Quito

**Quito**, oficialmente **San Francisco de Quito**, é a capital e a segunda cidade máis grande da República de Ecuador e da provincia ecuatoriana de Pichincha, e a cabeceira do cantón homónimo, cunha poboación de 1,763,275 e 2,889,703 na súa área metropolitana (datos do 2022), Quito é a segunda cidade máis poboada do país, despois de Guayaquil. A alta taxa de inmigración rural aumentou notabelmente a súa poboación nos últimos anos. Quito está nun val nas ladeiras orientais do Pichincha, un estratovolcán nos Andes.

A altitude de Quito de 2850 m. sobre o nivel do mar convértea na máis alta ou na segunda capital nacional máis alta do mundo. Esta posición variada débese a que Bolivia é un país con varias capitais; se La Paz se considera a capital nacional de Bolivia, encabeza a lista de capitais máis altas, pero se se especifica Sucre como capital, entón é a segunda máis alta, por detrás de Quito.

Quito é o centro político e cultural de Ecuador, xa que as principais institucións gobernamentais, administrativas e culturais do país están dentro da cidade. A maioría das empresas transnacionais con presenza en Ecuador teñen a súa sede alí. Tamén é un dos dous principais centros industriais do país, sendo a cidade portuaria de Guayaquil a outra.

Descoñécese a data da súa primeira habitación, pero as evidencias arqueolóxicas suxiren que poboouse por primeira vez por poboacións sedentarias entre os anos 4400 e 1600 a.C. A finais do século XV, o emperador inca Huayna Cápac derrotou aos Quitu, os habitantes orixinais da rexión, e incorporou Quito ao Imperio Inca, designándoa como capital da rexión norte do Imperio Inca. A conquista española da cidade en 1534 é a data máis citada como fundación oficial da cidade, o que converte a Quito na capital máis antiga de América do Sur.

O centro histórico de Quito está entre os máis grandes e mellor conservados de América. En 1978, Quito e Cracovia foron os primeiros Patrimonios Culturais Mundiais declarados pola UNESCO. O descubrimento de puntas de proxectís, en particular exemplares con estrías basais, estimulou o seu interese e realizou varias visitas ao sitio para recoller materiais superficiais. O interese previo de Graffham polos restos paleoindios e a súa experiencia con materiais artificiais temperáns en Kansas e Nebraska, nas Chairas Centrais dos Estados Unidos, levárono a crer que o sitio era un descubrimento importante.

O sacerdote Juan de Velasco escribiu sobre un Reino de Quito. A súa fonte foi unha obra perdida de Marcos de Niza, cuxa existencia non confirmouse. O seu relato dicía que outro pobo, coñecido como o Cara ou os Schyris, veu da costa e apoderouse de toda a rexión no ano 890 d.C. Continúa dicindo que este reino durou ata que os Incas se apoderaron do territorio no século XV. Non obstante, as evidencias arqueolóxicas non indican unidade entre os diferentes grupos étnicos da rexión. A tribo local Quitu ou Quillaco distínguese pola súa arte e arquitectura dos seus veciños.

No século XX, moitos historiadores destacados que iniciaron estudos máis académicos dubidaron do relato do reino Quitu-Cara. Pensan que era un relato prehispánico lendario das terras altas.

Hoxe en día, a maioría dos historiadores negan a existencia do reino de Quito en favor dunha rexión máis fragmentada. Os quitu gobernaban Quito na época da invasión inca por parte de Topa Inca Yupanqui baixo o reinado do seu pai. A principios do século XXI, producíronse novos achados espectaculares de tumbas de 20 metros de profundidade no barrio de La Florida en Quito. Datadas do ano 800 d.C., proporcionan evidencia da alta calidade da artesanía entre os quitu e do carácter elaborado e complexo dos seus ritos funerarios. En 2010, abriuse o Museo de Sitio La Florida para preservar algúns dos artefactos das tumbas e explicar esta complexa cultura.

### Época colonial
[thumb|left|170px|Quito en 1615 por [Felipe Guaman Poma de Ayala|Guamán Poma.]]
thumb|Unha vista da cidade dende lonxe. Mediados do século XVIII.

O levantamento inca contra a colonización española das Américas continuou durante 1534. O conquistador Diego de Almagro fundou Santiago de Quito (na actual Colta, preto de Riobamba) o 15 de agosto, refundada na súa localización actual o 6 de decembro de 1534 por 204 colonos liderados por Sebastián de Benalcázar, quen capturou ao líder Rumiñahui, poñendo fin a toda resistencia organizada Rumiñahui foi executado o 10 de xaneiro de 1535.

O 28 de marzo de 1541, Quito foi declarada cidade. Ademais, o 23 de febreiro de 1556, recibiu o título de "Moi Nobre e Leal Cidade de San Francisco de Quito", marcando o comezo da súa seguinte fase de desenvolvemento urbano. En 1563, Quito converteuse na sede dunha "Real Audiencia" (distrito administrativo) de España. Clasificouse como parte do Vicerreinado do Perú ata 1717, tras o cal a Audiencia pasou a formar parte do novo Vicerreinado de Nova Granada. Baixo ambos os vicerreinados, o distrito administrábase desde Quito (véxase Real Audiencia de Quito).

thumb|Mapa da cidade de Quito con data de 1805. Realizado por Juan Pío Montúfar, 2º Marqués de Selva Alegre e presidente da Junta Soberana de Quito de 1809.
[thumb|320px|*Entrada na cidade de Quito das tropas españolas enviadas polo vicerrei do Perú en 1809*, pintura de 1809 de [Francisco Javier Cortés. Museo de América (Madrid).]]
thumb|259x259px|'Quito*, atribuído a Rafael Salas (pintura de mediados do século XIX). Museo Nacional do Ecuador.

Os españois estableceron o catolicismo romano en Quito. A primeira igrexa (*El Belén*) construíuse antes da fundación oficial da cidade. En xaneiro de 1535 construíuse o Convento de San Francisco, o primeiro dunhas 20 igrexas e conventos construídos durante o período colonial.  Os españois converteron á poboación indíxena ao cristianismo e usárona como man de obra para a construción.

 Quito proclamou brevemente a súa independencia de facto de España entre 1765 e 1766 durante a [[Revolta de Quito de 1765|Revolta de Quito]. O 10 de agosto de 1809, iniciouse de novo un movemento en Quito para gañar a independencia de España. Nesa data presentouse un plan de goberno, que nomeou a Juan Pío Montúfar como presidente e destacadas figuras independentistas noutros cargos gobernamentais.

Este movemento inicial foi derrotado o 2 de agosto de 1810, cando as tropas coloniais chegaron de Lima, Perú, e mataron os líderes do levantamento e uns 200 colonos máis. O 24 de maio de 1822, Antonio José de Sucre, baixo o mando de Simón Bolívar, liderou as tropas na batalla de Pichincha, nas ladeiras do volcán. A súa vitoria estableceu a independencia de Quito e as zonas circundantes.

### Período republicano
En 1833, membros da Sociedade de Habitantes Libres de Quito foron asasinados polo goberno despois de conspirar contra el. O 6 de marzo de 1845, comezou a Revolución Marcista. En 1875, o presidente do país, Gabriel García Moreno, foi asasinado en Quito. Dous anos despois, en 1877, o arcebispo José Ignacio Checa y Barba foi morto envelenado mentres celebraba misa en Quito.

En 1882, os insurxentes levantáronse contra o réxime do ditador Ignacio de Veintimilla. Non obstante, isto non puxo fin á violencia que se estaba producindo en todo o país. O 9 de xullo de 1883, o comandante liberal Eloy Alfaro participou na Batalla de Guayaquil e, tras máis conflitos, converteuse en presidente de Ecuador o 4 de setembro de 1895. Ao rematar o seu segundo mandato en 1911, trasladouse a Europa. Regresou a Ecuador en 1912 e intentou volver ao poder sen éxito, foi arrestado o 28 de xaneiro de 1912 e encarcerado, e logo linchado por unha mafia que asaltou a prisión. O seu corpo foi arrastrado polas rúas de Quito ata un parque da cidade, onde foi queimado.

En 1932, estalou a Guerra dos Catro Días. Esta foi unha guerra civil que seguiu á elección de Neptalí Bonifaz e á posterior descuberta de que levaba un pasaporte peruano. O 12 de febreiro de 1949, emitiuse unha emisión realista da novela de H.G. Wells *A guerra dos mundos* provocou pánico en toda a cidade e a morte de máis de vinte persoas que morreron en incendios provocados por multitudes.

O centro histórico de Quito estableceuse como Patrimonio da Humanidade da UNESCO en 1978, na sesión inaugural da UNESCO dedicada ao Patrimonio Mundial.

### Século XXI
En 2011, a poboación da cidade era de 2 239 191 habitantes. Desde 2002, a cidade leva renovando o seu centro histórico. O antigo aeroporto pechouse ao tráfico aéreo o 19 de febreiro de 2013. A zona remodelouse como *"Parque Bicentenario"*. O novo Aeroporto Internacional Mariscal Sucre, a 45 minutos en coche do centro de Quito, abriu ao tráfico aéreo o 20 de febreiro de 2013.

Durante 2003 e 2004, construíronse as liñas de autobús do Metrobus (Ecovia), que atravesaban a cidade de norte a sur. Extendéronse e ampliáronse moitas avenidas e estradas, construíronse pasaxes deprimidas e reestruturáronse xeometricamente as estradas para aumentar o fluxo de tráfico. Un novo sistema de metro inaugurouse cunha soa liña o 1 de decembro de 2023.

En 2023, o candidato presidencial Fernando Villavicencio foi asasinado despois dun mitin en Quito.

En 2025, un deslizamento de terra provocou a rotura dunha tubaxe de auga, interrompendo o acceso á auga para 400.000 residentes, ou o 13% da poboación de Quito, e causando a peor crise da auga en 25 anos.

## Localización xeográfica 
A cidade de Quito encóntrase nas abas orientais do estratovolcán activo Pichincha, que está na Cordilleira Occidental dos Andes setentrionais de Ecuador. A Praza da Independencia no centro de Quito está situada a 2.850 m de altitude sobre o nivel do mar.

A cidade está no centro da provincia de Pichincha, no suroeste do foxo do río Guayllabamba. O foxo do Guayllabamba está rodeada por varios volcáns altos das cordilleiras Occidental e Central (tamén chamada Real). Os volcáns da Cordilleira Occidental que bordean o foxo inclúen, de norte a sur, o Pululahua, o Casitagua, o Pichincha, o Atacazo, o Corazón e o Illiniza. Os da Cordilleira Central inclúen o Cusinurcu, Cayambe, Saraurcu, Pambamarca, Filocorrales, Antisana, Sincholagua e Cotopaxi. Entre as dúas cordilleiras hai varios volcáns como o Moxanda, Ilalou, Pasochoa e Rumiñahui.

A cidade ten o segundo centro histórico máis grande de América, despois do existente na Habana en Cuba, e o máis grande de Suramérica. Os centros históricos de Cracovia en Polonia e de Quito foron os primeiros sitios en ser declarados Patrimonios Culturais pola UNESCO o 18 de setembro de 1978. Quito é sé arcebispal.

O aeroporto internacional da cidade chámase Aeroporto Internacional Mariscal Sucre, en honra a Antonio José de Sucre, un mariscal da Gran Colombia.

Dentro dos atractivos turísticos está a lomba de El Panecillo, onde se encontra unha estatua da Virxe de Quito inaugurada o 28 de marzo de 1976. Un atractivo turístico novo do Municipio de Quito é un teleférico, chamado ‘‘Telefériqo’‘ (con ‘‘q’‘ de ‘‘Quito’‘), que permite subir os visitantes a 4200 metros sobre o nivel do mar a Cruz Loma, que é unha lomba no leste do Pichincha, que se caracteriza por ter un ecosistema de páramo andino. Fóra da cidade, ao norte, na parroquia San Antonio do cantón Quito, existe un monumento para a liña ecuatorial, xunto cunha serie de locais comerciais chamada Cidade Metade do Mundo e administrada polo Consello Provincial de Pichincha.

### Clima
Quito presenta un clima subtropical de terras altas con precipitacións uniformes (Köppen: *Cfb*, Trewartha: *Cfll*).. Debido á súa altitude e localización no ecuador, Quito ten un clima bastante constante, fresco pero confortable. A temperatura máxima media pola tarde é de 21,4&nbsp;°C, e a temperatura mínima media nocturna é de 9,8&nbsp;°C. A temperatura media anual é de 15,6&nbsp;°C. A cidade só ten dúas estacións: seca e húmida. A estación seca, de xuño a agosto (3 meses), coñécese como verán, a estación húmida, de setembro a maio (9 meses), coñécese como inverno. As precipitacións anuais, dependendo da localización, superan os 1000 mm..

Debido á súa altitude, Quito recibe algunhas das maiores radiacións solares do mundo, chegando ás veces a un índice UV de 24 ao mediodía solar baixo ceos despexados.

O feito de que Quito estea case no ecuador significa que os sistemas de alta presión son extremadamente raros. A presión é estable, polo que os sistemas de moi baixa presión tamén son raros. Do 1 de xullo de 2010 ao 30 de xuño de 2011, a presión máis baixa rexistrada foi de 998,2 hPa e a máis alta de 1015,2 hPa. A pesar da ausencia de alta presión, Quito aínda pode experimentar un tempo estable. Xeralmente, a presión máis alta é arredor da medianoite e a máis baixa a media tarde.

## Economía da cidade 
miniatura|Avenida Venezuela e Basílica do Voto Nacional.
thumb|left|Edificios modernos no crecente Distrito Financeiro de Quito

Quito é a cidade con maior contribución ao PIB nacional e a máis alta en renda per cápita. Quito ten o maior nivel de recadación de impostos de Ecuador, superando o 57% nacional anual de 2009, sendo actualmente a rexión económica máis importante do país, segundo o último "estudo" realizado polo Banco Central de Ecuador.

As principais industrias de Quito inclúen os téxtiles, as metalúrxicas e a agricultura, sendo os principais cultivos de exportación o café, o azucre, o cacao, o arroz, as bananas e o aceite de palma.

Petroecuador, a empresa máis grande do país e unha das máis grandes de América Latina, ten a súa sede en Quito.

As sedes e oficinas rexionais de moitas institucións financeiras nacionais e internacionais, corporacións petroleiras e empresas internacionais tamén se atopan en Quito, o que a converte nunha cidade empresarial de clase mundial.

No informe de cidades globais "The World according to **GaWC**", que mide a integración dunha cidade na rede mundial de cidades, Quito está clasificada como unha cidade Beta: unha metrópole importante que xoga un papel fundamental na conexión da súa rexión ou estado coa economía mundial. http://www.lboro.ac.uk/gawc/gawcworlds.html

## Política 
### Gobernanza
[miniatura|[Pabel Muñoz Lopez, Alcalde de Quito.]]
Quito está gobernado por un alcalde e un concello de 15 membros. O alcalde é elixido por un mandato de cinco anos e pode ser reelixido. O cargo tamén serve como alcalde do Distrito Metropolitano de Quito (o cantón). O alcalde actual é Pabel Muñoz Lopez.

### Parroquias urbanas
En Ecuador, os cantóns subdivídense en "parroquias", chamadas así porque orixinalmente eran usadas pola Igrexa Católica, pero coa secularización e liberalización do estado ecuatoriano, as parroquias políticas foron escindidas das usadas pola igrexa. As parroquias chámanse "urbanas" se están dentro dos límites da sede (capital) do seu cantón correspondente e "rurais" se están fóra deses límites. Dentro de Quito (a cidade propiamente dita), a subdivisión en parroquias urbanas depende das organizacións que as usan (por exemplo, o concello, os tribunais electorais, o servizo postal, o instituto ecuatoriano de estatística). As parroquias urbanas de diferentes tipos non son necesariamente cotiás nin iguais en número ou nome.

Desde 2008, o concello de Quito dividiu a cidade en 32 parroquias urbanas. Estas parroquias, que o concello usa con fins administrativos, tamén se coñecen como "cabildos" desde 2001. Desde os tempos do Distrito Metropolitano de Quito, as parroquias deste tipo tamén se agrupan en divisións máis grandes coñecidas como "zonas municipais". Estas parroquias son as seguintes:

# Belisario Quevedo
# Carcelén
# Centro Histórico
# Chilibulo
# Chillogallo
# Chimbacalle
# Cochapamba
# Comité del Pueblo
# Concepción
# Cotocollao
# El Condado
# El Inca
# Guamaní
# Iñaquito
# Itchimbía
# Jipijapa
# Kennedy
# La Argelia
# La Ecuatoriana
# La Ferroviaria
# La Libertad
# La Mena
# Magdalena
# Mariscal Sucre
# Ponceano
# Puengasí
# Quitumbe
# Rumipamba
# San Bartolo
# San Juan
# Solanda
# Turubamba

### Parroquias eclesiásticas
A Arquidiocese Católica Romana de Quito divide a cidade en 167 parroquias, que se agrupan en 17 zonas.

### Alcaldes 
miniatura|Quito pola noite, desde o teleférico de Pichincha

## Poboación da cidade 
## Historia 
San Francisco Plaza, Quito.|miniatura|center|577px

[miniatura|[TelefériQo]]
(datas en formato YYYY-MM-DD do padrón ISO 8601)
* 1º milenio a.C.: Nómades indíxenas empezan a vivir na zona. Os Kitu-Kara poboaron o que é hoxe cidade de Quito en diferentes etapas. 
* 1534-12-06: Fundación da cidade por un grupo de 205 conquistadores españois dirixidos por Sebastián de Benalcázar
* 1545-01-08: Fundación da Diocese de San Francisco de Quito polo papa Alessandro Farnese (Paulo III)
* 1563-08-29: Fúndase a Real Audiencia de Quito.
* 1586-03-18: Fundación da Universidade Central de Ecuador
* 1809-08-10: "Primeiro Grito de Independencia" de Quito
* 1822-05-24: Batalla do Pichincha
* 1824-06-25: Fúndase a provincia de Pichincha, con Quito como capital.
* 1830-05-13: Créase o estado de Ecuador, con Quito como capital, ao separarse da Gran Colombia.
* 1869-08-27: Fundación da Escola Politécnica Nacional
* 1932-08-29 a 09-01: Guerra dos Catro Días
* 1940-04: É inaugurada Radio Quito, estación de radio do diario O Comercio
* 1949-02-12: Radio Quito transmite unha versión falada en español da novela de 1898 *The War of the Worlds* (*A Guerra dos Mundos*) de H. G. Wells. Os oíntes malinterpretan a novela como unha nova de invasión extraterrestre e, tras darse conta do malentendido, incendian o edificio do diario *El Comercio*, onde estaba a estación de Radio Quito. No incendio morren seis persoas.
* 1960-08-06: Inaugúrase o Aeroporto Internacional Mariscal Sucre.
* 1976-03-28: Na lomba de El Panecillo, o décimo primeiro arcebispo de Quito, Pablo Muñoz Vega, inaugura a Virxe do Panecillo, unha estatua deseñada polo español Agustín de la Herrán Matorras e feita de bronce.
* 1978-09-18: Os centros históricos de Cracovia e Quito son os primeiros Patrimonios Culturais da Humanidade declarados pola UNESCO.
* 1987-03-05: Sismo de aproximadamente 7 na escala sismolóxica de Richter, con epicentro a aproximadamente 80&nbsp;km de Quito, causa danos en edificios da cidade.
* 1993-12-27: Promúlgase *Lei de Réxime para o Distrito Metropolitano de Quito* que declara o Cantón Quito como "Distrito Metropolitano de Quito".
* 1995-12-17: O Municipio de Quito inaugura a primeira liña de trolebúses de Quito co nome de *El Trole*.
* 2005-04-20: Golpe de estado contra o goberno de Lucio Gutiérrez.
* 2005-07-02: O Municipio de Quito inaugura a liña de teleféricos para Cruz Loma co nome de Telefériqo (derivado de *teleférico* + *Quito'').

## Ensino superior 
A cidade e os seus arredores contan con varias universidades de pre e posgrao.

Fonte das datas de creación: Consello Nacional de Educación Superior.

## Equipos profesionais de fútbol 
Os seguintes equipos de fútbol de Quito xogan na primeira división ecuatoriana:

Outros equipos da cidade teñen disputado varias tempadas da primeira división, como o CD Espoli, o SD Aucas, o CD Universidad Católica ou o CD América.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Escudo de Quito
### Ligazóns externas 
* Goberno de Quito, sitio oficial do municipio do Distrito Metropolitano de Quito.
* Guía turística de Quito, guía turística da cidade.