Artiodáctilos

Os **artiodáctilos** (**Artiodactyla**) son unha orde de mamíferos ungulados caracterizados porque as súas extremidades rematan en catro dedos, e o peso do seu corpo recae nos dedos terceiro e cuarto (dos cales, polo menos apoian dous no chan) en contraste cos outros ungulados, os perisodáctilos, nos que o peso do corpo recae no terceiro dedo, na maior parte deles, ou totalmente neste, como nos équidos.

Unha das características máis distintivas do grupo é a forma do astrágalo, un óso do tornecelo, que ten unha estrutura de dupla polea, o que lle dá unha maior flexibilidade aos pés. Os aridodácilos habitan en todos os continentes, excepto na Antártida, aínda que os que se encontran en Australia foron introducidos polo ser humano.

Os artiodáctilos actuais (sen contar os taxons fósiles) inclúen 10 familias con ao redor dunhas 235 especies, moitas delas de grande importancia alimenticia, económica e cultural para os seres humanos, entre as que destacan camelos, llamas, porcos, hipopótamos, vacas, antílopes, cervos, xirafas, cabras etc.

O grupo, tal como se condidera aquí, exclúe aos cetáceos, aínda que recentes datos sobre as secuencias de ADN indican que comparten un antepasado común con eles, polo que resulta que sería un grupo parafilético. Segundo moitos autores o grupo filoxeneticamente correcto sería o dos *Cetartiodactyla* (de *Cetacea* + *Artiodactyla*).

[miniatura|250px|[Xirafa.]]

## Características 
[miniatura|dereita|240px|Ósos da pata dianteira dereita de varios artiodáctios. De esquerda a dereita: porco (*[Sus scrofa*), cervo (*Cervus elaphus*) e camelo (*Camelus bactrianus*).]]
[miniatura|dereita|240px|Exemplar de [porco celta.]]
O dos artiodáctilos é un grupo moi variado, con cerca de 220 especies descritas, que inclúen moitos animais con grande importancia económica para o ser humano, como o boi, a cabra, o camelo, o hipopótamo e o porco, entre moitos outros.

Hai especies nativas de todos os continentes, excepto da Australia e a Antártida. A maioría vive en hábitats terrestres, incluíndo sabanas, montañas e bosques, pero tamén hai un grupo semiacuático, o dos hipopótamos.

A maioría son fitófagos —e nesta orde encóntranse os ruminantes e os tilópodos, cos seus aparellos dixestivos especializados—, mais algúns son omnívoros, coma os porcos.

Entre estes animais encóntranse algúns dos mamíferos máis rápidos, como moitos antílopes.

### Patas 
[miniatura|180px|Dedos dun [porco.]]
[miniatura|180px|Dedos dun [dromedario.]]
[miniatura|180px|Cornos "verdadeiros" dun búfalo africano (*[Syncerus caffer*).]]
[miniatura|180px|Cornos caducos dun [cervo.]]
[miniatura|180px|Osiconos dunha [xirafa.]]
miniatura|180px|Boca dunha vaca. Véxase a ausencia de incisivos e caninos no maxilar superior.

Nos artiodáctilos, o eixe das patas pasa entre os dedos terceiro e cuarto, que son similares e máis longos que os dedos segundo e quinto, que case sempre están reducidos ou incluso atrofiados.

O número de dedos nas especies actuais é par (2 ou 4), excepto nos taiasúidos, cuxas patas posteriores teñen só tres dedos funcionais.

Os dedos están cubertos por pezuños. Na maioría dos casos, os metacarpianos e metatarsianos dos dedos longos sóldanse entre si para formaren un só elemento, chamado *óso de cana*.

Os dedos segundo e quinto redúcense a delgadas estruturas óseas unidas aos anteriores, ou ben poden desaparecer totalmente.

Tanto o cúbito como o peroné están moi reducidos, mentres que o radio e a tibia adquiren gran desenvolvemento.

### Cornos 
Un carácter moi típico de numerosos artiodáctilos (cérvidos, antilocápridos, bóvidos e xiráfidos) é a presenza de cornos situados de maneira simétrica a ambos os lados da fronte, cerca das órbitas oculares.

Eates cornos poden ser de catro tipos: cornos *verdadeiros*, cornos con hastas, osiconos e estoxos córneos caducos.

;Cornos *verdadeiros*
Os cornos "verdadeiros" teñen un núcleo de óso cuberto por unha envoltura permanente de queratina. Son típicos dos bóvidos. Estes cornos desenvólvense sobre o periósteo do óso frontal.

Estas cornamentas poden ser ramificadas, como no cervo (*Cervus elaphus*) ou palmadas, como no alce (*Alces alces*).

; Osiconos 
Os osiconos son protuberancias permanentes de estrutura ósea que derivan de cartilaxea osificados que proceden do óso frontal ou dos parietais (fusionados) durante a vida do animal, e que están recubertos de pel e pelo. Preséntanos só os xiráfidos.

## Taxonomía 
O taxon foi descrito en 1848 polo zoólogo, anatomista e paleontólogo 
inglés Richard Owen; o nome que prouxo, *Artiodactyla* compúxoo cos elementos do grego antigo ἀρτιο- *artio-*, derivado de ἄρτιος *ártios* "par", e -δάκτυλα *-dáktila*, plural de -δάκτυλο *-dáktilo*, de δάκτυλος *dáktilos*, "dedo".

### Clasificación 
A clasificación tradicional dos artiodáctilos (segundo ADW, Catalogue of Life , SIIT e 
e MSW), é a seguinte:
[miniatura|200px|Un exemplo de *[Suidae* ben coñecido: porcos ibéricos.]]
[miniatura|200px|Un exemplo de *[Bovidae* ben coñecido: a vaca Holstein.]]

'*Orde *Artiodactyla***
* **Suborde *Tylopoda'''* 
** Familia *Camelidae* 
* *'Suborde *Suina*'* 
** Familia *Hippopotamidae''

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* D'Ancona, Humberto (1972): *Tratado de Zoología*. Tomo II. Zoología especial. 4ª ed. Barcelona: Editorial Labor, S. A., p.&nbsp;985.
* Grassé, P.-P. (1980): *Zoología*. Tomo 4. Vertebrados. Reproducción, biología, evolución y sistemática. Barcelona: Toray-Masson. ISBN 84-311-0270-5, pp.&nbsp;204–206.
* Hickman, C. P., W. C. Ober e C. W. Garrison (2006): *Principios integrales de zoología*, 13ª ed. Madrid: McGraw-Hill Interamericana. ISBN 84-481-4528-3.
* Nielsen, K. (2001): Animal Evolution: Interrelationships of the Living Phyla. 2nd edition. Oxford University Press. ISBN 0-19-850682-1.
* Price, S. A.; O. R. P. Bininda-Emonds & J. L. Gittleman (2005): "A complete phylogeny of the whales, dolphins and even-toed hoofed mammals (Cetartiodactyla)". *Biological Review* **80** (3): 445-473. Resumo.
* Wilson, D. E. & Reeder, D. M. (editors) (2005): *Mammal Species of the World*. Third edition. Baltimore, Maryland, EE.UU.: The Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-8221-4.

### Ligazóns externas 
* *Artiodactyla* no SIIT
* *Artiodactyla* en Tree of Life 
* Order *Artiodactyla* en users.tamuk.edu 
* Order *Cetartiodactyla*  en ultimateungulate 
* Orden Artiodáctilos en Ángel Cabrera Latorre (1914): *Fauna ibérica. Mamíferos*. Ed. Facsímile