Alcibíades

[miniatura|Alcibíades ([Roma, Museos Capitolinos), busto en mármore. Retrato idealizado, copia romana dun busto grego do século IV a.C.. O soporte e a súa inscrición (*Alcibíades, [fillo] de Clinias, Ateniense*) engadíronse posteriormente.]]
**Alcibíades Clinias Escambónidas** (en grego: ), nado c. 450 a. C. na Antiga Atenas e finado no 404&nbsp;a.&nbsp;C. no Monte Elafos, Frixia, Imperio aqueménida, foi un prominente estadista, orador e estratego (xeneral) ateniense, fillo de Clinias e membro da familia aristocrática dos Alcmeónidas, do demo de Escambónidas, que tivo un papel destacado na segunda fase da guerra do Peloponeso (a guerra arquidámica) como conselleiro estratéxico, comandante e político.

Durante o transcurso da guerra do Peloponeso, Alcibíades cambiou a súa lealdade en varias ocasións. Na súa Atenas nativa, a principios dos anos 410&nbsp;a.&nbsp;C., defendeu unha política exterior agresiva e foi un destacado defensor da expedición a Sicilia, pero fuxiu a Esparta cando os seus inimigos políticos presentaron cargos de sacrilexio contra el. En Esparta serviu como conselleiro estratéxico, propoñendo ou supervisando importantes campañas contra Atenas. En Esparta, con todo, a Alcibíades tamén lle xurdiron poderosos inimigos e viuse obrigado a desertar a Persia. Alí foi conselleiro do sátrapa Tisafernes ata que os seus aliados políticos atenienses lograron a súa restitución. Foi xeneral (estratego) durante varios anos máis, pero os seus inimigos conseguiron exilialo por segunda vez.

A expedición siciliana foi creación de Alcibíades, e os eruditos modernos teñen argumentado que se esa expedición estivera baixo o mando de Alcibíades en lugar do de Nicias, a expedición non se tería enfrontado ao seu desastroso destino. Nos anos que serviu a Esparta, Alcibíades desempeñou un importante papel na destrución da cidade de Atenas; a captura de Decelia  (cf. guerra de Decelia) e as críticas rebelións dalgunhas das cidades e territorios baixo a influencia de Atenas ocorreron instigadas por el ou baixo a súa supervisión.

Unha vez devolto á súa cidade natal, con todo, tivo un papel crucial na serie de vitorias atenienses que levaron a Esparta a solicitar finalmente a paz con Atenas. Elixiu tácticas pouco convencionais, a miúdo gañando polis (cidades) a través da traizón ou a negociación en lugar do asedio.

As capacidades militares e políticas de Alcibíades resultaron ser a miúdo moi valiosas para calquera que contase coa súa lealdade, aínda que a súa capacidade para colleitar poderosos inimigos asegurou que nunca permanecese nun mesmo lugar durante moito tempo e, para cando terminou a guerra que axudara a reavivar a principios dos anos 410&nbsp;a.&nbsp;C., os seus días de relevancia política eran un recordo do pasado.

## Primeiros anos 
[miniatura|[Jean-Léon Gérôme (1824-1904): Sócrates buscando a Alcibíades na casa de Aspasia, 1861.]]
Alcibíades naceu en Atenas. O seu pai era Clinias. A súa nai era Dinómaca, a filla de Megacles, e podía seguir as orixes da súa familia ata Eurisaces e Áiax o Grande. A través da súa nai pertencía ao poderoso e controvertido *genos* (clan familiar) dos Alcmeónidas; Pericles e o seu irmán Arifrón eran curmáns de Dinómaca (o seu pai e a súa nai eran irmáns). O seu avó, tamén chamado Alcibíades, foi amigo de Clístenes, o famoso reformador constitucional do século VI a.C. Tras a morte de Clinias na batalla de Coronea no ano 447 a.C.. Segundo Plutarco, Alcibíades tivo famosos profesores, como Sócrates, e foi formado na arte da retórica. Varios escritores gregos fan mención do seu comportamento indisciplinado.

Alcibíades tomou parte na batalla de Potidea en 432 a.C., onde Sócrates salvou a súa vida, favor que lle devolveu na batalla de Delio en 424 a.C.. Alcibíades tiña unha íntima pero (segundo idealizaron antigos relatos) casta relación con Sócrates, a quen el admiraba e respectaba, e quen se sentiu atraído pola súa beleza, pero non sucumbiu ás atraccións do rapaz. Segundo Plutarco, Alcibíades «temía e reverenciaba só a Sócrates, e desprezaba ao resto dos seus amantes».

Alcibíades casou con Hipareta, a filla de Hipónico III, un rico ateniense. Segundo Plutarco, Hipareta amaba ao seu marido, pero tentou divorciarse del porque frecuentaba ás heteras (cortesás). Viviu con el até a súa morte e deu a luz probabelmente a dous nenos, unha filla e un fillo, tamén chamado Alcibíades.

## Carreira política até o 412 a. C. 
### Ascenso 
Alcibíades incrementou a súa preeminencia política cando empezou a avogar por unha liña agresiva ateniense tras a firma da Paz de Nicias. Este tratado fora unha tregua entre Esparta e Atenas asinada a metade da guerra do Peloponeso e chegou tras sete anos de enfrontamentos nos que ningún bando obtivera unha vantaxe decisiva. Os historiadores Arnold W. Gomme e Raphael Sealey opinan, e Tucídides comenta, que Alcibíades se ofendeu durante a negociación do tratado debido a que os lacedemonios negociaran con Nicias e Laques, e o deixaron a el de lado por mor da súa mocidade.

Unha serie de disputas acerca da interpretación do tratado conduciron aos espartanos a despachar embaixadores plenipotenciarios a Atenas para concluír todos os asuntos pendentes. Os atenienses, inicialmente, recibiron ben a estes embaixadores, pero Alcibíades reuniuse con eles en segredo antes de que fosen falar á *ekklesía* (a asemblea ateniense) e díxolles que a asemblea era arrogante e tiña grandes ambicións. Os representantes estiveron de acordo e, impresionados coa previsión de Alcibíades, separáronse de Nicias, quen sinceramente quería chegar a un acordo cos espartanos. Esta alianza, con todo, sería derrotada en última instancia na batalla de Mantinea.

Nos anos 416 a.C. - 415 a.C. tivo lugar un complexo enfrontamento entre Hipérbolo, por unha banda, e Nicias e Alcibíades, pola outra. Hipérbolo tratou de provocar o ostracismo dun deles, pero Alcibíades e Nicias combinaron a súa influencia para inducir ao pobo a expulsar a Hipérbolo. Este incidente revela que Nicias e Alcibíades dispuñan cada un dos seus propios seguidores, cuxos votos eran determinados polos desexos dos líderes. O orador Andócides alega que Alcibíades tivo un fillo cunha destas mulleres escravizadas.

O seu prestixio e carisma acrentouse tras gañar nos Xogos Olímpicos do ano 416 a. C. 

### Expedición a Sicilia 
En 415 a.C., chegaron a Atenas uns delegados da cidade siciliana de Sexesta, para solicitar axuda aos atenienses na súa guerra contra Selinunte. Dita solicitude foi debatida na asemblea e Nicias opúxose con vehemencia contra a intervención ateniense. Argumentou que a campaña sería moi custosa, á vez que atacaba as motivacións e o carácter de Alcibíades, que se erixiu no principal partidario da expedición. Doutra banda, Alcibíades argumentou que unha campaña neste novo territorio proporcionaría riquezas á cidade e ampliaría o imperio, igual que ocorrera anteriormente coas Guerras Médicas. Alcibíades prognosticou no seu discurso, (con esaxerado optimismo, segundo a opinión da maioría dos historiadores) que os atenienses poderían recrutar a aliados na rexión e impor o seu goberno a Siracusa, a cidade máis poderosa de Sicilia. A pesar da entusiasta defensa do plan por parte de Alcibíades, sería Nicias, e non el, quen transformaría unha modesta intervención no lugar nunha gran campaña e que faría pensar a todo o mundo que a conquista non só sería posíbel senón mesmo segura. A súa suxestión foi que o tamaño da frota se incrementase dunhas 60 embarcacións até as 140 galeras, e que as forzas alcanzasen 5&nbsp;100 homes de infantaría pesada e uns 1&nbsp;300 arqueiros, fondeiros e tropas lixeiras. O filósofo Leo Strauss subliña que a expedición siciliana superaba todo o emprendido por Pericles. A verdadeira intención de Nicias era asustar á asemblea coa súa alta estimación das forzas requiridas pero, en lugar de disuadir aos seus concidadáns, a súa análise fíxoo aínda máis desexábel.

Unha noite, durante os preparativos para a expedición, os *hermai* -cabezas do deus Hermes sobre un plinto cun falo- foron mutilados en toda Atenas (véxase *Hermocópidas*). Isto supuxo tanto un escándalo relixioso como un mal presaxio para a misión. Plutarco explica que Androcles, un dirixente político, usou testemuñas desleais que culparon a Alcibíades e aos seus amigos de mutilar as estatuas e ademais de profanar os misterios de Eleusis. Despois, os seus adversarios políticos, encabezados polo propio Androcles e por Tesalo, fillo de Cimón, enrolaron a oradores para argumentar ante a asemblea que Alcibíades debía partir como estaba planeado e someterse a xuízo ao seu regreso da campaña. Alcibíades, que recelaba das súas intencións, pediu que se lle permitise someterse a xuízo inmediatamente, baixo a ameaza de pena de morte, para poder limpar o seu nome.

Tal e como Alcibíades sospeitara, a súa ausencia envalentonou aos seus inimigos, e estes empezaron a acusalo das outras accións sacrílegas, alegando mesmo que ditas accións estaban relacionadas cun complot contra a democracia. Segundo Tucídides, os atenienses reaccionaban sempre con medo ante este tipo de acusacións e a súa reacción foi sospeitar do acusado. Cando a frota chegou a Catana, achábase alí o trirreme estatal "Salaminia" esperando para levar a Alcibíades e os outros acusados de mutilar os *hermai* e profanar os misterios de Eleusis de volta a Atenas para someterse a xuízo. Mentres tanto, a forza ateniense en Sicilia, despois dalgunhas primeiras vitorias, mobilizouse contra Mesina, onde os xenerais esperaban que os seus aliados secretos dentro da cidade a traizoasen. Alcibíades, con todo, prevendo que estaría fóra da lei, deu información aos amigos dos siracusanos en Mesina e conseguiu previr a entrada dos atenienses. Coa morte de Lámaco en batalla pouco tempo despois, a expedición siciliana recaeu sobre as mans de Nicias, a quen os eruditos modernos xulgaron que foi un inadecuado xefe militar. Os espartanos concederon esta petición e recibírono entre eles. No debate en Esparta sobre se enviar unha forza para axudar a Siracusa, Alcibíades falou e inculcou medo aos éforos espartanos sobre a ambición ateniense, informándoos de que os atenienses esperaban conquistar Sicilia, Italia, e mesmo Cartago. O historiador de Yale Donald Kagan cre que Alcibíades esaxerou os plans dos atenienses para convencer aos espartanos do beneficio que lles proporcionaba a súa axuda. Kagan asevera que Alcibíades non adquirira a súa "lendaria" reputación, e que os espartanos o vían como "un home derrotado e perseguido" cuxa política "provocou fallos estratéxicos" e non conseguiu "ningún resultado decisivo". Facendo isto, os espartanos cortaron completamente aos atenienses o acceso ás súas casas e cultivos e ás minas de prata de Laurión. Este era parte do plan de Alcibíades para renovar a guerra con Atenas na Ática.

A pesar destas valiosas contribucións para a causa espartana, Alcibíades perdeu o favor do goberno espartano cando se descubriu que estaba a ter unha aventura amorosa coa esposa do rei espartano Axis II. Por iso, moitos creron que Alcibíades era o pai de Leotíquidas, o fillo que tivo pouco despois Timea (a esposa de Axis). A influencia de Alcibíades reduciuse aínda máis tras o retiro de Endio, o éforo máis favorábel a el. Astíoco, un almirante espartano, foi enviado coa orde de matalo, pero Alcibíades foi avisado e desertou á satrapía persa de Tisafernes, que estivera axudando economicamente ás forzas peloponesas en 412 a.C..miniatura|Jean-Baptiste Régnault (1754-1829): Sócrates arrincando a Alcibíades dos brazos da Voluptuosidade, 1785.
### En Asia Menor 
Á súa chegada á corte persa, Alcibíades gañou a confianza do poderoso sátrapa e fíxolle algunhas suxestións políticas que foron ben recibidas. Segundo Tucídides, Alcibíades empezou a facer todo o que puido na corte de Tisafernes para prexudicar a causa peloponesa. Ante a súa insistencia, o sátrapa reduciu os pagos que estaba a facer á frota peloponesa e empezou a envialos de forma irregular. Isto permitiría que os persas conquistasen a rexión facilmente tras as secuelas de tanta loita. Alcibíades tratou de convencer ao sátrapa de que a Persia lle interesaba desgastar tanto a Atenas como a Esparta, "e despois de reducir o poder ateniense tanto como puidese, acabar co Peloponeso".

## Regreso a Atenas 
### Negociacións cos oligarcas atenienses 
Alcibíades parece que asumiu o feito de que a "democracia radical" nunca estaría de acordo co seu regreso a Atenas. Por tanto, intercambiou mensaxes cos xefes atenienses en Samos e suxeriu que se puidesen instalar unha oligarquía que estivese da súa parte, regresaría a Atenas e traería consigo diñeiro persa e posibelmente a frota persa de 147 trirremes. Alcibíades empezou a gañarse aos oficiais máis influentes do exército e conseguiu o seu obxectivo ofrecéndolles un plan composto de tres partes: a constitución ateniense debía ser cambiada, o regreso de Alcibíades debía ser votado e Alcibíades debía gañarse a Tisafernes e ao Rei de Persia para a causa ateniense. A maioría dos oficiais da frota ateniense aceptaron o plan e deron a benvida á posibilidade dunha constitución máis limitada, que lles outorgase unha maior marxe de acción para determinar a política. Segundo Tucídides, só un dos xenerais atenienses en Samos, Frínico, se opuxo ao plan e argumentou que Alcibíades se preocupaba máis da oligarquía proposta que da democracia tradicional. A participación na trama doutro xeneral, Trasíbulo, queda pouco clara.

Estes oficiais da frota ateniense constituíron un grupo de conspiradores, pero enfrontáronse coa oposición da maioría dos soldados e mariñeiros; pero estes calmáronse ao final "polo panorama vantaxoso do soldo do rei". Os conxurados reuníronse e dispuxéronse a enviar a Pisandro e a outros como embaixadores a Atenas para que tratasen do regreso de Alcibíades e a abolición da democracia na cidade, e para facer a Tisafernes amigo dos atenienses.

Frínico, temendo que se Alcibíades volvía do exilio habíase vingar del por pór obstáculos ao seu regreso, enviou unha mensaxe secreta a Astíoco, o navarco dos lacedemonios, para lle dicir que Alcibíades estaba a arruinar a súa causa procurando aos atenienses a amizade de Tisafernes e informándoo de todos os demais detalles da conxura. 
[esquerda|miniatura|171x171px|Alcibíades, gravado de [Agostino Veneziano (c. 1490-1540).]]
A Astíoco nin sequera se lle ocorreu tomar represalias contra Alcibíades senón que, pola contra, se dirixiu a Magnesia e comunicoulles a Alcibíades e Tisafernes a carta de Frínico. Alcibíades enviou inmediatamente unha carta contra Frínico aos que estaban á fronte do exército en Samos, comunicándolles o que fixera e pedíndolles que o condenasen á morte. Entón Frínico, en gravísimo perigo por mor da denuncia, enviou de novo unha mensaxe a Astíoco na que, tras reprocharlle que non gardase o segredo da súa primeira mensaxe, lle manifestaba que ofrecía aos peloponesos a posibilidade de destruír toda a frota ateniense en Samos, contando con que Samos non estaba amurallada. Astíoco denunciou tamén isto a Alcibíades. Pero como Frínico esperaba, comunicou ao exército que o inimigo ía atacar o campamento ao non estar Samos amurallada e que era preciso fortificala canto antes. Cando chegou a carta de Alcibíades na que se dicía que o exército fora traizoado por Frínico e que o inimigo ía atacar, xulgouse que Alcibíades non era digno de crédito e que informado con anticipación dos plans do inimigo, trataba de acusar a Frínico de complicidade.

A pesar destes sucesos, Pisandro e os outros representantes dos conspiradores chegaron a Atenas e falaron ante o pobo, poñendo a Alcibíades e as súas promesas no centro da cuestión. Tras a oposición inicial a que se reformase a democracia e dos adversarios de Alcibíades que aducían que non debía volver do exilio quen violara as leis, os Eumólpidas e os Cérices invocaban os misterios de Eleusis, que foran a causa do seu desterro. Pisandro preguntoulles se tiñan algunha esperanza de salvar á cidade cando os peloponesos tiñan prestas ao combate un número de naves non inferior ao seu e contaban con máis cidades aliadas e contaban co apoio económico de Tisafernes e o rei persa. O pobo abrigou a esperanza dunha reforma ulterior da constitución e a *ekklesía* decretou que partise unha delegación formada por Pisandro e outros dez cidadáns (seguramente un por tribo, de acordo co costume) para negociar con Tisafernes e Alcibíades. O pobo relevou do seu cargo a Frínico e ao seu colega Escirónides, e enviou no seu lugar como estrategos ao mando da frota a Diomedonte e a León.

Nese momento, o plan de Alcibíades tropezou cun grande obstáculo. Tisafernes non chegaría a un acordo neses termos, preferindo seguir a súa política de neutralidade. Como Kagan apunta, Tisafernes era un xefe prudente e recoñecera as vantaxes de desgastar a cada bando sen a participación persa directa. Alcibíades deuse conta disto, pero como non quería que os atenienses cresen que era incapaz de persuadir ao persa, presentoulles unhas durísimas esixencias deste a cambio do seu apoio (como que se lle cedese Xonia e outras illas e territorios e o dereito do rei persa de construír naves e de navegar ao longo das costas do territorio do Exeo do propio rei) de forma que puidese argumentar que el o convenceu pero eran os atenienses os que non quixeran ceder. Finalizou a terceira reunión na corte persa coa cesión dos atenienses a gran parte das pretensións, e a ruptura das negociacións. Aínda que os enviados estaban moi enfadados coas esixencias persas, tamén consideraban que Alcibíades os enganara, e que podería lograr o acordo de querelo realmente. Este fracaso puxo fin ás negociacións entre os conspiradores e Alcibíades. Como este non lograra cumprir a súa parte do acordo sen a esixencia de concesións exorbitantes por parte de Atenas, abandonaron os seus plans de restauralo en Atenas.

### Restitución como xeneral ateniense 
: Véxase Golpe de estado ateniense do 411 a.C..
A pesar do fracaso das negociacións, os conspiradores conseguiron derrocar a democracia e impor o goberno oligárquico dos Catrocentos. En Samos, mentres tanto, aqueles samios que se sublevaron contra os aristócratas e que formaron o partido popular, cambiaron de orientación e, persuadidos por Pisandro e polos conxurados atenienses que estaban en Samos, organizaron unha conspiración dunhas trescentas persoas, matando a Hipérbolo, en colaboración con Carmino, un dos estrategos, dando así unha proba de lealdade. Con todo, os samios da maioría popular denunciaron o que se estaba preparando aos estrategos atenienses León e Diomedonte, así como tamén ao trierarca Trasíbulo e ao hoplita Trasilo. Coa axuda destes homes e os soldados atenienses en xeral, os demócratas de Samos puideron derrotar aos Trescentos oligarcas samios, dando morte a uns trinta dos Trescentos e condenando ao desterro aos tres responsábeis principais, sen tomar represalias contra os demais. As tropas atenienses en Samos reuníronse nunha asemblea política, derrocaron aos seus xenerais, e elixiron uns novos, incluíndo a Trasíbulo e a Trasilo. O exército, alegando que non se rebelou contra a cidade senón que fora a cidade a que se rebelou contra el, decidiu porse de parte da democracia mentres proseguía a guerra contra Esparta.

Un tempo despois, Trasíbulo convenceu aos soldados no curso dunha asemblea de que votasen a repatriación e a impunidade de Alcibíades, unha política que apoiara desde antes do golpe de estado. Daquela navegou para atoparse con Tisafernes e trouxo a Alcibíades a Samos, convencido de que a única posibilidade de salvar a Atenas era que Tisafernes se pasase ao seu bando, e crendo que Alcibíades tiña grande influencia sobre Tisafernes. Plutarco afirma que o exército pediu o envío de Alcibíades para usar a súa axuda para depor aos tiranos en Atenas. Pola súa banda, Kagan argumenta que esta restitución foi unha decepción para Alcibíades, que estivera esperando un glorioso regreso á cidade de Atenas, pero atopouse con que unicamente fora restaurado no mando da frota rebelde, onde lle foi concedida a inmunidade "protexéndoo polo momento, pero sen garantías para o futuro"; ademais, a restitución, que Alcibíades esperara obter grazas ao seu propio prestixio e influencia, conseguiuna, en realidade, a través do patrocinio de Trasíbulo.

No seu primeiro discurso aos soldados reunidos, Alcibíades queixouse amargamente sobre as circunstancias do seu exilio, pero a maior parte do discurso consistiu en se xactar da súa influencia sobre Tisafernes. Os motivos principais do seu discurso foron atemorizar aos oligarcas de Atenas e incrementar o seu crédito no exército de Samos. Ao escoitar o seu discurso,  as tropas elixírono xeneral inmediatamente, xunto a Trasíbulo e outros. De feito, exaltounos tanto que propuxeron partir deseguido rumbo ao Pireo e atacar os oligarcas de Atenas..

Ao pouco tempo, Alcibíades navegou para negociar con Tisafernes cun destacamento de naves. Segundo Plutarco, o suposto propósito desta misión foi deter á frota persa que acudía a axudar aos peloponesos.

### Batallas de Abidos e Cícico 
: *Para máis detalles sobre este tema, véxase Batalla de Abidos e Batalla de Cícico.*
esquerda|miniatura|A estratexia ateniense en Cícico. *Esquerda*: o engado de Alcibíades (azul) atrae á forza espartana (negro) mar dentro. *Dereita*: Trasíbulo e Terámenes levan os seus escuadróns detrás dos espartanos para cortar a súa retirada cara a Cícico, mentres Alcibíades vira para enfrontarse á forza perseguidora.
Alcibíades foi restituído polo "réxime intermedio" dos Cinco Mil, o goberno que sucedeu ao dos Catrocentos en 411 a.C., pero é máis probábel que esperase, en realidade, até 407 a.C., para regresar á cidade. Plutarco dinos que, aínda que a súa restitución xa fora aprobada na moción de Critias, un aliado político seu, Alcibíades decidiu volver con honras. Doutra banda, aínda que este era indubidabelmente o seu obxectivo, era de novo simplemente un medio para conseguir un fin: evitar o xuízo ao seu regreso a Atenas.

O seguinte rol importante que levaría a cabo na guerra ocorrería na batalla de Abidos. Alcibíades quedou atrasado en Samos cunha pequena forza, mentres Trasíbulo e Trasilo conduciron a maior parte da frota ao Helesponto. Durante este período, Alcibíades conseguiu recadar diñeiro de Caria e a zona veciña, co cal podía pagar aos remeiros e lograr o seu favor. Despois da vitoria ateniense en Cinosema, ambas as frotas convocaron aos seus barcos dos arredores do Exeo e reuníronse para o que podería ser unha próxima batalla decisiva.

Mentres Alcibíades aínda estaba de camiño, as dúas frotas chocaron en Abidos, onde os peloponesos estableceran a súa principal base naval. A batalla estivo igualada e desencadeouse con furia moito tempo, pero a balanza inclinouse cara aos atenienses cando Alcibíades arremeteu no Helesponto con 18 trirremes. O sátrapa persa Farnabazo, que substituíra a Tisafernes como patrocinador da frota peloponesa, desprazara o seu exército de terra á beira para defender as embarcacións e os mariñeiros que vararan os seus barcos. Soamente a axuda do exército persa e o navegar de noite salvou á frota peloponesa da completa destrución.

Pouco despois da batalla, Tisafernes chegara ao Helesponto e Alcibíades deixou a frota en Sestos para reunirse con el, levándolle agasallos e esperando unha vez máis tentar gañarse ao gobernador persa. Evidentemente Alcibíades xulgara mal o seu prestixio co sátrapa, e foi arrestado á súa chegada. Agora era obvio, con todo, que non tiña ningunha influencia cos persas, polo que desde agora a súa autoridade dependería do que en realidade puidese lograr en lugar do que prometese facer.

Despois dunha pausa de varios meses na que os peloponesos construíron novas embarcacións e os atenienses cercaron cidades e recadaron diñeiro en todo o Exeo, a seguinte batalla naval tivo lugar na primavera de 410&nbsp;a.&nbsp;C. en Cícico. Alcibíades fora obrigado a navegar desde Sestos a Cardia para protexer a súa pequena frota da reconstruída armada peloponesa, pero tan pronto como se reuniu alí a frota ateniense completa, os seus comandantes levárono a Cícico, onde os atenienses localizaron que Farnabazo e Míndaro, o comandante da frota peloponesa, estaban a tramar o seu próximo movemento xuntos. Oculta pola tormenta e a escuridade, a forza ateniense combinada chegou ás inmediacións sen ser descuberta polos peloponesos.

A frota espartana sufriu graves perdas na fuxida, e chegou á beira cos atenienses pisándolles os talóns. As tropas de Alcibíades, conducindo a persecución ateniense, atracaron e tentaron levar as embarcacións espartanas mar dentro. Os peloponesos loitaron para impedir que os seus barcos fosen remolcados, e as tropas de Farnabazo acudiron na súa axuda. Trasíbulo desembarcou a súa propia forza para aliviar temporalmente a presión sobre Alcibíades, e mentres tanto ordenou a Terámenes que se unise ás forzas de terra atenienses próximas e que as trouxese para reforzar aos mariñeiros e ao exército naval na praia. Os espartanos e os persas, atafegados pola chegada de múltiples forzas desde varias direccións, foron derrotados e escorrentados, e os atenienses capturaron todas os barcos espartanos que non foron destruídos. Unha carta enviada a Esparta por Hipócrates, vicealmirante baixo Míndaro, foi interceptada e levada a Atenas; dicía o que segue: "Os barcos están perdidos. Míndaro morreu. Os homes están famentos. Non sabemos que facer".

### Éxitos militares adicionais 
[esquerda|miniatura|Imaxe de satélite do Quersoneso Tracio (a actual [península de Galípoli) e área circundante. Alcibíades viaxou ao Quersoneso en 408&nbsp;a.&nbsp;C. e atacou a cidade de Selimbria na beira norte da Propóntide.]]
Despois da súa vitoria, Alcibíades e Trasilo empezaron o asedio de Calcedón en 409&nbsp;a.&nbsp;C. cunhas 190 naves. Aínda que incapaz de conseguir unha vitoria decisiva ou inducir a que a cidade se rendese, Alcibíades foi capaz de gañar unha pequena batalla táctica terrestre fóra das portas da cidade e Terámenes concluíu un acordo cos calcedonios. Máis tarde concluíron unha alianza temporal con Farnabazo, que asegurou algo do moito diñeiro necesitado de forma urxente polo exército, pero a pesar disto Alcibíades viuse obrigado a partir en procura de máis botín para pagar aos soldados e remeiros da frota.

En busca destes fondos viaxou ao Quersoneso Tracio e atacou Selimbria. Conspirou cun partido proateniense dentro da cidade e ofreceu aos selimbrios termos razoables á vez que impuxo unha estrita disciplina para que visen que estaban baixo vixilancia. Non causou dano algún á cidade, senón que simplemente tomou unha cantidade de diñeiro dela, puxo unha gornición dentro e partiu. Unha evidencia epigráfica indica que os selimbrios entregaron reféns ata que o tratado fose ratificado en Atenas.

## Regreso a Atenas, destitución e morte 
### Regreso a Atenas 
Foi no período subseguinte a estes éxitos que Alcibíades resolveu ao final regresar a Atenas na primavera de 407&nbsp;a.&nbsp;C. Como consecuencia das súas vitorias recentes, Alcibíades foi extremadamente coidadoso no seu regreso, consciente dos cambios no goberno, os cargos que aínda o preocupaban aínda, e o gran prexuízo que causara a Atenas. Por tanto, Alcibíades, en lugar de ir directo a casa, foi a Samos primeiro para recoller 20 naves e continuou con elas até o golfo Cerámico onde recadou 100 talentos. Navegou finalmente até Gitión para facer investigacións, en parte sobre os preparativos dos espartanos alí, e en parte sobre os sentimentos en Atenas sobre o seu regreso. As súas investigacións aseguráronlle que a cidade estaba disposta a reconciliarse con el e que os seus amigos íntimos urxíanlle a que regresase.

Por tanto, finalmente navegou até o Pireo onde a multitude reuniuse desexando ver ao famoso Alcibíades. Entrou no porto cheo de medo, ata que viu ao seu primo e outros dos seus amigos e coñecidos, que o convidaron a que atracase. Ao chegar a terra foi recibido cunha benvida triunfal.

Todos os procesos penais contra el foron cancelados e os cargos de blasfemia foron oficialmente retirados. Alcibíades foi capaz de facer valer a súa piedade e aumentar a moral ateniense dirixindo a procesión solemne a Eleusis (para a celebración dos misterios de Eleusis) por terra por primeira vez desde que os espartanos ocuparan Decelia. Durante os anos anteriores a procesión fora substituída por unha viaxe por mar, pero ese ano Alcibíades utilizou un destacamento de soldados para escoltar a procesión tradicional. Os seus bens fóronlle devoltos e a *ekklesía* elixiuno xeneral (estratego) con poderes exclusivos en terra e mar.

### Derrota de Notio 
En 406&nbsp;a.&nbsp;C. Alcibíades saíu de Atenas con 1.500 hoplitas e 100 barcos. Fracasou ao tomar Andros e logo foi a Samos. Despois trasladouse a Notio, para vixiar máis de preto á frota inimiga estacionada en Éfeso. Mentres tanto Tisafernes fora substituído por Ciro (un parente de Darío II de Persia) quen decidiu axudar aos peloponesos economicamente. Estes novos ingresos empezaron a atraer a desertores dos atenienses cara á mariña espartana. Ademais, os espartanos substituíran a Míndaro por Lisandro, un almirante moi capaz. Estes factores permitiron o rápido crecemento da frota peloponesa a expensas da ateniense. En busca de fondos e necesitando forzar outra batalla decisiva, Alcibíades deixou Notio e navegou para axudar a Trasíbulo no asedio de Focea. Alcibíades era consciente de que a frota espartana estaba preto, así que deixou case oitenta barcos para vixialos baixo o mando do seu temoneiro persoal, Antíoco, a quen dera ordes expresas de non atacar. Antíoco desobedeceu ao seu xeneral e esforzouse por involucrar a Lisandro nunha batalla imitando as tácticas usadas en Cícico. A situación en Notio, con todo, era radicalmente diferente á de Cícico; os atenienses non posuían o elemento sorpresa, e Lisandro estivera ben informado das características da frota inimiga a través dos desertores. Tras un súbito ataque espartano, o trirreme de Antíoco foi afundido e Antíoco mesmo morreu; o resto de barcos de reclamo foron perseguidos precipitadamente mentres regresaban a Notio, onde a forza ateniense principal foi colleita desprevida pola chegada repentina de toda a frota espartana. Na loita que tivo lugar a continuación, Lisandro obtivo unha vitoria total. Alcibíades regresou e tentou desesperadamente contrarrestar a derrota de Notio anotándose outra vitoria, pero Lisandro non podía ser obrigado a atacar a frota outra vez.

Ao final, a responsabilidade da derrota recaeu sobre Alcibíades e os seus inimigos aproveitaron a oportunidade para atacalo e desposuílo do mando, aínda que algúns eruditos modernos cren que Alcibíades foi inxustamente culpado polo erro de Antíoco. Diodoro comenta isto: «Ademais do seu erro en Notio, Alcibíades foi licenciado polas falsas acusacións interpostas contra el polos seus inimigos». Segundo Antony Andrewes, catedrático de historia antiga, as esaxeradas esperanzas producidas polos seus éxitos do verán previo crearan un elemento decisivo para a súa caída. Por conseguinte, Alcibíades condenouse ao exilio.

### Morte 
[dereita|miniatura|Michele de Napoli (1808-1892): *Morte dei Alcibiade* (c. 1839). [Museo Arqueolóxico Nacional de Nápoles.]]
Nos acontecementos previos á batalla de Egospótamos, aínda que  Alcibíades xa non estaba ao mando, no último feito testemuñado da súa carreira, tentou, inutilmente, advertir aos estrategos atenienses do desastre que se aveciñaba: a frota estaba estacionada nunha praia, nun sitio estratexicamente desvantaxoso e lonxe de calquera cidade onde atopar provisións. Aconselloulles, xa que se aprovisionaban en Sestos, que trasladasen alí a frota, onde ademais dispuñan dun porto. Diodoro, con todo, non menciona este consello, argüindo que Alcibíades ofreceu axuda aos xenerais a cambio dunha parte do mando. En calquera caso, os xenerais atenienses «pensando que en caso de derrota poderían ser considerados culpables e que en caso de vitoria podería serlle atribuída a Alcibíades», mandáronlle marchar. Días despois a frota sería aniquilada por Lisandro.

Despois da batalla de Egospótamos, Alcibíades cruzou o Helesponto e refuxiouse en Frixia, co obxecto de conseguir a axuda de Artaxerxes II contra Esparta. Pero os espartanos induciron a Farnabazo a que o deixase apartado. Segundo Plutarco, Lisandro enviou a un representante a Farnabazo para que enviase ao seu irmán a Frixia onde Alcibíades estaba a vivir coa súa amante, Timandra. En 404&nbsp;a.&nbsp;C., cando estaba a piques de saír cara á corte persa, a súa residencia foi rodeada e incendiada. Vendo que non tiña ningunha oportunidade de escapar lanzouse precipitadamente sobre os seus asasinos, daga en man, e morreu cribado por unha choiva de frechas.

Segundo Cornelio Nepote, Timandra «cubriu o corpo de Alcibíades co seu propio vestido e incinerouno morto, coas mesmas chamas do incendio da casa».

Segundo outras fontes nin Lisandro nin Farnabazo foron culpables da morte de Alcibíades senón el mesmo, pois seduciu a unha moza, cuxos irados irmáns incendiaron a casa de Alcibíades, e matárono cos seus arcos cando tentaba escapar do lume.

## Valoracións 
### Carreira política 
Na Grecia antiga Alcibíades era unha figura polarizada. Tucídides reprende ao estadista ateniense pola súa conduta política e os seus motivos. Segundo o historiador, Alcibíades, ao ser "sumamente ambicioso", propuxo a expedición a Sicilia para "obter riqueza e reputación por medio dos seus éxitos". Alcibíades é considerado responsable por Tucídides da destrución de Atenas, debido a que "os seus hábitos ofenderon a todo o mundo e causaron que entregasen os asuntos a outras mans, e así non tardou moito en arruinar a cidade". Doutra banda, Diodoro argumenta que era "de pensamentos brillantes e decidido a grandes empresas". Sharon Press da Brown University sinala que Xenofonte recalca os servizos de Alcibíades ao estado, en lugar do dano que causou. Demóstenes defende os logros de Alcibíades, dicindo que tomara as armas pola democracia, manifestando o seu patriotismo, non mediante obsequios ou diñeiro ou mediante discursos, senón polo servizo persoal. Para Demóstenes e outros oradores, Alcibíades personificou a figura do grande home dos gloriosos días da democracia ateniense e converteuse nun símbolo retórico. Un dos discursos de Isócrates', pronunciado sobre o fillo de Alcibíades, argumenta que o estadista merecía a gratitude dos atenienses polo servizo que lles outorgou Lisias, por outra banda, argumentou nun dos seus discursos que os atenienses debían mirar a Alcibíades como un inimigo porque a tenor xeral da súa vida, "paga con inxurias a axuda dos seus amigos".esquerda|miniatura| Pietro Testa (1611-1650): *Alcibíades bébedo interrompendo o banquete* (1648)Na *Constitución dos atenienses*, Aristóteles non inclúe a Alcibíades na lista dos mellores políticos atenienses, pero en *Analítica Posterior* argumenta que as características dun home orgulloso como Alcibíades son ecuanimidade ante os avatares do destino e intolerancia ante a deshonra. Alcibíades provocou temor nos seus contemporáneos en canto á seguridade de orde política. Por tanto, Andócides dixo del que "non ten por conveniente compasarse el mesmo a cumprir coas leis da cidade, senón que o fagades vós á súa propia conduta". A principal descrición  do home de estado ateniense dáa Cornelio Nepote na súa obra *Vidas*, di que Alcibíades "superou a todos os atenienses en nobreza e dignidade de vida".

Incluso hoxe Alcibíades divide aos estudosos. Para Malcolm McGregor, o antigo xefe do departamento de clásicas na Universidade da Columbia Británica, Alcibíades eran bastante máis un xogador perspicaz que un simple oportunista. Evangelos P. Fotiadis, un prominente filólogo grego, afirma que Alcibíades eran "un diplomático de primeira clase" e tiña "enorme habilidade". Con todo a súa forza espiritual non estaba equilibrada coa súa magnífica mente e tivo a mala sorte de levar a un pobo susceptible á demagoxia. Walter Ellis cre que as súas accións foron escandalosas, pero foron levadas a cabo con brillantez. Pola súa banda, David Gribble afirma que as accións de Alcibíades en contra da súa cidade foron incomprendidas e cre que a "tensión que levou a Alcibíades a romper coa cidade estaba entre o puramente persoal e os principios cívicos". Russell Meiggs, un antigo historiador británico, afirma que o estadista ateniense carecía completamente de escrúpulos a pesar do seu grande encanto e brillantes habilidades.

### Logros militares 
[miniatura|[Félix Auvray (1830-1833): Alcibíades coas cortesás (1833), Museo de Belas Artes de Valenciennes]]
A pesar dos seus comentarios críticos, Tucídides admite nunha breve digresión que "publicamente a súa condución da guerra era tan boa como podería desexarse". De acordo con Paparrigopoulos, Platias e Koliopoulos subliñan o feito de que a expedición siciliana foi unha metedura de pata estratéxica de primeira magnitude, resultante dunha actitude "frívola e unha incrible subestimación do inimigo". Vlachos afirma que Alcibíades xa concibira un plan máis amplo: conquistar o Occidente enteiro. El pensaba conquistar Cartago e Libia, logo atacar Italia e, despois de gañar estes, facerse con Italia e o Peloponeso. A decisión inicial da *ekklesía* proporcionou unha razoable forza militar, que máis tarde foi irrazoable e custosa polas esixencias de Nicias.

Kagan cre que mentres Alcibíades era un comandante de habilidade considerable, non era ningún xenio militar, e a súa confianza e ambicións foron máis aló da súa destreza.

Press argumenta que "aínda que Alcibíades poida ser considerado un bo xeneral pola súa actuación no Helesponto, non debería selo sobre a base da súa actuación en Sicilia", pero "as virtudes de Alcibíades como xeneral superan os seus defectos".

### Habilidade oratoria 
Plutarco afirma que "Alcibíades era un hábil orador ademais dos seus outros talentos" mentres que Teofrasto argumenta que Alcibíades era o máis capacitado para descubrir e comprender o que se requiría nun caso dado. Con todo, adoitaba tropezar na metade do seu discurso, pero logo renovábao e proseguía. Incluso o ceceo que tiña, que foi apuntado por Aristófanes, fixo a súa conversación persuasiva e chea de encanto. Eupolis di que foi "príncipe dos faladores, pero moi incapaz na oratoria"; do que se di que é máis elocuente nos seus discursos privados que orando ante a *ekklesía*. Pola súa banda, Demóstenes subliña o feito de que Alcibíades fose considerado como "o máis hábil orador do día". Kagan recoñece o seu poder retórico, mentres que Thomas Habinek, catedrático de Clásicas na University of Southern California, cre que o orador Alcibíades parecía ser o que a súa audiencia necesitaba en calquera ocasión. Segundo Habinek, no campo da oratoria, o pobo respondeu ó agarimo de Alcibíades co seu propio agarimo. Por tanto, o orador era "a personificación da cidade falando con, e namorada de, si mesma".
## Alusións na comedia, filosofía e literatura 
: *Para máis detalles sobre este tema, ver Alcibíades (personaxe de ficción)*
Alcibíades non foi perdoado pola comedia antiga e os argumentos testemuñan un enfrontamento épico entre Alcibíades e Eupolis, moi similar ao de Aristófanes e Cleón. No xuízo ao que é sometido, Sócrates debe refutar o intento de culpalo polos crimes dos seus ex discípulos, incluíndo a Alcibíades. Por iso, declara na "Apoloxía": "Nunca fun o profesor de ninguén".

Trala súa morte, Alcibíades goza dunha presenza relevante na arte, aparecendo en obras medievais e renacentistas, así como en importantes textos da literatura moderna. Continúa fascinando ao mundo contemporáneo, en particular como personaxe principal de novelas históricas: por exemplo, as de Anna Bowman Dodd, Gertrude Atherton, Rosemary Sutcliff, Daniel Chavarría, Steven Pressfield e Peter Green. É o personaxe central na novela Viaxe a través do tempo de Paul Levinson, *The Plot To Save Socrates*, no *Socrate* de Erik Satie, composición para voz e pequena orquestra (o texto componse de pasaxes de Victor Cousin sobre as obras de Platón), e na novela curta *The Gods Abandon Alcibiades* de Joel Richards, nomeada ao Premio Nébula.

A frase "O can de Alcibíades" fai referencia a unha estratexia de distracción para desviar a atención do público. Isto é debido a unha anécdota segundo a cal Alcibíades cortou o rabo ao seu can en público e cando lle preguntaron o porqué de tan absurdo comportamento contestou que, mentres falaban do seu can, non falaban das arbitrariedades e corrupcións do seu goberno.
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
;Fontes primarias

* Andócides, *Contra Alcibíades*. Véxase o texto orixinal en Perseus program
* Aristófanes, *As ras*
* Aristóteles, *Constitución dos atenienses*. 
* Aristóteles, *Historia dos animais* 
* Cornelio Nepote, *Alcibíades*
* Demóstenes, *Contra Midias* 
* Diodoro Sículo, *Biblioteca histórica* 
* Isócrates de Atenas, *Busiris*
* Lisias, *Contra Alcibíades 2*
* Platón, *Alcibíades 1*. 
* Platón, *Apoloxía de Sócrates*
* Platón, *O banquete* 
* Tucídides, *Historia da Guerra do Peloponeso*, libros v-viii
* Xenofonte, *Helénicas*

;Fontes secundarias

* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Paparrigopoulos, Konstantinos (-Pavlos Karolidis) (1925), *History of the Hellenic Nation (Volume Ab)*. Eleftheroudakis (in Greek).
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*   In Greek.
* Vlachos, Angelos (1974). ''Thucydides' Bias''. Estia (en grego).
*  

### Ligazóns externas 
* 
* 
* 
* 
* 
*