Océano Pacífico

O **océano Pacífico** é o corpo de auga maior e máis profundo das divisóns do océano global terrestre. Esténdese desde o océano Ártico no norte ata o océano Austral (ou, segundo a definición, ata a Antártida) no sur e está limitado polos continentes de Asia e Australia no oeste e América no leste. Esténdese uns 15.500&nbsp; km desde o mar de Bering, o norte do Ártico, ata as marxes xeadas da Antártida (o mar de Ross ) no sur, alcanzado a súa máxima amplitude E-O aproximadamente a 5 graos de latitude norte, onde se estende por uns 19.800&nbsp;km, desde Indonesia ata a costa de Colombia (Colombia e Indonesia son de feito países antípodas entre si). O límite occidental do océano sitúase a miúdo no estreito de Malaca. Cunha área de 179,7 millóns de km² este océano cobre unha terceira parte da superficie terrestre que corresponde a case a metade da superficie e do volume oceánico. O punto de maior profundidade da superficie terrestre, a foxa das Marianas, está situado no Pacífico.

Ten 707,5&nbsp;km de fosas, e o 87,8% da súa área presenta profundidades superiores a 3.000 m; é o océano con maior profundidade media (-4.282 m) e onde se localizan as maiores fosas submarinas (foxa das Marianas, con -10,912 m).

O Pacífico contén aproximadamente 25&nbsp;000 illas (máis que todos os demais océanos do mundo xuntos), case todas as cales están situadas ao sur da liña ecuatorial. Cobre unha área de 155&nbsp;557&nbsp;000&nbsp;km².

O océano Pacífico só comunícase co océano Atlántico a través de catro conexións: os pasos naturais no extremo austral americano, o estreito de Magalláns, o canal de Beagle e o mar de Hoces, así como unha conexión artificial, a canle de Panamá.

O primeiro europeo en ver o océano Pacífico desde a beira americana foi o fidalgo e explorador español Andrés Contero da expedición de Vasco Núñez de Balboa, quen, tras cruzar o istmo de Panamá, tomou posesión das súas augas en nome dos reis de España o día 25 de setembro de 1513, e outorgoulle o nome de mar do Sur.

Uns anos máis tarde, o navegante de orixe portuguesa Fernão de Magalhães durante a súa circunnavegación da Terra ao servizo da Coroa de España, deulle o nome de *Pacífico* por atoparse augas tranquilas durante a maior parte da súa viaxe tras cruzar o estreito de Magalláns. Con todo, o Pacífico non sempre fai honra ao seu nome, pois a miúdo os tifones, os furacáns, e a actividade sísmica e volcánica golpean as illas deste océano e os litorais continentais. No océano Pacífico Sur entre os 176° e 80° lonxitude oeste, e entre os 27° e 60° latitude sur non existen illas ou terra emerxida.

## Etimoloxía 
A principios do século XVI, o explorador español Vasco Núñez de Balboa cruzou o Istmo de Panamá en 1513 e avistou o gran «Mar do Sur», ao que chamou . (en castelán). Posteriormente, o nome actual do océano foi acuñado polo explorador portugués Fernão de Magalhães durante a circunnavegación española o mundo de 1521, ao atopar ventos favorables ao chegar ao océano. Chamouno , nome que permanecería e quedaria para a historia.
## Delimitación 
miniatura|Praia en San Francisco, situada no Pacífico Norte
Na 3ª edición (1953) de *Límites de océanos e mares* da Organización Hidrográfica Internacional, máxima autoridade internacional en materia de delimitación de mares, o Pacífico áchase dividido en Pacífico Norte e Pacífico Sur e delimitado da forma seguinte:

;Pacífico Norte
* *Ao suroeste.* O límite nororiental do arquipélago das Indias Orientais (malaio) desde o Ecuador ata a illa de Luzón.
* *Ao oeste e noroeste.* Os límites orientais do mar de Filipinas e do mar do Xapón e o límite suroriental do mar de Okhotsk.
* *Ao norte.* Os límites meridionais do mar de Bering e o golfo de Alasca.
* *Ao leste.* O límite occidental das augas costeiras do sueste de Alasca e Columbia Británica, e o límite meridional do golfo de California.
* *Ao sur.* O Ecuador, pero excluíndo as illas de Gilbert e Galápagos, grupos que xacen ao norte deste [de Ecuador].

;Pacífico Sur
* *Ao oeste.* O meridiano 146°55′&nbsp;E desde o continente antártico, ata o cabo sueste en Tasmania (o extremo meridional da illa).
* *Ao suroeste e noroeste.* Os límites meridional, oriental e nororiental do mar de Tasmania, os límites suroriental e nororiental do mar do Coral, os límites meridional, oriental e setentrional dos mares de Salomón e Bismark, e o límite nororiental do arquipélago das Indias Orientais desde Nova Guinea ata o Ecuador.
* *Ao norte.* O Ecuador, pero incluíndo as illas de Gilbert e Galápagos, grupos que xacen ao norte deste.
* *Ao leste.* Unha liña desde o cabo Vírgenes () ao cabo do Espírito Santo, no norte de Terra do Fogo (a entrada oriental ao estreito de Magallanes); o meridiano do cabo de Fornos (67°16′&nbsp;O) desde Terra do Fogo ata o continente antártico. (Estes límites non foron aceptados oficialmente por Chile.)
* *Ao sur.* O continente antártico.

Esta definición exclúe todos os mares marxinais que son definidos separadamente pola OHI (como o golfo de Alasca ou o mar do Coral), aínda que estes adoitan considerarse usualmente parte do océano Pacífico.

No ano 2000 a OHI redefiniu o Pacífico, situando entón, o seu límite meridional ao paralelo 60 sur, de forma que as augas ao sur da liña quedan definidas como océano Antártico. Esta nova definición non foi aínda ratificada (pois unha reserva foi presentada por Australia) a pesar diso está en uso pola OHI e outros. Cando sexa adoptada, a definición do 2000 será publicada na 4ª edición de *Límites dos océanos e os mares* e restaurará o océano Antártico como era orixinalmente definido na segunda edición e posteriormente omitido na terceira edición.

## Características 
A súa forma circular está delimitada por marxes continentais activas (que corresponde ao circo de fogo do Pacífico) baixo as cales se afunde unha codia oceánica en rápida expansión.

Descuberto polos europeos no 1513 (Vasco Núñez de Balboa) e transposto pola primeira vez en 1520 (Fernão de Magalhães), o Pacífico asistiu a un crecemento da súa importancia como vía de ligazón entre algunhas das rexións de maior dinamismo económico da actualidade (Extremo Oriente e costa occidental da América do Norte).
## Mares do océano Pacífico 
[miniatura|upright|Fotografía do océano Pacífico, tomada desde o espazo pola nave [GOES-18 en setembro de 2023.]]
Os mares máis grandes do Pacífico: 

* Mar Mediterráneo Australasiático - 9,080 millóns de km2 (inclúe outros mares)
* Mar de Filipinas - 5,695 millóns de km2 (o mar máis grande)
* Mar do Coral - 4,791 millóns de km2
* Mar de Chile - 3,6 millóns de km2
* Mar da China Meridional - 3,5 millóns de km2
* Mar de Tasmania - 2,3 millóns de km2
* Mar de Bering - 2 millóns de km2
* Mar de Okhotsk - 1,583 millóns de km2
* Golfo de Alasca - 1,533 millóns de km2
* Mar da China Oriental - 1,249 millóns de km2
* Mar de Grau - 1,14 millóns de km2
* Mar do Xapón - 978.000 km2
* Mar de Salomón - 720.000 km2
* Mar de Banda - 695.000 km2
* Mar de Arafura - 650.000 km2
* Mar de Timor - 610.000 km2
* Mar Amarelo - 380.000 km2
* Mar de Xava - 320.000 km2
* Golfo de Tailandia - 320.000 km2
* Golfo de Carpentaria - 300.000 km2
* Mar de Célebes - 280.000 km2
* Mar de Sulu - 260.000 km2
* Mar de Bismarck - 250.400 km2
* Golfo de Anadyr - 200.000 km2
* Mar das Molucas - 200.000 km2
* Golfo de California - 160.000 km2
* Golfo de Tonkin - 126.250 km2
* Mar de Halmahera - 95.000 km2
* Mar de Bohai - 78.000 km2
* Golfo de Papúa - 70.400 km2
* Mar de Koro - 58.000 km2
* Mar de Balí - 45.000 km2
* Mar de Savu - 35.000 km2
* Mar Interior de Seto - 23.203 km2
* Mar dos Salish - 18.000 km2
* Mar de Ceram - 12.000 km2
* Golfo de Shelikhov - 1.583.000 km2
* Baía de Laizhou - 7.000 km2
* Baía de Manila - 1.994 km2
* Baía de Tayabas - 2.500 km2
* Mar de Visayas - 10.000 km2

## Fondo oceánico 
[miniatura|Imaxe do fondo do océano Pacífico. As características máis notables son as [Fosa abisal|fosas situadas no lado occidental e as grandes chairas que se estenden polo lado oriental.]]
O fondo do océano á conca do Pacífico é relativamente uniforme, cunha profundidade media duns 4270 metros. As irregularidades maiores da área son picos submarinos de pendentes moi pronunciadas e cimas planas, coñecidas en inglés como *seamounts*. A parte oeste do chan consiste en arcos montañosos que se alzan sobre o mar como grupos de illas, como as Illas Salomón e Nova Zelandia, e fosas profundas, como a das Marianas, ou de Filipinas, e a de Tonga. A maioría das fosas profundas son adxacentes ás marxes exteriores da ampla plataforma continental occidental.

Ao longo do límite leste da cunca Pacífica está a cordilleira Pacífica leste, que é unha parte da cordilleira oceánica central. Cunha anchura duns 3000&nbsp;km, ten unha altura duns 3&nbsp;km sobre o chan mariño adxacente.

Debido a que unha área relativamente pequena drena ao Pacífico, e debido ao tamaño inmenso do océano, a maioría dos sedimentos son autixénicos ou peláxicos na súa orixe. Os sedimentos autixénicos inclúen montmorillonita e filipsita. En cambio os sedimentos peláxicos derivados da auga do mar inclúen arxilas vermellas peláxicas e restos calcarios de vida mariña. Os sedimentos terríxenos están confinados en marxes estreitas marxinais preto de terra.

### Morfoestrutura do fondo oceánico 
Flanqueado por cadeas montañosas recentes, con intensa actividade volcánica, o Pacífico está percorrido por un vasto sistema de dorsais. A dorsal Sueste-Pacífica constitúe un prolongamento, a través da dorsal Pacífico-Antártica, das dorsais do océano Índico (dorsal Antártico-Autraliana). Na súa porción setentrional atinxe as latitudes do litoral mexicano, desaparecendo ao penetrar no golfo de California. Trátase dunha dorsal en rápida expansión (entre 8,8 e 16,1&nbsp;cm por ano), sen fosa axial. As zonas de fracturas que a segmentan son numerosas, con desprazamento pronunciado. Esa dorsal emerxe na latitude da illa de Pascua, uníndose á dorsal de Chile, que enlaza coa costa meridional de América, e na latitude das illas Galápagos, uníndose á dorsal de Illas Cocos ou das Galápagos. Esas dorsais dividen o Pacífico en tres conxuntos. Os fondos oceánicos situados ao leste da dorsal Sueste-Pacífica pertence a placa litosférica da Antártida (que corresponde á bacía Pacífico-Antártica e á planicie abisal de Bellingshausen), á placa de Nazca (bacías Peruana e Chilena, separadas pola dorsal de Nazca) e á placa de Cocos (limitada pola dorsal de Cocos).

Todo o inmenso conxunto de fondos oceánicos situados ao oeste da dorsal sueste-pacífica están sustentados pola placa litosférica Pacífica, que no oeste de América do Norte presenta grandes zonas de fracturas, con relevos monumentais, aliñados por millares de quilómetros ao longo de antigas fallas de transformación. Máis ao oeste, o centro do océano Pacífico é entrecortado por cadeas submarinas e grandes edificios volcánicos, ora emerxendo en forma de illas (Hawai, Marquesas, Marshall, Carolinas), frecuentemente coroadas por formacións coralíneas (atois). As bacías oceanicas que as rodean (Medio-Pacífica, Melanesia, Nordés, Noroeste) teñen unha fina cobertura sedimentaria sobre a codia basáltica. A presenza das fosas oceánicas periféricas, ao longo dos arcos insulares (Aleutas, Kuriles, o Xapón, Marianas, Filipinas, Salomón, Tonga, Kermadec) e da costa occidental de América (Chile, o Perú, América Central) explícase por corresponder a zonas de subdución da costa oceánica, en que está mergulla baixo as placas litosféricas Americana, ao leste, e Eurasiática e Indo-Australiana, ao Oeste. Son áreas de intensa actividade sísmica e volcánica, suxeitas á ocorrencia de maremotos.

## Características da auga 
miniatura|dereita|200px
miniatura|esquerda|200px
A conformación das cuncas do Pacífico explica a relativa simplicidade das correntes mariñas que aí inciden. As temperaturas das augas de superficie no Pacífico  dispóñense en zonas, aumentando dos polos cara aos trópicos, estas varían desde o punto de conxelación preto dos polos a uns 29º Celsius preto do ecuador. A circulación superficial das augas do Pacífico é xeralmente no sentido dos punteiros do reloxo no hemisferio norte e no contrario no sur.  As correntes norte-ecuatorial e sur-ecuatorial móvense de leste para oeste, determinando a existencia de correntes quentes ao longo das fachadas orientais dos continentes, compensadas por correntes frías que descenden para o ecuador ao longo das fachadas occidentais. Nas latitudes medias, as correntes quentes atópanse coas augas frías provenientes das rexións polares. Tal fenómeno é particularmente claro no hemisferio norte occidental, onde a corrente ecuatorial do norte, circula cara ao oeste na latitude de 15º  N polos ventos alisios, xira cara ao norte preto de Filipinas para converterse na cálida corrente de  Kuroshio, quente, que se encóntra coa corrente de Oyashio, fría, ao longo da costa oriental do Xapón formando a corrente do Pacífico Norte.  Virando cara ao leste a uns 45º N, a corrente do Pacífico Norte divídese e algunhas augas móvense cara ao norte como a corrente das  Aleutianas, mentres que o resto móvense cara ao sur para reunirse co corrente ecuatorial do norte. A corrente das Aleutianas divídese ao aproximarse a Norteamérica e forma a base dun xiro en contra dos punteiros do reloxo no mar de Bering. O seu brazo sur convértese na lenta corrente de  California, que flúe para o sur.

A corrente ecuatorial do sur, que flúe cara ao oeste ao longo do  ecuador, xira cara á o sur, ao leste de Nova Guinea, despois vira ao leste a uns 50 graos de latitude sur, e únese á corrente de circulación principal cara ao oeste do Pacífico Sur, que inclúe a corrente circumpolar antártica que dá a volta á Terra. Ao aproximarse á costa de Chile, a corrente ecuatorial do sur divídese; unha rama flúe ao redor do Cabo de Fornos e a outra xira ao norte para formar a corrente de  Humboldt.

A calor das augas da zona intertropical permite a proliferación dos corais, que forman illas (atois) ou barreiras (arrecifes) nas beiras continentais.As augas máis ricas en pesca sitúanse nas latitudes temperadas, onde o revolver das correntes garante unha excelente osixenación.

### Salinidade das augas  
De xeito xeral, a salinidade das augas é pouco elevada, pois os valores máximos xamais superaron 365 por mil. A salinidade tamén varía coa latitude. A auga que se atopa preto do  ecuador é menos  salina que a das latitudes medias debido á precipitación ecuatorial abundante ao longo do ano. Cara aos polos, a salinidade, o igual que a temperatura, tamén é baixa, xa que existe pouca evaporación de auga do mar nestas áreas.

## A cunca do Pacífico 
O Pacífico é a cunca oceánica máis antiga de todas as existentes. As súas rochas sedimentarias son as máis antigas teñen unha idade aproximada de 200 millóns de anos. As principais características da cunca oceánica están relacionadas coa tectónica de placas e o vulcanismo. Aínda que o fondo oceánico na zona central do Pacífico é moi regular, os denominados "guyots", unhas elevacións submarinas coa cima plana e forma de columna, si constitúen irregularidades destacadas. Na parte occidental do océano Pacífico, emerxen arcos de illas por encima do nivel do mar, con profundos sistemas de fosas nos seus bordos, así como ao longo da costa asiática. A zona oriental do Pacífico caracterízase pola presenza da dorsal do Pacífico oriental, unha parte do sistema de dorsais oceánicas que rodea o planeta. Os depósitos sedimentarios do océano Pacífico compóñense maioritariamente de partículas de orixe local (depósitos organóxenos), por exemplo, os esqueletos de pequenos animais mariños. Só se atopan depósitos minerais de partículas procedentes os continentes circundantes nas zonas costeiras e nas estreitas plataformas continentais.
## Países e territorios costeiros 
[miniatura|center|750px|[Zona económica exclusiva|Zonas económicas exclusivas dos países costeiros do Pacífico e do sueste Asiático.
Aprécianse as extensas zonas económicas que proporcionan a EE.&nbsp;UU., Francia, Nova Zelandia e Australia, as aínda numerosas colonias en Oceanía.]]

### Status disputado 
*  (segundo a OHI, pero non recoñecida pola Arxentina.)]]
### Prehistoria 
Nos continentes de Asia, Australia e as Américas, máis de 25 000 illas, grandes e pequenas, elévanse sobre a superficie do océano Pacífico. Moitas illas eran os cumes de antigos volcáns activos que permaneceron inactivos durante miles de anos. Cerca do ecuador, sen vastas áreas de océano azul, hai un punto de atols que se formaron ao longo do tempo por montes submarinos como resultado de diminutas illas de coral ensartadas nun anel dentro dos arredores dunha lagoa central.
#### As primeiras migracións 
Migracións humanas importantes teverón lugar no Pacífico en tempos prehistóricos, notablemente na Polinesia desde Tahití ata Hawai e Nova Zelandia.
### Exploración europea 
O océano foi por primeira vez divisado por europeos a principios do século XVI, primeiro por Vasco Núñez de Balboa (1513) quen o chamou **mar do Sur** porque desde o istmo de Panamá o mar atopábase ao sur. Ao norte estaba o océano Atlántico ao que tamén se lle chamou "mar do Norte" (ata principios do século XIX). O océano Pacífico foi sucado por Fernão de Magalhães, descubridor do estreito que leva o seu nome, e que chegou a Filipinas en 1521, e por Juan Sebastián Elcano que completou a primeira circunnavegación do mundo en 1522. Ese mesmo ano, Gil González Dávila realizou a primeira expedición polo mar do Sur desde Terra Firme, alcanzando territorios nicaraguanos e costarriquenses, en procura de ouro.

Durante o resto do século XVI e principios do XIX, a influencia española foi absoluta. O Pacífico chegou a denominarse o "lago español" por tantas expedicións españolas que o cruzaron e exploraron. Galeóns españois sucaron as augas do Pacífico entre América e Filipinas con escala en Guam nas Illas Marianas durante séculos e diferentes expedicións chegaron ás Carolinas e Palau, que tamén formaron parte da Capitanía xeneral de Filipinas. En 1545 a expedición de Iñigo Ortiz de Retez chegou a Nova Guinea e bautizouna con ese nome pola semellanza do aspecto dos seus nativos cos de Guinea en África. Unha vez descubertos novos territorios, os esforzos hispanos de cristianización e colonización déronse por primeira vez en Guam seguido polas Marianas, Palau e Yap, para intentalo finalmente nas illas Carolinas Orientais.

A ruta española do Galeón de Manila operou durante dous séculos e medio a través do Pacífico, unindo os portos de Acapulco e Manila entre 1565 e 1815. En 1568 o navegante Álvaro de Mendaña descubriu as Illas Tuvalu e as Illas Salomón, e nunha segunda expedición en 1595 descubriu as illas Marquesas. En 1606, a expedición española de Quirós descubriu as Illas Pitcairn, as Novas Hébridas (hoxe Vanuatu) e visitou as Salomón. Quirós desembarcou na illa principal das Novas Hébridas bautizándoa La Austrialia do Espírito Santo, crendo que chegara á Terra Australis, o continente australiano. Malia atoparse nas Novas Hébridas, o nome Australia acabou substituíndo o de Terra Australis, e perdurou ata os nosos días. Durante o século XVII os holandeses, navegando desde Europa polo sur de África tamén chegaron ao Pacífico Sur, comerciando e descubrindo novos territorios. Abel Janszoon Tasman descubriu Tasmania en 1642 e Nova Zelandia. No século XVIII os rusos exploraron parte de Alasca e as illas Aleutianas. Varias expedicións españolas intentaron reafirmar a soberanía española no extremo norte de Norteamérica o final do século XVIII, tamén alcanzando o Canadá e Alasca. Entre elas, a expedición de Juan Francisco da Bodega y Quadra estableceu un asentamento español en Nutka, na illa de Vancouver (orixinalmente Quadra e Vancouver) e chegou ata a illa de Kodiak en Alasca. Os franceses á súa vez exploraron a Polinesia, e os británicos nos tres viaxes de James Cook: ao Pacífico Sur e Australia, Hawai, e o noroeste americano do Pacífico.

As numerosas chegadas de españois ás illas da Micronesia non supuxo un cambio drástico na cultura e os seus costumes. O que non significa que os habitantes deses lugares se visen dalgún xeito, ameazados e impresionados, polos novos inventos que os españois trouxeron consigo, como eran os enormes barcos, enxeños de guerra ou ata as súas roupas. Ademais diso, a confusión roldaba as súas cabezas debido a que tal como explicaba o cronista oficial Antonio de Pigafetta, estas civilizacións crían ser as únicas que habitaban a Terra.

O imperialismo do século XIX deu como resultado a ocupación do Pacífico polas potencias occidentais. Fixéronse contribucións significativas ao coñecemento oceanográfico nas viaxes do *HMS Beagle* nos anos 1830, con Charles Darwin a bordo; na do *H.M.S. Challenger* durante a década de 1870; na do *O.S.S. Tuscarora* (1873-76); e no alemán *Gazelle* (1874-76). Aínda que os Estados Unidos tomaron as Filipinas en 1898, o Xapón controlaba o Pacífico oeste en 1914, e ocupou moitas outras illas durante a segunda guerra mundial. No final desta guerra, a frota do Pacífico americana era o amo virtual do océano.

Hai dezasete estados independentes no Pacífico: Australia, Fiji, o Xapón, Kiribati, Illas Marshall, Estados Federados de Micronesia, Nauru, Nova Zelandia, Palau, Papúa-Nova Guinea, Filipinas, Samoa, Illas Salomón, República da China (Taiwán), Tonga, Tuvalu, e Vanuatu. Once destas nacións lograron a súa total independencia a partir dos anos 1960. As Illas Marianas do Norte autogobérnanse, sendo a política exterior xestionada polos Estados Unidos; as Illas Cook e Niue teñen en relacións similares con Nova Zelandia. Tamén no Pacífico está o estado americano de Hawai e diversos territorios e posesións de Australia, Chile, Colombia, Costa Rica, Ecuador, Francia, o Xapón, México, Nova Zelandia, do Reino Unido e dos Estados Unidos.

## Economía
A explotación da riqueza mineral do Pacífico está temperada polas grandes profundidades oceánicas. En augas pouco profundas lonxe das costas de Australia e Nova Zelandia, extráese petróleo e gas natural e cultívanse perlas nas costas de Australia, o Xapón, Papúa-Nova Guinea, Nicaragua, Panamá e en Filipinas, aínda que cada vez menos. A maior riqueza do Pacífico é a pesca. As augas costeiras dos continentes e as illas máis temperadas crían bacallau, salmón, sardiña, peixe espada, e atún.

En 1986, as nacións membro do Fórum Pacífico Sur declararon a área como zona libre nuclear nun esforzo de parar as probas nucleares e previr a vertedura de residuos nucleares.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Barkley, R. A., *Oceanographic Atlas of the Pacific Ocean* (1969)
* Cameron, I., *Lost Paradise* (1987)
* Couper, A., *Development in the Pacific Islands* (1988)
* Crump, D. J., ed., *Blue Horizons* (1980)
* Gilbert, John, *Charting the Vast Pacific* (1971)
* Lower, J. Arthur, *Ocean of Destiny: A Concise History of the North Pacific, 1500-1978* (1978)
* Oliver, D. L., *The Pacific Islands*, 3d ed. (1989)
* Ridgell, R., *Pacific Nations and Territories*, 2d ed. (1988)
* Soule, Gardner, *The Greatest Depths* (1970)
* Spate, O. H., *Paradise Found and Lost* (1988)
* Stanley, David, Moon Handbooks *South Pacific* (2004)
* Terrell, J. E., *Prehistory in the Pacific Islands* (1986).
* Chaflan, H. R., *Pacific Ocean? Where is it?* (2003)
* Rodao, Florentino, *Islas del Pacífico: El legado español*. Madrid: Lunwerg, 1998, pp.&nbsp;27-35

### Ligazóns externas 
* Datos relacionado co Pacífico