Incunable

[miniatura| Páxina do *Factorum et dictorum memorabilium* de Valerio Máximo a partir dun incunable impreso por Peter Schöffer en [Maguncia, 1471.]]
Un **incunábel** ou **incunable** (do latín *incunabŭla* ‘cueiros’), tamén escrito **incunábulo** ou ***incunabula*** en plural, é un libro impreso nos primeiros tempos da imprenta con letras (tipos) móbiles. A popularización da prensa comezou a notarse de 1450 en diante, con Gutenberg. O termo refírese a obras impresas entre 1455, data aproximada de publicación da Biblia de Gutenberg, até 1500. Estas obras imitaban libros manuscritos. Así, pasaron 50 anos para que o libro impreso tivese características propias, abandonando aos poucos as características dos libros anteriores, como os manuscritos iluminados.

## Etimoloxía 
A súa orixe provén de *incunabŭla* ‘cueiros’ á súa vez derivado da expresión latina *in cuna* (no berce), referíndose así ao berce da tipografía.

## Historia 
[miniatura|*Incipit* de *Lactantius, Divinae institutiones* de Subiaco, o primeiro incunábulo cunha data determinada (29 de outubro de [1465) impreso na Península Itálica.]]
O primeiro uso rexistrado do termo foi nun panfleto de Bernhard von Mallinckrodt, *De ortu et progressu artis typographicae* (Do éxito e do progreso das artes tipográficas), publicado en Colonia en 1639, que inclúe a frase *prima typographicae incunabula* (primeira infancia da tipografía), que el, arbitrariamente, deu por rematada en 1500, data que permanece como convención. Con todo, é habitual falar tamén de "incunables" de todo o século XVI. 

### Materiais e características 
Un de cada dez foron ilustrados con gravados feitos en madeira ou metal. Outros tiñan a letra inicial do capítulo manuscrita artisticamente despois da impresión. O incunable máis común, *Liber Chronicarum* (tamén coñecido como *Crónica de Núremberg* de Schedel) de 1493, do que quedan 1250 exemplares, tamén é un dos máis ilustrados. De varios só queda un exemplar e de media quedan 18 exemplares de cada un. Da Biblia de Gutenberg, a primeira e sen dúbida a máis famosa e valiosa dos incunables, quedan 48 copias coñecidas (noutras versións 49).

### Idiomas 
Hai incunables en dezaoito linguas, en orde decrecente: latín, alemán (alto alemán medio), italiano (italiano medio), francés(francés medio, *moyen français*), neerlandés (*middelnederlands*), castelán (castelán medieval), inglés medio, hebreo (lingua hebraica medieval), catalán (catalán medieval), checo (checo antigo), grego (grego medieval), eslavo eclesiástico antigo, galego-portugués, sueco (sueco antigo), bretón (bretón medio), danés (danés medio), frisón (frisio medio) e sardo (sardo logudorese e sardo campidanese).

### Identificación 
[miniatura|Exemplar incunábel do [Soño de Polífilo|*Soño de Polífilo*, do Renacemento veneciano.]]
Os tipógrafos máis coñecidos desta época son Albrecht Pfister (Bamberg), Günther Zainer (Augsburgo), Jean Neumeister (Albi), Johannes Mentelin (Estrasburgo), William Caxton (Bruxas), Michael Furter (Basilea) e Henri Mayer (Tolosa). Identificáronse ao redor de mil tipógrafos e os seus respectivos libros, pero ao redor de 150 aínda non foron identificados, denomínanse *tipógrafo de libro...* Como a maioría dos libros nin sequera contiñan o nome, data ou cidade, a identificación realízase estudando as fontes utilizadas, as características do papel e as posibles marcas de auga. A dixitalización das coleccións facilitou moito a comparación de edicións, xa que o alto valor histórico e mesmo monetario dos libros dificulta o transporte e o acceso a eles.

## Cantidade e localización 
[miniatura|Biblia de Gutenberg en exhibición na [Biblioteca Pública de Nova York.]]
Coñécense ao redor de vinte e oito mil títulos, a maioría usando letras góticas. Os estudosos adoitan clasificar os incunables polas características da letra, que fai referencia ao tipógrafo e á súa localización xeográfica.

A maioría atópanse en museos e coleccións de Europa, onde foron producidos. Algunhas coleccións foron adquiridas por museos e coleccionistas dos Estados Unidos e Asia, especialmente Xapón.

## Galiza e lusofonía 
[miniatura|*[Missale Auriense|Misal Auriense* (1494). Primeiro libro impreso no Reino de Galiza, exposto no Museo Catedralicio de Ourense.]]
A imprenta chegou ao reino de Galiza uns trinta e cinco anos despois da invención por Gutenberg. Inicialmente, a maioría dos impresos eran de carácter relixioso e a Igrexa constituía o principal cliente destas publicacións. Os primeiros centros de produción de incunables en Galiza localizáronse en Ourense, Monterrei, Mondoñedo e Santiago de Compostela, sendo esta a única cidade galega que mantivo obradoiros tipográficos de maneira continuada até o século XIX. O *Breviario auriense*, conservado na Catedral de Ourense, considérase a primeira obra impresa en Galiza, estimando a súa creación entre 1485 e 1490. Outros dos primeiros incunables galegos recoñecidos son o *Missale Auriense*, impreso en 1494 en Monterrei e un fragmento excepcional do *Misal compostelano* de 1495, recuperado recentemente, que achega información sobre a vida eclesiástica antes do Concilio de Trento. Lisboa e o Porto establecéronse como centros de impresión. 

Un dos primeiros libros impresos en galego-portugués é o *Vita Christi* de Ludolfo da Saxónia, impreso en 1495 por Valentim Fernandes de Morávia. Esta obra combina a vida de Cristo con meditacións e comentarios. A elección do galego-portugués, en vez da habitual lingua latina, exhibe o status da lingua naquela época, onde a diversidade lingüística se comezaba a reflectir, e foi financiada pola rainha D.ª Lionor de Viseu, viúva do rei D. Xoán II. 

Outros exemplos son o *Tratado de Confissom* impreso en 1489, que desde a súa descuberta na década de 1960 é o incunable máis antigo en galego-portugués (e por tanto tamén o primeiro libro impreso en lingua galega e en lingua portuguesa), e as "*Constituições que fez o Senhor Dom Diogo de Sousa, Bispo do Porto*", publicadas en 1497, por Rodrigo Álvares no Porto.

Co tempo, diversas institucións en Galicia e Portugal teñen adquirido e preservado incunables para estudo, investigación e conservación. En Portugal, a Biblioteca Nacional posúe unha colección substancial que inclúe moitos dos primeiros incunables impresos no país e en galego-portugués.

Os exemplos coñecidos no Brasil derivan na súa maioría da chegada da familia real portuguesa en 1808, e atópanse na Biblioteca Nacional do Brasil, no Río de Xaneiro. Outros foron levados por congregacións relixiosas, como os seis exemplares da Biblioteca do Mosteiro de São Bento (1598), ou adquiridos a particulares, como os nove exemplares da Biblioteca Mário de Andrade, tamén de São Paulo.
Ficheiro:Printing towns incunabula.svg|alt=Produção de livros impressos por cidade até 1500|Produción de libros impresos por cidade até 1500
Ficheiro:Incunabula distribution by language.png|alt=Proporção dos livros impressos no século XV por língua|Proporción de libros impresos no século XV por lingua
Ficheiro:Incunabula distribution by region.png|alt=Proporção dos livros impressos no século XV por região|Proporción de libros impresos no século XV por rexións

## Notas 
## Véxase tamén 
### Bibliografía 
* (*en latín*) Bernhard von Mallinckrodt, *De ortu et progressu artis typographicae* (Do éxito e progreso das artes tipográficas), Colonia - 1639.
* L. Hain, con versión revisada por W. Copinger e D. Reichling, *Repertorium bibliographicum*. c. primeira metade do século XIX.
* (*en alemán*) *Gesamtkatalog der Wiegendrucke* - O máis completo catálogo de incunables.
### Outros artigos 
* Manuscrito iluminado
* *Biblia Gutenberg*
* *Biblia de Maguncia*
* *Hypnerotomachia Poliphili*
* *Liber chronicarum*