Wampum

[miniatura|400x400px|*Wampum* [Pobos iroqueses|iroqués e algonquino conmemorativo dun tratado de paz do século XVII. Museo Peabody, Universidade Harvard.]]
O ***wampum***, coñecido tamén como '*colar de *wampum*** ou **cinto de *wampum'''*, é un adobío elaborado á base de cunchas empregado polos nativos americanos no nordés do continente como obxecto diplomático e relixioso, e tamén como moeda. 

Aínda que a palabra *wampum* se utilizou con frecuencia para se referir a diferentes tipos de doas, cunchas ou obxectos con doas, en puridade ten que ver só cun tipo específico de doas, que se distingue doutras por unha combinación de catro criterios: o material empregado —certas cunchas mariñas que se achan exclusivamente na costa atlántica—, a súa forma tubular e o seu tamaño —de 3 a 5 mm de diámetro e de 7 a 10 mm de lonxitude—.

Alternando as cores das doas, exclusivamente branco e púrpura, ilustrábanse adoito variados motivos, como cadrados, rombos, hexágonos, triángulos, cruces, liñas paralelas e/ou oblicuas, zigzags, círculos, machadas, edificios, figuras animais ou humanas etc.

## Etimoloxía 
A palabra *wampum* é unha abreviatura de *wampumpeague* ou *wampumpeake*, unha palabra algonquina meridional de Nova Inglaterra. Adoptada na lingua inglesa a principios do século XVII, esta expresión simplemente significa "cordel de cunchas brancas". Consonte a explicación de J. N. B. Hewitt:

Os neerlandeses denominaban o *wampum* coas expresións *sewan* ou *zeewant* no pidgin de Delaware.
miniatura|301x301px|Colar e póla de "porcelana".
Os franceses e os canadenses utilizaban para se referir ao *wampum* as expresións *collier* ou *collier de porcelaine* ("colar" ou "colar de porcelana"), mentres que os ingleses falaban de *wampum belts* ("cintos de *wampum*"). En ambos os casos referíanse ao mesmo obxecto, que se intercambiaba durante reunións diplomáticas oficiais. Na actualidade, os obxectos de *wampum* clasifícanse adoito segundo a súa forma como colares ou cintos.

Cómpre indicar que a principios do século XVII, a palabra francesa *porcelaine* ou *pourcelaine* refería á nácara e á substancia pulida das cunchas dun determinado molusco da familia *Cypraeidae* empregada na xoiaría.

É importante distinguir entre os colares e as pólas de *wampum*, xa que estas últimas consistían só en doas enfiadas nun cordel. Estas doas comerciábanse individualmente ou atadas xuntas para formaren unha única unidade de varios centos de doas.

## As perlas brancas de *esnoguy* 
O explorador francés Jacques Cartier desembarcou na illa de Montreal e visitou a aldea de Hochelaga en 1535. Os habitantes desta aldea apreciaban particularmente as doas brancas feitas con cunchas, ás que estes iroqueses do río San Lorenzo chamaban *esnoguy* —ou *eſurgni*— na transcrición de Lescarbot— .

Cartier foi tamén o primeiro europeo en describir o *wampum*. No entanto, o *esnoguy* non é estritamente *wampum*, xa que procede de cunchas de auga doce.]]
Crese que o comercio de doas discoidais entre os grupos da costa atlántica que tiñan acceso a cunchas mariñas e os grupos xeograficamente arredados destas fontes de subministración, como os iroqueses e outros grupos da rexión dos Grandes Lagos, comezou antes da chegada dos europeos a América. Con todo, só logo do contacto entre europeos e nativos americanos as doas tubulares se estenderon cara ao interior. O uso crecente de puntas de metal e ferramentas europeas, ás que os nativos americanos pasaron a ter acceso, levou a un aumento considerable na produción de doas, ata o punto de que a rexión da costa leste pasou a coñecerse como "terra do *wampum*", e os pobos algonquinos que vivían ao longo da costa atlántica, como os narragansetts e os pequots, que as producían, foron chamados "mestres de moeda".

O *wampum* converteuse nunha mercadoría importante no comercio de peles. Foi a través deste produto que os neerlandeses e os ingleses puideron obter os milleiros de peles que precisaban para o comercio. Na procura de beneficio por riba de todo, decatáronse axiña do enorme potencial do *wampum*. Parece que o mellor xeito de animar os nativos americanos que vivían nas rexións interiores do continente a traeren as súas peles aos comerciantes europeos era proporcionarlles *wampum*. O *wampum* era a fonte do comercio de castores, e só con bens, sen *wampum*, non podían obter castores dos indios, tal e como lles explicou William Stuyvesant, gobernador dos Novos Países Baixos, aos directores da Compañía Neerlandesa das Indias Occidentais en 1660.

Estas doas foron adquiridas polos neerlandeses a produtores nativos americanos a cambio de diversos bens comerciais fabricados en Europa. Logo, con estas doas, os neerlandeses dirixíronse aos pobos nativos americanos máis ao oeste, que lles subministraban peles. Ao enviaren as doas desde a costa cara ao interior, fomentouse a exportación de peles ás colonias, onde os investidores acadaron grandes beneficios ao envialas a Europa. Lynn Ceci explica o movemento destes intercambios, que adoptou a forma dun triángulo comercial.

Á medida que o comercio medraba, estalaron guerras de conquista co obxectivo de controlar as fontes de subministración de doas e bens comerciais entre os grupos implicados no comercio. Por exemplo, os mohawks —iroqueses— subxugaron os mohicanos —un pobo algonquino produtor de doas— arredor de 1629, e os ingleses atacaron os pequots —tamén un pobo algonquino— arredor de 1637. O ataque do exército británico á Primeira Nación Pequot, que naquel momento controlaba a maior parte da produción de doas de América, e a guerra resultante, foi considerado por moitos historiadores como o primeiro xenocidio na historia dos Estados Unidos".

## Uso do *wampum* como moeda 
### En Nova Holanda e Nova Inglaterra  
[miniatura|[Cuncha da rexión de Long Island, Nova York, empregada na fabricación de *wampum*. Museo de Pointe-à-Callière.|300x300px]]
Debido á grave escaseza de moeda metálica nas colonias neerlandesas, provocada pola negativa da Compañía Neerlandesa das Indias Occidentais a subministrarlles moedas metálicas aos colonos, estes recorreron ao *wampum* como forma de moeda. A elección deste produto non só se baseaba no feito de ser moi demandado polos nativos americanos que subministraban peles, senón que o *wampum* tamén cumpría outros criterios que o facían apto como moeda: as doas son duradeiras, de doado manexo (pequenas e lixeiras), accesibles (próximas á costa) pero relativamente escasas e difíciles de producir (arredor de 36 a 48 doas por día), o que axuda en certa medida a previr a falsificación. Finalmente, a súa divisibilidade facíaas moi útiles: calculado en doas soltas ou en brazas, o *wampum* podía cubrir unha ampla gama de prezos de bens e servizos. Logo de ser declarado o *wampum* como moeda de curso legal nos Novos Países Baixos, establecéronse varias leis e ordenanzas para regular o valor das doas.

#### Inflación 
O uso excesivo resultante agravou o problema da inflación que xa existía. En 1628, unha pel de castor valía unhas 252 doas de *wampum* brancas. Oito anos despois, a mesma pel valía unhas 1.440 doas". En Massachusetts, o *wampum* deixou de usarse oficialmente como moeda en 1661 e, ao ano seguinte, Rhode Island tamén puxo fin ao seu uso como moeda, aínda que na práctica o *wampum* continuou empregándose para certas transaccións durante uns anos máis.

### En Nova Francia 
En Nova Francia, ao careceren de acceso doado ás moedas en uso en Francia naquel momento, as autoridades recorreron a varios materiais, obxectos ou bens intercambiables para lles outorgar valor como moeda de curso legal. Por exemplo, empregábanse peles de alce e de gato montés, trigo, millo e fabas, e máis tarde, en 1685, a coñecida como "moeda de cartas" asinadas polo intendente da metrópole. Estes bens podíanse usar como moeda porque unha autoridade gobernamental así o decretara e instituíra, especificando os termos do seu uso. Aínda que os habitantes e os comerciantes xeralmente confiaban na sinatura do intendente, as leis e os regulamentos podían seguir obrigándoos a aceptar as mercadorías ofrecidas.

Así e todo, está claro que os franceses nunca adoptaron o *wampum* como medio de pagamento, ao contrario dos neerlandeses e dos ingleses, que o fixeron durante o mesmo período. A razón é sinxela: o seu acceso a esta fonte era demasiado limitado. O *wampum* era escaso na Nova Francia e o que había dispoñible tiña que se usar para manter a enorme rede de relacións diplomáticas cos aliados nativos americanos, unha rede que, desde o punto de vista francés, xustificaba as súas reclamacións coloniais sobre o territorio. Os franceses gardaban milleiros de doas e ducias de colares nos almacéns reais, porque sabían que eran esenciais para manteren as boas relacións cos seus aliados nativos americanos.

Ao ler os libros de contas e os inventarios do contido dos almacéns do rei no século XVIII, vese que os franceses contaban adoito o número de ringleiras e de doas nos colares que recibían. Fosen franceses, ingleses ou americanos, todos lles asignaban sistematicamente aos *wampum''s que recibían un valor en libras ou na moeda que estivese en uso; todos convertían o valor simbólico do obxecto en valor monetario. Isto trasladou o valor de cualitativo e subxectivo a cuantitativo e obxectivo.

### Entre as Primeiras Nacións 
Non hai probas de que os amerindios do Pays-d'en-Haut, do val do San Lourenzo e da Confederación Iroquesia empregasen doas de *wampum* como medida do valor das mercadorías comerciadas, nin nos seus intercambios comerciais nin no seu comercio interno, como se empregaron diversas cunchas en determinadas sociedades melanesias, por exemplo. Aínda que comerciaban con roupa, alcohol, ferramentas de metal, machados, caldeiras, armas de fogo, pólvora, chumbo, peles, carne, peixes, redes, canoas, millo, tabaco —en resumo, todo o que necesitaban e do que non dispuñan no seu territorio—, non hai razón para crer que o *wampum* xogase un papel salientable entre os demais artigos comerciados. Como sinalou o erudito historiador André Vachon, a quen sen dúbida se lle debe a primeira investigación seria publicada en francés sobre o *wampum*: "Non hai indicios, por exemplo, de que este produto, un obxecto de intercambio frecuente entre nacións, se utilizase dentro da mesma tribo para mercar alimentos, utensilios e servizos, que probablemente nunca se valoraron en termos de grans ou brazas de porcelana".

De feito, o sistema económico das sociedades iroquesas, a través do cal se distribuía a riqueza, non requiría este tipo de transacción monetaria. Tomando como exemplo a economía hurona, Conrad E. Heidenreich explica:

### Declive no uso económico 
Tamén cómpre sinalar que a ausencia de uso económico é evidente en dous aspectos que son fundamentais para o estudo das culturas: a mitoloxía e a lingüística. De feito, ningún concepto económico aparece no mito fundacional iroqués, no que os antepasados mitolóxicos estableceron a tradición de intercambiar colares de *wampum* na diplomacia intertribal. Do mesmo xeito, os estudos lingüísticos amosan que as linguas iroquesas e algonquianas non fan referencia á moeda nin a ningún concepto económico ao se referir aos colares de *wampum*.

Finalmente, é importante salientar que, para cando o intercambio de colares de *wampum* acadou o seu apoxeo, na segunda metade do século XVIII, o *wampum* non se usara como moeda nas colonias europeas desde había un século. Aínda que o *wampum* se distribuíu a moi grande escala nalgún momento, nunca alcanzou o punto de saturación nin sufriu desvalorización entre os grupos iroqueses. As doas desapareceron efectivamente da circulación comercial nestas colonias, pero o seu uso diplomático en forma de colares mantívose intenso durante todo o século seguinte. Semella que en determinadas rexións do Nordés, o *wampum* se valoraba por razóns alleas ás súas propiedades económicas ou ao seu uso comercial. En resumo, unha vez que as doas se inserían en colares, a súa función pasaba a ser completamente diferente.

## Uso do *wampum* con fins diplomáticos: os colares de porcelana 
[miniatura|center|Colar que lle foi entregado a [William Penn co gallo do Tratado de Shackamaxon de 1682.|630x630px]]

Os criterios polos que se valora o *wampum* dependen tanto da xeografía como da cultura dos grupos que o usaron. Aínda que o comercio triangular de Lynn Ceci é extremadamente útil para comprender o papel do *wampum* na dinámica económica das colonias neerlandesas e inglesas a principios do século XVII, non nos permite comprender os moitos outros aspectos do uso do *wampum*. Fóra desta dinámica comercial, o *wampum* tiña un propósito moi diferente.

Os pobos iroqueses do interior facían un uso especial do *wampum* nos seus encontros diplomáticos oficiais con grupos veciños ou estranxeiros. As doas tecíanse en colares de varios tamaños, que contiñan desde uns cantos centos ata máis de dez mil doas. Estes colares ofrecíanse para apoiar o discurso que se estaba a pronunciar, para facelo lexítimo e oficial. O intercambio de *wampum* realizábase segundo normas de protocolo e rituais precisos e específicos, ás veces prestados do mito fundador iroqués.

Durante a era colonial, este sistema diplomático rexía gran parte do nordeste americano. Neste sentido, unha demarcación xeográfica no canto dunha cultural demostra ser máis relevante. Ademais de atopar esta práctica entre os iroqueses e os andastes, tamén se atopou entre certos grupos algonquinos que ocupaban o norte do río San Lourenzo e o val do Ottawa, así como entre os hurón-wendat da baía Xeorxiana, que mesmo poderían telo estendido ao val do San Lourenzo e aos Grandes Lagos durante a súa dispersión arredor de 1650. O espazo xeopolítico e cultural do Pays-d'en-Haut —rexión dos Grandes Lagos—, tal como o define Gilles Havard, estaría parcialmente incluído no que se podería chamar o corazón ou núcleo desta tradición, onde o uso de *wampum*s na diplomacia é esencial.

O desenvolvemento do uso dos *wampum*s nas relacións internacionais tivo lugar, xa que logo, neste espazo específico, onde os encontros e o contacto se produciron con gran intensidade, implicando unha gran diplomacia e manobras políticas. Neste contexto produciuse o desenvolvemento do intercambio e a entrega de *wampum*s e outros agasallos, mediante unha serie de protocolos sincréticos creados para mellorar a comunicación. Estas reunións formais desenvcólvense nun contexto diplomático e débense cumprir o que os investigadores estadounidenses chamaron o "protocolo do *wampum*". Aceptar un *wampum* implica aceptar as palabras que acaban de ser pronunciadas, e rexeitalo significa rexeitar o acordo.

A maioría dos observadores da época sinalaron o papel central que desempeñaban os *wampum*s nas reunións internacionais e no mantemento de boas relacións diplomáticas:

De feito, cómpre sinalar que, en xeral, os encontros entre grupos de nativos americanos se caracterizaban todos por un intercambio de agasallos, que permitía a renovación constante das alianzas entre grupos. Se o intercambio de *wampum* forma parte dun sistema máis xeral de intercambio de bens, é porque o agasallo de presentes atopa un produto axeitado á súa natureza no *wampum*. Así, os agasallos eran tanto unha proba tanxible e material do discurso pronunciado como un testemuño de boa vontade e bos sentimentos:

[miniatura|300x300px|[Caciques nativos americanos das Seis Nacións en Brantford, Canadá, amosándolle os seus cintos de *wampum* a Horatio Hale o 14 de setembro de 1871.]]
Os colares que se intercambiaban durante as reunións formais gardábanse durante varios anos para que as mensaxes que transportaban se preservasen e se retivesen. Con este fin, o coidador dos *wampum*s asegurábase de que o seu significado se repetise periodicamente diante dos membros da comunidade. Os *wampum*s eran, xa que logo, portadores de mensaxes; contiñan palabras faladas que estaban, nun certo sentido, codificadas no obxecto. Neste sentido, os *wampum*s intercambiados establecían os termos dos acordos que gobernarían o futuro, ao tempo que daban fe dos acordos pasados. A maioría das testemuñas da época que observaron estas prácticas sinalaron o papel de "arquivos" atribuído aos *wampum*s. 

A mediados do século XVIII, o Chevalier de la Pause explicou:

### Wampum de dúas filas 
[miniatura|300x300px|O cinto de *wampum* de dúas filas representa un dos acordos máis antigos entre as [Primeiras Nacións e os inmigrantes europeos, asinado en 1613.]]
O colar de dúas filas (*Kaswentha*) dos iroqueses simboliza un acordo de respecto mutuo e paz entre eles e os europeos, inicialmente cos neerlandeses que se asentaran na América do Norte.

## Uso do *wampum* con fins de transmisión cultural 
Ademais dos usos do *wampum* como moeda ou na diplomacia mencionados anteriormente, o obxecto tamén desempeñou un papel importante na tradición oral, particularmente na transmisión da historia oral. Este uso do *wampum* presenta unha perspectiva menos relacionada coa historia do encontro entre europeos e nativos americanos, o que pode explicar por que raramente se menciona neste contexto.

Segundo a perspectiva indíxena dos pobos que o empregaban, o *wampum* é tradicionalmente un medio para preservar a memoria das alianzas e dos conflitos —fosen con europeos ou non—. Así, nel pódense rexistrar acontecementos históricos importantes, como a Gran Lei da Paz da Confederación Iroquesa. Xa que logo, o *wampum* pode ter valor como documento histórico, no seu enfoque funcionalista, aínda que cómpre facer unha distinción entre a tradición oral e os documentos históricos. Isto toca o tema das probas a través da tradición oral, na que certas indicacións lingüísticas poden aclarar a interpretación.

## Wampum contemporáneo 
miniatura|300x300px|Interpretacións actuais do *wampum*.
Os artistas continúan deseñando e tecendo cintos e colares de relevancia histórica, así como outros baseados nos seus propios conceptos. Este é o caso, en particular, da fábrica de *wampum* construída pola Nación Unquachog en Long Island, Nova York, onde se fabrican doas para o uso de artistas indíxenas como Ken Maracle, Elizabeth Perry e Lydia Chavez, que as utilizan nas súas creacións de cintos tradicionais e xoias contemporáneas. A fábrica está en funcionamento desde 1998 e contribuíu ao renacemento do uso do *wampum* na vida indíxena contemporánea: por exemplo, a nación Seneca encargou réplicas de cinco cintos históricos de *wampum*, completadas en 2008 por Lydia Chavez e feitas con doas fabricadas no territorio da nación india Unkechaug en Long Island.

En 2014, a nación india Shinnecock asegurou a preservación dun sitio tradicional de fabricación de *wampum* chamado *Ayeuonganit Wampum Ayimꝏup* ("Aquí fabricábase o *wampum*"). Parte do sitio orixinal foi ocupado por un parque.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Beauchamp, W. M. (1901). "". En *Bulletin of the New York State Museum*. Vol. 8. Nº 41. Páxinas 319-480.
*Bourcier, A. (2000). "Aspects linguistiques de la preuve par tradition orale en droit autochtone". En *Les Cahiers de droit*. Vol. 41. Nº 2.
*Breton, P. N. (1894). "Wampum". *Illustrated History of Coins and Tokens Relating to Canada*. Páxina 10.
*Ceci, L (1980). "The First Fiscal Crisis in New York". En *Economic Development and Cultural Change*. Vol. 28. Nº 4. Páxinas 839-847.
* Ceci, L. (1982). "The Value of Wampum Among the New York Iroquois. A Case Study in Artifact Analysis". En *Journal of Anthropological Research*. Vol. 38. Nº 1. Páxinas 97-107.
* Ceci, L. (1989). "Tracing Wampum’s Origins: Shell Bead Evidence from Archaeological Sites in Western and Coastal New York". En Hayes, C. F. et al. *Proceedings of the 1986 Shell bead Conference, Selected Papers*. Rochester Museum and Science Center. Páxinas 63-80.
*Druke, M. A. (1985). "Iroquois Treaties, Common Forms, Varying Interpretations". En Jennings, F. (dir.). *The History and Culture of Iroquois Diplomacy. An Interdisciplinary Guide to the Treaties of the Six Nations and Their League*. Syracuse University Press, Nova York. Páxinas 85-98.
*Fenton, W. N. (1971). "The New York State Wampum Collection: the Case for the Integrity of Cultural Treasures". En *Proceedings of the American Philosophical Society*. Vol. 115. Nº6. Decembro. Páxinas 437-461.
* Havard, G. (2003). ''Empire et métissages. Indiens et Français dans les Pays d'en Haut, 1660-1715''. Presses de l'Université de Paris-Sorbonne, Paris. 2003. ISBN 978-2840502814
* Heidenreich, C. E. (1971). *Huronia: a history and geography of the Huron Indians, 1600-1650*. McClelland and Stewart, Toronto. ISBN 978-0-7710-4076-4
*Herman, M. W. (1956). "Wampum as a Money in Northeastern North America". En *Ethnohistory*. Nº 3. Páxinas 21-33.
* Hewitt, J. N. B (1915). "Wampun". En *Manuel des Indiens du Canada.* J. de L. Taché, Ottawa. Páxinas 619-626.
*Jacobs, W. R. (1950). *Wilderness Politics and Indian Gifts : the Northern Colonial Frontier, 1748-1763*. University of Nebraska Press, Lincoln.
*Lainey, J. C. (2004). *La «monnaie des Sauvages». Les colliers de wampum d’hier à aujourd’hui*. Septentrion, Sillery, Québec. ISBN 978-2-89448-394-7
*McCullough, A. B. (1987). *La monnaie et le change au Canada, des premiers temps jusqu’à 1900*. Direction des lieux et des parcs historiques nationaux, Ottawa. ISBN 9780660921013
* Orchard, W. C. (1929). '**. Vol. 11. Museum of the American Indian, Nova York.
* Rosendale, S. W. (1895). **'. Albany.
*Shortt, A. (1925). *Documents relatifs à la monnaie, au change et aux finances du Canada sous le régime français*. Vol. 1. Bureau des publications historiques, Ottawa.
*Smith, T. J. (1983). "Wampum as Primitive Valuables". En *Research in Economic Anthropology*. Nº 5. Páxinas 225-246.
*Turgeon, L. (2005). "Les ceintures de wampum en Amérique. Objets matériels et échanges interculturels". En *Communications*. Nº 77. Páxinas 17-37.
*Vachon, A. (1970). "Colliers et ceintures de porcelaine chez les Indiens de la Nouvelle-France". En *Les Cahiers des dix*. N° 35. Páxinas 251-278.
*Vigneault, L. (2017). *Repenser le temps et l’espace, du wampum au selfie*. En ''RACAR : Revue d'art canadienne / Canadian Art Review*. Vol. 42. Nº2. Páxinas 87-99.
*Woodward, A. (1932). "". En *The Numismatist*. Vol. 45. Nº 12. Decembro. Páxinas 753-763.

### Ligazóns externas 
* Wampum History and Background (*www.nativetech.org'')