Verxebán

O **verxebán** (***Verbena officinalis***) é unha herba perenne nativa do sueste de Europa. Tamén recibe o nome de **orxabán**, **verbena** e **herba da cruz**, entre outros.
thumb|250px|Flores.

## Descrición 
É unha planta herbácea perenne, de terreos ermos, que medra até os 100&nbsp;cm ou máis de altura. O seu talo é erecto, obtuso, cuadrangular e moi ramificado, e está marcado por dous sucos lonxitudinais. As follas son opostas, pecioladas, rexas, pinnadas, lanceoladas e con lóbulos profundos. As flors son miúdas, de cor branca a azul púrpura ou lila clara, sesiles, e se agrupan en espigas paniculosas axilares e terminais. A corola ten forma de funil. O froito é unha cápsula con catro sementes. Florea de xuño a setembro. A raíz e mais as follas son amargas.

## Distribución e hábitat 
Medra de xeito espontáneo en Europa, Asia, África e tamén agora en América. Atópase en terreos ermos con certa humidade e nos bordos dos camiños. É subnitrófila.

## Cultivo 
Porpágase por semente ou raíces. Está amplamente naturalizada fóra do seu ámbito nativo.

## Usos 
Considérase vulneraria, detersiva, febrífuga e resolutiva; hoxe, porén, úsase pouco en medicina e non ten a celebridade dos antigos tempos.

### Etnografía 
O verxebán adóitase usar en Galiza coma unha das herbas de San Xoán, por ser medicinal e ser considerada na cultura galaica (e noutras, especialmente do oeste e norte de Europa) coma herba sacra e para afastar os maos espíritos.

Os druídas venerábana moito; antes de a apañar facían un sacrificio á terra; arrincábana de mañá cedo; na canícula facían aspersións de auga lustral para afastar os maos espíritos; tamén se servían da mesma planta para limparen os altares de Xúpiter.
Atribuíanselle moitas propiedades, entre outras, a de reconciliar os corazóns distraídos; con ela facíanse coroas,e a chamaban herba sacra, cinxíana na fronte os reis de armas, cando se lles mandaba ir anunciar a paz ou a guerra.

No nordés europeo foi tamén sinalada coma unha herba sacra, usada en rituais para limpar e defenderse contra doenzas do demo.

De acordo a William Faulkner na súa historia curta "An Odor of Verbena", a verbena ou verxebán é o única cheiro que pode ser ulido polos cabalos sen perderen o rastro.

### Propiedades 
#### Principios activos 
Como herba medicinal utilízase a planta enteira enxugada, sobre todo a flor e en menor importancia a raíz. O principio activo do verxebán é un heterósido chamado verbenalósido que ten carácter estimulante do sistema nervioso parasimpático e por hidrólise produce verbenalol, verbenalina, verbenanina e hastatósido.
#### Composición química 
O verxebán está composto por mucilaxes, glicósidos, aceite esencial (citral, terpenos, alcohois terpénicos e xeramiol), saponina, ácido silícico, ácido cafeico, taninos e principios amargos.

#### Usos medicinais 
* Sedativo: estimula o sistema parasimpaticomimético debido ao heterósido irioide, verbenalol reducindo a forza e frecuencia do latexo cardíaco e estimulando o peristalismo intestinal. Pola súa actividade sedativa utilízase para combater o insomnio provocado por estados de nerviosismo que non permiten conciliar o soño. Acaba coas xaquecas pola súa actividade antineurálxica e sedativa.
* Neuroprotector: o extracto acuoso de *Verbena officinialis* amosou efectos neuroprotectores fronte á doenza do Alzheimer.
* Adstrinxente: os taninos frean ls diarreas e son hemostáticos locais favorecendo a coagulación das feridas. 
* Antiinflamatoria: as mucilaxes diminúen as inflamacións ademais de unir a capacidade demulcente que relaxa, suaviza e protexe a pel e as mucosas. 
* Antiespasmódica: o verbenalol é un glicósido con efectos parasimpaticomiméticos, antitérmico, uterotónico e vasodilatador renal.
* Enfermidades infecciosas: o verxebán recomendouse para a convalecencia de doenzas agudas.
* Xinecoloxía : as infusións de verxebán recoméndanse para aumentar o volume de leite. Para evitar menstruacións dolorosas e reumatismo.
* Sistema dixestivo: en grandes cantidades, pode provocar o vómito.
* Hipnótico: o verxebán poduce unha lixeira depresión do sistema nervioso central.
* Contra a tose: os iridoides exercen un efecto calmante sobre a mucosa respiratoria inhibindo o reflexo da tose.
* Dixestivo: tense comprobado que o verxebán aumenta a produción de zumes gástricos nos animais. 
* Tense usado para o tratamento do nerviosismo, insomnio, ansiedade, esgotamento físico, esgotamento psíquico, tose improdutiva, na asma, a bronquite, o arrefriado común, dispepsias, discinesia biliar, oliguria, retención urinaria, edema, artrite, astralxias, gota. Tamén se utilizou por vía tópica para o tratamento de estomatite, larinxite, dermatite, prurito, queimaduras e contra o vampirismo. e *herba dos lebrosos*.		

En Portugal aparecen diferentes nomes comúns relacionados cos galegos coma: *algebão, algebrão, gerbão, gerivão, girbão, jarvão, urgebão, erva-sagrada* e *verbena*.

Sinónimos:
* *Verbena tenuispicata* Stapf [1885, Denkschr. Kaiserl. Akad. Wiss. Math.-Naturwiss. Kl., 1 : 34]
* *Verbena sororia* D.Don [1825, Prodr. Fl. Nepal. : 104]
* *Verbena rumelica* Velen. [1891, Fl. Bulg. : 441]
* *Verbena vulgaris* Bubani

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Universidad de Extremadura. Lecciones hipertextuales de Botánica. Consultado 1 marzo de 2008. URL dispoñíbel a: https://web.archive.org/web/20080920111433/http://www.unex.es/polen/LHB/asteridae/verbenac.htm
* Gausachs i Calvet R. Les herbes remeieres. De la cultura popular al fàrmac. Una aproximació etnobotànica. Vol.1. Barcelona: Rafael Dalmau, editor, 2007.p.&nbsp;326, 327.
* Lavnert E. Guía de las plantas medicinales y comestibles de España y Europa. Barcelona: Ediciones Omega S.A., 1982.p.&nbsp;154 
* Polunin O. Guía de campo de las flores de Europa. Barcelona: Ediciones Omega S.A., 1991.p.&nbsp;396, 397
* Polunin O, Smythies B.E. Guía de campo de las flores de España. Barcelona: Ediciones Omega S.A., 1981.p.&nbsp;326, 327.
* Consejo general de colegios oficiales de farmacéuticos. Plantas medicinales y fitoterapia II. 2001.p.&nbsp;204, 205. 
* Bolòs O, Vigo J, Masalles R, Ninot J. Flora. Manual dels països catalans. Barcelona: Pòrtic, 2005.p.&nbsp;758.
* Barnes J, Anderson L, Phillipson J. Plantas medicinales. Barcelona: Pharma Editora, 2004.p.&nbsp;502,503.
* Guía de plantas medicinales. Plantas para la salud. Tomo 6. Madrid: Ediciones Rueda, 2003.p.&nbsp;411.
* Ticli B. El herbario de la salud. Barcelona: Editorial de Vecchi, 1997.p.&nbsp;125.
* Berdonces i Serra. Gran enciclopedia de las plantas medicinales. Barcelona: Ediciones Tikal.p.&nbsp;947, 948.
* Diccionario integral de plantas medicinales. Madrid: RBA Integral, 2002.p.&nbsp;601. 
* Universitat de Barcelona. Herbari virtual del Mediterrani occidental. Data d'accés 5 d'abril de 2008. URL dispoñíbel a: http://herbarivirtual.uib.es/cat-ub/especie/4826.html
* Casado Ponce, Damián y Fernández López C. *Flora de Jaén*. Imprentavila 2006, pg. 238.

### Ligazóns externas 
* Portal educativo de Ciencias Naturais e Aplicadas (en castelán) 
* *Verbena officinalis* en Linneo (en castelán) 
* *Verbena officinalis* en Dietética profesional(en castelán)
* *Verbena officinalis* en Flora Ibérica, RJB-CSIC (en castelán)