Xermade

**Xermade** é un concello da provincia de Lugo, que pertence á comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2022 tiña 1.768 habitantes.

## Demografía 
Segundo o IGE, en 2020 tiña 1 783 habitantes (875 homes e 908 mulleres). O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é «».

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:bar       value:rgb(1,0.75,0.4)

ImageSize = width:700 height:300
PlotArea = left:50 bottom:20 top:20 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:6000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:white

PlotData=
  color:bar width:20 align:left
  bar:1900 from:0 till:4059
  bar:1910 from:0 till:4101
  bar:1920 from:0 till:4216
  bar:1930 from:0 till:4782
  bar:1940 from:0 till:5214
  bar:1950 from:0 till:5267
  bar:1960 from:0 till:5139
  bar:1970 from:0 till:4209
  bar:1981 from:0 till:3502
  bar:1991 from:0 till:3044
  bar:2001 from:0 till:2690
  bar:2009 from:0 till:2256
  bar:2014 from:0 till:2036
  bar:2015 from:0 till:1985
  bar:2016 from:0 till:1943
  bar:2017 from:0 till:1884
  bar:2018 from:0 till:1841
  bar:2019 from:0 till:1806
  bar:2020 from:0 till:1783

PlotData=
  bar:1900 at: 4059 fontsize:S text:4&nbsp;059 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 4101 fontsize:S text:4&nbsp;101 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 4216 fontsize:S text:4&nbsp;216 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 4782 fontsize:S text:4&nbsp;782 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 5214 fontsize:S text:5&nbsp;214 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 5267 fontsize:S text:5&nbsp;267 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 5139 fontsize:S text:5&nbsp;139 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 4209 fontsize:S text:4&nbsp;209 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 3502 fontsize:S text:3&nbsp;502 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 3044 fontsize:S text:3&nbsp;044 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 2690 fontsize:S text:2&nbsp;690 shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 2256 fontsize:S text:2&nbsp;256 shift:(-10,5)
  bar:2014 at: 2036 fontsize:S text:2&nbsp;036 shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 1985 fontsize:S text:1&nbsp;985 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 1943 fontsize:S text:1&nbsp;943 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 1884 fontsize:S text:1&nbsp;884 shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 1841 fontsize:S text:1&nbsp;841 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 1806 fontsize:S text:1&nbsp;806 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 1783 fontsize:S text:1&nbsp;783 shift:(-10,5)

## Xeografía 
### Situación 
Limita cos concellos de Muras, Vilalba, Guitiriz na provincia de Lugo e os concellos de Monfero e As Pontes de García Rodríguez na provincia da Coruña.

O termo municipal abrangue dez entidades colectivas ou parroquias, e 232 lugares.

### Orografía 
A Serra da Carba delimita o concello polo norte, chegando aos 876 metros en Goía – Peñote. Ao oeste está a Serra da Loba, cun cumio de 706 metros no Candieiro e os 702 metros no Serrón do Lobo.

Numerosos ríos e regatos reparten a auga do concello ata o Atlántico e o Cantábrico. A través do Trimaz e o Labrada, chegan ao Ladra, que a canaliza ata o río Miño. Polo norte, o río Eume delimita Xermade e Muras.

A topografía do concello é en xeral chá. De tódolos xeitos o relevo faise máis agreste no norte e oeste do concello, onde comezan as serras da Carba (700-800 m) e da Loba (700 m). De ámbolos dous sistemas montañosos descenden arroios de cara ós ríos Labrada e Trimaz, afluentes do Ladra, que verte as súas augas no curso alto do Miño. Un pequeno treito do noroeste aporta as súas augas á conca do Eume.

### Comunicacións 
Xermade atópase a 50 quilómetros de Lugo.

* Dende a A6: Saída en Parga ou Guitiriz, en dirección a Buriz, pola LU-170.
* Dende a A8: Saída de Vilalba, pola LU-861.
* Dende a AG-64: Polas saídas de Cabreiros e Lousada.
* Dende Viveiro, pola estrada LU-540

### Climatoloxía 
O clima é oceánico con invernos chuviosos e con neve nos cumios. Os veráns son frescos.

## Historia 
### Toponimia 
O topónimo fai referencia ao nome do antigo posuidor da *uilla* altomedieval *(*granxa, explotación agrícola). En concreto, viría de *(uilla) Ieremiati*, como flexión vulgar en xenitivo do nome bíblico *Ieremias*, nome atestado na Galiza na época medieval. Alternativamente, tamén poder provir de **(uilla) Germinati*, forma en xenitivo de *Germinatus*, nome de orixe latina.

### Escudo 
O escudo está composto por unha banda de ouro, un báculo de prata e dous besantes. O báculo de prata fai referencia á xurisdición dos mosteiros de Meira e Monfero sobre estas terras. Os dous besantes están relacionados coa abundacia de testemuñas arqueolóxicas, en particular ás referidas á cultura castrexa. Todos estes elementos sitúanse sobre un campo de sinople (verde) que representa a importancia da vexetación para a vida deste concello. vén a representar que é un concello creado na xurisdición real.

### Historia do Concello 
#### Idade Antiga 
Varios xacementos do Paleolítico sitúan en Xermade unha grande actividade nas primeiras épocas do poboamento de Galicia: Abrigo Curaceiro (Penaparda-Burgás), O Muíño Novo (Lousada) e a Pena Grande de Férvedes. Son abrigos entre rochas que serviron de morada e refuxio aos primeiros habitantes de Xermade. Ao pé do xacemento Férvedes II, na Pena Grande de Férvedes, atopouse a manifestación artística máis antiga coñecida ata hoxe en Galicia; o colgante de Férvedes, unha peza ornamental do Paleolítico superior de máis de 17 000 anos de antigüidade. A máis salientable é a necrópole de Lousada, na Abelleira, que é un conxunto de medoñas na que se atoparon diversos restos, entre eles puntas de frechas.

Os castros presentes no concello son manifestacións da cultura castrexa. Cómpre destacar os castros de Xemaré e das Testas (en Burgás), a Aira dos Mouros e O Castro (en Cabreiros), o Castro da Igrexa (en Cazás), Castrorramil (en Momán), Castrillán, Sucastro e A Graña (en Roupar) e o Monte do Castro (en Miraz).

A asentamento romano da Graña é unha das poucas vilas romanas documentadas na Terra Chá. As escavacións sacaron a luz estruturas relacionadas co uso termal, entre elas un hipocausto de grandes dimensións (cunha cámara de máis de 17,32 m²). Este hipocausto está identificado como o máis grande de Galicia, por diante de Noville e da media galega, que se sitúa nos 10,7 metros cadrados.

A estancia dos romanos corrobórase coa aparición en Cazás dunha lápida ofrendada ós lares viais, coa inscrición LARIBUS VIALIBUS PLACINIDA EX VOTO POSUIT, facendo referencia a unha posible vía que pasaba polo termo.

#### Idade Media 
Por Xermade pasaba o Camiño Real da Carba. Entraba por Lousada e saía na parroquia de Roupar. Esta ruta unía Mondoñedo e Ferrol e foi unha importante vía de comunicación na Idade Media.

No Antigo Réxime, as parroquias de Lousada e Burgás, esta última do señorío do conde de Lemos, formaban parte da xurisdición de Vilalba; a de Roupar pertencía ó mosteiro  de Meira e a de Momán, ó de Monfero; a de Xermade formaba parte do señorío dos Andrade e a de Cabreiros inseríase ma xurisdición das Pontes de García Rodríguez.

Pascual Madoz, no seu *Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar*, detalla a súa orografía, poboación e organización administrativa en 1847.

## Patrimonio 
### Patrimonio relixioso 
* Igrexa Parroquial de San Xulián. Construída no s. XVIII e reformada no século XX. De planta rectangular; conta cunha espadana de dous corpos e tres vans. A fachada principal ten un arco semicircular e sobre el unha fiestra co mesmo tipo de arco. O presbiterio ten un retablo da segunda metade do s. XVIII de estilo barroco en tons vermellos e azuis e molduras douradas. No retablo aparecen as imaxes da Virxe do Carme (s. XVIII); San Xulián (titular) e a Dolorosa; a Inmaculada, San Roque e Santa Ana.

* Capela da Divina Pastora. Pequeno santuario reconstruído a finais de século. Consta dunha nave cuberta a dúas augas e sancristía. Ten un pequeno pórtico a tres augas sobre catro pilastras de cantaría.

* Capela de Santo Antón, dunha nave. Na entrada da sancristía figura o ano 1.751.

* Igrexa Parroquial de San Pedro Fiz de Roupar, dos séculos (XVI-XVIII)

* Ermida de Buscalte

* Capela do Reguengo ou Capela de San Xosé.

* Capela do Camiño. Na súa porta aparece esta inscrición: “ESTA CAPILLA LA HIZO DN./ FRANCO PEZ I PEÑA, PRO./ AÑO DE 1.790”.

* Capela das Castiñeiras Cinco cruceiros conservan restos de policromía.

Destacan os cruceiros:
*do Xastre (Burgás)
*de Leboré (Cabreiros)
*do rego (Cabreiros)
*do Castellano (Candamil)
*do aruxo (Cazas)
*de Vilachá (Lousada)
*da igrexa de Burgás
*do adro da igrexa de Cabreiros
*da Casavella (Cazas)
*do adro da igrexa de Miraz
*de Ferreirías (Piñeiro)
*do campo (Roupar)
*do adro da Igrexa de Xermade
*do barro (Burgás)
*de Casavella (Cazás)
*da panda (Piñeiro)
*da Xunqueira (Piñeiro)
*do campo (Roupar)
*da criba (Roupar)
*Cristo enxoito (Xermade)

### Patrimonio natural 
* Río Eume: delimita Xermade polo noroeste, dando nome ao Parque natural das Fragas do Eume. Este espazo está cuberto en gran parte por fragas de carballo e castiñeiro con alta diversidade de especies forestais e fauna. Abrangue unha zona de Xermade limitando coa provincia da Coruña.

* Complexo Húmido Parga - Ladra - Támoga. Formado por unha extensa rede fluvial con lagoas, árbores de ribeira (ameneiros, salgueiros, freixos, carballos e acivros centenarios) e zonas húmidas asociadas a pasteiros, áreas agrícolas. Acolle un importante número de aves acuáticas e mamíferos.

* LIC Serra do Xistral. Inclúe no seu espazo de Rede Natura a Serra da Carba, sistema montañoso que se estende polo norte do concello. De grande importancia ecolóxica pola presenza de especies endémicas típicas destas zonas e diversos tipos de uces. Na parte alta dos vales predomina o bosque caducifolio. Fauna variada pola diversidade de hábitats.

* Os Lagos de Lousada. É un espazo privado de interese natural (EPIN), unha figura de protección pensada para áreas en mans de particulares nas que existen formacións naturais, especies ou hábitats de flora e fauna silvestres.

### Patrimonio civil 
Entre os elementos que conforman o patrimonio civil de Xermade están os muíños, como o de Burgás e os batáns, dos que se conservan restos en Lousada.

Outras construcións singulares de arquitectura civil son:

*A Neveira de Lousada

* Escola Habanera de Roupar. A *Sociedad de Instrucción, Beneficencia y Recreo de Hijos de Roupar* impulsou a creación dunha escola en Roupar, construíndo o edificio no ano 1921. Actualmente está destinado a centro sociocultural da parroquia de Roupar de Arriba.

## Xermade na cultura popular 
"Rabeache pola peneira/ rabeache por peneirar/ e rabeache por te casar/ na parroquia de Roupar"

"Aún recuerdan los más viejos/ de Pepa la Loba andanzas/ por Germade y por Cospeito/ por Muras y Santaballa./ Cometió robos y crímenes/ vivió en el monte escondida/ hasta que un día quedó / su banda disminuida./ Pepa vivió con un hombre/ que por marido trataba/ en una casa en Roupar/ que está cerca de Villalba./ Allí moriría un día/ en la abejera instalada/ viuda y cuidando a un hijo/ y no se supo más nada"

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Igrexa de Momán.JPG|Igrexa de San Mamede de Momán.
Ficheiro:Cruceiro igrexa Momán.JPG|Cruceiro no adro da igrexa de Momán.

## Lugares de Xermade 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Xermade véxase: Lugares de Xermade.

## Parroquias 
## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* 
*
*
*

### Ligazóns externas 
* Toponimia de Xermade 
*Sitio web oficial do Concello