open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amarelo

O **amarelo** ou **marelo** é unha cor cunha lonxitude de onda comprendida entre as faixas 565&nbsp;nm e 590&nbsp;nm do espectro de cores visibles. Pódese considerar unha mestura entre as cores vermella e verde. O amarelo é a cor complementaria do azul; o pigmento amarelo absorbe a luz azul. O amarelo é unha das cores primarias.
## Uso, simbolismo e expresións coloquiais 
* É considerado o máis expansivo entre os matices, así como o que máis atrae aos ollos. A exploración do seu uso ten unha grande importancia na obra de Vincent van Gogh.
* O amarelo era a cor símbolo do Emperador da China, e por consecuencia, da Monarquía chinesa.
* En moitos países, os taxis son de cor amarela. Esta práctica, aparentemente comezou en Nova York, por mor de Harry N. Allen que pintou o seu vehículo de cor amarela, logo de saber que esta cor era a máis visible a distancia.
* A cor amarela, no teatro seica dá mala sorte polo contratempo que tivo Moliere, que morreu ó ve-la súa obra Tartufo representada, e onde abundaban no decorado elementos desa cor.
* A cor amarela tamén acostuma a se usar en moitos países nas "páxinas amarelas", que son directorios telefónicos de compañías.

## O marelo na cultura popular galega 
* Nin bo Xan, nin bo Pedro, nin boi marelo por riba do rego.

### Cantigas 
* A do refaixo amarelo/ vai na popa do navío,/ téndeme conta con ela,/ que non se caia no río. 
* Aínda que estou aquí cantando,/ triste está o meu corazón;/ téñocho máis amarelo/ que unha casca de limón. 
* Maruxiña, Maruxiña,/ a do refaixo amarelo;/ se te atopo no camiño/ non che ha de valer ‘non quero’. 
* Miña nai e maila túa/ van á feira a Paradela/ vende-lo becerro branco/ e maila vaca amarela.

## Galería 

Ficheiro:Flor da Xesta.jpg|Flor da xesta, Galiza
FIcheiro:Rosa amarela, A Coruña.jpg|Rosa amarela na Coruña
Ficheiro:Sunflower_tuscany.jpg|Xirasol
Ficheiro:Platano_de_canarias.jpg|Banana
Ficheiro:Valencia_market_-_lemons.jpg|Limóns
Ficheiro:Sulfur.jpg|Xofre
Ficheiro:Chaetodon_semilarvatus_2.jpg|Peixe (*Chaetodon semilarvatus*)
Ficheiro:Yellow_finch_1.jpg|Paxaro
Ficheiro:Calicotome_villosa3.JPG|*Calicotome villosa*
Ficheiro:Swiss_cheese_cubes.jpg|Queixo

## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* *Gran Enciclopedia Galega*, Vigo 2003, tomo 2 s. v. *amarelo*.
### Outros artigos 
Lista de cores
Annaba

miniatura|Annaba
**Annaba** (ِسياحة, en árabe) é unha cidade no nordeste de Alxeria, preto do río Wadi Seybouse e da fronteira de Tunisia. É a capital da provincia de Annaba. En 2004 tiña 235.100 habitantes.

## Historia 
Fundada coma unha colonia fenicia no século XII a.C. Durante a época romana a cidade chamábase **Hippo Regius**. Foi un centro de difusión do primeiro cristianismo, e Agostiño de Hipona foi bispo da cidade entre o 396 e o 430.

A cidade ten unha universidade, con 40.000 estudantes. O porto de Annaba é o primeiro porto industrial alxeriano.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Sitio web non-oficial de Annaba (en francés)
Amendoeira

A **amendoeira** (***Prunus dulcis***) é unha árbore da familia das rosáceas. O seu froito é a améndoa.
A amendoeira é unha árbore de entre 6 e 12 metros de altura, de talo liso verde e castaño de novo, pasa a grisallo e lañado de adulto. As follas son simples, lanceoladas, estreitas e remate en punta, de cor verde luminosa e beiras dentadas. A flor, pentámera, preséntase solitaria ou en grupos de 2 a 4, é de cor branca ou rosada. Os froitos en forma de drupa oblonga. A árbore pode vivir de 50 a 80 anos. A súa madeira é de boa calidade, emprégase en ebastinaría, típica de climas cálidos, tolera mal o frío
A árbore menciónase na Biblia como orixinaria de Palestina, aínda que semella ser Persia o primeiro lugar onde se cultivou, os xudeus levárona a Exipto e os gregos introducírona en Europa, os árabes espallárona por todo o Mediterráneo. A mediados do século XIX chegou aos Estados Unidos, hoxe o primeiro produtor mundial de améndoas.

## Doenzas 
Ver folla engurrada do pexegueiro.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Amendoeira en flor.jpg|Amendoeira en flor
Améndoa

A **améndoa** (do latín vulgar *amyndula*, no latín clásico *amygdalum, -i*, de orixe grega, que denominaba tanto a árbore coma o froito) é o froito da amendoeira, é unha drupa oblonga, engurrada e de cor verde, dentro contén a semente, branca, oblonga e apatelada, recuberta por unha película de cor canela.

A améndoa verde designa o froito tenro, recollido en xuño e xullo, e de sabor delicado. A améndoa amarga designa á velenosa e a améndoa doce á comestible.

Pódese comer en cru, en turróns, en confeitaría. A esencia de améndoa tamén se utiliza en perfumaría.

California é a principal área produtora de améndoa, séguelle España.

[miniatura|[Amendoados de Allariz|Amendoado de Allariz.|centro]]
## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Bebida de améndoa
Río Noceda, río Lexoso

O **río Noceda** ou **rego de Noceda** é un río da provincia de Lugo. É un afluente do río Lexoso (despois, río Grande), que discorre polo interior da parroquia da Devesa, no concello de Ribadeo.

Ten o seu nacemento no lugar de Noceda (na parroquia da Devesa), nun val entre o monte Mondigo e o monte Comado.

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Ríos de Galicia
Amorodo

:*Este artigo trata sobre o froito, para o artigo sobre a planta que dá amorodos véxase Amorodeira.*
:*Este artigo trata sobre o froito, para o artigo sobre o rapeiro véxase Rubén David Morodo Ruíz.*
miniatura|Imaxe dun amorodo.
O **amorodo**, **morodo**, **morogo** ou **morote** é o receptáculo da flor da amorodeira, considerada popularmente o seu froito. O amorodo é unha fonte de Vitamina C, Vitamina A e Vitamina B9.

A *Fragaria vesca*, a amorodeira brava, dá o amorodo ventureiro ou careixón, mentres a *Fragaria virginiana* e a *Fragaria chiloensis* producen a maioría dos amorodos cultivados.

## Etimoloxía 
A palabra galega *amorodo* provén do termo prerromano *morotonu**.*

## Produción mundial 
## Galería de imaxes 

Ficheiro:Morogueira Bastavales Galicia 072.jpg|Amorodeiras en Bastavales, Brión
Ficheiro:Cestos de amorodos.jpg|Cestos con amorodos
Garden strawberry (Fragaria × ananassa).jpg
Garden strawberry (Fragaria × ananassa) close-up.jpg
Garden strawberry (Fragaria × ananassa) single.jpg

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Amorodeira
Morodo

Cos termos **morodo** ou **Morodo** pódese facer referencia a:
* o amorodo (*morodo, morogo*, ou *morote*).

## Apelido 
* Raúl Morodo (Leoncio) (* 1935, Ferrol), un xurista, embaixador e político galego.
* Rubén David Morodo Ruíz (* 1979), un mc madrileño.
Fresco

[miniatura|dereita|A [Capela Sistina, no Vaticano. Frescos de Michelangelo Buonarroti (1508-1512).]]
En pintura, **fresco** aplícase á pintura realizada sobre un muro con revoque de cal húmida e coas cores disoltas en auga de cal.

O termo provén do italiano *buon fresco* ("moi fresco"), en contraposición a *in secco* ("sobre seco"). Para crear un fresco auténtico, ou *buon fresco*, prepárase o muro cun revoque de cal húmida ou escaiola e píntase inmediatamente. Como a intensidade das cores diminúe rapidamente a medida que se absorbe a cal, é preciso aplicar novas capas para obter tons vivos. Ao secar, fórmase unha película de carbonato de calcio que une indisolubelmente as cores á parede. Isto fai que a obra sexa moi duradeira; se se destrúe a parede non resulta difícil reconstruíla debido ás dimensións dos anacos.

A pintura *in secco* é a que usa a témpera. Con frecuencia resulta necesario retocar os frescos desta maneira. Algunhas veces tamén se lle chama *buon fresco* á pintura que non foi retocada despois e *fresco seco* á que si foi retocada.

A pintura ao fresco require unha planificación coidadosa, xa que esta técnica non permite experimentacións ou modificacións sobre a marcha. Ten a dificultade engadida de que se traballa en circunstancias de luz que non son as do estudio, co que as cores non se perciben igual; por outra parte, a iluminación que recibirá a obra será a mesma sempre, ao contrario doutras técnicas en que a obra pintada non se expón coa mesma luz coa que foi creada.

O tempo que tarda en secar unha sección varía entre dúas e doce horas e coñécese como *giornata*, durante a que o artista aplica os pigmentos en po que vai disolvendo na auga de cal. Esta faise con cal (óxido de calcio) e un agregado de mármore ou area (para dar textura e forza, e homoxeneizar o secado). Aplícanse varias camadas durante varios días, cada vez con menos agregado.

[miniatura|dereita|Frescos na [Catedral de Mondoñedo (século XIV).]]

O deseño trazábase antigamente sobre a parede fresca; na Italia renacentista introducíronse os cartóns, desde os que o deseño se transfería á parede mediante punzóns ou, estando o cartón perforado, usando carbón; actualmente úsanse tamén proxectores de diapositivas.

A técnica do fresco coñécese desde a primeira metade do II Milenio a.C., durante a Idade de Bronce, en que se usou nos palacios da civilización minoica. Os etruscos e romanos utilizárono tamén, como na Vila dos Misterios, en Pompeia. Tamén se coñecen frescos na India a mediados do I Milenio a.C. e na China da dinastía Han (século I). O fresco foi moi popular durante a Idade Media e rexurdiu con forza no Renacemento italiano, con artistas como Cimabue, Giotto, Fra Angelico,...
Anacardio

O **anacardio** (***Anacardium occidentale***) é unha árbore tropical da familia Anacardiaceae. Nativa do norte e nordés do Brasil, cultívase agora en moitas zonas de clima tropical, polo seu froito, tamén chamado anacardio.

A árbore mide entre 5 e 10 metros de altura, chegando os exemplares máis altos a 20 metros, coa súa copa ben poboada. O seu froito ten forma de ril, e seco ou torrado son as formas máis habituais do seu consumo. Xunto as súas flores, ben pequenas, fórmase un pedúnculo maior e máis brando que o froito, tamén comestible, de cor laranxa ou vermella.

Os portugueses levaron a árbore ás súas colonias de Asia e África, pero foi na India onde mellor se adaptou a árbore. Hoxe a India, Mozambique e o Brasil son os maiores exportadores do anacardio. Do anacardio tamén se procesa un licor; o de Goa, chamado fenny é o máis coñecido. En portugués a árbore coñécese co nome de *cajueiro*, e o froito como *castanha de cajú*.

## Galería de imaxes 

Ficheiro:Anacardium_occidentale_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-010.jpg|Características
Ficheiro:Gui1 cashewfruit2.jpg|Froito
Ficheiro:Cashew Brazil flower.jpg|Flores

## Notas 
## Véxase tamén 
### Ligazóns externas
Ananás

miniatura|Ananás
O **ananás** () ou **piña** (***Ananas comosus***), é unha planta tropical da familia bromoliaceae orixinaria do Brasil, Bolivia e Paraguai. Cultívase polo seu saboroso froito: o ananás ou piña. A palabra *ananás* procede do tupí e significa froito excelente, mentres que se denomina tamén piña por recordar o seu froito ó do piñeiro.

A planta ten 30 ou máis follas espiñentas e acabadas en punta arrodeando un talo groso. Os seus polinizadores naturais son os colibrís.

Os holandeses foron os primeiros en cultivalos en Europa no século XVII e os portugueses levaron o seu cultivo á India e Xava, propagándose por toda Asia Oriental. En Hawai introdúcese en 1790, e hoxe é o principal produtor do mundo.

miniatura|Ananás ventureiro.

## Notas
Piña

O termo **Piña** pode referirse a:

***Piña**, cono ou estróbilo, froito maduro das árbores coníferas;
***Ananás**, tamén chamado piña, froita exótica (*Ananas comosus*).

Como topónimo, pode referirse a:

;En Galiza
***A Piña**, lugar da parroquia de Sofán, no concello de Carballo;
***A Piña**, lugar da parroquia de Xavestre, no concello de Trazo;
***Piñarrostro**, lugar da parroquia da Cova, no concello de Carballedo.

## Véxase tamén
### Outros artigos
***Piño**, parroquia do concello da Pobra do Brollón;
***Os Piñas**, lugar da parroquia de Crecente, no concello de Crecente.
Christian Anfinsen

**Christian Boehmer Anfinsen** nado o 26 de marzo de 1916 en Monessen, Pensilvania, e finado o 14 de maio de 1995 en Randallstown, Maryland foi un químico norteamericano. En 1972 gañou o Premio Nobel de Química polos seus traballos sobre a ribonuclease, especialmente aos relativos á conexión entre a secuencia de aminoácido e a conformación bioloxicamente activa.
## Biografía 
Naceu no seo dunha familia de orixe noruegués. Estudou química no *Swarthmore College*, onde se graduó en 1937, para posteriormente realizar un máster en química orgánica na Universidade de Pensilvania en 1939, e finalmente o doutoramento en bioquímica na Universidade Harvard en 1943.

Anfinsen quedou en Harvard como profesor asistente ata 1950, ano no que entrou a traballar no National Institute of Health, entidade dependente do Goberno Estatal estadounidense, e onde permaneceu ata 1981. Entre 1982 e 1995 foi profesor de bioloxía na Universidade Johns Hopkins.

## Investigacións científicas 
En 1961 demostrou que a ribonuclease podía pregarse despois da desnaturalización mentres preservaba a actividade enzimática, suxerindo que toda a información requirida pola proteína para adoptar a súa conformación final ten o código na súa estrutura primaria.

En 1972 foille concedida a metade do Premio Nobel de Química *polos seus traballos sobre a ribonucleasa*, mentres que a outra metade do premio recaeu nos traballos de Stanford Moore e William Hovard Stein sobre o coñecemento dos principios da estrutura química e a actividade catalítica das encimas.

En 1979 Anfinsen converteuse ao xudaísmo ortodoxo.

## Véxase tamén 
### Ligazóns externas 
* Páxina do Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1972 
* Biografía na páxina do Instituto Nobel 1972
Urbanismo

O termo **urbanismo** procede da palabra latina *urbis* (cidade), que na antigüidade se refería á capital do mundo romano, Roma. É un concepto moderno que xurdiu na comunidade científica logo dos traballos do enxeñeiro catalán Ildefons Cerdà i Sunyer que empregou a palabra *urbs* para expresar a problemática do desenvolvemento das cidades. Por unha banda o urbanismo refírese aos coñecementos que temos da urbanización dende os primeiros asentamentos humanos estables con perfeccionamentos tecnolóxicos que permiten a repartición das actividades dun poboamento, ata as cidades contemporáneas, e por outra banda refírese á ciencia e técnicas modernas de ordenación do territorio dunha cidade.

## Forma de organización humana 
﻿A cidade non é só un obxecto de estudo importante das ciencias sociais, senón, sobre todo, un problema que ocupou e preocupou os homes dende que estes decidiron asentarse formando agrupamentos estables. É obvio que os asentamentos humanos, aínda nas súas formas máis sinxelas, requiren dun mínimo de acordos sociais para asegurar o equilibrio do grupo, e que da fraxilidade ou solidez dos devanditos acordos depende a estabilidade necesaria para a convivencia axeitada. Por iso, a cidade debe entenderse como un fenómeno vivo e permanente, intimamente ligado á cultura coa que comparte a característica da complexidade, o que invita a acometer o seu estudo dende múltiples puntos de vista. Ocupáronse dela, entre outras disciplinas, a historia, a filosofía, a xeografía, a psicoloxía, a arte, a arquitectura, a socioloxía, a política, a literatura, a antropoloxía e, por suposto, o dereito.

## Ciencia e técnicas modernas 
O urbanismo, fenómeno multidisciplinar relativamente novo, contén unha ampla cantidade de conceptos e unha área de práctica e estudo moi complexa. É, polo tanto, unha ciencia que ten a misión de fornecer as bases fundamentais para resolver os problemas do territorio, tanto na súa configuración física, como na súa dinámica das actividades económicas e sociais.

O urbanismo naceu na era industrial grazas á transformación e construción da cidade naquel tempo, mais a súa madureza teórica acadouna no século XX. O urbanismo desenvolveuse na práctica, como na teoría, despois da segunda guerra mundial, na cal se produciu un cambio político, económico e social en todos os países do mundo. Creáronse novas cidades e comezáronse a modificar as cidades que xa existían.

Posteriormente pasouse dunha concepción do urbanismo como ordenación da cidade á unha concepción global, como ordenación do territorio, para recoller as innegábeis interrelacións sociais, económicas e de infraestruturas entre a cidade e o territorio non urbano.

O urbanismo estúdase en varias disciplinas:

* Arquitectura
* Demografía
* Dereito
* Economía
* Ambiente
* Xeografía
Neville Chamberlain

**Arthur Neville Chamberlain**, nado en Birmingham o 8 de marzo de 1869 e finado en Heckfield o 9 de novembro de 1940, foi un político inglés.

## Traxectoria 
Primeiro ministro británico dende 1937, defendeu unha política de aquiescencia fronte a Hitler. Aceptou no Pacto de Múnic a división de Checoslovaquia e polo tanto a anexión de Bohemia ó Terceiro Reich. Entregou o poder a Churchill en maio de 1940, trala invasión alemá dos Países Baixos, Bélxica, Luxemburgo e Francia.
Édouard Daladier

miniatura|dereita|Edouard Daladier, no centro da imaxe
**Édouard Daladier**, nado en Carpentras o 18 de xuño de 1884 e finado en París o 10 de outubro de 1970, foi un político francés, deputado polo Partido radical socialista de Vaucluse, ministro e xefe do goberno francés.
## Traxectoria
Convencido o primeiro ministro inglés Neville Chamberlain, logo das conferencias con Adolf Hitler en Berchtesgaden, en Godesberg e finalmente en Múnic os días 15, 22 e 29 de setembro de 1938, respectivamente, de que só a transferencia dos Sudetes de Checoslovaquia ao Terceiro Reich alemán podía evitar a guerra, aconsella a Daladier, nesa data xefe do goberno francés, que admita a anexión. Pouco despois, os Gobernos británico e francés, á súa vez, premen ao goberno checo para que da súa conformidade ás esixencias de Hitler. Unha vez conseguido polo ditador alemán o que quere e tras o seu compromiso por escrito de respectar a soberanía do resto de Checoslovaquia, Chamberlain e Daladier son recibidos ao seu regreso de Múnic por multitudes delirantes de alegría que cren que salvaron a paz mundial. Con todo, os acordos de Múnic serán un fracaso xa que a segunda guerra mundial empezará o 1 de setembro de 1939 coa invasión alemá de Polonia e entrando Francia, nela, dous días despois.

En marzo de 1940 foi substituído por Paul Reynaud á fronte do goberno francés nun intento de dar maior firmeza á dirección da guerra francesa. Cando finalizou a segunda guerra mundial, Daladier volveu ao Parlamento a liderar o Partido Radical Socialista. En 1958 retirouse cando se opuxo á Constitución dese ano.
Anduriña común

miniatura|* Hirundo rustica *

A **anduriña común,** comunmente **andoriña** ou **anduriña** (*Hirundo rustica*) é unha pequena ave insectívora migratoria que se atopa en África, Europa, Asia e América. As andoriñas europeas pasan a primavera viaxando cara ao norte, chegando mesmo ata o círculo polar ártico, mentres pasan o inverno en África.

A plumaxe da andoriña é negra azulada no dorso e branca no peito. O peteiro é curto, a cola acuminada e dividida en dúas gallas, as ás fortes e longas e as patas curtas. Miden arredor de 19&nbsp;cm e o seu corpo, fusiforme, está adaptado para os voos rápidos e longos. A andoriña voa baixo en espazos abertos ou semiabertos e atrapa os insectos lanzándose enriba deles desde o aire.

Adoita encontrarse en aldeas e vilas, pero tamén vive no campo aberto. Constrúe os niños de barro e no interior coloca herbas e plumas cun pequeno burato de entrada baixo os beirados dos edificios, pontes, e nas paredes das rochas e cantís. A femia pon catro ou cinco ovos e os dous proxenitores alimentan as crías. As andoriñas teñen un gran sentido da orientación, sendo capaces de atoparen o seu niño do ano anterior.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Andoriña dáurica
* Andoriña de cu branco
* A andoriña na cultura popular galega

### Ligazóns externas 
* Gravación de andoriñas
Fuselo de rabo pinto

O **fuselo de rabo pinto,** **mazarico rabipinto** ou **mazarico rubio** (*Limosa lapponica*) é unha ave limícola.

## Descrición 
Os adultos miden 38&nbsp;cm, teñen as patas azul grisallas e un moi longo peteiro virado cara a arriba, a cola con bandas delgadas brancas e negras.
É un pouco máis pequeno que o fuselo de rabo negro ao que se asemella.

## Bioloxía 
Fan o seu niño no chan, poñen de 2 a 4 ovos incubándoos 21 días, é o macho o que permanece máis tempo chocándoos.

## Distribución 
O seu hábitat habitual é a tundra aberta, en zonas encharcadas e marismas próximas a bosques do Ártico (incluída Islandia) e Alasca. Migran no inverno cara Europa occidental, África, sur de Asia, Australia e Nova Zelandia, ocasionalmente tamén aparecen nas costas occidentais de América do Norte.

En Galicia é unha ave de paso entre os meses de agosto a outubro, algunhas quedan na Illa de Ons.

## Notas
Aguia pescadora

A **aguia pescadora** ou **aguia peixeira** (*Pandion haliaetus*) é unha ave rapaz bastante grande e especializada en capturar peixes.

## Anatomía 
A aguia pescadora ten a plumaxe do peito branca, ás longas e estreitas que presentan nas extremidades pulseiras negras, o que lle dá unha aparencia distintiva. Está moi ben adaptada para o seu réxime alimentario: pode pechar o nariz para evitar a entrada da auga e as dedas están provistas dunha especie de escamas afiadas que lle facilitan ao agarre das presas. O seu voo é lento, alternando o planeo e o bater de ás. Aniña nos lagos e lagoas de auga doce, ás veces nas costas.

Habitualmente as femias son menos filopátricas cós machos, é dicir teñen menos apego cós machos ó territorio de nacemento, polo que adoitan ser estas as que se incorporan ó territorio controlado por un macho. Emparéllanse de por vida; en marzo comezan un período de cinco meses de colaboración para construír o niño e coidaren aos aguiachos. As femias poñen 3 ou 4 ovos a fins de abril, chócanos durante cinco semanas, e os aguiachos comezan a voar oito semanas despois da eclosión. As aguias pescadoras que aniñan en Europa pasan o inverno en África. As do Canadá e os Estados Unidos invernan en América do Sur; os de Australia non migran.

miniatura|200px|esquerda|Unha aguia pescadora (*Pandionidae*) preparándose para mergullar. Foto feita polo Centro Espacial John F. Kennedy.

thumb| *Pandion haliaetus*
Dende o século XIX sufriron unha forte persecución, que se prolongou ata os anos 70 do século XX. Por aquel entón as aguias pescadoras estiveron a piques de se extinguir, pero dende a prohibición do DDT e políticas proteccionistas en moitos países dende 1970 a súa poboación está a se recuperar.

En Europa hai arredor de 8.000 parellas, sobre todo en Escandinavia, Escocia e Rusia. Na Península Ibérica só se reproduce nas Baleares, Canarias e Chafarinas, con arredor de 30 parellas. En Galicia é unha especie moi rara, tan só se pode ver nas épocas de migracións, sobre todo no esteiro do Miño.

En América hai de 20.000 a 30.000 parellas.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Catálogo galego de especies ameazadas
Fuselo de rabo negro

miniatura|*Limosa limosa*.
O **fuselo de rabo negro,** ás veces **mazarico rabinegro** (*Limosa limosa*) é unha ave limícola. 

## Descrición 
Os adultos teñen as patas azul grisallas e un longo peteiro. As plumas do peito son castañas, a cola negra cunha banda negra no remate; no verán as plumas do peito vólvense grisallas. Miden 41&nbsp;cm (un pouco máis grande que o mazarico rubio, ó que se asemella). Aniña no chan en pradeiras húmidas e en illós de Europa e Asia. Pon de 3 a 6 ovos. Aliméntase de insectos, crustáceos e plantas acuáticas.

## Distribución xeográfica 
Emigra en bandadas a Europa, sur de Asia, África e Australia.

En Galicia pódese ver a finais de agosto, permanecendo ata a primavera, abondosas na enseada do Vao, O Grove, e no esteiro do Miño.

## Notas
1519

**1519** (**MDXIX**) foi un ano común comezado en sábado segundo o calendario xuliano.

## Acontecementos 
### América 
* 15 de agosto - Pedro Arias Dávila funda a cidade de Panamá.

### Arte e cultura 
* Bartolomé Ordóñez esculpe o sepulcro de Xoana I de Castela e do seu home Filipe o Fermoso, na catedral de Granada.

## Nacementos 
* 19 de maio - Bertrand d'Argentré, xurista e historiador bretón (m. 1590).

## Mortes 
* 2 de maio - Leonardo da Vinci, artista e inventor florentino.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Historia ano a ano
Aneto

O **aneto** ou **endro** (***Anethum graveolens***) é unha planta herbácea de curta vida. Medra silvestre nos campos da Península Ibérica, sobre todo no val do Ebro e en Andalucía, resto da Europa meridional, Exipto, Asia Menor, África do Norte, cultívase en Alemaña, Hungría, Italia, Gran Bretaña, Países Baixos, India, Paquistán, Estados Unidos para a súa utilización nos sectores farmacéutico, cosmético, alimentario e para a produción de licores.

É unha planta anual de entre 60 e 150&nbsp;cm, co talo feble e oco, as flores amarelas, os froitos de cor castaña e arrodeados por unha película clara, cun cheiro aromático. Moi utilizada, tradicionalmente, xa polos gregos e romanos, na condimentación dos guisos de peixe, e posteriormente noutro tipo de comidas, en Francia utilízase na repostería e en Escandinavia adóbanse os cogombros co aneto. Tamén se coce para expulsar os gases que se forman no aparato dixestivo.

## Véxase tamén
1452

**1452** (**MCDLII**) foi un ano bisesto comezado en sábado segundo o calendario xuliano.

## Acontecementos 
* O navegador portugués Diogo de Teive atinxe a illa de Terra Nova, na exploración secreta do océano Atlántico dende a base naval de Sagres.

## Nacementos 
* 15 de abril - Leonardo da Vinci, artista e inventor florentino (m. 1519).
* 10 de maio - Fernando II de Aragón, o Católico (m. 1516).
* 21 de setembro - Girolamo Savonarola, predicador italiano (m. 1498).
* 2 de outubro - Ricardo III de Inglaterra (m. 1485).
* Attavante degli Attavanti - miniaturista florentino (m. 1525).
* Davide Ghirlandaio, pintor italiano (m. 1525).

## Mortes 
* Bernat Martorell, pintor catalán (n. 1390).

## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Historia ano a ano
Najaf

**Najaf** (en ) é unha cidade de Iraq, capital da provincia de Najaf, e ademais unha das cidades máis santas para o xiísmo. Ten unha poboación de 585.600 habitantes (2003).

## Significado relixioso 
En Najaf está a tumba de Ali ibn Abi Talib (coñecido como Imán Ali), que os xiítas consideran o primeiro imán. A cidade é agora un gran centro de peregrinación para os musulmáns xiítas. Tan só A Meca e Medina reciben máis peregrinos islámicos.

Sobre Meshed Ali (Mausoleo de Alí) construíuse unha gran mesquita. Preto da cidade está Wadi-us-Salaam (Val da Paz), o máis grande cemiterio do mundo islámico (e posiblemente do mundo). Ao longo dos séculos numerosos hospicios, escolas, bibliotecas e conventos sufís construíronse arredor do templo, o que converteu a cidade no centro teolóxico e académico do xiísmo. Moitos deses edificios destruíunos o goberno de Saddam Hussein, ao construír unha autoestrada no medio do Wadi-us-Salaam.

Moitos dos grandes eruditos e teólogos (como Allameh Tabatabaei, Aiatolá Khomeini e Aiatolá Sistani) estudaron en Najaf. A cidade, xunto a Qom en Irán, considérase o centro teolóxico do xiísmo.

## Historia 
A área de Najaf estaba preto da cidade sasánida de Suristán, tradicionalmente considérase o 791 o ano da súa fundación polo califa abásida Harun al-Rashid.

Baixo a soberanía do Imperio Otomán, Najaf sufriu abondosas dificultades como resultado das expedicións de saqueo das tribos árabes do deserto e pola diminución da subministración de auga. A comezos do século XVI a cidade estaba case deshabitada. En 1803 resolvéronse os problemas da auga coa construción da canle de Hindiyya, a poboación rapidamente pasou de 30.000 a 60.000 habitantes. Mesmo así, Najaf perdeu a súa primacía relixiosa en favor de Qom no século XIX e non a volvería recuperar ata o século XX.

En 1915 a cidade caeu baixo o goberno do Imperio Británico, en 1918 unha rebelión matou o gobernador británico da cidade, os británicos sitiaron a cidade, cortándolle a subministración de auga ata que a rebelión acabou.

## Notas
Annapolis, Maryland

miniatura|Rúa de Annapolis

**Annapolis** é a capital do estado de Maryland, Estados Unidos. Tamén é a capital do condado de Anne Arundel, ten 35.838 habitantes (2000).

## Historia 
Fundada polos puritanos en 1649 co nome de **Providence**, posteriormente déuselle o nome de Anne Arundel en honra da dona de Lord Baltimore. En 1708 sir Francis Nicholson moveu a capital da colonia aquí e cambioulle o nome en honra da raína Ana. En 1783 Annapolis converteuse temporalmente na capital dos Estados Unidos despois da sinatura do Tratado de París.

## Linguas 
87,6% inglés, 7,1% castelán, 1,2% francés, 0,8% grego, 0,6% tagalo, 0,6% alemán.
Apolinarismo

O **apolinarismo** foi unha doutrina teolóxica proposta por Apolinario de Laodicea que afirmaba que a natureza humana de Xesús Cristo era incompleta, pois só posuía o corpo e a alma inferior ou sensible, pero a súa mente era divina. En orixe era unha reacción contra o arianismo e o gnosticismo.

O Primeiro Concilio de Constantinopla (381) declarou a doutrina herexía, afirmando que as natureza divina e humana de Xesús Cristo eran completas.

Houbo comunidades apolinarias en Constantinopla e Siria, algúns discípulos tentaron perpetuar a doutrina despois da morte de Apolinar (392), pero arredor do 416 a maioría volveron á doutrina oficial e o resto convertéronse ao monofisismo.
Aralia

A **aralia** (***Aralia spinosa***) é un arbusto araliáceo, nativo do leste de América do Norte, de Nova York a Florida, cultívase como ornamental no Canadá e Europa Occidental. Ten entre 2 e 4 m de altura, co talo espiñento, follas grosas de entre 70 e 120&nbsp;cm de longo, flores pequenas (5&nbsp;mm) en corimbo e froitos negros de entre 6 e 8&nbsp;mm de diámetro que madurecen a comezos do verán.
Arandeira

A **arandeira** ou **herba dos arandos** (***Vaccinium myrtillus***) é un arbusto da familia das ericáceas de froito comestíbel, o arando ou uva do monte.

## Características 
De pequeno tamaño, entre 15 e 35&nbsp;cm, medra en bosques, páramos e en zonas de montaña. As pólas, verdes, son triangulares e as súas flores, pequenas e verdosas, teñen os pétalos xunguidos formando un globo. As follas son ovais, dentadas e agudas. Raramente cultivadas, o seu froito, o arando, recóllese das plantas bravas, sobre todo en Escandinavia e Polonia.

O froito, chamado arando, é unha baga de cor morada ou negroide, ten taninos, ácido cítrico, ácido málico e, o que é infrecuente, ácido benzoico. Os arandos son comestíbeis, teñen un sabor agridoce e son consumidos en Europa dende a antigüidade especialmente no norte.

## Hábitat e distribución 
*Vaccinium myrtillus* é nativa de Europa, norte de Asia, Groenlandia, o oeste do Canadá, e mais do oeste dos Estado Unidos. Aparece en uceiras (terreos poboados de uces) e solos acedos.

En Galicia medra por riba dos 700 m especialmente nas provincias de Lugo e Ourense coma mato das fraga, carballeiras, bidueirais ou faiais, nos matos das beiras dos ríos das zonas montañosas e nos das abas das serras orientais. Aparece sempre sobre solos derivados de rochas acedas (silíceas), profundos, frescos e ricos en materia orgánica, nos ambientes húmidos e hiperhúmidos.

Existe en Galicia outra especie de arandeira, a *Vaccinium uliginosum subsp microphyllum*, difícil de diferenciar destoutra, especialmente nas montañas.

## A arandeira na cultura popular galega 
As arandeiras abundan nas provincias de Lugo e Ourense. Os primeiros dicionarios etnográficos de galegos falan delas, e do costume dos aldeáns de comer as bagas. Martín Sarmiento escribía: *É unha planta fortiña que medra un pé e ten as follas recortadas e da figura da folla do buxo. No remate bota uns baguiños negros que comen os rapaces pastores ,etc. Na mariña non hai esa planta. A uva de oso ("gayuba"-"Arctostaphylos uva-ursi"); ou vén ser unha planta rastreira, como especie de arando, mais que ten os bagos encarnados e as follas máis grandes e semellantes ás do érbedo. É evidente que no Seixo hai arandos e para min é certo que onde hai arandos hai uvas de oso, polo común*.

### Ditos 
* *Non vale un arando*, din por Vilalba e Mondoñedo cando algo ten pouco valor.
* *Si, ho, vouche dar arandos da Serra Seca!*, din na Gudiña, cando un neno colle unha perrencha por algo imposíbel.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Arandeira americana
Arando

miniatura|Arandos.
O **arando** ou **uva de monte** é o froito das arandeiras, plantas do xénero *Vaccinium*. É unha baga pequena de cor negra azulada ou vermella nalgunhas especies (arando vermello). Tradicionalmente non foi un froito cultivado comercialmente a grande escala, adoitaba apañarse das arandeiras bravas para ser consumido en fresco ou ben para confeitaría, para preparar zumes, marmeladas ou dar cor aos viños, sobre todo en Escandinavia e Polonia. Hoxe en día o seu consumo está a medrar polo que van sendo comúns as plantacións profesionais de arandeiras.
Ás veces recibe o nome culto de *mirtilo*.

Utilízase tamén como planta medicinal, de maneira que o arando conservado en augardente emprégase para aliviar as dores de estómago.

En Galiza consumíase no pasado especialmente nas montañas de Lugo e Ourense, onde medran as arandeiras da especie *Vaccinium myrtillus*. Hoxe en día comeza a se popularizar o seu consumo coma froito do bosque polo seu sabor e as súas propiedades saudábeis.

## O arando na cultura popular galega 
As arandeiras abundan nas provincias de Lugo e Ourense. Os primeiros dicionarios etnográficos de galegos falan delas, e do costume dos aldeáns de comer as bagas. Martín Sarmiento escribía: ''É unha planta fortiña que medra un pé e ten as follas recortadas e da figura da folla do buxo. No remate bota uns baguiños negros que comen os rapaces pastores  etc. Na mariña non hai esa planta. A uva de oso ('gayuba'- "Arctostaphylos uva-ursi"); ou vén ser unha planta rastreira, como especie de arando, mais que ten os bagos encarnados e as follas máis grandes e semellantes ás do érbedo. É evidente que no Seixo hai arandos e para min é certo que onde hai arandos hai uvas de oso, polo común*.

### Ditos 
* *Non vale un arando*, din por Vilalba e Mondoñedo cando algo ten pouco valor.
* *Si, ho, vouche dar arandos da Serra Seca!'', din na Gudiña, cando un neno colle unha perrencha por algo imposíbel.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Arandeira (europea)
* Arandeira americana
* Arandeira vermella
August Kekulé

**Friedrich August Kekulé von Stradonitz**, nado en Darmstadt o 7 de setembro de 1829 e morto en Bonn o 13 de xullo de 1896, foi un químico orgánico alemán.

## Traxectoria 
Formulou a hipótese de que a molécula de benceno (C6H6, un hidrocarburo aromático) tiña unha estrutura cíclica, onde seis átomos de carbono forman un hexágono e no que en cada un dos vértices está unido un átomo de hidróxeno. A lenda di que chegou á comprensión estrutural do benceno mentres durmía, soñando cun uróboros, unha serpe que se mordía a cola.

## Postulados 
En 1857 Kekulé determinou as características fundamentais do átomo de carbono nos compostos mediante catro postulados:

:1º Postulado: Tetracovalencia constante.
Nos compostos orgánicos, o carbono é sempre tetracovalente, exercendo 4 unións, podendo esas unións seren representadas por pares electrónicos.

:2º Postulado - As catro valencias do carbono son iguais.
Ese postulado explica por que existe un só clorometano (H3CCl), pois, calquera que sexa a valencia que o carbono cambie co cloro, ou calquera que sexa a posición do cloro, obtense un só composto.
Calquera desas estruturas, independentemente da posición do cloro, recibirá o nome de clorometano.

:3º Postulado – Encadeamento constante.
Os átomos de carbono poden unirse entre si formando cadeas carbónicas.

:4º Postulado - Unións entre átomos de carbono.
Os átomos de carbono pódense ligar por unha, dúas ou até tres valencias.

## Notas
Araíño atlántico

thumb
thumb| *Alle alle*
O **araíño atlántico** ou **arao pequeno** (*Alle alle*) é unha ave palmípede. Vive nas Illas do Ártico, hai dúas subespecies a *A. a. alle* viven en Groenlandia, Islandia, Nova Zemlbla e Spitzbergen, mentre a *A. a. polaris* vive na Terra de Francisco Xosé.

Mide 19–21&nbsp;cm de lonxitude e ten unha envergadura de 34–38&nbsp;cm. Ten a plumaxe negra, agás o ventre branco e o peteiro é curto. Aliméntanse de peixes, complementándoos con crustáceos e pequenos invertebrados.

Cría en cantís, nos buratos en medio das rochas poñen un único ovo, no inverno migran cara ao sur do Atlántico norte, os temporais fortes do outono poden desvialas máis ao sur do seu territorio habitual, e é nestes casos cando se pode ver nas costas galegas.

miniatura|esquerda|Araíño atlántico

## Notas
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Galería de paxaros
* Lista de aves de Galicia
Arao papagaio

O **arao papagaio** ou **aro de altura** (*Fratercula arctica*) é unha ave mariña palmípede. Caracterízase polo seu peteiro triangular e moi largo e de cor vermella, amarela e azul no verán, pero que perde a cor no inverno.
miniatura|esquerda|Arao papagaio
## Características 
É unha ave mariña pequeneira dunha lonxitude de 28–34&nbsp;cm e dunha envergadura de 50–60&nbsp;cm, de plumaxe negra, co peito e ventre brancos e as patas laranxas e bastante curtas.

O seu peteiro, forte e robusto, é o máis característico. Ten unha base gris azulada co extremo vermello, e presenta irisacións douradas. No inverno, porén, faise máis gris e menos rechamante.

## Distribución 
O seu hábitat é Europa do Norte, Islandia e o leste de Norteamérica. Ás veces achégase ata as costas de Galicia.

## Etoloxía 
Cría en colonias na costa, no fondo de buratos e coviñas de ata un metro, moitas veces aproveitados de tobos de coellos ou doutras aves mariñas. Nos niños deposita 1 ou 2 ovos; a femia encárgase da incubación que dura 40 días. Pasa o inverno no mar, chegando ás veces ata o Mediterráneo occidental, nesa época é cando se aproximan ás costas galegas.

Aliméntase de peixes, que complementa con crustáceos e moluscos, que capturan mergullándose no océano.

## Notas
Arao carolo

O **arao carolo** ou **arao romeiro** (*Alca torda*) é unha ave palmípede, tamén coñecida como **carolo** ou **aro ñopo**.

## Características 
É unha ave grande, 38–43&nbsp;cm de lonxitude e 60–69&nbsp;cm de envergadura; o peteiro, ancho e escuro, ten manchas brancas. Os exemplares adultos teñen a plumaxe negra co peito e ventre branco. Aliméntanse de peixes, e tamén de crustáceos e vermes mariños. Habita nas illas e buratos protexidos dos cantís do Atlántico Norte ata Maine e o norte de Francia polo sur. Cría en colonias, moitas veces asociado ao arao dos cons, e deixan os seus ovos nas rochas. Os norteamericanos migran de Terra Nova a Nova Inglaterra, mentres os eurasiáticos pasan o inverno no mar; algúns mesmo chegan ao Mediterráneo Occidental.

En Galicia é bastante común como ave invernante, procedente de Gales e Escocia.

## Galería 

Alca torda Alle allePL.jpg|Arao carolo.
Alca torda MHNT Île Rouzic.jpg|Ovo de arao carolo.
Ruokit-1983.jpg|Araos nun selo de Finlandia (1983).

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
Árbore do amor

miniatura|*Cercis siliquastrum*
A **árbore do amor** (***Cercis siliquastrum***) é unha árbore da familia das papilionáceas.

## Características 
Esta pequena árbore acada unha altura de 5 a 10 m. É nativa do sur da Península Ibérica, sur de Francia, Italia, Grecia e Asia Menor. Ao comezo da primavera cóbrese cunha manchea de flores de cor carmesí e despois aparecen as follas; as flores son comestibles. A mitoloxía de moitos países de Europa conta que Xudas Iscariote pendurouse desta árbore.
miniatura|*Cercis siliquastrum* 
En Galicia atópase cultivada en parques e xardíns.

## Véxase tamén
Árbore do pan

A **árbore do pan** (***Artocarpus altilis***) é unha árbore da familia das moráceas.

Orixinaria da Polinesia e a Indonesia, espallouse a fins do século XIX e comezos do XX por todas as rexións tropicais húmidas. Pode chegar ata os 20 m de altura. O seu froito, voluminoso e fariñento, é comestible e cada árbore pode producir 800 por temporada. A súa madeira utilízase para construír casas e barcos.

## Véxase tamén
Eusebio Lorenzo Baleirón

**Eusebio Lorenzo Baleirón**, nado en Tarrío (Dodro) o 25 de xaneiro de 1962 e finado no mesmo lugar o 14 de decembro de 1986, foi un escritor galego. Foi irmán do tamén escritor Manuel Lorenzo Baleirón.

## Traxectoria 
Foi fillo de Nieves e Ángel, que morreu cando Eusebio inda non cumprira tres anos de idade. Estudou en Santiago de Compostela, onde se licenciou en Filoloxía Galego-Portuguesa en 1985. Colaborou como ensaísta na revista *Grial* con estudos sobre a poesía de Aquilino Iglesia Alvariño, Nuno Júdice e Álvaro Cunqueiro. Destacou na súa faceta poética, que se viu recoñecida por varios premios obtidos en diferentes certames. En 1985 sacaría á luz dous poemarios: *Os días olvidados* e *O corpo e as sombras*, nesa época publicou tamén un libro de narrativa xuvenil: *O libro das viaxes e dos soños*.

Faleceu como consecuencia dun cancro o 14 de decembro de 1986 aos 24 anos de idade. A morte prematura impediulle ver editado o que sería o seu terceiro poemario, *A morte presentida*, que foi publicado postumamente en 1988.

No décimo aniversario da morte do poeta editouse a súa obra poética completa: *Gramática do silencio. Obra poética*. Así mesmo, en 2000 saíu á luz *Antología Poética*, unha antoloxía bilingüe (galego-español) baixo o coidado de Ánxeles Penas.

En 2017 foi candidato a ser a figura homenaxeada no Día das Letras Galegas correspondente ao ano 2018, canda Ricardo Carballo Calero,  Plácido Castro, Antón Fraguas e María Victoria Moreno, que é a que foi finalmente escollida.

## Obras 
miniatura|Placa conmemorativa.
### Poesía
*
*
*
*
*
*

### Literatura infantil-xuvenil 
*

### Obras colectivas 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
miniatura|Lápida no cemiterio de San Xián de Laíño.

## Premios 
* Premio do Concurso Nacional de Poesía O Facho no 1983, por *Cunqueiro*.
* 2º Premio no certame de Poesía Celso Emilio Ferreiro do Concello de Vigo no 1984, por *Os días olvidados*.
* Premio Celso Emilio Ferreiro do Concello de Santiago no 1984, por *Os ollos no camiño*.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
*
*
*
*

### Outros artigos 
* Premio de poesía Eusebio Lorenzo Baleirón

### Ligazóns externas 
*
*
Érebo

Segundo a teogonía, **Érebo** , **Erebo** ou **Erebus** era a personificación da escuridade superior que se encontraba pouco máis fonda que o manto da noite eterna de **Nix**. É irmán de Nix e fillo de Caos. Esposou á irmá e con ela xerou os dous xemelgos Éter e Hémera.

Cóntase que os titáns pediran socorro a Érebo, mais Zeus deitouno con eles no inferno. Dese modo el tornouse a noite eterna do mundo dos mortos.

Na medida en que o pensamento mítico dos gregos se foi desenvolvendo, Érebo deu o seu nome a unha rexión do Hades por onde os mortos tiñan de pasar inmediatamente despois da morte, para entrar. Após Caronte facelos atravesar o río Aqueronte, logo de pagaren un óbolo, entraban no Tártaro, o submundo propiamente dito. 

Disque cando Érebo acordase do seu aprisionamento el sería o primeiro dos Sete Primordiais que levaría ao espertar a todos os outros, podendo así novamente erguer o seu reino que Tártaro, Nix, Urano e Caos axudaran a erguer en tempos mitolóxicos. 

## Notas
Nicte

**Nicte** é o nome dunha divindade grega, a personificación da noite. 

**Nicte**, tamén chamada **"Nix"**, xurdiu espontánea e inmediatamente do Caos primixenio. Procreou ela soa as Hespérides e outras divindades que personifican unha serie de abstraccións: Némese (a vinganza divina), Eris ou Eride (a discordia) e as Moiras (as deusas tecelás do Destino).
Arcabuz

miniatura|400px|Arcabuz alemán, 1425
miniatura|400px|Arcabuz dos séculos XVI-XVII
O **arcabuz** é unha arma de fogo usada pola infantaría entre os séculos XV ao XVII.

## Historia 
O **arcabuz** estaba formado por un canón de ferro montado sobre un madeiro de arredor do metro de lonxitude, semellante ao fusil, e de calibres variados. Cargábase pola boca e para o disparar había que prender a pólvora por medio dunha mecha ou coa chispa dun pedernal. O alcance do disparo non superaba os 25 m, chegando aos 50 m nas últimas versións e tiña unha cadencia de disparo de 2 ou 3 por minuto.
O arcabuz demostrou a súa grande eficacia durante a batalla de Pavia (1525), a desfeita da cabalaría francesa polos arcabuceiros levou a que moitos exércitos adóptasen a arma en substitución da bésta.
A fins do século XVI o mosquete substitúe ao arcabuz na maioría dos exércitos, pero no Xapón mantívose ata a fin do shogunato.

A orixe do nome é francesa (*arquebuse*), esta á súa vez doutra neerlandesa *hakebus* e finalmente esta doutra alemá *Hakenbüchse* (verba composta polas palabras *Haken*, 'gancho' e *Büchse*, 'arma de fogo').
Arao dos cons

[miniatura|Arao dos cons nun [selo postal das Illas Feroe.]]
O **arao** (do francés antigo *hairon*) **dos cons** ou **aro** (*Uria aalge*) é unha ave costeira da familia Alcidae. Xunto co garrucho, domina as colonias mariñas dos cantís na tempada do verán. O arao nada fronte a costa en grandes masas baixo os cantís. Fronte aos farallóns adoita verse voando baixo e rápido.

No inverno, aparecen en terra só durante ou despois dos vendavais.

## Descrición 
esquerda|miniatura|Parella de araos sobre un con.
Os exemplares adultos acadan os 38–46&nbsp;cm de altura e 61–73&nbsp;cm de envergadura, de plumaxe negra co peito e ventre brancos, co peteiro en forma de puñal, algúns exemplares presentan unha lixeira liña ocular branca.

## Distribución 
O seu hábitat son as illas, cons e cantís das costas do Atlántico norte (chegando polo sur ata Novo Brunswick e Portugal) e Pacífico norte (chegando polo sur ata California), cría formando grandes colonias e deixan os seus ovos nas rochas espidas, teñen forma piriforme para que, de sufriren un golpe rolen en círculo e non sobre o seu eixo. Algúns residen permanentemente, os situados máis ao norte migran ao sur, aliméntanse principalmente de peixe, compleméntandoo con crustáceos, vermes mariños e luras.

### Poboación en Galiza 
miniatura|Araos na costa da illa de Burge (Noruega)
A poboación galega estímase entre 3 e 12 parellas reprodutoras: Sisargas, 3 parellas e Cabo Vilán, de difícil censo, 9 parellas en 1991. Como ave de paso é moi escasa, con observacións en xeral de individuos illados, algunhas veces en parellas ou en grupos de tres ou máis.

Calcúlase que nos anos 60 a poboación galega sería dunhas 1.500 ou 2.000 parellas, repartidas en nove colonias: Estaca de Bares, Aguillóns, Punta do Limo (Cabo Ortegal), A Gabeira (Veigue), Illas Sisargas e Cabo Vilán, todas elas na provincia da Coruña, xunto ás de Ons, Costa da Vela e Illas Cíes na provincia de Pontevedra. Durante a década dos 70 comezaron a minguar tódalas colonias, desaparecendo algunha como a de Cabo Ortegal que chegou a ter unhas 1.000 parellas, quedando outras moi reducidas (Sisargas, 32 individuos, e Cíes, 6 parellas). A mesma tendencia produciuse na colonia portuguesa da Illa Berlenga.

En 1986 había 43 parellas e en 1998 só quedaban 7, as causas da situación precaria do arao dos cons son a caza e colleita de ovos polos humanos, algunhas artes de pesca que fan que as aves queden enganchadas nas redes e a contaminación por produtos petroleiros. Desde 2002, polo desastre do Prestige a situación do arao dos cons foi a peor, o mesmo que do arao papagaio e arao romeiro.

thumb|*Uria aalge aalge*.

## Notas 
## Véxase tamén 
### Outros artigos 
* Catálogo galego de especies ameazadas