gas de composición molecular (O3), que se forma cando as moléculas de osíxeno (O2), rachan debido á radiación ultravioleta e os átomos separados combínanse individualmente con outras moléculas de osíxeno.

## Ozonosfera 
A capa de ozono sitúase entre 16 a 30 quilómetros de altitude, nesta rexión a capa é tan rara que, se fose comprimida á presión atmosférica ao nivel do mar, a súa espesura non superaría os tres milímetros. Esta capa ten a propiedade de absorber a radiación ultravioleta do Sol, por este motivo, sen a protección do ozono, as radiacións causan graves danos aos organismos vivos que habitan a superficie do planeta Terra.

## O que é ozono 
O ozono (O3), é unha variedade alotrópica do elemento osíxeno (O), que ao invés de dous átomos contén tres. A súa coloración é azul pálida. Este gas, é extremamente oxidante e reactivo, a súa ocorrencia natural é en pequenas cantidades na estratosfera.

## Produción, licuefacción, solidificación e descomposición 
Para producir ozono artificialmente, o proceso dáse coa pasaxe dun arco voltaico de alta tensión a través dunha corrente de osíxeno ou ar seco.
A composición química do ozono foi establecida en 1872. Naquela época descobriuse que é cincuenta por cento máis denso có osíxeno. O gas licúase á temperatura de -112&nbsp;°C, o seu conxelamento dáse a -251,4&nbsp;°C e a súa decomposición ocorre por riba dos 100&nbsp;°C, ou en temperatura ambiente cando se usan catalizadoeres. Licuefeito, a súa coloración é azul-escura.

Existen varios métodos para a obtención do Ozono industrial, un destes, é a licuefacción, onde utilízase unha mestura de osíxeno-ozono. No proceso, esta sepárase en dúas capas, das cales a máis densa contén preto de 75% de ozono. Debido á súa extrema inestabilidade e reactividade, os procesos de produción son extremamente delicados e traballosos.

## Utilización comercial 
Na industria, o ozono é utilizado en mesturas con outros gases debido á súa poderosa capacidade como axente oxidante, sobre todo na transformación de alcenos en aldeídos, cetonas ou ácidos carboxílicos. Tamén é un poderoso xermicida, empregado na esterilización de auga potábel e na remoción de sabores e odores indesexabeis. Tamén serve como axente branqueador para compostos orgánicos.

## Ocorrencia na atmosfera 
Sábese que na atmosfera, a maior ocorrencia de ozono natural se dá entre trinta e cincuenta quilómetros de altitude. No fin do século XX foron constatadas formacións e ampliacións de furados na capa de ozono, principalmente sobre o Polo Sur. Acredítase que gran parte do aumento do furado da capa de ozono, se dá polo uso desenfreado de produtos á base clorofluorcarbonos (CFCs) e hidrocarbonetos alifáticos haloxenados (halons), que liberan gases destrutores do ozono.

Tamén existen menores concentracións de ozono na troposfera (ozono troposférico), onde actúa como contaminante que contribúe á formación de smog.

## Notas
## Véxase tamén 
* Relampo do Catatumbo
Litosfera

[miniatura|[Subdución entre placas litosféricas. Nótese que a  litosfera inclúe a cortiza terrestre.]]
A **litosfera** (do grego antigo λίθος, *litos*, ‘pedra’ e σφαίρα, *sphaíra*, ‘esfera’) é a parte do planeta Terra constituída por rochas e solo, correspondendo á codia terrestre. É un dos tres principais grandes ambientes físicos da Terra, ao lado da hidrosfera e da atmosfera, que na súa relación, en canto soportes da vida, constitúen a biosfera.

## Composición e extensión 
A litosfera non só comprende a superficie sólida da Terra, senón tamén a parte superior do manto terrestre, sendo así unha capa fundamental na estrutura terrestre. 

Composta por rochas ígneas, sedimentarias e rochas metamórficas, a **litosfera** cobre toda a superficie da Terra, dende a cima do Monte Everest até as profundidades da Fosa das Marianas. Nas rexións continentais, está formada principalmente por rochas graníticas, ricas en aluminio e silicio (a codia continental), tamén chamada **Sial**. Nas zonas oceánicas predominan as rochas basalto (codia oceánica) compostas por minerais ricos en silicio, manganeso e magnesio, chamados **Sima**.

A litosfera ten un espesor aproximado medio de 50 a 100&nbsp;km, sendo o seu límite externo a superficie terrestre. O límite inferior varía dependendo da definición de litosfera que se ocupe. Para este caso, tendo en conta o espesor mencionado, é a astenosfera.

Caracterízase pola súa rixidez e divídese, ademais, en diversas placas tectónicas, que se desprazan lentamente sobre a astenosfera, a capa viscosa e semi-fluída que se atopa xusto debaixo dela. Este movemento das placas é o que causa terremotos, volcáns, a formación de montañas e, en xeral, a configuración xeográfica do planeta.

## A litosfera e os ciclos bioxeoquímicos 
A litosfera ten un papel crucial no ciclo do carbono, un dos ciclos bioxeoquímicos máis importantes na manutención da vida tal como a coñecemos. As rochas sedimentarias, como a calcaria, actúan como enormes almacéns de carbono, e os procesos de meteorización e erosión das rochas contribúen tamén ao transporte de minerais e nutrientes por toda a superficie terrestre, influenciando a fertilidade dos solos e, polo tanto, a produtividade dos ecosistemas.

## Interacción da litosfera con outras esferas 
Con todo, a súa interacción coa atmosfera, hidrosfera e biosfera, a **litosfera** axuda a formar e manter un ambiente propicio para o desenvolvemento e a manutención da vida, participando activamente nos procesos que regulan o clima e a química terrestre. A comprensión das súas dinámicas é, polo tanto, esencial para entendermos o funcionamento do noso planeta e para abordarmos retos ambientais presentes e futuros.

## Notas
## Véxase tamén
### Outros artigos 
* Codia da Terra
* Erosión
* Litosfera oceánica
* Manto terrestre
* Tectónica de placas

### Bibliografía 
* Artimeva, I. (2011). *The Lithosphere: An Interdisciplinary Approach* . Cambridge University Press.
Hidrosfera

A **hidrosfera** é a esfera de todas as augas do planeta, as cales forman unha capa descontinua sobre a superficie da Terra.

Por outras palabras, **hidrosfera** é a capa do planeta Terra que ten auga.

O termo hidrosfera vén do grego: *hidro* + *esfera* (esfera de auga). Comprende todos os ríos, lagos e mares e todas as augas subterráneas, ben como as augas mariñas e salobres, augas glaciais e casquetes de xeo, vapor de auga, as cales corresponden ao 71% de toda a superficie terrestre.

A hidrosfera é unha das divisións da biosfera. Inclúense na hidrosfera todos os organismos vivos que habitan na auga ou dependen dela e tamén todos os hábitats acuáticos.

A hidrosfera e a atmosfera xuntas permiten a vida no planeta, tendo sido tamén os axentes formadores dos máis importantes combustibles fósiles: o petróleo e o carbón.
## Véxase tamén
Windows 1.0

**Microsoft Windows 1.0** foi a primeira versión de Microsoft Windows, un sistema de xestor de fiestras para PC que saíu ao mercado o 20 de novembro de 1985 e permaneceu nel ata novembro de 1987, baseábase no MS-DOS. Ata a versión 1.02 (1986) non se vendeu fóra dos Estados Unidos.

## Características 
* Interface gráfica con menús despregables
* Non tiña soporte para o rato e as fiestras tan só tiñan vista mosaico
* Os gráficos da pantalla e da impresora eran independentes dos dispositivos
* Multitarefa
Windows 2.0

**Windows 2.0**, segunda versión de Microsoft Windows, semellante a Mac OS X, saíu ao mercado en 1987, engadía iconas e permitía fiestras superpostas e tamén minimizalas e era compatible co software deseñado para Windows 1.0.

Un ano despois Microsoft sacou ao mercado Windows 386 e Windows 286 para os microprocesadores Intel 80386 e Intel 80286 respectivamente coa fin de aproveitar ao máximo as capacidades deses microprocesadores.
Rispetto

O **rispetto** é unha forma poética italiana de orixe popular que recibe este nome porque nela o poeta rende homenaxe á muller amada.

O *rispetto *consta dunha cuarteta de hendecasílabos en rima alterna (ABAB), seguida por un ou dos dísticos de hendecasílabos en rima pareada.

Os **rispetti continuados** forman unha serie de composicións unidas entre si polo mesmo tema; os **rispetti soltos** preséntanse nunha serie mais sen vínculos internos.

O *rispetto* pasou á poesía culta sobre todo no século XV con Poliziano e Luigi Pulci, e retomárono esporadicamente no século XIX Francesco Dall'Ongaro, Giosué Carducci e Giovanni Pascoli.
Literatura bizantina

Denomínase **literatura bizantina** ao período da literatura grega que vai desde a época de Xustiniano (século VI) até a queda do Imperio Romano de Oriente baixo do dominio turco en 1453.

## Desde Xustiniano a Heraclio 
Este período esténdese entre 527 e 564. A figura máis importante é Romano o Mélodo (séculos V-VI), autor de himnos relixiosos. A produción foi abondosa na haxiografía, os escritos teolóxicos sobre cuestións dogmáticas e controversias cristolóxicas, e as crónicas eclesiásticas. Ademais desta literatura tradicional está a obra *Barlaam e Xosafat*. Procopio, que viviu na época de Xustiniano, centrouse na historiografía. As composicións poéticas eran de tipo retórico-escolástico, como as obras épicas de Nonnos de Panópolis.

## Época de decadencia 
Vai de 641 a 850. Nela destaca exclusivamente Xoán Damasceno (século VII), que compuxo tratados relixiosos de estilo complexo e escuro.

## Novo florecimento cultural 
Tivo lugar durante os séculos IX e XI. Destacaron Focio e Constantino Porfiroxeneta. Compiláronse recompilacións enciclopédicas como a *Antoloxía Palatina* e o *Léxico Suídas*.

## Clasicismo 
Corresponde aos séculos XII a XIV. Baixo os Comnenos produciuse un renovado interese pola historia. Nicéforo Brienio e Ana Commeno narran as fazañas do seu xenro e pai, o emperador Aleixo. Baixo os Paleólogos produciuse unha nova decadencia cultural relacionada co dominio franco e posteriormente un florecemento da filoloxía.

Na literatura popular, redactada nunha lingua que non corresponde coa koiné padrón producíronse narracións épicas como o ciclo de Digenis Akritas e os que cantan a caída de Constantinopla e de Trebisonda ou as fazañas de Alexandre Magno.
Mol

A magnitude que expresa o número de partículas presentes nas substancias é **a magnitude básica de substancia**. A súa unidade no SI e o **mol**.

Un **mol** é a cantidade de substancia que contén tantas entidades elementais (átomos, moléculas, electróns,...) como átomos hai en 0,012&nbsp;kg de carbono 12.
O número de átomos presentes en 12 g de carbono 12 é unha constante chamada **constante de Avogadro**, **NA**. *Por isto, un mol é a cantidade de materia que contén un número de partículas igual a NA.*

Non se poden contar os átomos ou as moléculas, pero existen métodos para determinar o número de partículas presentes nas substancias. Mediante estes métodos calculouse que o valor da **constante de Avogadro** é:
                                    
***NA = 6,022045 · 1023 mol−1***

A partir de agora, utilizarase como valor da **constante de Avogadro NA = 6,022 · 1023 mol−1** para simplificar os cálculos.

Un mol é a cantidade de substancia que contén 6,022 · 1023 unidades. Así:

* 1&nbsp;mol de moléculas contén: 6,022 · 1023 moléculas.
* 1&nbsp;mol de átomos contén: 6,022 · 1023 átomos.
* 1&nbsp;mol de electróns contén: 6,022 · 1023 electróns.

O mol refírese sempre a un **número fixo de partículas**, sexan átomos, ións... E incluso lapis e bolígrafos.

Para facerse unha idea, toda a Terra dividida en bólas duns 15&nbsp;cm de diámetro daría un número de bólas igual á constante de Avogadro.
Kelvin

O **kelvin** (símbolo: **K**) é a unidade SI de temperatura e é unha das sete unidades-base do SI.

## Características 
O kelvin defínese por dous feitos:

* O cero kelvin é o cero absoluto, a temperatura á que cesan completamente os movementos moleculares.
* Un kelvin é a fracción 1/273.16 da temperatura termodinámica do punto triplo da auga (0.01°C). A escala de temperaturas Celsius é hoxe definida en función do kelvin.

O kelvin recibiu este nome en honra do físico e enxeñeiro Willian Thomson, que se tornou Lord Kelvin cando foi feito par do reino.

## Nomenclatura 
En canto unidade SI, o *kelvin* é escrito cun *k* minúsculo (excepto, claro, no comezo das frases) e non debe ser precedido polas palabras *grao* ou *graos* ou o símbolo °, como os graos *Celsius* ou *Fahrenheit*. Isto acontece porque estas son *escalas de medición*, en canto que o kelvin é unha *unidade de medición*. Cando o kelvin foi introducido en 1954 (na 10ª Conferencia Xeral de Pesos e Medidas, Resolución 3, CR 79), recibiu o nome de *grao Kelvin* e o símbolo *°K*; o "grao" (°) foi suprimido en 1967 (13ª CGPM, Resolución 3, CR 104).
Grao Fahrenheit

**Fahrenheit** (°F) é unha escala de temperatura proposta por Gabriel Fahrenheit en 1724.

Na escala Fahrenheit, o punto de fusión da auga é de 32 graos, e o punto de ebulición é de 212 graos. Unha diferenza de 1,8 graos Fahrenheit equivale á de 1 Celsius.

Esta escala está actualmente confinada aos países anglosaxóns, especialmente Estados Unidos. Os demais países anglosaxóns, porén, están adaptándose ao uso da escala Celsius.

Para uso científico, ten unha compañeira, a escala de Rankine, que leva o 0 da escala ao cero absoluto, de forma similar ao que ocorre entre as escalas Kelvin e Celsius.
Windows 3.x

**Windows 3.x** é o nome xenérico para a as versións do sistema operativo Windows Windows 3.0, Windows 3.1 e Windows 3.11.

## Windows 3.0 
Windows 3.0 saíu o 22 de maio de 1990, foi a primeira versión de Windows realmente popular, vendeu máis de 10.000.000 de unidades, e puido competir con éxito co Macintosh de Apple Computer e co Commodore Amiga.

Microsoft fixo unha verdadeira reconstrución do sistema operativo para facer un mellor uso da memoria dos microprocesadores Intel 80286 e Intel 80386, podendo redireccionar a memoria máis aló dos 640 KB. Tiña un administrador de programas e un administrador de arquivos ademais de Combo Boxes, menús xerárquicos e arquivos INI privados para cada aplicación.

A versión Windows 3.0a, lanzada a fins de 1991 tiña extensións multimedia que permitían o soporte de unidades de CD-ROM e tarxetas de son.

## Windows 3.1 
Windows 3.1 saíu ao mercado o 18 de marzo de 1992, incluía versións para fontes *True Type* e *OLE*.

## Windows 3.1 para traballo en grupos 
Windows 3.1 para traballo en grupos saíu ao mercado en outubro de 1992 e tiña soporte para redes. Unha versión mellorada Windows 3.11 para traballo en grupos saíu en decembro de 1993.
Furacán Stan

[miniatura|Furacán Stan no seu paso por [Centroamérica o 4 de outubro de 2005, ás  13:15 UTC.]]
O **Furacán Stan** afectou a diversos países de Centroamérica e México durante os días 3, 4 e 5 de outubro de 2005. Os seus fortes ventos e choivas deixaron máis de 500 vítimas mortais e máis de 1.000 persoas desaparecidas, provocando ademais inundacións, corrementos de terra e derrubes en Belize, Costa Rica, O Salvador, Guatemala, Haití, Honduras, México e Nicaragua.

Os territorios máis afectados foron Guatemala e O Salvador, países nos que se produciron o maior número de falecidos, e onde decenas de comunidades e pobos quedaron completamente illados.

En Guatemala, onde o 75% do territorio se viu afectado, unha das principais cidades afectadas foi Santiago Atitlán, un importante destino turístico onde un grave corremento de terra produciu ducias de vítimas, tamén unha aldea situada na ladeira do volcán Tacá foi arrasada por un alude de lama e rochas.

En México un desbordamento dun río en Tapachula, no estado de Chiapas, arrasou 2.500 vivendas.
TIFF

**TIFF** ou **TIF** (*Tagged Image File Format*) é un formato gráfico que xera arquivos grandes pero cunha boa calidade de imaxe e converteuse no formato padrón dos arquivos gráficos (32 bit) con elevada definición de cores. Úsase en aplicacións de manipulación de imaxes como Photoshop, DTP e escáneres e tamén para o intercambio de imaxes entre as diversas plataformas. Ademais dos datos da imaxe, os arquivos TIFF conteñen etiquetas nas que se arquiva información sobre as características da imaxe.Desenvolveuno orixinalmente a empresa Aldus para o uso no proceso de impresión PostScript. Actualmente é propiedade de Adobe, a última especificación do formato é a 6.0 que data de 1992.O formato TIFF admite opcionalmente o sistema de compresión LZW (Lempel-Ziv-Welch) sen perda de calidade. Ata 2004 o uso desta opción estaba suxeito a varias patentes, que expiraaron a partir desta data.
JPEG

O **JPEG** (*Joint Photographic Experts Group*) é un método de compresión e un formato de arquivo de imaxes de 24 bits ou de escala de grises: é un método con perdas, o que quere dicir que cada vez que se comprime unha imaxe perde algo de detalle e calidade.

O formato de arquivo utiliza as extensións .jpeg, .jfif, .jpg, .JPG ou .JPE . e é o formato máis utilizado na World Wide Web.miniatura|Unha fotografía dunha flor cunha gradación da proporción de compresión crecente de esquerda á dereita.|centro
Lago Superior

miniatura|260px|dereita|Os Grandes Lagos desde o espazo; o Lago Superior está na parte superior esquerda
O **Lago Superior** é o maior dos cinco Grandes Lagos de Norteamérica, e o maior lago de auga doce do mundo por superficie. O Lago Baikal de Siberia conten maior volume, e o Mar Caspio é maior, pero é de auga salgada.

O Lago Superior localízase entre o Canadá (provincia de Ontario) e os Estados Unidos (estados de Míchigan, Minnesota, e Wisconsin.

Cunha área de 82,000&nbsp;km², o Lago Superior é, ironicamente, o menos densamente habitado dos Cinco Lagos. Cidades importantes no litoral do Lago Superior son Sault Saint Marie e Thunder Bay, en Ontario, e Duluth, en Minnesota.

## Véxase tamén 
### Outros artigos
* Hidrografía
Gran Lago Salgado

O **Gran Lago Salgado** (inglés *Great Salt Lake*) é un lago localizado na parte setentrional do estado de Utah, nos Estados Unidos de América, cuxa característica principal é unha salinidade elevada, maior do que a dos océanos. Salt Lake City sitúase na beira leste do lago.
Ten unha superficie aproximada de 4400&nbsp;km², é pouco profundo, cunha media de 4 metros. A auga é moi salgada, entre 4 e 8 veces máis que o océano. A altitude do lago é de 1280 metros, nunha rexión árida privada de toda influencia oceánica polas Montañas Rochosas.
Lago Niassa

miniatura|245px|dereita|O lago Niassa visto desde o espazo
O **lago Niassa** (tamén coñecido como **lago Malawi** ou **Nyasa** en kiswahili) é un dos Grandes Lagos Africanos e atópase no Val do Rift, entre Malawi, Tanzania e Mozambique. Cunha orientación norte-sur, o lago ten 560&nbsp;km de longo, 80&nbsp;km de largura máxima e 700 m de profundidade.

É o único lago no mundo que conforma unha rexión bioxeográfica específica, con preto de 400 especies endémicas de cíclidos descritas (arredor do 30&nbsp;% de todos os cíclidos coñecidos no mundo) e probabelmente quedan aínda moitas por descubir. Estímase que ten unha idade de entre un e dous millóns de anos. Posto que se encontra nunha rexión tropical e é moi profundo, o lago está permanentemente estratificado, cun epilimnio máis quente sobre un hipolimnio máis frío. O nivel da auga varía coas estacións do ano e ten aínda un ciclo de longa duración, cos niveis máis altos en anos recentes, desde que existen rexistros.

Na lingua chiNyanja, falada na beira mozambicana do lago, *niassa* significa *lago* - tal como o propio nome do pobo que usa aquela lingua, os Nyanja, significa *pobo do lago*. En chewa, unha das linguas de Malawi, a palabra *malawi* significa *ao nacer do sol*, visto que, estando no occidente do lago, é desa forma que os habitantes de Malawi do sur ven nacer o día sobre o lago.

O Parque Nacional do Lago Malawi, no sur de Malawi, que abrangue a extremidade sur do lago, unha ducia de illas, unha rexión de reserva forestal e unha zona acuática até 100 m da costa foi inscrito pola UNESCO en 1984 na lista dos lugares que son Patrimonio da Humanidade.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Hidrografía
Media (matemáticas)

miniatura|Comportamento das medidas de tendencia central (media, moda e mediana) dunha distribución de probabilidade simétrica conforme se aumenta a varianza da distribución. A distribución de probabilidade usada foi a Normal.
A **media** é unha medida que resume a información de datos numéricos. É un valor que indica unha posición central a respecto de todos os datos. Por isto se clasifica como medida de posición central xunto con outras como a mediana e a moda.

## Cálculo 
A media é a medida estatística de máis amplo uso dado a facilidade de cálculo. O erro típico da media, isto é canto varía a media dunha mostra a outras depende da dispersión dos datos (desvío típico) e do número de datos que interveñen no seu cálculo. Cantos máis datos teñamos para calcular a media máis "fiábel" será no sentido de que variará menos de mostra a mostra.

É doado calcular a media. Cómpre sumar todos os datos e dividir entre o número de datos. Isto é coñecido como **media aritmética simple**. A **media aritmética** dunha cantidade finita de números é igual á suma de todos eles dividida entre o número de sumandos. Tamén pode denominarse a media aritmética como o punto central que pon en equilibrio unha situación, o cal e necesariamente a metade.

Así, dados os números *a1,a2, ... , an*, a media aritmética será igual a:

:\bar{x} = {1 \over n} \sum_{i=1}^n{a_i} = (a_1+\cdots+a_n)/n

Por exemplo, a media aritmética de 8, 5 e -1 é igual a (8 + 5 + (-1)) / 3 = **4**.

O símbolo µ (mu) é usado para a media aritmética dunha poboación. Úsase *X* cunha barra horizontal sobre o símbolo para medias dunha mostra: 
\overline{X}.

Outras medias estatísticas son: a media xeométrica, a media harmónica, a media cadrática, a media ponderada, a media aritmética, a media aritmética xeométrica, a media xeneralizada, e as medias recortadas de nivel alfa (dado en %).

## Notas
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Desvío estándar 
* Valor esperado