Ramón J. Sender

**Ramón José Sender Garcés**, nado en Chalamera (provincia de Huesca) o 3 de febreiro do 1901 e finado en San Diego (California) o 16 de xaneiro do 1982, foi un xornalista e escritor español. Coa súa novela *Míster Witt en el cantón* acadou o Premio Nacional de Literatura en 1935. Participou na guerra civil  española no bando republicano. A súa primeira esposa Amparo Barayón e o seu irmán Manuel Sender foron fusilados polas forzas sublevadas, en Zamora e Huesca respectivamente. Exiliouse, primeiro a Francia e logo estableceuse en México e, desde 1942, nos Estados Unidos.

## Traxectoria 
Exerceu de xornalista na súa xuventude na prensa aragonesa da época. No 1922 prestou o servizo militar no Marrocos colonial, tan só un ano despois do desastre de Annual, feito que marcou posteriormente tanto as súas colaboracións xornalísticas primeiro, como, xa anos máis tarde, a súa primeira novela, *Imán* (1930).

No 1924 incorporouse á redacción do xornal madrileño *El Sol*, á vez que se foi achegando aos círculos intelectuais e políticos contrarios á ditadura de Miguel Primo de Rivera, motivo polo cal debeu pasar algunha vez pola cadea.

Ao pouco tempo, Sender inclinouse pola ideoloxía anarquista, deixando *El Sol* e marchando a Barcelona para colaborar co xornal da CNT *Solidaridad Obrera*. No 1933 escribiu para o xornal *La Libertad* a reportaxe sobre a represión policial nos Sucesos de Casas Viejas, que tamén recolleu na súa obra literaria *Viaje a la aldea del crimen* (1934). Iniciou entón outra fase na súa evolución ideolóxica, achegándose a posturas próximas ao comunismo soviético.

No 1936 estourou a Guerra Civil española e Sender abrazou a causa republicana. En poucos meses a traxedia da guerra irrompeu no seu círculo familiar; tanto a súa esposa Amparo Barayín coma o seu irmán Manuel, alcalde de Huesca, foron fusilados polo bando nacional. Acosado non só por estes, senón tamén por algúns xefes comunistas que desconfiaban del, logrou fuxir a Francia cos seus dous fillos, para logo se exiliar aos Estados Unidos de América. A dura etapa do inicio da súa vida de exiliado forneceu, non obstante, á literatura coas mellores obras do autor oscense.

No país americano dedicouse a impartir aulas de literatura española, podendo volver en dúas ocasións, no 1974 e no 1976. Tralo seu falecemento, as súas cinzas foron espalladas nas augas do océano Pacífico.

## Traxectoria literaria 
Tres elementos presiden a actividade narrativa do escritor. En primeiro lugar, a súa experiencia como exiliado produciulle un sentimento de desarraigamento persoal unida á vontade de seguir escribindo sobre temas hispánicos. Tamén a evolución ideolóxica, do anarquismo ao humanismo apolítico, pasando polo comunismo, impregna as páxinas dos seus libros, pero sempre co común denominador da denuncia das inxustizas. E, por último, a súa vida moral, dominada pola procura da inocencia e a obsesión da culpabilidade, causa de que sempre opuxera ás descricións da barbarie e ruindade humana o valor da inocencia, simbolizada en numerosas ocasións na morriña da infancia.

Combinando os elementos descritos pódense establecer as seguintes etapas na obra de Sender:

### Novela social e política 
Esta etapa, de 1930 a 1935, representa un preludio do realismo social que nos anos 50 e 60 reinou na literatura en lingua castelá e que compartiu con outros escritores do período (José Díaz Fernández, César Arconada ou o autor de Ponteareas Manuel Benavides). Exhibe unha concepción novelística asentada nunha visión dialéctica da realidade social, tocando temas como a Guerra de Marrocos (*Imán*, 1930), a represión policial (*O.P.*, 1931), os movementos anarquistas (*Siete domingos rojos*, 1932) e o levantamento federalista na Cartagena de 1873 na súa obra máis salientable da época, *Mr. Witt en el Cantón* (1935).

### Novelas do exilio 
Trátase dunha produción extensísima (máis de 40 libros) e moito máis variada. Escribe novelas de temática americana, entre as que destaca *La aventura equinoccial de Lope de Aguirre* (1964), realiza evocacións do seu propio pasado nas nove novelas que compoñen *Crónicas del alba* (1942-1966). O tema da Guerra Civil obsesiónao continuamente, e trátao tanto con técnicas simbólicas (*El rey y la reina*, 1949) como cinguíndose a un depurado realismo na que é, sen dúbida, a súa obra capital: *Réquiem por un campesino español*, publicada no 1953 baixo o título *Mosén Millán*. Relata como un crego dunha aldea aragonesa evoca a vida dun veciño finado a causa das xenreiras desamalloadas pola guerra mentres prepara o seu funeral.

Ramón J. Sender tamén cultivou o ensaio, a poesía e o teatro, que, porén, non obtiveron tanto recoñecemento como as súas obras narrativas.

## Obra 
### Narrativa 

* *Imán* (1930)
* *O.P. (Orden Público)* (1931)
* *Siete domingos rojos* (1932)
* *Viaje a la aldea del crimen* (1934)
* *La noche de las cien cabezas*(1934)
* *La Esfera* (1934)
* *Mr. Witt en el cantón* (1935)
* *Contraataque* (1938)
* *El lugar de un hombre* (1939)
* *Mexicayoti* (1940)
* *El viento de la Moncloa* (1940)
* *Crónica del alba*
* *Epitalamio del prieto Trinidad* (1942)
* *El rey y la reina* (1947)
* *El verdugo afable* (1952)
* *Réquiem por un campesino español* (1953)
* *Los cinco libros de Ariadna* (1957)
* *Los laureles de Anselmo* (1958)
* *Bizancio* (1958)
* *La llave* (1960)
* *Novelas ejemplares de Cíbola* (1961)
* *La tesis de Nancy* (1962)
* *La luna de los perros* (1962)
* *Carolus Rex* (1963)
* *Los tontos de la Concepción* (1963)
* *Jubileo en el Zócalo* (1964)
* *El bandido adolescente* (1965)
* *Cabrerizas Altas* (1966)
* *Las gallinas de Cervantes y otras narraciones parabólicas* (1967)
* *Tres novelas teresianas* (1967)
* *Las criaturas saturnianas* (1967)
* *El extraño señor Photynos y otras narraciones americanas* (1968)
* *La aventura equinoccial de Lope de Aguirre* (1968)
* *Novelas del otro jueves* (1969)
* *Nocturno de los catorce* (1969)
* *En la vida de Ignacio Morell* (1969; Premio Planeta)
* *Relatos fronterizos* (1970)
* *La Antesala* (1971)
* *Túpac Amaru* (1973)
* *Nancy, doctora en gitanería* (1974)
* *Las tres Sorores* (1974)
* *La mesa de las tres moiras* (1974)
* *El fugitivo* (1976)
* *Gloria y vejamen de Nancy* (1977)
* *El Mechudo y la llorona* (1977)
* *Solanar y lucernario aragoneses* (1978)
* *Epílogo a Nancy: bajo el signo de Taurus* (1979)
* *La mirada inmóvil* (1979)
* *Ramú y los animales propicios* (1980)
* *Tanit* (1981)
* *Monte Odina* (1981)
* *La Cisterna de Chichen Itzá* (1981)
* *Álbum de radiografías secretas* (1982)
* *Hughes y el once negro * (1984)
* *Toque de queda* (1985)

### Ensaio 
* *El problema religioso en México; católicos y cristianos* (1928)
* *Madrid-Moscú, narraciones de viaje* (1934)
* *Carta de Moscú sobre el amor* (1934)
* *Unamuno, Valle Inclán, Baroja y Santayana* (1955)
* *Examen de ingenios. Los noventayochos* (1961)
* *Valle Inclán y la dificultad de la tragedia* (1965)
* *Ensayos sobre el infringimiento cristiano* (1967)
* *Tres ejemplos de amor y una teoría* (1969)
* *América antes de Colón* (1930)
* *Teatro de masas* (1932)
* *Proclamación de la sonrisa* (1934)

### Teatro 
* *Hernán Cortés* (1940).
* *El Diantre, tragicomedia para el cine según un cuento de Andreiev* (1958).
* *Los antofogastas, Donde crece la marihuana* (1967). 
* *Don Juan en la mancebía, drama litúrgico en cuatro actos* (1968).
* *Los laureles de Anselmo* (1958) "novela escénica".
* *Jubileo en el zócalo* (1966) "novela escénica".

### Poesía 
* *Las imágenes migratorias* (1960)
* *Libro armilar de poesía y memorias bisiestas* (1973)

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* Lázaro, F. e Tusón, V. (1982), *Literatura española*. Ed. Anaya.

### Ligazóns externas 
* Portal web con información referente a Ramón J. Sender